li

i

.

-

%

•s

Wydawnictwa Księgarni Polskiej B. Polonieckiego we Lwowie.

Polskie Przewodniki podróży.

/I

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■/, istnie-Biem naj- }

Nasze zbiorowe wydawnictwo polskich przewodników podróży, czyni zadość zdawna odczuwanej potrzebie i licznie objawionym życzeniom szero- » kich kół podróżującej publiczności. Zadaniem jego ' jest wyrugować z rąk polskich turystów dotychczas prawie wyłącznie używane obce przewodniki i przez dostarczenie im znakomicie opracowanych, doborowych własnych przewodników uczynić obce zupełnie zbytecznymi. Stojąc na wysokości najlepszych tego rodzaju wydawnictw zagranicznych, przewodniki nasze, oryginalnie opracowane, spełniają wyznaczone 1 sobie zadanie pod każdym względem. Układ ich i opracowanie oddajemy autorom, którzy odbywają umyślne podróże do rozmaitych miejscowości celem dokładnego poznania ich i zatrzymują się na miejscu przez czas dłuższy, aby na podstawie własnych i wiarogodnych spostrzeżeń i niezawodnych infor-macyi zebrać jak najobfitszy materyał dla naszych przewodników. W pracy tej korzystają z najnowszych źródeł, opisów, wydawnictw i katalogów, co spra- J wia, że wskazówki i wiadnmośri_QQdan£uv naszych przewodnikac!

K >nny uję-ynią za-'

jącemu w os nowszych zm cia i oryento

0000023157-

Wydawnictwa Księgarni Polskiej B. Połonieckiego we Lwowie.

dość praktycznym wymogom i zasadom artystycznym. Zaopatrzone w najlepsze, wzorowo wykonane plany i mapy nie ustępują w niczem niemieckim, czy francuskim „Baedekerom“ i zasługują ze wszech miar na zupełne zaufanie i poparcie.

Dotąd wyszły :

Przewodnik po Rzymie, z planem miasta. Kor. 3.—. Przewodnik po Wenecyi i wyspach okolicznych, z planem miasta. Kor. 3.—.

Przewodnik po Włoszech południowych i Sycylii, z 11 planami miast i mapami geograficznemu Kor. 6.—.

Przewodnik po Neapolu, z 3 planami. Kor. 3.—. Przewodnik po Herkulanum, Pompei i Capri, z planem wykopalisk Pompei. Kor. 2.—. Przewodnik po Palermo, z planem miasta. Kor. 2.—. Przewodnik po Tatrach, z 3 mapami. Opracował Janusz Chmielowski. Kor. 6.—.

Przewodnik po Tatrach zachodnich, z mapą. Opracował Janusz Chmielowski. Kor. 3.—. Przewodnik po Lwowie, z planem miasta. Kor. 2.—.

W przygotowaniu:

Przewodnik po Florencyi.

Prrewodnik po Włoszech północnych. Przewodnik po Krakowie.

*

PRZEWODNIK

PO WŁOSZECH POŁUDNIOWYCH 1 SYCYLII

WRAZ Z WYSPAMI LIPARYJSKIEMI, MALTĄ I TUNISEM

«*

HinaowasHs

.

MH2IMUTI /iTJAM .IMaiMSLYBASIJ IMA«fêYW X SA» /

*

ARTYSTYCZNO-INFORMACYJ NY

PRZEWODNIK

PO

WŁOSZECH POŁUDNIOWYCH

I SYCYLII

WRAZ Z WYSPAMI LIPARYJSK1EMI, MALTĄ I TUNISEM.

Z SZEŚCIU PLANAMI MIAST, — PLANEM MUZEUM W NEAPOLU I CZTEREMA MAPAMI GEOGRAFICZNEMI

OPRACOWAŁ LEON STERNKLAR.

V-

LWÓW 1907 — NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ B. POŁON1ECKIEGO. = WARSZAWA. — KSIĘGARNIA POD FIRMĄ E. WENDE I SPÓŁKA. —

Jk ïi

HlUa ©°W

V*

4>

JAM .IM3

3f V

WS

At

«*£■

ODBITO CZCIONKAMI DRUKARNI „SŁOWA POLSKIEGO“ WE LWOWIE POD ZARZĄDEM JÓZEFA ZIEMBIŃSKIEGO.

tir /iSfefe

*T

42

41

40

39

38

12

■M

\ n urt

Ja

Odległość wschodnia 13 od. Greenwich

14

15

16

18

tyka

toiuLiïsr

iijpńpd

/••V

Si

■m

ftili

IBllliji

■ »\ *>

FW

S5

Wl.pol.

Jap

W Ł OCHÏ

Ife

Część po łu dni o wn .

Podzialka l: 2 500 000

42

Tiroli i ; r!‘-f^S|Y

Wtok

im W ' l,

V.

score Fhfźi

ŚSk«ttSB

ylt&izrùrârÇ' i Gestie

■pv

ilp ;\*-g&*sSv"

MtfbbóndKrft

vùuU p¥m

w$w

|Q!

>Â

jMiU&J u, ipefójfaA rj

>-v".

marino A iA\ .FerM

/1/7

:.v<

NNi

to

5gi<

s^„

20

spijflB

S5i§Ł)

"XL

20

10

Kilometry

20

30

Włoskie mile

Główne miastu. prowincjonalne są raz podkreślana.

Tramwaj

Koleje

Giówne Unie

Wysokość w metrach.

V'

»ar

sfâÂf < idß&ßfcsj céri^ ^śi

hen

SM

Cahr>«

nola

TL

gÉÜIlfe

P^ UUctóli«.

Aiulr

Cor

TeSrUzz&

RlZVO - nramiM^ , v

a»te-ssj«*r. S^;JVms:

mAT+n-^tura.

ÏÏÜ

Wełi*ćąĄ BrertzcL

freztrii

o Triccurico

Ferm

ViAj/biccn

•tó

>m.

Mm

*<|y^ÊË

41

Ptli^OTUJf^S

y^Éfc

\°.

Gi

.....    e*s«ib

> jłąs'tina ^Yttru a S.Vi£%Ę^fĘgj^ ‘^oafótfW. Cealie*Mess. •: V',\1'^

ótpndo ₀

?<ł

SlSl!

Ä" »P'“" '

ms

'/Æ

ixaiito

axent) ₀

».y...,ß/aycu

HH

®s

\v

Î;Â'

°OrLa.    1

yniedurias

^MÊi

>r,)|i \mBÊm 40

C,

!■

Si

vrit

turc

îtaj

w~>

s.

(i feoco    ° S

l^:

12

13

14

15

mm

*w

pd d.Suo

Ifl

Gy

-A&i

^£■‘03^3 ex

39

WS

«Z

mm

•0Âf H'Â'Wpp

rfî

fri/J

©v Giln.à&a

>e

WÈË,

If

0,

.jSHB

’îm

<M//À

!iïù

//

38

16

17

18

'//ss: '. ;'•

-,

o

V

■.mwm

.4

*

BIBLIOTEKA

r GŁÓWKA j

V*Ç.

i.

••*-..

:

■*

Uwagi ogólne.

Najważniejsze pytania, jakie się nasuwają każdemu, kogo nęcą błękitne niebo i pomarańczowe gaje Neapolu, są: kiedy najodpowiedniej udać się w podróż i jakie należy poczynić do niej przygotowania. Temi dwiema kwestyami zajmiemy się przeto na samym początku, dalsze zaś uwagi ogólne zestawimy w porządku alfabetycznym.

Pora wyjazdu. Południowe Włochy okazują się w całym blasku piękności w drugiej połowie marca aż do początku czerwca, z końcem września, tudzież w październiku. Zimowe miesiące od listopada do lutego nadają się bardziej do pobytu w miastach głównych. Uprzedzenie, jakoby w południowych Włoszech panował w lecie skwar nie do wytrzymania, jest nieuzasadnione. Mimo to miesiące letnie: lipiec, sierpień i wrzesień, nie są odpowiednie do podróży w tamte strony, gdyż podówczas lepsze teatra po miastach są zamknięte, nie odbywają się koncerty, ani zabawy towarzyskie, rodziny zamożniejsze przebywają przeważnie po willegiaturach, a w miastach całe życie towarzyskie obumiera. Podróżny traci przeto wielką część rozrywek i przyjemności i nie może sobie utworzyć całkowitego obrazu życia w miastach, które odwiedza i które wywierają zupełnie inne wrażenie w porze ożywionej.

W lecie można co najwięcej zwiedzać górzyste okolice północnych Włoch lub obrać sobie dłuższy pobyt na pół-nocnem wybrzeżu morskiem i na wyspach. Neapol jest wprawdzie i w owej porze, jak zawsze, cudownie piękny, a noc letnia nad morzem lub na statku w zatoce spędzona, pozostawia niewygasłe wrażenie, ale mimo to radzilibyśmy każdemu, kto w owych gorących miesiącach w te strony przybywa, udać się do jednej z sąsiednich willegiatur, do Sorrenta, Castellammare lub na wyspę Capri.

Przygotowania do podróży. Pakunki. Rzecz naturalna, że najwygodniej podróżować z jak najmniejszą ilością pa-

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH    1 kunków. Należy tedy brać ze sobą w drogę tylko rzeczy najniezbędniejsze, kufry i walizy opatrzyć w znamiona, odróżniające je z łatwością od innych podobnych, celem uniknięcia zamiany i nalepić na nich na kartkach papieru swój adres, dokładnie i czytelnie wypisany.

Często dają się słyszeć skargi, że w kufrach, nadanych za recepisem, brakuje przedmiotów, które skradzione zostały podczas jazdy lub na dworcu w czasie przechowania w t. z. deposito. jakkolwiek koleje włoskie nie zażywają w tym względzie sławy gorszej, aniżeli w innych państwach europejskich, to jednak ostrzegamy, by nigdy w większych pakunkach, nadawanych za recepisem, nie umieszczać gotówki, papierów wartościowych, ani klejnotów, lecz zatrzymać je przy sobie w kieszeni lub w torebce podróżnej, pilnie strzeżonej. Nie należy też kufrów i tłumoków zbyt długo, zostawiać w „deposito“ na dworcach kolejowych. Mimochodem notujemy, że stosunki bezpieczeństwa w tym względzie są w południowych Włoszech i Sycylii o wiele lepsze, aniżeli w północnej Italii. Kufry powinny mieć dobre i mocne zamki, a ewentualnie można zażądać od urzędników cłowych na dworcach zaplombowania ich. Dalsze szczegóły patrz przy ustępie o kolejach.

Podróżny powinien wziąć ze sobą w drogę ciepłą, wełnianą odzież i takąż bieliznę, gdyż we Włoszech temperatura ulega częstej zmianie, pod wieczór zwłaszcza gwałtownie się oziębia, a dżdżyste miesiące zimowe dają się mieszkańcom Północy nieraz dotkliwie we znaki. Jako parasol najlepiej posłuży t. zw. en-tout-cas, który może w razie potrzeby i od skwaru słonecznego uchronić. Suknie, obuwie i rękawiczki są także i we Włoszech dobre i tanie (np. suknie w Livorno, obuwie w Neapolu i Palermo, rękawiczki w Palermo). Różne drobne przedmioty, jak nici, igły, zapasowe spinki i guziki, plastry angielskie, kubki na wodę, pióra i ołówki, kałamarz podróżny, budzik, lornetka, bilety ‘wizytowe, zapałki i tp. mogą być przydatne w drodze i przezorny turysta nie zapomni się w nie zaopatrzyć. Co do zapałek jednak zwracamy uwagę, że pudełka, nie opatrzone znaczkiem stemplowym vvłoskim, są ścigane, a posiadacz ich podlega surowej karze (wysokiej grzywnie) za ukrócenie podatkowe.

Następujące szczegóły, ważne dla podróżujących po Włoszech, będziemy poniżej rozpatrywać w porządku alfabetycznym, czyniąc w nim ten jedyny wyłom, że tuż po ustępie o hotelach podamy szczegóły o restauracyach, winiarniach

1    kawiarniach, gdyż te, dwie, tak doniosłe dla obcych kwe-stye, a mianowicie kwestya mieszkania i jadła, łączą się ściśle ze sobą. A więc pomówimy przedewszystkiem o hotelach.

Hotele. Wielkie hotele głównych miast włoskich nie ró-inią się. urządzeniem i cenami od hoteli innych wielkich miast europejskich. Pokoje kosztują dziennie zazwyczaj od

2    lirów 50 centes. do 5, ewentualnie i do 7 lirów, w sezonie głównym drożej, aniżeli w innej porze. Table (T hôte (często z winem już, czasem bez) 5 do 6 lirów. Usługa lira, oświetlenie 75 centes. do lira dziennie. Całe utrzymanie, t. zw. „pension“, 12 do 15 lirów, w co jednak niekiedy wino, światło i opał nie jest wliczone. Główną wadę hoteli drugorzędnych stanowi niećhlujność, zwłaszcza w pewnych, niedających się bliżej określić miejscach. Ceny należy naprzód wyraźnie ustalić, celem uniknięcia późniejszych nieporozumień. W( hotelach tych drugorzędnych, śniadania pierwszego zazwyczaj nie spożywa się w domu, ale poza domem, w kawiarni. Pokoje kosztują zwykle 1 % do 3 lirów dziennie, świeca 50 centes. i tyleż usługa. W zapałki należy się wprzódy zaopatrzyć, gdyż w hotelach ich nie dają; można je nabyć na ulicy u roznosicieli, którzy sprzedają albo zwykłe zapałki (fiammiferi) albo woskowe (ćerini). Małe pudełko kosztuje ' 5 centes. czyli solda, większe pudełko i lepsze zapałki dwa soldy. Kosztowności i znaczniejszą gotówkę można oddać do biura hotelowego w przechowanie za pokwitowaniem.

