mm

fit

I]

LJ

y]

ra

[À

MH

KP*m

H

si

Mi

rA

•*]

::

$i

ij

[y

il

lil

mn

jAvj

0*3

\mn

CW

ïWW

il

fl

il

u\

[il

ni

iMlSfl

wm

Émm

Ôij

mm

*^ßmm

AfÆ

mm

pR|îl:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297836

GENEZA I HISTORJA PSAŁTERZA FLORJAŃSKIEGO

LUDWIK BERNACKI

GENEZA I HISTORJA PSAŁTERZA FLORJAŃSKIEGO

UWAGI O CZĘŚCI NIEMIECKIEJ PSAŁTERZA PODAŁ PROF. DR. ADAM KLECZKOWSKI, MINJATURY KODEKSU OMÓWIŁ PROF. DR. WŁADYSŁAW PODLACHA

Z 22 PODOBIZNAMI

LWÓW 1927

ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH

* «tUOTEKA

6téWMA •

Il 37-ÎLW

ov

ytEC/3

*A

OSOBNE ODBICIE W 150 EGZEMPLARZACH Z „ROCZNIKA ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH“, T. I, 1927

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO

IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE

.J*2

Ki

x_J

or:

N/N

LITERATURA PRZEDMIOTU.

1.    KONSTANTY ŚWIDZIŃSKI. Por. o nim Feliks Ma%ymiljan • S&bie^ szczański (Encyklopedyja powszechna. T. III. Warszawa, 1860, â* 464—5, oraz T. XXIV. Warszawa, 1867, s. 375—6). Juljan Bartoszewicz, Konstanty Swidziński i jego wieczysta fundacja (Dzieła. T. IX. Kraków, 1881, s. 269—335).'.

2.    KAJETAN WINCENTY KIELISIŃSKI. Por. o nim Edward Rastawiecki, Słownik malarzów polskich. T. III. Warszawa, 1857, s. 261—7. Korespondencja Kielisińskiego z Gwalbertem Pawlikowskim w zbiorach autografów Bibljoteki im. Gw. Pawlikowskiego (Zakład nar. im. Ossolińskich).

3.    PSALM 50. Por. Michał Wiszniewski, Historja literatury polskiej. T. I. Kraków, 1840, s. 397—9. Andrzej Kucharski, O przekładach pisma świętego na języki słowiańskie (Pamiętnik religijno-moralny. T. XVII. Warszawa, 1849, s. 459). Wacław Aleksander Maciejowski, Piśmiennictwo polskie. T. I. Warszawa, 1851, s. 280 — 6. Dodatki do Piśmiennictwa polskiego. Warszawa, 1852, s. 4—11. Henryk Schmitt, O zbiorach naukowych i artystycznych ś. p. Gwalberta Pawlikowskiego (Czas. Kraków, 1856, nr. 180). Władysław Nehring, Iter Floria-nense. O Psałterzu florjańskim. Poznań, 1871, s. 36—41. Tenże, Altpolnische Sprachdenkmäler. Berlin, 1886, s. 97—100. Biblja królowej Zofji, wydana przez Antoniego Małeckiego. Lwów, 1872, s. XLIII. Konstanty Małkowski, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego. Warszawa, 1872, s. 30—5. Aleksander Briickner, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej. T. II. Warszawa, 1903, s. 17—18. Ks. Jan Fijałek (Pamiętnik literacki. R. III. Lwów, 1904, s. 679—80). Jan Łoś, Początki piśmiennictwa polskiego (= Przegląd zabytków językowych staropolskich²). Lwów, 1922, s. 139—40. Adam Antoni Kryński i Mirosław Kryński, Zabytki języka staropolskiego ². Warszawa, 1925, s. 142—4.

4.    KANONICY REGULARNI LATERANEŃSCY. aj wogóle: Max Heim-bucher, Die Orden und Kongregationen der katholischen Kirche. I. B. Paderborn, 1896, s. 386 i n. — óJwPolsce: Antoni Małecki, Klasztory w Polsce w obrębie wieków średnich (Z dziejów i literatury. Lwów, 1896, s. 292—6). — c) w Kłocku (1349—1597): Kronika klasztoru Kanoników regularnych lateraneńskich w Kłocku od r. 1364 do 1492, spisana głównie ręką Michała Czacheritza, prepozyta kłockiego od r. 1456 do 1489 (rkpis Archiwum Państwowego w Wrocławiu sygn. D 159, 8-vo, k. X i s. 684) ; por. o niej Wilhelm Wattenbach, Die Chronik der Augustiner Chorherren zu Glatz (Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens. III. B. Breslau, 1860, s. 33—43). Georgius Aelurius

••»V •

•i

«»

(= Georg- Katschke), Glaciographia oder Glätzische Chronika. Leipzig, 1625. Bohuslaus Aloisius Balbinus S. J., Vita venerabilis Arnesti (vulgo Ernesti) primi archiepiscopi Pragensis. Pragae, 1664 (szczególnie s. 255—78). Tenże, Miscellanea historica Regni Bohemiae. Decas I. Liber III. Pragae, 1681, s. 38—48. Johann George Thomas, Handbuch der Literaturgeschichte von Schlesien. Hirschberg, 1824. Alois Bach, Urkundliche Kirchen-Geschichte der Grafschaft Glaz. Breslau, 1841. Eduard Ludwig Wedekind, Geschichte der Grafschaft Glatz. Neurode, 1857. Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz herausgegeben von Dr. Volkmer und Dr. Hohaus. I—III B. Habelschwerdt, 1883—1888. Ernst Maetschke, Geschichte des Glatzer Landes vom Beginne der deutschen Besiedelung bis zu den Hussitenkriegen. Habelschwerdt, 1888. Karel Chytil, Pamatky ceského umeni illumi-nâtorského. I. Praha, 1915, s. 30—46 (Żivot Arnosta z Hostÿnë, jinak z Pardubic). — d) w Krakowie: Stefan Ranothowicz, Casimiriae civitatis urbi Cra-coviensi confrontatae origo in eaque ecclesiarum erectiones, et religiosorum fun-dationes nec non séries, vitae, res gestae praepositorum Conventus Canoni-corum Regularium Lateranensium, S. Augustini, ad ecclesiam ss. Corporis Christi descriptae (rkpis Bibljoteki Jagiellońskiej w Krakowie 3742, fol. 152. Tu cały szereg innych prac Ranothowicza. Wyciągi Jerzego S. Bandtkiego w rkpisie tejże Bibljoteki 2732). Nekrolog kościoła Bożego Ciała (pisany w latach 1460—1480 jedną ręką, przepisany z jakiegoś starego nekrologu, a potem uzupełniany w rkpisie Archiwum aktów dawnych miasta Krakowa 3218, s. 35—132, tu na s. 133—201 : Collectio fratris Petri dicti Clarete de domo Rudnicensi super Statuta Canonicorum Regularium, ręką z drugiej połowy XV w., oraz na s. 201—54: Expositio venerabilis Hugonis de s. Victore super regulam s. Augustini. Nekrolog zawdzięczamy uprzejmości dra K. Kaczmarczyka). Catalogus librorum Biblio-thecae sacratissimi Corporis Christi Canonicorum Lateranensium Casimiriae ad Cracoviam conscriptus A. D. 1810 (rkpis Bibljoteki Polskiej Akademji Umiejętności 401, fol.). Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis. T. III (Opera. T. IX). Cracoviae, 1864, s. 141—6. Tenże, Historia Polonica. T. III (Opera. T. XII). Cracoviae, 1876, s. 227—8. Piotr Hiacynt Pruscz, Klejnoty stołecznego miasta Krakowa, albo kościoły. Kraków, 1650, s. 67—9. Ks. Akwilin Michał Gorczyński, Joannes de Nigra Valle ord. Praemonstratensis S. R. E. biblio-thecarius in S. et A. ordinis Canonicorum Regularium S. Augustini Congrega-tionis S. Salvatoris Lateranensis genealogiam quam plurimis iisque gravissimis et quidem externorum authoritatibus dilucidatus et per Canonicos Congregationis Cracoviensis eiusdem instituti vitae sanctitate, status eminentia, et doctrinae

soliditate insignes ampliatus, tum etiam accommodatissimis suo assumpto et inten-tioni schematibus exornatus, nec non labore ac studio A. R. D.... luci publicae reostensus. B. w. m.

i dr. (Kraków), 1707, s. 77 i n. Ambroży Grabowski, Skarbniczka naszej archeologji. Kraków, 1854, s. 165—6. Ks. Edward Piotr Gajowy, Das Stift der reguł. Chorherren zu Kazimir bei Krakau (Sebastian Brunner, Ein Chorherrenbuch. Würzburg-Wien, 1883, s. 264—70). Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława. Cz. II. Wydał dr. Franciszek Piekosiński (Monu-menta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. VIII). Kraków,

1883, s. 166-7, 301—3, 304-7, 312—3, nry 383, 487, 489, 495. Władysław

Łuszczkiewicz, Kościół Bożego Ciała, jego dzieje i zabytki. Kraków, 1898. (Marjan Bartynowski i ks. Augustyn Błachut), W pięćsetną rocznicę założenia

klasztoru Bożego Ciała na Kazimierzu w Krakowie (1405—1905)v Szkic dziejów opactwa XX Kanoników regularnych lateraneńskich. Kraków, 1905. Dr. Kazimierz Kaczmarczyk, Rewizja bibljotek klasztorów krakowskich w r.

1810 (Przegląd bibljoteczny. T. II. Warszawa, 1910—1911, s. 182—90). Ks. dr. Ludwik

Zalewski, Bibljoteka seminarjum duchownego w Lublinie i bibljoteki klasztorne w diecezji lubelskiej i podlaskiej. Warszawa, 1926, s. 179 in. — e) w St. Florian: Albin Czerny, Die Handschriften der Stiftsbibliothek St. Florian geordnet und beschrieben. Linz, 1871. Tenże, Die Bibliothek des Chorherrenstiftes St. Florian. Geschichte und Beschreibung. Linz, 1874. Albert Pucher, St. Florian (Sebastian

Brunner, Ein Chorherrenbuch. Würzburg-Wien, 1883, s. 23—90).

5. PSAŁTERZ FLORJANSKI. Jerzy Samuel Bandtkie, Wiadomość o naj

starszym może psałterzu polskim, w rękopiśmie pergaminowym w klasztorze św. Florjana Kanoników regularnych zakonu św. Augustyna w wyższej Austrji, niedaleko od miast Linz i Ens. Tą wiadomość winniśmy... Bartłomiejowi Kopi-tarowi... i... kanonikowi Chmelowi (Rocznik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem krakowskim połączonego. T. XII. Kraków, 1827, s. 25—63, i osobne odbicia z tytułem polskim: Wiadomość i t. d. Kraków, 1827, i tytułem łacińskim: De Psalterio Davidico trilingui, latine, germanice et polonice, codice manuscripto, qui extat in bibliotheca Canonicorum regularium ad S. Florianum in Austria su-periori. Cracoviae, 1827). Materjały, które służyły Bandtkiemu przy pisaniu „Wiadomości“ dochowały się w rkpisie Bibljoteki Jagiellońskiej 1798 (tu wyciąg z listu ks. Józefa Chmela, odkrywcy psałterza, do Kopitara z dnia 20 kwietnia 1827 r.). Joseph Hormayr, Perlen zur Geschichte Oesterreichs unter den Babenbergern (Anzeige-Blatt für Wissenschaft und Kunst nr. 39, s. 38—41 przy Jahrbücher der Literatur, 39 Band, Juli bis September, 1827, Wien, oraz Anzeige-Blatt nr. 40, s. 35 przy Jahrbücher, 40 Band, Oktober bis Dezember, 1827. Oba artykuły przypisywane dotąd mylnie Kopitarowi). Dobrowsky’s Slavin. Zweite verbesserte, berichtigte und vermehrte Auflage von Wenceslaw Hanka. Prag, 1834, s. 384—8. Psałterz królowej Małgorzaty, pierwszej małżonki Ludwika I, króla polskiego i węgierskiego, córki króla czeskiego i cesarza Karola IV, najstarszy dotąd znany pomnik piśmiennictwa polskiego wydany staraniem Stanisława hr. na Skrzynnie Dunina-Borkowskiego... reprezentanta potomności Bibljoteki imienia Ossolińskich. Wiedeń, 1834. Recenzje tego wydania: Bartłomiej Kopitar (Jahrbücher der Literatur, 67 Band, Juli bis September, 1834, Wien,

s. 154—65 tutaj: Praemonita ad hanc vetustissimi psalterii trilinguis partis po-lonicae principem editionem). Paweł Piotr Józef Safarik, Neystarśj żaltar polskÿ

(Ćasopis ćeskćho Museum. R. VIII. Praha, 1834, s. 347—50),

oraz bezimienne

w czasopismach: Kwartalnik naukowy wydawany w połączeniu prac miłośników umiejętności. T. I. Kraków, 1835, s. 200—3, Przyjaciel chrześcijańskiej prawdy. R. IV, zeszyt I. Przemyśl, 1836, s. 68—9. Por. nadto Rozmaitości. Lwów, 1834, s. 71, 215, 377. Stanisław Borkowski, Zur Geschichte des ältesten polnischen Psalters zu St. Florian bei Linz, genannt der Psalter der KÖniginn Margarethe von... Eine Antwort auf die Kritik in den Jahrbüchern der österreichischen (!) Literatur, Band 67, Jahrgang 1834, Seite 154. Wien, 1835. Por. recenzje redakcyjne tej odpowiedzi (Jahrbücher der Literatur, 70 Band, April bis Juni, 1835, Wien, s. 211—20, a nadto Rozmaitości. Lwów, 1835, s. 135, 319). Bartłomiej Kopitar, Anti-Tartar oder Herstellung des Thatbestandes in Sachen der Wiener editio

princeps (1834) des ältesten Denkmals der polnischen Sprache nämlich des polnischen Drittels des (nicht Margarethen- sondern) Elisabeth-Hedwigischen Psalterium trilingue (A. 1300—1370) zu St. Florian in Oesterreich gegen den plagiarischen Roman eines Tartaren. Als Manuscript für Freunde herausgegeben von Leberecht Hassenschelm (Stockholm, 1836). Hesychii glossographi discipulus et èmy^œooioiïjo russus in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII. e codice Vindo-bonensi graecorussica omnia, additis aliis pure graecis, et trium aliorum Cy-rilliani lexici codicum speciminibus, aliisque miscellaneis philologici maxime et slavistici argumenti nunc primum edidit Bartholomaeus Kopitar. Vindobonae, 1839 (s. 28—30: De trilingui psalterio San-Florianensi in Austria superiori). Andrzej Kucharski, O przekładach pisma świętego na języki słowiańskie (Pamiętnik religijno-moralny. T. XVII. Warszawa, 1849, s. 453, 454, 457, 458, 464—6). P. P. Dubrowskij, Zamjeczatelnyja słowa iz drewnjejszago pamjatnika polskoj piśmien-nosti psałtyrja korolewy Margarity. S. Petersburg, 1852. Zabytek dawnej mowy polskiej. Poznań, 1857, s. 58—59 (wydanie T. Działyńskiego pod redakcją L. Jagielskiego). Jan Baudouin de Courtenay, Poznämka o spolehlivosti vydäni Zaltâre Markëty-Margarety (Sbornik vëdeckÿ Musea Kralovstvi ëeského. Odbor histo-rickÿ, filologickÿ a filosofickÿ. I. Praha, 1868, s. 60—62, oraz w odbitce p. t. Në-kolik poznamenâni o polském pravopisu. Praha, 1867, s. 22—4). Jan Papłoński, Rękopism psałterza Małgorzaty (Bibljoteka warszawska. T. I. 1869, s. 471—7, i odbitka Warszawa, 1869). Albin Czerny, Die Handschriften der Stiftsbibliothek St. Florian geordnet und beschrieben. Linz, 1871, s. 244—5. Władysław Nehring, Iter Florianense. O Psałterzu florjańskim łacińsko-polsko-niemieckim, w szczególności o polskim jego dziale. Poznań, 1871. Rec. Josef Jirecek, Bibli staropolska (Ćasopis Musea Kralovstvi ceského. R. 46. Praga, 1872, s. 298—302). Adam Antoni Kryński (Niwa. R. I. T. I. Warszawa, 1872, s. 223—5). Karol Libelt, Psałterz florjański i Biblja królowej Zofji (Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk

Poznańskiego. T. VII. Poznań, 1872, s. 34—85),

oraz Johannes Schmidt (Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung. VII Band. Berlin, 1873, s. 473—7). Biblja królowej Zofji, wydana przez Antoniego Małeckiego. Lwów, 1872, s. XXXII i XXXIII. Konstanty Małkowski, Przegląd najdawniejszych pomników języka polskiego. Warszawa, 1872 (s. 5—63: Psałterz królewny Marji). Albin Czerny, Die Bibliothek des Chorherrenstiftes St. Florian. Linz, 1874, s. 194. Zaltâr Wittenberskÿ, k tisku pripravil dr. Jan Gebauer. Praha, 1880, s. XXXIII i XXXIV. Psalterii Florianensis partem polonicam ad fidem codicis recensuit apparatu critico indice locupletissimo instruxit Wladislaus Nehring. Posnaniae, 1883 (s. III—LI: Proemium, s. 1—248: Textus). Briefwechsel zwischen Dobrowsky und Kopitar (1808—28) herausgegeben von Jagië. Berlin, 1885, s. 604, 607—609. Władysław Nehring, Altpolnische Sprachdenkmäler. Berlin, 1887, s. 100—8. Marjan Sokołowski, Nieznany dar królowej Jadwigi dla katedry na Wawelu (Sprawozdania Komisji do badania historji sztuki w Polsce. T. V. Kraków, 1896, s. 27—35). Neue Briefe von Dobrowsky, Kopitar und anderen Süd- und Westslaven herausgegeben von Jagic. Berlin, 1897, s. 117, 118, 126—31, por. nadto s. 345—6. Aleksander Brückner, Psałterze polskie do połowy XVI wieku (Rozprawy Akademji Umiejętności. Wydział filologiczny, og. zb. t. XXXIV. Kraków, 1902, s. 257—64, i odbitka Kraków, 1902, s. 1—8). Tenże, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej. T. II. Warszawa, 1903, s. 7 i n. Rec. ks. Jan Fijałek

(Pamiętnik literacki. R. III. Lwów, 1904, s. 671—3). Pisma k’ Wjaczesławu Hanke izdał W. A. Francew. Warszawa, 1905, s. 341, 342, 570, 572, 573. W. A. Fran-cew, Polskoe sławjanowedenje. Praga, 1906, s. 434—6. Aleksander Kraushar, Towarzystwo Królewskie Przyjaciół Nauk. T. VII. Warszawa, 1905, s. 376—9, 498. Jan Łoś, Początki piśmiennictwa polskiego (= Przegląd zabytków językowych staropolskich’²). Lwów, 1922, s. 140—51. Rec. J. Polivka. (Listy filologické. R. XLIV. Praha, 1917, s. 131—51). Adam Antoni Kryński i Mirosław Kryński, Zabytki języka staropolskiego ’². Warszawa, 1925, s. 9—30. Wilhelm Bruchnalski, Początki literatury polskiej a kobiety (Przegląd humanistyczny. R. III. Lwów, 1924, s. 99—116, i odbitka Lwów, 1924).

Uwaga. W zestawieniu naszem uwzględniliśmy tylko te prace, które dotyczą genezy, historji lub wydań „Psałterza florjańskiego“, pominęliśmy zaś studja ściśle językowe, jakie temu zabytkowi poświęcili: Appel, Briickner, Ha-nisch, Hanusz, Jagić, Koppens, Leciejewski, Mecherzyński, Miklosich, Nehring, Ramberg.

