Uh

Z,

CO

DO

O.

CO

NA POGRANICZU ŁEMKOWSKO-BOJKOWSKIEM

Z 1 MAPĄ, 29 RYCINAMI I 9 TABLICAMI

LWÓW 1935

NAKŁADEM TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231500

NA POGRANICZU ŁEMKOWSKO-BOJKOWSKIEM

Prace etnograficzne II.

PRACE ETNOGRAFICZNE

WYDAWNICTWO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO

WE LWOWIE

POD REDAKCJĄ

D14 ADAMA FISCHERA

PROFESORA UNIWERSYTETU JANA KAZIMIERZA WE LWOWIE

NR. 2

JAN FALKOWSKI — BAZYLI PASZNYCKI

NA POGRANICZU ŁEMKOWSKO-BOJKOWSKIEM

DR. JAN FALKOWSKI — DR. BAZYLI PASZNYCKI

NA POGRANICZU LEM KO WSKO - BO J KO WSKIE M

ZARYS ETNOGRAFICZNY

Z 1 MAPĄ, 29 RYCINAMI I 9 TABLICAMI

\

,

i

;

A°urf^ "• 6/6,. ^

It .IBM83,

4kc. in

* 9

Z DRUKARNI L. WIŚNIEWSKIEGO WE LWOWIE, UL. OSSOLIŃSKICH 16.

PRZEDMOWA

Zgodnie z zapowiedzią w pierwszym tomie ,,Prac Etnograficznych“ zamieszczamy w drugim tomiku wyniki badań terenowych, przeprowadzonych na pograniczu łemkowsko-bojkowskiem w roku 1934. Badania te przygotowywał Instytut Etnologiczny Uniwersytetu Jana Kazimierza od kilku lat. Tylko dzięki temu udało się w czasie stosunkowo krótkim i przy warunkach atmosferycznych niezbyt pomyślnych uzyskać wyniki wartościowe.

Wycieczkę naukową prowadził dr. Jan Falkowski, starszy asystent Instytutu Etnologicznego U. J. K., przy współpracy dra Bazylego Pasznyckiego. Praca w terenie była podzielona w ten sposób, że dr. .1 Fałkowski zbierał materiały do kultury materjal-nej, a dr. B. Pasznycki zajmował się kulturą duchową i społeczną. Materjały zebrane opracował dr. Falkowski, tekst zctopairzyl w odpowiednio dobrane ilustracje, wykonał tablice i wykreślił mapkę. Do tego zarysu etnograficznego wprowadził dr. Falkowski niektóre później spisane notatki ze wsi Wołosctte. Tak powstała praca, która jaskrawo udowadnia bogactwo starej kultury ludowej na terenach karpackich i podaje wiele faktów etnograficznych, dotąd zupełnie nieznanych.

Książka o pograniczu łemkowsko-bojkowskiem ze względu na swą ciekawą treść powinna zainteresować nietylko etnografów, ale wogóle miłośników odrębności regjonalnych naszych górskich obszarów.

Redakcja.

OBSZAR ETNOGRAFICZNY

§ 1. Wstęp¹). Od kilku lat przeprowadzam badania etnograficzne na obszarze bojkowskim, a w związku z tem wyłoniło się ważne zagadnienie określenia granic sąsiadujących z nim grup etnicznych. Jako pierwsza granica została wybrana granica łem-kowsko-bojkowska. Granicę tę zbadałem wspólnie z Dr. Bazylim Pasznyckim w czasie od 9. VII. do 9. VIII. 1934 r. Podstawą naszych badań w bardzo małym stopniu były wiadomości z literatury, głównie zaś oparliśmy się na spostrzeżeniach i informacjach, zebranych w terenie.

Co do samych badań zauważyć można, że tak na terenie granicznym, jak i przeważnie u Bojków (z wyjątkiem granic północnych) są one dość trudne do przeprowadzania. Ludność cechuje duża podejrzliwość i nieufność i najczęściej bez pomocy kogoś stale tam zamieszkałego trudno byłoby cokolwiek uzyskać²). Bezustannie prawie padający deszcz przez cały czas naszych badań był też dużą przeszkodą. W niniejszem opracowaniu podane są tylko materjały, zebrane przez nas w podanym wyżej czasie.

Dlatego wiele w nich jeszcze braków, i może pewna równomierność materjałów zawartych w poszczególnych para

nie-

grafach.

§ 2. Granica łemkowsko-bojkowska w dotychczasowej literaturze³). Najwięcej trudności sprawia dialektologom oznaczenie granic dialektów przejściowych; jest to często niemożliwe z tego powodu, że cechy jednej gwary przechodzą niespostrzeżenie w drugą jak właśnie na obszarze łemkowsko-bojkowskim, gdzie ponadto obie gwary mają wspólne podłoże językowe. Kwestji tej poświęcano uwagę w większych pracach obejmujących ogólną klasyfikację gwar ruskich (ukraińskich). W wielu. pracach dia-lektologicznych nie ustalono dokładnie granicy łemkowsko-boj-kowskiej. Nie leżało to w charakterze prac, jak również brak było dokładnych materjałów językowych z obszaru granicznego. Dla wszystkich badaczy w pierwszym rzędzie była ważną kwestją przynależność gwar przykarpackich, które należą do t. z. archaicznych. W szeregu prac są tylko ogólne wzmianki o Łemkach i Bojkach jak np. u Mychalczuka, Hancowa, Szachmatowa, Krymskiego, oraz w pracach Komisji Językowej Petersburskiej Aka-demji Nauk, która wj^dzieliła gwary karpackie w osobną grupę. Wymienieni tylko teoretycznie snuli swoje wnioski, gdyż przeważnie nie byli na Łemkowszczyźnie i korzystali z materjałów Z drugiej ręki, zapisanych najczęściej przez niefachowców.

Dokładniejsze wiadomości o Łemkowszczyźnie są w pracy Werchrackiego: Pro howor hałyćkych Łemkiw, Lwów 1902. W pracy tej Werchracki zalicza powiat leski (przez który przebiega granica łemkowsko-bojkowska) do gwary łemkowskiej. Jako kryterjum podziału tych gwar wziął on akcent stały nieruchomy, jednak nie wyznacza dokładniejszego wschodniego zasięgu gwary łemkowskiej.

Granicę łemkowsko-słowacką omawiają; Wł. Hnatiuk: Rusyny priasziwśkoji eparchji i jich howory, Zapysky Tow. Nauk. im. Szewczenki, t. 35, 36 i tenże: Słowaky czy Rusyny, tamże t. 42; Broch: Studien von der slovakisch-kleinrussischen Sprachgrenze in óstlichen Ungarn, Kristiania 1897 i 1899; J. Husek: Narodo-pisna hranice mezi Slovaky a Karpatorusy, Bratislava 1925, i t. d. Bardziej szczegółowo granicę między Bojkami a Łemkami omawia Ziłyński: Próba uporiadkpwania ukrajinśkych howoriw, odbitka, Lwów 1914. Według niego Łemkowie w granicach Polski zajmują zachodnią część Karpat od rzeki Dunajca w przybliżeniu do rzeki Osławy, lewobocznego dopływu Sanu, Bojkowie zaś środkową część Karpat w przybliżeniu między Sanem a Łomnicą. Co do obszaru między Osławą a Sanem nie wypowiada się. Jednak w najnowszej swojej pracy: Mapa dialektów ukraińskich, Prace Ukraińskiego Instytutu Naukowego, Tom XIV, Warszawa 1933, Ziłyński przesuwa wschodnią granicę Łemków do rzeczki Solinki.

Z innych najnowszych prac, w których jest próba określenia granicy łemkowsko-bojkowskiej wymienić należy artykuły; A. Kniażyński: Meżi Bojkiwszczyny, Litopys Bojkiwszczyny, Rok 1, Sambor 1931: tenże: Z bojkiwśko-łemkiwśkoho pohranycza, tamże, Rok IV, Sambor 1934: J. Szemłej: Z badań nad gwarą łemkowską, Lud Słowiański, T. III, i odb., Kraków 1934. Wedle pierwszego Bojkowie sięgają na zachodzie po Osławę. Drugi dla wschodnich krańców Łemkowszczyzny podaje również Osławę, zaznacza jednak, że biegnie ona prawdopodobnie bardziej na ;wschód.

Do zagadnienia granicy łemkowsko-bojkowskiej jest jeszcze szereg innych wzmianek w rozmaitych opracowaniach, nie wnoszą one jednak do tego zagadnienia niczego nowego.

W dotychczasowej literaturze co do granicy łemkowsko-bojkowskiej wyłaniają się cztery zasadnicze ujęcia: a) zaliczenie całego obszaru powiatu leskiego do Łemkowszczyzny, b) pominięcie przynależności obszaru między Osławą a Sanem do jednej z dwóch grup, i oznaczenie jako linji granicznej c) Osławy i d) Solinki.

§ 3. Szlak wędrówki. Krajobraz. Ludność. Przezwiska lokalne. Posiadanie tak sprzecznych wiadomości o granicy łemkowsko-bojkowskiej, skłoniło nas oprzeć badania na spostrzeżeniach własnych i zwrócić szczególną uwagę na obszar między Sanem a Osławą. Wędrówkę naszą rozpoczęliśmy w Ustrzj^kach Dolnych (stacja kolejowa). Z Ustrzyk udaliśmy się do Michniowca, pow. Turka, wsi, leżącej na obszarze czysto bojkowskim. Z Michniowca, przecinając obszar bojkowski z północy na południe, wyruszyliśmy na granicę łemkowsko-bojkowską, która na południu wzdłuż granicy państwa wybiega znacznie na wschód. W wędrówce naszej przebyliśmy następujące miejscowości (por. mapę):

Michniowiec 1, Czarna 2, Paniszczów 3, Sokole 4, Teleśnica Sanna 5, Chrewt 6, Rajskie 7, Studenne 8, Tworylne 9, Kry we ad Dwernik 10, Zawój 11, Łuh i Jaworzec (leżą bezpośrednio po obu brzegach rzeczki Wetliny) 12, Kalnica 13, Smerek 14, Strubo-wiska 15, Przy słup 16, Kry we ad Cisną 17, Dołżyca 18, Łopienka 19, Źubracze 20, Balnica 21, Szczerbanówka 22, Maniów 23, Wola Michowa 24, Smolnik ad Łupków 25, Osławica 26, Radoszyce 27, Czystohorb 28, Wisłok Dolny 29, Prełuki 30, Rzepedź 31, Szczawne 32, Kulaszne 33, Serednie Wielkie 34, Brzozowiec 35, Czaszyn 36, Tarnawa Górna i T. Dolna 37, Wielopole 38, Zagórz 39, Postołów 40, Huzele 41, Hoczew 42, Dziurdziów 43, Zahoczewie 44, Mchawa 45, Stężnica 46, Żernica Wyżna 47, Łukawica 48, Monasterzec 49 i Tyrawa Wołoska 50. Ponieważ na odcinku granicznym łem-kowsko-bojkowskim mniejwięcej między Leskiem a Sanokiem nie znaleźliśmy po drugiej stronie Sanu ani Bojków ani Łemków, miejscowości te nie są zaznaczone na mapie. Obszar ten zajmują już mało pod względem etnograficznym zbadani Dolinianie (Doły Sanockie), u których jedynie jak np. w Tyrawie W. stwierdziliśmy pewne cechy gwarowe łemkowskie. Inne cechy, t. j. większość cech etnograficznych zupełnie odrębna. Dalsza nasza droga (nie-zaznaczona na mapie) prowadziła z Tyrawy Wołoskiej przez Tyrawę Solną, Dębną, Falejówkę, Lalin, Jurowiec, Czerteż, Nowosielce 51 i Dąbrówkę 52 do Sanoka. Na przestrzeni Nowosielce-Sanok po prawej stronie kolei żelaznej Łemków niema. Linję tę przekraczają Łemkowie trochę dalej na zachodzie. Oprócz tego na mapie oznaczone są miejscowości w pasie granicznym łemkowsko-bojkowskim (w kwadracikach) a to:

Rudenka 53, Kostryń 54, Serednia Wieś 55, Matyaszowa Wola 56, Bereźnica Wyżna 57, Wołkowyja 58, Górzanka 59, Bukowiec 60, Radziejowa 61, Tyskowa 62, Jabłonki 63, Habkowce 64, Buk 65, Wetlina 66, Caryńskie 67, Berechy Górne 68, Wołosate 69, Ustrzyki Górne 70, Stuposiany 71, Smolnik ad Lutowiska 72, Dwernik 73 i Zatwarnica 74. Na mapie zaznaczona jest również droga przebyta przezemnie z Michniowca przez Smolnik 72, Stuposiany 71, Ustrzyki Górne 70 do Wołosatego 69. W opracowaniu niniejszem materjały z Wołosatego użyte są tylko w niewielkim stopniu, ponieważ ukażą się one osobno opracowane w „Litopysie Bojki wszczyny“ wychodzącym w Samborze. Materjały te będą też uzupełnieniem niniejszej pracy, zwłaszcza w zakresie kultury ma-terjalnej.

_Sc.J

SAMOA

W •J/

''y

Bunowótso'

~t

Gia nic# P# nsLuti Rzeki.

Linjd kolejooa

Grzbiety pa.#m górsKlch c szczyty dzniesLeii

5/

KO

-•O" Przebyła droga

\UJ_LU 5km /

USTRZł f\i ®L

?#

'©

■J/Ą

■p;

El

_s*

- norm

83?:

NeryL_

&.'wl

i/6#6o

: 117*5)

((s._

-;v

v\—

■El

r iV

‘tar'*"''—

,4-

-;v -/—

H—1^-7-

'BI-

flH

LUTOWI

5 RA

- -0-

Barwno

'K

liż

ŁEMKOWIE

ń'

i 103.1

■>\-

:-w

11 H 111 przewaga cech

łemkowskich

*r

_:pix

: t r :

Izr rj zanik

Mapa granicznego obszaru łemkowskiego.

Wykaz miejscowości oznaczonych na mapie: Michniowiec 1, Czarna 2, Paniszczów 3, Sokole 4, Teleśnica Sanna 5, Chrewt 6, Rajskie 7, Studenne 8, Tworylne 9, Kry we ad Dwernik 10, Zawój 11, Łuh i Jaworzec (leżą bezpośrednio po obu brzegach rzeczki Wetliny) 12, Kalnica 13, Smerek 14, Strubowiska 15, Przysłup 16, Krywe ad Cisną 17, Dołżyca 18, Łopienka 19, Żubracze 20, Balnica 21, Szczerbanówka 22, Maniów 23, Wola Michowa 24, Smolnik ad Łupków 25, Oslawica 26, Radoszyce 27, Czystohorb 28, Wisłok Dolny 29, Prełuki 30, Rzepedź 31, Szczawne 32, Kulaszne 33, Serednie Wielkie 34, Brzozowiec 35, Czaszyn 36, Tarnawa Górna i Tarnawa Dolna 37, Wielopole 38, Zagórz 39,. Postołów 40, Huzele 41, Hoczew 42, Dziurdziów 43, Zahoczewie 44, Mchawa 45, Stęż-nica 46, Żernica Wyżna 47, Łukawica 48, Monasterzec 49, Tyrawa Wołoska 50, Nowosielce 51, Dąbrówka 52, Rudenka 58, Kostryń 54, Serednia Wieś 55, Matyaszowa Wola 56, Bereżnica Wyżna 57, Wołkowyja 58, Górzanka 59, Bukowiec 60, Radziejowa 61, Ty-skowa 62, Jabłonki 63, Habkowce 64, Buk 65, Wetlina 66, Caryńskie 67, Berechy Górne 68, Wołosate 69, Ustrzyki Górne 70, Stuposiany 71, Smolnik ad Lutowiska 72, Dwernik 73, Zatwarnica 74.

Na załączonej mapie zaznaczone są również rzeki i rzeczki, jakoteż niektóre pasma wzniesień, które także bezwątpienia miały pewien wpływ na ukształtowanie się omawianej granicy etnicznej. Zaznaczone są pasma:

I.    Dział (zwany przez ludność miejscową „Wielki Dział“). Na północ od linji ciągłej szczyty około 650 do 750 m wysokie, sam Dział około 900, szczyty na południe około 1.000, zaś trzy ostatnie ponad 1.100.

II.    Dział. Szczyty od 1.000 do 1.303 wysokie.

III.    Połonina Wetlińska. Około 1.250 m wysokości.

IV.    Połonina Garyńska. 1.297 wysoka.

V.    Bukowe Berdo. Około 1.330 wysokie.

VI.    Szeroki Wierch. 1.269 i 1.348.

W tym samym kierunku co zaznaczone pasma biegną też przeważnie i inne krótsze lub dłuższe łańcuchy wzniesień. Duża ilość wzniesień nie tworzy żadnych pasm. Sama granica na całym tym odcinku (Wisłok Dolny 29 — Wołosate 69) idzie przeważnie grzbietem wzniesień.

Na zakończenie parę ogólnych słów o krajobrazie badanego obszaru. Na północy na podłożu od 300 m ponad poziomem morza, na południu wynoszącem do 700 kilkunastu metrów, znajdują się wzniesienia, dochodzące do 1.350 m nad poziom morza. Szczyty wzniesień pokryte obfitym lasem choć nie brak i nagich zbocz, pozbawionych drzew (gospodarka). W dolinach kilometrami nieraz ciągną się wsie, w których żyje graniczna ludność łemkowsko-bojkowska. Ludność przedewszystkim rolnicza i po części pasterska. Dopiero we wsiach nadgranicznych, gdzie poziom coraz wyższy, a ze zbóż udaje się wyłącznie owies i nieco jęczmienia (a jak np. w Wołosatem ozimin nie sieją wogóle) przeważa element pasterski. Jednak i to nie są pasterze właściwi. Bydła u nich niewiele, mało też owiec. Zanikło siwe, długorogie bydło. Dziś podnosi się nieco zwłaszcza chów owiec, a spotyka się także kozy, bo jak powiadają „koza dobra na mołóczko, wiwcia na pryodiwok lipsza“ (Wisłok D.). Niewielkie są również połoniny, a pasterze, pasący na nich bydło, nie pozostają tam przez całe lato, ale zmieniają się co parę tygodni. Nie budują na tych połoninach żadnych trwałych schronień, ale przebywają cały czas na wolnem powietrzu, przy ognisku. Przeważa rolnictwo i jeżeli mówi się o całości, to ono jest podstawą życia. Dziwne to jednak, zwłaszcza dla

ludzi z dołów, rolnictwo. Nietylko bowiem pola sięgają do mniej-więcej 950 m nad poziomem morza, ale przeważna ich część położona jest na zboczach, około 45° nachylonych, chociaż nie brak uprawnych pól na pochyłościach dochodzących do 65". Uprawa takiego pola wkracza już raczej w dziedzinę gimnastyki jak rolnictwa, tak dla oracza jak i dla zwierzęcia. Całość zajęć tej ludności da się streścić w tern, co powiedział nam jeden z naszych informatorów: „Ludy zajmajut sia chliborobstwom i wypasom chudoby, oweć. Kożnyj dla sebe je remisnyk, budiwniczyj, robyt kołesa, nawit hołky sami roblat. Cyhany zajmajut sa slusarstwom i kowalstwom. Hrajut na skrypkach i basach“ (Dołżyca).

W tern powiedzeniu mieści się całokształt zajęć ludowych. Ludność opisywanych obszarów naogół jest uboga, zwłaszcza w dzisiejszych niepomyślnych warunkach gospodarczych. Dużą pomocą dla gospodarstw była emigracja (przeważnie do Kanady i Francji). Emigranci bądźto przesyłali pieniądze pozostałym w domu, bądź przywozili je sami, zużywając je w pierwszym rzędzie na oczyszczenie z długów gospodarstw, na nabycie nowej ziemi, postawienie chyży i t. p. Duże zadłużenie miało swoją przyczynę najczęściej w nad stan obchodzonych weselach, chrzcinach i t. p. A wiadomo nam np. ze smutnych przykładów na Hucul-szczyźnie, jak przedewszystkiem wioskowi karczmarze potrafią zniszczyć wieśniaka. To też nierzadko spotyka się takie anomalje, że gospodarz mieszka w przedtem własnej, a obecnie dzierżawionej chacie.

Powracający z emigracji nie wnoszą dużo nowych elementów do wsi. Spotykaliśmy takich, którzy, powróciwszy przed paru laty pobudowali sobie kurne chaty, chociaż, wedle ich opowiadań, mieszkali w dwóch pokojach z kuchnią. Na zapytanie, czemu przynajmniej pieca z kominem nie postawią, otrzymywaliśmy prawie zawsze odpowiedź, że skoro ojcowie tak mieszkali, to i im to wystarczy. Podobnie ze strojem. Duży nawrót do używania sukna własnej roboty spowodowany został ogólnem zubożeniem, brakiem gotówki na zakupno gotowych ubrań, lub rozmaitych materyj. W każdej prawie wsi gdzieś na uboczu mieszka parę rodzin cygańskich trudniących się albo kowalstwem, albo żyjących z dnia na dzień, z żebraniny i t. p.

Ludność zbadanego obszaru uważa się sama za rolników i sprzeciwia się nazywaniu ich góralami, hirniakami. Tak np.

w Teleśnicy Sannej nazywają się sami podolakami. Znowu w Ło-pience i Buku nazywają mieszkańców Dołżycy ad Cisną i okolicznych wiosek hlrniaky. Jednak ludność Dołżycy i Cisny nie uważa się za hirniaków. Wedle nich takimi są zamieszkali we wsiach: Strubowiska, Jaworzec, Łuh, Smerek i Wetlina.

U ludności przechowuje się też pamięć tego, że były tu niegdyś wsie królewskie. Do dni dzisiejszych nazywają np. wsie: Żubracze, Solinka, Balnica, Szczerbanówka, Maniów i Wola Michowa koro-liwszczyna. Dziewczyna, wychodząca zamąż z tych wsi do innych, nazywana jest koroliwka.

Poszczególne wsie posiadają też często osobne przezwiska, najczęściej obraźliwe lub wyśmiewające. Tak np. nazywają mieszkańców wsi:

Rzepedź = Kania, Kanie a też Syr albo Syrjanie,

Szczawne — Kobyłanyky,

Jawornik = Boli albo Balata}

Prełuki = Jatinky (od używania zamiast tobi ti, t. j. ja ti zrobiu, ja ti dam i t. p.).

Turzańsk — Cidylnyky (od cidyli t. j. płóciennej torby żebraczej).

Duszatyn — Nanaszky (noszą przeważnie te same nazwiska). Nazwą obraźliwą obejmującą kilka wsi jest nazwa Jachwaky. Podciągają pod nią mieszkańców wsi Buku, Łopienki, Tyskowej, Polanki i Terki.

Spotkać można też w opowiadaniach ludowych tradycję co do powstania nazw miejscowości. Tak np. nazwa wsi Duszatyn miała powstać od tego, że podczas jednego z napadów Tatarzy wydusili tam całą ludność. Nazwa ludowa niezaznaczonego na mapach w sąsiedztwie położonego, obecnie nieistniejącego folwarku Piekarki miała powstać w ten sposób, że odbyła się tam bitwa konfederatów barskich z wojskiem, poczem zwycięzcy (niejasne, konfederaci czy wojsko) spalili zwyciężonych w piecach.

§ 4. Różnica między Łemkami a Bojkami. Dialekt⁴). Strój. Budownictwo. Gwara łemkowska należy do gwar archaicznych i wykazuje stosunkowo więcej cech starszych jak np. huculska lub bojkowska. Cechy archaiczne zachowały się u Łemków nie-

tylko dzięki temu, że doniedawna żyli poniekąd całkiem odrębnem życiem, ale też dzięki ogromnemu wrodzonemu konserwatyzmowi, o czem była mowa w poprzednim paragrafie. Niektóre swoje cechy, coraz liczniejsze w kierunku zachodnim, zawdzięcza gwara łemkowska bezpośredniemu sąsiedztwu z Polakami a także Słowakami. Dla nieznających jej (nietylko Polaków) jest ona z początku trudno zrozumiała i trzeba dopiero wsłuchać się w nią, ażeby pojąć znaczenie rozmowy.

Na całym zbadanym obszarze krzyżują się pod względem językowym wpływy łemkowsko-bojkowskie, jednak te pierwsze mają przewagę. Rzeczą charakterystyczną jest, że Łemkowie odczuwają oryginalność swej wymowy i dlatego starają się nietylko we wsiach pogranicznych unikać typowych łemkowizmów. Np. wstydzą się mówić tem. Odnosi się to też do akcentu. I tak np. w Woli Michowej wstydzą się ludzie mówić „Sława Isusu Chrystu“, gdyż akcent ostatniego wyrazu bywa wyśmiewany. Dużą rolę w zaniku cech językowych łemkowskich odgrywa szkoła, dzienniki, książki i t. p.

Dotychczas jako najważniejszą cechę gwarową Łemków podawano zastępstwa długich e, o ale już Ziłyński stwierdza w swej „Próbie“, że im dalej na północ z Zakarpacia w kierunku do byłej granicy t. z. Galicji można słyszeć w tej samej miejscowości, a nawet w tym samym wyrazie zastępstwa u, y, na miejscu pierwotnego o i ju zamiast e też i, a w północnej części podobnie jak u Bojków i Hucułów tylko i. Jest więc to cecha niezbadana dokładnie i występująca lokalnie.

W zbadanych wsiach na miejscu starych o, e mamy zawsze i; zamast e występuje też sporadycznie ju np. spiuk, nius, wiuz (Tyrawa W.). Zamiast o występuje również dźwięk zbliżony do y np. pyszow, pydu, dy stała (Żernica W.). Na miejscu dawnego e mamy e np. werno, kołeno (Wola Michowa).

Do cech wspólnych całemu zbadanemu obszarowi zaliczyć należy zachowanie starego bi (y) po spółgłoskach przedniojęzy-kowych, wargowych i w grupach ky, gy, hy, chy. Odpowiednikami starego y są w tej gwarze dźwięki szeregu środkowego i tylnego, zależnie od położenia poprzedzającej spółgłoski np. my smutny, wyweła (Komańcza), zwerchy (Wisłok D.), wyszywany rukawy (Wola Michowa), dorohy (Żernica W.), byfky i t. p.

Następną cechą archaiczną jest odpowiadająca prasłowiańskiemu połączeniu r+/b w niektórych wyrazach grupa yr np. chyrbet, hyrmyt, tyrwaty (Tyrawa W.).

Zamiast ogólnego w innych gwarach dźwięku z mamy di np. medża.

Również w morfologji zachowały się stare formy np. końcówka -owe w rzeczownikach rodzaju męskiego jak synowe, wittowe, ponowę, hospodarewe: zachowanie form na ci, si, zi z k, g, eh jak ruci, nózi, pastusi: formy dualis czerwonyma, zołotyma (Teleśnica S.).

Zbadane wsie wyróżniają się ponadto pewnemi wspólnemi cechami jak: 1) stwardnienie przyrostka -eć, jakoteż twarde c w przypadkach deklinacyjnych np. sołodec, medec (Wisłok D.), chlibec, czopec (Komańcza), chowanec (Wola Michowa), holubec (Żernica W.), sypanec (Prełuki), pszenycu, wodycu, trawycu (Żernica W.): 2) bardzo rozpowszechnione twarde t w 3 os. liczby poj. i mnogiej oraz w rozkaźniku 1. mn. np. chodyt, robyt, nosyt, chodiat, berut, berit, spiwat, złetyt: 3) twarde s w zaimku zwrotnym siu, schodiat sa (Dołżyca), żurit sci, widzywajet sa, jakiś (Wola Michowa); 4) stwardnienie wygłosowych spółgłosek, hos-pod, (Wisłok D.), smert, hist, id (Serednie W.); 5) sporadycznie średnie I, holowa, skala, kolo (Wisłok D.); 6) przejście przy-imka w ^ h, ch, np. h meni (Wola Michowa), ch poły (Wisłok D.), ch pecu (Komańcza); 7) zanik prejotacji w śródgłosie w 3 os. 1. mn. czasowników np. wertaut, spiwaut, strymuut (Stężnica), zlitaut (Komańcza); 8) powszechnie używane skróty czasownikowe i zaimkowe np. ke (każe), zne (znaje), me (maje), ke (jakie). Cechami morfologicznemu; 1) końcówka -om w narzędniku 1. pojed. rzeczowników rodzaju żeńskiego jak za firom, tom wodom (Wola Michowa), pszenycz’kom (Wisłok D.); 2) końcówka -y w mianowniku 1. mn. przymiotników, wesely, smutny my (Komańcza), wyszywany rukawy, zamkneny dwery (Wola Michowa), we-łyky hołowky (Żernica W.).

Oprócz powyższych cech łemkowskich spotykamy w niektórych wsiach cechy występujące przeważnie u Bojków: 1) miękkie r, sporadycznie występujące u Łemków wschodnich (co stwierdził już Ziłyński), np. hospodar’, per’ko (Wisłok D.), siar’czystoho pękła (Komańcza), jar■ (Wola Michowa); 2) miękkie cz’ zachowało się we wszystkich pozycjach jak np. zdrawicz’ko, diwcz’a,

kozncz’ka (Wisłok D.), wecz’or, sorocz’ka, panycz’ cz’uty (Komańcza), rohacz’a cz’koła (Żernica W.); 3) pozostałe dźwięki szumiące (sz, i) uległy stwardnieniu prócz szcz, szcz’oby, borszcz puszcz’u (Komańcza) szcz’estia (Prełuki).

Na zachód od Osławy przeważa akcent stały, na wschodzie zaś jest ruchomy.

O przynależności wsi zbadanego obszaru z przewagą cech łemkowskich do Łemkowszczyzny decydują nietylko powyższe dane językowe, lecz także pewne cechy etnograficzne.

Możnaby sądzić, że między takiemi dwoma grupami etnicz-nemi jak Łemkowie i Bojkowie musi zachodzić szereg wybitnie odróżniających ich cech. Tymczasem tak nie jest. Przynajmniej nie jest tak w pasie granicznym. Jeżeli porównalibyśmy Łemka z zachodnich krańców z Bojkiem różnica byłaby uderzająca. Jednak różnica ta wystąpiłaby nietylko w porównaniu z Bojkiem ale także, wprawdzie w mniejszym stopniu z Łemkiem z granic wschodnich. Tak bowiem Łemkowie jak i Bojkowie nie tworzą zwartych grup, ale dadzą się podzielić na grupy zachodnie i wschodnie, przyczem różnice wystąpią i w mowie i w cechach etnograficznych.

Ważną rolę odgrywa też to, że Łemkowie i Bojkowie posiadają nietylko wspólne cechy (podłoże) językowe, lecz także wspólne cechy etnograficzne szczególnie w zakresie kultury ma-terjalnej. Różnice są często, zwłaszcza w pasie pogranicznym bardzo drobne i nierzadko tylko dobra znajomość chociaż jednej z grup (w tym wypadku zachodnich Bojków), pozwala stwierdzić, że ma się do czynienia z inną grupą etniczną.

Największe różnice między granicznymi Łemkami i Bojkami występują w stroju. Gdy Bojkom właściwe są łejbyki z ciemno-bronzowego sukna, to u Łemków zamiast nich noszą kobiety gorsety z sukna niebieskiego aż do odcienia granatowego. Również mężczyźni zamiast łejbyków ciemno bronzowych noszą łejbyki niebieskie wyszywane czerwono. Również ozdabianie łejbyków mosiężnemi guziczkami jest cechą łemkowską. Inną cechą stroju łemkowskiego jest naszywanie barwnych wstążek, czerwonych, niebieskich, żółtych, białych i koronek na chustkach na głowę, spódnicach i fartuchach. W innej części stroju różnica polega tylko na odmiennej nazwie. Mianowicie część odzienia zwana u Bojków kurtak, nosi u Łemków nazwę sirak lub hunia.

W stroju męskim oprócz łajbyków z sukna niebieskiego główna różnica polega na używaniu przez Łemków czuchani, nieznanej u Bojków. W niektórych wsiach obszaru pogranicznego czuehania nosi nazwę łiuni.