Gdy usługa nie jest osobno w rachunku policzona, należy dać kelnerowi i posługaczowi hotelowemu za dobę po 50 centes,, przy dłuższym pobycie mniej. W żadnym razie jednak nie należy zapominać o napiwku, który Włosi uważają za coś nieodzownego, są atoli pod. tym względem skromni i nie wymagający i poprzestają na drobnych, kwotach. W razie, gdyby gospodarz hotelowy, woźnica, kelner w restauracyi (cameriere) lub posługacz (faćchino), występowali z bezczelnie wygórowanemi żądaniami, najlepiej się nie unosić gniewem, ale zachować zimną krew i powiedzieć spokojnie : „avete fatto an troppo grande conto, vi siete in-gannato, fate il prezzo giusto“. (Policzyliście za wiele, pomyliliście się, proszę o cenę należytą). Skoro Włoch spostrzeże, że cudzoziemiec nie w: ciemię bity, ale że się zna na cenach, czyli, że jest „prattico", spuści z tonu i zezwoli na zniżenie rachunku do należytych granic.

W głównych miastach, w razie kilkudniowego pobytu, wygodnie jest zamieszkać w pensyonatach. Cena: 8 do 12 lirów dziennie za pokój, śniadanie pierwsze, drugie czyli t. zw. colazione o 12-ej godzinie w południe, (które, złożone z dwóch lub trzech dań bez zupy, zwykle z pieczeni, ma-karanu i owoców, odpowiada naszemu obiadowi) i obiad, pranzo, o 7-ej godzinie wieczorem. Co do usługi, światła, oraz wina, to zależy od umowy. W razie dłuższego pobytu jest o wiele praktyczniej i taniej, wynająć prywatny pokój (dla osoby od 30 lirów miesięcznie w górę, stosownie do wielkości, położenia i umeblowania, tudzież sezonu), a wi-ktować się w restauracyach. „Colazione“ kosztuje mniej więcej 2 liry lub 2*50, obiad od 3 lirów w górę, z winem lub bez. A la carte można jeść taniej. Napiwek kelnerowi w restauracyi 15 lub 20 centesimów, w kawiarni 10. Śniadanie pierwsze można pić oprócz w kawiarni, także w barach amerykańskich, gdzie kawa i czekolada jest tania i dobra, ale zazwyczaj niema tam krzeseł i każdy stojąco wypija swą kawę.

Przy wynajmowaniu większych umeblowanych mieszkań należy być bardzo ostrożnym i omówić dokładnie wszystkie warunki i szczegóły, najbezpieczniej jednak umowę ułożyć pisemnie, dokładnie oznaczyć inwentarz i przekonać się przedewszystkiem o dobrym stanie mebli, dywanów, pieców (jeżeli są), tudzież czy okna i drzwi dają się dobrze zamykać i wreszcie oznaczyć cenę za opał i światło.

Restauracye włoskie są to t. zw. „trattorie“, gdzie można znaleźć stałe obiady „a prezzo fisso“ lub też jeść à la carte, zazwyczaj od godziny 12-ej w południe. Ceny colazione i pranzo, tudzież napiwek kelnera (cameriere), patrz wyżej. Wobec swobody, jaka w tym względzie we Włoszech panuje, można bez wszelkich formalności siadać obok osób obcych przy jednym stole i wszczynać rozmowę z sąsiadami.

Winiarnie czyli osterye, (w Kalabryi „taverne“), są to knajpy ludowe, prymitywnie urządzone, często nie grzeszące zbytnią czystością, ale posiadają natomiast wyborne wina o cenach bardzo tanich. Włosi odwiedzający je przynoszą ze sobą jedzenie. Ciekawy może studyować tu życie ludowe i jego tajniki, którychby gdzie indziej nie mógł poznać.

Co się tyczy wiktu, jest on nieco odmienny od naszego, ale dobry i należy porzucić niesłuszne uprzedzenie przeciwko kuchni włoskiej, która, chociaż nie dorównuje francuskiej i wiedeńskiej, jest jednak bezwarunkowo lepsza od niemieckiej. Ryby i skorupiaki, drób, jarzyny, sałaty, nieodzowny we Włoszech maccheroni, risotto i wyśmienite zupy, są to przysmaki, które i przywykłych do innej kuchni zadowolą. Do tego znajdzie tu gość obcy wyborne, naturalne wina po bardzo nizkich cenach. Dlatego zalecamy wszystkim, którzy nie są amatorami piwa i bez niego obejść się mogą, restauracye włoskie, trattorie i osterye, gdzie o wiele lepiej i taniej jeść będą, aniżeli w niemieckich, obliczonych na wyzysk cudzoziemców.

Krótki spis potraw specyalnych włoskich, z uwzględnieniem kuchni neapolitańskiej, może posłużyć do zoryentowa-nia się dla obcych, którzy będąc po raz pierwszy we Włoszech, otrzymują w restauracyi kartę obiadową z niezro-zumiałemi dla nich nazwami. Spodziewamy się, że czytelnicy nasi będą nam wdzięczni, gdy im w krótkości podamy wyjaśnienie nazw ważniejszych potraw włoskich.

1)    Rosoły i „entrées“: Minestra, do, mięso z sosem ; arrosto, pieczeń;

polewka wodna, w północnych Wło- polio, kurczę; pollastro, kapłon; szech przeważnie z ryżem. Zuppa, gallinacio, polio d'india lub dindo, rosół na mięsie. Brodo, rosół; eon indyk; costoletta albo bracciola zna-pasta, vermicelli (fettucini) z kluse- czy kotlet (di vitello, mongana, mączkami ; eon riso, z ryżem; coń pi- jale, kotlet cielęcy, barani, wieprzo-selli, z groszkiem; eon fagioli, z fa- wy); costoletta milanese jest to ko-solą; eon semola, z grysikiem. Ri- j tlet, który odpowiada zupełnie szny-sotto, ryż na maśle., . i£dna z głó- j clowi wiedeńskiemu. Capretta, mię-wnych potraw włoskich, spećyał, ! so kozie; agnello, jagnięce; bistecca, który Włosi znakomicie przyrządza- j bifsztyk; stufatto, ragoût; presciut-ją. Maccheroni al sugo lub al bur- \ to, szynka; salame, kiełbasa; pe-ro, makaran włoski z sosem (zwy- ! sce, ryba ; luccio, szczupak; carpio, kle) pomidorowym lub na maśle, ! karp; trota, pstrąg; anguilla, wę-również ulubiona potrawa we Wło- gorz. Fegato, wątroba : cervello, mózg; sz^cłi,zwłąsą^ippiu^ńlowych.Cien- selvatico, dziczyzna; lepre, zając; ko pokrajany makaran 'zowie się ; beccaria, bekas; anitra selvatica, także spaghetti. Uova al burro, jaja dzika kaczka. — Przyprawy: sale, na maśle. Polenta, mamałyga.    sól; pepe, pieprz; mostarda, mu-

2)    Jarzyny: Spinuci, szpinak; ca- sztarda; aglio, czosnek; cipolla, volo, kapusta; cavolo fiore, kala- cebula.

fior; broccoli, brokoli (odmiana ka- 4) Wety: Formaggio, ser; pasta, lafioru); carciofi, karczochy ; piselli, j ciastko; crostata, t. zw. u nas fran-groch; fagioli, fasola; patate, karto- ' cuskie ciasto; zuppa inglese, tort tle; carotte, marchewka; funghi, z pianką; giardinetto, desert z ró-grzyby; asparagi, szparagi; lentic- żnych owoców; fragole, poziomki; chie, soczewica.    frutti, owoce; pesche lub persichi,

3)    Potrawy mięsne i ryby: Man- brzoskwinie; ciriegie, czereśnie; pe-zo, mięso rosołowe gotowane; umi- | re, gruszki; pomi, jabłka; noci, orzechy; uva, winogrono; aranci, poma- na smalcu i przyprawiane jabłkami rańczę; fichi, figi. (W Sycylii są bar- rajskiemj. La zuppa di maruzze, dzo łubiane t. zw. fichi d'india, figi zupa ze ślimaków; U zuffritt o, ra-indyjskie). Finochi, kopr włoski. gout wieprzowe; la piźza, placek

Główny dęsert włoski to ser j z serem i słoniny, i owoce, legumin naszych nie znają, j W dniu 4 sjęrpnia i na Boże

Ulubionemi potrawami Neapoli¹ j Narodzenie jedzą zazwyczaj kurczę-fańczyka są jarzyny i ciasto, prze- ta z pomidorami, na Wielkanoc ca-dewszystkiem „maccheroni,“ który i satello, placek z ciasta chlebowego z. najlepszej, mąki pszennej (sara- j z roztopioną słoniną, w którą wci-golla) masami wyrabiają, zwłaszcza śnięte są jaja wraz z łupiną; w wi-we Wsiach i miastach ü stóp Wezu- gilię Bożśgo Narodzenia wedle zwy-wiusza. Także ryby na oliwie, poŁ. ! czaju ludowego jedzą węgorza,ostry-midory, skorupiaki, polipy t. zw. gi, suszone owoce i ciastka z mio-frutti di mare, jedzą Neapolitań- ! du (.śtruffolt, mośtaccioli, susamiel-czycy z zamiłowaniem. Prawdziwe Lip ■ Najlepszy makaran pochodzi narodowe ich potrawy są następu- z Castellammare i Amalfi, najprze-iąc ę-: B race ino Le, kluseczki z sieka- i dniejsze ostrygi z lago di Fusaro, rrego mięsa jagnięcego z piętru- najpiękniejsza cielęcina z Sorrento, szką, rodzynkami, cykadą, gotowane | najwięcej przepiórek z Capri.

Kawiarnie są dla Włocha nadzwyczaj ważnein urządzeniem, wypełniającem znaczną część jego życia. Tu spędza on kilka godzin dziennie, czytając gazety lub też bezczynnie ha dolce far niente, paląc wonne cygaro i spoglądając przez okno na ruch uliczny lub rozmawiając z przyjaciółmi i znajomymi. Kawiarnie po większych miaśtąch urządzone są z wielkim zbytkiem i mogą zadowolić wymagania najwybredniejszych gości. Wielki wybór gazet; oprócz włoskich znajdzie tu gość zazwyczaj trzy lub cztery główne dzienniki francuskie, wiele angielskich i kilka niemieckich, między nimi wiedeńską „Neue freie Presse“, także tygodniki illu-strowane i pisma humorystyczne we wszystkich, tych językach.

Kawa z mlekiem (caffe latte) kosztuje w południowych Włoszech drożej, aniżeli w Rzymie, mianowicie filiżanka 30 do 50 centesimów. Mała filiżanka czarnej kawy (caffé nero), ulubionego napoju Włochów, 15 do 25 centesimów, czekolada (cioccolata) 80 centesimów, bułki (pane) po 5 centes. We większych kawiarniach można też jeść drugie śniadanie. Kotlet kosztuje lira, bifsztyk lira 40 centesimów, jaja po 20 centesimów. Lody są wyśmienite, zwykła poreya (gelato) kosztuje 40 centesimów, pół porcyi lodów (mezzo gelato) 20 centesimów; wielkie kawałki okrągłe (pezzo), 60 cent. Lody ziarniste t. zw. granita, kosztują również 20 centesimów. Ulubionym napojem jest limonada t, zw. gazzosa.

W pogodny dzień siadają goście przed kawiarnią przy małych stolikach, rozstawionych na trotuarze, między którymi odbywa się ruch uliczny. Niektóre tylko kawiarnie są przez całą noc otwarte. Napiwek kelnerowi 10 lub 15 cen-tes. Przy wymianie pieniędzy na drobne, należy być ostrożnym, przeliczyć otrzymane monety i oglądnąć je uważnie.

Wracając znów do porządku alfabetycznego, Ód któregośmy na chvvilę odstąpili, przechodzimy obecnie do kwe-styi języka.

Bez znajomości języka włoskiego nie może podróżny korzystać z wielu przyjemności i rozkoszy umysłowych, a oprócz tego napotyka na liczne trudności. Dlatego radzilibyśmy każdemu, kto na dłuższy czas do Włoch się udaje, przyswoić sobie najgłówniejsze zasady tej tak pięknej i tak łatwej do nauczenia się mowy, co oprócz innych korzyści także i dla sakiewki okaże się pożytecznem. Bez znajomości języka włoskiego i gwar ludowych, nie można nawet myśleć o wycieczkach w ustronne okolice i miejsca odległe od kolei, nie mając przy swym boku zawodowego przewodnika (guida), którego towarzystwo drogo kosztuje. W większych hotelach i na głównych drogach wystarcza język francuski, niekiedy niemiecki. W Neapolu i większych miastach Sycylii, prawie każdy hotel ma sekretarzy, portye-rów i kelnerów, władających tymi językami/niektóre hotele należą do Niemców, n. p. „Hôtel de France“ w Palermo. O języku angielskim i jego uprzywilejowanem stanowisku niema nawet co mówić, niektóre hotele, jak n. p. Hôtel Parker i Hôtel Britannique w Neapolu, są tak dalece urządzone i zastosowane do wymagań publiczności angielskiej i amerykańskiej, że podróżni innych narodowości niechętnie są widziani i niedługo w tych hotelach zabawią. Wynika to z ogromnego napływu Anglików do Włoch południowych i Sycylii. W Syrakuzach n. p. każdy obcy zwany jest Anglikiem (Inglese), gdyż stanowią oni olbrzymi procent turystów.

Do poznania właściwości kraju i jego mieszkańców, tudzież zrozumienia sztuki włoskiej, niezbędna jest przynajmniej częściowa znajomość języka. W obcowaniu z ludem można niekiedy posługiwać się mimiką, którą Włoch łatwo rozumie i myśli obcego z nadzwyczajną przenikliwością odgaduje.