6. SCYPHUS - ROZTRUCHAN. Por. Marjan Sokołowski, Nieznany dar królowej Jadwigi dla katedry na Wawelu (Sprawozdania Komisji do badania historji sztuki w Polsce. T. V. Kraków, 1896, s. 27—35). Jean Louis Sponsel, Führer durch das Königliche Grüne Gewölbe zu Dresden. Dresden, 1915, s. 118—119. Tenże, Das Grüne Gewölbe zu Dresden. Auswahl von Meisterwerken der Goldschmiedekunst. B. I: Geräte und Gefässe in Silber- und Gold

res

fassung aus Holz und Stein, Perlmutter und Muscheln, Ton und Glas, Bergkristall und Halbedelsteinen, Strausseneiern und Kokosnüssen. 1925, s. 79—80. Co do nazwy por. Aleksander Przeździecki, Zycie domowe Jadwigi i Jagiełły. Warszawa, 1854, s. 32, 141. Rachunki dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi wydał dr. Franciszek Piekosiński* (Monumenta medii aevi historica gestas Poloniae illustrantia. T. XV). Kraków, 1896, s. 164, pod r. 1393.

7.    PSAŁTERZYŚCI. Por. Jan Długosz, Historia Polonica. T. III (Opera. T. XII). Cracoviae, 1876, s. 518, 532. Kodeks dyplomatyczny katedry krakowskiej ś. Wacława. Cz. II. Wydał dr. Franciszek Piekosiński (Monumenta medii aevi historica res gestas Poloniae illustrantia. T. VIII). Kraków, 1883, s. 176—180, 214-5, nry 393 i 420.

8.    ŻYWOT, MACIERZYŃSTWO I ŚMIERĆ JADWIGI. Por. Jan Długosz, Historia Polonica. T. III (Opera. T. XII). Cracoviae, 1876, s. 529—37. Por. nadto Catalogus abbatum Saganensium (Scriptores rerum Silesiacarum herausgegeben von Dr. Gustav Adolf Stenzei. I. B. Breslau, 1835, s. 218). Do Zegania przeniósł się w r. 1396 prepozyt kłocki Jan Austrjacki (1. c., s. 234). Jan Łoś, Bibljoteka polska królowej Jadwigi (Czas. Kraków, 1923, nr. 255. Przewodnik bibljograficzny. S. II. T. VII. Lwów, 1926, s. 257 — 9). Jan Dąbrowski, Czy kró-

Iowa Jadwiga umiała po polsku (Czas. Kraków, 1923, nr. 288).

9. SCRIP TORIUM KRAKOWSKIE KANONIKÓW REGULARNYCH.

Nie mamy o niem bliższych danych. To pewna, że kanonicy trudnili się pisaniem kodeksów niemal od chwili swego przybycia do Krakowa. Takim pisarzem, za prepozytury Jana Austrjaka (1421—1428), był n. p. „Simon prior et presbyier, primus huius domus professus, in scribendis libris in pergameno, ad canium chorałem seruieniibus, indefatigabilisu, zmarły 27 listopada 1422 r. Por. Stefan Ranothowicz (rkpis Bibljoteki Jagiellońskiej 3742, k. 6 v.).

10. POŻAR NA KAZIMIERZU W R. 1556. Por. Stefan Ranothowicz

(rkpis Bibljoteki Jagiellońskiej 3742, k. 22 r.). Joannes de Komorowo, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum wydali Ksawery Liske i Antoni Lorkiewicz (Monu-menta Poloniae historica. T. V. Lwów, 1888, s. 379—80).

mierzą

s. 49 — 110). Stanisław Kutrzeba i Jan Ptaśnik, Dzieje handlu i kupiectwa krakowskiego (Tamże. T. XIV. Kraków, 1912, s. 96—108). Jan Ptaśnik, Kultura włoska wieków średnich w Polsce. Warszawa, 1922.

11. WŁOSI W KRAKOWIE. Por. Jan Ptaśnik, Włoski Kraków za Kazi-W. i Władysława Jagiełły (Rocznik krakowski. T. XIII. Kraków, 1911,

XVIII chronographi, Frankfurt, 1566)

1163).

12. OPRAWA. Dr. A. Hulshof en Mr. M. J. Schretlen, De Kunst der oude boekbinders XV-de en XVI-de eeuwsche boekbanden in de Utrechtsche Uni-versiteitsbibliotheek. Utrecht, 1921. Dr. Adolf Schmidt, Bucheinbände aus dem XIV—XIX. Jahrhundert in der Landesbibliothek zu Darmstadt. Leipzig, 1921. Max Joseph Husung, Bucheinbände aus der Preussischen Staatsbibliothek zu Berlin. Leipzig, 1925. Pośrednictwu dra Husunga zawdzięczamy skontrolowaną przez nas informację Konrada Haeblera, iż oprawy Hainricha Yegema (wszystkie z datą 1564) znajdują się w Wiedniu (Liechtensteinsche Fideikommissbibliothek: klocek, na którego czele Elucidarius, Frankfurt, Egenolf, s. a.), w Lincu (Studienbibliothek: Germanicarum rerum i w Gracu (Universitätsbibliothek: Lemnius, Herbae biblicae, Antverpiae,' 1566 z zapiską prowenjencyjną Sum ex libris Christophori Winckleri Vorauensis Stiri a. 1587 t. j. zamieszkałego w styryjskiem Vorau, gdzie istnieje opactwo Kanoników regularnych ufundowane w r.

OPIS ZABYTKÓW.

1. KARTA MEDYCKA. Karta pergaminowa, prawie kwadratowa, wymiarów niejednostajnych, szerokość jej bowiem u góry wynosi 194 mm, u dołu 192 mm, wysokość strony prawej 206 mm, lewej 203 mm. Pokryta w czterech piątych pismem z początku XV wieku, u dołu w jednej piątej czysta. Odwrót całkowicie niezapisany. Uszkodzenie • środka karty i wynikła stąd konieczność rozerwania wyrazu : veczrze-vech świadczą, iż stanowiła ona pierwotnie wyklejkę deski okładzin jakiegoś kodeksu (co zresztą stwierdza Wiszniewski) i że dopiero później została zapisana. Zatarcie niemal zupełne ostatnich wyrazów : In Kazi-miria, skutek niewątpliwy częstego trzymania tego miejsca pod palcem wielkim, dowodzi, iż karta była przytwierdzona do spodniej okładziny rękopisu. Łącznie z nadpisem (Miserere mei deus etc.) jest na karcie 20 rządków pisma. Początkowe litery poszczególnych wierszów psalmu są rubrykowane. Między rządkami umieszczono nad całym szeregiem wyrazów glossy. Są one dwojakie : współczesne t. j. skopjowane z oryginału, z którego przepisano tekst psalmu, oraz późniejsze, dodane już po dokonaniu odpisu.

TH

T—I

Karta znajduje się w zbiorze rękopisów Bibljoteki im. Gw. Pawlikowskiego p. 1. 132, w starannie obmyślonym futerale, na którym napis: Vetustissimum linguae polonicae monumentom. Litograficzną podobiznę karty podał Maciejowski (1852).

2. PODOBIZNA BANDTKIEGO. Karta

pergaminowa wymiarów 273 X 205 mm. U góry jej napis: Fac simile e compactom libri antiqui transumtum fecit Carolus Neimke, u dołu: Hune psalmum L. communi-cavit nobiscum illusłrissimus Dn. Cornes Consłaniinus Świdziński. Te na

pisy pochodzą, zdaje się, z ręki Neimkego. Między niemi pełen omyłek przerys 20 rządków tekstu glossowanego. Całość podobizny czyni wrażenie roboty nieudolnej. U spodu karty ręką Bandtkiego : Scriptum docet : psalmum hune fortassis ineunte sec. XIV s. exeunte sec. scriptum fuisse 1390—1430. Bandtkie miał na myśli ostatnie daty, przy oznaczaniu wieków zaszedł tutaj chyba lapsus calami. Do podobizny użyto czystego odwrotu części dokumentu pergaminowego z XV wieku.

Karta znajduje się w zbiorze rękopisów Bibljoteki Jagiellońskiej pod I. 4145. Por. Władysław Wisłocki, Katalog rękopisów Bibljoteki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Cz. II. Kraków, 1877—1881, s. 869—70. Litograficzną podobiznę karty podał Maciejowski (1852).

3. PSAŁTERZ FLORJAŃSKI. Rękopis opactwa Kanoników regularnych w St. Florian (pod Linzem, Austrja), zawierający Psalterium trilingue latinum polonicum teutonicum, opisali mniej lub więcej dokładnie: B. Kopitar, (St. Borkowski), Wł. Nehring oparty również na autopsji kodeksu (lipiec 1926 r.), przynosi kilka nowych, nieobojętnych może szczegółów, pominiętych przez naszych poprzedników.

Sygnatura III. 206. Pergaminowy. Wymiary kart 32 X 22*5 cm (folio). Pisany gotykiem z końca XIV i początku XV wieku w dwie

cm, po 26 wierszy), między któremi odstęp na 1*5 cm. Iluminowany. Ogółem kart 301. Zaczynają 3 karty znaczone czerwonym atramentem cyframi 1, 2, 3, z tych karta 1 pergaminowa (od r. 1564 do r. 1869 przytwierdzona do okładziny wierzchniej), karty 2 i 3 papierowe (arkusz), karta 2 opatrzona znakiem wodnym (18 X 16 mm). Następuje 296 kart pergaminowych „Psałterza“, po nich 2 karty również pergaminowe, znaczone znowu atramentem czerwonym, z tych druga jest przyklejona do okładki spodniej.

Całość 296 kart tworzy 35 składek, znaczonych u dołu cyframi rzymskiemi (I—XXXV). Składki I—XIX, XXI, XXIII—XXV są kwa-składki XX i XXII ternjonami, składki XXVI—XXVIII

kolumny (każda 23 X 7*5

ternjonami,

XIII

oraz

A. Czerny. Opis niniejszy,

i XXX—XXXV kwinternjonami, składka XXIX jest seksternjonem. Brakuje prawdopodobnie tylko końcowej (XXXVI) składki a w składce pierwszej, jednej, zapewne tytułowej, karty. Ostatnie karty XXXV składki, zwłaszcza zaś k. 296 v., uszkodziła znacznie wilgoć.

Kwaternjon pierwszy składał się niewątpliwie z czterech, jeden w drugi włożonych, arkuszy pergaminowych; arkusz pierwszy stanowiła karta cyfrą 1 czerwonym atramentem oznaczona oraz karta 8 (dziś oznaczona cyfrą 6), arkusz drugi : brakująca karta tytułowa oraz karta 7 (dziś 5), arkusz trzeci: karta 3 (1) oraz karta 6 (4), które zostały rozcięte, arkusz czwarty i ostatni tej składki stanowiły karty 4 i 5 (2 i 3).

Kwaternjon XXV (k. 187 —194) oraz kwinternjon XXVI (k. 195—204) zasługują na szczególną uwagę osobnem znaczeniem kart, tworzących każdą z wymienionych składek. I tak w kwaternjonie XXV u dołu karty

cyfrę: 1,

187 r.

umieszczono

188 r.: 2, 189 r. : 3, 190 r. : 4, w kwinternjonie XXVI u dołu karty 195 r. umieszczono cyfrę 1, 196 r. : 2, 197 r. : 3, 198 r. : 4, 199 r. : 5. U dołu ostatniej strony tej składki (k. 204 v.) widnieje kilkunastowierszowy tekst łaciński, wpisany tu już po zapełnieniu tej strony, wyskrobany później, którego, mimo sposoby nowoczesnej fotografji, nie udało się wydobyć na światło dzienne a tern samem odczytać. Mniemamy, że tekst ten kryje wiadomości, związane z dziejami pisania psałterza.

Tekst łacińsko - polsko - niemiecki psałterza, poprzedzony dwoma prologami (w tych samych trzech językach), z których pierwszy wyjęto z „Expositio Psalmorum“ kartuza Ludolfa Saksończyka (urn. 1377 r.), zakończony kantykami (także w trzech językach), pisany jest conajmniej trzema rękami. Składki I do XXIV oraz pierwsze pięć kolumn składki XXV, a zatem karty 1 —188 r. (do kolumny prawej na tej karcie, poczynającej się od słów: Scribanłur in generacione altera..,) są dziełem ręki pierwszej (A) ; ręka druga (B) pisała resztę składki XXV, całą składkę XXVI oraz 4 początkowe wiersze składki XXVII, czyli karty 188 r. (prawa kolumna) do 205 r. (do słów: gesz odkupyl zr<|>nky neprzyia-czelske) ; ostatnia część kodeksu, zawierająca składki XXVII do XXXV t. j. karty 205—296, jest pracą ręki trzeciej (C), późniejszej, piszącej już w początkach XV wieku.

O piśmie całego kodeksu należy ogólnie powiedzieć, iż jest ono w początkowych kwaternjonach (mniej więcej do k. 88 w XII składce) piękne i staranne, w reszcie zaś ich pośpieszne i zaniedbane.

Nie podajemy tutaj szczegółowego opisu i charakterystyki, licznych na początku kodeksu, iluminacyj ; wystarczy, gdy się zaznaczy, że w dalszych składkach (około VIII kwaternjonu) są one coraz rzadsze, mniej staranne, przedewszystkiem zaś niewykończone. Zauważyć należy, że kodeks zdobiło dwóch iluminatorów, pracujących w różnych pod względem czasu epokach, następnie, że iluminator części pierwszej (A), niewątpliwie Niemiec (por. wezwanie na k. 40 v., kolumna lewa, wiersz 6 od dołu : Maria hilp uns), dokonywał swojej czynności prawdopodobnie równocześnie z pierwszym pisarzem kodeksu, wreszcie, że poza niewykończonemi iluminacjami (por. k. 47 r., 50 r., 51 v 55 v., 59 r., 60 v.) na znacznej ilości kart widać ślady wytartych rysunków, które miały służyć za podkład iluminatorowi (por. k. 69 r., 72 r., 75 v., 76 r., 83 r., 84 r., 85 r., 87 v., 90 r.), a także iż w iluminacji umieszczonej u dołu k. 5 r. wyskrobano figurę środkową, przedstawiającą jak się zdaje postać niewieścią.

53 v

Cechą osobliwą iluminacyj jest trzykrotnie powtarzająca się w nich plecionka z dwóch minuskułowych gotyckich liter tYl. Po raz pierwszy spotykamy ją obok inicjału B (rozpoczynającego psalm 1 : Beatus vir..,) u góry kolumny lewej karty 3 r., drugi raz widnieje ona u dołu lewej strony karty 53 v., na której prawej stronie mieści się herb węgierskiego domu Anjou, po raz trzeci zdobi prawą stronę , dołu karty 59 r.

f    Najważniejszą zapiską prowenjencyjną jest notatka,

Y umieszczona na samym początku kodeksu, a mianowicie ^ na środku wierzchniej strony karty oznaczonej czerwonym atramentem cyfrą 1. Brzmi ona następująco : Bartholo-meus Siess me possidet anno Chr. 57. Empius ab ltalico negociatore septem solidis. Psalterium istud 16 psalmis excedit reliqua exemplaria. Z ręki Siessa pochodzi także liczbowanie psalmów.

W r. 1564 oprawił, niekompletny już, psałterz Hainrich Yegem, introligator pracujący wyłącznie w Austrji. Obciął on niemiłosiernie potężny foljant, ujął go w deski o wymiarach 34 X 24 cm, które powlókł białą skórą świńską. Do wyklejenia wewnętrznych stron desek użył wstępnej karty składki pierwszej kodeksu, zawierającej zapiskę Siessa, oraz kart pergaminowych, należących do chóralnej księgi liturgicznej, pochodzącej z XIV wieku. (Na kartach tych, zamykających kodeks, oznaczonych cyframi 1 i 2, czerwonym atramentem, mieści się tekst Officium ss. Corporis Christi, opatrzony nutami. Inc. : hymnus. Fange lingua, versus, panem de celis. anliphona. O quam suavis est domine spiritus tuus qui ut dulcedinem tuam in filios demonstrares etc J. Dla wzmocnienia kart pierwszego kwaternjonu wstawił Yegem przed tekstem

"arkusz papieru (z znakiem wodnym, nieznanym Briquetowi i Lichacze-wowi). Obie okładziny ozdobił typowemi dla drugiej połowy XVI wieku wyciskami i przydał im metalowe narożniki i klamry.

Katalog bibljoteki opactwa św. Florjana, sporządzony w r. 1637 przez Wolfganga Rainera, wymienia psałterz po raz pierwszy jako jej własność. (Por. rkpis tejże bibljoteki sygn. XI. 671 : Psalterium latinet polonice et germanice in membrana conscriptum).

Podobizny niektórych kart psałterza florjańskiego (głównie zaś k. 53 v.) podali: Szafarzyk (1834), Borkowski (1834), Jagielski (Zabytek, 1857), Henryk Biegeleisen (Illustrowane dzieje literatury polskiej. T. I. Wiedeń, 1898, po s. 224 i po s. 228), Brückner (Dzieje języka polskiego². Lwów, 1913, s. 45) i Piotr Chmielowski (Historja literatury polskiej, przygotował Stanisław Kossowski. T. I. Lwów, 1914, po s. 54).

4. iSCK/WĆ/S-ROZTRUCHAN. Własność des Grünen Gewölbes w Dreźnie p. 1. inw. V. 294. Opisany szczegółowo w pracach Sokołowskiego (1896) i Sponsela (1915, 1925). Tu wystarczy nadmienić, że tworzy go wydrążona kula z kryształu górnego, osadzona na wysokiej podstawie i opatrzona rączką ze srebra złoconego w ogniu. Do tej pierwotnej i zasadniczej części naczynia dorobiono później (niewątpliwie w Krakowie) odpowiednią pokrywę i dodano w minuskułach łacińskich napis otaczający osadę, na której wspiera się kula. W tym kształcie wysokość naczynia wynosi 25 cm.

Charakterystyczną ozdobą roztruchana jest trzykrotnie na jego podstawie umieszczony herb węgierskiej dynastji Anjou, a dalej monogram, złożony z dwóch minuskułowych gotyckich liter 117, znajdujący się na emaljo-wanej płytce, wprawionej w rączkę. Te same ozdoby spotykamy na pokrywie, na której czerwono emaljowanem dnie zewnętrznem widnieje ponadto orzeł polski. Pełen skrótów napis rozwiązał Franciszek Piekosiński, jak następuje : Hedvigis J* cg fum scandai J* quem J* contulit J* ist um f presul J* ob merita J* Wenceslai sancti grata digna f Polonorum "f regina "f supema Polonorum (w przekładzie Sokołowskiego : „Oby za łaski św. Wacława wdzięczna, godna, królowa najwyższa Polaków Jadwiga cyfus podniosła, który ofiarował — w jej imieniu — biskup“). Ponieważ lekcja powyższa nie daje należytego sensu, przeto zwróciliśmy się do prof. dra Ryszarda Ganszyńca z prośbą o ponowne zbadanie napisu, którego przerys sporządził Sokołowski. Oto wyjaśnienie uczonego filologa:

„Rozwiązanie Piekosińskiego jest nieścisłe i niedostateczne. Rozwiązać należy napis tak: hedw(nie : v)ig(is) cyfu(m) scädat (albo scandat, albo sancta dat) q(ue) (nie: quem, co byłoby ą) (con)tulit istu(m) presul (,.)

ob m(er)iła wenceslais(ancti) g(ra)ta digna polonor(um) regina sup(er)na polor(um).