Ghata łemkowska nie różni się ani rozkładem, ani samą budową od chaty bojkowskiej. Jedynie w niektórych wsiach po stronie łemkowskiej część chaty jest malowana nietylko czerwono z białemi pasami w miejscu szpar między belkami ściany, ale ponadto część gospodarcza jest często malowana żółto z białemi pasami, zaś okna obramione niebiesko. U Bojków na obszarze granicznym w części gospodarczej drzewo pozostawione jest w kolorze naturalnym lub bielone. U Łemków granicznych znacznie częściej występuje spichrz (sypaneć), który u Bojków jest również gdzieniegdzie, jednak jako element zupełnie nowy i nieco odmiennej budowy. Drobne różnice występują np. w kształcie stę-porów, szufli do wiania zboża i t. p. Szereg przedmiotów różni się zaś jedynie nieco odmienną nazwą. Ma to swoje uzasadnienie w tem, co wyżej powiedziano, a mianowicie we wspólnem podłożu nietylko językowem, ale także etnograficznem.

Wszystkie te nawet drobne różnice w zakresie etnograficznym wystąpiłyby znacznie silniej, jeżeliby opracowano tak Łemków jak i Bojków jako całość, przy równoczesnem starannem podkreśleniu różnic występujących w każdej z grup. Bóżnice wewnętrzne istnieją bowiem w obu grupach i są nawet dosyć znaczne zwłaszcza w ich zachodnich i wschodnich częściach.

Zauważyć również należy, że w prawie wszystkich wsiach obszaru granicznego łemkowskiego od Sanu, a nawet dalej za San znajdują się cerkwie w kształcie kościołów, typowe dla obszaru łemkowskiego.

znaczo

na

§ 5. Granica łemkowsko-bojkowska. W paragrafie drugim zapoznaliśmy się z najważniejszemi pracami z zakresu językoznawstwa, dotyczącemi granicy łemkowsko-bojkowskiej. Wyniki tych prac nie są zgodne ze sobą. Zachodzi więc pytanie, jaką wartość ma dla etnografa wykreślenie dla pewnej grupy etnicznej granicy językowej i czy może to być dla niego wystarczające. Na pierwszą część pytania trzeba odpowiedzieć twierdząco. Badania językowe, zwłaszcza na pograniczu dwóch grup etnicznych, różniących się od siebie gwarą, mają dla etnografa bardzo duże nie, — jednak nie mogą być wystarczające. Dla etnografa

pierwszy plan wysuną się przedewszystkiem różnice oparte szeregu istotnych, różnych cech etnograficznych. Zaś dużą pomocą i pewnego rodzaju kryterjum będą dla niego wyniki prac dia-lektologicznych. W wypadku konkretnym t. j. granicy łemkowsko-bojkowskiej etnograf musi być specjalnie ostrożny, wyniki bowiem gwarowe nie są całkiem zgodne. Ma to swoje uzasadnienie częściowo być może także i w tern, że obie grupy mają wspólne podłoże językowe. Zaliczenie paru z tych wspólnych cech jako zasadniczo właściwych jednej lub drugiej tylko grupie spowoduje odrazu przesunięcie granicy na korzyść jednej z grup. Odnosićby się to mogło w pierwszym rzędzie do regjonalistów, nie ulega bowiem wątpliwości, że np. regjonalista bojkowski będzie mimo woli rozpatrywał zagadnienie graniczne pod kątem widzenia przychylniejszym dla Bojków, skutkiem tego przesunie ich granicę najdalej na zachód. Oczywiście regjonalista łemkowski postąpi podobnie, t. j. może przesunąć granice za daleko na wschód.

na

Jak z omówienia literatury językowej, odnoszącej się do granicy łemkowsko-bojkowskiej wynika, do najpoważniejszych badaczy tego zagadnienia należy zaliczyć Werchrackiego i Ziłyń-skiego. Pierwszy zaliczył do obszaru łemkowskiego cały powiat leski, drugi ustalił granicę na rzeczce Solince. Zagadnienie graniczne w świetle badań etnograficznych przy równoczesnem wykorzystaniu danych językowych przedstawia załączona mapa, która nie wymaga szczegółowych wyjaśnień. Umieszczenie na mapie rzek, miasteczek i liczb oznaczających poszczególne miejscowości, pozwala na łatwe zorjentowanie się co do szczegółowego przebiegu granicy. Mniejwięcej trójkątny obszar zamknięty na zachodzie Hoczewką, na wschodzie Solinką, a którego podstawę stanowi Łopienka, zaliczony został do Łemków na podstawie pracy Ziłyńskiego. Niewielki obszar odgraniczony na północy Sanem, na zachodzie linją badań (miejscowości 10, 9, 11, 12, 13), na południu pasmami III i IV zaś na wschodzie potokiem Wołosaty, został zaliczony do strefy łemkowskiej na podstawie wiadomości zebranych w terenie i zetknięcia się w innych miejscowościach z mieszkańcami tamtejszych wsi.

Wyjaśnienia, dla uniknięcia nieporozumień i zarzutów, wymaga użyte na mapie znakowanie a także niezaznaczenie Bojków. Otóż znajomość obszaru granicznego pozwala stwierdzić, że badacz, któryby wykreślał granicę około 50 lat przedtem, przepro-

wadziłby ją Sanem. Dziś San zasadniczo granicą przestał być, ponieważ Łemkowie, a właściwie cechy łemkowskie zanikają (co nie oznacza jednak cofania się samych Łemków). Użycie objaśnień „przewaga cech łemkowskich⁴⁴ i „zanik cech łemkowskich44 oznacza; pierwsze, że cech łemkowskich jest stosunkowo jeszcze dużo (możnaby to określić jako więcej niż 50°/o), drugie, że cech tych jest niewiele. Otóż mogłoby to być zrozumiane w ten sposób, że skoro jest przewaga albo zanik, reszta występujących cech jest cechami bojkowskiemi. Tak jednak nie jest.

W związku z powyższem trzeba zdać sobie sprawę, jak przedstawiają się obie grupy jako poszczególne całości. Otóż grupa bojkowska tworzy jako całość stosunkowo bardziej zwartą grupę. Łemkowie jako całość nie są tak zwarci. Cechy charakterystyczne dla Łemków nie są jednakowe na całym obszarze. Łemkowszczyzna da się podzielić na dwie grupy; zachodnią i wschodnią. Podgrupa zachodnia ma ogromną przewagę wpływów zachodnich, wschodnia większość wschodnich. Mogą zachodzić dwa wypadki; albo, że podgrupa wschodnia przyjęła większość swoich cech ze wschodu, od Bojków, albo też, że podgrupa zachodnia zatraciła cechy właściwe podgrupie wschodniej, pod wpływem sąsiadów. Cechy Łemków wschodnich w dużym stopniu są też właściwe Bojkom, którzy mogli przyjąć je od Łemków. Jeżeli więc na wspólnem podłożu granicznem zanikną u Łemków pewne cechy charakterystyczne, może to wywołać u nie dość wnikliwego badacza wrażenie, że są to Bojkowie. Wrażenie to będzie jednak spowodowane nie dość dobrze zrozumiałą wspólnotą podłoża łemkowsko-boj-kowskiego.

Czynnikiem, którego też nie można pominąć i który wywarł również poważny wpływ na zanik cech łemkowskich, była eksploatacja drzewa. Cały zbadany obszar graniczny pokryty jest lasami, które wyrębywano i wywożono od długich lat przed rokiem 1914. Drzewo wywożono we wszystkich kierunkach wozami i kolejkami. Nietylko miejscowa ludność przez dalekie wożenie drzewa zapoznawała się z innymi ludźmi, ińną mową i t. p. ale też na miejsce przybyła wielka liczba obcych ludzi. Do budowy kolejek, do tartaków znajdujących się w każdej prawie wsi, przybyli ludzie z jednej strony wnoszący do mowy wiele elementu nowego z drugiej zaś naśmiewający się ze specjalnych akcentów, słów, z mówienia łem i t. d. Buch ten zamarł wraz z obecnem przesileniem

gospodarczem, był jednak bardzo duży. Niektóre wsie nieomal żyły z zarobków przy drzewie. Brak tych zarobków jest obecnie jedną z przyczyn zubożenia wsi łemkowskiej granicznego obszaru. Duży ruch drzewny przyczynił się też w znacznym stopniu do zaniku cech łemkowskich.

Przeciąganie granicy łemkowsko-bojkowskiej do Tyrawy S. nie odpowiada stanowi faktycznemu. W kierunku na północ do Tyrawy S. nie ma Łemków (a tembardziej Bojków), dadzą się jedynie stwierdzić wpływy gwarowe łemkowskie. Występowanie tych cech jest jasne, jeżeli zwróci się uwagę, że tamtędy biegną trakty z północy na południe (które obecnie straciły na znaczeniu z powodu przeprowadzenia granicy). Etnograficznie na zachód i wschód od Tyrawy S. jest to również odrębna grupa o silnych wpływach zachodnich.

KULTURA MATERJALNA

§ 6. Zbieranie dzikich płodów roślinnych. Nietylko lud górski, ale lud wogóle, urozmaica swoją codzienną strawę szeregiem płodów roślinnych, które daje mu natura sama, bez żadnych wysiłków z jego strony. Do takich płodów należą przedewszystkiem rozmaite jagody jak:

poziomki (jahody, W. Michowa, Teleśnica S.), maliny, jeżyny (czernyci, W. Michowa, Teleśnica S.,), orzechy laskowe (liskowi worihy) i syhlanky, listki podobne do barwinku, tylko mniejsze. Zbiera się je późną jesienią i gotuje jako rodzaj szpinaku (W. Michowa) .

na

Zbierają również rozmaite grzyby: ązczyri hryby (W. Michowa), lub biły hryby (Komańcza), kozaky (W. Michowa), holnbinky (W. Michowa), łyszky, sośniaky, barani rohy, pid-peńky i morymuchy dla much. Prawdziwe grzyby (a też i inne) przyrządza się w ten sposób, że suszone lub świeże piecze się maśle, dusi ze śmietaną lub tylko gotuje (Komańcza). Grzyby spożywa się najczęściej jako dodatek do kartofli. Jadane są również grzyby (hływy) rosnące na bukach. Mają one silny zapach, a przyrządza się je jak inne grzyby i je z ziemniakami (bandur-kamy, W. Michowa).

Na całym obszarze zbiera się te same jagody i t. p. z wyjątkiem grzybów z buka, bo nie wszędzie są lasy bukowe. Spożywa

się je również tak samo przyrządzane. Żadnych przyrządów do zbierania jagód niema.

§ 7. Łowiectwo. Myślistwo ludowe, dziś jako takie właściwie nie istnieje. Czasem w którejś wsi gazda ma wydzierżawione prawo polowania. Pozatem wszędzie, gdzie jest zwierzyna, istnieje kłusownictwo. Kłusownicy posługują się najrozmaitszemi strzelbami, kapslówkami, poprzerabianemi karabinami wojskowemi i t. p. Na ptactwo powszechnie zakłada się sidła (sywky, Teleśnica S.). Dawniej zastawiano na lisy (Teleśnica S.) i niedźwiedzie (Dołżyca) stupyci. Znane one były i w innych miejscowościach. Na myszy i szczury ustawia się samołówki własnej roboty lub kupne. Lisy chwytano w łapki drewniane i żelazne (W. Michowa). Na tbl. i/l przedstawiona jest łapka używana do chwytania tchórzów (Tyrawa S.). Taka łapka na tchuń składa się z: a podstawy i b dwóch stopek (stopki). C i d to języczki (jazyczok). Na języczku d wspiera się górna deska. Dołem języczek d jest zaczepiony o języczek c, na którym umieszczona jest przynęta. Zwierzę porusza z przynętą języczek c, wskutek czego opada języczek d podpierający deskę górną. Deska ta, na której dla ciężaru kładzie się kilka kamieni, przygniata zwierzę.

§ 8. Rybactwo. We wszystkich rzekach i potokach znajdują się ryby. Najprostszym i wszędzie występującym sposobem łowienia jest chwytanie ryb rękami. Narzędzia rybackie występują tam, gdzie rzeczki są już większe, i woda głębsza, pozwalająca na używanie ich. Najczęściej występuje oścień (hwizdka tryzubna, Dołżyca, Teleśnica S.), którym łowi się przy świetle solomy, smo-lakiw, albo kahctnciw. Używane są też: sity, bihunci, czerpak na trzy hrany albo czotyry i sakula (Dołżyca). Do głuszenia ryb pod lodem służy młot drewniany hatisz (Teleśnica S.). Rybactwu nie poświęca się właściwie specjalnie nikt. Rzeczki nie wyłączając w większości miejsc Sanu, są naogół płytkie. Stawy są tylko gdzieniegdzie, podobnie jak do rzadkości należą jeziorka. Nie sprzyjało to oczywiście rozwojowi rybactwa, które bardziej rozwinięte spotyka się tylko nad górnym Sanem (por. T. Sulimirski: Rybołówstwo na górnym Sanie, Lud XXXI i odb. Lwów 1933).

§ 9. Hodowla zwierząt. Rolnictwo jest wprawdzie głównem zajęciem, hodowla bydła odgrywa jednak też znaczną rolę, choć nie tak wielką jak niegdyś. Ogólnie przedtem używane na tym obszarze woły do zaprzęgu znikły już prawie zupełnie. Jedynie

we wsiach o szczególnie silnej niegdyś hodowli bydła, utrzymały się woły jako zwierzęta pociągowe (np. Wołosate). Ogólnie używają dziś koni. Ryc. 1 przedstawia konia odmiany najczęściej używanej (Żernica W.). Każdy przeciętnie zamożny gospodarz posiada parę lub kilka sztuk bydła czerwonego (najczęściej łaciatego, czerwono-białego) dość nędznego i nie dającego wiele mleka. Hodują owce czarne, z których wełny sporządzają sukno, i kozy. Niegdyś we wsiach wyżej położonych, posiadających więcej łąk jak pól uprawnych, wypasano siwe długorogie bydło t. z. węgier-

Ryc. 1. Powrót z sianokosów do domu. Żernica W.

skie, jednak podczas naszych badań nie widzieliśmy ani jednej sztuki takiego bydła. Wypasowe woły sprzedawano na dorocznych jarmarkach w Lutowiskach (Litowyszcza). Dziś sprzedają też, ale są to, jak wyżej wspomniano, woły rasy czerwonej, dość małe, które zwłaszcza przy obecnym kryzysie nie osiągają nawet połowy tej ceny, co przedtem bydło siwe. Hodują również i świnie, zaś z drobiu kury i kaczki.

W związku z hodowlą bydła rozwinęła się weterynarja ludowa, której kilka przepisów podajemy.

Na parchy należy nacierać mydłem i ługiem z popiołu. Na wszy bydlęce najlepsza jest „taka trawa“ rosnąca w lesie a zwana

9a

12

V,

HaJL

Et--⁴

9Ur

13 a

i:

131*

//

fi

(J

ii e ;

=?

~r

%\

l^a

//

li

¥3

i-t

(y

10

li

/:

//

ft-C

16

15^

Tablica I. 1 łapka na tchórze, a = podstawa, b — stopki, c, d — języczki, Tyrawa S.; 2 drewniana łopata do gnoju, Wola Michowa; 3 motyka; 4 model drewnianego pługa, Jawornik (muz. Tow. Łemkiwszczyna); 5 pług, a = cza-pihy, b — hriadil, c = antaba, d = czeresło, e = blacha, / — łemisz, g— striła, nytóta. Trawę tę trzeba dobrze wygotować w wodzie i tą wodą obchlapać bydło a pozbędzie się wszy (Wisłok D.).

Jeżeli jaskółka uderzy w krowę w przelocie, krowa zachoruje (Prełuki).

Na kurdziel (kurdil) trzeba nacierać solą i szmatą, potem zapuścić tłuszczem z psa albo tchórza, następnie „kistiow medom pomastyty z werchy albo z łenu olijom. Fajny na kurdil“. (Wisłok D.).

Ogólnem lekarstwem na chore bydło to zalewać świaszczeny-nom (święcona woda, albo pomyje ze świętego wieczoru). Nacierać grzbiet spirytusem drzewnym, bo to jest wielkie lekarstwo dla bydła, nacierać i stawiać gwoździki (hwozdziky z Hótomucy przynosili) do piersi, nóg i grzbietu. Wszystka paskuda wypadnie i zwierze wyzdrowieje. Trzeba je w cieple trzymać (Wisłok D.).

W każdej wsi jest kilka pasiek, w ulach t. z. słowiańskich, amerykańskich, polskich, ukraińskich i t. p. Uli kłodowych niema już dziś. Na całym obszarze ostatni stojący ul kłodowy widziałem przed dwoma laty w Michniowcu. Obecnie go już niema.

§ 10. Uprawa roli. Podstawowem ,,zbożem“, uprawianem na całym obszarze jest owies. Uprawiają go parę gatunków, a głównie owies zwyczajny (hrymyj, (który np. jak nam powiedziano w Krywem ad D. został tam przyniesiony przez jednego chłopa dopiero parę lat temu z Beskidu) o kłosie rosnącym na wszystkie strony i owes bohcityj o kłosie jednostronnym. Pszenicy jarej i ozimej uprawiają mało, więcej nieco żyta (najczęściej t. z. świętojańskie). Również niewiele jęczmienia (jaczmiń, jarec). Oczywiście im dana miejscowość leży wyżej nad poziomem morza, tern mniej pszenicy, żyta i jęczmienia, tak że np. we wsi Wołosate uprawiają jedynie owies i nieco jęczmienia. Oprócz owsa podstawowe pożywienie stanowią kartofle, kapusta i niewiele innych h = stobycia, Prełuki; 6 odkładnica i lemiesz pługa „węgierskiego", Komańcza; 7 brona, a = była, b = hłyci, c — pałyczka, Wola Michowa; 8 brona, a = była, b = byrcia, c = póriżok, Chmiel; 9 a—c sierpy, a — sierp ząbkowany, Prełuki, b — sierp ząbkowany, Tyrawa S., c = sierp gładki, Komańcza; 10 kosa, « — zubok, Wola Michowa; 11 kużiwka, Prełuki; 12 osterwa; 13 a grabie do zboża, 13 b grabie do siana, Prełuki; 14 a—c cepy, a = obie kapice skórzane, Komańcza, b = pałączek drewniany i kapica skórzana (bijak), Prełuki, c=dwa pałączki drewniane, Hoczew; 15 szufla do wiania zboża, Prełuki; 16 widły drewniane do zboża, Prełuki.

jarzyn (buraki, karpiele, marchew i i.). Sadów mało, zwłaszcza dziś, dlatego że prawie wszystkie drzewa owocowe wymarzły podczas ostrych mrozów w zimie 1928/29.

Na opisywanym obszarze spotkać można do dnia dzisiejszego mniej lub więcej wyraźne ślady wszystkich trzech rodzajów gospodarki rolnej, zwłaszcza wyraźne są one we wsiach pogranicznych. Użyźnianie pól odbyiwa się w dwojaki sposób: przez gnojenie lub sianie specjalnych roślin. Na pola bardziej dostępne wożą gnój wozami, na mniej dostępne noszą na specjalnych noszach, (por. tbl. VIII/1).

Do gnoju używają najczęściej łopat drewnianych, jak przedstawiona na tbl. 1/2 (Wola Michowa) i wideł, niegdyś drewnianych, dziś żelaznych przynajmniej o trzech zębach. Na najwyżej i najdalej położonych polach, dokąd doniesienie gnoju jest niemożliwe, sieją specjalny gatunek t. z. bułgarskiej koniczyny^ boi haj, buhaj i t. p.). Od kilku lat sieją również łubin.

W ogrodach do okopywania kartofli i t. p. używa się motyk (tbl. 1/3) jednakowego kształtu na całym obszarze. Motyki te wyrabiają kowale wioskowi. Do właściwej uprawy roli służą dwa narzędzia: pług i brona. Tbl. 1/4 przedstawia model drewnianego pługa ze wsi Jawornik koło Komańczy (ze zbiorów Muzeum Tow. Łemkiwszlczyna w Sanoku). Pługi takie obecnie nie są w użyciu ’). Pługi dziś używane są przeważnie kowalskiej roboty, względnie też przed wojną kupowano je na Węgrzech w Humennem (mówią Homonna). Były one tam wyrabiane masowo przez kowala Freutera. Pług formy, powszechnie dziś używanej, przedstawia tbl. 1/5 z Prełuk. Pług ten składa się z następujących części: a cza-pihy, b hriadil, c antaba, przymocowująca krój d czeresło, e blacha (odkładnica) i / łemisz. Odkładnica wspiera się na żelazie, podpórce łączącej przednią część płozu g (strila) z grządzielem. Drugi, tylny koniec płozu połączony jest z grządzielem zapomocą h sto-byci. Płóz, stobycia i żelazo (podpierające odkładnicę) są z żelaza. W pługach starych, drewnianych, odkładnicę nazywano doczeka. Nazwy części pługa są prawie jednakowe na całym obszarze, drobne zmiany występują w wymowie nazw poszczególnych części

⁵) „Nie są w użyciu", „przedmiot X występuje ogólnie" i t. p. należy zawsze rozumieć, że na opisywanym obszarze i w zbadanych miejscowościach (por. mapę).

np. hrydil, łymisz i doszkci (Komańcza). Przy drewnianych odkład-nicach konieczny był jeszcze styk do usuwania z niej ziemi, dziś już nieużywany. Grządziel przednią częścią opiera się na kólicz-kach, które połączone są z nim zapomocą żelaznego kółka uiow. Pługi wyrabiane przez Freutera w Humennem różnią się od robionych we wsi tylko tem, że posiadają większą odkładnicę (tbl. 1/6 Komańcza). Na pole albo wiozą pług wraz z broną na wozie albo też sam pług na włókach (wołóczni, Hoczew) jak to przedstawia ryc. 2.

~'2;r

r-jg

ki.

■■

.....

■ *►

■IB

Tm

Ryc. 2. Pług wieziony na pole na włókach. Dziurdziów.

Po zaoraniu pola rozbija się grudy zapomocą bron belecz-kowych, które na całym obszarze są jednakowe. Wyjątek stanowi niżej opisana brona ze wsi Chmiel. Brona zwykła (tbl. 1/7) składa się z następujących części: a była poprzeczki, w których osadzone są zęby (zuby), z dwóch łączących je poprzeczek b Myci i z c paty czky na której umocowany jest łańcuch zdboronok. Brona ze ■wsi Chmiel różni się przedewszystkiem tem, że posiada dwa stale umocowane płozy, sanki, służące do przewozu na miejsce pracy. Składowe części tej brony (tbl. 1/8) noszą nazwy: a była z zębami, dwie łączące je poprzeczki przepuszczone przez nie b byrcia i c pó-

"28 riżok na umocowanie łańcucha. Do rozbijania grud po orce używany jest też niekiedy wałek, katuldk (Wola Michowa).

Sieją ręcznie. Sprzętu zboża dokonują sierpem. Mimo to, że w każdej wsi jest kowal, najczęściej Cygan, sierpy kowalskiej roboty są dziś bardzo rzadkie. Ogólnie używają do sprzętu zboża sierpów kupnych ząbkowanych. Tbl. 1/9 a przedstawia sierp ząbkowany kowalskiej roboty z Prełuk, a tbl. 1/9 b podobny z Tyrawy S. Oba są jednakowe i oba ząbkowane. Sierpy takie bywały też bardziej wygięte, nie było ściśle ustalonej formy, tylko każdy dawał sobie mniej lub więcej wygiąć jak mu było wygodniej (Komańcza). Do dorywczego nacięcia trawy dla bydła lub koni użj^wają sierpów gładkich. Sierp taki podany jest na tbl. 1/9 c, kowalskiej roboty z Komańczy.

Bardzo często rodziny, czy też sami gazdowie pomagają sobie w sprzęcie zboża (przedewszystkiem żyta). Jeżeli w dzień nie skończą, pracują >w nocy przy lampażi (okrągła stajenna lampa naftowa) uwiązanym na wysokim drągu. Pracę uweselają sobie śpiewem. Praca taka nazywa się lampaż. Pomagających częstuje gospodyni specjalnie dobremi potrawami, zrazami i ryżem z mlekiem (Żernica W.). Zżęte zboże składa się na polu na kołach (koły Woła Michowa, kipnyj kil Tyrawa S.). Na jeden kół nasadza się 30 czasem 20 snopów. Koły na zboże są to drągi długości około 2,50 m o największej średnicy u dołu około 8—10 cm. Koły są z obu stron zaostrzone. Częścią grubszą wbija się je w ziemię, poczem nakłada się górą snopy na krzyż. Koły ustawia się na zżętem polu rzędem. Snopy umieszczone na kołach mają duży przewiew i schną bardzo szybko. W wielu miejscowościach do sprzętu owsa używa się obecnie tylko kosy, a nie sierpa.

Sianokosy odbywają się raz w roku, zwykle w drugiej połowie lipca (w miejscowościach niżej położonych) lub pierwszej połowie sierpnia (w miejscowościach wyżej położonych). Do koszenia siana powszechnie używają jednakowych kos. Tbl. 1/10 (Wola Michowa) przedstawia kosę, której części noszą następu-, jące nazwy: kosisko kisia (kisie), rączka ruczka i obruczka przymocowująca ostrze do kosiska. Kosy są najczęściej zaopatrzone w zubok, celem odkładania skoszonego siana. Zubok (Tbl. 1/10 a) jest to patyczek jednym końcem przywiązany do kosiska w ten sposób, że mocno odstaje. Drugi wolny koniec jest przyciągnięty do kosiska zapomocą silnie napiętego sznurka przytwierdzonego

w okolicy obrączki. Do klepania używają kowadełka i młotka, zaś. do ostrzenia osełki, (dnrbdk Prełuki) noszonej w rozmaitych pochwach. Pochwy sporządzane są najczęściej z drzewa, zdarzają się jednak także zrobione z rogów bydlęcych. Czasem pochewki te (kużiwka, Prełuki) są jak przedstawiona na tbl. i/ll (Prełuki) zdobione rytemi linjami. Skoszone siano i koniczynę układa się na Osterwach, tbl. 1/12 (styrwy, Krywe ad D., yochy, Wola Michowa i t. p.). Na zimę przechowuje się siano w brogach, oborih, które składają się z czterech słupów (oborożyny) i dachu. Brogi albo stoją wprost na ziemi, albo też częściej spód brogu jest otoczony czterema ściankami tworzącemi czworokątny schowek na narzędzia i t. p.⁵). Umieszczają też siano na strychu lub w przybudówce przy chacie t. z. rohy. Siano zwożą zaraz po przeschnięciu we wsiach niżej położonych, a we wsiaSch wyżej położonych (na linji Lutowiska—Wołosate częściowo już od Smolnika) pozostawiają na łące w stogach i zwożą, gdy spadnie pierwszy śnieg. Stogi są okrągłe na podkładce z drzewa, a siano ułożone jest dookoła wbitego w ziemię pala. Wokół stogu wbite są cztery słupki, połączone sznurem lub drutem, aby bydło nie miało do siana dostępu.

Do zgartywania zboża i siana używają grabi (hrabli Prełuki) o zębach drewnianych. Grabie przeznaczone do zboża mają zęby większe i rzadsze (tbl. 1/13 a) zaś do siana mniejsze i gęstsze (tbl. l/l3b, por. też ryc. 1. przedstawiającą powrót z pola ze sprzętu siana).

Młócenie zboża dokonywane jest zapomocą cepów (cip). Cepy będące w użyciu, są trojakiej formy: a) o obu kapicach skórzanych, b) o jednej kapicy skórzanej i jednym kabłączku drewnianym i c) o obu kabłącżkach drewnianych. Formy a) i b) występują we wszystkich wsiach pomieszane. Niema wsi, gdzieby była w użyciu tylko forma a) lub forma b). Użycie jednej kapicy drewnianej jest często spowodowane ubóstwem, bo skórę trzeba kupić, zaś drzewo jest wprawdzie mniej trwałe, ale zato za darmo. Cepy z dwoma drewnianemi pałączkami występują rzadko, widziałem je tylko we wsi Hoczew, zaś w innych wsiach mówiono,

czasem

że mogą być i takie. Kapice i pałączki połączone są z zasady skórą, ubodzy łączą je sznurkiem. Na tbl. 1/14 a przedstawiony

jest cep z kapicami skórzanemi. Nazwy poszczególnych jego części są następujące: a derżak, b byłeń, cc kapyci i d zwiazka (Komańcza). Cep następny (tbl. 1/14 b Prełuki) posiada’jedną kapicę skórzaną i pałączek drewniany. Nazwy jak poprzedni z wyjątkiem dzierżaka, który nazywa się bylnik. Cep ostatni (tbl. l/l4<e Hoczew) posiada oba pałączki drewniane. Jeżeli jest jeden pałączek drewniany, jest on stale umieszczony na dzierżaku. Dzierżaki w cepach sporządzają najczęściej z leszczyny, zaś pałączki z jasionu lub gdzie są śliwy z drzewa śliwkowego. Dzierżak nazywają też nie

kiedy pałycia (Wola Michowa).

Zboże młócą na boisku, w chatach zaś uboższych, gdzie go niema, w sieniach.

Do oczyszczenia zboża używane są szufle. Jeden z pracujących przesypuje szuflą ziarno, drugi zaś robi wiater zapomocą płachty. Na tbl. 1/15 podana jest szufla (wijctczka, Prełuki, Wola Michowa, wjeczka, Komańcza) służąca do tego celu. Szufle tego kształtu występują na całym obszarze granicznym. Do wytrząsania słomy przy młócce zboża służą widły (wyłky, Krywe ad D., wyły, Prełuki). Widły takie sporządza się z jednej gałęzi z dwoma odroślami, zębami (tbl. 1/16). Obecnie używają też wideł żelaznych, dwuzębnych, zwłaszcza przy sprzęcie zboża, do nakładania snopów na koły (por. ryc. 1).

§ 11. Przygotowywanie pożywienia. Pokarmy. Do przygotowywania pożywienia najkonieczniejszy jest ogień. Otrzymuje się go w rozmaity sposób. Najpowszechniejszym, później zaniedbanym, w czasach ostatnich znowu przychodzącym do głosu sposobem jest uzyskiwanie ognia zapomocą krzesiwka. Krzesiwka (ohnywcia, Wołosate) ogniwkowe (tbl. Il/l Wołosate) zastąpione są w większości wypadków przez rozmaitego kształtu kawałki stali, najczęściej ze zniszczonych przedmiotów użytkowych (np. pilników, uważanych jako specjalnie dobre). Do krzesiwka używają kawałka krzemienia (kremeń) i odpowiednio spreparowanej hubki. Znacznie mniej a nawet rzadko używają zapałek. Dużo jest w użyciu zapalniczek, często własnego wyrobu.

W związku z gotowaniem pokarmu ważną rolę odgrywa dobra woda. Wyszukuje się ją następująco: „Wybraty sobi 4 kar-nyci (krynyci). Beret sia 4 krychtynky chliba. Czytwertu krych-

tynku beret sia na hołku, kotra karnycia sia zlńbyt, tota wóda dobra, jak żadna ny gustuje to ihła budę tycho. Peredsze moczytsia kusoczok chliba u wódi“ (Żernica W.).

Naczynia z gotowanym pokarmem umieszcza się rozmaicie. W piecach posiadających płytę kuchenną stawia się oczywiście

H3:

'i

tr

Tablica II. 1 krzesiwko ogniwkowe, Wołosate; 2 dynarok, Dziurdziów; 3 a kuczerha żelazna, 3 b kuczerha drewniana, Komańcza; 4 łopata do chleba, Komańcza; 5 stępory, a = Teleśnica S., b = Żernica W., c = Krywe ad D.; 6 żarna (młynec), a = kołoda, b = kamienie, c = grubka, d — porpłycia, e = dudżajka, / = wereteno, g — poprzeczka, h — dźwignia, i = klin, / ⁼ młynciwka, A = kłopit, Wola Michowa; 7 inna forma umocowania młynciwki, Teleśnica S.; 8 maślnica, o = bodeńka, b = zbuszok, c — koło-

towcia, Komańcza.

na

naczynia wprost na niej. W chatach kurnych przystawia się je do ognia, względnie umieszcza na trójnogu, jak przedstawiony tbl. II/2. Trójnogi (dynarok, Dziurdziów) kupują albo gotowe albo robi je kowal wiejski. Dziś widzi się je stosunkowo rzadko. Używają też kupnych naczyń żelaznych lanych, na trzech nóżkach.