Kilka zwrotów i rozmówek najpotrzebniejszych, jakie poniżej przytaczamy, może komuś, co języka włoskiego wcale nie zna, oddać pewne usługi, resztę znajdą ciekawi w „Krótkim podręczniku języka włoskiego“ Buloza (Konińskiego), wydanym przez Księgarnię Polską we Lwowie.

czi,

1)    Wymowa: Ce == cze, ci = ; Na lewo — a mano sinistra. (zresztą c wymawia się jak k), i Na prawo — a mano destra.

ge '= dże, gi == dżi, (zresztą g wy- Prosto — diritto. mawiaj jak nasze g), sce — sze, Proszę poświecić mi — Fateci lume. sei — szi, (przed innemi samogło- Bardzo się śpieszę— Ho moltafretta. skami sc jak nasze sk, n. p. scopo 3) ęzas i pogoda

STiÄ'    g" = ńi’ Która godzina Che ora i ?

jt,    . . Czwarta — Sono le quattro.

2)    Ogólne rozmowy: Chciał- Którego dzisiaj mamy - Quanti bym pana prosie — Avrei a pregarla. ne abbiamo del mese?

Dziękuję uprzejmie — Tante grazie. Dzief> dobry panu (pani) — Buon Muszę isc stąd — Bisogna, che me giorno Signor (Signora).

ne vada.    Dobra noc — Felice notte.

Żałuję, ale mc me rozumiem — Mi Czas nam iść stad _ E tempo, che rincresce, ma non. capisco niente. cerie andiamo.

Proszę siadać S' accomodi. j Czy spałeś pan dobrze — Ha ben Proszę się me trudzie — Non s m- j riposato?

comodi.    .    . . Czekamy na pogodę — Aspettiamo

Nie mógłby mi pan powiedzieć, u bei tempo gdzie mieszka pan M. — Di gra- Wstaliśmy za’ późno — Ci siamo zia, non saprebbe dirmi, dove Levati troppo tardi. allogiaUSignore Al. ?    Niepogoda — F a cattivo tempo.

Proszę chwilkę zaczekać — AU fac- Do widzenia - A rivederci. aa il piacere d’aspettare un mo- juz późno — Lora si fa tarda, mento.    .    Kiedy mam wstać — A che ora deb-

Żałuję — Mi dispiace.    bo alzarmi?

Proszę mi wyświadczyć tę przysłu- proszę mnie jutro obudzić wcze-gę — AU faccia U piacere.    ^nje _ pręgo di svegliarmi do-

4) Mieszkanie:

Proszę o duży i jasny pokój — Da-temi una stanza grande e chiara.

W parterze — A pian terreno.

Na pierwszem piętrze — Al primo piano.

W którym hotelu mieszkasz pan — In che albergo allogia?

Który jest najlepszy hotel — Qual é il miglior albergo?

Gdzie jest hotel Sabaudzki — Dov’é U albergo di Savoia ?

Czy znasz pan to miasto — Cono-sce Lei questa città ?

Czy mógłby mi pan powiedzieć, jak się ten pałac nazywa — Potrebbe dirmi il nome di questo palazzo?

Jak się nazywa ten dom? ta góra? ta miejscowość? ta rzeka? — Come si chiama questa casa ? quel monte ? quel paese ? quel fiume ?

Mógłby nii pan dac drobne pienią- mani di buon ora. dze — Potrebbe darmi delta moneta spicciola?

Proszę mi powiedzieć, gdzie mogę znaleźć pałac (kościoł) — Dica Signore, dove posso trovare il pa-lazzo (la chies a)?

Czy nie mógłbym iść z panem do teatru — Potrei andare eon Lei al teatro?

Co przedstawiają dziś wieczór —

Che si récita staséra ?

Czy niema nikogo w domu — Non v’é nessuno in casa ?

Kto to taki — Chi é colui ?

Gwałtu!złodzieje, mordercy! — Aju-to! Ladri! Assasini!

Czuję się niezdrów — Sto male.

Przeziębiłem się — Ho preso un raffredore.

Jak się pan ma — Come sta?

Bardzo dobrze — Molto bene.

Dziękuję uprzejmie — La ringrazio. I

— Vor-

Datemi

E sta-

5)    Jedzenie:

Pragnąłbym zjeść śniadanie rei farę colazione?

Pragnąłbym zjeść obiad — Vorrei pranzare.

Pragnąłbym pójść na wieczerzę — Vorrei andar a cena.

Proszę nam prędko do stołu podać— La pręgo di servir ci presto.

Proszę o szklankę wody — un bicchiere d’ acqua.

Gdzie mógłbym niedrogo zjeść o-biad— Dove potrei pranzare aprez-zo giusto ?

W tej restauracyi je się dobrze i tanio — In quest a trattoria si pran-za ottimamente ed a prezzo di-screto.

Spis potraw — La lista.

Jakie jest tu najlepsze wino — Qual é il vostro miglior vino ?

Wiele kosztuje butelka — Quanto costa la bottiglia ?

Pół butelki — Una mezza bottiglia (un fias chef t o ).

6)    W towarzystwie, w podróży

I w hotelu:

Proszę o tę gazetę po przeczytaniu — La pręgo per questo giornale, se V a letto.

Natychmiast — Subito.

Oto jest — Eccolo.

Czy byłeś pan w Rzymie — to a Roma ?

Czy widziałeś pan papieża — Ha veduto il papa ?

Czy widziałeś pan arcydzieła muzeum — Ha visto i capolavori del muse o ?

Czy mogę pana prosić o adres — Potrei pregarla del suo indirizzo ?

Wiele kosztuje dorożka na godzinę? na dzień — Quanto si prende per una carozza all’ora ? al giorno ?

Proszę się tu zatrzymać— Fermatevi.

Proszę prędko jechać — Presto! presto !

Gdzie można kupić marki pocztowe— Dove si vende dei francobolli?

Chciałbym kupić cygara — Vorrei comprare sigari.

Gdzie sprzedają tytoń — Dove si vende tabacco ?

Wiele kosztuje — Quanto si spende?

Quanto costa? Quanto si paga? To za drogo — E troppo caro.

Moje buty nie są czyszczone — I miei stivali non sono puliti. Proszę oczyścić moje trzewiki — Fate pulire le mie scarpe!

Proszę dać mi arkusz papieru listowego, pióra stalowe i atrament— Pręgo dar mi un foglio di carta di posta, dette penne di métallo e delV inchiostro.

Kelner, proszę o świecę — Came-riere, dateci una candela.

Proszę o rachunek — Fateci U mio conto.

7)    Liczby:

1    uno, una;    7    diciasette;

2    due;    18    diciotto;

3    tre ;    19    dicianove ;

4    quattro ;    20    venti ;

5    cinque;    21    venti uno;

6    sei;    22 venti due, etc.

7    sette ;    30 trenta ;

8    otto ;    40 quaranta ;

9    nove ;    50 cinquanta ;

10    dieci ;    60    sessanta ;

11    undici;    70    settanta ;

12    dodici;    80    ottanta ;

13    tredici ;    90    novanta ;

14    quattordici ;    100    cento ;

15    quindici;    200    due cento, etc.

16    sedici ;    1000    mille;

1,000.000 millione etc.

8)    Nazwy dni i miesięcy: Poniedziałek, lunedi. Wtorek, mar-

tedi. Środa, mercoledi. Czwartek, giovedi. Piątek, venerdi. Sobota, sabbat o. Niedziela, domenica. Styczeń, Gennaio. Luty, Febbraio. Marzec, Marżo. Kwiecień, Aprile. Maj, Maggio. Czerwiec, Giugno. Lipiec, Luglio. Sierpień, Agosto. Wrzesień, Settembre. Październik, Ottobre. Listopad, Novembre. Grudzień, Décembre.

Koleje. Wagony kolejowe we Włoszech, zwłaszcza w niższych klasach, nie są wygodnie urządzone, chociaż w ostatnich czasach widoczny jest postąp w tym wzglądzie. Dla obcych służą przedewszystkiem 1. i II. klasa, III. klasą mo-

glibyśmy polecić tylko dla krótkich wycieczek w porze dziennej np. z Neapolu do Pompei, z Rzymu do Tivoli, zresztą może podróż tą klasą służyć chyba do studyowania typów ludowych. Głównie odczuwa tu podróżny brak siatek na pakunki ręczne. Cenę biletu należy mieć z góry w ręku przygotowaną, gdyż przy kasie ma ten pierwszeństwo, kto ma pieniądze gotowe, przytem należy pamiętać, że do ceny drukowanej w taryfach kolejowych, dolicza się należytość stemplową 5 centesimów od każdego biletu i soprątassa. Z kasyerami kolejowymi należy być ostrożnym, a ponieważ w razie pośpiechu i nieznajomości języka pomyłka i nieporozumienie nie są wykluczone, przeto najwygodniej jest zaopatrzyć się w bilety w miejskich biurach kolejowych.

Poczekalnie, t. zw. sale d’ aspetto, dostępne są tylko za okazaniem biletu, który portyer ogląda i przecina. Bilety do pociągów pośpiesznych, treni diretti i direttissimi, kosztują o 10°/o drożej, którą, to nadwyżkę podróżny może i w pociągu w czasie jazdy dopłacić, podobnie jak i nadwyżkę za przejście z 111. klasy do II. lub do I., na ręce konduktora, ewentualnie kontrolora. We wszystkich pociągach (treni) znajdują się w I. i II. klasie przedziały dla niepalących, które zawierają napis „e vietato di fumare“, dla palących Vpei fumatori“ i dla pań. Na kolejach włoskich, podobnie jak i w Austryi, nie przysługuje podróżnemu prawo nadawania pewnej wagi pakunków bez opłaty kosztów przewozu, w przeciwieństwie do kolei pruskich, gdzie każdy podróżny nie płaci nic za pakunki do 25 klgr. wagi.

Przybycie i odjazd pociągów podają dokładnie rozlepione wszędzie rozkłady jazdy, oraz małe książeczki t. zw. orani delle ferrovie, do nabycia we Wszystkich księgarniach, biurach podróży i u kolporterów. Szczególnie godną zaufania jest oficyalna książka kolejowa p. t. Orario uffićiale delle strade -ferrater delle tramvie, délia navigazione e delle messagerie postale del regno“, wydana u Fratelli Pozzo w Turynie i Rzymie, z której istnieje wyciąg zą 50 centes. i osobne wydanie tylko dla południowych Włoch za 20 centesimów. Także „Guida orario generale“ Civellego i „Indica-tore generale“ Pozza, po 50 centesimów, są często używane i możemy, polecić każdemu nabycie ich przed rozpoczęciem podróży, przyczem nąleży jednak na kartce tytułowej patrzeć Ba datę odnośnej książki i kupować jedynie najnowsze wydanie, albowiem zmiany w rozkładzie pociągów nie są rzadkie. Dla Sycylii istnieje osobne wydawnictwo p. „Strade ferrate délia Sicilia. Orario dei treni“ z krótkim przewodnikiem, obejmującym najgłówniejsze pomniki i zabytki tej uroczej wyspy i z Ijcznemi illustracyami. Jak wiadomo, wszystkie koleje włoskie były do niedawna wydzierżawione trzem wielkim towarzystwom i stanowiły trzy odrębne całości: Rete Sicula, Rete Adriatica, Rete Medi-terranea, rząd włoski jednakże po upływie terminu dzierżawy, objął je z dniem 1 lipca 1905 we własny zarząd.

t. :

Zegary kolejowe włoskie stosują się do czasu średnio-europejskiego. Według nich cała doba jest podzielona na 24 godzin, począwszy od północy, tak, iż północ oznaczają tam godziną 24-tą, gdy. u nas jest godz. 5-ta popołudniu, jest tam 17-ta i t d.?"a ;

Ręczne kuferki, które podróżny bierze ze sobą do wagonu, nie powinny przekraczać 20 kilogramów wagi, ani też być zbyt obszerne. Kontrola jednak nie jest w tym względzie bardzo surowa, zwłaszcza, gdy się je powierza tragarzowi, facchino. Na 10 minut przed odejściem pociągów zamyka się biuro ekspedycyi kufrów za recepisem nadawanych, dlatego należy się jawić wcześnie na dworcu i osobiście doglądać ekspedycyi swych bagaży. Zbyt wiele pakunków ręcznych w coupé utrudnia podróż, gdyż na wielu stacyach niema tragarzy, ä niektóre pociągi, osobliwie pośpieszne, są zwykle przepełnione i trudno w nich pomieścić swoje kuferki. Kto zajął miejsce w wagonie i na chwilę je opróżnia, powinien zaznaczyć w sposób widoczny, przez umieszczenie na niem swego pakunku, że to miejsce jest już zajętę (posto occupato), inaczej traci swe prawo do niego. We wagonach wszystkich klas podróżni mogą żądać, aby okna od strony wiatru były zamknięte i domagać się ewentualnie interwencyi konduktora (conduttore). Facchino otrzymuje po 15 lub 20 centes. za mniejsze pakunki.

Przybywszy na dworzec można recepis pakunkowy (lo scontrino) powierzyć posługaczowi hotelowemu (facchino), który nazwę hotelu ma wypisaną na swej czapce i uwolnić się w ten sposób od przykrości czekania. Gdyby jeden z pakunków w czasie podróży się zatracił, należy udać się do naczelnika stacyi (capo stazione) ze spisem przedmiotów zawartych w brakującym kuferku (colli). Tenże odbiera od podróżnego „scontrino“ rdaje mu natomiast, celem wniesienia reklamacyi, poświadczenie liczby i wagi brakujących pakunków. Jednakże jedynie za pakunki asekurowane zwraca się ich wartość deklarowaną, w przeciwnym razie płaci się za kilogram wagi tylko 5 lirów wynagrodzenia.