W jednem miejscu kopja napisu jest stanowczo niedokładna, a to w słowie superna; powinno tu być supna; z rekonstrukcji wynika, że są i inne niedokładności, może jednak z winy rytownika. Czytać należy ten napis tak : Hedwigis cyfum mandat, que contulit istum Presulis ob merita Wenceslai sacra digna.

[Sitque] polon o rum regina superna polor urn.

Rekonstrukcja ta opiera się prawie wyłącznie na formie ; są to wiersze leonińskie zupełnie prawidłowe, w których rym zastąpiono aso-nancją, co jest zjawiskiem powszechnem, zwłaszcza w wiekach XIV i XV u poetów niedbających o formę. Mandat jest jedynem słowem, które wprowadzam ze względu na zrozumienie (scädat może być scandat, ale i sancta dat); ponieważ jednak nie można tutaj wskazać żadnej przyczyny, dlaczego miałby być tryb warunkowy, przyjąć należy, iż rytownik, niewyraźne może mädat, czytał jako scädat = sancta dat, na co wskazuje okoliczność, iż rytował to razem, gdyż oczywista w swoim tekście nie miał tu żadnego odstępu między słowami. Presulis kładę dla rytmu ; przypuszczam, że to omyłka Sokołowskiego, lub rytownika (presulis = presul). Niezrozumiany wyraz sacra rytownik rozbił na dwa: na niezwykły skrót s. (= sancti) oraz grata, co jedno i drugie sprzeciwia się

rytmowi. W początku wiersza ostatniego brak jednego słowa o prozodji_

gdyż podług etymologji średniowiecznej polonus wyprowadza się od słowa polus (niebo) ; jest tu więc zamierzona gra słów między regina Polonorum a regina polorum (królowa niebios).*

Choć myśl tekstu w całości jest jasna, można się spierać o szczegóły podrzędne. Przekład może być taki : Jadwiga przekazuje ten kielich, która go ofiarowała (contulit zamiast obtulit dla uniknięcia rozziewu) z powodu świętych, godnych zasług biskupa Wacława. [Niech będzie królową także] Polaków najwyższa królowa niebios. — Koniec byłby tedy zwykłą inwokacją do Matki Boskiej“.

Wykład prof. Ganszyńca godzi się najzupełniej z dziejami roztruchana. Ofiarował go Jadwidze klasztor Kanoników regularnych lateraneńskich w Kłocku, zwany Mons Mariae. Pobożna królowa przekazała później, za życia lub testamentem, kosztowny upominek do katedry św. Wacława na Wawelu. Przeznaczony do użytku kościelnego, otrzymał stosowną pokrywę oraz napis prowenjencyjny. Kiedy uronił go skarbiec katedralny niewiadomo, to pewna, że w r. 1726 był już własnością królów saskich (Das Grüne Gewölbe).

Podobiznę scyphusa podali Sokołowski (1896) i Sponsel (1915, 1925). Uwaga. Sponsel informuje: „Das aus zwei tTX gebildete Monogramm... kommt in gleicher Form auf einem dreisprachig geschriebenen Psalter der Kirche St. Florian in Krakau(!), neben dem Wappen von Ungarn-Anjou, vor...“. Wskazówka oczywiście najzupełniej mylna.

nabył w r. 1832,

Zapisany głęboko w pamięci rodaków Konstanty Świdziński w czasie swego pobytu w Krakowie, kodeks pergaminowy o nieznanym dziś tytule, do którego tylnej okładziny przyklejona była karta pergaminowa, pokryta tekstem staropolskim psalmu 50: Miserere mei deus. Dokonanem odkryciem podzielił się zasłużony fundator z Jerzym Samuelem Bandtkiem (urn. 1835 r.), ówczesnym bibljotekarzem Uniwersytetu Jagiellońskiego, który na podstawie charakteru pisma osądził, że odszukany zabytek pochodzi z końca XIV lub z początku XV wieku, ściślej mówiąc z okresu czasu, zawartego latami 1390 i 1430. Bandtkie polecił Karolowi Neimkemu sporządzenie na pergaminie wiernej podobizny psalmu; tekst tegoż, zaczerpnięty z oryginału, podał po raz pierwszy w r. 1840 Michał Wiszniewski w I tomie swojej „Historji literatury polskiej".

Pod koniec 1832 r. znalazł się w Krakowie Kajetan Wincenty Kielisiński, rytownik, wówczas zaś także agent Gwalberta Pawlikowskiego, założyciela Bibljoteki Medyckiej. Kielisiński wszedł niebawem w ścisłe stosunki z Swidzińskim, który u schyłku r. 1833 opuścił Kraków, złożywszy poprzód zebrane księgi i rękopisy u Pawła Popiela. W pół roku później, mianowicie dnia 23 lipca 1834 r. donosił Kielisiński z Krakowa Pawlikowskiemu, co na

stępuje :

„Rękopisów mam też tu parę historycznych i jeden niezmiernie dawny zabytek na pergaminie mowy polskiej : jest to tłumaczenie psalmu Miserere mei domine (!), musi już być dawne, gdy w inter-lineacji są pokładzione nad wyrazami inne późniejsze, a i te późniejsze już są bardzo stare".

W listopadzie 1834 r. przyjechał Kielisiński na kilkoletni pobyt do Medyki, przywożąc zapewne psalm ów, przez siebie zdobyty. W r. 1839 ogłosił Kazimierz Stronczyński część pierwszą wydawnictwa p. t. Wzory pism dawnych, w którego, nigdy nie opublikowanym, ciągu dalszym miała się ukazać podobizna psalmu 50, zdjęta z posiadanego teraz przez Pawlikowskiego rękopisu. Ba-

wiący podówczas już w Oleszycach Kielisiński, dowiedziawszy się o tem (lipiec, 1839 r.), zniewolił Pawlikowskiego do wycofania facsimile, przypominając mu sposób, w jaki przyszedł do posiadania psalmu, kierowany „tylko szczerą chęcią pomnażania zbiorów“ medyckich. Właściciel zabytku wszedł w położenie Kielisińskiego, poniekąd zaś i własne, i otoczył dyskrecją prowenjencję rękopisu, o którym łatwo mógł się dowiedzieć żyjący jeszcze w Kijowie Swidziński (um. 1855 r.). Wiadomość jednak o cennym zabytku staropolszczyzny nie dała się ukryć. To też skoro w kilka lat później zjechał do Medyki Wacław Aleksander Maciejowski, zbierający materjały do „Piśmiennictwa polskiego" (1851), Pawlikowski dał mu do użytku swój psalm, objaśniając, że znalazł go między papierami, jakie razem z bibljoteką pewnej prywatnej osoby nabył w r. 1831 od antykwarjusza wiedeńskiego, Kupisza. Niedługo potem spotkał się Maciejowski w Krakowie z podobizną tegoż samego psalmu, którą, jak już wiemy, polecił dla siebie wykonać Bandtkie z oryginału, należącego w r. 1832 do Swidzińskiego. Nie znając losów karty Swidzińskiego, doszedł Maciejowski do wniosku, że rękopis medycki jest oryginałem z XIII wieku, z którego w wieku następnym t. j. XIV sporządzono niezupełnie wierny odpis, a facsimile Bandtkiego jest właśnie podobizną tegoż odpisu. Wywodził także, iż oryginał jak również kopja mogą pochodzić z wspólnego, starszego zatem od nich źródła.

Nie będziemy śledzić dalszej, coraz bardziej gmatwającej się, historji psalmu 50, stwierdzimy tu jeno z całym naciskiem, że karta pergaminowa, zawierająca staropolski tekst psalmu 50 jest tylko jedna. Należała ona w r. 1832 do Konstantego Swidzińskiego, w r. 1834, za pośrednictwem Kieli-sińskiego, dostała się do zbiorów Gwalberta Pawlikowskiego w Medyce, z któremi w r. 1914, względnie w r. 1921, przeszła do Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie.

Szczegółowy opis karty medyckiej, zasługującej w pełnej mierze na gruntowne studjum i wydanie krytyczne, wykracza poza ramy naszych dociekań. Wystarczy, gdy zaznaczymy, że jedną jej stronę zapisała ręka z początku XV wieku, glossowanym tekstem polskim psalmu 50, oraz co najważniejsza, że na początku jej umieściła taż sama ręka nagłówek: Misere (!) mei deus sic habetur in polonico, na końcu zaś ostatniego wersetu psalmu wskazówkę, odczytaną przez Maciejowskiego : Iste liber canticis nostris adcorporatur,

Psałterz florjański

którą jednakowoż z całą stanowczością czytać należy: Isłe liber est Canonicorum Regularium ad Corpus Christi. Zbadanie wskazówki tej sposobem fotograficznym, stosowanym przy palimpse-stach, dostarczyło jeszcze jednego, zupełnie w niej zatartego, wyrazu, a mianowicie : In Kazimiria. Czyli że cała ta zapiska brzmi : Iste liber est Canonicorum Regularium aa Corpus Christi in Kazimiria.

Znaczenie obu tych, w ścisłej łączności z sobą stojących notatek jest nader proste. Informują, one, że tekst psalmu 50 odpisano z książki, zawierającej przekład psalmów w języku polskim, która to książka, czyli psałterz, stanowiła podówczas, t. j. z początkiem XV wieku, własność księży Kanoników regularnych przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu krakowskim. Wiadomość ta jest wysokiej wagi dla dziejów psałterza wogóle, posiada zaś niezwykle doniosłe znaczenie, jak się niebawem przekonamy, dla genezy i historji psałterza florjańskiego, najobszerniejszego zabytku polszczyzny z ostatnich lat XIV stulecia, otoczonego po dziś dzień tajemniczością, której rąbka próbowały uchylić domysły dotychczasowych badaczy, takich jak: Kopitar, Borkowski, Nehring, Sokołowski, Bruckner, Fijałek, Łoś i Bruchnalski.

Już Kazimierz Wielki miał zamiar osadzić Kanoników regularnych przy kościele Bożego Ciała, ufundowanym między r. 1335 a r. 1343 w Krakowie na Kazimierzu. Postanowienia tego ostatecznie nie urzeczywistnił, poruczył natomiast jego wykonanie swoim następcom, jak to wynika jasno z dokumentu katedry krakowskiej z r. 1392. Zlecenie wielkiego króla spełnił dopiero Władysław Jagiełło, który w r. 1405 oddał kościół Bożego Ciała Kanonikom regularnym lateraneńskim, sprowadzonym z Kłocka (Kladsko, Glatz, Glacium) na Śląsku.

Klasztor Kanoników regularnych w Kłocku pod wezwaniem Najświętszej Marji Panny, zwany ze względu na swoje wyniosłe położenie : Monasterium Montis Sanctae Mariae, lub Mons Sanctae Mariae Canonicorum Regularium O. S. A., albo też Praepositura Beatissimae Virginis super Montem, ufundował w r. 1349 Arnost z Pardubic, pierwszy arcybiskup praski (ur. 1297 r., um. 1364 r.), sprowadziwszy doń zakonników z Rudnik (Raudnice) koło Pragi. Kanonicy kłoccy, obserwujący pilnie, zreformowaną przez Benedykta XII, regułę swojego zgromadzenia, zasłynęli niebawem szeroko surowemi obyczajami, żarliwą pobożnością i głęboką nauką,

wykazując niezwykłą żywotność w porównaniu z innemi osadami Kanoników regularnych, istniejącemi w Polsce od XI wieku (Trzemeszno, Czerwińsk, Mstów). Nie ulega żadnej wątpliwości, iż sława klasztoru kłockiego dotarła rychło do bliskiego Krakowa, co więcej, że właśnie z klasztorem tym, za czasów drugiego prepozyta, Jana Austrjackiego (1382—1396), połączyły Jadwigę i Jagiełłę najzażylsze stosunki, uwieńczone przybyciem pierwszych Kanoników late-raneńskich, z prepozytem Konradem na czele, do kościoła Bożego Ciała na Kazimierzu krakowskim w r. 1405. Świadczą o tern niezbicie ustępy z rękopiśmiennej kroniki klasztoru Kanoników regularnych lateraneńskich w Kłocku, spisanej w drugiej połowie XV wieku, przez prepozyta tegoż klasztoru, Michała Czacheritza, które tu przytaczamy:

„Tante famé ante tempora fuit autem Monasterium nostrum in Cracouia quod eciam Regina Hedwigis tempore Johannis pre-positi cum serenissimo principe Wladislao rege polonie consorte suo karissimo petiuit et obtinuit fraternitatem nobiscum“ (s. 37).

Tempore eciam ipsius domini Lluce quinti prepositi monasterii montis Sancte Marie in Glatz fundatum est Monasterium Corporis Christi Canonicorum regularium in Cracouia. Et fratres recepti sunt a monasterio nostro in Glatz, et quidam Conradus electus in prepositum monasterii ibidem in Kazimiria, scilicet ad Corpus Christi, post quem Johannes australis, post eum quidem Gregorius, omnes tempore Lluce“ (s. 35). •

Wiadomo powszechnie, że w psałterzu florjańskim, pochodzącym z XIV wieku, pisanym trzema rękami, z których ostatnia pracowała już w pierwszych latach XV stulecia, ozdobionym na znacznej ilości kart początkowych bogatemi iluminacjami, niewy-kończonemi lub też brakującemi na dalszych kartach, mieszczącym, prócz tekstu łacińskiego psalmów ich przekład polski i niemiecki, znajduje się trzykrotnie monogram, złożony z dwóch małych gotyckich liter ÜT, tworzących plecionkę. Po raz trzeci spotyka się ten monogram obok herbu węgierskiej dynastji Anjou (1307—1382), herbu zatem Ludwika węgierskiego oraz jego córek, Marji i Jadwigi. Monogram wymieniony, od chwili odkrycia psałterza florjań-skiego t. j. od lat okrągło stu, jest zagadką, którą rozwiązywano w różny sposób.

Borkowski mniemał, że litery te oznaczają Małgorzatę morawską (ur. 1335 r., urn. 1349 r.), pierwszą żonę Ludwika, króla

2*

węgierskiego (1342—1382) i polskiego (1370—1382); Kopitar sądził, iż odnoszą się one do siostry królowej Jadwigi, Marji (ur. 1370 r., um. 1392 r.), pretendentki do korony polskiej po śmierci Ludwika ; Nehring odrzucił zupełnie domysł o Małgorzacie, do przypuszczenia zaś o Marji odniósł się prawie negatywnie, stwierdzając, że psałterz był co najwyżej pierwotnie dla niej przeznaczony, nigdy atoli nie znajdował się w jej użyciu i posiadaniu, czego dowodzi pośpieszne i zaniedbane pismo, niewykończenie i brak iluminacyj na dalszych kartach kodeksu, który w takim stanie nie mógł przecie stanowić własności królowej.

Sokołowski przysporzył badaniom nad psałterzem nader ważny szczegół. Skonstatował on mianowicie, że herb węgierskiego domu Anjou tudzież monogram złożony z liter iTTf umieszczone na naczyniu t. zw. scyphus, ofiarowanem przez królową Jadwigę do katedry na Wawelu, są najzupełniej identyczne z takiemiż znakami, zdobiącemi psałterz florjański. Wyprowadził stąd wniosek, iż scyphus i psałterz wykonane były dla królowej Marji, zaś po zrzeczeniu się przez nią tronu polskiego (1383), przeszły do rąk jej siostry, Jadwigi.

W sprawie powstania i pochodzenia „Psałterza florjańskiego“ ostatni głos zabierał Bruchnalski. Stwierdziwszy, że nieznane są przypadki, „aby imię wogóle jakiejkolwiek osoby oddawano w epigrafice (średniowiecznej) przez zdwojoną jego pierwszą literę“, odrzucił uczony medjewista domysły o Marji i ustalił, „iż dwa tTT znaczą dwa imiona, albo przynajmniej dwa jakieś, ale koniecznie dwa słowa“. Rozwijając dalej tezę swoją, doszedł do przekonania, że „jeżeli (dwa ITT oznaczają) dwa imiona, to może tego chyba, który sporządzał i psałterz i scyphus? — a może tego, czy tych, którzy ofiarowali psałterz i scyphus osobie królewskiej andegaweńskiego rodu, stojącej w bliskich z Polską stosunkach?“. Nie zastanawiając się „nad przypuszczeniem pierwszem, jako niemożli-wem do przyjęcia z wielu powodów“, zajął się Bruchnalski domysłem drugim i doszedł do ponętnej hipotezy, że tak scyphus jak Psalterium trilingue są „ofiarą podarunku powitalnego“ t. zw. la bienvenue, złożonego Jadwidze przez miasto Kraków, przy sposobności powitania przybyłej królowej czy też składania jej hołdu i przysięgi wierności miejskiej od przedstawicieli grodu wawelskiego w r. 1384. Na podstawie mniemania tego pragnie Bruchnalski „podłożyć pod podwójne iTT dwa słowa: monimentum (monu-

meritum) lub munus municipii, o ileby municipium Cracovien.se mogło = civitas Cracoviensis, albo — co najprawdopodobniejsze munus memoriale, czy inne jakie wyrazy, dające się związać z pojęciem meminisse a zarazem z temi dwoma przedmiotami i rozświe-cające rzecz lepiej, niż Margaretha lub Mariau.

Streszczone tu wywody Sokołowskiego i Bruchnalskiego stwier-* dziły niezaprzeczenie fakt jeden, a to: konieczny i ścisły związek genetyczny, istniejący pomiędzy scyphusem a psałterzem, których powstanie należy stanowczo łączyć z panowaniem dynastji andegaweńskiej w Polsce, w szczególności zaś z królowaniem Jadwigi.

Przyjmując z dociekań powyższych badaczy jedynie dopiero co wymieniony fakt, jako pewnik niewzruszony, biorąc przy tern pod uwagę spostrzeżenie Bruchnalskiego, iż dwa ÏYI znaczą dwa imiona względnie dwa słowa, śmiemy się przeciwstawić wszystkim dotychczasowym domysłom i utrzymujemy, że plecionka, złożona z dwóch minuskułowych gotyckich liter ÏTT, oznacza dwa wyrazy a mianowicie: Mons Mariae, która to nazwa była synonimem klasztoru Kanoników regularnych late-raneńskich w Kłocku.

Z powołanego poprzednio dokumentu katedry krakowskiej z r. 1392 wynika niezbicie, że około tego czasu zadzierzgnięto już stosunki z konwentem kłockim, skąd pobożni zakonnicy mieli być niebawem powołani i osadzeni przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu na skutek osobistych zabiegów króla Władysława Jagiełły, a co niewątpliwe pod wpływem życzenia jego świątobliwej małżonki. Działo się to bowiem właśnie w okresie prepozytury Jana Austrjackiego (1382—1396), za którego rządów, jak wiemy, Jadwiga i Jagiełło uzyskali fraternitatem z kolegjum kłockiem, przyznawaną osobom szczególnie życzliwym zakonowi, upoważniającą do uczestnictwa we wszystkich jego modłach i dobrych uczynkach.

Myśl o będącej w toku fundacji krakowskiej, pamięć na osobliwe względy przy zrozumiałej chęci zapewnienia sobie dalszych łask królewskich, zniewalały kanoników kłockich do wdzięczności: wyraziła się zaś ona w darach, składanych pobożnej opiekunce ich klasztoru. Jednym z takich podarunków był ów kosztowny, z kryształu górnego wykonany, sq//?Aus-roztruchan, opatrzony monogramem siedziby kłockiej (Mons Mariae) oraz herbem rodu węgiersko-andegaweńskiego, przekazany przez Jadwigę katedrze na Wawelu,

dziś losów koleją zdobiący drezdeńskie Das Grüne Gewölbe. Uzasadnionej okoliczności tudzież ścisłej daty, w których królowa odebrała wymienione naczynie, oznaczyć niepodobna, tak samo jak trudno powiedzieć, czy oprócz niego były w posiadaniu Jadwigi inne jakieś upominki, pochodzące z ofiary wdzięcznego konwentu. To zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, iż kanonicy kłoccy przygotowywali dla swojej protektorki jeszcze jeden dar, którego atoli nie doręczyli jej nigdy.