Przy pieczeniu chleba przegartuje się ogień za pomocą kLiczę rhy (Komańcza), posiadającej około 2 m długości. Zakończenie

kuczerhy może być albo żelazne (tbl. II/3 a) albo też drewniane (tbl. II/3 b). Żelazne robią najczęściej Cyganie. Do wsadzania chleba do pieca służy łopata, jak na tbl. II/4.

Jednym z najgłówniejszych środków spożywczych jest ziarno zboża. Celem przygotowania go do stanu jadalnego używają dwóch narzędzi: stępy i żaren. Stępa na całym obszarze posiada kształt jednakowy. Jest to stępa cylindryczna, wydrążona z jednego pnia drzewa. Są też posiadające dno wprawione lub wogóle złożone np. z czterech klepek bocznych i dna (Teleśnica S.). Najczęstsze są z jednego kawałka drzewa, dla mocy łub gdy popękają z zużycia ściągnięte obręczami drewnianemi lub żelaznemi. Na ryc. 3 przedstawiona jest stępa formy powszechnie występującej. Na stępy używa się przeważnie drzewa bukowego, czasem osikowego. Podobnie też stępor sporządzony jest z drzewa bukowego, rzadziej jasionowego. Stępy posiadają wysokość około 90—100 cm, grubość dna 4 do 15 cm zaś grubość ścian przeważnie około 3 cm. Podczas gdy stępy posiadają stale ten sam kształt i nazwę (słupka), stępory używane są trojakiej odmiany: a) w całej swej długości jednakowej grubości (tbl. 11/5 a, Teleśnica S., Tyrawa S.)na dole okute obrączką żelazną około 4 cm szerokości, z rękojeścią dla rąk jak przy mieczu, b) podobne do poprzednich (rękojeść), natomiast bez obrączki żelaznej, z maczugowato zgrubiałą częścią dolną nabitą gwoździami do podków (tbl. II/5 b, Żernica Wyżna) i c) z częścią dolną maczugowatą, nabitą gwoździami, jednak bez poprzecznej rękojeści tylko z wyciętym uchwytem dla dwóch rąk (tbl. II/5 c, Krywe ad D., Prełuki. Por. też ryc. 3). Stępor w pasie granicznym bojkowsko-łemkowskim nosi stale nazwę hołowacz (wyjątkowo w Tyrawie Solnej stupir). Stępy służą przedewszystkiem do tłuczenia jęczmienia na pęcaky.

Do przeróbki zboża na mąkę w powszedniem użyciu są żarna obrotowe. Jeżeli kto ma więcej zboża, wozi je do młyna, jeżeli jest w pobliżu, najczęściej jednak mielą sami w domu. Gdy wyjdzie się wczesnym rankiem na wieś, z wszystkich prawie chat dolatuje charakterystyczny odgłos mielących żaren. Żarna są jednej formy, czasem występuje różnica w sposobie umieszczenia rękojeści obrotowej. Na tbl. II/6 przedstawione są żarna (Wola Michowa), których poszczególne części noszą następujące nazwy: a kołoda (Wola Michowa, Tyrawa S., ława, Teleśnica S.) umieszczona na czterech nogach (niżky lub nohy). W kłodzie osadzone są dwa kamienie

b (werchniąk i spidniak). W kłodzie obok kamieni znajduje się zagłębienie c grubka (Tyrawa S.) lub dudzejka, (Komańcza). Ostatnią nazwą określają też otwór w kamieniu, przez który sypie się ziarno. W przo-dzie kłody znajduje się otwór d (pórplgcia, Komańcza) , przez który wysypuje się zmielona mąka. Kamień dolny spoczywa wprost na kłodzie, zaś górny posiada w otworze e (dzu-dzajka, Wola Michowa) poprzeczkę, na której osadzone jest / were-teno. Dolny koniec wrzeciona umocowany jest w poprzeczce g wspierającej się na dźwigni h. Tylny koniec dźwigni h osadzony jest w nodze, przedni zaś przechodzi przez nogę przednią. Opuszczając lub podnosząc dźwignię h zapomocą klina i opuszcza się lub też podnosi kamień wierzchni a tern samem reguluje odległość kamieni od siebie. Daje to możność mielenia mniej lub więcej miałkiego, śrutowania i t. p.

[ti

fti

i *%•-

ls

lir

Ryc. 3. Gospodyni ze stępą. Widoczna część chaty malowana: w części mieszkalnej: podwalina żółta, reszta czerwona z białemi pasami. Okno obramione niebiesko. Część gospodarcza (widoczne wrota do boiska) żółta. Rama okienna i zakończenie belek w węgłach ozdobione ornamentem białym.

Prełuki.

Kamień górny obraca się zapomocą rękojeści j osadzonej w k. Obsada k nosi nazwę kłopit. Rękojeść poruszająca może mieć dwojaką nazwę. Jeżeli

umocowana w Teleśnica S.).

całe żarna zowią się młynec (Wola Michowa, Komańcza), rękojeść ma nazwę młynciwka, jeżeli zaś żornci (Tyrawa S., Teleśnica S. i na wschód), rękojeść zwie się łomianka. Rękojeść może też być ramie, która również nosi nazwę kłopit (tbl. II/7,

Do przeróbki śmietany na masło służy maślnica bodeńka (Komańcza) jak podana na tbl. II/8. Składa się ona z właściwej maślnicy a, zatyczki b (zbuszok) i z c kototówci. Taka sama maślnica w Tyrawie S. nosi nazwy: a mastyczka, b nawerstiyk i c krużok. W nawersnyk wkłada się jeszcze jaszczyk. Bryndzę sporządzają w ten sposób, że do świeżego mleka owczego dodają klagu, z czego po ogrzaniu tworzy się hnudka, a tę przetwarza się na bryndzę (bryndzia).

Na pożywienie składają się przeważnie pokarmy roślinne, też nabiał i rzadko, od święta, mięso. Dla porównania podane są poniżej, z czterech miejscowości, posiłki tak jak po sobie następują i co na nie jedzą, tak jak nam podyktowano.

D o ł ż y c a. Obid (8 godz.): kapusta, chlib, czyr (owsiany, żytni lub jęczmienny. Na gorącą wodę rzuca się mąkę i gotuje), pencaky. Połudenok (12—13 godz.): to samo; na zimno. Wepzera (19—20 godz.): na weczeru kładut ohoń. Jidiat’: duszeni bandurky, mołoko, na święta i niedziele pyrohy, maczanka z muky z moło-kom, miaso owecze, wołowe. Najlipszym prysmakom je pyrohy z kartoflamy.

Komańcza. Obid (7 godz.): kapusta, pyrohy, hałuszky, bandurky, mołoko, chlib, oszczypiata. Na¹ połudny: kapusta, bandurky, pyncaky. Na weczeru: łemesz (kartoflana zupa), bandurky z mołokom, kysełycu, borszcz’, bib, warianky z kapusty. W posti bib, hóroch.

Wisłok Dolny. Obid (7 godz.): kapusta warena z ban-durkamy, pyrohy albo hałuszky zo syrom albo s kapustom. Bandurky i mołóko kwaśne albo ryż. Połunne (12 godz.): kapusta i pancaky albo ryż. Bandńrky i mołóko (takoż s siłem jak sia zwurdyt). Ch pist borszcz, cz’asom kesełycia, bandurky albo bib-Wyczyńa. Bandurky, mołóko.

Wola Michowa. Obid (9 godz.): kapusta, bandurky, mołóko, chlib (jak je), Połudenok: krupy jaczminni (jarhany), chlib, mołoko. Weczeria: bandurky z kwaśnym mołokom a bo.

łemesz. Mastiat pereważno masłom. Na nydilu: pyrohy z muky pszynycznoji i barabol. Ghto maje bilsze syra to z syrom.

Jedzą wszyscy razem z jednej miski.

Jako dodatek lub rodzaj okrasy jedzą różne grzyby, (por. § 6). Przyrządzają też sałaty jak np. zielone listki kapusty siekają, gotują i zalewają żentycą lub octem. Gotują łobodę i smażą z masłem. Gdy pierwszy raz idą w pole (a także przy lampażu) jedzą ryż z mlekiem i zrazy. Zrazy robi się w ten sposób, że białą kupną mąkę mieszają w gotującej wodzie, poczem wkładają do niej kawałki słoniny lub mięsa (Żernica W.). To samo jedzą też na weselach i chrzcinach. Kwas z kapusty nazywają war i spożywają go z pieczonemi kartoflami. Podczas postu jedzą wszystko na oleju lnianym.

Pastuchom idącym paść bydło (około 4 godz.) dają chleb (t. z. meryndzia, Dołżyca), najczęściej oszczypok lub też to, co pozostało z poprzedniej wieczerzy.

Jako napoji używają kawy z żyta, jęczmienia lub kupnej, na pragnienie barszcz z buraków lub chleba owsianego, który suszą, kwaszą a jak dostatecznie skiśnie, piją. Piją serwatkę i żentycę owczą. Najczęściej używanemi napojami są woda i mleko. Piją też piwo, rum, wódkę. Często piją denaturku, którą nazywają derewianka (Wola Michowa). Dyrywianku (Komańcza) piją też z cukrem i sokiem z buraków.

Na święta jadają trochę lepiej a przedewszystkiem więcej. Tak np. na wilję kładą na stół snop,, zaścielają obrusem, na który sypią ziarno. Na ziarnie stawiają miski. Jedzą naprzód czosnek, następnie kapustę, groch, grzyby, kaszę (pęcak lub ryż), pierogi, babalky (Prełuki, bubalky, Teleśńica S. są to okrągłe, podłużne paluszki) z olejem lub mńkiem, pampuchy ze śliwkami, kutiu, gruszki, jabłka (japka, Teleśńica S.). Podobną wieczerzę jedzą w Wielki Czwartek przed strastiamy (nabożeństwo odprawiane wieczorem, Prełuki).

Z używek palą tytoń (duhan, Dołżyca), który też żują i papierosy (cygary). Starsi pałą fajki (lulka, Dołżyca). Niekiedy kobiety (zwykle starsze) palą też fajki (pypcz’a, Dołżyca). Fajki palą także Cyganki.

Przy zaproszeniach do obiadu, przy piciu i t. p. obowiązują pewne stałe formuły grzecznościowe. Tak np. gdy przyjdzie ktoś do chaty, to mówi: „daj Boży dobryj deń“ na co mu odpowiadają

^inimruninin

Jeżeli gospodarz sieje zboże i zostawi niezasiany

D.)

¹

)    Mapę, wszystkie rysunki i zdjęcia fotograficzne wykonał Jan Falkowski. Zdjęcia fotograficzne zostały wykonane w lecie 1934 r.

²

)    Poczuwamy się do obowiązku złożyć podziękowanie za pomoc w badaniach następującym duchownym gr.-kat.: księżom dziekanom Dymitrowi Panasewyczowi (Stężnica) i Eustachemu Charchalisowi (Cisna-Dołżyca). Księżom proboszczom: Grzegorzowi Kandzie (Michniowiec), Józefowi Kołeńskiemu (Teleśnica S.), Włodzimierzowi Danyłowowi (Smerek), Teodorowi Waresze (Wola Michowa), Michałowi Żubrydowi (Prełuki), Jarosławowi Tełepowi (Wisłok Dolny), Teodozemu Komarczewskiemu (Hoczew), Piotrowi Wesołowskiemu (Tyrawa W.), Mikołajowi Sikorze (Tyrawa S.), Iwanowi Ferencowi (Lalin), jakoteż p. Marji Dawydenko (nauczycielce w Źernicy W.) i p. Chaimowi Silberowi (Jabłonica Ruska).

³

) Rozdział napisany wspólnie z Dr. B. Pasznyckim.

⁴

) Część językową opracował Dr. B. Pasznycki, poprawił Mgr. J. Szemłej.

⁵

) W kierunku północnym (mniejwięcej od Sanu nad pasem granicznym łemkowsko-bojkowskim) skrytka pod brogiem jest wyższa i często używana jako stajnia np. dla kóz, lub owiec.

2a

2W

s,'

^inimruninin

^HP

co

10

LU

13

fi

ar” _

CM

f-

ID

m,

Ce

\1

cr

-<r

is

p-

17/

-11

mm;

era

qr.

JCZ

cQ

p-

Tablica III. 1 świder, Komańcza; 2 a stołek stolarsko-bednarski, Wołosale;

2    b zakończenie części przytrzymującej w stołku stolarskim, Tyrawa S.;

3    dwuręczny strug do drzewa, Komańcza; 4 półka na miski, Prełuki; 5 łyżnik, Prełuki; 6 solniczka, Prełuki; 7 dzieżka do zaczyniania ciasta, Wola Michowa;

„daj Boży i wam dobre zdorówia“. Jeżeli jest to w porze obiadowej to dodają: „proszu was do obidu“ na co zaproszony odpowiada „zdorowy z Bohom obidajty, Boży błahosłów obid i was“ (Komańcza). Albo też proszą: „prósyme do obidu (połudenku, we-<czeri)“ a zaproszony odpowiada „zdorowi z Bohem iczte, Boży wam błahosłowy“ (Wola Michowa). Przy piciu pijący mówi „daj Boży zdorowia“ na co otrzymuje odpowiedź „pyjty zdorowi^ (Wola Michowa).

rozczynu tista;

nyj, boszczanyj, stajnianyj i tot, szczo sia czerez neho w zahatu

W związku z przyrządzaniem pokarmów istnieje wiele przesądów a nawet modlitw mających zapewnić udanie się potrawy, ciasta i t. p. Dla przykładu podajemy taką niezmiernie ciekawą modlitwę odmawianą przy rozczynianiu ciasta, chociaż pochodzi ona z obszaru czysto bojkowskiego (Michniowiec). „Mołytwa do O świat! poróżeńky: chyżnyj, sinnyj, komoria-

liże. Rozczymt i pryczymt!“.

§ 12. Obróbka surowców. Najważniejszym surowcem jest drzewo, które zwłaszcza dla mieszkańców gór jest uniwersalnym materjałem. Z niego stawiają chaty i wykonują swoje sprzęty, większość narzędzi i t. p. Głownem narzędziem do obróbki drzewa jest siekiera (topir, Wola Michowa) i świder (latnyk, swerdel, Komańcza, tbl. IIl/l) zakończony łyżkowato. Posługując się w wielu wypadkach tylko siekierą, świdrem i piłą każdy budowniczy wiejski, najczęściej sam właściciel stawianej chaty, potrafi ją wybudować z pomocą rodziny lub sąsiadów.

Podobnie też każdy sam sobie sporządza potrzebne mu sprzęty i gospodarskie przedmioty codziennego użytku. Do ułatwienia pracy przy obróbce drzewa na rozmaite przedmioty, celem przytrzymania go używają t. z. stolec obirucznyj (Wołosate tbl. III/2 a, dziad, Tyrawa S., tbl. IIl/2b). Przedstawione zakończenie części przytrzymującej z Tyrawy S. jest wyrobione z profilu w kształcie twarzy ludzkiej. Przyciśnięty w takim stołku kawałek drzewa 8 zwarka na odzież, Wola Michowa; 9 skopiec, Dziurdziów; 10 sito, Dziurdziów; 11 niecki, Dziurdziów; 12 kijanka; 13 rajbaczka, Komańcza; 14 ma-glownica, Komańcza; 15 opałka, Komańcza; 16 wijadło, a = kozołec, b — wyjky, c = snozyk, Komańcza; 17 szpular, a = kolisce z korbą, b = stampel z koliczkom, c = ciwa, Komańcza; 18 krosna, a, a = zboji, b, b = worotyło, c, c = koliczka, d — nyczulnyci, e — nabela, f = berdo, g — łapky, h = czynok, Komańcza.

obrabia się oboma rękami dwuręcznym strugiem (nisz obirucz-nyj, Komańcza, tbl. III/3). Do wygładzania przedmiotów używają też hebli (hoblyk, Komańcza). Na tablicy III/4—14 jest przedstawiony szereg przedmiotów drewnianych codziennego użytku, wykonanych w domu, a to: połycia na miski (tbl. III/4), łyżnyk (tbl. III/5), i solny czka (tbl. III/6). Te trzy przedmioty pochodzące z Prełuk są, co się zdarza dość rzadko, zdobione. Zwykle są one gładkie bez ozdób (wycinań). Półka na miski (tbl. III/4) przedstawiona jest tylko w jednej trzeciej długości. Do zaczyniania ciasta służy dziszka (tbl. III/7, Wola Michowa), która czasem posiada trzy nóżki. Podobna do niej jest zkuarka (tbl. III/8, Wola Michowa) służąca do przechowywania odzieży (szmatia). Zwarka posiada zawsze trzy nóżki. Do podoju używane są skopce (skopec, Dziurdziów, tbl. III/9) wykonywane w rozmaitych wielkościach. Mąkę przesiewają zapomocą sita (sytce, Dziurdziów, tbl. IIl/lO). Do przedmiotów dłubanych należą niecki (koryt’ce, Dziurdziów, tbl. III/ll). Przy praniu bielizny na rzece używają kijanek (tbl. III/12) łopatkowatych (por. ryc. 25). Przy sposobności zauważyć należy to, że na obszarze bojkowskim piorą w rzece na kamieniu lub na desce, a w zasięgu wpływów łemkowskich piorą na stołkach. Czasem odejmują ze stołka dwie nogi z niższej strony. Piorą też i w domu, do czego używają rajbaczki (Komańcza, tbl. III/13), zaś do maglowania używana jest maglownica (karbacz, Komańcza, tbl. III/14). Wykonują ponadto szereg innych przedmiotów jak maślnice, stępy i stępory, drewniane części żaren, warsztaty tkackie i t. p. Do przenoszenia niewielkich ilości siana, trawy, sieczki, ziemniaków, trzasek i t. p. plotą z wikliny kosze, jak przedstawiony na tbl. III/15 (opałka, Komańcza). Większość przedmiotów jak stołek stolarski, niecki, kijanki, żarna, krosna i t. p. wykonana jest z drzewa bukowego.

Używają przęślic iglicowatych (kudyla, Prełuki, kudela, Komańcza) i wrzeciona. Przęślicę zatykają za łejbyk i przytrzymują ją lewem ramieniem, jak to dokładnie widać na ryc. 4 (Źernica W.). Przęślica jest to zwykły patyk długości około 120—150 cm. Przę-ślice do wełny są zwykle krótsze. W związku z obróbką włókna używają wijadeł jak przedstawione na tbl. III/16 (Komańcza). Wijadła te składają się z następujących części: a kozołec i b wyjky. Na końcu każdej wyjky osadzony jest snozyk c. Cały przyrząd nosi nazwę wyjky.    -

Do zwijania wełny służy szpular (tbl. III/17, Komańcza), w którym zapomocą koła z korbą a (kolisce, korba) porusza się stampel z koliczkom b. Wtyle znajduje się szpulka c (ciwa).

zę-

■i

Zapomocą

Tkaniny tkają na krosnach (nazwa powszechna). Najważniejsze 'Części składowe krosien (tbl. III/18, Komańcza) są następujące: podstawa i cały stelarz krosien nosi nazwę ławka, która wsparta jest na czterech nogach (nohyj: a a są to zboji, b b wo-rotyła. Na worotyle tylnem znajduje się przytrzymywacz, bate kółko suka. Wo-rotyło drugie, w spodzie umieszczone służy do nawijania na niego płótna.

Ryc. 4. Gospodyni z przęślicą i wrzecionem. Żernica W.

sznurków przechodzących przez c c kóliczka zawieszone są d ny-czulnyci. Rama przytrzymująca / berdo zwie się nabeki, a. Pod spodem są dwie ła'pky g. Czółenko h nosi nazwę ćzynók.

Przedmiotów z kości nie spotykaliśmy, a z rogu robią niekiedy pochewki na kamienie do ostrzenia kos.

Skóry wyprawiają sami. Naprzód oczyszcza się ją dokładnie z resztek mięsa i ścięgien tępym nożem, poczem nalepia się na oczyszczoną część wewnętrzną kwaśne ciasto z mąki żytniej i grysu. Następną czynnością jest nacieranie rozpuszczonym ałunem (hałuneiri). Od ciasta i ałunu skóra bieleje. Ostatnią czynnością jest trzepanie, międlenie w rękach i dokładne wypranie w rzece (Wola Michowa).

Na całym obszarze granicznym i dalej na wschód i zachód, niema garncarzy. Podobno przez pewien czas w Bukowsku miano wyrabiać naczynia. Obszar graniczny zaopatruje się w naczynia pochodzące z dwóch ośrodków: Starej Soli i Mrzygłodu. Naczynia ze Starej Soli są sprzedawane na rozmaitych jarmarkach, w zimie

,0 1

fa.

\-

..

\._,s

ilV/ł1rmr/Tnnnri7nnnftf/i//ii/m

Tablica IV. 1 nożyk garncarski; 2 sitko do posypywania tlenkiem ołowiu; 3 kamień do rozcierania ołowiu; 4 przekrój poziomy pieca garncarskiego;

5 przekrój pionowy pieca garncarskiego; 6 ą—h kształty naczyń; 1 do 6 Mrzygłód. 7 chomełka, Żernica W.

zaś stale rozwożone saniami. Naczynia z Mrzygłodu są sprzedawane na dwunastu jarmarkach w roku w Sanoku, zaś rozwożone są rzadziej. Najczęściej za naczynia nie płacą gotówką, tylko np. pewną ilością nasion lnu i t. p. Ośrodek garncarski w Starej Soli zaopatruje też w naczynia całą zachodnią Bojkowszczyznę. Pokrótce zajmiemy się jednak tylko ośrodkiem w Mrzygłodzie, jako leżącym u samego skraju obszaru łemkowskiego. Garncarstwu w Mrzygłodzie oddaje się dziewięć rodzin, polskich i ruskich, które posiadają jeden wspólny piec do wypalania naczyń. Najważniejsze fazy wyrobu naczyń są następujące: Odpowiednio rozrobioną glinę formuje się w krążki ustalonej wielkości, zawierające ilość gliny potrzebnej na jedno naczynie. Tak przygotowane kawałki gliny kładzie się na górnem kole garncarskiego kręgu. Nogami nadaje się kołu ruch obrotowy, zaś rękami formuje kształt naczynia.

Im V

rJH

I /|

;;

y.

Koła garncarskie (krąg, kruh) są spo-nowe, jak na ryc. 5, która przedstawia garncarza przy pracy.

Naczynia wygładza się nożykiem (nożyk, tbl.

; I'

Ryc. 5. Garncarz przy pracy na kole spono-wem. Mrzygłód.

1V/1). Po wyrobieniu naczynia suszy się je, a następnie polewa wodą, w której jest rozmieszana mąka. Jeżeli na naczyniu ma być ornament, to maluje się go białą glinką. Następną czynnością jest posj^panie całego, lub części naczynia roztartym tlenkiem ołowiu. Tlenek ołowiu przygotowuje się w ten sposób, że ołów topi się w garnku żelaznym aż stanie się sypki (utleni się, czyli utworzy tlenek ołowiu). Ten uzyskany produkt trze się na miałki proszek na okrągłym kamieniu dla wygody ustawionym na stołku (tbl. IV/3). Proszkiem tym posypują naczynia zapomocą blaszanego sitka zaopatrzonego dziurkami w dnie (tbl. IV/2).

Naczynia wypalają we wspólnym piecu, w którym mieści się około 500 sztuk naraz. Piec jest ponad 3 m długi a około 1,60 m

wysoki. Pali się w piecu około 10 godzin, do czego zużywają mniej-więcej pół sąga drzewa suchego. Piec jest jednokomorowy, otwarty zprzodu, którędy wstawia się naczynia, zaś ztyłu posiada trzy otwory paleniskowe: Przy wypalaniu naczyń otwarty przód zastawia się rozbitemi naczyniami i t. p. Piec zbudowany jest z kamieni połączonych i oblepionych grubą warstwą gliny pomieszanej ze żwirem i kawałkami pobitych naczyń. Tbl. IV/4 i IV/5 przedstawia poziomy i pionowy przekrój pieca, zaś tbl. IV/6 a—h podaje kształty naczyń wyrabianych w Mrzygłodzie.

1$

Li.

'    Ł.-    ,

........

.J

Ryc. 6. Formy uczesania włosów: a Dziurdziów, b Prełuki, c Wołosate.

Na całym obszarze istnieje obróbka żelaza, którą zajmują się Cyganie osiedli w każdej prawie wsi.

§ 13. Odzież. A. odzież kobieca. Dziewczęta noszą plecione warkocze (kosa, Komańcza), wolno puszczone na plecy. W domu, zwłaszcza młodsze chodzą często bez chustek na głowie, które wkładają, gdy wychodzą, zaś w niedziele i święta noszą je przez cały dzień. Z obu stron twarzy od uszu ku przodowi wypuszczają rodzaj pejsów (mucyky, Wola Michowa, huncwoty, Komańcza). Pejsy takie noszą dziewczęta, aby przypodobać się chłopcom. Włosy myją w odwarze z liści kapuścianych, który naprzód cedzą; Odwar ten nazywają war (Wola Michowa). Od tego waru .włosy robią się miękkie i nie kudlą się. Kobiety zamężne noszą dwojakiego rodzaju uczesanie głowy: albo włosy owijają na

chomełce (ryc. 6 a, Dziurdziów) a na nią wdziewają czepiec, który wówczas jest szeroki i najczęściej gładki (niezdobiony), albo też zwijają je w rodzaj czuba mocno ściśniętego, który wprost nakrywają czepcem (ryc. 6 b, Prełuki). W wypadku pierwszym czepiec jest zwykle zrobiony z materjału kupnego (np. kawałka perkalu ze wzorem i t. p.) zaś w wypadku drugim b. często z aksamitu lub

lL' "-l1.

***% n

fen

***** *

ii;: Ji

Ryc. 7. Okrycie głowy „facełyk“ zprzodu i ztyłu. Wisłok Dolny.

podobnego materjału. Czepiec taki jest wkoło ozdobiony koronką, jak widać to na ryc. 6 b. Oba rodzaje czepców sporządza się niekiedy ze zwykłego domowego płótna.

Chomełki sporządzane są z drzewa leszczynowego, a własnoręcznie wykonaną ofiarowuje ją młody młodej przed ślubem (tbl. IV/7, Źernica W.). Chomełki noszą nazwy: chomewka (Dziurdziów, Żernica W.), chamułka (Teleśnica S., Chrewt, Krywe ad D.),

pec

chimln (Dołżyca). Podobnie też i czepce zwą się odmiennie: czu-(Wisłok D.), czypeć (Krywe ad D., Żernica W., Prełuki),

oczipok (Dołżyca). Inne uczesanie głowy, nawiązujące się do obszarów wschodnich i po-

ro

► ** łudniowych noszą kobiety w Wołosatem (ryc. 0 c, Wo-łosate). Warkocze są opte-.A tene wełną czerwoną i zieloną lub czerwoną i grana-t/S tową zakończoną kutasami. Na głowę zaś wkładają czepiec (czypeć), zakończony długą wyszywaną wstążką.

l4-

-I

*•

!*• ,

i« • ' ’'4:<

ML

Specjalnem okryciem głowy, które widzieliśmy jako jeszcze czasem używane przez stare kobiety w Wisłoku D. jest facełyk. !»?H Ryc. 7 przedstawia nam takie okrycie głowy zprzo-du i ztyłu. Na podstawie starych fotografij (mniej-więcej z roku 1910) stwier-1 dziliśmy, że facełyk był również znany np. w Łup-kowie i Komańczy i w o-wym czasie powszechnie używany przy uroczystych (świątecznych) okazjach.

Ryc. 8. Kobieta w huni. Wisłok Dolny.

Gały strój kobiecy składa się z następujących części: okrycia głowy (czepiec i t. p.), krótkiej (obecnie przeważnie dłuższej) koszuli (upli-cza), z obszywkami na ramieniu (łystowky) i rodzajem mankietów (oba zew czata): spódnicy (fartuch), fartucha (zapaska) i skirni (obecnie czyrywyky). Na szyji noszono niegdyś korale (paciurky) obecnie szklane paciorki. Strój uzupełnia stale noszony gorset, na który w dnie chłodne wkładają hunię (huńka). Ryc. 8 przedstawia

kobietę w huńce z Wisłoka D. W zimie na hunię ubierają jeszcze kożuszek, często bez rękawów.

Takie są zasadnicze składowe części kobiecego stroju łemkowskiego. Na całym obszarze granicznym ulegają one tylko niewielkim różnicom, często tylko w samej nazwie, które omówimy kolejno odnośnie do poszczególnych części.

noszone

Chustki

wmi

"ł

czerwone

na głowach są kupne, najczęściej białe z delikatnym wzorem kolorowym. Jedynie w Wo-łosatem jest specjalna moda, a mianowicie chustki

Ryc. 9. Kobiety w gorsetach granatowych: a Teleśnica Sanna; b Dołżyca.

z czarnym wzorem w kwiaty. Chustki te również są kupne. Na obszarze między Ho-czewką i Osławą i za Cisną zaczyna się znów inna specjalna moda. Polega ona na naszywaniu na chustkach z kupnego materjału barwnych wstążek np. czerwonych, niebieskich i i.

Od tej samej granicy podobne wstążki są naszywane również na spódnicach i fartuchach.

Koszule posiadają pod szyją niewielką stojącą obszewkę lub też rzadziej wykładany kołnierzyk szerokości około 6 cm jak na ryc. 9 a (Teleśnica S.). Kołnierze stojące są wyszywane lub nie, podobnie też i kołnierze wykładane. Te ostatnie są czasem obszyte białym ząbkowanym obrąbkiem (kupnym, jak na ryc. 9 a). Kołnierze wykładane stwierdziłem we wsiach: Hoczew, Żernica W. i Teleśnica S.

Spódnice z małemi wyjątkami szyje się z materjałów kupnych. Są one ciemniejsze lub jaśniejsze i z rozmaitemi wzorami. Często cała wieś nosi podobne lub takie same. Gdzieniegdzie jeszcze noszą spódnice z domowego płótna, silnie marszczone (por. ryc. 6 b, Prełuki i 6 c, Wołosate). Jak wspomniano wyżej, na obszarze między Hoczewką a Osławą i od Gisny istnieje moda naszywania

Ik.

'ąm-: m

Tr

Ryc. 10. Dziewczyna w spódnicy i fartuchu z naszywanemi wstążkami. Komańcza.

wstążek na fartuchy i spódnice. Zwykle na-szywa się trzy wstążki, szerszą w środku i dwie węższe po bokach. Dokładnie widać to na ryc. 10 (Komańcza por. też ryc. 25). Przeważa kolor czerwony w połączeniu z białym też zielony i żółty. Niekiedy dołem jest jeszcze czwarta wstążka lub też jedna ze wstążek zastąpiona jest koronką, lub też np. na fartuchu naszyta jest tylko jedna wąska koronka (por. ryc. 3, Prełuki). Owo naszywanie wstążek na spódnicach pochodzi prawdopodobnie z używanych niegdyś powszechnie, o-becnie zaś tylko wyjątkowo przez stare kobiety, spodnie wełnianych własnego wyrobu. Spódnice te (farbcunka, Żerni ca W.) były koloru brudno piaskowego i posiadały dołem trzy wrobione paski czerwone (środkowy szerszy) i dołem u zakończenia spódnicy czwarty. W taką spódnicę tkaną z wełny z czerwonemi paskami ubrana jest kobieta przedstawiona na ryc. 4 (Źernica W.). Możnaby więc przypuszczać, że zdobienie to przeniosło się w formie naszywanych wstążek na spódnicę z materjału kupnego.