Deposito. Na każdym dworcu kolejowym można oddać pakunki swe w przechowanie w t. zw. deposito. Opłata wynosi za każde 50 kilogr. dziennie 10 centes. Poświadczenie urzędu kolejowego należy starannie przechować. Jest to urządzenie bardzo wygodne, bo pozwala turystom w mniej ważnych miejscowościach, gdzie się krótko zatrzymać pragną, swobodnie się obracać. O ostrożności w tym względzie potrzebnej, była wyżej mowa, (patrz ustęp „Przygotowania do podróży“ str. 2).

Do pociągów nocnych są dołączone wygodne wagony sypialne (compartimenti a letto), do pociągów pośpiesznych, direttissirni, wagony restauracyjne. O biletach powrotnych i okrężnych (biglietti combinati per viaggi circolari) zawierają szczegółowe postanowienia „orarii“ kolejowe. Tu chcemy jedynie na tę okoliczność zwrócić uwagę, że warunek dawniej wymagany, iż bilety okrężne muszą być widy-mowane przy kasie kolejowej, przy okienku z napisem „pei biglietti circolari“, tak w miejscu rozpoczęcia podróży, ja-koteż przy każdej przerwie, obecnie odpadł. Teraz podróżny uprawniony jest przerwać podróż na każdej stacyi, która jest na bilecie okrężnym wydrukowana, bez żadnych dalszych formalności. Na innych stacyach zaś musi się zgłosić u naczelnika stacyi, względnie u urzędnika ruchu, pełniącego służbę i żądać potwierdzenia na bilecie okrężnym, że podróż przerywa. Gdyby tego uczynić zaniechał, bilet jego traci ważność dla przestrzeni od miejsca przerwanej podróży aż do najbliższej stacyi na bilecie wydrukowanej, ewentualnie do stacyi końcowej.

Kościoły są zazwyczaj w dnie powszednie otwarte od 6 lub 7 godziny z rana do 12 w południe, potem znów od 3 po południu aż po Ave Maria. W Neapolu jednak wiele kościołów po 1 godzinie po południu już nie otwierają wcale, a kto chce je po południu zwiedzać, musi się zwrócić do zakrystyana. Oglądanie skarbów sztuki, w które kościoły włoskie obfitują, jest o każdej porze dozwolone, z wyjątkiem ołtarzy, przy których się właśnie odbywa służba Boża. W każdym razie należy, o ile możliwe, wyznaczać na zwiedzanie kościołów inne dnie, aniżeli niedziele i święta uroczyste i nie zapominać nigdy o świętości miejsca. Kto chce poznać szybko topografię miejsca lub napawać się pięknym widokiem, niech wejdzie na wieżę kościelną, bo perspektywa z lotu ptaka nie da się niczem zastąpić i umożliwia rychłe poznanie położenia miejsca. Nie należy też pominąć zwiedzenia Campi Santi, cmentarzy włoskich, gdzie natchnieni artyści stworzyli istne muzea rzeźb i posągów. W ostatnich czasach otwarło się tu na nowo bogate pole dla sztuki, która w godny sposób ozdabia przybytek umarłych i na tern świętem miejscu wyciska swe idealne piętno.

Koszta podróży. Zwykły podróżny, bez zbyt wygórowanych wymagań, niechaj obliczy koszta jazdy koleją i doda jeszcze po 15 lirów dziennie. W razie dłuższego pobytu w mieście, gdy się ma pokój r prywatnie wynajęty i jada w restauracyi, wystarczy 10 lirów dziennie Licząc wszystko razem, podróż, utrzymanie, rozrywki, muzea, napiwki i wycieczki, trzeba przyjąć jako sumę wydatków dziennych okrągło 25 do 30 lirów.

Podróż w towarzystwie kobiecem jest zawsze stosunkowo o wiele droższa, gdyż rachunki w hotelach znacznie się wzmagają, napiwki muszą być większe, w teatrach trzeba kupować bilety na droższe miejsca, a nadto Włoch wychodzi z tego (poniekąd słusznego) założenia, że kto podróżuje w towarzystwie damskiem, jest hojny i nie liczy się z pieniądzmi.

Osoby, które pojedynczo podróżują, mogą wiele oszczędzić, gdy się łączą z przypadkowymi znajomymi lub sąsiadami hotelowymi, zwłaszcza w celu wspólnych wycieczek powozami.

Listy polecające do rodzin włoskich lub do osób, zajmujących wybitne stanowisko urzędowe lub towarzyskie, są nadzwyczaj pożyteczne i nie należy pominąć sposobności dostatecznego zaopatrzenia się w nie, gdyż mogą nieraz pomódz w trudnościach, wybawić z kłopotliwego położenia, a torując drogę do stosunków towarzyskich, przy nadzwyczajnej gościnności i usłużności Włochów, ułatwiają bliższe poznanie kraju i jego mieszkańców. Zwłaszcza listy polecające do ambasady, konsulów, wysokich duchownych, urzędników lub do bankierów, mogą oddać wielkie usługi.

Muzea są otwarte przeważnie od godziny 10 rano do 3 po południu. Muzea państwowe (nazionali) za opłatą wstępu,

są przez państwo włoskie urzędo-wnię uznane: Wszystkie niedziele.— Nowy Rok. — Epifania czyli Trzech Króli, 6 stycznia. — Wielkanoc. — Wniebowstąpienie (Ascenzione). — Zielone Święta. — Boże Ciało (Corpus Domini).— Św. Piotra i Pawła, 29 czerwca. — Wniebowzięcie Matki Boskiej (Assunzione), 15 sierpnia.— Narodzenie Najświętszej Panny Maryi (Nativita), 8 września. — Wszystkich Świętych (Ognissanti), 1 listo-.pada. — Niepokalane Poczęcie Najświętszej Panny Maryi (Concezione), 8 grudnia. — Boże Narodzenie (Natale), 25 grudnia.

który wynosi zwykle pół do 1 lira. W niedziele i święta od godziny 10 do 1 wstęp wolny. Muzea państwowe są zupełnie zamknięte w następujące dnie: Festa dello statuto, t. j. święto nadania konstytucyi, obchodzone w pierwszą niedzielę czerwca; na Boże Narodzenie ; Nowy Rok; w pierwszy dzień Wielkanocy; w dzień urodzin króla i królowej; dnia 20 września, jako w rocznicę zajęcia Rzymu przez wojska włoskie. W Neapolu prócz tego, w kilka dni świąt ko-, ścielnych, które wymienimy na właściwem miejscu. — Prywatne* zbiory i galerye są otwarte tylko w pewnych dniach tygodnia, w innych zaś, zwykle też w niedzielę zamknięte.

Ponieważ kościoły i niektóre państwpwe pomniki można zwiedzać jedynie, do Ave Maria, poczem zaś są one zamknięte, przeto podamy tu dokładnie czas, na kiedy przypada Ave Maria, które stosuje się ściśle do zachodu słońca i zmienia się przeto z porą roku, a mianowicie: w styczniu przypada na godzinę 5 do 574, w lutym 5-l/s—6, w marcu 6—6³A, w kwietniu ós/4—774, w maju 772—7³/4, w czerwcu b 8, w lipcu 8—7³/4, w sierpniu 772—7, we wrześniu 7—6v'4,, w październiku 674—5³/4, w listopadzie 572—574, w grudniu o 5.

Następujące święta kościelne

płaty, jak leży mu

Napiwki. Włosi uważają napiwki za coś nieodzownego i występują często względem obcych w sposób dość natrętny z żądaniami nieraz przesadnemi, wobec których jednak najlepiej zachować zimną krew i spokój. Gdy tragarz (fac-chino) lub woźnica (cochiere), żąda oprócz umówionej za-to się nieraz zdarza, wygórowanego napiwka, na-przypomnieć umowę i dodać: „Un galctntuomo tiene la suci parola“ (uczciwy człowiek dotrzymuje słowa), przyczem można mu dobrowolnie*dodać drobną kwotę „pel caffé“ (na czarną kawę). Gdyby on kwoty tej, jako zbyt małej, przyjąć nie chciał, wtedy stanowcze oświadczenie „diinque non volete, niente“ (skoro tego nie chcecie, a więc nic nie dam), -odniesie natychmiast pożądany sktitek.

O napiwkach w restauraeyach, hotelach i kawiarniach była już mowa przy odnośnych ustępach.

W muzeach i gal ery ach państwowych, tudzież "przy wykopaliskach starożytności, jak n. p. ,na Forum Roma-num w Rzymie, nie wolno dozorcom, którzy są słu-garni rządowymi, przyjrnować napiwków, lecz są oni Obowiązani udzielać bezpłatnie wyjaśnień zwiedzającym te zbiory gościom. Niekiedy jednak występują i oni w sposób natrętny, ofiarowując swoje usługi, lupy, wyjaśnienia często zbyteczne, by uzyskać od obcego napiwek, który im się nie należy i okazują jeszcze czasem niezadowolenie, gdy nie jest dość sowity. Przeciw tym nadużyciom występują dyrektorowie i kierownicy* niekiedy z wielką surowością. W niektórych muzeach, jak np. w Termach Dyoklecyana w Rzymie, przybite są ogłoszenia w kilku językach, oznajmiające, że dozorcom (custode) nie wolno przyjmować datków od gości. Dyrektor muzeum państwowego w Neapolu, profesor Gattin i, posunął swą surowość do tego stopnia, że wzbronił wogóle dozorcom mówić z gośćmi, a przekroczenie tego zakazu pociąga za sobą śledztwo dyscyplinarne i zawieszenie winnego w urzędzie. Notujemy to umyślnie, by zwrócić uwagę zwiedzających to muzeum, że nie mogą liczyć na żadne wyjaśnienia ze strony dozorców, które natomiast w innych muzeach w razie potrzeby otrzymać mogą;

W zbiorach i galeryach prywatnych, w kościołach (za zdejmowanie zasłon z obrazów, otwieranie kaplic zamkniętych i tp.) i w klasztorach, wynosi zwykły napiwek 25 do 50 centesimów od osoby, w pałacach do 1 lira. Większe towarzystwa z trzech lub 4 osób złożone, płacą w I. wypadku zwykle lira, w Ii. V :₂ do 2 lirów. Za otwarcie kościoła wystarczy dać 3 lub 4 soldy. Dozorcy i zakrystyańi sprzedają często fotografie, przedstawiające zabytki i dzieła sztuki, tudzież różne imitacye i albumy z widokami, ale po cenach Wyższych, aniżeli w odnośnych sklepach.

Paszporty nie są we Włoszech potrzebne i. można bez nich podróżować, mogą być jednak niekiedy przydatne, jäkö . środki legitymowania się w razie potrzeby np. przy odbieraniu listów poleconych Jub pocztowych przesyłek wartościowych. W razie potrzeby można także za pomocą paszportu wykazać swą przynależność do jednego z państw i żądać pomocy jego dyplomatycznego zastępcy. Zwłaszcza nie należy nigdy czynić dłuższych wycieczek w okolice ustronne i mniej zwiedzane, nie, mając paszportu, ewentualnie innych wiarygodnych środków legitymacyjnych.

Poczta i telegraf. Kto wie już naprzód, do jakiego hotelu lub pensyonatu w jakiem mieście włoskiem zajedzie,

sprzedają we wszystkich większych trafikach. Zwykłe porto pocztowe wynosi dla listów do 15 gramów wagi w obrębie Włoch 20 centesimów, (według obecnie uchwalonej nowej taryfy pocztowej 15 centes.), dla listów w samem miejscu nadania doręczyć się mających 5 centesimów, dla listów za granicę (per l’ estero) adresowanych za każde 15 gramów wagi 25 centesimów. Za list polecony (lettere raccomandate) płaci się oprócz odpowiedniego porta jeszcze 25 centesimów, przy listach miejscowych i drukach 10 cent. Za karty pocztowe czyli korespondentki (cartoline postali) 10 centes., zarówno we Włoszech jak i za kartki za granicę wysyłane, za korespondentki lokalne 5 centes. Za korespondentki z dołączoną kartką na odpowiedź (risposta) wewnątrz Włoch 15 centes., za granicę zaś 20 centesimów. List kartkowy (biglietto postale) w mieście 5 cent., wewnątrz Włoch 20 (obecnie 15), za granicę 25 centesimów. Za druki pod opaską wysyłane (stampe sotto fa-scia) i za kartki illustrowane, wysyłane jako druk, za 50 gramów wagi 2 centesimy we Włoszech, za granicę zaś 5 centes.

może z góry skierować tam swoją pocztą i zarządzić, by mu tam wysyłano jego listy, depesze i gazety, pod adresem w języku włoskim lub francuskim, dokładnie i czytelnie wypisanym. W innym razie najlepiej otrzymywać listy i gazety poste restante, czyli po włosku „ferma in posta", w którym to razie, dla uniknięcia pomyłki lub nieporozumienia, należy podkreślić nazwisko rodzinne (cognome) adresata na kopercie, aby nieznający języków obcych urzędnik nie pomieniał go z imieniem (nome) i nie umieścił listu w niewłaściwej przegródce.

Marki (francobolli)

Pakiety pocztowe (pacchi) nie powinny przekraczać 5 kilogramów wagi, ani 50 centymetrów długości bocznej. Muszą być starannie opieczętowane i nie mogą zawierać wewnątrz listów. Porto pocztowe wynosi we Włoszech 60 centesimów do lira, do Austryi i Szwajcaryi lira 25 centes., do Niemiec lira 75 cent. Drobiazgi wolne od opłaty cłowej (kwiaty i t. p.) najlepiej przesyłać jako próbki bez wartości (campione senza valore), najwyższa waga dopuszczalna 350 gramów, za 50 gramów 2 cent., za granicę za 50 gr. 10 cent., a za każde dalsze 50 gr. 5 cent. Biura pocztowe są we wszystkich większych miastach otwarte od 8 z rana do 8 wieczorem, także w niedzielę i święta.