Sposobność do nowego uczczenia królowej nadarzył kolegjum kłockiemu zbliżający się fakt macierzyństwa Jadwigi. Nowina ta, głoszona Urbi et orbi przez uszczęśliwionego Jagiełłę, powód powszechnej radości Polaków, cieszących się, że królestwo otrzyma dziedzicznego następcę, nie mogła ujść wiadomości zakonników, stwarzając pożądaną dla nich okazję do objawów hołdu i wdzięczności, przywiązania i wesela. Poinformowani doskonale o życiu królowej, która, wzgardziwszy próżnością i wszelakiemi marnościami świata, wszystek unlysł swój zajmowała modlitwą i czytaniem ksiąg świętych, z łacińskiego języka na polski przełożonych, postanowili kanonicy kłoccy, ku pamięci mającego nastąpić zdarzenia, obdarować Jadwigę księgą, odpowiadającą umiłowaniom i czynom „niestrudzonej sprawczyni czci Bożej". Szczególny kult błogosławionej królowej dla psalmów dawidowych, ujawniony i utrwalony fundacją pierwszego w Polsce kolegjum psałterzystów, „chwałę Bożą bez ustanku wyśpiewujących“, utworzoną w r. 1393 a zatwierdzoną niedawno przez stolicę rzymską, bullą Bonifacego IX z r. 1397, dał pomysł i podnietę do projektowanego podarunku, którym miał być — psałterz, pisany w trzech językach, posiadanych przez Jadwigę, t. j. łacińskim, polskim i niemieckim.

Zapewne ku końcowi r. 1398, a za władania prepozyta Piotra (1396—1403), przystąpiono do realizacji uplanowanego dzieła: wybrano tekst niemiecki psałterza, przedewszystkiem zaś postarano się o jego przekład polski. Scriptorium klasztorne, sięgające początkami czasów Arnosta z Pardubic, zajęło się wykonaniem kodeksu, iluminator tamtejszy, niewątpliwie Niemiec z pochodzenia, począł zdobić wygotowane poszyty, praca posuwała się raźno naprzód, gdy w połowie r. 1399 dotarła do siedziby kłockiej niespodziewana a żałosna wieść, że opiekunka klasztoru nie żyje.

Wykończona pod względem pisarskim w dwóch trzecich praca nie była już pilna i poszła w odwłokę. Tymczasem owdowiały król, przy pomocy egzekutorów testamentu Jadwigi : Piotra Wysza, biskupa krakowskiego i Jana z Tenczyna, kasztelana krakowskiego, krzątał się około spełnienia woli królowej i wezwał zakonników kłockich do stolicy. Zjechali tu oni w r. 1405, wioząc ze sobą potrzebny duchownym sprzęt: księgi nabożne, a wśród nich kilka psałterzy, między niemi zaś jeden całkowicie polski, skąd przepisywano tekst do niedoszłego trójjęzycznego psałterza Jadwigi i nieskończone jeszcze Psalterium trilingue, spoczywające dziś w opactwie św. Florjana. W Krakowie dopełniono zczasem pisania i zdobienia psałterza, któremu już niewiele brakowało do końca, i, zeszywszy jego seksterny, złożono w sklepionym skarbcu kościoła Bożego Ciała, gdzie przeleżał nietknięty przez półtora wieku.

W pierwszych dniach maja 1556 r. wybuchł w Krakowie na Stradomiu żywiołowy pożar. Rozszerzywszy się na przyległy Kazimierz strawił on, prócz mnóstwa domów, kościół i szpital św. Jadwigi, kościół i klasztor św. Agnieszki, kościoły św. Katarzyny i św. Jakuba, a wreszcie ogarnął świątynię Bożego Ciała. Ocalono ją jednak z niemałą trudnością a ogromnym wysiłkiem ludności, pomagającej niewątpliwie przy ratowaniu i wynoszeniu cennych rzeczy kościelnych a przedewszystkiem najszacowniejszych przedmiotów skarbca. Wtedy też, jak się domyślamy, wydostał się na światło dzienne nasz trójjęzyczny psałterz. Dobyty wśród trwogi pożaru z pod sklepu kościoła padł ofiarą niepostrzeżonej kradzieży, rychło zaś potem znalazł amatora w osobie jednego z przelicznych podówczas w Krakowie kupczących Włochów. Pozbycie wspaniałego kodeksu, opatrzonego iluminowaną kartą tytułową, zdobną zapewne w herby królewskie, mętnego przytem pochodzenia, było w Polsce rzeczą może trudną i niebezpieczną. Dlatego też Włoszyn osobiście lub przez zaufanego rodaka wywiózł cenny rękopis za granicę celem sprzedaży. Z tych właśnie rąk nabył go niebawem za 7 soldów Bartłomiej Siess, Niemiec austrjacki, który w r. 1557 podpisał się na nim jako jego właściciel.

Co się działo z psałterzem w latach następnych odgadnąć nie sposób. To zdaje się jednak być prawdopodobne, że przed r. 1564 spotkała go ponowna katastrofa: uległ przemocy barbarzyńskiej ręki, która usunęła z królewskiego psałterza to wszystko, co mogło świadczyć o jego pochodzeniu i przeznaczeniu. Niewiadomo tylko, czy do tej, czy też do jeszcze innej epoki odnieść należy zatracenie ostatniego zeszytu z dalszemi kantykami ; to pewna, że po

uronieniu końcowych kart kodeks nie cieszył się poszanowaniem i ucierpiał niemało od dojmującej wilgoci. Były to jednak ostatnie już przejścia rękopisu. Dziwnem losów zrządzeniem trafił on, drogą daru czy kupna, do klasztoru Kanoników regularnych lateraneń-skich w austrjackiem St. Florian, dostał się tedy w posiadanie członków tej samej reguły, których był niegdyś dziełem i własnością. Oprawiony na zlecenie opactwa w r. 1564 przez Henryka Yegema, introligatora, działającego niezawodnie w krajach austrja-ckich, znalazł psałterz kłocki ostateczne swoje schronienie w przesławnej książnicy florjańskiej, gdzie spoczywa niemal cztery wieki.

Streśćmy nasze wywody o genezie i historji psałterza florjań-skiego.

Znaczną część (dwie trzecie całości) psałterza florjańskiego, przeznaczonego dla królowej Jadwigi, napisano w klasztorze Kanoników regularnych lateraneńskich, zwanym Mons Mariae, w Kłocku (Glatz) na Śląsku, około r. 1399. Śmierć królowej była przyczyną zaniechania rozpoczętej pracy, której dokończono w Krakowie po r. 1405. W Krakowie spoczywał psałterz florjański do r. 1556 w kościele Bożego Ciała na Kazimierzu. Po tej dacie dostał się do rąk prywatnych, później zaś do opactwa św. Florjana pod Lincem w Austrji Górnej.

W kościele Bożego Ciała istniał z początkiem XV wieku całkowity przekład polski psałterza, który służył za tekst podstawowy przy pisaniu psałterza florjańskiego, był zatem starszy od niego i pochodził co najmniej z ostatniej ćwierci XIV wieku.

Résumé.

Une grande partie (les deux tiers de l’ouvrage entier) du psautier St. Florian destiné à la reine Hedvige fut écrite dans le couvent des Chanoines réguliers de St. Jean de Latran, nommé Mons Mariae, situé à Kłock (Glatz) en Silésie, vers l’année 1399. La mort de la reine fut cause de ce que le psautier resta inachevé. Il fut terminé à Cra ovie après l’année 1405. Le psautier reposait à Cracovie dans l’Eglise du St. Sacrement (Ecclesia ss. Corporis Christi) au Faubourg de Kazimierz jusqu’à l’année 1556. Passée cette date il se trouva entre les mains de particuliers, puis il passa à l’Abbaye de St. Florian près de Linz dans la Haute Autriche.

traduction complète du psautier en langue polonaise,

une

Dans l’Eglise du St. Sacrement il y avait au commencement du XVe siècle

qui avait servi de texte fondamental pour la composition du psautier St. Florian, lui était par conséquent antérieure et datait pour le moins du dernier quart du XIVe siècle.

ADAM KLECZKOWSKI

TEKST NIEMIECKI PSAŁTERZA FLORJAŃSKIEGO

Literatura. Jerzy Samuel Bandtkie, Wiadomość o najstarszym może psałterzu polskim i t. d. Kraków, 1827. Władysław Nehring, Iter Florianense. Poznań, 1871. Rec. Johannes Schmidt (Beiträge zur vergleichenden Sprachforschung. VII Band. Berlin, 1873, s. 473—7). Heinrich Rückert, Entwurf einer systematischen Darstellung der schlesischen Mundart im Mittelalter. Mit einem Anhänge, enthaltend Proben altschlesischer Sprache. Herausgegeben von Paul Pietsch. Paderborn, 1878. Trebnitzer Psalmen herausgegeben von Paul Pietsch (Schlesische Denkmäler des deutschen Schrifttums. I Band. Breslau, 1882). Psal-terii Florianensis partem polonicam ad fidem codicis recensuit... Wladislaus Nehring. Posnaniae, 1883. Geschichtsquellen der Grafschaft Glatz herausgegeben von Dr. Volkmer und Dr. Hohaus. I Band: Urkunden und Regesten zur Geschichte der Grafschaft Glatz bis zum J. 1400. Habelschwerdt, 1883. Psalterium Petri de Paczcow completum a. d. 1340 (rkpis Bibljoteki uniwersyteckiej w Wrocławiu, sygn. I. D. 26; w całości dotąd nieogłoszony ; wyjątki w publikacjach Pietscha i Nehringa).

W uwagach niniejszych podaję wyniki badań nad częścią niemiecką psałterza florjańskiego, przeprowadzonych w kierunku lokalizacji i chronologii języka, o ile na to pozwoliły wydane dotąd wyjątki i sześćdziesiąt zdjęć fotograficznych tekstu.

Celem oznaczenia właściwości języka niemieckiego w psałterzu florjańskim, należało nasamprzód zestawić słownik form kodeksu florjańskiego i porównać go ze słownikiem dwóch innych zabytków znanych jako niewątpliwie śląskie, a to z tekstem psalmów trzebnickich (Trebnitzer Psalmen) i psałterza, pisanego dla Piotra z Paczkowa (Psalterium für Peter von Patschkau), wedle wydawnictw Rückerta i Pietscha. Z pomocą współpracowników seminarjum germanistycznego w Poznaniu (pp. Kubicy i Kutznera) ułożono słowniczek psałterza florjańskiego i przestudjowano język

zabytków kłockich (Glatzer Geschichtsquellen), skąd okazało się, że w zabytkach tych niema prawie zupełnie na początku XIV wieku monoftongów, występują one natomiast w drugiej połowie i nikną znowu z wyjątkiem u, o obok au.

Wyniki badań są narazie skromne. Chronologię części niemieckiej psałterza florjańskiego podaję dość szeroko, na lata 1360—1400. Porównanie przekładów i słownika psałterza florjańskiego z wymienionemi zabytkami śląskiemi, przeprowadzone na fragmentach, jakie były pod ręką, wykazuje wielkie podobieństwo w fonetyce i fleksji. Różnica, zachodząca w słowniku między tekstem florjańskim a psalmami trzebnickiemi, jest nieznaczna ; świadczy ona jedynie o niezależności przekładu. Natomiast stosunek psałterza florjańskiego do psałterza Piotra z Paczkowa równa się prawie identyczności, co przekonywa, że ten ostatni stanowił wzór bezpośredni dla psałterza florjańskiego. Psałterz nasz nie jest dosłowną kopją, lecz raczej modernizowaną parafrazą, dokonaną, jak dowodzi silna dyftongizacja, o jedno pokolenie później, około 1360—80; części najmłodsze językowo, t. j. oba prologi i części B i C (od 101, 19 względnie 106 do końca) mają dyftongizację prawie zupełną, a więc możnaby je przesunąć na lata 1380—1400. Naturalnie rozstrzyga tu ostatecznie okolica, w jakiej sporządzono odpisy, oraz koła, wśród których powstały te kopje. Okolice południowo-wschodnie Śląska, a również koła dworskie ulegały więcej wpływom mody bawarsko-austrjackiej, idącej przez Czechy, aniżeli okolice północno-zachodnie i koła miejskie, bardziej konserwatywne.

można uważać język niemiecki psał-

Na podstawie identyczności, względnie wielkiego podobieństwa psałterza florjańskiego z dwoma psałterzami, których powstanie na Śląsku jest niewątpliwe, terza florjańskiego nie tylko za wschodnio-średnio-niemiecki (ost-mittel-deutsch), ale za śląsko-niemiecki. Do określenia tego doszedł początkowo także Nehring, lecz później pod wpływem recenzji Schmidta, zmienił określenie to na termin ogólniejszy, uznawszy język psałterza za średnio-niemiecki (mitteldeutsch).

Co do lokalizacji ściślejszej psałterza florjańskiego, należy zauważyć, iż na podstawie języka niepodobna oznaczyć miejsca powstania, a raczej miejsca, gdzie przepisywano nasz zabytek. Fragmenty nie pozwalają wydzielić cech fonetycznych, za pośrednictwem których dałby się znaleźć punkt zaczepienia o jakieś miasto, tem bardziej, że bezpośredni wzór psałterza florjańskiego, śląsko-niemiecki psałterz Piotra z Paczkowa, jak widać z błędów, jest tylko kopją, dokonaną około r. 1340 z dawniejszego, nieznanego źródła. Może dopiero dokładna analiza całego tekstu psałterza florjańskiego i porównanie go z pełnym tekstem obu psałterzy śląsko-niemieckich w Wrocławiu i biblji niemiecko-czeskiej króla Wacława w Wiedniu (Wenzel-Bibel) powie coś więcej o lokalizacji naszego zabytku.

Charakterystyczną cechą języka psałterza florjańskiego jest to, że nie posiada on jednolitości, właściwej językom, wyrosłym z pewnego organicznego pnia, ale wykazuje elementy średnio-niemieckie obok górno-niemieckich. Jest to przeciętny język literacki wschodnio-średnio-niemiecki, ściślej śląsko-niemiecki, produkt sztuczny, w którym monoftongizacja średnio-niemiecka ze, uo, lie > T, G, ü (pisane i, w, u : ii) już wszędzie zaszła stanowczo, a dyftongizacja górno-niemiecka, bawarsko-austrjacka, idąca przez narzecze czesko-niemieckie, coraz silniej i szerzej w wieku XIV zatacza kręgi, tak, że na początku tegoż wieku występuje słabo, a przy końcu zwycięża najzupełniej. Postęp dyftongizacji tej widać w dalszych częściach psałterza florjańskiego : monoftongi stare utrzymują się jeszcze w części A, natomiast oba prologi i część B i C mają przeważnie dyftongi : ei : ey, au : azu, eu obok u. Język ten literacki, lub lepiej kancelaryjny, powstały w XIV wieku w Pradze (gdzie oba dialekty niemieckie, bawarski i średnio-niemiecki, istniały obok siebie za Luksemburgów), był na Śląsku tem mniej zróżniczkowany, że wówczas zaczynał się dopiero postęp kolonizacji niemieckiej Śląska. Dialektom śląsko-niemieckim brakuje tak organicznego pnia, skądby wyrastały, jak i wcześniejszych zabytków od psalmów trzebnickich. Śląsk ulegał powoli germani-• zacji ze strony kolonistów, którzy napływali z okolic średnio-nie-mieckich, mniej z okolic północno-niemieckich, jeszcze zaś mniej z południowo-niemieckich ; ogniwem, łączącem ich, był sztuczny język literacki, czy kancelaryjny, klas wyższych. Język ów śląsko-niemiecki, obejmujący nie tylko Śląsk, ale również północno-wschodnie Czechy, Morawy, Polskę środkową z Poznaniem i południową z Krakowem, jest w zabytkach dawnych tak jednostajny, że prawie niesposób wydobyć przy schyłku wieku XIV i na początku XV jakichś cech dialektycznych, mogących posłużyć do geografji narzecza miejscowego. Tutaj zatem decydować muszą inne kryterja niejęzykowe.

Résumé.

La date de la naissance de la partie allemande du psautier St. Florian tombe entre les années 1360 et 1400. La comparaison du psautier St. Florian avec les monuments identiques provenant de la Silésie tels les: Trebnitzer Psalmen (psaumes de Trebnitz) et le Psalterium für Peter von Patschkau (psautier destiné à Pierre de Patschkau), basée sur les fragments dont on a pu disposer, démontre une grande conformité entre ces différents monuments, tant au point de vue phonétique, qu'à celui de la flexion. La différence entre le texte St. Florian et les psaumes de Trebnitz est insignifiante. Elle prouverait avant tout l’indépendance de la traduction. Le rapport du psautier St. Florian à celui de Pierre de Patschkau, tendrait à prouver leur identité. Le psautier St. Florian serait la paraphrase modernisée du psautier de Pierre de Patschkau, accomplie entre 1360 et 1380, c’est-à-dire sous la génération suivante, à en juger par la diphthongaison haut-allemande. Les parties les plus jeunes au point de vue de la langue, à savoir les deux prologues et les parties B et C, entièrement soumises à la diphthongaison, pourraient par conséquent se placer entre les années 1380 et 1400. En nous basant sur l’identité, à tout le moins sur la grande ressemblance qui existe entre le psautier St. Florian et les deux psautiers dont la naissance en Silésie est indubitable, nous pouvons considérer l’idiome allemand du psautier St. Florian non seulement comme un idiome de la partie Est de l’Allemagne Centrale, mais encore comme un idiome siléso-allemand. Pour ce qui est de la stricte localisation du psautier St. Florian, il faut remarquer qu’il est absolument impossible, en nous basant sur la langue, de fixer le lieu d’origine de notre monument ou plutôt celui où il fut transcrit. Le psautier St. Florian présente une marque caractéristique, c’est que sa langue ne possède point ces qualités homogènes propres aux idiomes provenant d’une même souche organique, mais qu’elle démontre les éléments de l’Allemagne Centrale à côté de ceux de la Haute Allemagne. C’est la langue littéraire habituellement employée dans le Centre et l’Est de l’Allemagne, produit artificiel né à Prague au XIVe siècle, et qui a été en Silésie d’autant moins différencié, que le progrès de la colonisation allemande en Silésie n’a commencé que justement à cette époque-là.