Jedną z różnic między strojem łemkowskim a bojkowskim jest gorset i łejbyk. Łejbyk sporządzany jest z sukna ciemno-bronzowćgo (jedynie zupełnie nowe sukno posiada barwę czarniawą) z czerwonemi szamerowaniami (por. ryc. 4, Żernica W.). Gorsety zaś są z sukna niebieskiego (aż do odcienia granatowego) i obszyte są czerwoną wstążką (ryc. 9 a, Teleśnica S.), lub też wyszywane jasno czerwoną wełną (ryc. 9 b, Dołżyca). Obszywanie czerwoną wstążką występuje silniej we wschodniej części pasa granicznego, zaś jasno czerwoną wełną w zachodniej. Łejbyki z ciemno bronzowego sukna otrzymują w pasie granicznym także

g............mm

■Uf'

Ryc. 11. Formy kapeluszy: a kapelusz słomiany, Mchawa; b kapelusz słomiany, Teleśnica Sanna; c myczka sukienna obszyta futrem na zimę, Prełuki.

jedną cechę obcą Bojkom, a mianowicie mosiężne płaskie guziczki (jak przy łejbyku kobiety na ryc. 4, Żernica W. Widać tylko parę guziczków, reszta jest oberwana). Nie znając miejscowości poza Wisłokiem D., trudno określić jak daleko na zachód występują łejbyki z sukna ciemno-bronzowego.

Łejbyk ciemno-bronzowy nosi nazwę łejbyk zwany jest także łajbyk (Serednie W.), a nawet łybyk (Żernica W., ryc. 4). Nazwa łajbyk zaczyna być powszechna za Hoczewką. Gorsety noszą nazwę gorsetów a są także sporządzane z pluszu (Hoczew). Podobny strój męski nosi też nazwę łejbyk, nawet jeżeli sporządzony jest z sukna niebieskiego. Różnica jest tylko ta, że za Hoczewką (i na linji przedłużającej ją do granicy) nosi nazwę łajbyk. Gorsety i łejbyki kobiece są ztyłu wycięte w dwie klapki, przyczem gorsety z niebieskiego sukna mają te wycięcia obszyte, podobnie jak

w męskich łajbykach z niebieskiego sukna (por. ryc. 13, Wola Michowa). Jedynie kobiece nie posiadają względnie mają inne, znacznie mniejsze, wyszycia ponad rozcięciem. Gorsety niebieskie mają często wyszywania nicią czerwoną przeplataną nicią złotą (np. Komańcza). Gorsety z sukna niebieskiego należy uważać za element łemkowski (a nawet dalszy zachodni).

Na łejbyk, względnie gorset w dnie chłodne i w zimie wkładają hunię, jak przedstawiona na ryc. 8 (Wisłok D.). Ta część

odzienia nosi u Bojków nazwę kurtak. Od Dołżycy występuje nazwa sirak (na linji Ho-czewka, Dołżyca, do granicy), która w Wisłoku D. zmienia się na hunia. Przekonamy się, jak ciekawie przeniosła się ta nazwa hunia w związku z odzieżą męską. W Wo-łosatem występuje nazwa sirak. Jednak tam sukno ciem-no-bronzowe nie jest używane. Siraki sporządza się z sukna szaro-popielatawo-niebieskawego.

Ryc. 12. Koszula z pazuchą ztyłu. Prełuki.

B. Odzież męska. Części ubrania męskiego są następujące: koszula (soroczka), spodnie (nohawky płócienne, i w zimie wełniane holoszni), lajbyk ciemno-niebieski z guzikami mosiężnemi, huńka, na nogach skirni, chodaky (obecnie czyrywyky), na głowie kapeluch ze słomy a w zimie chopacza (rodzaj czapki). Spodnie ściągnięte są wąskim rzemieniem. Szerokie pasy skórzane (jak na ryc. 11 a) należą do rzadkości (Mchawa). W zimie na huńkę wkładają jeszcze czucha-nię. Nogi owijają onuckami (chustianky, Dołżyca).

Są to zasadnicze części stroju, które na całym obszarze granicznym ulegają tylko niewielkim wahaniom.

roz-

Powszechnem nakryciem głowy jest kapelusz słomiany, który nosi ogólną nazwę kapeluch. Kapelusze słomiane posiadają maite formy. Dwa kapelusze słomiane różnych form przedstawione

są na ryc. 11 a (Mchawa) i ryc. 11 b (Teleśnica S.). Inną formę posiada kapelusz słomiany, w który ubrany jest gazda na ryc. 16 z Żernicy W. Kapelusz taki nazywają tam też cyrkularka. Charakterystycznym kapeluszem dla Łemków jest niewielki słomiany kapelusik o plaskiem i bardzo niskiem denku i podwiniętych brzegach, włożony na bakier jak na ryc. 15 (Wisłok D.). Kapelusze takie są opasane skórzaną wstążką a zdobi się je piórami, czasem nawet strusiemi. Kapeluszy domowej roboty używa się ogólnie, z wyjątkiem ostatniej formy obecnie nie noszonej, chociaż wielu jeszcze posiada je w domu. Okryciem głowy zimowem była myczka (Prełuki, cho-paczct, Wisłok D.), jak na ryc. lic. Czapki takie kupowano gotowe. Sporządzano je z niebieskiego sukna z klapami obszytemi futrem. Klapy te zaciągano na uszy. Dawniej noszono też okrągłe filcowe kapelusze (kctłcip, Dołżyca, Se-rednie W.).

kk

ii.

rE

Ol*

Ryc. 13. Gazda w łajbyku z sukna niebieskiego wyszywanego czerwono. Zprzodu i ztyłu. Wola Michowa.

Koszule męskie, posiadają wyszycia na rękawach i na kołnierzu, niewysokiej (do 1,5 cm) stojącej obszewce. Gdzieniegdzie są jeszcze w użyciu koszule z pazuchą na plecach jak przedstawiona na ryc. 12 (Prełuki).

W lecie noszą ogólnie białe płócienne spodnie (nohawky) w zimie chołosznie z wełny. Te drugie używane są rzadziej (częściej kupne). W Żernicy W. w zimie noszą jeszcze do dziś wełniane spodnie koloru brudno piaskowego zwane farbanky. Spodnie te posiadają wrobione u dołu czerwone paski, podobnie jak noszone tam spódnice (por. wyżej i ryc. 4)

Prace etnograficzne II.

.50

W lecie i w zimie noszą mężczyźni i kobiety łejbyki. Męskie łejbyki we wsiach w pobliżu Sanu są z sukna eiemno-bronzowego z szamerowaniami z czerwonej wełny, przyczem posiadają one już często też i guziki mosiężne (por. ryc. 11 a i ryc. 16). Za linją Solinka—-Dołżyca nosi lud łejbyki nieco odmiennego kroju,

a z sukna niebieskiego. Zmieniają też nazwę z lejby k na lajbyk. Gospodarza ubranego w lajbyk przedstawia ryc. 13 (Wola Michowa). Takie łaj-byki sporządzają z kupnego sukna jasno niebieskiego (lub granatowego, ryc. 15), z którego szyją je i wyszywają kolorem jasno-czerwonym lub naszywają guziki w domu. Tak np. w Wisłoku D. przeważają łajbyki eiemno-niebieskie (granatowe) z guzikami mosiężnemi.

Ryc. 14. Gazda w łejbyku i kurtaku na odpuście w Łopience.

Na lajbyk wkładają sirnk u Łemków, a kurtak u Bojków. Jest to ta-sama część odzienia występująca tylko pod różnemi nazwami, która dalej na zachód, w Wisłoku D. nosi znowu nazwę huni, huńjki. Ryc. 14 > ,S: przedstawia gospodarza w kurtaku na odpuście w Łopience, zaś ryc. 15 gospodarza z Wisłoka D. w huni. Nazwa sirak występuje na linji: Woło-sate, Dołżyca, Hoczewka. Czasem występuje dalsze rozróżnienie między sirakami. Tak np. w Hoczwi sirak tej długości jak na ryc. 15 zowie się si~ raczok, siracza, zaś sirnk jest dłuższy, sięga prawie do kolan. Siraki, hunie, kurtaki, zależnie od pogody zarzucają na ramiona lub wkładają na rękawy. Ta część odzienia, a także łejbyki z eiemno-bronzowego sukna, obszywane są sznurkiem czerwono-białym lub białym. W zachodniej części granicznej Łemkowszczyzny zamiast sznurka przy całym siraku lub tylko na kołnierzu występuje obszycie kolorowem suknem: czerwonem, po-marańczowem, niebieskiem, zielonem i żółtem. Tak np. sirak ob-

szyty jest sznurkiem a kołnierz ma obszycie w trzech kolorach: czerwonym, pomarańczowym i zielonym (Hoczew). Szerokość wypustki każdego poszczególnego koloru wynosi zwykle około 3 mm. Niekiedy obok obszycia sznurkiem występuje ponadto wypustka np. niebieska (Wisłok D.). Dobór kolorów ob-szywek jest najzupełniej indywidualny.

W niektórych wsiach na manszecie rękawa si-raka naszywane są patki z czerwonego, zielonego lub też z tego samego co sirak sukna. Patki te mają oznaczać prz}na-leżność do wsi królew-

skich (Komańcza, Wola Michowa).

Charakterystyczną o-

dzieżą zimową jest dla Łemków

czuchania ciemno-bronzowego sukna. Jak wygląda czuchania zprzodu i ztyłu przedstawia nam ryc. 16 (Żernica W.). Odzież ta u Łemków granicznych jest obecnie bardzo rzadko używana. Niektórzy starzy gospodarze chodzą w niej jeszcze do cerkwi.

Czuchanie w niektórych wsiach noszą inną nazwę, a mianowicie huni. Tak np. w Sered-niem W., Choceniu występuje nazwa czuchania. W Hoczwi natomiast hunia. Podobnie też w Żernicy W. (ryTc. 16). Nazywają ją więc tak samo jak sirak w Wisłoku D.

Czuchanie posiadają z tyłu kapę zakończoną zwisającemi fren-dzlami. Część kapy, z której zwisają trendzie jest biała zdobiona ornamentem czarnym, jak na ryc. 17 a (Prełuki) i 17 b (Komań-

tri

* TR

>1

i-

........

iiigm

Ryc. 15. Gazda w kapeluchu słomianym, w granatowym „łajbykn z guzykamy“ i huńce. Wisłok Dolny.

cza). Zakończenie huni-czuchani jak na ryc. 16 nie jest typowe. Jest to pewnego rodzaju uproszczenie. Czasem czuchania ma ztyłu zwisające tylko trzy sznurki, jak miała np. hunia-czuchania w Hoczwi. Czuchanie sięgają na wschód po Wołosate (ale niema ich w samem Wołosatem). W Muzeum Tow. Bojkiwszczyna znaj-

sut

«§

Hi

fi

jL i

>,

Ryc. 16. Gazda w huni zprzodu i ztyłu. Żernica Wyżna.

duje się np. czuchania z Berech Górnych. W Wołosatem używają też nazwy hunia ale jest to strój męski koloru burego jak zakar-packa czucha, tylko nie tak kudłata (por. np. Moszyński: Kultura lud. Słowian, część 1, ryc. 399).

Czuchanie są obszywane na brzegach białym sznurkiem. Sukno ciemno-bronzowe na czuchanie, siraki, łejbyki i t. p. jest wyrobu domowego. Stępy do sukna znajdują się w Komańczy

I Wołkowyji. Sukno to tylko, jeżeli jest zupełnie nowe, ma kolor czarniawy. Po niedługim użytku przechodzi w kolor ciemno-bron-zowy. W miarę używania jaśnieje coraz bardziej. Dobre sukno w siraku używanym na codzień trwa około 20 lat.

Niekiedy występują nazwy specjalne na określenie odzieży kupnej, lub też noszących je. Tak np. robotników kolejowych ubranych czarno (w czornych odiahach) nazywają baraby (Wola Michowa).

§ 14. Budownictwo. A. Budynki mieszkalne i gospodarcze. Chata granicznego obszaru łemkowskiego, powszechnie zwana chyża, jest charakterystyczną chatą górską, kryjącą pod jednym dachem izbę mieszkalną i wszystkie pomieszczenia gospodarskie.

j.

Ryc. 17. Kapy i ich zakończenie w czucha-niach: a Prełuki; b Komańcza.

Różnice w ilości pomieszczeń np. jeżeli pomieszczeń tych jest mniej, nie wynikają ze starości chaty, ale z ubóstwa jej mieszkańców. Tak np. u-bożsi nie posiadają często boiska, tylko młócą w sieniach, a zboże przechowują na strychu. Zwykle chata posiada następujące wnętrza: 1) izba, podobnie jak cała chata zwana chyża, 2) sień, 3) komora, 4) boisko i 5) stajnia. Zasadniczo pięć wnętrz. Czasem chyża (izba) jest przedzielona. Powstałe w ten sposób wnętrze zowią alkierzem. W niektórych znów chatach komora obok sieni została zamieniona na wnętrze mieszkalne, przez wprawienie takiego okna jak w izbie. Pomieszczenie to nazywają wówczas chyżka. Na tbl. V podano kilka planów chat, przedstawiających różnice zachodzące w rozmieszczeniu ich wnętrz. Tbl. V/l podaje plan chaty w Prełukach. Poszczególne jej części są następujące: a chyża, b sini, c komora, a jeżeli jak w tym wypadku mieszkanie, chyżka, d boiśko, e stajnia („chudoba i koni“), f stajenka na owce i g zahata. Zahata jest z desek i posiada około 1 m szerokości. W części przedniej jest zaopatrzona w drzwi wejściowe, służy bowiem też jako rodzaj magazynu. Nad

J ablica V. Plany chat: 1 Prełuki, a = chyża (izba), b — sień, c = komora,

a ⁼ chyża, b = alkierz, c — sień, d — chyżka, e — boisko, / = stajnia, g — wozownia bez drzwi; 4 Wola Michowa, a = chyża, b = sień, c = komora, d = boisko, e = stajnia, / = zalim; 5 Krywe ad D., a = komora, b — sień, c — chyża, d — boisko, e = stajnia; 6 Źernica W., a — alkierz, b —• chyża, c = sień,

d — boisko, e — stajnia, / — stajenka i g — zahata; 2 Dziurdziów, a = chyża, b = boisko albo sień, c = stajnia, d = komora, e = szopa zprzodu otwarta; 3 Komańcza,

d = stajnia, e — boisko; 7 Hoczew, a = chyża, b ~ sień, c = komora, d = stajnia, e = boisko, / = rih zprzodu otwarty, g = poddasze. Wąskie występy przed izbą w planach: 1, 2, 3 i 6 oznaczają przyzbę (prgźba). 8 Wola Michowa, spichrz, a — wozownia, b — właściwy spichrz, c = drewutnia, zprzodu bez drzwi.

snop-

Ol

p-

Ja

■d

<r

PO

cr

P-

<u

crfhf

p-

n>

co

P-

co

-d

<b

Cn

O- / *

cr

(U

CD

wrotami do boiska jest otwór długości wrót. Nad otworem tym są umocowane małe wiązki słomy, dotykające wrót, aby do środka nie wiało, ale aby równocześnie był przewiew. Część tych

tl

'I

•j

K-

W%4

SŁr i

fWm

11

41

I# S!

?■

kr

Li

ił

w-

u.

li

wm

¹ L-JCl

JM

Ryc. 18. a chata malowana czerwono, w części gospodarczej żółto, z białemi pasami. Na pierwszym planie wody wzbierającej Solinki, Dołżyca; b chata malowana czarno (ropą naftową), z białemi pasami. W izbie jedno okno podwójne, Wisłok Dolnjr.

ków nad wrotami do boiska widać na ryc. 3 przedstawiającej kobietę ze stępą, stojącą przed tą właśnie chatą, pod oknem chyżki,

w Prełukach. Jeżeli chyża (izba) w Prełukach jest przedzielona, tworzy wówczas mankier.

Plan uproszczonej, biednej chaty przedstawiony jest na tbl. V/2 z Dziurdziowa. Jej poszczególne części to: a chyża, b boisko albo siny, c stajnia, d komora, e szopa na podściółkę i t. p. Okno w lej chacie jest podwójne. Takie podwójne okna po stronie nadgranicznej bojkowskiej za Sanem nie występują. Plan innej chaty, z Komańczy, podany jest na tbl. V/3: a chyża, b wankyf, c siny, d chyżka, e boisko, f stajnia i g wozarnia, zprzodu otwarta, bez drzwi. W chacie tej znajduje się alkierz uzyskany z przegrodzenia izby. Piec został przesunięty nieco ku przodowi. Alkierze posiadają zwykle gospodarze zamożniejsi, których chaty są stosunkowo szersze. Pozwala to na urządzenie alkierza, bez dużego zwężenia izby. Inna chata z Woli Michowej (tbl. V/4) posiada następujące części: a chyża, b siny, c komoiia, d boiszcze, e stajnia i / zalim z desek. Zahata w Dołżycy, również z desek, nosi nazwę peliwnyk, zaś boisko boszczy.

Nie zawsze w chatach izba jest skraju, tak jak w przedstawionych wyżej czterech planach. Niekiedy jest ona też wśrodku. W starej chacie, około 150 lat mającej, w Krywem ad D. (tbl. V/5) jest właśnie izba pośrodku. Wnętrza ułożone są następująco: a komora, b siń, c chyża, d bosAcze, e stajnia.

Jak wyglądają takie chaty, mieszczące wszystkie ubikacje pod jednym dachem, których plany opisano, przedstawiają ryc. 18 a, b i 19 a.

Wszystkie wyżej przedstawione plany jak i ryciny chat posiadają ścianę przednią równą. Takie chaty występują w całym pasie granicznym łemkowskim (i na obszarach sąsiednich na wschód i zachód). W zwarty obszar zajęty przez chaty tej odmiany wciskają się klinem chaty posiadające odmienną nieco budowę, a mianowicie boisko umieszczone nie w środku, ale na kraju i wysunięte nieco (około 1,30 m) wprzód. Chaty te mają również i izbę wprzód wysuniętą, tak że w środku tworzy się poddasze. Plan chaty z wysuniętem boiskiem przedstawiony jest na tbl. V/6: a wynkir, b chyża, c siny, d stajnia i e boiszcze. Plan ten pochodzi z Żernicy W., gdzie chat takich jest stosunkowo niewiele. Jest to też najdalszy południowy zasiąg chat tego rodzaju. Od Żernicy ku północy, we wsiach wzdłuż traktu Baligród-Lesko, od Mchawy w kierunku Hoczwi coraz więcej chat z występującą

i*

‘4G

i*-

Pr;>.

-!

aaF?

■ • «w

!«•

\h*    *

L.‘H

■£

e: j

hi

2?5i

mul

HI HU I

Ryc. 19. a chata cała malowana na kolor ciemnoczerwony z białemi pasami i białym ornamentem na wrotach do boiska. Okna izby obramione niebiesko, Radoszyce; b chata z poddaszem, Hoczew.

wprzód izbą i boiskiem. Tu występują one już w wykształconej formie, jak na planie tbl. V/7 dzieląc się na: a chyża, b siny, c komora, d stajnia, e boiszcze i / rih na zboże świeżo zwiezione z pola.

Zprzodu między izbą i boiskiem jest g piddcisze. Z poddasza prowadzą jedne drzwi do sieni, drugie do stajni, a niekiedy trzecie boczne do boiska, które oczywiście posiada jak zwykle wrota. Czasem jest też i sień wprzód wysunięta, albo też niema jej zupełnie. W dwóch ostatnich wypadkach wejście do izby lub sieni jest w ścianie krótszej poddasza. Chaty takie dość liczne są np. w Tyrawie S., gdzie poszczególne wnętrza noszą też trochę odmienne nazwy. Jeżeli porównamy je z chatą na planie tbl. V/7, to: a zowie się chałupa, a e boisko. Przedzielona izba tworzy winkyr. Poddasze wyłożone jest deskami lub częściej kamieniami i posiada czasem słupek umieszczony w środku. Chatę z poddaszem z Hoczwi przedstawia ryc. 19 b.

Chaty jak wyżej opisane występują we wsiach od Żernicy wzdłuż traktu z Baligrodu do Leska, następnie we wsiach Łuka-wica, Załuż, Tyrawa W. i na wschód w Rakowej i Paszowej. Dalszy zasiąg w kierunku wschodnim nie został zbadany. Na zachód sięgają do Tyrawy S. Na północny zachód i północ od Tyrawy S. prawdopodobnie zanikają.

Na planie tbl. V/6 podany jest plan chaty z Żernicy W. Rozmieszczenie wnętrz może być jednak (jak wogóle) wprost przeciwne, t. z. izba może się znajdować po przeciwnej stronie jak na planie. Rozmieszczenie takie ma chata na ryc. 20 a, która ponadto posiada ciekawą budowę. Ponieważ Żernica D. i W. leż}7 w parowie o dość stromych stokach, część chat jest zbudowana na zboczach, skutkiem czego ściana przednia jest znacznie wyższa. W takich wypadkach do drzwi od sieni wiodą schody, zaś przed izbą i komorą (chyżką) znajduje się rodzaj pomostu wspartego na słupach sięgających do dachu. Wejście do stajni jest na poziomie gruntu, a znowu przed boiskiem jest podwyższenie z kamieni i ziemi. Przedstawiona na ryc. 20 a chata posiada również boisko naprzód wysunięte, jest to jednak na rycinie słabo widoczne.

Owo wysunięcie naprzód boiska i izby można sobie tłumaczyć następująco. Np. w Kulasznem (w innych wsiach nie widzieliśmy) przed wrotami do boiska a w nielicznych chatach i przed izbą mieszkalną były specjalne ścianki z desek, niektóre nawet z małemi oknami, mające chronić przed zasypaniem wejść śniegiem. Nie jest więc wykluczone, że ścianka ta rozwinęła się następnie w stałą ścianę, tak w boisku jak i w chacie. W każdym

T£l

* > “V-    * 'v • *£* &*$#***■; -y%*» ę'Ąg§p ~ ^

ń> * !»

‘f

£J

r~v

Wj F -

II

r\T:

BMB

iMfttt **3ij

■ j Tl

* '!?# ; "?A

Ryc. 20. a chała z podmurowaniem zprzodu i boiskiem wysunietem, Źer-nica Wyżna; b spichrz, Wola Michowa.

razie przed wysnuciem ostatecznych wniosków należałoby zbadać cały zasiąg chat z poddaszem.

Chaty budowane są z drzewa na węgieł (uhły). Pierwsza belka u dołu zowie się tram. Czasem pod tramem jest jeszcze pidwałyna. Belki ściany noszą nazwę protysy, zaś ostatnia belka płatów. Dach składa się z krokwi, na których poprzecznie przymocowane są łaty. Do łat przytwierdza się snopki (kyczky) słomy tworzące strzechę. Strzecha wystaje znacznie poza zrąb tworząc okap szerokości około 90 cm do 1,30 m. To przedłużenie dachu zwie się łastyr, a spoczywa na specjalnych żerdkach (prypmnyci), które jednym końcem opierają się na łastyrze (belka), drugim na krokwiach (Komańcza). Przedłużona ostatnia belka ściany, na której spoczywa łastyr, zwie się ostriżnyk. Widać go dokładnie na rycinie 3. Pod samą ścianą przez ostriżnyk przepuszczony jest poprzecznie wzdłuż całej części mieszkalnej drążek (hrydka, Komańcza), na którym wiesza się do suszenia lub też zatyka rozmaite przedmioty użytkowe. Najczęściej mają chaty szczyt dachu i krawędź okapu pokryte jednym do trzech rzędów gontów. Nazywają to gontowyj werch i gontowa stricha (Wola Michowa, por. ryc. 18 a, b). Również często ściana szczytowa pokryta jest gontami, przyczem u góry wycięte są dwa otwory trójkątne, aby „buło wydko“ (por. ryc. 19 a).

Przed chatami z małemi wyjątkami znajdują się przyzby (pryźba). Przyzby, długości izby mieszkalnej ułożone są z kamieni. Również kamieniami wyłożony jest wzdłuż całej chaty zprzodu pas szerokości około 1,50 m.

W izbie są dwa okna. W zachodniej części granicznego obszaru łemkowskiego występuje przeważnie jedno okno podwójnej szerokości (por. plan tbl. V/2 i ryc. 18 b).

Chaty budowane są z drzewa. W wyjątkowym wypadku w Rajskiem w części chat stajnie były murowane z kamieni rzecznych spajanych gliną (mułem). Również zwierzchu kamienie były okryte warstwą gliny (mułu).

Chaty całego obszaru pogranicznego maluje się czerwono, od koloru mleczno-poziomkowego do ciemno-buraczkowego ⁷). Mniej-więcej do Solinki część gospodarcza jest pozostawiona jako drzewo naturalne, lub bielona, zaś od Solinki część gospodarcza jest przeważnie malowana żółto. Tak przy malowidle czerwonem jak i żół-tem szpary między belkami ściany są zaznaczone biało. Oczywiście na całym obszarze obecnie spotyka się również wiele chat całkiem

‘) Podobnie jak i u Bojków po Turkę. Dalej na wschód badań nie przeprowadzałem.

ii

ul,

A.

<Ł -

I,=

*y.

Hi

mu

-C--

|u rnii n ui

S3E

i¹'    ' T",

INh

ia«&sSsr^«3

?U

WZlZlI

imkLuLuŁi. ''lh ' 'rii TTi

'■ft

r-

lh

Ul

'i

-3 :

.i i r; /'w'/ 'ąr trt/- J.r- ■'■<» ••*■ ',-nu '. lZ

y    ^r

Tablica VI. 1 piec z kurnej chaty, a = czelusty (przednia część otworu),, b — pidnibia (sklepienie wewnętrzne), c — watra (miejsce, gdzie płonie ogień)* d, d, d¹ = prypicz, e = kamień, Teleśnica S.; 2 piec z kominem, a — pidymnia, b = watra, c, c, c — prypiczok, d = kuchnia, Prełuki; 3 zamek drewniany, Wola Michowa; 4—7 rodzaje ogrodzeń; 4 ostrich, Prełuki; 5 osterja albo dyle, Wisłok D.; 6 wernyny, Smerek; 7 zakładky, Jaworzec.

bielonych. Chata ryc. 18 a z Dołżycy jest malowana czerwono i żółto. Chata następna, ryc. 18 b z Wisłoka D. jest cała czarna. Pochodzi to od smarowania ścian ropą naftową. Takie chaty, po parę lub najwyżej kilka we wsi spotyka się na całym opisywanym obszarze. Chata przedstawiona na ryc. 19 a z Radoszyc jest cała czerwona z białemi pasami i białym ornamentem np. na wrotach do boiska. Chaty całe malowane czerwono trafiają się gdzieniegdzie, specjalnie wiele było ich w Radoszycach w kolorze ciemno-buracz-kowym. Chata ryc. 19 b z Hoczwi jest cała bielona podobnie jak wszystkie chaty z poddaszem. Cała bielona jest również chata ryc. 20 a z Żernicy W. gdzie całe bielone chaty są dość nieliczne. Niektóre chaty mają wrota do boiska malowane w pasy równej szerokości czerwono-białe lub żółto-białe nie podłużnie jak cała chata, ale poprzecznie z góry na dół.

Od linji Hoczewka—Dołżyca ramy okienne w chatach malowane są niebiesko z białemi ornamentami jak widać to na ryc. 3 z Prełuk. Ciekawe jest, że okna obramione zielono znajdują się we wsiach na linji Tyrawa S.—Lalin i na wschodzie, na północ od Wołosatego w Rereżkach i Stuposianach.

Zasiąg malowania chat czerwono rozszerza się (obecnie słabiej) od około 50—40 lat w kierunku północnym. Tak np. w Tyrawie S., jak nas informował najstarszy we wsi gospodarz, przed 50—40 laty chaty były z naturalnego drzewa, a szpary zalepiano gliną. Od około 40 lat chaty zaczęto bielić lub też malować czerwono.

Chata mieści wprawdzie pod jednym dachem wszystkie pomieszczenia gospodarcze, jednak bogatsi posiadają ponadto jeszcze osobny budynek gospodarczy spichrz (sypaneć). Spichrz posiada zwykle parę wnętrz, jak to przedstawiono na tbl. V/8 (Wola Michowa) : a wnziwnia, b sypaneć (właściwy spichrz na zboże i ziarno) i c drowarnia. Spichrze są albo z drzewa naturalnego albo też malowane żółto z białemi pasami. Na ryc. 20 b przedstawiony jest spichrz, którego plan wyżej opisano (tbl. V/8). Starsi opowiadają, że spichrze dawniej nie były znane, t3dko wszyscy zadowalali się boiskiem, które ma sąsiek (susik) oddzielony niewysoką (około 1,10 m) ścianką z desek.

Z budową chaty łączy się ściśle piec, który mniejwięcej w połowie chat każdej wsi jest piecem kurnym, bez komina. Piec taki, który cały zowie się pec, przedstawiony jest na tbl. Vl/l z Te-leśnicy S. Jego części noszą nazwy: a c&elusty (otwór pieca z samego przodu), b pidnibia (sklepienie wewnętrzne). W miejscu oznaczonem c płonie ogień, watra. Cała ława dookoła pieca (d, d)

i część jej zachodząca aż na ścianę (d¹) nazywa się pry picz. W miejscu e umocowany jest kamień, na którym stawia się garnki z gorącą wodą i t. p. W Woli Michowej ława przed piecem (otworem ogniskowym) zwie się pripiczok, zaś ława wzdłuż dłuższego boku pieca zapiczok. Jeżeli piec posiada urządzenie kominowe, jest ono albo umieszczone w tyle, w ścianie (częściej), albo też nad piecem. W piecach posiadających urządzenie kominowe często jest dobudowane palenisko t. z. angielskie do gotowania pokarmów. Piec taki zowią nimeckyj pec (tbl. Vl/2, Prełuki), a poszczególne jego części: o otwór ogniskowy pidymnia, a jego część przednia

i*?5

|&sł

' ■■

iP

Ryc. 21. Piwnice: a b Serednie Wielkie.

czelusty. W miejscu gdzie zaznaczono b watra. C, c, c prypiczok i d kuchnia.

Wierzch pieca nosi nazwę pec i służy do spania. Piece mają przeważnie około 1,50—1,60 m wysokości.

Jeżeli wszyscy w}⁷chodzą z domu, podpierają drzwi chaty kołkiem, co oznacza, że nikogo niema w domu. Oprócz tego zamykają drzwi na zasuwy drewniane (slipyj zamok, Komańcza), jak przedstawiona na tbl. VI/3 (Wola Michowa).

Do każdego gospodarstwa należy piwnica. Są ich dwa rodzaje jak przedstawione na ryc. 21 a, b. Piwnice rzadko znajdują się na podwórzach obok ichat, przeważnie są budowane u stoku niewielkich wzgórzy i t. p. Piwnica nosi nazwę sklep.

Prawie obok każdej chaty znajduje się studnia z żurawiem (żurawel).

r.,’

p>. ;

.w

f* '*1

r~

Ryc. 22. Cerkwie: « drewniana, Żołobok; b murowana, Łopienka.

Całe gospodarstwo nosi różne nazwy, np. w Wisłoku D. gaz-diwstwo i obora (podwórze). W Prełukach plac i obora. Podwórza są ogradzane, chociaż nie brak chat i bez ogrodzeń. Np. chaty na

ryc. 18 a, 18 b, 19 a i 20 a nie mają ogrodzeń. Również np. w Rajskiem większość chat położonych obok drogi o kilka metrów, z wyjściem na drogę, nie miała żadnych ogrodzeń. Najczęstszem ogrodzeniem chaty jest ostńch (Prełuki), ustrih (Komańcza) i t. p. (tbl. VI/4). Jeżeli ogrodzenie jest z żerdek poprzybijanych gwoździami do poprzeczek, to nosi nazwę parkań (Komańcza, powszechnie we wsiach po obu brzegach Osławy i Osławicy). Często, zwłaszcza od drogi ogradzane są pola. Są to: osterja albo dyle

■9

w:"

MA

.ii

EZZZZ

I

ih

Ryc. 23. a dzwonnica murowana, Wola Michowa; b dzwonnica połączona z trupiarnią, Ustrzyki Górne.

(tbl. VI/5, Wisłok D.), wernyny (tbl. Vl/6 Smerek) i zakładkiJ (tbl. Vl/7, Jaworzec). Te ostatnie służą przeważnie do ogradzania łąk (pastwisk).

B. Cerkwie. Formą przewodnią cerkwi granicznego obszaru łemkowskiego jest kształt kościółka. Tak budowane są wszystkie cerkwie stare, jak również i te, które powstały raniej-więcej w latach 1830—1850. Był to prawdopodobnie okres wzmożonego fundowania nowych i przebudowywania starych cerkwi, z tego czasu bowiem pochodzi ich kilka.