Za depeszę w obrębie Włoch adresowaną płaci się za 15 słów lira, za każde dalsze słowo 5 centes. Za granicę wynosi taksa lira, a prócz tego należy dopłacić za każde słowo przy depeszach do Francyi i Niemiec 14 centes., do Szwajcaryi i Austryi również 14, (oprócz pogranicza, dokąd się płaci za słowo tylko 6 centesimów), do Rosyi europejskiej 42, Anglii i Szwecyi 26, Belgii 19, Danii i Holandyi 23, Norwegii 34. Za telegramy nagłe (telegrammi urgenti) nale-żytość potrójna.

Posługacze (domestici di piazza) są niezbędni dla obcych, nieznających języka włoskiego. Znaleźć ich można przed każdym większym hotelem, za dzień pobierają oni 6 do 10 lirów, za jeden chód należy im się pół lira. Za pośrednictwem takiego „servo di piazza“ można nabywać bilety do teatru i załatwiać sprawunki po sklepach, przyczem jednak podróżny, rzecz naturalna/opłaca towar drożej o pro-wizyę, którą pośrednik otrzymuje od kupca.

Po hotelach są posługacze hotelowi „facchini di casa“, którzy przynoszą i odnoszą pakunki na dworzec kolejowy lub na okręt i wykonują sumiennie i dokładnie po-ruczone im zlecenia.

Instytucya ekspresów w ten sposób zorganizowana, jak istniejące we wszystkich większych miastach Austryi i Niemiec, nie jest we Włoszech znana.

Przewodnicy obcych (guide). Ważną w całych Włoszech instytucyą są przewodnicy obcych, ciceroni, których można znaleźć we większych hotelach. Taryfa ich jest następująca: Za cały dzień od godziny 9-ej z rana do wieczora płaci jedna osoba lub towarzystwo do 4 osób włącznie 6 lirów, liczniejsze towarzystwo 8 do 10 lirów, nadto należy im zwracać poniesione przez nich wydatki za opłatę wstępu, napiwki i t. p. Kto posiada dar łatwego oryentowania się, temu książka niniejsza powinna zupełnie zastąpić takiego żywego przewodnika. Jeżeli podróżny dokładnie ją przestu-dyował, może się przy wycieczkach, które końmi odbyć można, obejść bez takiego cicerone, w takim razie atoli musi dokładnie oznaczyć woźnicy porządek miejsc, które zwiedzić pragnie.

Dla osób leniwych i ociężałych, tudzież dla podróżnego, który krótkim jedynie czasem rozporządza i pragnąłby go jak najlepiej wyzyskać, stanowią tacy przewodnicy, ó ile władają obcymi językami (zazwyczaj angielskim, francuskim

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH lub niemieckim) i posiadają pewne wiadomości z historyi i archeologii, wielką wygodę i mogą im oddać pewne usługi. Zanim jednak obcy zamówi sobie towarzystwo takiego przewodnika, niechaj rozłoży sobie czas według swojego planu, spisze dokładnie swój program i wszystko, co chce zwiedzić i nie da się bez ważnych powodów od niego odwieść, pamiętając, że cicerone jego w swych natrętnych niekiedy namowach, powoduje się zazwyczaj pobudkami egoistycznemi. W towarzystwie swego przewodnika ma turysta sposobność poznać zwyczaje, poglądy i zapatrywania włoskiego ludu. W niektórych większych miastach tworzą lepsi przewodnicy stowarzyszenia, których członkowie przezywają się „guide patentate“ albo „autorizzate“.

Rewizyi cłowej musi się poddać każdy podróżny, wstępujący w granice Włoch, na stacyach granicznych lub też w porcie, do którego parowcem przybywa. Im mniejsza sta-cya, tern surowsza rewizya. Najbardziej poszukują urzędnicy cłowi zagranicznych cygar, których tylko 6 sztuk wolne jest od opłaty cłowej, tytoniu, kart do grania i zapałek. Pakunki wysłane naprzód za listem frachtowym, ulegają również rewizyi cłowej u granicy włoskiej.

Oprócz tego należy jeszcze przy wstępie do większych miast poddać swe pakunki rewizyi ze względu na miejski podatek konsumcyjny (dazio consumo), któremu podlegają wiktuały. Jest ona jednak zazwyczaj bardzo powierzchowna, a najczęściej wystarcza stanowcze, lecz uprzejme zapewnienie podróżnego, że pakunki nie zawierają żadnych przedmiotów tej opłacie podlegających.

Rozbójnicy i złodzieje. Pod względem bezpieczeństwa publicznego Włochy południowe nie różnią się dziś od innych cywilizowanych państw europejskich. Wszystkie wiadomości, jakie zawierają dawniejsze Przewodniki o rozbójnikach włoskich i konnych karabinierach, którzy ich ścigają, o krwrawych walkach, z nimi staczanych, cały ten romantyzm brigantaggia wdoskiego, należy dziś do bezpowTOtnej przeszłości. Są wprawdzie pewne okolice, wyjątkowo mniej bezpieczne od innych, zwłaszcza w Kalabryi, ale obcy podróżny, o ile zachowuje zwykłą przezorność i ostrożność, mniej jest narażony na niebezpieczeństwa, aniżeli zamożny gospodarz włoski. W każdym razie należy unikać samotnych i ustronnych okolic po zachodzie słońca. Kto mając przy sobie znaczniejszą kwotę pieniężną, lekkomyślnie o późnej porze w takie miejsca się udaje, ten ewentualne następstwa sam sobie przypisać musi.

Także w ulicach ożywionych wielkich miast, zwłaszcza w Neapolu i Palermo, należy zachować ostrożność z powodu licznych złodziei kieszonkowych, przeważnie wyrostków, którzy z upodobaniem plondrują kieszenie obcych, gdzie wietrzą pełne sakiewki. Wskazanem jest przeto nosić pieniądze i rzeczy wartościowe w kieszeniach trudniej dostępnych.

Służbę bezpieczeństwa pełnią po miastach policyanci (guardia), w okolicach miast zaś i po wsiach, tudzież przy nadzwyczajnych okolicznościach żandarmi (carabinieri), przybrani w czarne fraki o czerwonych obwódkach i w kapelusze napoleońskie. Jest to korpus doborowy, który odznacza się wielką energią w służbie, a uprzejmością względem obcych.

Kto chce mieć ze sobą broń do własnej obrony, musi otrzymać na to pozwolenie władzy, inaczej podlega za przekroczenie ustawy karze aresztu. Szczególnie wzbroniona jest broń skryta (armi insidiose), jak sztylety w lasce ukryte, noże składane i t. p. Zresztą zamiast broni działa często skuteczniej spokojne, stanowcze, lecz uprzejme wystąpienie, które nieraz chroni od niebezpieczeństwa artystów i archeologów, przebywających samotnie w okolicach podejrzanych i niepewnych.

Sklepy we Włoszech mają rzadko stałe ceny, a nawet gdzieby to było ogłoszone (prezzi fissi) i tam można, wbrew tej zasadzie, się targować (contrattare). Jako wskazówkę dla podróżnych podajemy, by ofiarowywali ²/₃ do ³/₄ żądanej ceny, a w razie, gdyby kupiec nie chciał się zgodzić, „non volete?“ (a więc nie chcecie?), wypowiedziane w należytym tonie i zw rot ku wyjściu, przyśpieszają zawarcie interesu.

W ogólności przy zakupnie, powinien obcy być nader ostrożnym, gdyż liczni kupcy czynią różnicę "między Włochami a cudzoziemcami i żądają od tych ostatnich cen znacznie wyższych. Gdy obcy przyjdzie do sklepu w towarzystwie przewodnika (guida) lub kogoś z personalu hotelowego, musi, jak to już wyżej zauważyliśmy, zapłacić wyższą cenę, a towarzysz jego otrzymuje tę nadwyżkę jako prowi-zyę. Natomiast jest korzystnem, gdy kto czyni sprawunki w towarzystwie swych osobistych przyjaciół i znajomych Włochów, którzy go uchronią przed wyzyskiem kupców.

Ceny towarów we Włoszech odpowiadają mniej więcej cenom w Niemczech, Austryi i Francyi z tą modyfikacyą, że wyroby z drzewa i żelaza są we Włoszech droższe, natomiast towary jedwabne, suknie, obuwie, parasole, rękawiczki i wyroby złotnicze tańsze. Jako upominki specyalne z Neapolu nadają się: wyroby z koralu, z lawy, minerały Wezuwiusza, suknie, parasolki.

Ponieważ we Włoszech kwitnie handel podrabianemi starożytnościami, przeto należy być w tym względzie przezornym i kupować stare monety, zabytki i inne podobne przedmioty tylko u znanych, poważnych firm, żądać piśmiennego poręczenia autentyczności kupionego przedmiotu, a przede-wszystkiem być ostrożnym w stosunkach z drobnymi kupcami, którzy w sposób hałaśliwy i natrętny ofiarowują za tani pieniądz różne przedmioty, które „sami szczęśliwym przypadkiem znaleźli“. Natomiast można nieraz rzeczywiście tanio nabyć różne monety i inne starożytności od wieśniaków w okolicy miast, wykopane przez nich w czasie robót w polu. Wysyłkę większej ilości przedmiotów kupionych do kraju, najlepiej poruczyć znanej i godnej zaufania firmie spedytorskiej.

Statki parowe. Wielu podróżnych przekłada pełną uroku drogę morską nad jazdę koleją, inni znów obawiają się choroby morskiej. Jako środek zapobiegający tejże zalecają doświadczeni przebywanie o ile możności jak najdłużej na pokładzie, zwłaszcza leżąco, w pozycyi zabezpieczającej od wstrząśnień lub też wskazanem jest zejść do kajuty i rozebrawszy się tam, położyć się do łóżka. Przytem należy baczyć na to, aby trawienie było w porządku i być bardzo umiarkowanym w jedzeniu i piciu.

Na wszystkich włoskich parów- | Wikt na statkach parowych skła-cach mają podróżni w I. klasie j da się z śniadania (colazione) o 10 70 kilogr. pakunków wolne od opła- godzinie z rana, złożonego z 3 dań ty, w II. klasie 35 kilogr. Bilety ja- z winem i kawą, tudzież z obiadu zdy nabyć można w ajencyi statków (pranzo) o 5 godzinie po południu, parowych, gdzie też udzielają wszyst- również z winem i kawą. W I. kla-kich wyjaśnień co do rozkładu sie nadto wieczorem herbata. Za jazdy. Rodzina złożona najmniej filiżankę kawy z rana płaci się z trzech osób otrzymuje 20°/o raba- osobno 25 centesimów. — Kelner tu. Paniom polecamy szczególniej otrzymuje za dzień lira od oso-I. klasę, jako jedynie" odpowiednią, by, "w razie nadzwyczajnych usług panowie mniej wymagający, mogą (n. p. z powodu choroby "morskiej) poprzestać na drugiej klasie.    więcej.

Dla dojazdu w łodzi do parowca otrzymuje się miejsce na nocleg istnieją wprawdzie taryfy, ale‘ponie- wyznaczone, dokąd też przeniesio-waż niezawsze się ich przestrzega, né zostaną drobne pakunki, większe przeto lepiej jest ułożyć się naprzód zaś kufry idą do dolnej części okrę-co do opłaty, a w razie wygórowa- tu. Z zażaleniem należy się udać nych żądań,* można śmiało ofiaro- wprost do kapitana okrętu. Wyjazd wać połowę żądanej kwoty. Zapłata | z portu należy dla malowniczego wi-następuje ha * pokładzie * parowca, doku często do największych przy-Tutaj należy też oddać bilet, poczem jemności w podróży.

Stosunki towarzyskie. Mieszkaniec Północy, który nie powoduje się niesprawiedliwem uprzedzeniem wobec Włochów, który zna język i dzieje tego pięknego kraju i nie spogląda na sposób Prusaka ze śmieszną zarozumiałością na każdego Włocha, wietrząc w nim człowieka nieokrzesanego lub bandytę, znajdzie wiele uroku w obcowaniu z Włochami. Albowiem odznaczają się oni wielkiemi zdolnościami, żywym temperamentem i nadzwyczajną wrażliwością na piękno w naturze i sztuce. Długoletnie zaniedbanie nie pozwoliło niższym klasom dźwignąć się z ciemności i przesądów, ale od czasu powstania zjednoczonych Włoch pracują usilnie nad usunięciem tego zaniedbania. Liczba analfabetów zmniejsza się zwolna, ale stale, a oświata staje się ogólniejszą.

Kto po raz pierwszy do Włoch przybywa, powinien pamiętać, że osobniki napotykane w restauracyach i kawiarniach, nie mogą uchodzić za najlepsze typy narodowości włoskiej i że nie można po nich sądzić o narodowych własnościach Włochów, życie zaś rodzinne i domowe Włochów nie jest dla obcych tak łatwo dostępne. Każdy Włoch, choćby zresztą był jak najbardziej małomówny i w sobie zamknięty, staje się w podróży uprzejmy i rozmowny, gdy spostrzega, że jadący z nim razem cudzoziemiec zna jego język i okazuje sympatyę i podziw dla jego ojczyzny, jej historyi i kultury. Wtedy bardzo łatwo zapala się aż do en-tuzyazmu i w ten sposób może się nieraz zawiązać trwała przyjaźń. Włosi są w ogólności gościnni, uprzejmi i uczynni, nie krępują się przesadną etykietą, a dla przyjaciół gotowi są nieraz do poświęceń. Nic dziwnego tedy, że pożycie towarzyskie z nimi jest dla tego, co zna ich język i zwyczaje, pełne uroku, odnosi się to zaś przedewszystkiem do mieszkańców Sycylii.