WŁADYSŁAW PODLACHA

MINJATURY PSAŁTERZA FLORJAŃSKIEGO

Literatura. O minjaturach psałterza florjańskiego mówi W. Nehring, Iter Florianense. Poznań, 1871, s. 5—7; mimochodem potrąca o nie M. Sokołowski, Nieznany dar królowej Jadwigi dla katedry na Wawelu (Sprawozdania Komisji historji sztuki. T. V. Kraków, 1896, s. 30—31), dając przerysy aniołów z karty 53 v. według- kopji, pomieszczonej w wydaniu psałterza, dokonanem przez St. Dunina-Borkowskiego (Wiedeń, 1834). Podobizna, dodana do edycji Borkowskiego, jest kolorowana ręcznie i odpowiada wielkości oryginału. Taka sama tablica kolorowana tej samej karty kodeksu mieści się w publikacji: Zabytek dawnej mowy polskiej. Poznań, 1857. Poszczególne motywy karty 53 v. przywodzi W. Stasow, L’ornement slave et oriental d’après les manuscrits anciens et modernes. St. Pé-tersbourg, 1887, tablica 115, nry 14—15 i 17—26. Polski tekst psalmu 109 i tekst psalmów 50 i 147 w wyjątkach, zestawiony w dwie kolumny, znajduje się w po-dobiźnie wraz z ozdobami międzywierszowemi na tablicy, dołączonej do wydawnictwa Hanki, Dobrowsky’s Slavin. Prag, 1834. W taki sam sposób uskutecznioną podobiznę polskiego tekstu psalmu 136 ma wśród tablic: Zabytek dawnej mowy polskiej.

s. 64—129

Dla orjentacji w ideach artystycznych, które przyniósł z sobą świetny rozwój minjatury czeskiej w drugiej połowie XIV wieku, i dla zaznajomienia się zarazem ze źródłami iluminatorstwa środkowej Europy w owym czasie, może posłużyć praca M. Dvoraka, Die Illuminatoren des Johann von Neumarkt (Jahrbuch der kunsthistorischen Sammlungen des Allerhöchsten Kaiserhauses. T. XXIII. Wien, 1901, s. 35 —126) i K. Chytila, Pamatky ćeskćho umëni iluminatorského. Praga, 1915. Do późniejszych utworów iluminatorstwa, znamionujących nową fazę tego samego stylu a związanych zarazem pokrewieństwem dążeń artystycznych z minjaturami psałterza florjańskiego, zob. J. v. Schlosser, Die Bilderhandschriften Königs Wenzel I (Jahrbuch der kunsthistorischen Sammlungen des Allerhöchsten Kaiserhauses. T. XIV. Wien, 1893, s. 214—317); tenże, Giusto’s Fresken in Padua (Tamże. T. XVII. Wien, 1896, s. 28—30) ; E. W. Bredt, Katalog der mittelalterlichen Miniaturen des Germanischen Nationalmuseums. Nürnberg, 1903, i K. Chytil, Pnspëvky k dëjinam ceského umëni iluminatorského (Pamatky archaeo-logické a mistopisné. Rocznik 1923). Cenny materjał zabytkowy znajduje się w zbiorach praskich; oprócz Muzeum Narodowego należy uwzględnić Bibljotekę uniwersytecką i Bibljotekę kapitulną, zob. Anton Podlaha, Die Bibliothek des Metro-

politankapitels in Prag (Topographie der historischen und Kunst-Denkmale im Königreiche Böhmen. Prag, 1904). Do kodeksów morawskich dostarcza wskazówek A. Prokop, Die Markgrafschaft Mähren in kunstgeschichtlicher Beziehung. T. II. Wien, 1904, s. 638—647. Do iluminatorstwa francuskiego zob. Henry Martin, La miniature française du XIIIe au XVe siècle. Paris et Bruxelles, 1923. O ilu-minatorstwie toskariskiem pisze Paolo d’Ancona, najważniejsza praca: La miniatura fiorentina, secoli XI—XVI. T. I: Testo e tavole. T. II: Catalogo de-scrittivo. Firenze, 1914—15. Wśród prac, które przy pomocy minjatorstwa usiłują śledzić rozwój idei artystycznych, niepodobna pominąć rozprawy R. Kautzscha, Einleitende Erörterungen zu einer Geschichte der Handschriftenillustration im späteren Mittelalter (Studien zur deutschen Kunstgeschichte, 3 Heft, Strassburg, 1894, s. 40 i n.), jako też książki Fritza Burgera, Die deutsche Malerei vom ausgehenden Mittelalter bis zum Ende der Renaissance (Handbuch der Kunstwissenschaft. Cz. I. Berlin-Neubabelsberg, 1913, s. 121 i n.). Polskie minjatury w kodeksach średniowiecznych XIV i XV wieku opisuje F. Kopera, Minjatury rękopisów polskiego pochodzenia w Bibljotece Publicznej w Petersburgu (Sprawozdania Komisji historji sztuki. T. VII. Kraków, 1906, s. 397—452); Wł. Podlacha, Minjatury tynieckich ksiąg liturgicznych w Bibljotece Uniwersyteckiej we Lwowie (Księga pamiątkowa ku czci Bolesława Orzechowicza. T. II. Lwów, 1916, s. 195—210); F. Kopera i L. Lepszy, Iluminowane rękopisy księgozbiorów OO. Dominikanów i OO. Karmelitów w Krakowie (Zabytki sztuki w Polsce. Zeszyt II. Kraków, 1926).

Przytaczając ważniejsze dzieła, odnoszące się do iluminatorstwa środkowej Europy XIV i XV wieku i jego źródeł, pomija autor niniejszej rozprawy monograficzne opracowania i rzeczy mniejszej wagi, tern bardziej, że przy omawianiu porównawczych materjałów polega niemal wyłącznie na własnych spostrzeżeniach, poczynionych przy badaniu minjatur w zbiorach czeskich, śląskich, polskich i niemieckich. Zaznacza zarazem, że minjatury psałterza florjańskiego były mu dostępne tylko w zdjęciach fotograficznych, skutkiem czego został pominięty szczegółowy ich opis, wymagający uwzględnienia strony kolorystycznej, a uwagi o nich ograniczyły się do tych stron formalnych, które można było ustalić przy pomocy jednobarwnej reprodukcji. Nakoniec nadmienia autor, że znaną mu była opinja dra Karola Chytila, profesora Uniwersytetu praskiego, wydana również na podstawie zdjęć fotograficznych. Opinję tę, wyrażoną w piśmie z dnia 23 września 1926, starano się w niniejszej pracy zmodyfikować i przeciwstawiono jej pogląd, urobiony na podstawie szerszego uwzględnienia prowincjonalnych zabytków iluminatorstwa.

Psałterz florjański, którego powstanie względy rzeczowe przesuwają na sam koniec XIV wieku, posiada szereg ozdobnych inicjałów, połączonych równocześnie z ornamentyką roślinną, rozwijającą się, jak zazwyczaj w iluminowanych kodeksach gotyckich, na brzegach kart pergaminowych. Ozdoby te mają dwojaki charakter stylowy i techniczny. Aż do karty 60 względnie do 90 r. (zob. wyżej wyliczenie kart iluminowanych na s. 13) posługują się

one motywami gałązek liściastych, dość pełnych i gęsto ze sobą łączonych, i dają wśród nich drobne sceny z figurami ludzkiemi, zwierzętami i ptactwem ; od karty 67 począwszy zastosowuje iluminator jako motyw zdobniczy gałązkę liściastą nowszego typu gotyckiego, która w lekkim rzucie wybiega na margines i przytem pozbawiona jest dodatków w postaci figur i zwierząt. W przeprowadzeniu tej ostatniej iluminacji widać większą jednolitość koncepcji i lepszą rękę.

Wobec jednostajności procederu technicznego i motywów, jakie występują w całej masie podobnie iluminowanych kodeksów na obszarze czesko-morawskim, wschodnio-niemieckim, śląskim i polskim, trudno byłoby wyróżnić w tych średnich płodach jakieś bardziej zdecydowane indywidualności artystyczne, czy nawet szkoły. Dlatego właściwszem będzie odrazu przejść do charakterystyki minjatur naszego kodeksu na tle ogólniejszem i próbować przydzielić je do odpowiedniej grupy kodeksów tak pod względem topograficznym, jak chronologicznym. Nie jest natomiast zadaniem niniejszej rozprawki dać opis szczegółowy minjatur kodeksu, gdyż więcej, aniżeli o szczegóły, chodzi narazie o określenie pozycji historycznej tego zabytku sztuki iluminatorskiej.

Ornamentyka, jaka przedstawia się naszym oczom w psałterzu florjańskim, wytworzyła się i wykształciła w zdecydowane formy w środowisku czeskiem, ściślej niemiecko-czeskiem, za rządów Karola IV (1346—78). To, co zdziałano w Czechach na polu iluminatorstwa za panowania tego króla, stało się zaczątkiem nowego typu zdobnictwa marginesowego, który to typ, choć ulegał wewnętrznie przeobrażeniom i ewolucyjnemu różniczkowaniu, to jednak w zasadniczych rysach przetrwał aż do pierwszej połowy XVI wieku. Znamienną jego cechą jest łączenie scen figuralnych z inicjałem w jedną organiczną całość, w której kompozycja figuralna została uwarunkowana architektoniką litery; samoistne sceny pojawiają się w nielicznych stosunkowo wypadkach. Drugą cechą, rzucającą się odrazu w oczy, jest zaniechanie dawnych szerokich obramień stronicy, praktykowanych w okresie romańskim, a wprowadzenie na ich miejsce stylizowanej wypustki roślinnej, wybiegającej z inicjału na margines, która to wypustka staje się integralnym elementem zdobniczym w rękopisach póżno-gotyckich. Kompozycja ogólna karty doznaje skutkiem tego zasadniczej zmiany. Spiralnie wijące się gałązki roślinne, rzucone na margines karty, nie są lo-gicznem uzupełnieniem prostokątnej kolumny tekstu, t. zn. nie

stanowią naturalnej ramy dla tekstu, lecz raczej wyglądają na pełną swobody improwizację na temat ornamentu roślinnego i pociągają widza bezpośredniością kombinacyj motywów.

Podnieta do tych inowacyj wyszła od zewnątrz — od gotowych wzorów francuskich i włoskich. Obydwa te prototypy ornamentyki kodeksów północnych, biorąc udział w wytworzeniu nowego stylu iluminatorskiego na gruncie czeskim i sąsiadujących z Czechami obszarach, wnosiły dwa odmienne sposoby artystycznego pojmowania dekoracji kodeksów. Każde bowiem z tych dwóch środowisk artystycznych, tak włoskie, jak francuskie, posiadało swój własny styl i swoją własną tradycję artystyczną w zdobieniu rękopisów. Francja miała poza sobą świetny rozwój sztuki kaligraficznej i iluminatorskiej, czego dowodem owe liczne pergaminowe książki o treści religijnej i świeckiej, jakie znachodzą się do dnia dzisiejszego po wszystkich starszych bibljotekach klasztornych i kapitulnych, niemniej i w zbiorach prywatnych, a przedewszystkiem wspaniałe okazy iluminatorstwa, przechowywane w Bibliothèque Nationale i w Bibliothèque de 1*Arsenal w Paryżu. Szczególnie okres dwóch wieków XIII i XIV obfituje w utwory o wybitnem piętnie oryginalności, w których fantazja zdobnicza idzie w zawody o lepsze z wzmagającą się obserwacją sytuacyj z życia codziennego i zdolnością do ich naturalistycznego odtworzenia. To zwrócenie pilniejszej uwagi na motywy świeckie i rozbudzenie zmysłu dla natury uwydatniło się nie tylko w odmiennych formach spostrzegania i odtwarzania rzeczywistości, ale niemniej w owych drobnych ubocznych epizodach, nie pozostających w żadnym związku z tekstem liturgicznym, a umieszczanych na brzegach kart wśród ornamentu roślinnego. Sceny takie, obejmowane ogólną nazwą drólerieSy spotyka się i w kodeksach włoskich, jednakże cieszyły się szczególnie we Francji dużą popularnością przez wyrażającą się w nich radość życia i przez lekki, nieraz żartobliwy, tak duchowi francuskiemu odpowiadający charakter. Polowania na zające i żó-rawie, sceny z życia zwierząt i ptaków, humoreski z życia wagan-tów, karykatury, sztuczki zwierząt tresowanych, motywy fabuli-styczne, walki zbrojnych mężów ze sobą — cały ten nowy ma-terjał ikonograficzny, to już nie wybryki wyobraźni mnicha na temat fantastycznych zwierząt i gryfów, ale epizody doraźnie zaobserwowane z przyrody i otoczenia najbliższego i choć niekiedy bajeczne, przecież przedstawione z nieznaną dotychczas prawdą naturalistyczną. Widocznie, że zataczająca coraz szersze kręgi sekularyzacja kultury średniowiecznej pod wpływem rozrostu stanów świeckich, wdarła się w sferę zainteresowań minjaturzysty i wybiła swoje piętno na jego dziełach ; nie obojętną jest też rzeczą, że wśród iluminatorów pojawiają się już całe grupy malarzy świeckich i że dzieła, które wykonują, przeznaczone są zazwyczaj dla dworów królewskich i książęcych i dla wyższych dygnitarzy państwowych. Jak dalece omawiane tu sceny z przyrody i zajęć świeckich pociągały wyobraźnię iluminatora, dowodzi spostrzeżenie, że umieszczano je jako uboczne epizody rodzajowe nawet w samych scenach Pisma św.; mamy je np. w rysunkach, rytych na złoconej blasze, która pokrywa tło obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, a pochodzi z pierwszej połowy XV wieku : w Zwiastowaniu napada orzeł na zająca w biegu, w Adoracji Dzieciątka umyka zając przed psem i orłem. Motywy te przekształcają się w późniejszych kodeksach i modyfikują odpowiednio do panującego stylu, ślady ich jednak dają się zauważyć jeszcze w kodeksach XVII wieku, jak tego dowodzi choćby antyfonarz Błażeja Dereya z roku 1627 w konwencie Dominikanów krakowskich.

Ornamentyka roślinna rękopisów francuskich jest zasadniczo odmienna od włoskiej, iluminatorzy francuscy bowiem posługują się głównie motywem małych liści głogu i wiotkich łodyg, tworząc z nich jakby rodzaj sieci, czy tapety, rzuconej lekko na brzegi i wolne od pisma pola karty, gdy tymczasem iluminatorzy włoscy z reguły tworzą sploty kwiatów i gałęzi w sąsiedztwie inicjału i stąd rozprowadzają je dalej po brzegach. Pierwszy rodzaj zdobnictwa jest znamienny dla kodeksów francuskich, zwłaszcza paryskich; wogóle złączenie tekstu i ozdób kaligraficznych z pracą iluminatora w rękopisach francuskich posiada tak silne piętno odrębności i tak właściwy sobie charakter stylowy, że we Włoszech nazywano pismo francuskich kaligrafów lettera francese a iluminatorstwo paryskie zyskało znaną wzmiankę w „Boskiej Komedji“ (Purgatorio XI, w. 79—81).

Przechodząc z kolei do charakterystyki usiłowań Włochów na polu iluminatorstwa, zależnego zresztą od rozwoju całego malarstwa włoskiego w XIII i XIV wieku, dostrzegamy odrazu jako pierwszy rys znamienny dążenie do wytworzenia stylu, w którymby przewagę osiągnął plastyczno-malarski sposób patrzenia na świat otaczający. W umyśle włoskiego malarza i minjaturzysty zjawiają się nowe formy ujmowania przedmiotów, godzące w dekoracyjny wyłącznie charakter obrazu, posuwa się naprzód umiejętność modelowania i nadaje przedstawionym przedmiotom wygląd bryłowa-tości, zamiast tła złoconego zaczyna wchodzić w praktykę, choć nie odrazu i nie powszechnie, nowa optyczna konstrukcja głębi, zmierzająca do przedstawienia figur i przedmiotów jako istniejących w przestrzeni. Potężniejąca z każdem dziesięcioleciem twórczość włoskich artystów nie mogła pozostać bez wpływu na sąsiadów już w tych chwilach, kiedy jej odmienny charakter wyraźnie się zarysował i kiedy stało się widocznem, że obok Francji wyrosło na obszarze kultury łacińskiej, czy raczej rozgorzało na nowo, drugie wielkie ognisko sztuki. Istotnie, przy dokładniejszem badaniu pokazuje się, że wpływy włoskie już w XIV wieku przenikały do całej środkowej Europy i stosownie do gruntu, który znajdowały w tej powolnej kolonizacji form poza Alpami, uwydatniały się wyraźniej lub słabiej. Naśladowano styl włoskiego zdobnictwa i nową artystyczną interpretację rzeczywistości, pożądanemi stały się również włoskie sposoby techniczne. Najbardziej znamiennym musi się wydać fakt, że nawet tak odporne na wpływ obcy centrum sztuki, jakiem począwszy od XII wieku była Francja, nie uchyliło się bynajmniej od ulegania oddziaływaniu Włoch, co tern łatwiej przychodziło do skutku, że od roku 1309 dwór papieski rezydował w Avignonie. W sztuce francuskiej XIV wieku znachodzą się naleciałości włoskie, jak np. zapożyczenie typów, właściwych sztuce toskańskiej i sieneńskiej, zmiany kolorytu w duchu włoskim, co więcej, wypowiedziano zdanie, że nawet ów czysto malarski pogląd, który ujawnił się w odkryciu sposobów przedstawiania przedmiotów w przestrzeni, nie wyrobił się na podstawie długoletniej praktyki malarskiej, lecz został zapożyczony ze sztuki włoskiej, w której odżył na nowo jako spadek po starożytności.

Formy włoskie i francuskie, względnie także kombinowane włosko-francuskie (np. avignońskie) są głównemi materjałami, jakie złożyły się na styl późno-gotyckiej ornamentyki kodeksów iluminowanych. Materjały te dla każdego badacza, zaznajomionego z dziejami minjatury średniowiecznej, są odrazu w kodeksach północnych wyczuwalne, jakkolwiek zjawiają się z reguły w dość znacznem przekształceniu, w którem odzywa się równoczesna reakcja malarza, wychowanego w odmiennych warunkach artystycznych. Jeżeli chodzi o grupę krajów, należących do korony czeskiej, i o Polskę, to miarodajnym jest tutaj ścisły związek artystyczny z Niemcami. Naogół bowiem proces ścierania się obcych wpływów z dalszych krajów Zachodu i Południa nie obala bynajmniej tradycji lokalnej i nie przeszkadza minjatorstwu niemieckiemu oddziaływać nadal na losy minjatorstwa czesko-morawskiego, śląskiego i polskiego przez kontynuowanie elementów, które w przeciwieństwie do lekkiej i powabnej ornamentyki francuskiej lub do wesołej w kolorycie, a jasnej w formach iluminacji włoskiej, mają w swoim wyglądzie wyraz bujności i pewnego przeładowania, w kolorycie zaś okazują tendencję ku barwom ciemniejszym, niekiedy niezdecydowanym. Co więcej, po przetrawieniu materjałów włoskich i francuskich, dokonywującem się początkowo opornie i bez silniejszej inicjatywy twórczej, poczyna iluminator niemiecki otrząsać się z naleciałości obcych i dochodzi w ciągu wieku XV do zupełnego nieomal przekształcenia form ornamentyki marginesowej.

Jak z dotychczasowego przedstawienia rzeczy wynika, styl ornamentyki iluminatorskiej w kodeksach okresu późno-gotyckiego na obszarze, zakreślonym wpływami niemiecko-czeskiemi, jest stylem kombinowanym. Podłożem tegoż stylu jest tradycja i praktyka lokalna t. zn. niemiecka, żywiołem, który zmienił zupełnie zdobnictwo rękopisów i wlał w nie świeżą treść artystyczną, jest zasób elementów artystycznych, dostarczonych przez kodeksy, powstałe w środowiskach sztuki francuskiej i włoskiej. Proces stapiania tych różnorodnych elementów, będących wypływem rozwoju trzech różnych kultur i trzech różnych odmian psychiki artystycznej przygotowuje się i dokonywa stopniowo w ciągu XIV wieku. Pierwsze pełne sformułowanie zasad nowego stylu iluminatorskiego i wytworzenie systemu ozdób marginesowych nastąpiło, jak wyżej nadmieniono, w Czechach w trzeciej ćwierci XIV wieku ; tutaj działała szkoła iluminatorów, złożona z silniejszych i wyraźniej zarysowanych indywidualności artystycznych, i miała niewątpliwie wpływ na dalsze losy malarstwa rękopisów. Powstały wówczas wykwintne kodeksy, które są wymownem świadectwem wysokiego poziomu artystycznego iluminatorów czeskich i zarazem mogą być dobrą ilustracją, jak wyglądała późno-gotycka ornamentyka ksiąg liturgicznych w pierwszem swem stadjum rozwojowem. Są to kodeksy : brewjarz podróżny {Liber viaticus) Jana ze Stredy z lat 1353—64, Mariale i Orałionale Arnośta z Pardubic w czeskiem Muzeum Narodowem ; Missale nr. 6, pisane dla biskupstwa ołomunieckiego,

w Bibljotece kapitulnej św. Wita w Pradze; ewangeljarz, malowany przez Jana z Opawy w r. 1368 dla któregoś z arcyksiążąt austrjackich, w dawnej Bibljotece Nadwornej (dziś Nationalbibliothek) w Wiedniu ; Missale nr. 10 w Bibljotece parafjalnej kościoła św. Jakóba w Bernie; brewjarz nr. 140 w Bibljotece kapitulnej biskupstwa ołomunieckiego.