Niektóre cerkwie posiadają bardzo ciekawe formy. Tak np. drewniana cerkiew w Komańczy zbudowana w podłużny kształt

Prace etnograficzne II.

kościółka, posiada na dachu cztery kopułki: nad przedsionkiem, nawą, prezbiterjum i zakrystją s). Cerkiew w Smereku musiała stawiana przez budowniczego bojkowskiego, ponieważ posiada kształt charakterystyczny dla tego obszaru.

W cerkwiach drewnianych dzwony są albo w wieżyczce nad przedsionkiem cerkwi, częściej zaś w osobnej dzwonnicy. Np. w Wisłoku D. dzwony przeniesiono do dzwonnicy, ponieważ wieżyczka mogłaby nie utrzymać ich ciężaru. Na ryc. 22 a podana jest stara cerkiewka w kształcie kościółka o ścianach pokrytych gontami. Dzwony umieszczone są przed cerkwią na słupach nakrytych daszkiem. Cerkiewka znajduje się w Żołobku obok Czarnej. Miejsce, gdzie leży Żołobok (między Michniowcem 1 i Czarną 2) oznaczono na mapie krzyżykiem. Żołobok jest już wprawdzie na obszarze bojkowskim, świadczy to jednak tylko o przenikaniu wpływów łemkowskich na wschód. Taka cerkiewka-kościółek jest bowiem bezsprzecznie typowa dla Łemków.

Podobnie jak w cerkwiach drewnianych, tak i w murowanych dzwony albo są umieszczone w wieżyczkach-dzwonnicach na cerkwi (np. Rajskie, Osławica) albo w osobnych dzwonnicach. Tak jest np. w Łopience, cerkiew ta przedstawiona jest na ryc. 22 b. Drewniana dzwonnica widoczna jest w prawym rogu ryciny. Po obu stronach drzwi wejściowych do cerkwi stoją figury św. Piotra i św. Pawła. Cerkiew ta posiada ciekawy szczegół, a mianowicie przed ołtarzem niema, i jak tradycja niesie nigdy nie było, carskich wrót. Cerkiew ta ma mieć około 300 lat, a odbywają się w niej sławne nawet w dalszych okolicach odpusty. Począwszy od Żołobka, w miejscowościach Czarna, Teleśnica S., Kry we ad D., Zawój, Jaworzec i t. d. dalej na zachód we wsiach są wyłącznie cerkwie budowane w kształcie kościółków, typowe dla Łem-kowszczyzny. Jedynie cerkwie nowo budowane (np. Hoczew 1905, Mchawa, Dołżj^ca, Czystohorb) stawia się już jako cerkwie z kopułą.

Obok przy wszystkich prawie cerkwiach stoją dzwonnice. Przy drewnianych a także murowanych cerkwiach dzwonnice są drewniane, bardzo rzadko murowane. Dzwonnice mają kształty bardzo rozmaite. Dwie dzwonnice podane są na ryc. 23. Pierwsza

w szpary

s) W Komańczy istnieje zwyczaj, że wyrwane zęby wsadza się belek w przedsionku cerkwi, aby nie mogły być użyte do jakichś czarów.

z nich (ryc. 23 a) pochodzi z Woli Michowej. Stoi ona z boku murowanej cerkwi i przez nią prowadzi wejście do ogrodzonego cmentarza a przezeń do cerkwi. Druga dzwonnica (ryc. 23 b, Ustrzyki Górne) zbudowana z drzewa stanowi połączenie dzwonnicy z trupiarnią. W szczycie pokrytym gontami umieszczono dzwony, od których sznury zwisają do sieni będącej równocześnie wejściem do trupiarni.

C. Krzyże przydrożne i kapliczki. Na obszarze bojkowskim, w okolicy Lutowisk, Michniowca i na wschód i za-

"■nM

Sil

-jgg

Ryc. 24. Kapliczki przydrożne: a Stuposiany, b Smolnik ad Łupków,

c Czaszyn.

chód np. w kierunku Ustrzyk Dolnych widzi się dużą ilość krzyży przydrożnych, najczęściej z Męką Pańską. W kierunku zachodnim obszaru granicznego łemkowskiego, krzyży jest coraz mniej. Spotykane, są to przeważnie krzyże żelazne na kamiennych cokołach. Natomiast w każdej wsi jest parę kapliczek i to najczęściej murowanych.

W części południowej obszaru granicznego przeważają kapliczki będące jakby minjaturą kościoła. W Czarnej taka kapliczka jest drewniana i stosunkowo duża, dalej na zachód są mniejsze i przeważnie murowane. Taka kapliczka przedstawiona jest na ryc. 24 b (Smolnik ad Łupków). Kapliczki te najczęściej mają część tylną zaokrągloną. Od Komańczy w kierunku Zagórza, Leska, Hoczwi, następnie w okolicach Sanoka występują powszechnie kapliczki przydrożne o innej budowie, a mianowicie takiej jak kapliczka podana na ryc. 24 c (Gzaszyn).

Niezwykły i nigdzie więcej na całym zbadanym obszarze nie-spotkany kształt posiada kapliczka ze Stuposian (ryc. 24 a). Jest to okrągła murowana kapliczka. W środku jest ona pusta, jedynie na ścianie na wysokości wyciągniętej ręki znajduje się szesnaście obrazków treści religijnej powycinanych z dzienników i t. p.

§ 15. Sprzęty. W chacie ożyto łemkowskiej, czy też boj-kowskiej, mającej jedną izbę a czasem tylko drugą mniejszą (chyżka lub alkierz) niewiele jest sprzętów. Około ¹/₆—¹/₅ wolnej przestrzeni zajmuje piec. Urządzenie tworzą: skrzynia, łóżko, ławy pod ścianami, czasem stołek i półka na naczynie. Jak wygląda rozmieszczenie sprzętów w izbie, przedstawiono na tbl. VII/1. Łóżko /postil tbl. VIl/l a i VIl/2) na dość wysokich nogach o niskich ścianach bocznych wypełnione jest słomą nakrytą płachtą. W głowach leży jedna lub dwie niewielkie poduszki. Do wyjątków nie należy brak poduszek u uboższych. Na łóżku leży jedynie parę garści słomy nakrytej lub nienakrytej płachtą, a zdarza się nawet, że niema ani garści słomy. Śpią na deskach nie zdejmując ze siebie ubrania, w którem cały dzień pracowali. Skrzynia (stółyna, Prełuki tbl. VII/lb), której wierzch zwie się stil, służy do przechowywania rozmaitych drobnych rzeczy i jako stół do jedzenia. Obok niej, zaznaczone na planie tbl. VII/l cc dwie ławy pod ścianami. Urządzenie uzupełnia półka na naczynia umieszczona rozmaicie, koło drzwi, czasem nad łóżkiem. Koło skrzyni stoi stołek, który służy również do prania bielizny na rzece (por. ryc. 25).

Sprzętem spotykanym w każdej prawie chacie jest kołyska. Ogólne są kołyski półwalcowate z desek, lub też kołyski z płótna rozpiętego na czworobocznej ramie (tbl. VIl/3, Komańcza)¹). Kołyska wisi u sufitu na sznurach przewieszonych przez drążek (hriedka, Komańcza, tbl. VII/3a).

Spotyka się też kołyski skrzynkowe z drzewa. Na tbl. VIl/4 (Tworylne) przedstawiona jest kołyska skrzynkowa zawieszona na dwóch hakach drewnianych na drzewie przed chatą. Drew-

niane haki są umocowane do kołyski sznurem lub wicią z leszczyny. Gdy matka idzie w pole, zabiera z sobą dziecko w płachcie,

TT

er

cO

M,

IND

Md

lO

\\

cO

/Hi

II

Tablica VII. 1 rozmieszczenie sprzętów w izbie, a — łóżko, b = skrzynia, c — ławy; 2 łóżko; 3 kołyska z płótna na czworobocznej ramie, a = drążek do zawieszania kołyski, Komańcza; 4 kołyska skrzynkowa z drzewa zawieszona na drewnianych hakach, Tworylne; 5 podstawa dla kołyski polo we j, Wola Michowa; 6 skrzynia, Komańcza; 7 stołek pod niecki, Komańcza; 8 kupiwka

(korytko), Dołżyca.

którą wiesza na drążku wspartym na czterech nóżkach. Tbl. VIl/5 przedstawia podstawę dla kołyski potowej (Wola Michowa).

W komorze stoi zwctrka (por. tbl. III/8) na odzież. Bardzo rzadko znajdują się w chatach skrzynie do przechowywania odzieży i t. p. Starą skrzynię mającą około 100 lat podaje tbl. YII/O (Komańcza). Jest ona z drzewa bukowego bez gwoździ. Brzegi jej zdobi prosta linja ryta, zwana parada.

niach

w związku z obróbką drzewa, jak: niecki, skopce, sito, dzieżka, opałka i t. p. W sieni stoją też żarna i stępa. Dla lepszego usta-

zn

Niekiedy na ścianie w izbie wisi jeszcze solniczka i łyżnik (por. tbl. III/5, 6). Poza tern częściowo w izbie, częściowo w sie-ajdują pomieszczenie różne przedmioty omówione

0!

■<

Ryc. 25. Kładka na dopływie Osławy. Na pierwszym planie kobiety piorące na stołku. Wola Michowa.

wienia niecek pod żarnami na mieloną mąkę, stawiają ją niekiedy na specjalnym stołku. Stołek taki sporządzony jest z dwóch wycinków koła połączonych dwoma poprzeczkami i opatrzonych czterema nóżkami (tbl. VII/7, Komańcza). W zagłębieniu wycinków kół stoją niecki znacznie pewniej jak na zwykłym stołku.

W każdej prawie chacie znajduje się mała wanienka do kąpania dzieci, kupiwka (Dołżyca) jak na tbl. VII/8 i podobna do niej waliwcza (Serednie W.).

Izbę oświetlają niewielką lampką naftową lub łuczywem.

§ 16. Komunikacja i transport. Komunikacja odbywa się w dwojaki sposób, pieszo i zapomocą pociągowj^ch zwierząt. Komunikacja piesza odbywa się ścieżkami (piszctczka, Dołżyca), w terenie górskim najczęściej bliższemi niż drogi. Potoki przekracza się po kamieniach umyślnie w tym celu ułożonych w korycie. Większe rzeczki i rzeki przechodzą po rozmaitych kładkach. Najprostsze kładki to belka przerzucona od jednego brzegu do drugiego (ryc. 25, Wola Michowa). Jeżeli koryto rzeki jest szersze,

U*

d.¹

(y

tablica VIII. 1 nosze do noszenia gnoju, Kry we ad D; 2 jarzmo, a = jarmo, b — pidhorłycia, c = zanyska (wszystkie cztery), d — sworyń, Krywe ad D.; 3 wóz do siana, a = telihy, b — snyci, c = obertyl, d = rosocha, d¹ = sworzeń, d² = byrcia, e — drabyny, / = łewcza (luśnie), Dołżyca; 4 naszyjnik, Wola Michowa; 5 baran, Komańcza.

to kładki są składane z dwóch lub trzech belek na podpórkach. Kładki dłuższe posiadają też zazwyczaj poręcze. Na Sanie przewóz osób odbywa się zapomocą łódek, od Smolnika (koło Lutowisk) w górę rzeki. Być może, że i w niektórych miejscowościach niżej położonych. Do komunikacji wozami służą mosty, najczęściej zaś brody. Gdy woda przybiera, ustaje komunikacja brodami i komunikacja piesza. Gdy zaś wody bardzo przybiorą, urywa się łączność wogóle, kładki a często i nieliczne mosty są zerwane. Konno, na oklep, jeżdżą tylko albo na pastwisko, albo też gdy idą na robotę w pole i biorą konie, aby się obok pasły.

Przenoszenie ciężarów odbywa się albo przez ludzi, albo przewozi się je na wozach lub saniach. Drobne ilości jak żywność i t. p. przenoszone są w torbach (np. cidyla torba żebracza, Krywe ad D.). Zakupy uczynione w sklepie, czy na jarmarku przenoszą zawinięte w płachcie (sajda, Radoszyce), którą owijają się w pasie. Większe ilości np. trawę, siano noszą w płachtach (tałabuk, Doł-życa) na plecach.

Do noszenia gnoju na pola, gdzie nie można dojechać wozem, używają noszy (tbl. VIIl/l, Krywe ad D.).

Jako zwierzęta pociągowe przedtem używane były wyłącznie woły, obecnie konie. Wołów używają jeszcze powszechnie w zapadłych wsiach (np. Wołosate). Przy zaprzęgu wołami używają jarzem (jarmo, Krywe ad D. tbl. VIII/2, Krywe ad D.), składających się z następujących części: a jarmo, tak samo jak całe jarzmo, b pidhorłycia, c zanysky (cztery, jedno zanyska) i d sworznia (sworyń) dla umocowania wij.

Wozy są trojakiego rodzaju: zwykłe, do wożenia gnoju i t. p., do siana i dla osób. Oczywiście rzadko się zdarza, aby gospodarz miał ich aż trzy. Najczęściej dwa albo jeden. Wozy dla osób mają bogatsi, względnie ci, którzy zajmują się furmanką. Część wozu dla osób widać na ryc. 13. We wsiach położonych bliżej traktu w miejscowościach równiejszych i t. p. wozy są większe i wyższe. We wsiach w terenie górzystym mniejsze i niższe. Wóz do wożenia siana zowie się drabniak (Krywe ad D.). Składa się on (tbl. VIII/3, Dołżyca) z następujących części: a koła przednie i tylne, jako całość teliha. W przedniej telisze osadzone są b snyci, których przedłużeniem jest dyszel. Z wierzchu założony jest c obertyl, obracający się na sworzniu (sworeń). Przednia i tylna część wozu połączona jest zapomocą d rosochy, zprzodu osadzonej na sworzniu d 1 (zrywka) a ztyłu umocowanej na stałe. Rosocha połączona jest ztyłu zapomocą d 2, byrcia. Drąbyny e wspierają się na luś-niach / (lewcza). Koła składają się z głowy (holowa), szprj^ch (snyci), dzwon (bahra), rafy i obręczy (obrucz).

Do zaprzęgu koni pod dyszlem jest wctha, do której umocowane są dwa worczyky. Przy każdym orczyku są dwie żelazne szlufky. Do każdej szlufki przytwierdzony jest na Żelaznem kółku petelkacz, do którego umocowuje się uprząż konia (Komańcza).

Siano na wozie przyciska się z wierzchu drągiem (paw u z). Od niego urobiony jest czasownik pauzyty i nazwa na sznur lub łańcuch, którym przywiązuje się go pauzicinyk (Krywe ad D.).

Aby ulżyć koniom na nierównym terenie w trzymaniu dyszla jzakłada się naszyjnyk (tbl. VIIl/4, Wola Michowa) około 1,20 m długi. Posiada on w środku zagłębienie, w którem spoczywa dyszel i dwie pętle skórzane, które zakłada się koniom na szyje.

cm.

Przy wożeniu długich kłód drzewa zakłada się na snyci barem (tbl. YIII/5, Komańcza) długości około 70

KULTURA SPOŁECZNA²)

§ 17. Narodziny dziecka. Kobieta brzemienna (wcdiitna żinka, Prełuki, Komańcza) jest narażona wedle wiary ludu na szereg niebezpieczeństw, które pociągają za sobą złe skutki dla mającego się urodzić dziecka. Aby się przed tern uchronić, należy przestrzegać rozmaitych przepisów. Kobieta powinna wtedy nosić przy sobie nożyk (Prełuki), natomiast nie wolno nosić jej za pazuchą jabłek, gruszek, jaj, śliwek, orzechów, ogórków i ziemniaków, bo dziecko chorowałoby na bolaki i czyraki (Komańcza, Wola Michowa, Tyrawa W.). Również nie wolno wówczas kobiecie chodzić po sznurach, łańcuchach i naciągniętych rzeczach (Komańcza) ,,szob ta dityna w watrobi ny zamotuwała sa w kyszky jakiś tam“. Nie może również kobieta w stanie odmiennym ściągać mężowi butów, bo dziecku czućby było z ust tak, jak czuć nogi. Przy kobiecie brzemiennej nie wolno zdejmować butów ani gospodarzowi ani dzieciom, bo tak jak się ściąga buty, możnaby wyciągnąć z niej dziecko. Do kobiety brzemiennej (hruboji, Wola Michowa) nie można czemkolwiek rzucać, bo dziecko rzucałoby później talerzami. Na kobietę nie wolno pluć ,,ały cz’omu ny znaty“.

Gdy dziecko rodzi się, matka nie może mieć na sobie żadnych węzłów, a wszystkie należy rozwiązać (Prełuki). Do pierwszej kąpieli nowonarodzonego dziecka, jeżeli jest dziewczyną, dają np. igłę, aby ładnie szyła. Chłopcu dają natomiast np. młotek, jeżeli chcą, aby był kowalem (Prełuki), zaś wszystkim dzieciom dają

pieniądze, aby było bogate, lub książkę, aby umiało czytać i ołówek (woluwce), aby nauczyło się dobrze pisać (Wola Michowa).

Na chrzciny zapraszają 15 do 20 osób. Kumy (chrzestni rodzice) przynoszą krzyżmo (kryżmu, Wola Michowa), do którego przywiązują jakiś pieniądz. Kumów nazywają rozmaicie; chresna mama (Wola Michowa), chresna mamcia (Tyrawa W.), ndmtszka (Maniów); niańko (Wola Michowa), chresnyj tatcio (Tyrawa W.), mmaszko (Maniów). Po odbyciu obrzędu chrzestnego zapraszają wszystkich kumów na poczęstunek.

Po dwóch tygodniach po połogu kobieta idzie do cerkwi do wywodu. Przed tym czasem nie wolno jej wychodzić z chaty, a tembardziej pójść do cerkwi (Wola Michowa). Do cerkwi nie można również chodzić kobietom podczas menstruacji (Prełuki).

§ 18. Wesele. Naprzód zmawiają się rodzice a następnie posyłają swatącza (starostu) do rodziców panny młodej. Nazywa się to ,,starosta piszow na giwky“ (Wola Michbwja). W niektórych wsiach (Komańcza) idzie starosta odrazu z młodym, a wszedłszy do chaty powiada: „my pryjszły do was na diwky“. Jeżeli nastąpiła ugoda, to w najbliższy czwartek lub sobotę idzie młody, jego tatcio i jeszcze jakiś krewny. Gdy przyjdą do rodziców młodej, to ich „prosiąt do porciji. Pohostiat sa“ i robią ugodę co do posagu. Dopiero po omówieniu posagu zapytują młodą, czy godzi się na tego kandydata. W razie wyrażenia przez nią zgody idą z ręcznikiem do „jegomościa” (księdza) dać na zapowiedzi (Komańcza).

W sobotę przed ślubem zapraszają sąsiadów, którzy przynoszą podarunki, jak ser, masło, kury, ziarno i pieniądze, które podaje się i bierze nie gołą ręką, ale przez chustkę. Młody przynosi młodej wielki pszeniczny kołacz i chustia na czepiec, która znów młodemu ofiarowuje też kołacz, a na kołaczu koszulę (Komańcza).

W niedzielę rano przed ślubem plotą wieńce, przyczem najczęściej śpiewają (Komańcza, Wola Michowa. W Stężnicy nie śpiewają):

Zijdy Hospody z neba,

Bo nam tia na wse treba I Ty Bożaja Maty Winojky zaczynały.

Jak winky zaczynały, Anheli husli hrały i wsi świati pomahały.

Prosiąt witoia błahosłowenstwa: Błahosłów nia tatceńku Pid tot bożyj winojko.

A tatceńko tak mowyt:

Niaj ji Bob błahosłowyt. (Komańcza).

Gdy wieńce są gotowe, idą do cerkwi na ślub. Do ślubu dają młodej rozmaite nasiona, przędziwo, miód, chleb i pieniądze do trzewika (Prełuki).

Podczas ślubu uważają, aby wianek nie spadł z głowy i żeby nie zgasła świeczka, którą starosta trzyma w ręce. Przy ślubie młody nie powinien dać sobie młodej przystąpić odzieży, ani też pozwolić jej przy przysiędze położyć rękę na wierzchu. W obu wypadkach żona wzięłaby nad nim górę w pożyciu małżeńskiem (Wola Michowa).

Po wyjściu z cerkwi młoda puszcza jaje za pazuchę, a ono powinno stoczyć się na ziemię po ciele. Jeśli się stoczy, młoda będzie lekko rodziła dzieci. Aby młodzi byli bogaci, obsypuje się ich ziarnem albo pod cerkwią albo przed domem.

Po ślubie wracają młody i młoda osobno, każde do domu swoich rodziców. Prawdopodobnie nie we wszystkich miejscowościach, bo np. w Stężnicy do młodych powracających z cerkwi wychodzili rodzice z chlebem na plecach i w kożuchach włosem na wierzch obróconych.

Młodzi obiadują każde u siebie, a po obiedzie młody zbiera swatów, przeważnie parobków, gości ich, poczem idą do chaty młodej. Chatę zastają zamkniętą. Pukają, a ze środka pytają ,,chto tam je“. Odpowiadają im „my ludy podorożni, spokijni, choczymo u was widpoczaty“. Na to znów mówią z chaty „my was ne zna-jemo, szczo wy za ludy, może wy jaki bandyty, bo ny majety żadnych znakiw, a czomu wy deś do inszoji chaty ny zajszły“. Po raz ostatni odpowiada młody ze swatami „nam sa tut zwizda objawyła i tu stała i dała nam znak, szczoby my tu zajszły“, poczem zostają wpuszczeni do środka. Piją po kieliszku wódki i zasiadają za stołem, ale bez młodej. Swaszki zaczynają ładkaty i tern ładkaniem prosić, aby im pokazać młodą, bo nie będą jeść i pić. Na to starosta weselny woła „pany domatory chod’ty błyży“, częstuje gospodarza wódką i mówi „wy nam musyty prywesty mołodu, bo ny wstupymo sa z chyży“. Wówczas gospodarz odchodzi i powraca z jakimś wysokim parobkiem, z wąsami i wypchanym brzuchem i powiada ,,o ma jęty to, szczom znajszow, tom wam daw“. Swaszki i starosta krzyczą, że to nie ten, częstują go wódką, następnie ten przebrany ucieka. Dopiero za trzecim razem przyprowadzają młodą, która siada obok młodego i zaczyna się uczta weselna (Wola Michowa).

Młodym dają do jedzenia kurę, a gościom ser, kapustę, kaszę (ryż. pęcak), barszcz z mięsem. Piją gorzałkę, czasem wino i miód (Teleśnica S.).

Po gościnie cała rodzina siada naokoło skrzyni, na samym końcu matka i ojciec. Młoda i młody żegnają ich, całują trzykrotnie w usta, w rękę i kolano. Choćby było najbliżej do chaty młodego, jadą furą, na którą zabierają skrzynię z rzeczami młodej (Wola Michowa).

Gdy przywiozą młodą do młodego, naprzód idą się myć, poczerń mołodycia oblewa wodą wszystkich gości i kropi też nią całe gospodarstwo (Prełuki).

U młodego jest znowu przyjęcie, na które rodzice młodej zapraszają swoich krewnych i rodzinę (propijnyky). Przy pro-pijnykach, młodą powiazujut. Zdejmują wieniec a ubierają cho-mełkę (chimlu) i czepiec. Potem jest tak zwany chlib stilnyk, który rozkrawuje starosta i dzieli pomiędzy całą rodzinę. Chlib stilnyk jest to żytni korowaj, przybrany ozdobami z ciasta, gwiazdami, ptaszkami.

Na drugi dzień po ślubie, albo też tego samego dnia wieczorem niosą do księdza trzy gałązki sosn3^ oplecione barwinkiem. Na tern kończy się obrzęd weselny. Dawniej młodych z ceremo-njami kładziono spać i zamykano w komorze. Następnie budzono i prowadzono do rzeki do mycia. Drużba czerpał wodę topircem i polewał nią ręce młodych (Wola Michowa).

Jeżeli dziewczyna wychodzi zamąż za biednego, nie wiele gruntu posiadającego parobka, nazywają to bidnyctwo (Teleśnica S.).

§ 19. Pogrzeb. Śmierć zapowiadają różne znaki. Np. pies wyje (Komańcza — pes we) w górę na wojnę a wdół, ku ziemi na pomór (mir). Pohukiwanie sowy (sijka) obok którejś chaty oznacza, że ktoś z niej umrze (Żernica W., Wola Michowa). Jeżeli knrka spiwat i przytem zleci popołudniu ze stajni i strzepnie skrzydłami, napewno ktoś umrze (Komańcza). Śmierć zapowiada również skrzeczenie sroki pod oknem.

¹

) Np. w Tyrawie S. używane są już kołyski na biegunach.

²

) Materjały zebrane przez Dr. Bazylego Pasznyckiego opracował do druku Jan Falkowski. Materjały z Wołosatego zebrał Jan Falkowski.

Jeżeli gospodarz sieje zboże i zostawi niezasiany zagon lub pół zagona, powiadają, że w tym roku musi nastąpić jakiś niedobry wypadek. Dlatego gdy ktoś w tym czasie zachoruje, odrazu wołają do niego księdza (Wola Michowa).

Umierającego z poduszek (z łóżka) zdejmują i kładą na słomę (Komańcza), zaś do ręki dają mu hranycznu swiczku, aby lekko skonał (Stężnica).

Nieboszczyka myją, ubierają w czyste i najlepsze odzienie, kładą na ławkę obok skrzyni i przykrywają całego lnianem płótnem. Koszulę dla zmarłego szyją bez węzłów. Odwracają lustro i zatrzymują zegar.

Gdy nieboszczyk leży w chacie, przynoszą z cerkwi lichtarze i krzyż. Dzwonią trzy razy rano, w południe i wieczorem. Wieczorem odprawia się też w chacie parastas a djak później czyta psałterz. Na parastas schodzą się starsi. Gdy ci pójdą do domu, przychodzą młodzi na: koty (Wola Michowa, Komańcza), ker-mesz (Dołżyca), pochoron (Stężnica). Zwyczaj ten nie jest znany we wszystkich wsiach. Na kotach zabawiają się, zbytkuut sia (Stężnica). Najczęstszą zabawą jest dupak ,,biut sa straszno, ny jeden płacz’uczy wertaje zwitty“ (Wola Michowa). W Komańczy bawią się następująco: zawieszają przy pułapie sznurek. Jeden z parobków bierze ten sznurek do ręki i mówi ,,ja wiszń“. Za kogo? pytają ,,Za np. Maryniu⁴⁴. Wybrana dziewczyna musi przyjść pocałować go i sama wziąć za sznurek. Znowu pytają, za kogo wisi, a ona musi odpowiedzieć, bo gdy kto nie chce odpowiedzieć, albo nie chce trzymać sznurka, biją go łopatką lub sznurem.

Przy umarłym śpiewają też pieśni, np.:

Już ja sia wybyraju do hrobu sumnoho,

Już nia tu ny budyty wydiły Dity moji nykoły. (Żernica W.).

Śpiewają też różne pieśni nabożne (Tyrawa W.).

Domowi zawodzą obowiązkowo. Zawodzą tylko kobiety, prze-dewszystkiem matka i córka. Górka zawodzi następująco za ojcem (Wola Michowa):

,,Tatu mij, tatu, do koho ja pryjdu, chto myne prywytat, chto myne potiszyt, chto mi w bidi pomoże⁴⁴.

Następnie bierze w ręce głowę ojca, całuje i zawodzi: ,,Hoło-wońko moja, uż nykoły ny budysz dumaty, jak twoja dityna budy na świti żyty“. Całuje moczy: „Oczeńka moji, uż nikoły ny budety smotriły na swoju ditynu“. Całuje usta (luibu.): „Hubońko moja uż ty nikoły ny budysz besidowaty do swojoj dityny. Jak ty nyraz na myne kryczała, myne nauczała. Ty myne mołytwy nauczała '. Całuje ręce: „Rucizeńky moji jak wy myne mosyły, jak ja buła maleńka, jak wy mi prynosyły dla meny kołacz, cukorky, jak ja buła mała, jak wy robyły tiażeńko dla meny, szczob ja mała z czoho żyty i t. d.“. Całuje nogi: „Niżeńky moji, kady wy ny chodyły, wsesty sa wyrtały do nas, a uż bilszy wże ny budyty chodyty, a ny moho tatcia złotoho nosyty, uż nikoły do meny ny pryjdyty i t. d.“. Tak samo hołosyt i żona. Jeżeli za zmarłym nie płaczą, mówią po wsi, że ,,ny buło komu za nym za wody ty “.

Do trumny dają palaczom (palacz = ktirictk) tytoń, fajkę. Pijakom dawano przedtem rozmaite trunki (hałas) jak gorzałkę, wiśniówkę, piwo (Wisłok D.).

W Wołosatem dają np. młodym niezamężnym dwa jaja na twardo, kostki cukru, na głowę wianek z barwinku i owsa, a do prawego boku chustkę, taką jak ma przy ślubie młody i drużba. Rodzicom chrzestnym, zwłaszcza jeżeli dużo dzieci do chrztu trzymali, dają szczególnie dużo drobiazgów, aby mieli z czego tam swoim chrześniakom udzielić. Dzieciom dają zabawki, cukierki, pierścień z wosku i świeczkę do ręki.

Dają też pieniądze, aby dusza miała się czem wykupić. Pieniądze dają do trumny lub rzucają do grobu (Wola Michowa).

Na znak żałoby dziewczęta rozpuszczają włosy a zamiast barwnych spodnie wkładają czarne.

Przy wynoszeniu z chaty powszechnie uderzają trzy razy o próg. Duszohuba wynoszą z chaty popod progiem (tram, Komańcza). Na podwórzu stawiają trumnę na ławce a ksiądz odczytuje ewengelję. Równocześnie ktoś z domowników porusza wszystko w domu, a więc; bydło i wszj^stkie zwierzęta domowe, paszę, ziarno w sąsieku, żeby posiane weszło, pług, bronę, wóz, grabie i t. d. (Wola Michowa, Tyrawa S.).

Na pogrzeb zaprasza prosytcir, zwykle sąsiad (Komańcza). Na cmentarz niosą trumnę synowie i mężczyźni z rodziny, albo na ramionach albo na noszach (marach) czasem też wiozą w lecie na wozach, w zimie na saniach. Z całego zbadanego obszaru jedynie w Wołosatem wiozą trumnę ze zmarłym na saniach zaprzę-gnięt3^ch w woły i w lecie i w zimie. Ryc. 26 przedstawia taki pogrzeb w Wołosatem. Dawniej po pogrzebie woły, które ciągnęły sanie, ofiarowywano proboszczowi.

Jeżeli zmarły (a) jest upiorem, sypią przez całą drogę mak, bo boją się, żeby nie chodził po śmierci. Z tych samych powodów wbijają też ząb z brony do głowy (Tyrawa W.). Cyganie, aby uchronić się przed chodzeniem nieboszczyka, zabijają mu ząb

Ryc. 26. Pogrzeb dziecka. Trumna wieziona na saniach zaprzęgniętych

w woły. Wołosate.

z brony do głowy albo kładą pod język dwie szpilki, a przez całą drogę na cmentarz sypią mak (Prełuki). W Wisłoku D. wierzą, że w celu ochrony przed chodzeniem nieboszczyka trzeba mu za obszywku i za pazuchę wsadzić nasionka (swerbynzynu) z owoców dzikiej róży.

!W Woli Michowej, jeżeli chowają kogoś wkrótce po śmierci, tak, że jeszcze nie zastygł (nazywają to „na pochoroni pidozriłoho mercia“) posypują kobiety przez całą drogę od chaty na cmentarz proso albo len, aby nieboszczyk, jeśliby chciał powrócić, musiał zebrać naprzód rozsj^pane ziarno (a tymczasem ostygnie).

Po wyniesieniu nieboszczyka z chaty stawiają na stole miseczkę z wodą i zaświeconą świeczkę, a obok kładą białą chustkę. Wszystko to stoi całą noc po pogrzebie (Prełuki). W Żernicy W. stawiają garnuszek z wodą przez cały tydzień, żeby się dusza mogła skąpać, bo nie jest spokojna (też Komańcza).