Teatra są we Włoszech przez wszystkie warstwy społeczeństwa bardzo chętnie odwiedzane, a dla obcych o tyle pożyteczne, że w sposób łatwy i przyjemny zapoznają się oni tutaj z językiem i zwyczajami krajowymi. We wszystkich większych teatrach, zwłaszcza tych, które mają w swym repertuarze operę i balet, rozpoczynają się przedstawienia o godzinie 8¹ ₂ lub 9 wieczorem, a kończą po północy. Włosi nie znają stałych teatrów, jakie są w innych państwach. Każdy teatr ma tutaj swój sezon (stagione), zwykle od św. Stefana czyli od dnia 26 grudnia do końca karnawału, w którym pewne towarzystwo, zebrane i kierowane przez przedsiębiorcę (imprésario), wystawia pewną liczbę sztuk z góry oznaczonych. W mniejszych teatrach towarzystwa mieniają się rychło i luzują się wzajemnie. W dramacie i komedyi jest zespół często znakomity, gdyż Włoch jest w tym względzie bardzo wybredny, a dla miernoty surowy. Opera i muzyka włoska są znane powszechnie, jako wyborne.

Panie włoskie idą przeważnie do lóż (palchi, czytaj palki). Rozróżniać należy: palchi di primo, secondo, terzo ordine t. j. loże parterowe, I. i II. piętra. Obce panie natomiast mogą iść także i na fotele w orkiestrze i parkiecie pierwszorzędnym (poltroni); krzesła w drugorzędnym parkiecie zowią się posti distinti lub sedie, parter dó stania platea. Mało który teatr ma garderobę.

Loże i krzesła można już z góry zamawiać, ale każdy musi oprócz tego wedle zwyczaju powszechnie w całych Włoszech przyjętego,zapłacić" jeszcze osobno za wstęp na salę (ingresso), zwykle dwa lub trzy liry. W mniejszych teatrach odbywają się w niedzielę i święta dwa przedstawienia, jedno popołudniowe, drugie wieczorne, zwykle tej samej treści. Pierwsze po cenach zniżonych (prezzi popolari).

Obcy podróżny, który po raz pierwszy do włoskiego teatru przybywa, nie może powstrzymać pewnego zdziwienia. Zachowanie się publiczności jest tu bowiem zupełnie inne, aniżeli u nas i o wiele swobodniejsze. Panowie w fotelach i krzesłach nie zdejmują podczas całego przedstawienia kapeluszy, (co Włoch wogóle bardzo niechętnie czyni). W przerwach między aktami palą na swych miejscach papierosy. W niektórych większych teatrach jest to wprawdzie wzbronione, ale zakazu tego nikt nie przestrzega. Panie zajadają pomarańcze i cukierki. Chłopcy z przeraźliwym krzykiem roznoszą po sali teatralnej najnowsze dzienniki, które publiczność skwapliwie rozchwytuje, poczem każdy przez cały

ciąg przerwy pogrąża się w czytaniu, nie zwracając na sąsiadów uwagi. Podczas samego przedstawienia słychać na sali ciągły gwar, szepty i rozmowy półgłosem prowadzone, co nadzwyczaj razi obcego, który nie przywykł do takiego zachowania się w teatrze i pragnąłby w skupieniu i z uwagą przysłuchiwać się grze artystów. W mniejszych teatrach zdarza się często, że galerya odpowiada artystom i wtrąca swe dowcipy i uwagi, wywołując tern śmiech ogólny.

Tryb życia. O tern, jak cudzoziemiec powinien sobie we Włoszech życie urządzić, pomówimy nieco obszerniej, gdyż od tego zależy największy skarb człowieka, jego zdrowie. Przedewszystkiem należy, o ile możności, zwolna i stopniowo zastosować się do sposobu życia krajowców. Nadto zalecamy umiarkowanie w jedzeniu i piciu, gdyż wszelkie wykroczenia w tym względzie mogą sprowadzić niebezpieczne choroby. Nie należy jeść wiele owoców, zwłaszcza fig i pomarańcz, nie pić mocnego wina, nierozcieńczonego wodą, nie jeść zbyt wiele t zw. „fritto“, ani włoskiego makaranu, ni serów, do których mieszkaniec Północy nie jest przyzwyczajony. Włosi sami nie krępują się w restauracjach i gdy otrzymują potrawy, które się nie udały lub nieświeże ryby morskie, zwracają je bez ceremonii lub też żądają, by im naprzód przed przyprawieniem pokazano mięso i ryby.

Także z wodą do picia należy być ostrożnym i zwoln

Z Avezzano do Solmony.

O 3 kwadranse drogi w kierun- dzajnej równiny. Poz

Bezpieczeństwo publiczne. Straż nad bezpieczeństwe

Przewodnik po mieście.

Cyryl i Chryzostom są pendzla Solinie nv.

Zachodnie skrzydło parteru.

Masaccio) : Założenie kościoła S. Maria della Neve

8. Okolice Neapolu.

Wyspy Procida i Ischia.

IX. Pompei.

Ponad lewem wejściem do orchestry, widnieje pochod

Casa di Sallustio (C 4). Atrium z okalającymi je p

Capri.

XIII. Z Neapolu do Metaponto.

Za Arabów budzi się w Sycylii Palatina 1140, Monre

Na północ piazza Vigliena (D 4), zwana zwykle Quat

II. Okolice Palerma.

IV. Z Casteîvetrano (Selinus) do Girgenti.

X. Wyspy Liparyjskie.

XIII. Z Giarre dokoła Etny do Catanii.

I. Dzisiejsze miasto.

Wycieczki.

Pompei:

2763

Także z wodą do picia należy być ostrożnym i zwolna żołądek do niej przyzwyczajać, jakkolwiek prawie wszystkie większe miasta mają obecnie znakomite wodociągi. We wielu miastach można też mieć piwa niemieckie, zwłaszcza bawarskie, co do których jednak również zalecamy umiarkowanie. Najlepszym napojem stołowym jest lekkie półno-cno-włoskie wino czerwone, które zalecamy każdemu raczej, aniżeli owe ciężkie wina południowe w oryginalnych butelkach, figurujące w cennikach wielkich hoteli pod szum-nemi nazwami : Capri, Lacrima Christi, Falerno.

Taką samą ostrożność zalecamy obcym co do stosunków klimatycznych Włoch. W chłodnej porze powinien każdy pamiętać, że i w Italii niezawsze panuje niezamą-cona" pogoda i jednostajna ciepłota i że trzeba przeto na zmianę temperatury być przygotowanym. Najlepszą ochronę przeciw przeziębieniu zapewnia wełniana bielizna. Kto bawi we Włoszech w zimie albo w początkach wiosny i zwiedza miejsca zamknięte a nieopalane, jak muzea, galerye i kościoły z ich kamiennemi posadzkami, powinien w przeciwieństwie do zwyczajów w krajach północnych, przywdziać w tych miejscach ciepłą zarzutkę lub otulić się ciepłym pledem, który potem na ulicy na słońcu znów zdjąć może. W ciepłe dni słoneczne powinien drogę do muzeów i kościołów odbywać w powozie lub tramwaju, wracać zaś może piechotą. Kto inaczej postępuje, ten przybywa zgrzany do owych zimnych miejsc i uczuwa tam natychmiast gdyby lodowatą atmosferę, przez co łatwo ulega zaziębieniu. Tak samo ten, co znużony i zgrzany chodem na słońcu, szuka wypoczynku w cieniu. A przeziębienia należy się w podróży tak samo wystrzegać, jak dolegliwości żołądkowych.

We wszystkich prawie hotelach i domach prywatnych we Włoszech posadzki są kamienne, a nie drewniane, gdyż drzewo jest tu droższe od marmuru, dlatego należy zwracać uwagę na to, aby posadzka była przynajmniej wyłożona gęstym i ciepłym dywanem. W chłodnej porze roku jest nieodzownem mieć pokój zwrócony ku południowi lub przynajmniej ku zachodowi, pokoi ku północy należy o ile możności się wystrzegać. Gdy po bardzo wielkim upale następuje drobny deszczyk, należy zamykać okna i nie wychodzić z pokoju, natomiast po długich i gwałtownych ulewach ostrożność ta jest zbyteczna. Na noc należy się opatrzyć w ciepłe okrycie, gdyż kołdry hotelowe i w pensyonatach są bardzo często niewystarczające. Nieraz i pierzyna na nogi okazuje się konieczną. Włosi, którzy tak bardzo obawiają się przeziębienia, że nawet w pokoju niechętnie zdejmują kapelusze, każą swe łóżka na noc ogrzewać (mettere U fuoco nel letto). W każdym razie zalecamy ostrożność w otwieraniu okien na noc, osoby wątłe i chorowite nie powinny tego nigdy czynić, ale nawet najzdrowsze osoby powinny okna zamykać na całą godzinę po zachodzie słońca i na godzinę przed wschodem słońca, kiedy to temperatura silnie się obniża. W lecie należy się przed zbyt wielkim skwarem słonecznym chronić parasolem, a kto ma słabe oczy, powinien przywdziać na nie okulary o szarych, dużych szkłach, pokrywających całe oko.

Siestę popołudniową odbywać należy tylko w wielkie gorąco. Przeciw komarom (zanzare), których ukąszenia sprawiają ból dotkliwy i pozostawiają po sobie ślady nieraz i przez dwa tygodnie, a w nocy przeszkadzają we śnie, można się zabezpieczyć przez dodane do łóżek firanki z gazy (zanzarieri), które osłaniają twarz, nie tamując oddechu. Nadto należy o zmroku i wieczorem przy świetle szczelnie zamykać okna, przed udaniem się na spoczynek przeszukać pilnie, czy się gdzie nie ukryły w pobliżu łóżka, tudzież zaopatrzyć się w świeczki dymiące, dwie na jeden pokój, t zw. fidibus lub (po wenecku) chiodl contro le zanzare, które sprzedają w aptekach, dwie za solda. Ponieważ je jednak trzeba kilkakrotnie w nocy zapalać, należy przeto mieć zawsze zapałki w pogotowiu. Tą bronią można skutecznie walczyć z tymi dokuczliwymi i krwiożerczymi intruzami.

Przeciw robactwu zalecają proszek perski. Każdy może sam sobie sporządzić z niego esencyę przez zmieszanie go z wodą i alkoholem w stosunku jak 1:2:2 i potem natrzeć się tą esencyą na noc na całem ciele. Lekki udar słoneczny można leczyć okładami z chłodnej wody ołowianej. Na silne rozwolnienie, któremu obcy często we Włoszech podlega, nie należy brać natychmiast silnych środków ob-strukcyjnych, ale zachować ścisłą dyetę i zasięgnąć bezzwłocznie rady lekarskiej. Za wizytę płaci się lekarzowi 5 do 10 lirów. W niektórych aptekach mówią po niemiecku lub francusku. Kto nie ma polecenia do lekarza z kraju, niechaj nie zwraca uwagi na namowy hotelarzy lub portyerów, ale niechaj się udaje o poradę do włoskich lekarzy powiatowych (medici condotti).

W końcu chcielibyśmy jeszcze przestrzedz przed zbyt forsownem podróżowaniem, albowiem obok przeziębienia się i wykroczeń przeciw dyecie, jest zbytnie natężenie się najzwyklejszą przyczyną ostrych chorób, jakim podlegają tak często podróżujący po Włoszech, Kto chce w jak najkrótszym czasie najwięcej zwiedzić i cały dzień dąży z jednego miejsca na drugie, od jednego muzeum do drugiego i t. d., a dopiero późnym wieczorem udaje się na spoczynek, by nazajutrz wcześnie z rana tę szaloną gonitwę na nowo rozpocząć lub też kto dla oszczędzenia czasu całemi nocami podróżuje, a po całych dniach zajęty jest zwiedzaniem kościołów, galeryi i muzeów, ten, choćby był Herkulesem, musi ostatecznie zbytniem natężeniem fizycznem i umysłowem swe zdrowie zniszczyć. A więc jeszcze raz zaznaczamy z naciskiem, że nie należy zbytnio się natężać, lecz, że każdy powinien i w dzień także pozwolić sobie, zwłaszcza w gorących godzinach popołudniowych, na co najmniej dwugodzinny wypoczynek. Gdyby się ktoś uczuł niezdrów, niechaj natychmiast zaniecha wszelkich zamierzonych wycieczek i dawszy nerwom wypocząć, stara się przywrócić swemu organizmowi dawną odporność, a w razie potrzeby przywoła bezzwłocznie lekarza, gdyż zdrowie należy zawsze szanować, a tern bardziej w podróży i na obczyźnie.

Tytoń i cygara stanowią we Włoszech monopol państwowy i dlatego są dość liche. Oto najzwyklejsze gatunki cygar: Conchas i Trabucos (20 centes.), Minghetti (15 cen-tes.), Grimaldi (10 centes.), długie Virginia ze słomką (po 7V₂, 12 i 15 centes.), Toscani, Napolitani} Cavour (8—10 centes). Oprócz tego sprzedają w dużych miastach po trafikach importowane cygara Havanna, których sztuka kosztuje 25 do 60 centes., dobre cygara, ale mocne, tudzież papierosy zagraniczne.

Kto jest bardzo wybredny w doborze cygar lub nie chce się pozbawiać choćby na krótki czas swej ulubionej sorty» może je ze sobą wziąć w drogę. Zapłaci wprawdzie wysokie cło, bo za jeden kilogram (około 200 sztuk) 20 lirów, ale mimo to nie poniesie wielkiej straty, gdyż we Włoszech poniżej 50 centesimów nie można dostać znośnego cygara. Na dworcu kolejowym można tylko za 1 kilogram cło opłacić, z większemi partyami trzeba osobno się zgłaszać. Otrzymane pokwitowanie cłowe należy sprawdzić co do wagi i kwoty i starannie przechować, by je w razie ewentualnej rewizyi okazać. We wszystkich trafikach pali się stoczek, przy którym każdy, nawet nic tam nie kupujący, cygaro zapalić może.