Ale przypisując to doniosłe znaczenie czeskiej szkole ilumi-natorów, co zwłaszcza podkreślają uczeni czescy, musi się pamiętać, że powszechny zwrot w pojmowaniu zdobnictwa kodeksów nie mógł być nagłym i doraźnym i nie mógł się opierać na szczupłej liczbie kodeksów o charakterze dworskim, lecz wymagał lata całe prób i praktyk, zanim ustalił się jako coś konkretnego w świadomości artystycznej iluminatora. Jakoż zwrócenie bliższej uwagi na kodeksy drugorzędne i śledzenie poszczególnych faz zdobnictwa rękopisów doprowadza nas do wniosku, że proces przyswajania sobie nowych zdobyczy formalnych i technicznych przebiegał przez całe szeregi form przejściowych i obfitował w liczne odcienia stylowe. Mamy takie kodeksy na prowincji w Czechach, na Śląsku, na Morawach i we wschodnich Niemczech, mamy je także po bibljotekach klasztornych i kapitulnych w Polsce. Oddziaływanie Czech i lokalnej szkoły iluminatorów na produkcję prowincjonalną nie podlega wątpliwości, ale też nie może być uważane za jedyne zjawisko, jakie należy brać pod rozwagę w historycznem rozumowaniu ; obok przyjęcia wpływu czeskiego jako jednego z głównych motorów rozwoju minjatury w krajach pozostających z Czechami w związkach kulturalnych (dr. J. Korzeniowski w swym katalogu rękopisów polskich, zabranych do zbiorów petersburskich, mówi wprost o kodeksach typu czesko-polskiego), obok przypisywania sztuce czeskiej XIV wieku dalekonośnej ekspanzji tak pod względem geograficznym, jak czasowym, a więc obok możliwości, obejmowanych nazwą historycznych, musi się uwzględnić także uwarunkowanie psychologiczne i przyjąć jako drugi czynnik rozwoju ową przemianę w myśleniu artystycznem iluminatora, która dokonywała się zdała od wielkich środowisk twórczych niezależnie od warsztatów czeskich i przybierała wśród podobnych warunków analogiczną formę wyrazu artystycznego.

Nie inaczej przedstawia się w naszem mniemaniu geneza ozdób psałterza florjańskiego. Powstały one niewątpliwie w taki sam sposób, jak minjatury szeregu drugorzędnych kodeksów —

bez silniejszego bezpośredniego nacisku szkoły czeskiej. O słuszności sądu zdaje się zaświadczać także pewien rys konserwatywny, właściwy zresztą utworom prowincjonalnym, a przejawiający się w naszym wypadku w znacznie uporczywszem, niż w utworach czeskich, trzymaniu się tradycji romańskiej. Potworki, znajdujące się w prostokątnych międzywierszowych wkładkach psałterza, a jeszcze więcej potworki, stanowiące łącznikowe ogniwa między listowiem niektórych inicjałów a gałązkami liściastemi, wybiegającemi na margines, mają miejscami charakter jeszcze romański. Także zastosowanie plecionki w pomienionych wkładkach należy uważać za zabytek romańszczyzny ; zresztą takich motywów jest więcej. Żyły one w tradycji klasztornej, kopjowano je i powtarzano od okresu romańskiego i stąd pochodzi także ich archaiczna stylizacja, tak znacznie odbiegająca od gotyckiej. Może autor minjatur psałterza miał poprostu pod ręką jakiś starszy kodeks jako wzór i z niego przerysowywał poszczególne motywy iluminacyj, łącząc je w całość kompozycyjną wedle smaku sobie współczesnego; w takim razie tu leżałaby przyczyna, dlaczego obok motywów współczesnych, które ogólnym charakterem i uformowaniem zbliżają się do takichże motywów kodeksów prowincjonalnych z drugiej połowy XIV wieku i z początków XV, znalazły się motywy i formacje o wyglądzie dawniejszym. W takim stanie rzeczy nie powinno nas zadziwić, że gdyby przyszło osądzać dzieło pierwszego iluminatora psałterza florjańskiego według tych pozostałości, a następnie także podług formy wypustek roślinnych, i gdyby za miarę chronologiczną iluminatorstwa tego typu wzięło się wyliczone wyżej kodeksy czeskie z epoki Karola IV, a pominęło zupełnie materjał drugorzędny i prowincjonalny, wówczas ocena minjatur wypadłaby inaczej, aniżeli wtedy, gdy się je oceniać będzie w stosunku do iluminowanych rękopisów prowincjonalnych : powstanie minjatur w pierwszym razie musiałoby się przesunąć na lata wcześniejsze, aniżeli w drugim. Te niewątpliwie względy zaważyły decydująco na chronologicznej ocenie, podanej przez prof. Chytila w cytowanej na początku opinji. Wybitny ten znawca iluminatorstwa czeskiego zestawia inicjały i ornamentykę marginesową pierwszych minjatur psałterza z ornamentyką roślinną okresu Karola i odnosi je do czasu około 1370—80; jednakowoż równocześnie zaznacza, że drolerje, motywy zwierząt i ptactwa są częstsze i odznaczają się większą rozmaitością, aniżeli to ma miejsce w pracach

czeskich, gdzie zato sceny figuralne w inicjałach są bogatsze i doskonalsze. Jeżeli wbrew opinji tej przyjmie się, że naleciałości romańskie i forma gałązek liściastych, jako też odmienne ugrupowanie się poszczególnych elementów składowych są objawem odmiennego rozwoju ich w dość luźnej zależności od środowiska czeskiego, jeżeli zwróci się uwagę na obfitość droleryj i drobnych scen, właściwą raczej dalszemu rozwojowi minjatury późno-gotyckiej, będzie można minjatury kodeksu florjańskiego położyć obok mi-njatur innych kodeksów prowincjonalnych o podobnej ornamentyce i przyznać im późniejszą datę powstania. Tą datą mogą być nawet schyłkowe lata XIV wieku.

Przechodząc do szczegółów iluminacji psałterza florjańskiego, zaczynamy od minjatur, znajdujących się na pierwszych sześćdziesięciu kartach kodeksu. Są one przeciętnej miary. Na tym poziomie artystycznym utrzymują się minjatury całego szeregu kodeksów, powstałych przeważnie w celi klasztornej, rzadziej w warsztacie świeckiego malarza. Powiązanie motywów roślinnych ze sobą jest naogół nieco ciężkie, nieraz jakby przypadkowe, motyw jeden nie zawsze łączy się płynnie z drugim. Genetycznie sprawę rozważając, dochodzimy do stwierdzenia oddziaływania przede-wszystkiem wzorów włoskich ; świadczy o tern pewna masywność listowia, sposób łączenia motywów liściastych i kwiatowych ze sobą, jako też umieszczanie dużych polerowanych kropel złota w kątach liści. Ale równocześnie dochodzimy do wniosku, że autor minjatur naszego kodeksu oddalił się znacznie od pierwowzoru, który niezawodnie już z drugiej lub dalszej ręki został mu przekazany w artystycznej tradycji jego środowiska. Naogół podobnie stylizowane wypustki są gotowe w trzeciej ćwierci XIV wieku, mamy je wyraźnie ukształtowane w brewjarzu Jana ze Stredy, pojedyncze elementy nawet już w pierwszej połowie tegoż stulecia. W dalszej fazie rozwojowej widzimy je w kodeksach króla Wacława IV (1378—1419). Na prowincji stają się powszechne w ostatniej ćwierci XIV i w początkach XV wieku. Na gruncie polskim możemy warjanty tych form konstatować przy pomocy datowanych kodeksów również na przełomie XIV i XV wieku, jako też i w dalszych latach, czego dowodem biblja z r. 1389 w Bibljo-tece im. Baworowskich we Lwowie, antyfonarz opata tynieckiego Mścisława, rządzącego klasztorem w latach około 1386—1409, i jeden z graduałów tynieckich z pierwszej połowy XV wieku,

obydwa ostatnie zabytki przechowywane w Bibljotece Uniwersyteckiej we Lwowie.

Gałązki liściaste, wybiegające od inicjałów na margines karty, mają wśród liści motywy zwierząt, ptaków, figur ludzkich, bądź luźnie wypełniających miejsca wolne, bądź też włączonych organicznie w kompozycję roślinną. Tak np. na karcie 2 r. widzimy u dołu na łodydze gałęzi siedzącego kruka, a obok półpostać mężczyzny brodatego, połączoną przez spiczastą czapkę z inicjałem P, przez korpus zaś z gałązką liściastą. Na karcie 3 r. obok dwóch nagich figur ludzkich i papugi wyłania się z listowia jeleń, a na lewym marginesie biust duchownego. Zaraz powyżej odnoga gałązki liściastej przeobraża się w smukłe ciało orła, walczącego z wężem, ażeby w dalszym ciągu zakończyć się liściem, wyrastającym z głowy orła. Na karcie 5 v. u dołu w obrębie zwijającego się listowia znajduje się, znów w półpostaci, rybak chwytający rybę na wędkę. Na karcie 8 r. gałązka liściasta, wybiegająca na margines, kończy się maską ludzką, poniżej korpus konia, spoczywającego na liściu, zlewa się z liściem w jedną sylwetę ; u samego dołu widać półpostać wojownika, który zasłaniając się tarczą rzuca długą dzidę, obok wyłania się z listowia półpostać kobieca; na końcu tej samej gałązki widać siedzącą papugę. Na karcie 11 v. między kolumnami pisma u dołu zamiast łodygi spotykamy wydłużonego potworka, poniżej pomiędzy odnogami liściastej gałązki widny ptak z rozpostartemi skrzydłami i biegnący ku niemu pies czy lis. Na górnym marginesie karty 23 r. rozpoznajemy wśród liści mężczyznę z długą trąbą w ręku, na lewo pędzi pies, na prawo jeleń; na końcu gałązki znów mamy siedzącego ptaka. Na karcie 28 v. zamiast wypustki liściastej, wybiegającej z inicjału, mamy półfigurę mężczyzny trzymającego róg ku dołowi i trąbiącego weń; wysoki spiczasty kapelusz łączy tę postać z inicjałem, a z drugiej strony fałdy płaszcza są przejściem do zwojów liści — na pierwszy rzut oka postać ta swoją sylwetą niczem nie wyróżnia się od motywów roślinnych. Na karcie 30 r. na dole dwa ptaki, na karcie 32 v. u góry łucznik strzelający do ptaka, na karcie 36 v. w owalu liści postać męska i syrena, na karcie 41 r. jedna z odnóg liści przechodzi w głowę brodatego męża, na dole nagi łucznik mierzy do ptaka-potworka, który pełni rolę jakby łodygi, łączącej się z listowiem między kolumnami, na prawo człowiek, wysypujący z worka ziarno. Na karcie 44 v. wydłużone ciało ptaka imituje jakby roślinne zakończenie gałązki, na karcie 59 r. ptak użyty jest jako ogniwo łodygi. Przykładów jest więcej, wybrałem kilkanaście, ażeby zwrócić uwagę na pewną różnicę w traktowaniu tych samych motywów, które raz mają charakter bardziej samoistny i dają się ściśle ikonograficznie w całości wyodrębnić, drugim razem pozbawione samoistności, stają się integralną częścią ornamentu roślinnego i pełnią funkcję ogniw łączących. Ze kompozycja ornamentu jest ogólnie określającą, że chodziło tutaj mimo wszystko o podporządkowanie tych epizodów i drobnych scen ogólnej tendencji zdobniczej, sprzęgającej motywy pojedyncze w jedną całość, dowodem nieprzestrzeganie przez malarza proporcji, zachodzącej między figurami ludzkiemi a zwierzę-cemi : np. ptaki są tej samej wielkości, co strzelec, gdyż tego wymagała logika ornamentu i miejsce wolne do zapełnienia. Ale i wśród tych naogół z punktu widzenia dekoratorskiego zestawianych motywów jedne wskazują na większe zainteresowanie rzeczowe minjaturzysty, inne znów na swą podatność do współdziałania w budowie ornamentyki roślinnej. Jako temat sam dla siebie mogłyby wszystkie te dodatki wraz z omówionemi poniżej wkładkami międzywierszowemi stanowić osobne studjum ikonograficzne i odsłonić nam niejeden ciekawy rys wyobraźni średniowiecznego człowieka.

W nawiązaniu do motywów ludzkich i zwierzęcych, wp

W nawiązaniu do motywów ludzkich i zwierzęcych, wplecionych do ornamentu roślinnego, wypadałoby jeszcze choć w krótkości potrącić o motywy aniołów, znajdujących się w trzech miejscach kodeksu florjańskiego. Motywy aniołów w iluminator-stwie XIV wieku mogą mieć znaczenie rzeczowe, dekoracyjne lub heraldyczne. Na pierwszej karcie księgi Rodzaju w biblji Wacława aniołki są wplecione w ornamentykę roślinną, złączoną z dużym inicjałem i stanowią pod względem kompozycyjnym łącznik między inicjałem a gałązkami liściastemi. W brewiarzu podróżnym Jana ze Stredy przybrały anioły charakter właściwy drolerjom, spinając się po prostym pręcie. Źródłem tych motywów są niewątpliwie minjatury francuskie, i tak w rękopisie Cité de Dieu (około r. 1376) i Grandes Chroniques de France (przed r. 1379) trzymają aniołowie w locie tarcze herbowe, w Grandes Heures księcia de Berry, malowanych przez Jacquemarta de Hesdin, stanowią anioły zamknięcie narożników. W psałterzu florjańskim wchodzą te motywy w ściślejszy związek z ornamentyką roślinną i we wszystkich razach łączą się z gałązką roślinną a nawet są jakby dalszem jej przedłużeniem. Równocześnie jednak spełniają rolę, znaną z heraldyki: trzymają monogramy (karta 53 v. i 59 r.) lub emblematy Ande-gawenów (53 v.). Raz, na karcie 5 r. towarzyszą jakby jakiejś figurze ludzkiej czy może znów trzymają emblematy heraldyczne — niewykończona minjatura ukazuje tylko zarysy i nie pozwala na dokładniejsze określenie rzeczowe środkowej partji.

Wśród motywów, nie posiadających bezpośredniego związku z tekstem, znajdują się w psałterzu florjańskim motywy o charakterze żartobliwym, np. na karcie 15 v. między kolumnami pisma figura ludzka w kapeluszu, z wystawionym językiem, na karcie 18 r. nagi mężczyzna biegnący i grający na skrzypcach, na karcie 20 r. ptak sięgający dziobem do głowy nagiego człowieka, który zdaje się uchodzić przed nim, na karcie 21 r. małpa siedząca okrakiem na jakiemś czworonożnem zwierzęciu a zwrócona ku tyłowi, na karcie 31 r. karykatura, przedstawiająca postać ludzką o głowie orła, wykonującą gest jakby pouczenia czy nakazu, i obok druga postać ludzka z głową kruka, trzymająca w ręku dużą rybę; na karcie 37 v. u dołu nagi łucznik, siedzący na świni, tyłem do jej głowy, mierzy z łuku do potworka, wchodzącego w skład inicjału A drugiej kolumny; na karcie 40 r. karykatura mnicha o głowie ptaka czy ryby, z analogicznym gestem, jak wyżej na karcie 31 r., obok rozwinięty pergamin, na karcie 50 r. zarysy głowy z trąbą przy ustach naprzeciw siedzącej małpy.

po-

Pewne analogje, choć nie bezpośrednie, możnaby uzyskać, porównywując psałterz florjański z ozdobnemi kodeksami, wstałemi za czasów Wacława IV. Kodeksy te znajdują się przeważnie w zbiorach wiedeńskich i są pozostałością po bibljotece króla Wacława. Ich ornamentyka marginesowa odznacza się buj-nością motywów roślinnych, stłoczonych jeden na drugi i mieszczących w sobie figury ludzkie, zwierzęta, ptaki i drobne sceny w takiem samem niemal groteskowem powiązaniu, jak w psałterzu florjańskim. Mimo sprawniejszych rąk, aniżeli to mamy w psałterzu florjańskim, kompozycja kart kodeksów wacławowych zbliża się w swojej ogólnej tendencji do kompozycyj niektórych kart pierwszego stylu psałterza naszego — tak tutaj, jak tam, chodzi o wywołanie wrażenia pewnej ruchliwości i bujności ornamentu, o oszołomienie oka nagromadzeniem dużej ilości drobnych motywów, co występuje wyraźnie na ozdobniejszych kartach kodeksów. Duch późnego

gotyku, w którym idea ruchu osiągnęła najwyższe napięcie i zaktualizowały się tendencje zdobnicze, drzemiące od wieków w łonie rasy germańskiej, zaznaczył tutaj równie wyraźnie swoje panowanie.

Jeśli gałązki liściaste, pomimo swego lokalnego zabarwienia, wykazują dalekie pokrewieństwo z prototypami włoskiemi i tworzą niejako dalszy etap rozwojowy włoskiej ornamentyki roślinnej na północy, to z drugiej strony ozdoby kaligraficzne kodeksu florjań-skiego wywodzą swe pochodzenie z rękopisów francuskich. Odnosi się to tak do owych licznych drobnych inicjałów, rozrzuconych wśród tekstu, jak również do ozdób międzywierszowych. Inicjały, o których mowa, otoczone są delikatną ornamentyką linearną, złożoną z małych kresek, perełek, łuków, wąsów, wybiegających daleko poza kolumnę, czy wreszcie z innych elementów kaligraficznych. Nie są one tak ozdobne, jak zazwyczaj bywają wielkie inicjały — przykładem inicjały w karmelickich antyfonarzach w Krakowie — lecz mimo to wpadają odrazu w oko wskutek zastosowania trzech barw: inicjały łacińskie są złote, polskie niebieskie, niemieckie czerwone. Ozdoby międzywierszowe czyli wypełnienia prostokątne tych miejsc kolumny, gdzie tekst jest krótszy, aniżeli wiersz kolumny, można podzielić na dwie grupy. Jedne mają charakter kaligraficzny i są wykonane przeważnie piórkiem, drugie wprowadzają do prostokątnych interlinij motywy fantastyczne, ptaki i zwierzęta, nawet drobne scenki, i posługują się przytem barwami. Na karcie 51 v. widzimy w lewej kolumnie zająca, uciekającego przed psem, głowę ludzką z wielkiemi uszami, dwa potworki, gotujące się do walki z sobą, raka i lisa; w prawej kolumnie dwa razy powtórzony motyw łamanych linijek, tak dobrze znany z francuskich rękopisów i stosowany na wielu miejscach naszego kodeksu, dwa ptaki, węgorze, szereg kaczek idących jedna za drugą, i drugi mały szereg zimorodków, wreszcie małpa z pudlem czy lwem. Na karcie 53 v., znanej z barwnej reprodukcji w wydaniu Borkowskiego i powtarzanej potem kilkakrotnie, lewa kolumna ma trzy paski międzywierszowe z pawiem, nietoperzem i potworkiem jaszczurowatym o ludzkiej głowie, przegiętym w tył i trzymającym ogon w zębach ; prawa kolumna zawiera szesc pasków : w pierwszym widać szereg głów zwierzęcych, trudnych do określenia (ostatnia trzyma gałązkę w pysku), w drugim widzimy głowę z długą trąbą przy ustach, w trzecim dwóch aniołów w locie, trzymających głowę Chrystusa z nimbem krzyżowym (motyw chusty Weroniki, jednakże tutaj bez draperji), w czwartym znajduje się potwór jaszczurowaty, rodzaj fantastycznego krokodyla czy bazyliszka, w piątym dwa symetrycznie do siebie ustawione potworki, splatające się szyjami i odwracające głowę wstecz, obok nich ptak z szyją przegiętą i dziobem skierowanym w pierś (pelikan?), nakoniec szósty pasek jest zwykłym podwójnym prostokątem, wykonanym barwą złotą, bez motywów zwierzęcych czy roślinnych. Małe scenki międzywierszowe spotyka się także gdzie indziej ; np. na karcie 60 v. znajdują się we wkładkach potworki, splecione ze sobą długiemi językami (coś podobnego w jednym kodeksie karmelickim z końca XIV wieku), lew, ptaki, głowa ludzka, znów para potworków.