Przez cały czas, jak nieboszczyk leży w izbie, nie zamiata się śmieci. Dopiero po wyniesieniu trumny ze zmarłym zamiata się, a śmieci wraz ze słomą, na której leżał zmarły, wynoszą daleko nad wodę, ale na swoim gruncie i tam palą, a popiół zostawiają. Z dymu wróżą, w której części wsi umrze ktoś następny. Jeżeli dym idzie w górę, umrze ktoś z górnego końca, jeżeli w dół, ścieli się po ziemi, to z dolnego końca wsi (Wołosate).

Po pogrzebie wracają do chaty na horiaczyj albo nespodzi-wanyj objad (Wola Michowa, horiaczka, Komańcza). Podczas tego posiłku nie jedzą mięsa, tylko ser, kapustę, ciasto z mlekiem (łokszu), kawę, gorzałkę (zoriwku) i pęcak. Po zmarłym śpiewają ,,wicznaja pamiat“ a żywym „mnohaja lita“ (Komańcza). W Woli Michowej jeżeli wypada właśnie jakiś post, jedzą chleb i osełedci, jeżeli niema postu chleb, ser i obecnie kawę zamiast gorzałki.

W tydzień po pogrzebie urządzają tyżdeń. W Michowej Woli obchodzą go następująco: Zaproszonym podają ser, chleb i kawę. Przychodzi ksiądz, który mówi ze wszystkimi modlitwy. Po modlitwach następują dalsze potrawy, jak; mięso świńskie, cielęce, baranina (drobiu nie zarzynają), kapusta zaprawiona mąką i śmietaną z chlebem, krupy lub ryż. Dla księdza coś lepszego, jak bułka, świeże masło, kilka jaj, pieczeń. Po skończeniu tyżnia ksiądz kreśli na stole zapaloną świeczką krzyż. Jeżeli jest to nowa chata, w której nikt jeszcze nie zmarł, ksiądz poświęca chatę. Kropi chatę wodą święconą i odmawia cztery ewangelje na czterech rogach chaty. Dawniej po roku urządzano znowu obiad, ale obecnie niema już tego zwyczaju (toho zwyczaju teper tu neje).

W Komańczy na tyżdert przynoszą trzy chleby i dają na mszę za umarłego. Po roku dają księdzu dwanaście, a djakowi sześć sztuk chleba.

§ 20. Życie towarzyskie. Istnieje wiele okazji do życia towarzyskiego na wsi. Występuje ono czy to przy weselach, chrzcinach, pogrzebie, czy też z powodu zakończenia żniw (jeżeli pomagają sobie nawzajem), świąt, odpustów i t. d. Dla kobiet szcze-golnie ważne jest schodzenie się na prządki. Gromadzą się razem znajomi, dziewczęta przychodzą z przęślicami na wiczoimycz’ky (Prełuki). Przędą, przytem śpiewają, opowiadają sobie różne opowieści i t. p. Gospodarz daje wieczerzę wszystkim dziewczętom, a jeżeli przyszły przedpołudniem, to i obiad. Parobcy, którzy przyszli za dziewczętami, nic nie dostają.

„dobri, chwała Bohu“.

Formy towarzyskie objawiają się też w pozdrowieniach, które są różne stosownie do pory dnia. Tak np. rano pozdrawiają ,,dobri spały czy zdorowi“ — na co odpowiadają „dobri, chwała Bohu“. W południe; „dobri dnuwałyste“

Wieczorem; „dobryj weczer“ — „dobryj weczer“ (Wola Michowa) .

Nia pewine pozdrowienia otrzymuje się niezmienną, ustaloną odpowiedź, np.: „Daj Boży szystia“ — ,,daj Boży, daj wam“. „Daj Boży dobryj weczor“ — ,,daj Boży i wam dobre zdorowia“ (Komańcza) i t. p.

§ 21. Zwyczaje domowe i gospodarskie. Wszystkie czynności codzienne ludu są określone przez rozmaite przepisy. Ogólnym takim zakazem jest np. zakaz sprzedawania mleka po zachodzie słońca, bo kupujący mógłby łatwo urzec krowy (Teleśnica S.). Również szczególnie kwasku do pieczenia chleba nie powinno się dawać (Prełuki). Zasadniczo po zachodzie słońca nie powinno się wogóle niczego ani pożyczać, ani też sprzedawać.

Ważnym i uroczystym momentem jest zakładanie własnego domu. Aby się w nim dobrze wiodło, musi być wybrane dobre miejsce. Miejsce na nowy dom wybiera się następująco: naprzód przygotowuje się tyle kołaczyków, ile ma być węgłów w chacie. W Żernicy W. mielą na te kołaczyki jare żyto lewą ręką widtak wzipak a z mąki tej pieką oszczypki.

Skoro oszczypki gotowe (opis zapisany w Wołosatem), przygotowuje gazda tyle patyczków długości 0,50 do 1,00 m, ile ma być węgłów, t. z. na cztery narożne i na te od izby, sieni, boiska, stajni, komory. Pręty umocowuje w ziemi w miejscu, gdzie mają byc węgły, zasadza na pręty kołaczyki i zostawia na noc. Rano przychodzi i ogląda, czy są wszystkie. Jeżeli jednego z kołaczyków brak, to miejsce niedobre. Przesuwa więc nieco patyczki z kołaczy-kami i zostawia na drugą noc. Jeżeli po drugiej nocy brak któregoś z kołaczyków, sądzi, że mu ktoś robi na złość i ustawia po raz trzeci, a w nocy sam albo z kimś idzie i wartuje. Jak złe miejsce, nikt nie upilnuje, a jak dobre, to koty i psy będą chodziły i żaden nie ruszy kołaczyka. Bo to „wełyke ważne diło“ dodaje informator i na poparcie tego opowiada, że w Ustrzykach Górnych założyli kołaczyki na pauzy, pilnowali bacznie całą noc, a mimo tego niektóre kołaczyki poznikały. Porzucili więc to miejsce. W Stuposianach jeden gospodarz, nie wierzący we wróżby (powrócił z zagranicy), nie wybierał miejsca na chatę, to tak coś bydło w stajni mordowało, że musiał się przebudować.

Do nowo zbudowanej chaty wpuszczają naprzód przez okno koguta (Wola Michowa), albo kota (Żernica W.). Przed wprowadzeniem się niecą o odrzwia żywy ogień przez tarcie.

Również bardzo ważne są obrzędy mające na celu uzyskanie jak największego urodzaju.

W Teleśnicy S. kropią światojanśkoju wodoju gazdę, konie lub woły, jak idzie pierwszy raz w pole orać.

W Prełukach przed pierwszą orką gospodyni kropi święconą wodą pług, bronę i konie, a gospodarz robi batogiem krzyż przed dyszlem.

W Woli Michowej jak już wszystko przygotowane do wyjazdu w pole, gospodyni zawija chleb do portka (lniany obrus) i kładzie pod pługiem między kółkami. Do konewki nabiera wody, macza w niej słomiane kropidło, obchodzi w tym kierunku, co słońce i kropi. Gospodarz robi nad końmi krzyż batogiem, mówi wio w imia boży i wyjeżdża.

Również specjalne praktyki wiążą się z pierwszym siewem. Gdy gospodarz ma wyjechać z ziarnem do siewu, gospodyni ubiera kożuch na liwyj bik werchom i kropi święconą wodą wóz z ziarnem. Resztę wody wylewa na ziemię za wozem (Wola Michowa).

W Prełukach gdy gospodarz ma wyjść pierwszy raz siać, nie wolno wtedy z chaty pożyczyć ognia. W rogu mieszka z ziarnem zawiązuje kawałek prosfory-dory.

Bardzo ciekawy zwyczaj istnieje w Stężnicy. Na wiosnę po ukończeniu zasiewów wybierają sobie gospodarze jeden dzień, na który zamawiają służbę bożą. Po ukończeniu jej zdejmują dzwony i nalewają do nich wody. Wodę tę święci ksiądz, a obecni zabierają ją z sobą do domu.

Aby grad nie wybił zasiewów, na Zielone Święta święcą leszczynę, którą zatykają po polach (Teleśnica S.). W Wołosatem

łupy z jaj święconych niosą na pole i zakopują na zagonach, na których sadzą kapustę, aby była taka biała, jak te łupy.

Z pierwszym snopem związane są także rozmaite praktyki. Pierwszy snop gospodyni niesie do domu, aby ktoś nie ukradł całego zbioru. Jak gospodarz przyjedzie z pierwszym wozem zżętego zboża, to przed samem boiskiem kładą przed końmi zamkniętą kłódkę, aby zamknąć wszystkim myszom zęby i aby nie mogły gryźć ziarna (Wola Michowa).

§ 22. Obrzędy doroczne. Ludowy rok obrzędowy zaczyna się na Boże Narodzenie, względnie w wigilję tego święta. Na wigilję oprócz różnych potraw przyrządzają też specjalne pieczywo kriacztun (Prełuki, krctczun, Wołosate). W środek kraczuna wkładają główkę czosnku. W Wołosatem oprócz kraczuna pieką odrazu dwa małe koldczyki i mniejszy chleb brat kraczuniw. Po upieczeniu kraczuna obwiązują go na krzyż przędziwem i kładą na fajnyj plctc. Przed wiigilją gospodarz niesie kraczun nad potok wraz z dwoma snopkami owsa i zanurza go trzykrotnie. Wszyscy, którzy idą nad potok, myją się i zabierają wodę dla umycia się pozostałych w chacie (Żernica W., Wołosate). Z kraczunem i snopkami wracają do chaty. Gospodarz staje za progiem izby i mówi trzykrotnie pomahaj Bih, na co mu trzykrotnie odpowiadają zdo-rowi bud’te. Następnie kładzie, sam stojąc ciągle za progiem, pod progiem w izbie kurtkę lub zwiniętą szmatę, poczem puszcza to pieczywo, aby się potoczyło. Jeżeli upadnie wierzchem do góry, to dobrze, jeśli zaś spodem do góry oznacza to coś niedobrego, że ktoś umrze i t. p. (Wołosate).

Snopy, z któremi chodzono do wody, kładą na stół i zaścielają obrusem (Wołosate). W Żernicy W. stawiają cztery snopy owsa w czterech kątach izby, aby myszy nie gryzły ziarna. Uważają przytem, aby przypadkiem nie splunąć do ognia, bo język pokryłby się strupami. Dawniej obmywano stół, na którym miano wieczerzać, łańcuchem, aby nogi nie bolały. Wierzą również, że jeżeli talerz przyczepi się do obrusa, wróży to dobre wypadki.

Przy wieczerzy świecą świeczkę, którą się gasi po ukończeniu wigilji a świeci lampę czy t. p. Z dymu tej zgaszonej świeczki wróżą. Jeżeli dym zakręci się i rozejdzie, to dobrze (będzie np. wesele), jeśli zaś idzie w kierunku drzwi, to umrze gospodarz, a w kierunku pieca, gospodyni (Żernica W., Wołosate).

Przy jedzeniu potraw wigilijnych mówią np. przy grochu „proszu sia wowku do horochu, szczobym tia ne wydiła wid roku do roku“ (Żernica W.).

Przed wigilją robią różne wróżby, szczególnie dziewczęta. Tak np. w Żernicy W. pieką bobalky, kładą na ławkę i uważają, którą pies albo kot porwie pierwszą, bo właścicielka tego pieczywa pierwsza wyjdzie zamąż.

Po wieczerzy podsłuchują pod drzwiami, z której strony pies zaszczeka, a z tego wróżą kiedy i z której strony wyjdą zamąż.

W święty wieczór nie powinno nic być gołe, tylko umajone. W tym celu obwiązują wszystkie przedmioty, także drzewa w sadzie powrósłem ze słomy (Wołosate).

Kraczun jedzą dopiero na Nowy Rok, a czosnek z niego przechowują i używają jako leku przeciw bólowi gardła. Wówczas odbywają też specjalne wróżby z węglami. Wyciągają z pieca tyle węgli, ile jest osób dorosłych w chacie. Oznaczają, który węgiel jest przeznaczony dla kogo. Czyj węgiel pierwszy pokryje się białym popiołem (a też i następne) to dobrze, czyj (względnie czyje) zczernieje, ten zemrze. Tak samo wróżą dla sześciu dni. Który węgiel jednego z dni pierwszy pokryje się popiołem, w ten dzień zaczynają później orkę. We wróżbę węglami bardzo wierzą, bo jak powiadają ,,wuhel maje wełyku prawdu“.

Na Jordana obchodzą drugi święty wieczór i np. w Wołosa-tem pieką specjalne żytnie pieczywo pałanyci i zakusowanyky. Zakusowanyky przed wieczerzą dają bydłu, które wtedy rozmawia ze sobą, ale tylko bezgrzeszny może je słyszeć.

W wigilję Trzech Świętych, szczandryj weczpr chodzą chłopcy po szczandruwaniu z wiązką leszczyny (Żernica W.).

Na zakończenie karnawału puszczenia rozkrawują duże ugotowane jaje, dzielą się niem i mówią ,,a ja ny budu błudyty nygda“ (Teleśnica S.).

Na Wielkanoc przygotowują specjalne pieczywo pasku. Gdy rozrobią na nią ciasto z żytnej mąki, kładą na niem trzy ucięte gałązki z młodej wierzbiny, nakrywają płótnem i zostawiają, aby rosło (Wołosate). W pierwszy dzień Wielkanocy nie odwiedzają się.

Tbl. IX. przedstawia nam wzory różnych pisanek. Piszą je nie we wszystkich wsiach. W niektórych wsiach obszaru bojkow-skiego (np. Bystre) pisanki znane są dopiero od kilku lat. Gdzie-

indziej (np. Tyrawa W.) pisanki robią, ale jak mówią, nie tak ładne jak niegdyś.

W oblewany poniedziałek oblewają się wodą na pamiątkę męczenia Chrystusa przez Żydów.

Na Rusala (Zielone Święta) pastuchy składają się na wódkę, zabierają ze sobą jedzenie i idą w pole, gdzie jedzą i zabawiają się od południa (Pre-łuki).

Na św. Jana urządzana jest sobitka (Wola Michowa), kupało (Dołży-ca, Prełuki). Już na parę dni przedtem zbierają jałowiec (Wola Michowa), smerek (Dołżyca) lub jedlinę (Prełuki) i gromadzą na kupę, aby wysechł. Na sobótkę zbierają się wieczorem, po zachodzie słońca, zapalają z przygotowanego materjału ogień, skaczą przez niego i śpiewają:

fet)

tV

\Wit/

Tablica IX. Pisanki jednobarwne z okolic Sanoka ze zbiorów Muzeum Tow. Łem-kiwszczyna: a fioletowa, b fioletowa, c sie-na palona, d ciemno-fioletowa, e czerwona, f czerwono-buraczkowa.

Oj na Jana na Janenka Horyt nasza sobitońka.

Hoiryt, horyt, uż zhoriła,

Na łełyju sobi siła Poczała soj howoryty,

Koho maje ożynyty.

Jest tam u Błyszaka to Mychajło A w Wiszczaka to Teklunia Treba toto wraz złuczyty I na Boha poruczyty Oj na Boha na myłoho,

Na Mychajła mołodoho.

Werch potoka zyłynoho Pasę Mychajło konia swoho. Pasę, pasę, popasuje Na Tekluniu midmostuje.

Tekluś, Tekluś błysze go mi

Złożymo soj rucżky k’sobi.

Ny tak ruczki, jak kołena

Bo ty budesz moja żena (Wola Michowa).

Śpiewają też i inne pieśni.

Ważne bardzo wróżby szczególnie małżeńskie dla dziewcząt odbywają się na św. Andrzeja. Kładą na stół i nakrywają miseczkami wieniec, paciorki, wodę, barwinek, czepiec, pierścień, cetynę z sosny, kołaczyk, krzyżyk, czosnek, i t. d. i ciągną, a znajdujący się przedmiot pod miseczką oznacza:

Prełuki

ślub

Komańcza

wieniec —

paciorki (i woda) = płacz barwinek = czepiec == pierścień = cetyna = kołaczyk = krzyżyk = czosnek =

zamiżż’a

płacz

parobek

nieślubne dziecko

staropanieństwo

dostatek

ślub

wdowiec

śmierć

szczęście

§ 23. Prawo ludowe. Niegdyś lud posiadał swoje własne niepisane przepisy, określające wzajemne stosunki prawne. Dziś znajdujemy jedynie ślady tego prawa ludowego. Tak np. ślady tego prawa znajdujemy w przybijaniu targu. Jest to t. z. adamasz polegający na tem, że piją gorzałkę i zatwierdzają dokonaną sprzedaż przez kilkakrotne przybicie rękami (Wola Michowa). W Prełukach jeżeli sprzedają krowę, sprzedający podaje powróz przez szmatkę a kupujący bierze go również przez szmatkę. Rzucają też np. 5 gr. na szczystia.

Pewne przepisy prawne regulują też np. stosunek do brzemiennej dziewczyn}^. Tak w Prełukach do dni dzisiejszych jeżeli podejrzewają, że dziewczyna je hruba, wójt wydaje nakaz, aby sama powiazała sia (ubrała czepiec jak kobiety zamężne). Gdy dziewczyna nie uczyni tego, to wójt idzie z całą radą gromadzką i sam powiazuje jiji. Taka dziewczyna nazywa się zawytka, ko-pulka a dziecko kopulak (w Woli Michowej kópyłec).

KULTURA DUCHOWA¹)

chto budy woły pohaniaty. Aż naraz toj

§ 24. Wiara w duchy. Dobrym duchem domowym pomagającym często w pracy jest Chowaniec (chowanec). O chowańcu opowiadają sobie w Woli Michowej następująco: „Maw buty jakijś takyj hóroszok i des położyły joho w kadowbi i tak szczo dnia fukały na nioho jakiś bezditni ludy dowszyj czas i toj hóroszok maw howoryty do nych, ały wony ny znały szczo z nym robyty, aż deś pered Jarjom (wesnom) gazda duży żuryw sa, chto mu budy pomahaty czyryz jar hóroszok widzywaje sa: ny żurit sa, ja wam pomożu. Ti sa duży zdywuwały jak, a win każy: zanysit myne do woła i położyt do wucha, a ja wże budu pohaniaty wołamy. Dali win pomahaw y wsiakij praci“.

Silna jest również wiara w błąd (błud), który czepia się przedewszystkiem ludzi pijanych, niepobożnych i zabobonnych i wodzi ich w jednem miejscu godzinami, tak że w zimie zamarzają czasem na śmierć (Wola Michowa).

§ 25. Czary i wróżby. Czarów używa się, aby zmienić bieg wydarzeń, dopomóc sobie, polepszyć swoją dolę. Najłatwiej zmienić złą dolę przez posiadanie pieniędzy, a zyskać je można łatwo, jeżeli posiada się inkluza. Znanych jest parę sposobów zdobywania go. Tak np. w Woli Michowej opowiadają, że aby uzyskać inkluza, trzeba wziąć jakąś monetę, przywiązać pod lewą pachą i nosić przez dziewięć dni. Przez ten czas nie można się ani myć, ani modlić, ani też myśleć o Bogu. Po dziewięciu dniach trzeba pójść na granicę wsi i czekać do północy. Jeżeli przetrzyma się rozmaite strachy, które się tam będą ukazywać, moneta ta przywiąże się do posiadacza i będzie mu przynosić pieniądze. Będzie to wenkluz. Jednak jest to bardzo niebezpiecznie starać się o zdobycie takiego inkluza. W Żernicy W. opowiadają, że chłop pewien chciał mieć takiego inkluza (jenglusz) i w tym celu ,,nosyw perszy kaczaczy jajce pid pachow, ny mywsia, ny kstyw sia, ny dumaw o Bozi i musiw wmyraty czyrez toto! Muczyło ho i domuczyło“.

Wierzą, że na Jurja schodzą się na Łysej górze czarownice i djabły i wtedy trzeba dobrze zamykać drzwi do stajni, bo odbiorą krowom mleko. Od złego broni dora, jeżeli nosi się ją przy sobie. Starają się więc o jej posiadanie, zwłaszcza jeżeli wybierają się w drogę (Prełuki).

O przyszłości można się dowiedzieć zapomocą wróżb. Tak aby np. dowiedzieć się, kiedy się umrze, trzeba pościć przez 12 piątków przed wielkiem świętem. Taki człowiek będzie wiedział, kiedy umrze (Wisłok D.). Istnieją też specjalne wróżby, zapomocą których można się dowiedzieć, jaka będzie pogoda przez cały rok. Trzeba wziąć mianowicie 12 łup z cebuli po jednej dla każdego miesiąca na święty wieczór (wigilję) i do każdej łupy nasypać odrobinę soli. Łupy te muszą przez całą noc leżeć na stole. Rano-patrzą do łup. Jeżeli w którejś łupie przeznaczonej dla któregoś z miesięcy jest woda, ten miesiąc będzie słotny (Żernica W.).

Zdarza się czasem, że kura zapieje, co jak wiadomo jest bardzo złą wróżbą. Aby zabezpieczyć się przed złem, które ma spotkać, trzeba wziąć kurę i mierzyć nią od progu do stoła. Jeżeli wypadnie na głowę, to odcina się ją, jeśli zaś na ogon, to nic nie szkodzi, że kura zapiała. Zawsze jednak, dodaje nasz informator, wypada na głowę (Żernica W.).

W cerkwi trzeba uważać, aby po pocałowaniu obrazu w cerkwi na tetrapodi (stół przed carskiemi wrotami) obrócić się w prawą stronę, bo w lewą to jest wielki grzech (Prełuki).

§ 26. Lecznictwo. Medycyna ludowa zna liczne sposoby leczenia rozmaitych chorób: lekami roślinnemi, zapomocą zaklęć, zamawiań i t. p. Niżej jest podanych kilka przepisów na rozmaite dolegliwości.

Paskudnyj strup (kołtun) leczy się najlepiej zapomocą czarnego ziela (Czarne zila)} cała w tern jednak bieda, że to je wełyki liky i wskutek tego roślinę taką nie tak łatwo znaleść (Teleśnica

S.). Bielmo leczy się w ten sposób, że pali się barwinek na popiół, którj^m posypuje się bielmo. Na cholerę pomaga doskonale ten-diawa moczona w gorzałce. Dobry jest też tyrlycz zmieszany z gorzałką (Żernica W.).

Na kaszel i zapalenie pomaga doskonale lekarstwo ugotowane z piwa, jaj i słoniny. Na zapalenie dobra jest również słonina z gorzałką (Wisłok D.). Jeżeli komuś zrobi się jakaś narośl, lub ma martwą kostkę, należy na to użyć następującego okładu: dębową korę przepalić na popiół, i zamiesić z masłem albo miodem i przykładać w odpowiednie miejsce (Komańcza).

Miejsca popieczone należy posypać popiołem ze spalonej

Jeśli kogoś ukąsi wąż, nie pomogą żadne środki roślinne, tylko zasziptuwania. Gdy raz gad jakiś ukąsił dziewczynę, ta spuchła strasznie. Przywieźli więc do niej jak najprędzej bdczu. Ten ,,pr3rkłaknuw, pyryżyhnaw palciamy i zasziptuwaw, fuknuw i tr}^ razy splunuw“. Za pół godziny dziewczyna otworzyła oczy i zaczęła mówić, a po kilku godzinach przeszła spuchlizna i dziew-czjma była zupełnie zdrowa.

wełny, albo wziąć małe czarne miotełki z rośliny (tr osty na) suszu rosnącej na bagnach i przykładać je (Prełuki). Jeżeli ktoś się zrani, miejsce uszkodzone trzeba zalać sokiem serpnyka (może Achilleci millefolium L., Teleśnica S.). Rany, aby się szybko goiły* dobrze jest posypywać proszkiem ze spalonej skóry jeża (Żer-nica W.).

Można się również pozbyć pewnych dolegliwości przez przeniesienie ich na inne osoby. Jeśli ktoś ma czyraki, to można się ich pozbyć w ten sposób, że obmywa się je wodą; wodę tę wylewa się gdzieś na ścieżkę lub drogę, którędy chodzą ludzie. Kto przejdzie pierwszy, zabierze na siebie te czyraki (Prełuki).

Inaczej trzeba postępować, jeżeli ktoś zachoruje na uroki. Powszechnie leczą uroki zapomocą węgli. Bierze się 9 węgli i rachując od 9 do 1 rzuca się je do czystej zimnej wody. Dalsze czynności są różne: w Teleśnicy S. wodą tą myje się urzeczonego i wylewa się ją na dwir. W Woli Michowej myją tą wodą, a następnie wylewają ją na strzechę. W Prełukach wodą myją* a węgle rozrzucają po kątach izby. Na uroki pomaga też doskonale obkurzanie rośliną prystrit (Lysimachia numjnularia L.?). Rozróżniają prystrit babski i chłopski (Żernica W.).

Z postrzału można się wyleczyć w następujący sposób: trzeba pójść na rzekę i ,,zniaty ruky d’hori. Dołu nożom laty do mysky i pak wynysty i wmyty choróho i daty pyty i potomu szczo zistane wylaty nad odwirok“ (Komańcza).

Na zakończenie jeszcze jeden sposób leczenia krów na zołu~ Trzeba pójść rano ma Iwana i narwać żyhawky (roślina), i trzymać schowaną do świętego wieczoru. Wówczas wyciąga się ją i „wziaty soły i toji żyhawky, to sterety i skriź dewiat’ skałok puszczały sil dewiat’ raziw i to dawały wsij chudobi potroneczky na zołń“ (Teleśnica S.).

§ 27. Wiedza. Rok dzieli się na: jar (donowynky), lito, wosiń (woseny), zyma. Dzień zaś dzieli się: doświta, swytaje, rano, pered południom, popołudny, piwspołudnia, weczer> snóczy (Wola Michowa).

Lud nietylko ma swoje własne wyjaśnienia co do powstania świata, słońca i t. d. ale łączy też z wielu ciałami niebieskiemi specjalne wierzenia. Tak np. ze słońcem.

Jeżeli na Nowy rok wschodzi słońce żółto, to w tym roku będzie dużo miodu (Stężnica). Jak słońce zachodzi, nie wolno myć okien, bo śmierć w nie zagląda (Żernica W.). Gdy słońce zachodzi w zawału (chmurę), będzie deszcz, a jak nie, to będzie pogoda (Tyrawa W., Żernica W.).

Aby światło księżyca nie zaszkodziło dziecku, jeśli księżyc świeci w okno, stawiają na oknie naczynie z wodą i przykładają dziecku wodę święconą do głowy (Żernica W.). Skoro księżyc się obduwat, będzie odmiana, deszcz albo śnieg (Żernica W.).

Procesja gwiazd idąca po niebie z południa na północ oznacza, że będzie wojna. Gdy pada z nieba gwiazda, trzeba ręką zsuwać brodawki, a poznikają (Żernica W.). Jeżeli kosari (konstelacja gwiazd) na Wowedenije zajdą przed dniem, będzie wczesna wiosna (jak np. w roku 1934 na wiosnę, Stężnica, Żernica W.).

Aby odpędzić burzę i grzmoty, dzwonią w dzwony cerkiewne (Smerek, Wola Michowa, Radoszyce, Szczawne, Wisłok D. W Komańczy np. nie dzwonią). Ponadto w chacie rzuca się na ogień ziele święcone na Matkę Boską, aby się paliło a ponadto zapala się hrimnyciu poświęconą przez księdza (Tyrawa W.).

Na podstawie rozmaitych zjawisk przyrody lud przepowiada pogodę, czy to z dnia na dzień, czy też na czas dalszy (np. na całą porę roku).

Jeżeli szyszki rosną na sośnie nisko, to będzie prędka zima, jak na środkowych gałęziach to będą duże mrozy w połowie zim}⁷, jeśli zaś szyszki obrodzą na wierzchołku, będą mrozy pod koniec zimy. Gdy w którymś roku jest dużo grzybów zwanych sośniaky, to będzie urodzaj na żyto. jeśli dużo rydzów, to na pszenicę (Żernica W.). Jeśli grzyby sośniaki ukażą się za wcześnie (np. z końcem lipca), wróżą wczesną jesień i zimę (Wola Michowa).

Jeśli zazuła wylatuje na liście, chwalą sobie, że będzie dobry rok, jeśli zaś na bezlistne drzewa (lub gałęzie), będzie zły rok (Żernica W.). Przylot sowy do wsi oznacza, że będzie wielka duł (zawierucha, Komańcza).

§ 28. Opowieści. Lud opowiada sobie rozmaite opowieści. Dwie z nich o kłosie i gorzałce przytoczone są poniżej.

Mgła w Wielki piątek oznacza burzę, która nadejdzie z tej strony, z któęej przyszła mgła. Między świętami polskiemi i ru-skiemi jest dwanaście dni. Jeden z tj^ch dni dzieli się na cztery kwartały. Jeżeli zrana w dniu tym jest deszcz, to całe roboty polne będą słotne, jeżeli pogoda to pogodne. Mgła na Rizdwo zrana oznacza, że w tym roku będzie umierało dużo dzieci, w południe, że młodzież, wieczorem, że starsi. Gdy na wiosnę spływają lody i zejdzie odrazu cały lód, będzie zły rok. Jeżeli przy brzegach zostanie trochę lodu, to rok będzie dobry. Również jeżeli na polach zostanie przymarznięty lód, zapowiada to dobry rok. Pozostały długo na polach śnieg oznacza zły rok (Żernica W.). Ładny grudzień zapowiada ładną wiosnę, słotny złą (Tyrawa W.).

Wiatr wiejący na Dymitra w dolinę (na zachód) zapowiada, że w tym roku będą drogie świnie. Przyjście baby albo dziewczyny w Wedenije do chaty nie oznacza nic dobrego. Natomiast dobrze jest, jeżeli przypadkiem przyjdzie chłopiec (Żernica W.).

Wieczorem nie wolno myć okien, bo przyjdzie w nocy złodziej (Żernica W.). Piejący kogut w sieniach oznacza gości (Stężnica).

Kłos. Jakaś żinka mała zanyczystyty chlib. Mała pidterty ditynu. Isus Chrystos pokaraw ludyj tak, szczo ny mało buty niczo zbiża. A Maty Boża prosyła Isusa Chrysta, szczob trochu zistawyw dla kotyka i psyka. Tomu dnyś kolos takyj małeńkyj — na sarnim werszku (Wola Michowa).

H o r i w k a. Szcze jak Isus Chrystos chodyw po żenili z apo-stółamy, to odnoho razu pyrychodyły koło horalni i św. Pytro chotiw wypyty sobi. Nu i wstupyw zhl. wprosyw* Isusa Chrysta wstupyty do toji horalni. Wstupyw wypyw odnu porciju horiwky, a szczo mu zasmakuwała, chotiw wypyty druhu, a szczo druhu ny maw czym zapłatyty, to własnyk horalni jakyj nazywaw sia ,,Ka“ zabraw św. Pytrowy kapyluch. Św. Petro wernuw sia byz kapylucha. Isus Chrystos pytaw sa, de joho kapyluch. Toj każy, szczo toj ,,Ka“ wziaw jomu za tu horiwku, szczo win wypyw. Isus wernuw sa, szczoby toj kapyluch widobraty. Jak skoro wwij-szow do toji horalni, to wid toji jasnoty i błesku horalna zapałyła sa i zhoriw razom z niow i ,,Ka“. Wsi ludy zaczały tiszyty sa i wykrykuwaty, szo zhoriw ,,Ka“, bo win maw buty duży ny-dobryj. Zhoriw — „Ra“ — dneś nazwa horiwka. Pyrydtym ho-riwka mała maty inszu nazwu (Wola Michowa).

§ 29. Pieśni. Zebrany materjał pieśniowj^ przedstawia się następująco:

I. PIEŚNI OBRZĘDOWE.

A. Pieśni weselne:

1.

Błaliosłowy Bożejku W szczasływu hodynojku I nesznuju subotojku Zajdy Bożejku z neba,

Bo nam tia nyśky treba, Zijszła Biżaja Maty Wesiła zaczynaty Swiataja Pry czy sta ja Matinońka Biżaja.

Tacejko mowyt

Niaj tia Boh błahosłowyt.

Mamcejka mowyt

Niaj tia Boh błahosłowyt.

Brat mowyt

Niaj tia Boh błahosłowyt. Sestra, susidy i t. d.

2.