Waluta. Włochy należą do łacińskiej konwencyi monetarnej, obejmującej Italię," Francyę, Szwajcaryę i Grecyę. Jednostką waluty pieniężnej jest tu lir, moneta srebrna, odpowiadająca austryackiej koronie, od której ma nieco mniejszą wartość (obecnie — 95 80 helerów). Lir ten ma 100 centesimów. Włosi jednak zwykle liczą wedle soldów, jeden soldo, tak jak francuski sous, ma pięć centesimów, lir przeto ma 20 soldów. W obiegu są srebrne monety jedno- dwu-lirowe i pięcio-lirowe, niklowe po 20 i 25 centesimów, miedziane 1, 2, 5 (t. zw. soldi) i 10 centesimowe. Zresztą są przeważnie w obiegu pieniądze papierowe, a mianowicie „biglietti di Stato“ t. j. bilety przez państwo wydawane po 5, 10 i 25 lirów i t. d. i bilety wydawane przez uprzywilejowane banki, jako to: Banca Nazionale, Banca dfItalia,

Banco di Napoli, Banco di Sicilia. Złota bardzo mało w obiegu.

Oprócz monet złotych i srebrnych pięciofrankówek (scudi} wszystkie inne pieniądze krajów łacińskiej konwencyi monetarnej są wyjęte z obiegu, nie należy tedy żadną miarą przyjmować monet srebrnych lub zdawkowych tychże państw. Z monet włoskich wyjęte są z obiegu monety bite przed rokiem 1863 i monety papieskie. Przy mienianiu pieniędzy i odbieraniu reszty należy być bardzo ostrożnym, bo kursuje wiele sztuk, zwłaszcza monety zdawkowej, nie będących w obiegu i egzotycznych, nie mających we Włoszech wartości, tudzież monet fałszywych, które po kawiarniach,, sklepach, restauracyach, a niekiedy nawet i przy kasach kolejowych chętnie obcym wsuwają. Ostrożność zalecamy przedewszystkiem w Neapolu i w Katanii, gdzie istnieją fabryki fałszywych monet 20 centesimowych, które obcy z trudnością tylko jest w stanie odróżnić od prawdziwych. Rząd zamierza z tego powodu ściągnąć w zupełności monety 20 centesimowe i nie wydawać ich więcej.

Podróżny powinien już w domu zaopatrzyć się we włoskie pieniądze papierowe i wziąć na drogę nieco srebra i monety zdawkowej włoskiej. W razie dłuższego pobytu wygodnie jest mieć listy kredytowe pod adresem wielkich domów bankowych włoskich, ale liczą sobie one za to wysoką prowizyę. Dobrze jest mieć zawsze przy sobie sporo drobnej monety i dwie sakiewki, jedną z pieniądzmi na dzienne wydatki, w drugiej zaś należy trzymać główną kasę i przechowywać ją osobno, tudzież strzedz jej starannie przed złodziejami kieszonkowymi.

Wycieczki. Na dworcach kolejowych stoją powozy do dyspozycyi, które można nająć do wycieczek. Także i we większych hotelach można je najmować. Ceny zazwyczaj następujące : dla jednokonnych powozów za pół dnia 6 lirów, za cały dzień 12 lirów, dla dwukonnych powozów cena podwójna. W okolicy Neapolu, Messyny i Palerma taniej, ale należy się naprzód ugodzić. Ponieważ w Kalabryi i Sycylii przez wyraz iJettura rozumieją także każdego wierzchowca, przeto należy używać na określenie powozu wyrazów carozza lub carozzella.

Popieraniem turystyki zajmuje się istniejący we Włoszech, bardzo czynny Klub alpejski (Club Alpino Italiano). Wycieczki piesze do miejsc, dokąd można udać się konno lub powozem, nie są we Włoszech w zwyczaju i dopiero obcy poczęli je wprowadzać. W istocie klimat nie sprzyja tu forsownym spacerom. Nie należy zwłaszcza nigdy przedsiębie-rać dalszych wycieczek w dniu, w którym wieje scirocco. Jazda konno (a cavallo), na mule (mulo) lub na ośle (so-maro lub asino, po neapolitańsku ciuco) jest zdrowa i przyjemna, a często, zwłaszcza podczas dłuższych wycieczek w góry, bardzo korzystna, gdyż dozorca zwierzęcia pełni wówczas równocześnie funkcye poganiacza, przewodnika i służącego. W miejscach często przez obcych zwiedzanych są to zazwyczaj ludzie godni zaufania, należy się jednak z nimi naprzód umówić co do ceny ryczałtowej (tutto com-preso), a gdy się jest zadowolonym, dodać jeszcze dowolny napiwek. Przeciw samowolnym skróceniom drogi ze strony takiego poganiacza należy zaprotestować, a na późniejsze uroszczenia jego odpowiadać spokojnie i stanowczo.

Żebractwo. Jedną z największych plag we Włoszech stanowi natrętne żebractwo, które jużto z powodu ubóstwa kraju, jużto popierane hojnością obcych, w ostatnich czasach znów się wzmogło. Żebrakom przed kościołem daje się zwykle za odchylenie ciężkiej kotary 5 centes. Zresztą należy wspierać jałmużną jedynie osoby o widocznem kalectwie, znękane wiekiem i nędzą, nie zaś młodych i zdrowych próżniaków, a już najmniej dzieci, które w ten sposób zaprawia się za młodu do żebractwa i próżniaczego życia. Można też pewnym datkiem zasilić miejscowe towarzystwa i zakłady dobroczynności. Natrętnych żebraków oddala się odpowiednim ruchem ręki lub też krótkiem „niente Dobrze jest jednak mieć zawsze przy sobie nieco drobnej monety miedzianej na wypadek potrzeby i chować osobno w kieszeni, by nie dobywać za każdym razem portmonetki.

1. Droga z Rzymu do Neapolu.

Z Rzymu do Neapolu idzie ko- ne, Ceprano, Roccasecca, Cassino,, lej pięć razy dziennie i przebiega Cajanello, Sparanise, Capua, S. Ma-od egłość 249 kilometrów wynoszą- ria di Capua vetere i Caserta. cą, w czasie 4Vs do 11 godzin. Jazda Pociąg nocny, który jednak nie

I.    klasą kosztuje 27 lirów 90 cent., jest pośpieszny, ma wagony sypial-

II.    kl. 19 lir. 25 c., III. kl. 12 lirów, ne, przy pociągu wieczornym zaś W pośpiesznych pociągach, które znajduje się wagon restauracyjny.— mają tylko I. i II. klasę, cena biletu Na stacyi Ceprano można dostać o 10°/o wyższa. Oprócz pociągów przy bufecie śniadanie (colazione) zbytkownych Berlin-Neapol i treno i obiad (pranzo) z winem, w cenie direttissimo z Neapolu, który staje 2 i 3 lirów. Są one umieszczone tylko w Caserta, Cassino i Ceprano, w zgrabnych koszyczkach i podają zatrzymują się wszystkie inne po- je do wagonu, co stanowi dla pociągi na śtacyach: Segni, Frosino- drożnych wielką wygodę.

Gdy pociąg wyjeżdża z dworca, rzucamy raz jeszcze spojrzenie pożegnalne na Rzym, wieczne miasto, którego od czasów Owidyusza aż do naszych nikt nie opuszcza bez żalu. Przed nami rozpościera się rozległa Kampania, cicha i melancholijna, kraina mogił i ruin, których widok przejmuje smutkiem i obudzą gorzkie refleksye na temat zniko-mości rzeczy ludzkich. Obok szczątków starożytnych budynków malownicze chaty z trzciny, między niemi pasą się stada krów i owiec, strzeżone przez pasterza w baraniem futrze. Dokoła widnieją w oddali sine góry, a wspaniały przepych barw pokrywa tę ziemię wulkaniczną i falistą. Tu i owdzie sterczy ku górze samotna pinela, żałobny cyprys lub drzewo oliwne, obok wille z czasów cesarstwa w gruzach, zniszczone grobowce, opustoszałe zamki średniowieczne. To smutne wrażenie, jakie w podróżnym obudzą Kampania, ujął wieszcz nasz, autor „Irydiona“, w następujące przepiękne słowa:

W Kampanii rzymskiej taki spokój wielki,

Że człowiek każdy i że anioł wszelki Przechodząc, duma nad dniami przeszłości!

Tu żywych nie patrz — tu umarłych włości:

Pałace dumnych w żółty piasek wryte,

Kościoły bogów na szczątki rozbite,

Zielonym bluszczu całunem obwite!

(ZYGMUNT KRASIŃSKI. Wiersz, poczynający się od słów: „Jak anioł spadły, leżący w piękności...“).

W odległości 14 km. stacya Ciampino, ważny punkt węzłowy linii kolejowych, wiodących do Frascati, Nettuno i Ter-raciny. Kolej bieży wzdłuż gór Albańskich do odległej o 26 km. stacyi Monte Compatri. Miejscowość ta z zamkiem rodziny Borghese leży o 3 kwadranse drogi na południowy wschód, na wysokości 532 m. — (35 km.) Stacya Zagarolo, miejscowość o pół godziny drogi na północny wschód. — (37 km.) Stacya Palestrina ; miasteczko (starożytne Praeneste) pokrywa strome przedgórze Monte Glicestro, oddalone o godzinę drogi na północny wschód, ale z wagonu można je dobrze widzieć.

rzym-

cyum

nowa

muzy-

Starożytne Praeneste było je- j nia wapiennego z czasów przed-dnem z najdawniejszych miast La- rzymskich, mniejsze, spojone ze so-i prastarą siedzibą wyroczni bą kamienie wielokątne, tuf bogini Fortuna primigenia. W cza- ; skiej rzeczypospolitej, budowa ce-•sie krwawych wojen domowych zbu- glana z czasów cesarstwa i t. zw. rzył je Sulla, który potem jednak, ! robota saraceńska z wieków średnich, dla przebłagania bogów kazał wznieść Resztki świątyni widać jeszcze na nowo świątynię Fortuny. W śre- obok pałacu BaVberini i w pobliżu dnich wiekach była Palestrina wła- i katedry. W pałacu Barberini zacho-snością możnej rodziny Colonnów, j wana jest w jednej z dolnych sal a w czasie walk tychże z papieżami ! wspaniała posadzka mozaikowa, na uległa kilkakrotnemu zniszczeniu, j której widać różne zwierzęta, rośli-przyczem też zburzona została owa j ny, namiot z żołnierzami, Egipcyan świątynia Fortuny. Zajęcie ! grających na instrumentach budzą stare mury miasta, z 5 epok cznych, innych zajętych pracą w po-pochodzące: potężne masy kamie- lu i t. p.

(43 km.) Stacya Labico (dawniej Lugnano). Starożytne miasto leżało między Palestriną a Frascati. — (46 km.) Stacya Valmontone. Miasteczko opiera się o czarną skałę tu-fową, na której sterczy zamek rodziny Doria Pamfili. Je-dziemy piękną, górską okolicą, której żyzną dolinę przepływa rzeka Sacco. Z prawej strony malownicze góry Wolsków, jeszcze i dziś niebezpieczne, jako siedziba brygantów, z ponurem miasteczkiem górskiem, Monte Fortino, potem (54 km.) stacya Segni, ujście dawnej linii kolejowej Rzym-Neapol, okrążającej przez Albano i Yelletri góry Albańskie od zachodu. Dzisiejsza linia kolejowa skraca drogę o 11 km. Na górze z prawej strony, o dwie godziny drogi na południowy wschód, leży dawne miasto Wolsków Segni (Signia), otoczone starożytnym murem, zawiera ono starożytną cysternę, resztki świątyni i piękny las bukowy.

(63 km.) Stacya Anagni, miasto 8 km. na północny wschód, z „piazza“ tamże piękny widok na dolinę rzeki Sacco. Z okien wagonu widzimy miasto zawieszone nad brzegiem skały.

Kościół katedralny w stylu ro- Gaetani, gdzie Sciarra Colonna do-mańskim z roku 1074; w kaplicy ¹ puścił się strasznego aktu zemsty chórowej starogotyckie tabernaku- na papieżu Bonifacym VIII. Ol-lum, (dzieło rodziny Cosmati) po- brzymie fundamenty na północnej nad sarkofagiem trzech członków stronie pochodzą jeszcze ze staro-rodziny Gaetani. W zakrystyi orna- żytnych czasów, kiedy to Anagni ty mszalne dwóch najsławniejszych było stolicą Herników, natomiast obywateli tego miasta, papieży Inno- palazzo pubbllco i casa Gigli dają centego III. i nieszczęśliwego Boni- wyobrażenie o świetności miasta facego VIII. Szczątki starego pałacu w XV. wieku.

(78 km.) Stacya Ferentino. Miasto (starożytne Ferenti-num) oddalone o trzy kwadranse drogi, leży po lewej stronie na szerokiem przedgórzu pasma gór Hernickich. Zachowało ono piętno średniowieczne, ale posiada także godne uwagi zabytki starożytne (porta Sanguinaria, mury cyklop-skie, ruiny starożytnego zamku). Katedra z posadzką mozaikową i pięknym ołtarzem z XII. wieku. Piękny kościół gotycki Santa Maria Maggiore z XIII. stulecia.

(86 km.) Stacya Frosinone. Miasteczko o pół godziny drogi na lewo, starożytne miasto Herników Frusino, malowniczo położone nad rzeczułką Cosa. Zachowały się tu szczątki starożytnego amfiteatru. — (92 km.) Stacya Ceccano. Miasteczko uroczo położone na wzgórzu i pięknie zabudowane. Mury pochodzą jeszcze z r. 537, gotycki kościół Santa Maria a Fiume z r. 1196. — (111 km.) Stacya Ce-prano. Pociąg zatrzymuje się tu 5 minut. Restauracya kolejowa dość dobra. Miasto oddalone o 3 kwadranse drogi na północ. Mijamy rzekę Garigliano (starożytny Liris, który opiewa Horacy) i przybywamy do stacyi Roccasecca (121 km.) Na lewo idzie odnoga kolei do Sory i Balsorano, stąd odchodzi też poczta do Avezzano. Miasto pięknie położone w uroczej okolicy górskiej. W zamku, który się wznosi po lewej stronie na wzgórzu, urodził się najsławniejszy teolog scholastyczny, św. Tomasz z Akwinu, w r. 1224. Mijamy malownicze skały, których szczyty wieńczą kościoły i zamki i zbliżamy się do stacyi Aquino (126 km.)