Opisane tu ozdoby marginesowe nie są w całości wykończone. Na karcie 47 i dalszych aż do 60 v., względnie do 90 r., mamy szkicowo zarysowane sylwety listowia i figur: tylko niektóre partje, jak np. aniołowie z monogramem na karcie 53 v. i 59 r. lub anioł z tarczą herbową Andegawenów na karcie 53 v. przeszły do dalszych stadjów wykończenia. Na karcie 67 v. znać jeszcze zarysy pierwotnej koncepcji, częściowo wytarte i zastąpione ornamentyką odmiennego typu. Te ostatnie ozdoby, sprawniejsze pod względem wykonania artystycznego, aniżeli pierwsze, powtarzają się do końca kodeksu. Motywem ich jest liściasta wypustka, wybiegająca od inicjału na margines, silnie przestylizowana i nerwowo w swym konturze ukształtowana. Biegnie ona rzutem falistym wzdłuż kolumny pisma i kończy się najczęściej kroplą złota, pomieszczoną na cienkiej witce. Początków tego motywu można doszukać się w kodeksach czeskich w ostatniej ćwierci XIV stulecia, rozpowszechnił się on na obszarze Niemiec, Czech, Moraw, Śląska i Polski w ciągu pierwszych dziesiątek XV wieku i sięgnął poza połowę tegoż wieku, jak tego dowodem (żeby wymienić tylko kilka zabytków datowanych) Summa beałi Thomae, wykończona r. 1461, Breviarius hor arum z r. 1470, dwa inkunabuły, drukowane w Norymberdze w r. 1478, wszystkie w Bibljotece kapituły św. Wita w Pradze — z polskich zabytków pierwsza karta antyfonarza z r. 1457 w krakowskiem Archiwum kapitulnem lub minjatury graduału łęczyckiego z r. ok. 1467, obydwa rękopisy pisane, a może także iluminowane przez krakowskiego wikarjusza katedralnego Mikołaja Seteschę. Na karcie 182 r. psałterza florjańskiego ornamentyka jest odmiennie, niż zazwyczaj, skomponowana, miano-

wicie pomiędzy kolumny pisma, przeciągnięty jest malowany pręt z obwiniętą naokoło niego gałązką, rozszczepiający się na obu swoich końcach w liściaste stylizowane wypustki. Kompozycja znajduje analogję w praktykach czeskich iluminatorów ; podobny układ spotykamy np. w brewjarzu Jana ze Stredy, a jeszcze wcześniej w kodeksach avignońskich.

W streszczeniu dotychczasowych wywodów, rezultaty analizy strony artystycznej kodeksu przedstawiałyby się następująco.

45 v.,

Minjatury psałterza florjańskiego przynależą pod względem topograficznym do obszaru, na którym krzyżowały się wpływy niemiecko - czeskie z włoskiemi i francuskiemi. Mogły one powstać w obrębie terytorjum, należącego do korony czeskiej, np. na Śląsku, ale nie jest bynajmniej wykluczona możliwość powstania ich w Polsce. W ornamentyce marginesowej wykazują minjatury dwa różne style, które zarazem odpowiadają dwom fazom historycznego rozwoju, jakie przechodziła ornamentyka rękopisów w czternastym i piętnastym wieku. Ornamentyka pierwszego stylu, wykończona do karty a w szkicach dochodząca do karty 90 r., pozwala jeszcze rozpoznać działający z poza swoich form wpływ włoskich ornamentów roślinnych, posiada nadto charakter sztuki prowincjonalnej, podążającej z pewnem opóźnieniem za sztuką większych środowisk artystycznych, i wykazuje jeszcze naleciałości romańszczyzny w motywach, umieszczanych między gałęziami, częściowo także we wkładkach międzywierszowych. Swoją zasadniczą formą kompozycyjną i ogólnym wyglądem odpowiada ona ornamentyce roślinnej prowincjonalnych kodeksów czesko - morawskich, śląskich i polskich z ostatniej ćwierci XIV i z początku XV wieku; zawiązki jej można śledzić wyraźnie w wybitniejszych kodeksach czeskich w trzeciej ćwierci XIV stulecia. W ogólności wiek XIV ze swoją wyrazistością materjałów składowych stylu iluminatorskiego bardzo wydatnie zaważył na wyglądzie ornamentyki kodeksu. Ornamentyka drugiego stylu jest późniejsza; mogła powstać na początku XV wieku, albo nawet w ciągu pierwszych dziesięcioleci tegoż wieku. Ozdoby kaligraficzne kodeksu florjańskiego pozostają pod niewątpliwym wpływem rękopisów francuskich, co także można stwierdzić we wkładkach międzywierszowych.

Résumé.

Les miniatures du psautier St. Florian appartiennent à la région topographique, où se croisaient les influences tchèco - allemandes

avec les influences italiennes et françaises. Elles pouvaient être exécutées sur le territoire de Bohème, par exemple en Silésie, quoiqu’il n’est nullement exclus leur origine en Pologne. La décoration des marges démontre deux styles différents de ces enluminures, qui correspondent aux deux phases de l’évolution historique des manuscrits enluminés du XIVe et XVe siècles L’ornementation du premier style, achevée jusqu’à la carte 45 et tracée en esquisse jusqu’à la carte 90, offre une parenté rapprochée avec la décoration végétale italienne. De plus elle peut être classée parmi l’art provincial, qui suit avec un certain retard les oeuvres des grands milieux artistiques en conservant encore les réminiscences de l’art roman dans les motifs intercalés entre la bordure, faite de tiges et de feuillages, ainsi que dans les fins de lignes (compléments interlinéaires). Par sa composition et son aspect général elle est semblable à la décoration végétale propre aux codes provinciaux de Bohème et Moravie, Silésie et Pologne exécutés dans le dernier quart du XIVe siècle et au début du XVe siècle. Ses commencements peuvent être nettement discernés dans les plus connus manuscrits historiés tchèques du troisième quart du XIVe siècle. En général, le XIVe siècle avec son style caractéristique, où on reconnait tous les éléments composants, a exercé une influence décisive sur l’apparence de la décoration de notre volume. L’ornementation du second style est postérieure ; elle peut être datée au début du XVe siècle, ou même aux premières décades de ce siècle. Les ornements calligraphiques du psautier St. Florian dénotent incontestablement l’influence française surtout visible dans les compléments interlinéaires.

PODOBIZNY

ZDJĘCIA FOTOGRAFICZNE WYKONALI: KS. ALBAN DOLD O. S. B. (PALIMPSEST-INSTITUT DER ERZABTEI O. S. B., BEURON), ANTONI HAAS (PHOTOGRAPHISCHES ATELIER DER NATIONAL-BIBLIOTHEK, WIEN) I KAZIMIERZ SKÓRSKI (LWÓW)

JL*

iJ

lu

if' •;■

[. r-'r?-

Hg

{■

■>«

sł

*$.j*

• r~

fi

Wf.

*» J -, i,

B A

:lÆ

fë

Sa

gæe

*v>'

25s

BR

iS

ki

lïSi

Ir“

M»,l

in

•u

il

âfcP

|4p5gti3

mTü

«%

•>

Bl

Artist .bist Reiffeiwtem b KoschWien

....... . 1

if

MJ

àSte-

t-***    *1

>s >

.-•1

as

f’i

l2*a

TABLICA I

6Ér,

SS

!.

Rf ym .mt-mm

mtkstS

4>'

M&'UU

■4W.

Kt

fl

■ *-. -y**-    j'â'Iéiü*

; •. ü;:... ,;. ■••»r' I

sa

Ml

flHW

!**-=

«Kl

fWl!

vt

àSK

* -,

h»

xg

LÄÄ

;---

ns

x-

ci (

*3

~ 'Â

?    t _    —

Hpl-j

[■-

•*

■* >■

snmp

w?

•>

ET-j

• Vi V

RS

tk'i

çr^nfl*

- r

L^r* fe

i^*r

mm

nk

■ymf

• >*>

V-

SCf.

•i

! mà

«:I*t

L-:

«lm

g«j

lift »

Nach Zmôpger* Pliot oprapW litlio^r.

Widok opactwa Kanoników regularnych lateraneńskich w St. Florian

•*«.

P

KŚ

Kl

*7

mm

|P

v.' v¹

5^5

'œgs

'***&*>■

Jp

' ® H

i ■' ;

ffiïÉiag«

. - .-S\

w*!

CT58Ü

SMEkwSSiS

.&* •^iaer'Æ.-rrÂr:

■

'V

|l S

^îj

±ûâkJ:.

vjraffifc¹ ;

f&V

” *>

•Vf

,4^-r y

' 4Ü1É

. Hlili

- vv;ÿ

i¹ Ł

Sg

X:

KlK

>0»

mm

llï

im

tînî *

Inili

. fl:

"T m *sE

•* _

£*>.

i.»

flÿ.

Ni

f    |fs=s

v V-' >. ' ^'{ł:f

liiirï

»il

su:

:Ji!

‘ *

*4 âS/iiv * ^’1.\ î :

&yry~

TW\

il* : ;

i- ••

łiżri*'r

‘V!

WtM

________m

g!K,*. JOB •• i.. ‘Ü&f

. ■ •:

B.

Ki

Si

j*

fil

■S^

gaj

Si

Wâ    I

-C;-: i£&fsfv ; ; * *> \- *8» v I

'

'iiSi:|r"|

»5^

i«Hi t

Ä1!

i.S

k.

msm

II,agi

•:

I)

il

I -f “M

iffi

F<

iWpl '

If::

'    .    * /.    , •-**7"-

. t ;    •    ■_

s-:j s-

yaywjjągwB

■• ''ÂSv*V’^*.

>0. -■.’    »    -~ MiV

f*

si, •

m

îsii*#3

^jsgyf

=,

SÏM.

T-i

w >-

iL

Bi

•as

SI

!W

Jgt t,. -

.< ■ ■■

' -'i'

>-

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI Podobizna okładziny wierzchniej kodeksu

\

'i

■ f?

*!&** *%’ * ■ ‘

' ip ï.Æ& -.

v W '• c-i -

-4i    *n^ï' v;- .

sW^ Ç’-aSwWP»

m, /»    •

■v%

.»V w

Wt*

SI

^*V v

Si

%$■

' ^vÏms'

ü^f :

■^ÊH—w <w». ^

V $*• ;

f* Y

' '•

«S*

'. A t

fe->, • ' 5*2/*;

■ bś\

U*

.

r :    ' Äsä

F.-*, * W-»& \ *u

|üm

R** *

Wi

IWW

H. ï

• ' '-•' ■■ .;■■

. ’/ • |

>>v ^    ''Sâ/Îîx >J*

rf,w •: C< /* V:ï i /'>•' ;    - - .

• ''"'• r*/',-.    1

SÉfa^ -û ÊtÊÊSÆÈÈm

V. * i

*; nyiU,

M» r * -WtXhàÊ * 2

*# ÄI

7 sä

l&v

SKI»

[S '/^"'j» "■ î *    / *-.*" • /.' >V?~

"■■    Vr<-~

#1' ■ fi,    . ** vKh

4f -V/r'—J-

‘■êmm:".....■

.'S M-

■P

1 -

k ■■

. mi*.

i4l

mm

ÜPî

Rk• äk*•:. ■ %    j Ł àï

■

ÊL4t '-v% i- «r₄

>«

Mi

'• «à...,-

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna zapiski Bartłomieja Siessa z r. 1557

¹    4$

.?

'Ą

^i:' ){>v'v

r;

rZ

£$Jc wtnamc toßtmwolfl ' ic0O*yw?ntonc tcgotflrçc itttilm wcôhc rwttotvfi Mimôiv tuter ce pttffiu

Itwitc VUtC tuftUCT et 0t

tcufcitticrtâfcütite tinter ^ t tnt tattupimliguuni qiioo ptoutatumdtfcais tteuefus ttqiumtm qtioô i -(nutum (immäitof tntera

cfuolB®P£?t)

iotyCUttO ÔKCWOtCfc

f c-ûtjÆw^nii^iî,

ttuctéilio uupuœn

uuflflpcmuommw. ttCflcctmfcfK&c&r. . jgj kftjhicwic tum fcôn ; ł||

- ka r 5®°Süt^u,0nl wfc icti ^ncpmo idt poûluç cçc * ’fy^ySx. ncGcûl powinę «cnn feotyd» woimeß tram? f gy* »lofmmdi ytmùvoô;c gçcfc ,^v ûflvuftuor f?n? *jn W éfànndj itcüii! tcfr vnittoteu ‘fPiiîc tjcrwnf «Itott»

.y^ /J^uittflcgo fpnîmcuti ucfcM tjotfî Oft# to Qtfpltntrçp/ 'W&rlc^    ift-uclnutctnmjctotdfó

^aÉ^^iSCuuuKrindir cawttfrn-ôaotoçmtrôt W⁹ ^piU tuten forttrWtn fnidjr tnfhicr * w wtc mtcut iwcsjc ter fuit ; 0 t folium dus non tcflu y^#ta utrijt foiur-wtnttic • ’ et et omittn qucntitiquc ⁰ yfy tut Btfcft ici fpDttci' mitjtt^gftcicr ^iiofycrribilutuvi

• ⁽⁰ m'tflt tomiiu uotüii pfjifr tego neßmtme vtv <■ .&i l fw³* duo-cr mlcar cms t %fyfoo nfciroh vntut pr.cftric M *®fWôintbitnr Ote nr nocte Is Huc fut tint tttdir «nunt *■’

9*1

S]

tg v3Ü IźZLT'î i

-W 4

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI Podobizna strony wierzchniej karty 3-ciej

.

r;.

I * ii lin

fc>

=dK

pÄ-

.v

ii(0

•4 ' A

’ V!

y**»

»fS*

*<ÇW

CrtOtKUttĄAWO

, zÄtfr

.    '< .iiH___łjif-

jmuwcft

#•

uroni

» '<pf JK f

Î- Cf

Mi

t>

r\

-■%

eaMSS "

g$pl|

é£t

Bilf

'X4~.%

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna części dolnej strony wierzchniej karty 5-tej, z iluminacją,

w której wyskrobano figurę środkową

\

*•#£>

à.

-O

> iî

•>

-W

Sb

—-——*--

ä 5k-,

Ir*

2»

RK

ncę Ctrl) tncwtr w

oobimtcciwcwtrwirf vT "Äi

bm

^ tntfjabcamcuto

^ ?    tuoaufąms m)i ncfcrrtu -mäht

™ ll|Otl(t filllttDtlU) ^ ‘ Si ÛOtttt

ftV^jlOôtlClUOllOtrçC^e fi 108'.

’buum tttpncùtmcnwoïc ut-albo ko dootc tom tm '"niw ;l çoncûvûtcy nvowJrm' mot t

Çi> w w tuotitt tttOyttic

fltrçdT' aôtv tuet* nurt uf !@ttc îent teige itmc fycrltgcn mmgitOimrftucnmm ,

Jfj-cr ojmatunuftmmu \f\

|iipąc\ud)oo;ttii^umu

Jmtm

tnger an uuvlonmîe f iu*w :r. wttfot ov mrttdmfectr n <1    ; r*-

vc

N./

»u*

*a

/«o

Aur

•'1

L*

Tfu

JttUC 1

tofttr"

■J

PSAŁTERZ FLORJANSKI

Podobizna części strony odwrotnej karty 19-tej (kolumna lewa)

;y^'\

yr---

ET"

9f

; .s

P.»

**

'-•4-

Xi

/

<7

7*

SHI

tuen ragrtmiö fnm troi wcmf'fntnfttncititi jjfy w wttcumunoond-tpc tnotemtrf.:DI tefin-v |£*|' oofcuptinc yftmlitrCc im Ł - " tnimo,__

MM

ytp

XWÂ

fM

zimw

ssw

*Z 6

ł.k

;HE

tóa*

lmmtrtm p^u!rw0cgmi0ctunm'i . cdofcmirt[vntc otrtoatiCjj** ^»ijkW^

[f^lorćwm meng ftrnr^ r aJsa^trateją, motitrto inccricfrifl tcnc: ^ / ^ofpodimoTtococncttiQ Otçmttc nnmnc •*s£T‘ - ic vxt jene nunc tepofc Wmwem mom OtalAfc*% (»» toia£^§g?§£ Kft uavtnvanxtmaxï /*f|pr mmc citucimm^e toadj dmwlia acte to© f/i We mmc cdoftmgctrr

rn^mmm

une

c^n<lnotitpiöabol~] ” ?“?mt oootmrui ftttuo ftctKHD

\ r/-

Jis

wtvn

one

SÎXÏ

''

♦Tili»

T/A

ml

MiHI

»gron fm \rcTlui; fhtnt \V intern oatdjmt tnten. lirrfjc tot>c ut outf 0or%1 mtom pnm er filio eta mego* rpmnn Cftndo    4*1 tnfecn

Hfkwo oami rfinotw    bcöjtrracr utrutâlc

'Iwotcmiiondnr .Wöm^tMRwcmcaWrKb *|ptfv tera wttnmtt tc^nymi rtpwptnqtwttr fit ra Cnie unit yahgrnpctitt \\jiet me notent« titccmr

• \. ê

Ixxixt

V,

-4^

C1«

ts/

© u^-1/ i

\ c.Al

N^r>s*»

PH

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna strony wierzchniej karty 41-szej

P/,

fc

lUawwtiitt

ßmmautätctk

«UnftridctJfljL. „_____F„________inTn-rwn....7r

fycrtfrtmnr tjiilfci tmic 4 V c ytytoalû? bote gbßoöiw tmûrbcfdjtnue:tß-tycr V rofeafcopaaö-tocfcöidjroa uwmcotcmtnmraK * to tego ttmfaedj mcrçjtdj jtwftvmucr tmimmnc f ' > ^fdi lofcc gotc nialhrntr-Gutrtü cote rponumntö \ alite tfl- Oni top minutent t^oiwwcnawßfazftbo

ötcfctßciMßcvttJicgo f/fP ' ttfonmmnuFabtmt v fi»otc ymo jmwtitcftut ' (, . mtmiantcamtûuwtttnn rCOcn tnvmirfrao»ftattfj ttfttcncrlctcnnir

’<h

r*

MM ¥

mco

*gsr;

Æ

(■ALL

/H

w Ti>

•V

■4

■ _____

Mte ..