Stawaj, starosta, stawaj Wszytky bojary zbudżaj I pana mołodóho Do slubońku lubóho.

Skoro bojary skoro Je was tut wszytkych sorok Budu was liczyty I barwinkom znaczyty.

Pojidemo dorożejku i w dorohu Budemo sia kłaniaty i witciu, matijci I wszytkij rodynojci.

Stań drużba na kładynu,

Zawołaj na rodynu Niaj sia rodyna schadżaje Mołodoho pry witaj e.

I czyrwonyma i zołotyma I szczistiejkom — zdorowejkom Żyby sia horazd mały Żyby nam diakuwały.

Z Bohom bojary z Bohom

Szczasływu dorohu Źybysty dojiehały Desty sia obiciały Pid bożyj posah staty.

3.

Do ślubojku jdemo Mołodu wydemo, Czyrwona jak kałyna. Sołodka jak małyna. Nyma ksiendzojka doma, Pojichaw do Wilwowa Kluczyky kupuwaty, Cerkowciu rozmykaty. Mołodiatym ślub dawaty.

4.

Popid lis dzyłenejkyj Prypow sniżok mołodejkyj, Tam de kuna chodyła Tam styżejkiw narobjda.

A my ji slidyły Do dzyłenoho jawora. Treba jawdr stynaty I kunu distawaty A my ja wir ny stynemo A kunu dystanemo.

5.

Stupaj że ziatejku stupaj Prawoju nyżejkoju Do chaty lubóji Do swoji myłoji.

Skorej starosta skorej Do ślubojku stawaj,

Tam dzwonojky dzwoniat A ksiendzojky ślubu dajut.

6.

Poduj witer dorohoju Rozduj kisojku moju Rozduj ji do wołoska Niaj ide pohołóska. Radujsia matinojko Wziało ślub dytiatojko

Jak jidno tak druhoje Ta już twój i oboje.

7.

Iszły my lisom łedom Toczyły boczku z medom De my ji toczyły Tam zmo ji prytoczyły. Tam Marynia prodawała A swomu zadumo dała.

8.

Puste nas tam puste, Bo nas słota zbyła Sukni nam pomoczyła, Naszi sukni dorohyji Za sztyry czyrwonyji.

9.

Stupaj nywisto stupaj Prawoju nożyjkoju Szczistijkom-zdorowejkom I dobroju dołejkoju.

Budy dołejka budy

Rano wstawaty pizno lyhaty

To dola budy.

10.

Trymtyt kisojka trymtyt Czóhoż wona sia bojit Na niu sia swaszka strojit. Ny czubaj swaszka diwcza, Bo ho bołyt hołowcza Jak ży ho ny czubaty Kul sia każy zawytaty.

(od 1—10, Teleśnica S.).

11.

Zijdy Hospódy z neba Bo nam tia tu treba Pobłahósłow tóty winocz’ky I toty hołuzócz’ky.

Sut po nim hołuzocz’ky Jak po nebi zwizdocz’ky.

(Wisłok Dolny

B. Kolędy:

1.

W naszoho jegomostia po starodawniu Raduj sia.

Krasno my w nioho wo dwori joho Radujsia.

Radujsia, zemły, Syn toj sia Bożyj Narody w.

A nyże stała swiatyj Nykoła Hołowońku schyływ,

Słyzońky ronjrw.

Raduj siia zemły.

Syn toj sia Bożyj narodyw.

Pozlitałysia rajsky ptaszkowy,

Stań Bohorodycy taj ny żurysia,

W twojich ryzońkach służbońky stójat Służbońky stojat, Bohu sia molat, Radujsia, radujsia zemły Syn toj sia Bożyj narodyw.

A wam daj, Boży, szestia i zdorowia.

2.

Zymnóji hory, za wysokoji

Sławeń jes, Boży, na wysokosty

Tam mii wychodyt trioch bratiw rinnych.

Jeden brateńko — switłe soneńko

Druhyj brateńko jasen misieczok

Sławeń jes, Boży, na wsokósty.

Sławeń jes...

Tretij brateńko — dribnyj dodżiczok Perszyj brateńko pochwały mi sia A jak ja zyjdu w nygiłu rano Ta ja oswiczu hory — dołyny i werchowyny. Druhyj brateńko pochwały mi sia.

A jak ja wyjdu w nóczi — piwnoczi Ja zamorożu szytky riczeńky I poticzeńky.

Tretij brateńko pochwały mi sia Jak ja pyrejdu try razy h maju Ja zazyłeniu szytky łuczeńky I poticzeńky.

Żyta — pszynyci i wsJ paszyci.

3.

Tam na werch horońky Zołóta cyrkówcia

A ch tij cyrkowcy Okruhłyj prystiw A zatym prystołom Sam myłyj Hospod Knyhońky czitat I postońky hledat Szist rizdwianoho A sim wylikóho.

A chtoż mi jich opostyt Po sprawydływósty Tomu budy carstwo otworeny A pękło zamkneny.

Kliczii zatraczeny,

Smołom zapuszcz’eny.

4.

Zza toji hory zza wysokoji W ydnosia Chodyt hospodar’

Po stajnyczeńci Mołytsia.

Stawiat wołońky wo dwa riadońky Mołytsia.

A korowyci wo dwi ławyci Mołytsia.

A wam daj, Boży, szestia zdorowia Daj ży wam pany hospodar’

Iz zo wsim domom Iz myłym Bohom Daj ży wam.

W stajnycy radistd W chyży weselist Daj Boży!

Pomajbi na szestia, na zdorowia, na tót nów}Tj rik.

(od 1—4, Wisłok D.).

5.

Ja pryjszow do gazdy zakoladuwaty A wny jiły popywały A mni ny dawały.

A ja sia dywlu pyrohy kypiat Dywlu sia u komyn kobasy wysiat A ja po jidnij brało I za pazuchu chowało.

(Żernica W.).

C. Szczodrówki:

1.

Szczandryj weczor (2 r.)

Dobryj weczor,

Pryczysta Diwa na prystoli stojała,

Try chreszczyky trymała A wy ludy znajty Boha spomynajty A nam kołacz’a dajty.

Jak ny daste kołacz’a To wywydem rohacz’a (byka)

(Żernica W.).

Na ksiendziw perełih Zibjem jimu prawyj rih Rohom rohom budym trombity A chwostom, chwostom budym honyty.

2.

Sadyło diwcz’a sadok wyszniowyj I ozereszniowyj.

Jak ono sadyło stycha sy spiwało

Rósny sy sadońku tonko wysoko. Koreńoiom hłyboko.

Sadyło diwcz’a w sadku jabłincz’a To wy nu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło

Pryjszow do nioho myłeńkyj joho Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło

Daj my myłeńka jedno jabłońko Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło

Pryjszow do nioho taceńko joho Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło

Daj my diwońko z jedno jabłońko

Any wam ne dam

Any ny pródam.

Pryjszła do nioho mamońka joho

Daj my diwońko z jedno jabłońko Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło.

Any wam ne dam Any ny prodam Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło.

Pryjszow do nioho kawalir joho Daj my myłeńka z jedno jabłońko Ono mu dało kirciom namiriało Towynu

Otkil soneńko rano raneńko Schodyło.

A wam daj, Boży, szestia zdorowia Daj że wam i z myłym Bohom I zo wsim domom.

(Wisłok D.).

3.

W nydilu rano sonejko schódyt Świata Pryczysta po raju chodyt Swoho synojka za ruczeńku wodyt. Wyweła ho na zraisza (!)

A z raisza na skazanie,

A skazania na synie mory.

Na synim mory okruhłyj kamynec Na tim kamincy okruhła cerkowcia A ch tij cerkowcy okruhłyj stołońko,

A za tym stołońkom sam myłyj Hospod, Wołosońky maw opuszczeny,

Wiczyńka skłoneny,

ruczeńky roskreszczeny nożejky powiszeny Krowcia świata prenajswitlisza rozillata.

Synu, synu odpust’ wynu Mamcio, mamcio ny odpustiu Hrisznu duszu h raj ny puszcz’u.

Synu, synu odpust’ wynu Mamcio, mamcio ny odpuszcz’u Hrisznu duszu h raj ny puszoz’u Boża Maty kryżom chpała Mamcio, mamcio uż odpuszcz’u Hrisznu duszu i h raj puszcz’u.

(Komańcza).

D. Pieśni postne:

1.

Swityt zwizda na kraj świta Zaswityła do piw świta,

A wy światy apostoły,

Czom wy smutny ny weseły.

A my smutny ny wegeły,

Bo my Chrysta ny wydiły.

Wydiłysme w czitwer wecz’or Pry wyczery. Chlibec łamaw I nam dawaw.

Swojow krowciow nas napówaw Moja krowcia ny wodycia Rozływaty ny hodytsia.

Jiczty, pyjty, pamniatajty Łem nia żyd im ny prodajty.

Żydowy to wosłychały,

Zaraz Chrysta poimały.

S ternia winyc do hołówy prybywały. Na cbrest jeho rospynały.

Jeho mamcia łamły ruci,

Wydyt Synka w tiażkij muci Mamcio moja ny łam ruci Choć nia wydysz w tiażkij muci O trefcij deń oskreszaju.

I s toboju w raj stupaju.

(Komańcza).

2.

Zijszła zwizda na kraj świta, Zaśwityła na ch piw świta,

Na ch piw świta zaśwityła A ch piw świta zasmutyła.

Wy anheły apostóły Cz’om ste smutny nywyseły My smutny, nywyseły,

Bośmy Chrysta ny wigiły Ch czetwer h wecz’or pry wyczery Chlib nam krajaw i rozdawaw Swójoin krowciom nas napawaw Jiczty pyjty pamiatajty Łem nia żygim ny prodajty. Pryszły żydy nywirnycy Wziały Chrysta do tymnyci Wziały, wziały, powiązały

I tyrnowyj winyc dały.

I na krest ho rozopiały.

Mamciu, mamciu ne łam ruci Choć nia wydysz w tiaszki muci Ja tretyj deń zmertwystaju I stoboju w raj stupiaju.

Amyn, amyn, tak Boże daj Bezmy piszły wsi w nybesnyj raj.

(Wisłok D.)-

E. Pieśń kosiarzy:

1.

Dobry tomu kosa kosyt Szo mu myła jisty nosyt Ny szkodyt mu hórbok — jama Choć i kosa ny kłypana.

(Wola Michowa)-

II. PIEŚNI POWSZECHNE.

A.

Ballady:

1.

Ja h naszóho ksiendza Buły try diwojky Wkrały jich tatary.

Jednu wziały popry wozi Jojczyt kryczyt nożky moji Ny mamcia was wymywaje, Tiwko wóda piskom wytyraje. Druha kryczyt ocz’ka moji, Ciłyj świt obyzdryty Mamciu swoju ny wydyty.

A tretia kryczyt mamciu moji Ny wy nia czyszety Tiwko turok bicz’om trepły. Turok ji tak na tó każy Szmar’ pyrecz’ko do Dunaju Jak ty per’ko wpade na spid A kamiń stany z werchy Tod wy swoju matir wydyty.

(Wisłok D.).

2.

Nygiłyńky rano ja nygilu po obidi Chodyt Pan Bih po Beśkigi

Chodyt chodyt i dumaje Zastow diwcz’a pry Dunaji Diwcz’a, diwcz’a pochyl my sia Daj my wody napytysia.

Tota woda je nyczysta Spodi piskom pidmułysta Diwcz’a, diwcz’a woda czysta, Łem ty diwcz’a jes nyczysta Sim jis dysiat mużiw mała,

Z jidnymyś ślub ny brała. Simoeh chłopciw porodyła A w tim Dunaju potopyła.

Jak sia dawcz’a toho zlakło Na kolina pryklakło.

Diwcz’a, diwcz’a ny zlakajsia Jdyj do ksiendza spowidajsia.

Jak sia diwcz’a spowidało,

Aż sia na mak rossypało Szytky dzwony zadzwonyły Bohu dusza sprowadyły.

(Żernica W.).

(Wisłok D.).

Światyj Petry, św. Pawły Woś tam kluczi chtoś tam kłyczy Kłyczy, kłyczy Bożja Maty Za new stojit briszna duszja Bożja Matir — to puśtity Hrisznu duszu zawyrnity.

3.

Kóło nas kóło nas Koło Bardyjówa Zabyw gazda żenu Piszów do Sambora. Po Sambori chodyt Sztyry koni wodyt A piytu myłejku Za biłu ruczejku.

B. Pieśni miłosne:

1.

Spiwanoczky moji, tilko was spiwaty Takyj roezok nastaw, by was żaby waty. Takyj róczok nastaw, taka hodynoczka Szczoby zabywaty swoji spiwanoczky. Tiażkoży my tiażko na syrdejku mojim

Powiż my myłejkyj czy tak i na twojim. Pidu ży ja pidu kuda ny chodyła Moży ja sy najdu, koho ja lubyła.

Hora, Boży, hora, koby skoro na niu,

Wyjdu z myłejkym sia zyjdu.

Myłejka, myłejka, tilky tia lubyty Dałeka doroha do tebe chodyty.

Boży ży mij, Boży, szczo maju robyty Z wyłykoho żalu ny możu chodyty.

Taki moji wiczka jak trawa szowkowi Ny lubty mi chłopci bo ja Michajłowa.

Tudu moja tudu ja tu ny nabudu Ja tu ny nawyknu, poza hory myknu. Hołósy tonojkyj puszczu tia po lisi Po lisi dubowym łystoczku szowkowim. Dałaś nia mamoczko już druhu tak ny dasz. Żybys znała, mamko, jakyj my harazd.

(Dołżyca).

2.

Popid lis kałynowyj Tam Marynia chodyła Kałynu łamała I na tysowyj stiw kłała.

I swoho sia tacejka dozwidowała. A mij lubyj tacejku Cy budu ja takaja Jak kałyna czyrwonaja.

A budysz taka budysz Jak w meny budysz A jak pidysz wid meny Spady krasojka s teby.

Z łyczka rumianoczok A z hołowojky winoczok.

(Teleśnica S.).

3.

Jak ja byw małeńkyj Ny znaw ja szczo .lubow Ny znaw ja, szczto to kochania Z diwczynom mołodom.

Ja jak stów pidrostaty Stów z meny mołodec Kochow ja diwczynu Jak sywyj hołubec.

Jidnum mow A druhum kochow

A tretiu czornobrywoju Do sercia pryhortow. Czytwerta nia lubyła A piata kochała A szesta czornobrywoja Do meny łysty pysała.

(Żernica W.).

(Żernica W.).

4.

Cy ny budysz mij myłejkyj Toho żałuwaty

Jak nia schoczy tato — mama Za yńszoho datjr.

Ny zboronyt wotyc — maty Za yńszoho daty.

Id’ myłyj (w) dorohu Doroha szczasływa Na każdym tym miscy Budu ty zyczływa.

Wyjichaw w dorohu Staw konia popasaty Nesut jemu wisty Diwcz’a sia oddaje.

Oj niaj wona sia oddaje Niaj na meny ny czykaje.

Wona moja budy Ny rossudiat ludy.

Żeny konia chutko Do nowoho dworu Wyjdy diwcz’a wyjdy Oj niaj pohaworiu.

Stoju, stoju ny wychodyt Wydżu, ży wna mnoju hordyt,

Czem że ty mi diwcz’a moje W toj czas ny kazało.

Oj jak ty od meny podarunky brało. Zaberyj sy siji dary HIadaj sobi yńszoj pary.

Ja w nych ny chodyła Tybem ny lubyła.

C. Pieśni komiczne:

1.

Czego sy pijacy Do nieba garniecie

Kiedy tam na niebie Nic pić nie bedziecie. Tam wódki nie piją Haraku nie palą,

Ja tam byw na niebie Pijaków nie chwalą. Kied ja sia napije Ale ja nie kradnę Kied kocham diwcyny To ładne, to ładne.

(Żernica W.).

2.

Boży ży mij Boży Sztom sia nabożekaw Jakoj ja sy Boży Radosty doczekaw.

Żeniu ja sia żeniu Ały sobi dwój u Żebym sy ny zhódyw Na neszczesnu dołu. Wczeram sia ożenyw Dneśka bida moja Tak nia żena była Aż nia kosty bólat. Chawkat my sia chawkat Myłeńkyj mia zdrawkat Daj Boży zdrawiczko Moja frajerocz’ko.

(Wisłok D.).

D. Kołysanki:

1.

Kołyszsia kołysko popry zemlu nysko Ja w tobi kołyszu biły chłopiatysko. Kołyszsia kołysko kołyszu tia rucz’kow Jak tia wykołyszu dam tia na naucz’ku. Budysz mi sia wczity dribnoho pysania. Budj^sz spomynało moho kołysania.

(Komańcza).

2.

Hej lulajży lulaj Jandrijciu Ja tia budu lulaty Ty budysz spaty

Ja tia budu lulaty Pid dzyłenow gdulow Gdula budy kwitnuty. Ty budysz rosnuty.

(Żernica W.).

(Żernica W.).

3.

Poduszka wyszywana Kołyska malowana Spyjży myni małejkyj Rosnyj my zdorowejkyj.

Pidu ja sy ch poły, ch poły

Tam moja diwcyna pszynycu poły

Pszynycu społała

Taj domy, wert, wert

A za niów paróbok

Jak żwir jak żwir

Sczuływsia, stuływsia

Jag łys jag łys

Ja swoju diwcynu

Do medzi prytys.

Tosz to ja diwcynu Woracz, woracz,

Pooraw borozdu Chocz płacz, chocz płacz.

A-a-a kotky dwa Szara bura wobadwa Iden pyszow na myszy A druhyj Mychalcia kołyszy.

E. Pieśń sieroca:

1.

Zahuczały hory zadudniły riky Ży stały syritky byz mamci na wiky.

Idyj ty syritko, jak najdali zajdysz

Iszczę swoju mamu na kraj świt ny najdysz.

Idyj ty syritko na cmentasz

Tam ty swoju mamu

Tam ty ji najdysz.

Oj chtosiz tam depcy

Po moji izdepcy

Oj ja mamuniu ja twoja syritka.

Idyj ty, syroto do młodej maczochy Niaj ty hłowu zmyje, koszułejku szyje.

Jak my hłowu myje

Jazy my skrutyła Jak my kosu płety Jizbu mnow zamęty.

Jak my chliba wkrojit Jak bukowyj łystok Iszoze nia sia pytaje Czy zjim ja ho szytok.

Jak ho ny zjisz szytok Położ bo na stołek,

Bo ty psia dityno Szes ny zarobyła.

Oj Bożyż mij myłostywyj Wziaw jis myne wości syritku.

Oj zisław Pan Bih dwóch hanhełiw z neba Idity i syritku wozmity.

Syritku woźmity, do raju puśtity Do raju wicznoho do pokoju wydnoho.

Oj Bożyż mij myłostywyj

Wziaw jes myne woźmysz sze maczuchu.

Oj zisław Pan Jezus Dwóch pekełnykiw z neba.

Idity, maczuchu wchopity Do pękła drylity,

Do pękła wicznoho Do wohnia jarnoho.

Jak wona kryknuła Hołosom do neba Budu ży ja znała Szo syritci treba.

Posadyły jeji za tysowi stoły Dały wny ji dały Horyczyji smoły.

(Żernica W.).

(Żernica W.).

III. PIEŚNI ZAWODOWE. A. Żołnierskie:

1.

Ja sy chłopak szwydkyj Ny bojusia bytky Chto sia bytky bojit,

Ten za dżwiamy stojit. Szumnyj ja parobek Szumnego konia mam Jeszcze sy szumnisze Frajirke pohlanuw.

2.

Jawir nad wodoju Wodi pochyły wsią Kozak mołodeńkyj Z diwczynow polubywsia.

Jak my maszyruwały Tam kozacz’ka złapały Jak kozaka złapały Na wachcymbru ho dały.

Sydyt kozak jedyn deń Sydyt o win druhyj deń A tretij deń nastaw Do majora łyst pysaw Za szczo kozak karu maw. Kazaw o win kozaczeńka pustyty Nyma joho za szto sudyty.

Za jaku pryczynu Za szwarnu (ładnu) diwczynu.

(Wisłok D

•/

B. Robotnicze:

(,,Hameryckie“) •

1.

Dyr, dyr, dyr, dyr

Łem bem pywce pyw

I tak rozmyszłuju

I tak rozdumuju

Kiwko wyfasuju

Na pędu (płaca za 2 tyżni.)

Z krajum łyst dostaw Źybym stowku (sto papirkiw) sław Siedym na ławiczku Pozdrawiam żeniczku,

Źe ji posłem stowku na pędu.

Peda uż u rńkoch A ja zostaw hłupyj Bom sy nycz ny kupyw Na pędu.

Piszów s kamratamy do korcz’my Wczeram sia napyw I za łakup (hereszt) zapłatyw.

2.

Hameryci pry fabryci Musym ja tam z basom ²) stać

Musym ja sia dolo szlepom Hajsuwać.

Musym ja sia dolo szlepom Na piw semoj hajsuwać. Zhajsujemsia aż na ganok Boże moj, jak tam pryde Otfajera³) odbere mi żywot moj. Z jednej strony stojit dochtor Uhla z meny wybyrat Z druhoj strony kleban ⁴) stojit. Na smert meny spowedat.

A we bratia kameratia Ja wam kraśni diakuju Uże z wamy Hameryci Wecka ¹⁵) ny wandruju ¹⁶).

(Wisłok D.).

MII

li

mm

dpi

...»

,,-v, X

fi ’• ; !    .

I •; ■ |f •

ii

, ; U-!,,,

•i

.

Al- i

J0T •■' ■•

,h

fii

Ryc. 27. Obraz malowany na szkle. Tarnawa Górna. Ze zbiorów Muzeum Tow. Łemkiwszczyna w Sanoku.

§ 30. Sztuka ludowa⁵). Pograniczny obszar łemkowski, podobnie jak sąsiadujący z nim bojkowski ubogi jest w wytwory sztuki ludowej.

iMS

*■

Jako jeden z objawów sztuki można uważać malowanie chaty. U Bojków zachodnich i we wschodniej połaci obszaru pogranicznego jedynie część mieszkalna malowana jest czerwono z białemi pasami, w miejscu spojeń belek zrębu.

Od Sanu zaczynają występować zdobienia wokół okien w kształcie krzyżyków, kółek, linji, kwiatków. Dalej na zachód chaty są coraz bardziej barwne, część gospodarcza malowana jest żółto, okna obramione niebiesko.

27,

G.).

Ryc. 28. Chrystus rzeźbiony w drzewie z kapliczki przy cerkwi w Łopience.

W chatach spotyka się obrazy malowane na szkle (ryc. Tarnawa

Sprzęty zdobione są bardzo rzadko. Nieliczne ze zdobionych sprzętów przedstawione są np. na tbl. III/4, 5, 6, (Prełuki). Są to: dość prymitywnym ornamentem zdobiona półka, łyżnik i solniczka. Ubogo, jedynie rytą linją zdobiona jest skrzynia z Komańczy (tbl. VII/6). Dość często, zwłaszcza w części

zachodniej obszaru granicznego, oparcia siedzeń dla osób na wozach są wycinane.

W przeważnej ilości wsi piszą jednobarwne pisanki w rozmaite wzory, jak przedstawiono to na tbl. IX.

Zdobienie stroju jest również bardzo skąpe. Koszula posiada wąskie wyszywania na kołnierzu i rękawach. Zasadnicze barwy

,'ii

wyszywań: czarna, niebieska i czerwona. Dawniej wyszycia czarne miały być z włosienia końskiego, później zaś z nitki czernionej sądzą z kaganka.

<3

artystycz-

Ogólnie trzeba stwier-« dzić, że sztuka ludowa K jest bardzo uboga. Zwła-"l szcza we wschodniej części obszaru i u sąsiednich Bojków zachodnich. W miarę posuwania się na zachód, mniejwięcej od Ho-czewki, coraz więcej momentów

nych w stroju, sprzętach i chacie.

Ryc. 29. Stare drewniane krzyże cerkiewne:

« Żohatyn; b Pełnia. Z boku na krzyżu stusa(ryc- 28, Łopienka) z Pełni wyryta data 1718. Ze zbiorów Mu- * drewniane krzyże Tow. Łemkiwszczyna w Sanoku. Cerkiewne (r|yc. 29

o Żohatyn, b Pełnia), nie-

Do sztuki ludowej zaliczyć należy również rozmaite rzeźby w drzewie, np. postaci Chry-

zeum

kiedy bardzo prymitywnie rzeźbione.

huslctch: 1) „peredni, 2) kontry, 3) basy“.

§ 31. Tańce. W Komańczy np. tańczą (hulaut): „polky, gnesky po żydiwsky, do kołesa sia berut, sztajra, obertaka, nadier, kołomyjky, kryżowanca, dupaka, obertajut sia do sebe płeczyma“. Grają na

PRZEZWISKA LUDOWE z pow. leskiego i sanockiego.

Ambroch (Wola M.) Andrijciw (Wola M.) Antochanyn (Wola M.)

Bajik (Cis.)

Bajta (Żer. G.) Bałaszczakiw (Wola M.) Baraniw (Cis.)

Basa (Żer. G.)

Rasanyn (Preł.)

Bawoliw (Wola M.) Bazylkiw (Wola M.) Besłyk (Tyr. W.) Bimba (Żer. G.)

Błyściw (Kr./S.)

Bodnar (Hapk.) Bohordanyn (Wola M.) Bojko (Preł.)

Bratanycz (Dołż.)

Briaza (Dołż.)

Brychacz (Wola M.) Bunda (Kr./S.)

Chudyk (Tel. S.) Chwaj (Kr./S.) Chwastiak (Preł.) Cópok (Preł.)

Cupryk (Cis.)

Cyhan (Dołż.)

Czaban (Tyr. W.) Czopak (Dołż.) Czupka (Kr./S.) Czypirkiw (Wola M.) Cwani (Tyr. W.)

Dackiw (Wola M.)

Diaky (Kr./S.)

Diochtiar (Żer. G.) Dończakiw (Preł.)

Dorożnyk (Tyr. W.)

Dudyk (Żer. G.)

Dunda (Wola M.)

Dziania (Preł.)

Dzwinnyk (Żer. G., Wola M.) Dżogera (Żer. G.)

Cap (Żer. G.)

Choma (Wola M.) Chrin (Preł.) Chrystosyk (Żer. G.)

Ferczyk (Hapk.) Ferkiw (Preł.) Firiw (Wola M.) Fujariw (Wola M.)

Jać (Żer. G.)

Jachwak (Dołż., Kr./S.) Jadżyk (Hul.)

Jakymiw (Hapk.)

Jaśko (Kr./S.)

Jaszpir (Żer. G.)

Jiżyk (Dołż.)

Jurczykiw (Hul.) Jurczyszcze (Żer. G.) Jur ko (Wola M.) Juśkiw (Kr./S.)

Galiw (Preł.) Gonciw (Wola M.) Goraheł (Dołż.) Guli w (Preł.)

Habudiak (Wola M.) Hałaburda (Preł.) Haraj (Tel. S.) Hecykiw (Preł.) Herekes (Kr./S.) Hirniak (Żer. G.) Hnatowycz (Hapk.) Hołowka (Preł.) Hołub (Kr./S.)

Hryc (Wola M.) Hrycyskiw (Cis.) Hucułyszyn (Dołż.) Hyrdusz (Dołż.) Hyrcziw (Dołż.)

Iwanońkiw (Wola M.) Iwanysky (Wola M.)

Kabała (Kr./S.) Kachnycz (Kr./S.) Kaczaj (Kr./S.) Kapitan (Stęż.)

Katan (Kr./S.) Kaznodzieja (Żer. G.) Kicak (Lisz.) Kieluchiw (Hul.) Kluska (Wola M.) Koczan (Żer. G.) Kojcyk (Tyr. W.) Kohut (Kr./S.)

Komar (Wola M.) Korneckyj (Kr./S.) Kotyk (Żer. G.) Kotyszyn (Hapk.) Kowal (Żer. G.) Kazłyk (Stęż.)

Krepycz (Dołż.) Krywyj (Kr./S.)

Kuba (Żer. G.) Kułyganyn (Wola M.)

Lorenc (Żer. G.)

Lesik (Żer. G.) Łewyk (Wola M.) Łongusz (Kr./S.) Loża (Tyr. W.) Łużanyn (Dołż.)

Maczyta (Kr./S.) Mahlanyn (Dołż.) Majkut (Tyr. W.) Malosznyk (Żer. G.) Mandzianyn (Lisz.) Mańdzyn (Preł.) Maniwczyn (Kr./S.) Ma sny j (Dołż.) Mazur (Kr./S.) Miiciocha (Preł.) Mihałyszyn (Hapk.) Monda (Żer. G.)

Mudryk (Hapk.) Mycakiw (Wola M.)

Ołeksiw (Dołż.) Oszawkiw (Wola M.)

Pajzin (Wola M.) Rawczak (Preł.) Pawlak (Lisz.) Pawłyszyn (Dołż.) Petlura (Żer. G.) Petruch (Wola M.) Petryk (Dołż.) Polaczok (Hapk.) Połczyn (Hul.) Połuhryc (Żer. G.) Porucznyk (Stęż.) Pronowid (Kr./S.) Prusak (Kr./S.) Prystasz (Kr./S.) Pyłypanycz (Hapk.)

Semuś (Preł.)

Sorokacz (Wola M.) Srul (Żer. G., Kr./S.) Stefuś (Wola M.) Suczyk (Dołż.)

Sułykiw (Wola M.) Slipyriw (Preł.) Swanyn (Dołż.) Sykaliwci (pl.) (Preł.) Syrowinciw (Preł.) Szajkanyn (Wola M.) Szkapianyn (Wola M.) Szkrut (Kr./S.)

Szwajka (Wola M.) Sizwec (Żer. G., Dołż.)

Tacyniak (Wola M.) Tatar (Stęż.)

Triszcz (Hapk.)

Upyr (Hapk.)

Rajkiw (Hul.) Rekediw (Wola M.) Rómaniw (Lisz.) Roweńskyj (Dołż.) Ruszczak (Wola M.)

Sagal (Kr./S.)

Sałada (Wola M.) Saładioszyn (Wola M.) Saraka (Kr./S.)

Sekeła (Wola M.) Semczyk (Gis.)

Wacko (Hapk.) Waniw (Tyr. W.) Waszczakiw (Kr./S.) Wituch (Dołż.)

Wityk (Kr./S.) Woliszczakiw (Dołż.) Wósyf (Żer. G.)

Zaczymiw (Preł.) Zabołotnyk (Stęż.) Zahata (Żer. G.) Zarenok (Żer. G.)

Prace etnograficzne II.

SŁOWNICZEK⁶)

Andruszko dem. od Andrzej (Rak.)

Atanas n./pr. Atanazy (Wola M.)

Bacza m. wiejski lekarz, pastuch (Wola M.)

Bandurky pl. kartofle (Wola M.) Bar&ba m. robotnik na kolei w czamem odzieniu (Wola

M.)

Barani rohy — rodzaj grzybów* (Kom.)

Barz — bardzo (Kom.)

Bas m. dozorca (ang.) Wisł. D. Basabanka f. ozdoba chustki kobiecej (Wola M.)

Besida f. rozmowa (Kom.) Besiduwaty — rozmawiać (Kom.) Bicz’ m. bat (Wisł. D.) Bidnyctwo n. bieda (Tel. S.) Bity pl. buty (Tyr. W.)

Bobalky pl. grube kawałki ciasta, je się z makiem lub z olejem (Preł.)

Bódeńka f. maślniczka (Preł.) Bójszcze n. boisko (Wola M.) Borsz m. kwas z owsianego chleba (Wola M.)

Bószcze n. boisko (Preł.) Brewiiter — wkrótce (Tysk.) Brich m. brzuch (Wola M.) Byczysko n. biczysko (Tyr. W.)

,,chowaniec“

m.

Bydła n. bydlę (Tyr. W.)

Capina f. siekiera (Dołż.) Carestwo n. królestwo (Kom.) Cawkom — całkiem (Wisł. D.) Ghawkaty sia v. jąkać się (Wisł.

D.)

Chimla f. okrągłe kółko z drutu lub drzewa do włosów (Wola M.)

Chłopiatysko n. augm. od chłopiec (Kom.)

Chomęwka f. p. chimla (Stęż.)