*4

'fl

(mur iitftinmimimtMo    w trçjD tiittiniittmfß «ff

+ ta cne fonami maml j <( Xcn fclfdjltdjen trrtjer rfiop£ mw pottmer?    w ytn*Dftö fttntnnußic

boO^CîKntptD d»oio*u»f?i    fine tntflaor rptfroi f/nflć

r. crtwionöctuömnpn taö crtolnö-nohiif tmdli

üc^o^atdftvatp ttttoto fjçjtm mmetumge ge ^ mite omrgntd(iti|tcvr«    gett uebate ngcmtr

^ TcMitafcóinlopl] fV    J&biaatUtiegoitdiom

anl rtnumcK

Wms mutins

‘Mlmr ni mfhis nt    ylcfc*

y^|itottteltnqiuirtit ubito tnmpfonoticfrmnoi < >y t

*<

?!

tß<

■a

Vir#*

-;w»

,T»

Jj*.

Éf

?r

»-

>h*

ttrßmrtft'Duoyct0mw

0r*0btctutîmimtnrb

0 nftmtartt tnttytcim    ttn qtto oflmônm tm Ca

od cio tut ftttttlio*01011 fcttatc om tcctftntitmtt contra    O firm tłjtoaU poąv$

vtc fonem t«mw^cv3l    tttcuitmno tno0n tofr -

<0owwf tes tle tfcc to    pot#60 temu tbmocrtc,

to tobc potobm-fonna cc

boto ypoflmoo przcryw    X>oó ojplr ao lotto

tobc obbt?c tromc ^ i tmo cttt tttityvtûc tntrf X^u wctms boCtidj tao itn \ucb to \df ïtc&ep$c itpwatctntigitfrup JpmfryabCuugcgotto ftrofc ünb tmfc fette wc lnj (jifcmt mettais tor tndj ton mttftoc #v    timg'

); titdbjwr ber qm ob Wumtnmfcncmotmn tiumt tmńamtm tettttt»nc(pt fĄmtUty fc tnttrmtto anto tapwr crtiott ftr    j bo^cpoDlttö'uteltfcgo

m ctiptmtiofctfitfl ttocflo jC? onmicmc temu piß    ^(rbomte twb trbtr m

tapottmumc bopn-bm Itb0or«ttocb0iofutby mtotitncpoiaptl-anc tter bamtdjaatkpnf boirçc tetrze bt odiof «f    fcnmbmtt tmtftt

'ÇXbmctmr ooo by w:    tttümem tttifcmnomtm

0cfitn patie 0Otto*tao be ubr timrmn tele nttątrttn ^ fcgtifctmtt uuptCr m    tem ittcmtt’Möfc®^^

' *1

Os

<**

MIC

•>4

O- |o h

X S J

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

'mttc-cruiV

.v;

Podobizna strony wierzchniej karty 90-tej

ê

I poDhiQTwmoßftnja * “ tin ùhpacnmctxm httmtmuH tmcgo^^iam tutti cotant te fcmtfttrito Itd/oto    firme wtemombtistttts

< I ntt îtod; tn t mette    ctxmtcw otttt uttnam

hniflc omet bmtmmgc* ~£iobc ûtmcmtt *grcd?l tjottthgt mttic wriTerot    tcfm*tqlcpt?cùmbo tu

utplma iam tue ab tn! icfm*bi fpraujon to tmiji rttntc men-emper    tnohonrij ttoogrdpppRe

tnto tuco ttn mtm ttte    mofiefi gtn rc fotRü O

Xyatcy otntp ttte oDfv    X )tr nllnmc grfimôigtr

djott tnotep* yoôgncdja    pabxmtc tm bofr wtor

mego orîHî ntc    ter îri/- ôa$ Du tnctDtfrgc

\ • mbn$ uwfri/c tmdj    nötiger mömcti rcDtn

t?oti tutittr mttfetor-tm    tmnr nbcmmtDtlï \vcn

te potumtte: (mite ttp    Dttnmnd/tnttuaDrff

titgctmrf/    1 etccnntttmmiprnntr |

tt ') ttommtt timpmmmi bu6 amccpmo fitmertn ' tticam ego ttmgnofrocr petrat# rontcptruic tun pcctntttm titctmt rentra te tuen ,, * y; tue cft fctttpct ,lC1> li X > o rmra witdfoąc po XX o Udfoto ntoio ta poz    aot tcfttt (t* ywgrxlicdf

mwatn*vgvtcdf tttop    poaola tue mm tuoi.t

pnentoû urne icit?<nt>#i    4^ îdj xmltdf ttteeu t tuf

} en mute m t Herrn-ir^ fcrtttu enpfimgen tun bcfccnnc* tntît tttmc fttn    idj' utile tuten fimten t

te wcôtrtmdj rit nllis#    mfntttîtMd) mute ttttrnr

i j'Jbrtafc toöw pmcnn twe    ~ mumttttrij ttt gntr

30 ^ofpoîmc* vtvßtßnt nt) mnotif mttmi t\ totüt tcmc ftmv 1 tmotcv    cttaDtturiatifntitf ûtûtt

~ljßc vmdjttn ivam Q anyCattaijöömßem

ör pcytc ömctt turnten uijtotmlmr brudem ♦ got'Xnite nUc öy Utttttgi: aiuo $etu ftwûtttmüàù tet ctfmt ömc etc E lir    u üitvaim sotpoDtnt*

. Q nui cOifictbtcmmur tfetüCtftn atfrtlttüm ! frott er uitcfomr mfltotm ttt rpttmt attîmt gtfledj

tfuttö matuoiv tttfito IO o ttfcölt 4jofjiolmni    arfdiaff&ttmrWimtmt

fron' mwtean uotec xvc    tourtt tmiimwt

flmuc ftooicv llńiNM

fiin

I.

xmtcumttftfcf/ctj tttfv

tuc\4Jfyertrfcrjrctffo »• fm Cito ; Otto tredo t tram

atytm» >

13 o toc;n u#tß

1 tttr CtC '    "■

Ł »Vt¹

¹ Jl cfpcrtt mo;nnouc Mty (totjtrpfi»csoQjo ut (fmmlttmt'Ct tum Qj cnytt fntua tta*etnö ttm i ttttit4Kccc$ coumtf : > aal

"^Tcfaai ttmttoDlmuo

1 Crocuudj • uttettß^n^ na* tum ßttt«* ncmjm tuoDhnu jprf/ fjfc tjoe fcrnctit fôdj ttattty 'TICulc pa timt wöa$ tuä aufcasermtlv $ -gdictc ixt eimudtngcn cćtmtattttjttmfttrm tmte tueftt tmfmcfyctc jtttjttoiHttüaterfiimff

mmmmtouim f f

2CXXi8

mtneromöteiiot

V/

;iV

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna strony wierzchniej karty 188-mej, na której zaczyna się pismo ręki drugiej (B)

■M*Mj

kÏT-ï"«e'

s$

hei«

Iw» râh

.c/C*f 3l*îj£ tr-r^rrrl

Z.

SaS

rtlttM

rmfttP

• łti i •> ( I

rra

•*•*? w -Ql 1 i

bnfc.

*£

wMfflai»"

■“œs&î,/ • i

-i- '

.-V*' r‘4.

<r

«;

■**“■" \T

, ■-•-

! >.-

* '* -v? ■ • m

}.

I gpttWünonttdd

nih

‘i0*

\ **

f ï <t* ri- . V, J

>*

■»

iÊÉÊÊÊLi

* « ' , «L

agPfraaBPfr ■ i«M

aÉlii«HI

.J

«aj; •

*.

*;

%-a

' ».<*./, »

i*'«•*-*?    ;.- ¹

• r ?. .

*.

' v' « M#ISI fp

. c '    .    Cł^**'* •** -p *jfy ^

: j.    ''''    ’    ■

,'J

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna strony odwrotnej karty 204-tej, na której części dolnej widnieje kilkunastowierszowy tekst łaciński, później wyskrobany

, ttnummtimiMmst ' mntmsrnngtoautreaa

—mmmm

fàûûBûfyûùtta

faölcmftfcL.:    ^

¹ Hj[\o    öy OyBT’

ywł tcyuvàtt tcrnilm

öyftfl-triofttyof umn,

îcrhftnt frs vhttcÜW^

nratam

rat

___a^^dnfttiictr

\mftmm ont wtâfc *mt»& trrftattrwo

sJflcc#,r”

™*w tttMcoEfynsttfiät

cmoteÿ y um vtfimiz* orrit

ttrnmrt tc$ umcröi^g o^uÿàf za$mäta$Üt Ugtfolm otta i üftafit JLV?ttgcnmCc ü«it

r^üa^mlmiccttnan îmrftcntt rß ravive ! O tttufdiDön Clvmn    ütggttscu tr

i    tn^ijtftöa objöS^    ämatämt nn b$

jto&y rtf? jnnotölgp tttüw tutnfxäföruf

\jonicm ÿfiggp

l^r

C5e

rfiùûogôtpomît

ftftnpylgtynky

■i Ki

MIW

? tr    asrn

tmövmitsnim W eim ¹ fiwncuyouttr tÄr ipinsslfff^ : und# uttö von ntat    ipiiuo 4$?. §2” 3_Wg

³^3fnoutnmt tttäär    To nfe |[o ttTÄ^n

fctömt fmwnßföma Jftmyht "J numnôUMmattFy W non iuuctnCîfmtJ^    ten

^tpläxiüzyiv fänä

^wu^ÿ'bc^wùùùmèv fitrUtogtt Cvmr~ «

ar?

',4V

4^M*V

Tl «----

« r *■

JL

‘ner

fc

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna strony wierzchniej karty 205-tej, na której zaczyna się pismo ręki trzeciej (C)

i*

Ł'

OTŁ*

^0!

w;

mm

i-i

IHB

Pil

AiSS

•m-c '

;;

-a

mwsmi

RB

..

i *

iŁ>

tli

ur

♦ n!m

j ?•>*

&fel

Skra

5S

PS

’W.

PSAŁTERZ FLORJAŃSKI

Podobizna znaku wodnego, znajdującego się na karcie papierowej, wstawionej do kodeksu przez introligatora Hainricha Yegema

-X

,U,

V( )

R..

‘4È&

■'■i

£§0M>>

' ■ '    ' ’    ■ - ■%-,    -i>s

&V?:/ •

TSwP⁻“

Sfëi

H pfc?

V,

Ü*&

fP

' i£4

2.

s«

. W Ar/

•'

_♦__<"

B,

f

«

♦mm

...

Jjrf

Jia

■f-

uaa^$ fwî! mxfutjpwó & ipflnetAb foul/W 'tonxtfFSvfr ' Ÿcrm & hùo*t yÿtnc Bjwuftl» w>^»wô

%no Çfetttxto jnMsxe nù vaxu(

uf&W*⁴*

/zÇu&cuè aué t*e Gmmc fixb

ciufîxZ teuoM^f^tC'ttutiL Gor^crf alibi jjfüniïifkmô ffm ffî°txxx⁰'£Ÿf

• nu

ante (cmfxr&i fiut^**x (VlSy**KrwPf fr^uui ^^trj^ßgc SotvCnÇjfxntf tu fttftmf~

mut

qfn:fe|uo (knffhtio fjefuuéyz etfobti nohfQ*a fl tyte Jîéuoti*

fiuff cfjuxte ifm fum/tuèo$ip*I$

pfcflU* bgoł    U0 fg&

fa 'Zvd&t'rnfQ/f f£è^kéknt<* fl

râtm° ât «fotnr tluijg»”*? Co

< IU*/£ te"?tfMmt wj clöSnt^*" ftefvt

— »4-

'¥0#KWKt ufil OUW iJ 00hu40fe Yft&UCCBrtÇ fu£ qptUU&M'fîç' yyfuTneÇ fiut ail (put hä) homal tućtpĄ? ^uocuèip    lta, ut

•®

■*

• 711*1

'■V

/•y

>Vi

y : »W

fefcjl

SU

ŻJ*.

v”

V:

I? -r’i

'Æk <'■

c..

»7f^o

*r

, %»

&y ' if«S>

fi

11««

mn

■ '    > Z* -

-    sf * y .gdW

fc*-

Bk ' *•    . .

^SlK..- .

HH

KARTA MEDYCKA

^ŁC%

£vÓvwa -,

Xl*ow6;£^

TABLIC A XIX

■J

kv>- 3

r«aĘ5(jK

SL

111 Mffl

_c, li J *g f >2 j •I---1 &    ^    .j    **r J    ii?    ^ s

|£j 9 «* 3    cr ^ tr ’ c y    è    jr    1 'S    *5^-$    §

M I fe S S    ^    f 2    » ' «    |

jj-t-l ⁵² I i if a 3-1 ^    ^    ^

iH śfii fil i i i Hl I i 4 fi-

:.-?. | -e i-. î4-C £f|*s ,V i    ^ ST g. ? ^

ś-i.}l îlîsArî'f »1 | J5i4'i

sJ’««lij Misi I 4 ?i,i'3s . i pf-1 HM f«41 i tff? i i ⁵

|łM| l-îîJ¹

“tîftllf    *

b mtjMłM.Tif i i * i

^ i j.Jk| |41 ä Î" !r -HrA    À

/ -V    .    '    ,» Ä. .•

! * •? f

r«-

11

ś*

* tr*.

f CT

.n

ł*.

■-V

4«    4 -■ XK

H 1 si«

fp

■■

.V

I J5

.? -w

-* >>■'-4

f.

! T-

è/

u    Ac:ïj.jU ~ i n rnmii-~r~r imrrni hhimi

_•«? j i jUWJE.4L.i_.

t:

Ł-*

KARTA MEDYCKA

V

*t V.

‘A

. v!

i

'    r.--

S.-'

+ .

-•;

*. •: ■

■ ••

*

/

^ c l'iftu/t i    /r/n /t a/iy///

//V łtJ/t/n ił! /u fĄ /rfńt/śj . f/ïfXÂf

₄ i ir*iJ&

ut}- uvîltru^ inrioitc:*;* ttw^o f    tnnoflftvoa

b *4 oHwąo Ipftptt? moro raovo    nu⁴* Min* ot trefpfv wotvr tfoftjcjcciw

uiovo prnvo up;cf{( iticr pnccuvu urno    ^olv

iMftitr    $v*ftn vyGi pr;c<> colv QvttxiÿCfàtl*vTp:a\XJ\cn V\>nu4vvdĄ t\w»vdł

Vp Rifîv^    \vil\c^oeacbpcv^scûnticvVv'vjr^crfjray

uudîA mûVA $\vd Vu!u^ nmt»^ uiuotttflt «Jv'f ncprvntc vft^JVtmiC un>vVviîi rtwnvcxi 'SWxvovl^ «une ^ lux?ptrç tntyptitc v^fem tocyłaon lya) jiunjcij mid muS hicjÿ vftclon lyà> 4jäu$ju tncmvuViR îvfofc^ tlcfclc tmimdc^nelxN^blioéa Xr1xoor\9i\t(£K Vrwt lin' duu\c    nurJ? vr(nflfr\ Itcïpnmcc fÿrtty rçirtvc ftuci} V'miw

lrf?c yàud pjvftr vjtîSvn    \vcfy TTiOJyrlj 3|tc<)tcjiió*v in<) df\aa Ün\yo tisud)d

A\\>àN>o huvjo Ticoîvvmuv OfVtuuc\îWd my Vv(ÏW ^nurrnd« tuvjjo r6iuł^m pr;cS uura frimai mii ^Auq<) liefet* Arenom Avogrm rtti^tftiUrqiOrlihilvfîcolnü^o

J km» tmy o^cliiiuv    l\j§t ;lnucndd mejo tkfcliq lt»^c v«$$vk ntoy

*pr«t tiVtyt n.r^v    .    N    *tVo;i    .    jn-vi^H'

fpntUvoitoi*} t\uop)    m^î atrçfvoiq aufm ntoya ^va\vuÿ

Aîty t\wôA>Vtvl cljfiftl wo&y \v;idl InĄ tpi durera moóldtotj ntlxjnS'c^ ty    filoSlà tv<ju ôurl) fttpc*ttiv (lim^cmcyo ru(W;uap? tKirçÿtfr

’Hvlnxjrlvuy u^vn    VoïbWv Yiîlv tUwcv fvon rtuôrrrttn?^

^Tu^itłrm To^tVt; Arpiicrç moAli fpr«uncôliiofa^i>tiïrt3 vmdiMi iihUIa »V>5 ndott^j^ tvov nclo^f

\m;o

'T‘

muri

V'*) v^ »

,-t

.y

n n(

t/fnfrrihi nm.%

(mu/h -i . SCłn/rłuntctf rtl /ic/'t\u {/ru 6v///.t 7cmfanîifHL* .śi’t?vułKi

Â/

; :• '/; t

n.

»I ; jijn

<'»> . »

-J ł ' , i <■

Lsyn'

; 'r

! : ‘jt - /y?'’

___--f-Â

*%

Élk^

KARTA MEDYCKA

Çÿ Çtfiîy    m/et(4Wÿ'e$$ylÿ M/ejŸdWyf k Çotfy ■

4$dvQà\d %\( $a$o€te/óMUtwit\im?ay%tm m? fiâiïowal    j/Myrfrźfiy fiyù yatiyi ùa£f

mW

njj(ô$ ïÔ\4$%ÿ ôvCptnÿC fytvdld ûj/r£i? iÇ-j

o\

^ rntlw fy# aatyfmà ydmje §o%t wctiUy-

muó

'n yvyvkcTfô mylùjye*v$yd \m>d Lihf jr^t fwtHrb źybrś ///tyrawfrß m¹. id ob ty Ai /m/a\(\ï omyiwiâ o $ m/zy td-wofriy i(ioÿ(ÿ/d ód ffïZCrtsv móUffó ûritfr^i mya borate t/l tf/cytd wô$r mól A j/fAtot/d    tuoy nafty-

r$\m mmc \eÇi Uw$ÿ <3 tôyem famn/v

flyl œÿlôfiç yïïeê h?f* vriÿ/iylw'dGy ly* vffta-

yvyÆtml rvMômtrb hvôyAn^a^y $n>ytfya%ÿ>-’ j$y ÇyYÇd$ fûfyd^ôH 4 tôt^yez/i ta wwtfïarco' \r$ydtÇfyd yôrial a vogtictâtttf pr$#U wya uut-Âfri mota o tùt> fy y iaw$d /ni/Uwal/in)eyv w/tc y faittutu madtôfnt fwcuy onAWjntf wÿ !> $' Çtôfyf mi/d ydnyc ÿ%of(M y $d$<* ôr$yfr£ÿ<M'OMy üfmjd am$ fnfeg tôtva Mybßfon y IvrfiîrYYt’

\$pf wcfdc y yôrSterfid/ d - fada fy* ta va mi ri wMi y/my/M o’&voïôci óflurpc hvûtc óth^i^ctńów tnoi/(h a wjytAy ttycyxAvcô^rîy mou Çffiari / Cïr^C rüifk fhvôt% wctnnye tfo^c/d. dvrtîa ytdfvc'yp ódttów .. y>dudtt%pw^Ąy/t<€ittóyAo ^yC óvt$vr$at/ nwa óvóm rżą fweyó/A vyrtù fwadttyp frvCiy tiifCôdda ii y ódtuwy > tdtimi fóriu\Jc;yc źdawyriiclt fwćgó A \Y$vr(sv ytcmffyem fdtwyctci myd* .i$a vrfit %b vióy hwA\

PSALM 50-TY (OKOŁO 1521 R.)

Podobizna z rękopisu Bibljoteki Uniwersytetu Warszawskiego sygn. 11

on

C\J

cn

4

!

ł'

)

<

«

#

m

:

■

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

V» *

#

*4

Cft

! 00 000 ę^ j

PK .140/H I

w