Chopacz’a n. czapka (Wisł. D.) Chówanec

(Wola M.)

Chomónto n. chomąto (Kom.) Chpered — naprzód (Tyr. S.) Chpyr m. upiór (Tyr. W.) Chresna mtama f. kuma]Wola M.) Chustia n. chusteczka (Wola M.) Chustiatka pl. chusteczki (Kom.) Chustianky pl. onuce (Dołż.) Chwestyn m. festyn (Stęż.) Ghyrbet m. grzbiet (Wisł. D.) Cidyla f. torba, worek (Kr./S.) Cmentar m. cmentarz (Wisł. D.) Czachłyk m. kobieca koszula z lnianego płótna (Kom.) Czapihy pl. część pługa (Preł.) Czelad’ f. rodzina (Preł.) Czeladnyk m. robotnik (Preł.) Gzernalce n. „kałatało“(Wisł. D.) Czernyci pl. jeżyny (Preł.) Czitaty o. czytać (Wisł. D.) Cz’koła f. szkoła (Tyr. W.) Czubaty v. rwać (Tel. S.) Cz^żrna f. but (Kom.)

Dańko dem. od Daniel (Kr./S.)

Dechtiar m. sprzedający dziegieć (Preł.)

Derewianka f. spirytus denat. (Wola M.)

Dinyczok m. skopiec (Preł.)

Dinyk m. skopiec (Kom.)

Dityna f. dziecię (Kom.)

Dityńskyj — dziecinny (Żer. G.)

Diwcyna f. dziewczyna (Żer. G.)

Diwcz’a n. dziewczę (Wisł. D.)

Diżdaj imp. zaczekaj (Stęż.)

Dnyśka — dziś (Wisi. D.)

Dódżiczok m. deszczyk]Wisi. D.)

Dółyna f. dolina (Preł.)

Domatar m. ojciec panny młodej na weselu (Wola M.)

Dóm}^ — do domu (Żer. G.)

Donowynky pl. przednówek (Dołż.)

Dora gr. dęrop-święcony chleb na Wielkanoc „pros fora” (Preł.)

Drabynky pl. drabinki do wozu (Wola M.)

Druszlak m. kamizelka z wełny bez rękawów (Wisł. D.)

Duhan m. tytoń (Dołż.)

Dul f. zawierucha (Preł.)

Dunajiczok m. dem. od Dunaj (Żer. G.)

Dupak m. taniec (Kom.)

Dwojity v. powątpiewać (Wisł. D.)

Dystament m. testament (Wola

M.)

Faoełyk m. strój głowy (Wisł. D.) Fajcz’a n. lulka (Dołż.)

Fala f. burza (Żer. G.)

Fałatok m. kawałek (Kom.)

W.)

b. dobry, silny

b. silnie, ładnie

chodź tutaj

(Tel. S.)

głuszenia ryby pod lodem Jahody pl. poziomki (Tel. S.) (Tel. S.)

Hledaty v. szukać (Wisł. D.)

Hodynka f. zegarek (Kom.) Holka f. pszenica czerw. (Kom.) Holowkaty v. krzyczeć hop-hop (Tyr. W.)

Hołowcz’a n. główka (Tel. S.) Honirnyj

Fałesznyj — podły (Kom.)

Famelija f. rodzina (Kom.)

Farbitka f. ozdoba chustki kobiecej (Wola M.)

Fartuch m. spódnica (Wisi. D.)

Fercio dem. od Fedor-Teodor (Preł.)

Ferczyk dem. od Fedor-Teodor (Hapk.)

Ferko dem. od Fedor-Teodor (Hapk.)

Fist m. ogon (Stęż.)

Frajerocz’ka f. kochanka, dziewczyna (Wisi. D.)

Fukaty v. chuchać (Wola M.)

Had m. wąż (Tel. S.)

Hadaty d. gadać, mówić (Tyr.

Hajiczok m. gaik (Żer. G.) Hajsuwać sia v. spuszczać się w dół (Wisł. D.)

Hałas m. wódka (Wisł. D.) Hiańbyty sia v. wstydzić się (Żer.

G.)

Hańcia dem. od Anna (Kom.) Hanebsk}^'

(Preł.)

Hanebsko (Preł.)

Hapełe haw (Kom.)

Hardf — pięknie (Kom.)

Hardyj — piękny (Kom.)

Hatisz m. młot drewniany do

Hływy pl. rodzaj grzybób (Wola

M.)

zarozumiały (Preł.) Hóroch m. groch (Preł.)

Hórazd m. dobro (Dołż.) Horiacz’ka f. przyjęcie bezmięsne po pogrzebie (Kom.) Hranyczna swiczka f. gromnica (Stęż.)

Hriadka f. tragarczyk (Kom.) Hrimnycia f. gromnica (Tyr. W.) Hrudka f. bryndza (Dołż.) Hrunyk m. pagórek (Kom.) Hryc m. Grzegorz (Wola M.) Huńsko n. hunia (Dziurd.) Hurkaty — gruchać (Wisł. D.) Husli pl. skrzypce (Kom.) Hwozdziky pl. gwoździki (Wisł.

D.)

Iden num. — jeden (Żer. G.) Ilko n. pr. Eljasz (Tyr. W.)

Jablinqz’a n. dem. od jabłoń Wisł. D.)

Jabłonko dem. od jabłko (Wisł.

D.)

Jacko od Jakób (Preł.) Jadliwcz’a n. jałowiec (Preł.) Jafory dem. jafirky — borówki

Jalci pl. rodzaj ryb (Wola M.) Jar f. wiosna (Wisł. D.)

jarzący się

którędy (Żer. G.)

Kraśni

Jarec m. jęczmień (Wola M.) Jarczany pl. krupy jęczmienne (Wola M.)

Jarnyj wohoń — ogień (Żer. G.)

Jasznyca f. jajecznica (Preł.) Jenglńsz m. ,,inkluz“ (Żer. G.) Jizba f. izba (Żer. G.)

Jiż m. jeż (Żer. G.)

Jojczaty v. jęczeć (Wisł. D.) Juśko, Jusko dem. od Józef (Tyr. W., Rak.)

Kady

Kałap m. kapelusz (Preł.)

Kamerat, kamrat m. kamrat, towarzysz (Wisł. D.)

Kapelich m. kapelusz (Preł.)

Karnycia f. krynica, studnia (Żer. G.)

Kasztafyry pl. gogocy (Kom.)

Kermesz m. kiermasz zabawy, figle, żarty przy nieboszczyku (Dołż.)

Kił m. ,,kołupitok“ pół kopy (Dziurd.)

Kleban m. pleban, ksiądz (Wisł.

D.)

Klicz m. klucz (Wisł. D.)

Kłynec m. ,,uchnal“ gwóźdź (Kom.)

Knyszcz’a n. książeczka do modlitwy (Kom.)

Kóliczka pl. kółka do pługa (Preł.) Kolo n. koło (Wisł. D.)

Kołeno n. kolano (Wola M.) Kołenśkyj nazw. (Tel. S.) Kółeso n. koło-taniec (Kom.)

Kołomaznyk m. ten, który sprzedaje ,,kok>maź“ (Preł.) Komirstwo n. mieszkać w ko-

mor nem, w cudzem mieszkaniu (Kom.)

Kopulak m. bękart (Preł.)

Kópułka f. nieślubna matka (Preł.)

Kópyłec — bękart (Wola M.)

Koroliwka f. dziewczyna z wolnej król. wsi, która wychodziła zamąż do wsi pańskiej (Dołż.)

Koty pl. zabawy koło niebosz-czj^ka w nocy (Wola M.) ,,Jty na koty, a ne d’ mer-ciowy“.

Krajky pl. naszyjniki z koralików (Wola M.)

pięknie, serdecznie (Wisł. D.)

Kryż m. krzyż (Kom.)

Kryżowanec m. rodzaj tańca (Kom.)

Kriaczńn m. chleb obrzędowy na Wilję z główką czosnku w środku (Preł.)

Kstyny pl. chrzciny (Wola M.)

Kstyty sia — chrzcić się (WolaM.)

Kńhyk m. puchacz (Wola M.)

Kukurudza f. szyszka (Żer. G.)

Kupało m. Jana Chrzciciela (Dołż.)

Kupczyj — kupowany (Tel. S.)

Kupiwka f. wanienka (Dołż.)

Kńriak m. palący (Wola M.)

Kurdil m. kurdziel (Wisł. D.)

Kuszyńka f. kawałek płótna (Kom.)

Kwitnńty v. kwitnąć (Żer. G.)

Kyczka f. snopek słomy do po- Młynec m. żarna (Preł.)

krywania chałupy (Wola M.) Mołodycia f. panna młoda na

weselu (Kom.)

Mołodż’awa f. młodzież (Kom.) Mołócz’ko n. dem. mleko (Wisi.

nieszczęsny

D.)

Kytyci pl. snopki słomy (Dołż.)

Lampaż m. lampa (Żer. G.)

Łacha f. odzież (Kom.)

Łada f. skrzynia (Kom.)

Łakup m. areszt (Wisł. D.) Ławicz’ka f. ławeczka (Wisł. D.) Ławycia f. szereg (Wisł. D.) Łazio dem. Łazarz (Preł.)

Łem — ale, tylko (powsz.) Łemesz iii. kartoflana zupa (Kom.)

Łeszko dem. od Aleksy (Rak.) Litnyk m. biała chustka (Kom.) Łony — ubiegłego iroku (Dołż.) Łystówky pl. „wstawki⁴⁴ (Wisł.

D.)

Łyszky pl. małe żółte grzyby (Kom.)

Macz’anka f. zawiesisty sos z mąki i mleka do pierogów (Dołż.)

Macz’ka f. kotka (Kom.)

Madier m. rodzaj tańca (Kom.)

Malowanka f. chustka w kwiaty (Kom.)

Maramuchy pl. rodzaj grzybów muchomory (Kom.)

Marka n. pr. Marja (Wisł. D.)

Maryńdia f. jedzenie (Kom.)

Medec m. miód (Wisł. D.)

Medża f. miedzta (Żer. G.)

Meryndzia f. p. maryńdia, chleb dla pasterzy (Dołż.)

Mir’ m. pomór (Żer. G.)

D.)

Mńcyky pl. pejsy u dziewcząt (od ucha do oka) (Wola M.) Mydło n. mydło (Wisł. D.) Mysiatko n. miseczka (Preł.) Mysz f. ptaszek (Preł.)

Nabożekaty sia v. nawoływać Boga „Boże, Boże⁴⁴ (Wisł. D.)

Nachta f. nafta (Stęż.)

Nanaszko m. kum (Man.)

Nałyce — na prawą stronę (Preł.)

Naruhy — na lewą stronę (Preł.)

Naucz’kaf. dem. od nauka (Kom.)

Neichaty v. zarzucać (Wisł. D)

Nedileńka f. dem. od niedziela (Wisł. D.)

Neszczesnyj (Wisł. D.)

Niańko m. kum (Wola M.)

Nohawky pl. spodnie z lnianego płótna (Dołż.)

Now m. „próżny dżień⁴⁴ (Stęż.)

Nytóta f. widłak wroniec (Ly-'copodium selago L.) (Wisł.

Nyżnij — dolny (Żern. G.)

Obertak m. rodzaj tańca. (Kom.) Obora f. podwórze (Wisł. D.) Obszewcz’ata pl. wyszywane manszety (Wisł. D.)

(Żer. G.)

M.)

Odamasz m. przybijanie targu (Wola M.)

Okił m. zagroda (Dołż.) Opalanok m. cienki placek (Tel.

S.)

Opoczynuty v. zajść (mowa o słońcu) (Żer. G.)

Oisyf n. pr. Józef (Preł.) Oszczipja n. placek owsiany (Kom.)

Otfajera f. wybuch (Wisi. D.)

Pacer m. modlitwa (Kom.) Pacieryk m. paciorek (Wisi. D.) Paciurky pl. koraliki (Wisi. D.) Pancak m. pęcak (Wola M.) Pańko m. Paiitalejmon (Preł.) Paranaty d. orać pierwszy raz ściernisko (Stęż.)

Paskudnyj strup — kołtun (Tel.

S.)

Paszycia f. trawa (Wisł. D.) Pawianyj — pawi (Wisł. D.) Pauz m. ,,rubel⁴⁴ (Kom.)

Pec m. piec (Żer. G.)

Peda f. płaca za 2 tygodnie (Wisł.

D.)

Pekelnyk m. piekielna istota

Peliwnyk m. zagrodzenie na siano, słomę, liście przy tylnej ścianie budynku (Dołż.) Perecz’ko n. pióreczko (Wisł. D.) Pereżehnaty v. jprzeżegnać (Wola

Perko n. piórko (Wisł. D.) Persy pl. piersi (Wisł. D.)

Pid m. strych (Preł.)

Pidłyj — nieurodzajny (Żer. G.)

Piszacz’ka f. ścieżka (Kr./S.)

Płeć m. plac (Kom.)

Pódołok m. dolna część kobiecej koszuli (Wola M.)

Pojednaty d. zgodzić służbę(Preł.) Pokryw m. strzecha (Wola M.) Połaznyk m. „podłaźnik⁴⁴ (Preł.) Połedycia f. gołoledź (Preł.) Pomajbi pozdr. ,,Daj Boże, szczęście (Wisi. D.) Ponedilok m. poniedziałek (Żer.

G.)

Poper m. pieprz (Hocz.)

Pórpłycia f. otwór, przez który sypie się mąka z żaren (Preł.)

Pórtok m. kawałek lnianego płótna (Wola M.)

Pótia n. mały ptaszek (Preł.)

Potiahłó n. zwierzę pociągowe koń, wół (Tel. S.)

Powała f. sufit (Dziurd.)

Pozdrawiaty v. pozdrawiać (Wisł.

¹

) Materjały zebrane przez Dr. Bazylego Pasznyckiego opracował do druku Jan Falkowski.

²

) Urzędnik (dozorca).

³

) Eksplozja. ⁴) Ksiądz. ¹⁵) Więcej. ¹⁶) Znak ' nad samogłoską

⁴

oznacza zgłoskę akcentowaną.

⁵

) Napisał Jan Falkowski.

⁶

) Skróty miejscowości w przezwiskach ludowych i słowniczku. Bal. = Baligród, B. — Bystre, Cis. = Cisną, Dołż. = Dołżyca, Dziurd. — Dziurdziów, Hapk. = Hapkowce, (należą do paraf ji Cisna-Dołżyca), Hocz. = Hoczew, Hul. = Hulskie (należy do paraf ji Kry we ad Dwernik), Kom. = Komańcza, Kr.)S. = Kry we ad Dwernik nad Sanem, Lisz. = Liszna (należy do parafji Tyrawa S.), Ł. = Łupków (należy do parafji Wola Michowa), Man.= Maniów, Pasz. = Paszowa, Preł.=Pre-łuki, Rak. = Rakowa, Sok. = Sokole, Stęż. = Stężnica, Tel. S. = Teleśnica Sanna, Tyr. S.= Tyrawa Solna, Tyr. W.= Tyrawa Wołoska, Tysk.=Tyskowa, Wisł. D. = Wisłok Dolny (w obecnych atlasach i mapach jedna nazwa na Wisłok Dolny i Górny = Wisłok Wielki), Wola M. = Wola Michowa, Żer. G. = Żernica Górna.

D.)

Propijnyky pl. goście weselni (Wola M.)

Prosytar m. ten, który sprasza rodzinę na pogrzeb i chrzciny (Kom.)

Pryodiwók m. przyodziewek (Wisł. D.)

Prynińtka f. płachta na plecy (Tyr. S.)

P^strit chłopskyj i babskyj, roślina leczn. na „uroki⁴⁴

(Żer. G.)

Prystritnyk m. rośl. leczn. (Wola

M.)

Psawtyra f. psałterz (Wola M.) Pszenopsza f. orkisz (Preł.)

Skirni pl. buty (Wisł. D.)

Skłep m. piwnica (Preł.)

Skora f. skóra (Tyr. W.) Skrehitka f. „kałatało“ (Lalin) Smołę, smołę

patrz, patrz

D.)

M.)

Put’ m. droga (Kom.)

Pypcz’a n. mała fajka mahoniowa (Dołż.)

Rań f. rana (Tel.-S.)

Rizanky pl. grube kluski w rosole (Wola M.)

Riadońky pl. szeregi (Wisł. D.) Riasa f. ziarna na kłosie owsa (Kom.)

Rohacz’ m. byk (Żer. G.) Rosnuty v. rosnąć (Żer. G.) Rusala pl. Zielone Świątki (Preł.) Rydżyky pl. rydze (Wola M.)

Sakula f. sak (Teł. S.) Sarcz’ystyj — siarczany (Kom.) Sasz m. trzcina (Preł.) Seginiatko n. biedne dziecię (Preł.) Serpnyk m. roślina leczn. (Tel. S.) Sijka f. sowa¹ (Żer. G.)

Siaty v. siać (Wisł. D.)

Skala f. skała (Wisł. D.)

Skazyty sia v. zepsuć się (Kom.)

(Kom.)

Smorżi pl. smarzli-rodzaj grzybów (Preł.)

Smuha f. tęcza (Kom.)

Sokyrcz’a n. dem. od siekiera (Kom.)

Sosniaky pl. rodzaj grzybów (Wola M.)

Spidnycia f. fartuch (Kom.)

Spidnycia f. spódnica (Wola M.) Spidnyk m. dolna część koszuli (Kom.)

Spostyty v. wypościć (Wisi. D.) Spowedaty v. spowiadać (Wisi.

„Sprosyny“ pl. podziękowanie księdza na pogrzebie (Wola

M.)

Stajnycia f. stajnia (Wisł. D.) Stajnyczeńka f. stajenka (Wisł.

D.)

Stańko n. pr. dem. od Eustachy (Dołż.)

Stilnyk m. chleb weselny (Wola

Stokołósa f. stokłosa (Żer. G.)

Storóżka f. len (Wola M.)

Stówka f. sto papierków (100$) (Wisł. D.)

Stużky pl. wstążki (Wisł. D.)

Sudynka f. naczynie (Kom.)

Swatacz m. starosta weselny (Wola M.)

Swiaczenyna f. dora — chleb poświęcony (Wisł. D.)

Syhlanky pl. rodzaj grzybów (Wola M.)

Symko n. pr. od Szymon (Preł.)

Sypanec m. śpichlerz (Kom.)

Syrowatka f. serwatka (Kom.)

Syryńcz’a n. szczęście (Kom.)

Swerbyhiiz m. dzika róża (Preł.)

Szałata f. sałata (Wola M.)

Szapczysko n. czapka (Dziurd.)

Szatuwaty v. pośpieszać się w pracy (Preł.)

Szczandryj weczor „Szczodry wieczór“ (Żer. G.)

D.)

D.)

hriadky)

szytky

Szezandruwanie n. „szczodrowa- Wadyty v. szkodzić (Żer. G.)

Wachcymbra f. wartownia (Wisł.

D.)

Górny (Żer. G.) naopak (Żer. G.)

nie“ (Żer. G.)

Szestia n. szczęście (Wisł. D.) Szlep m. winda (Wisł. D.) Szmaryty v. rzucić (Wisł. D.) Szor m. porządek (Kom.)

Szto — co (Wisł. D.)

Szwamyj — piękny, ładny (Wisł.

D.)

Tałabuk m. płachta do noszenia ciężarów (Dołż.)

Tendiawa f. ziele leczn. Terkotajło n. ,,kałatało“ (Wisł.

Todywa — wtedy (Żer. G.) Tram m. próg (Kom.) Tćiskotajce n. ,,kałatało“ (Wisł.

Trombity v. trąbić (Żer. G.) Trygar m. sosręb (Trygar try-mat (Dziurd.)

Tunij — tani (Stęż.),

Tuńsze — taniej (Stęż.)

Tymko n. pr. od Tymoteusz (Ł.) Tyrłycz m. ziele leczn. (Gentia-n,a L.)

Tyrwaty v. trwać (Wisł. D.) Tysyna f. drzewo cisowe (Wisł.

D.)

,,Tyżdeń“ m. przyjęcie w tydzień po pogrzebie (Wola

M.)

Uplicz’a n. wierzchnia część koszuli (Wisł. D.)

Uż — już (Wisł. D.)

D.)

Waliw m. koryto (Dołż.) Waliwcz’a n. małe koryto (Dołż.) Wandruwaty v. wędrować (Wisł.

War m. kwas kapusty (Żer. G.)

Warianky pl. potrawa z kapusty (Kom.)

Watra f. ognisko (Dziurd.)

Wątrobą f. wątroba (Wola M.)

Wenkluz m. ,,inkluz“ (Wola M.)

Wiakaty v. (sowa wiakaje) głos sowy (Żer. G.)

Wiczornycz’ky pl. dziewczęta, które zbierają się na wspólne przędzenie i zabawy (Preł.)

Wiczurky pl. wieczorki, zebrania dziewcząt na wspólne przędzenie i zabawy (Preł.)

Winczenie n. ślub (Wisł. D.)

Wóbszywka f. kołnierz stojący zbierany (Wola M.)

Wobszywciata pl. wyszywane manszety (Wola M.)

Wółuwec n. ołówek (Wola M.)

Woracz m. oracz (Żer. G.)

Worożela m. i f. wrożbita-tka

(Żer. G.)

Wótyc m. ojciec (Żer. G.) Wyhlad m. okno. (Kom.) Wylyja f. wilja (Tyr. W.) Wyżnij Wzipak

Zabyty v. zapomnieć (Tyr. W.) Zahuczały v. huczeć (Żer. G.)

(Żer. G.)

Zajda f. tłurnok w płachcie na plecach (Preł.)

Zakładky pi. ogrodzenie (Kr./S.) Zapaska f. fartuszek (Wola M.) Zapecok m. ,,zapiecek“ (Dziurd.) Zastyhnuty v. zaszpilić (Wisł. D.) Zawała f. chmura (Żer. G.) Zawytka f. nieślubna matka (Preł.)

Zerno n. zboże (Kom.)

Zoriwka f. wódka (Kom.) Zdrawiczko n. dem. od zdrowie (Wisł. D.)

Zdrawkaty v. pozdrawiać (WisŁ

D.)

Zduszyty sia v. zgrzać się (Tyr,

W.)

Zhuchabyty v. rzucić, zostawić

Zrazy pl. potrawa z mąki zę słoniną lub mięsem (Żer. G.) Zymli sercia pl. rodzaj grzybów (Kom.)

Zwarka f. naczynie do zolenia płótna (Wola M.)

Żenicz’ka f. żoneczka (Wisł. D.) Żupa f. strzecha (Wola M.)

Ryc. 1. Powrót z sianokosów do domu, Żernica Wyżna

2.    Pług wieziony na pole na włókach, Dziurdziów

3.    Gospodyni ze stępą, Prełuki ......

4.    Gospodyni z przęślicą i wrzecionem, Żernica Wyżna

5.    Garncarz przy pracy na kole sponowem, Mrzygłód

6.    Formy uczesania włosów: a Dziurdziów, b Prełuki, c Wołosate .........

7.    Okrycie głowy ,,facełyk“ zprzodu i ztyłu, Wisłok Dolny

8.    Kobieta w huni, Wisłok Dolny .

9.    Kobiety w gorsetach granatowych: o Teleśnica Sanna, b Dołżyca .........

10.    Dziewczyna w spódnicy i fartuchu z naszywanemi wstążkami, Komańcza .......

11.    Formy kapeluszy: a kapelusz słomiany, Mchawa; b ka

pelusz słomiany, Teleśnica Sanna; c myozka sukienna obszyta futrem na zimę, Prełuki    .    .    .    .

12.    Koszula z pazuchą ztyłu, Prełuki    .    .    .    .

13.    Gazda w łajbyku z sukna niebieskiego wyszywanego czerwono. Zprzodu i ztyłu, Wola Michowa

14.    Gazda w łejbyku i kurtaku na odpuście w Łopience .

' 5. Gazda w kapeluchu słomianym, w granatowym „łajbyku z guzykamy“ i huńce, Wisłok Dolny

16.    Gazda w huni zprzodu i ztyłu, Żernica Wyżna

17.    Kapy i ich zakończenie w czuchaniach: a Prełuki, b Komańcza .........

78. a chata malowana czerwono, w części gospodarczej żółto, z białemi pasami. Na pierwszym planie wody wzbierającej Solinki, Dołżyca: b chata malowana czarno (ropą naftową), z białemi pasami. W izbie jedno okno podwójne, Wisłok Dolny ......

19. a chata cała malowana na kolor ciemnoczerwony z białemi pasami i białym ornamentem na wrotach do boiska. Okna izby obramione niebiesko, Radoszyce: b chata i poddaszem, Hoczew .......

23

27

33

39

41

00

Oi    Oi Oi

W    M ^

Vi

Ol

20.    a chata z podmurowaniem zprzodu i boiskiem wysu-

niętem, Żernica Wyżna: b spichrz, Wola Michowa .    59

63

21.    Piwnice: a b Serednie Wielkie .....

22.    Cerkwie: a drewniana, Żołobok: b murowana, Łopienka 64

65

23.    a dzwonnica murowana, Wola Michowa: b dzwonnica połączona z trupiarnią, Ustrzyki Górne

67

24.    Kapliczki przydrożne: a Stuposiany: b Smolnik ad Łupków: c Czaszyn ........

70

25.    Kładka na dopływie Osławy. Na pierwszym planie kobiety piorące na stołku, Wola Michowa

79

26.    Pogrzeb dziecka. Trumna wieziona na saniach zaprzęgniętych w woły, Wołosate

. 108

27.    Obraz malowany na szkle, Tarnawa Górna

.    109

28.    Chrystus rzeźbiony w drzewie z kapliczki przy cerkwi w Łopience

Tabl.

29.    Stare drewniane krzyże cerkiewne: a Żohatyn, b Pełnia 110 I. 1 łapka na tchórze, Tyrawa Solna; 2 drewniana łopata do gnoju, Wola Michowa; 3 motyka; 4 model drewnianego pługa, Jawornik; 5 pług, Prełuki; 6 od-kładnica i lemiesz pługa „węgierskiego⁴', Komańcza;

7    brona, Wola Michowa; 8 brona, Chmiel; 9 a—c sierpy, a ⁼ sierp ząbkowany, Prełuki, b ⁼ sierp ząbkowany, Tyrawa Solna; c ⁼ sierp gładki, Komańcza; 10 kosa, Wola Michowa; 11 kużiwka, Prełuki;

12    osterwa; 13 o grabie do zboża, 13 b grabie do siana, Prełuki; 14 a—c cepy, a ~ obie kapice skórzane, Komańcza, b — pałączek drewniany i kapiea skórzana (bijak), Prełuki, c ~ dwa pałączki drewniane, Hoczew; 15 szufla do wiania zboża, Prełuki;

24

16 widły drewniane do zboża, Prełuki

II. 1 krzesiwko ogniwkowe, Wołosate; 2 dynarok, Dziurdziów; 3 a kuczerha żelazna, 3 b kuczerha drewniana, Komańcza; 4 łopata do clileba, Komańcza; 5 stępory, a ⁼ Teleśnica Sanna, b ⁼ Żernica Wyżna, c ~ Krywe ad. D.; 6 żarna (młynec), Wola Michowa; 7 inna forma umocowania młynciwki, Teleśnica Sanna;

31

8    maślnica, Komańcza ......

III. 1 świder, Komańcza; 2 a stołek stolarsko-bednarski,

Wołosate; 2 b zakończenie części przytrzymującej w stołku stolarskim, Tyrawa Solna; 3 dwuręczny strug do drzewa, Komańcza; 4 półka na miski, Prełuki; 5 łyżnik, Prełuki; 6 solniczka, Prełuki; 7 dzieżka do zaczyniania ciasta, Wola Michowa; 8 zwarka na odzież, Wola Michowa; 9 skopiec, Dziurdziów; 10 sito, Dziurdziów; 11 niecki, Dziurdziów; 12 kijanka;

13    rajbaczka, Komańcza; 14 maglownica, Komańcza;

str.

15 opałka, Komańcza; 16 wijadło, Komańcza; 17 szpu-lar, Komańcza; 18 krosna, Komańcza

IV. 1 nożyk garncarski; 2 sitko do posypywania tlenkiem ołowiu; 3 kamień do rozcierania ołowiu; 4 przekrój poziomy pieca garncarskiego; 5 przekrój pionowy pieca garncarskiego; 6 a—h kształty naczyń; 1 do 6 Mrzygłód; 7 chomełka, Żernioa Wyżna V. Plany chat: 1 Prełuki; 2 Dziurdziów; 3 Komańcza; 4 Wola Michowa; 5 Kry we 'ad Dwernik; 6 Żernica Wyżna; 7 Hoczew; 8 spichrz, Wola Michowa .

VI. 1 piec z kurnej chaty, Teleśnica Sanna; 2 piec z kominem, Prełuki; 3 zamek drewniany, Wola Michowa; 4—7 rodzaje ogrodzeń; 4 ostrich, Prełuki; 5 osterja albo dyle, Wisłok D.; 6 wernyny, Smerek; 7 zakładky, Jaworzec    .........

VII.    1 rozmieszczenie sprzętów w izbie; 2 łóżko; 3 ko

łyska z płótna na czworobocznej ramie, Komańcza; 4 kołyska skrzynkowa z drzewa zawieszona na drewnianych hakach, Tworylne; 5 podstawa dla kołyski polowej, Wola Michowa; 6 skrzynia, Komańcza; 7 stołek pod niecki, Komańcza; 8 kup.iwka (korytko), Dołżyca    .........

VIII.    1 nosze do noszenia gnoju, Kry we ad Dwernik; 2 jarzmo, Kry we ad Dwernik; 3 wóz do siana, Dołżyca; 4 naszyjnik, Wola Michowa; 5 baran, Komańcza

IX. Pisanki jednobarwne z okolic Sanoka, ze zbiorów Muzeum Tow. Łemkiwszczyna    ...

Mapa granicznego obszaru łemkowskiego .    .    .    .    .

36

40

54

61

00    T—<

V

.

.

.

-i

Przedmowa

TREŚĆ

Obszar

etnograficzny

§    1.    Wstęp ...........

§    2.    Granica łemkowsko-bojkowska w dotychczasowej litera

turze ...........

§    3.    Szlak wędrówki. Krajobraz. Ludność. Przezwiska lokalne .

§    4.    Różnica między Łemkami a Bojkami. Dialekt. Strój. Bu

downictwo ..........

§    5. Granica łemkowsko-bojkowska .    .    .    .    .    :

Kultura inaterjalna

§    6.    Zbieranie dzikich płodów roślinnych

§    7.    Łowiectwo ........

§    8.    Rybactwo ........

§    9.    Hodowla zwierząt ......

§ 10. Uprawa roli    .......

§ 11. Przygotowywanie pożywienia. Pokarmy § 12. Obróbka surowców ......

§ 13. Odzież. A odzież kobieca .....

B odzież męska .......

§ 14. Budownictwo. A budynki mieszkalne i gospodarcze B cerkwie ........

C krzyże przydrożne i kapliczki § 15. Sprzęty ........

§ 16. Komunikacja i transport .....

Kultura społeczna

y—I CM CM CM to CM CM CM CM CM

o I>

co co

Vi Oi Oi 05 O’ ^ ^

o oo a» w oo to

§ 17. Narodziny dziecka § 18. Wesele § 19. Pogrzeb § 20. Życie towarzyskie

73

74

76

str.

§ 21. Zwyczaje domowe i gospodarskie § 22. Obrzędy doroczne § 23. Prawo ludowe .

81

83

8.6

Kultura duchowa

§ 24. Wiara w duchy § 25. Czary i wróżby § 26. Lecznictwo § 27. Wiedza § 28. Opowieści § 29. Pieśni § 30. Sztuka ludowa § 31. Tańce . Przezwiska ludowe Słowniczek Spis rycin i tablic

87

87

88

89

91

92

109

110

111

114

.    123.

SPROSTOWANIE

Str. 32 wiersz 11 od dołu zamiast pęcakTj ma być pencaky Str. 32 wiersz 10 od dołu zamiast powszedniem ma być powsżechnem Str. 86 wiersz 12 od dołu zamiast adamasz ma być odamasz

■

>■

.

-

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

II

L. inw.

28182

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231500