Miasteczko leży po prawej stro- via Latina do starej bramy San Łonie i zawiera jeszcze szczątki sta- j renzo. Szczątki starożytnych murów, rożytnego Aquinum. I tak kościół a za miastem szczątki cyrku i am-S. M. Libera wznosi się na funda- fiteatru.

mentach starożytnej świątyni. Rze- Także kościoły św. Piotra i św. ka Sogne (niegdyś Melpis) przepły- Magdaleny zawierają szczątki po-wa pod starożytnym mostem na gańskich świątyń.

(138 km.) Stacya Cassino (dawniej San Germano). Tu wysiadają podróżni, którzy pragną zwiedzić sławny klasztor

Monte Cassino, wznoszący się wysoko po lewej stronie na szczycie góry.

Dokładne zwiedzenie klasztoru ! 3—5 lirów, za 2 lub 3 godziny cze-wymaga czasu 5 godzin. Tłumoki kania 2 liry drożej. Za muła płaci najlepiej zostawić w deposito na się 1 lub lł/» lira. dworcu kolejowym, pojechać za 50 Od godziny 12 do 3¹/* wstęp do cent. do miasta Cassino, oddalone- klasztoru wzbroniony. — W t. zw. go 1*5 km. a stąd w przeciągu IV2 ! „foresteria“ klasztornej mogą po-godz. można piechotą dostać się na drożni przenocować i otrzymać po-szczyt góry Monte Cassino. Droga żywienie za stosowny opłatą. Kota nie jest uciążliwa, a trochę tru- j biety mogą zwiedzać jedynie kodu wynagradzają sowicie piękne wi- ¹ ściół i muszą nocować zewnątrz doki. — Za powóz tam i napowrót klasztoru.

Miasto Cassino (Hotele : Albergo Centrale, 10 minut drogi od dworca kolejowego, obok wejścia do miasta; w mieście: Albergo Cassino, Albergo Varrone w pobliżu amfiteatru) liczy 13.397 mieszkańców. W starożytności zwało się ono Cassinum i było niegdyś miastem Wolsków, które Rzymianie już w r. 312 przed Chr. skolonizowali. Zamek z świątynią Apollina wznosił się na miejscu dzisiejszego klasztoru. Kościół katedralny ma zajmować miejsce dawnej bazyliki na forum; Santa Maria delle cinque torri (kościół zbudowany w stylu bizantyjskim, wewnątrz zmodernizowany, sklepienie malował Luca Giordano w r. 1677) zawiera jeszcze 12 kolumn z początku cesarstwa. Za miastem z prawej strony drogi wiodącej do Sory, w odległości 10 minut, znajduje się amfiteatr, który za czasów Pliniusza zbudowała pewna zapalona wielbicielka teatrów. Jest on 17 m. wysoki, ma 6 wchodów, jednak miejsca dla widzów zniszczone. Nieco wyżej na prawo Cappella del Crocefisso (zakrystyanowi 20 cen-tesimów), niegdyś czworokątny starożytny grobowiec z ogromnych kamieni trawertyn owych. Przypuszczają, że to grób zasłużonego rzymskiego pisarza, Terencyusza Varro, którego willa wznosiła się naprzeciw nad brzegiem Rapido. Od wymienionej wyżej kapliczki prowadzi droga (prawdopodobnie starożytna Via Latina) na północ do Cassino, stąd można, kierując się na lewo, dostać się wprost na drogę wiodącą do Monte Cassino (519 m., 1V₂ godz.) Klasztor ten odgrywał ważną rolę w dziejach oświaty średnich wieków, a wpływ i znaczenie swoje zawdzięczał przeważnie opiece niemieckich cesarzy („średniowieczne Ateny“). W r. 1866 zniósł go rząd nowej Italii i ogłosił jako własność państwa (monumento nazionale); mieszka tam jeszcze około 30 Benedyktynów, którzy wraz z kilku braciszkami utrzymują seminaryum du-

chowne (około 200 seminarzystów) i szkoły średnie, tudzież internat i ogłaszają drukiem najważniejsze dokumenta z archiwum i biblioteki. Razem zamieszkuje dziś ten klasztor do 350 osób.

Jego następca, Fryderyk Lotaryń-ski, opuścił opactwo w r. 1057, by pod imieniem Stefana X. zasiąść na tronie papieskim. Również opat Desiderius został w r. 1087 papieżem pod imieniem Wiktora III. W roku 1108 został po raz trzeci jeden z mnichów tego klasztoru papieżem, jako Gelasius II. Gdy po klęsce Manfreda runęło panowanie Niemców w południowych Włoszech, skończyła się epoka świetności klasztoru.

Opactwo to założył św. Benedykt w r. 529. Do zwykłych ślubów zakonnych dodał on obowiązek pielęgnowania nauk i umiejętności, a następcy jego spełnili wiernie to szczytne zadanie. Karol Wielki zamianował opata kanclerzem. W roku 1014 rozpoczął się szereg germańskich opatów, którzy uczynili z klasztoru przybytek wiedzy, a mianowicie: Atenulf 1014- 1022, Teo-bald 1022-1025, Richer 1038—1055, zamianowany w r. 1050 kardynałem.

Nowy wchód do klasztoru znajduje się po prawej stronie dawnego wejścia, dziś zastrzeżonego dla książąt i kardynałów, gdzie na prawo kapliczka z nowożytnymi freskami niemieckich członków zakonu w egipskim stylu, uchodzi za pierwsze mieszkanie św. Benedykta. Obszerne pierwsze podwórze zawiera piękne, smukłe arkady, łączące dwa boczne podwórza z prawej i lewej strony. Ponad cysterną posągi św. Benedykta i św. Scholastyki. Duże schody wiodą do kościoła, który uległszy kilkakrotnemu zniszczeniu, odbudowany został na nowo w latach 1637 -1727.

Główny portal pochodzi jeszcze | rola VIII. bitwie nad Garigliano, z czasów opata Desideriusa, który j w tej rzece utonął, dzieło Franci-drzwi te kazał w roku 1066 odlać szka da Sagallo i grobowiec księ-z bronzu w Konstantynopolu na j cia Gwidona Fieramosca, ostatnie-koszt hrabiego Mauro; na 22 pły- go władcy miasta Mignano. Chór tach wyryto nazwy posiadłości kia- zdobią bogate stalle Jana Antonie-sztornych ; głoski są wykładane sre- go Coliccio z r. 1696. Organy są brem (t. zw. „niello“). Nowe wnę- znakomite.

trze kościoła o potrójnej nawie Biblioteka zawiera liczne inku-olśniewa bogactwem marmuru, zło- nabuły, jak n. p. pierwsze druki ceń i \\orzx\Xy]s>V\e\ pietra dura. Reszt- j niemieckie Fusta, Śchweynsheima ki pierwotnej posadzki bizantyj- | i t. p. W krużganku przed arcjii-skiej pochodzą z XI. stulecia. Ma- 1 wum starożytne napisy, pochodzą-lowidła wykonali: Correnzio freski ce z Casinum. W archiwum wiele na kopule, Luca Giordano malował oryginalnych dyplomów niemieckich sklepienie głównej nawy, Solimena cesarzy i liczne papieskie bulle ory-cztery obrazy olejne w kaplicy chó- ginalne, nadto dyplomy normandz-rowej. Pod głównym ołtarzem zło- kie, andegaweńskie, aragońskie i in-żone są szczątki św. Benedykta ne; kodeksy ustaw longobardzkich i jego siostry. Po bokach: grobowiec i t. p. Liczne, rzadkie rękopisy, mię-Piotra Medyceusza (z r. 1525), który dzy innymi Dante z glossami z wie-w r. 1503, uciekając po nieszczęśli- ku XIV. W III. sali starożytne krze-wej dla Francuzów i ich króla Ka- sło kąpielowe z rosso antico. W bi-

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH bliotece utworów muzycznych ory- obrazów pendzla Ribery, Novellego ginalny rękopis „Stabat Mater“ Per- i innych. Freski w sali kapitulnej golesego/ Pinakoteka zawiera kilka i wykonał cav. d’ Arpino.

Podróżnego, który z zachwytem przyglądał się tym skarbom ducha ludzkiego, przejmuje niemniejszym podziwem wspaniały widok, jaki się z t zw. loggia del paradiso roztacza. Wzrok jego obejmuje dolinę klasycznej rzeki Liris i jej starożytne zamki, owiane czarem wspomnień dziejowych i malowniczy łańcuch gór dokoła aż hen daleko po morze Tyreńskie.

Zatrzymaliśmy się nieco dłużej przy opisie tego klasztoru, gdyż zasługuje on na szczególniejszą uwagę, tak dla swej działalności kulturnej i cywilizacyjnej, jako też dla swych bogatych zbiorów wiedzy i sztuki i pod tym względem może iść w porównanie z klasztorem ormiańskich Me-chitarzystów na wyspie San Lazzaro w Wenecyi. Przejdźmy teraz do dalszych stacyi na linii kolejowej Rzym-Neapol.

Poza stacyą Cassino kolej przejeżdża przez malowniczy wąwóz górski. — (155 km.) Stacya Mignano. Z prawej strony ruiny średniowieczne w uroczem położeniu. — (163 km.) Stacya Presenzano, mało uprawna okolica górska. — (170 km.) Stacya Cajanello, na lewo odnoga kolei do Iser-nii i przez Abruzzy do Terni. — (177 km.) Stacya Riardo. (182 km.) Stacya Teano. Miasto, starożytne Teanum Sidi-cinum (pierwotnie stolica drobnego auzońskiego ludu, w pierwszych czasach cesarstwa najludniejsze miasto między Rzymem a Capuą), leży po prawej stronie u stóp wygasłego wulkanu Rocca Monfina. Znajdują się tu jeszcze ruiny starożytnego teatru i amfiteatru i średniowiecznego zamku. — Obok stacyi Sparanise (190 km.) idzie na prawo kolej do miasta Gaëta nad morzem i przebywa tę drogę 60 km. w 2V₂ godzinach. Z prawej strony ukazuje się teraz Wezuwiusz, który w miarę dalszej podróży zarysowuje się coraz wyraźniej na widnokręgu. Na lewo (5 kwadransów drogi) Calvi, starożytne Cales, sławne niegdyś z wybornego wina (już Horacy opiewał wino kaleńskie), dziś uboga mieścina, opuszczona z powodu malaryi, zawiera ruiny starożytnego amfiteatru i teatru i średniowiecznego zamku. Jedziemy doliną rzeki Voltarno, która przecina żyzną Kampanię, dążąc do morza i przybywamy do stacyi

Capua (205 km.) Miasto liczy 14.114 mieszkańców, wznosi się na lewym brzegu rzeki Volturno i jest dziś twierdzą

oraz siedzibą arcybiskupa. Założył je w r. 856 hrabia Lando na miejscu starożytnego Casilinum. Most na rzece Volturno, pochodzący jeszcze z czasów starożytnych, kazał cesarz Fryderyk II. naprawić i obwarował go na prawym brzegu. Kapuańczycy wznieśli mu za to w r. 1236 w dowód wdzięczności posąg, który, dziś uszkodzony, znajduje się w muzeum t. zw. Museo Campano.

Kościół katedralny św. Stefana, zbudowany w r. 860, ma jeszcze dawny czworokątny przedsionek, którego łuki wspierają się na 24 korynckich kolumnach granitowych (z tych 16 starożytnych). Jest to starochrześcijańska bazylika o potrójnej nawie i 24 starożytnych kolumnach granitowych z korynckiemi kapitelami.

Podziemie kościelne, zmodernizowane, zawiera 14 starożytnych kolumn marmurowych i starożytny sarkofag (polowanie Meleagra), sacrarium mozaikowe, w pośrodku grób Chrystusa, dzieło Berniniego (duże płyty mozaikowe pochodzą z pierwotnej kazalnicy). Museo Campano, dawniej pałac książąt San Cipriano, otwarte w dni powszednie od godz. 9-tej do 3-ciej, zawiera na podwórzu sarkofagi i odłamy z amfiteatru starożytnej Capuy, uszkodzony posąg cesarza Fryderyka II. bez głowy, o którym wyżej była mowa i trzy olbrzymie popiersia, pochodzące z przedmostowego szańca, którym Fryderyk II. obwarował most na Volturno. Zdradzają one wyraźnie naśladowanie wzorów starożytnych i według dawnej tradycyi mają przedstawiać: Donna Capua (naśladowanie popiersia Junony) i dwóch doradców Fryderyka: Piotra della Vigna , \ Roffreda z Benevento (Tadeusza de Suessa ?), imitacye głów starych filozofów. W salach muzeum są rozmieszczone starożytne terrakoty, wazy, obrazy, monety i inne zabytki. W kościele San Marcello, zawierającym średniowieczne napisy, koronowali się niegdyś longo-bardzcy i normandzcy książęta.

(210 km.) Stacya Santa Maria di Capua vetere (Hotele: Cavour, Milano, Centrale). Miasto wznosi się na miejscu starożytnej Capuy, liczy do 23.000 mieszkańców i ma piękny, niestety zmodernizowany kościół katedralny. Za jazdę z Capuy powozem jednokonnym płaci się 90 cent., dwukonnym 2 1. Odległość wynosi 3 kim. i można ją przebyć piechotą w niespełna godzinie.

Już Etruskowie założyli w tern | die podania otrzymało od Capysa, miejscu stare, Volturnum, które we- | dziadka Eneasza, nowe imię Capua.

Urodzajna ziemia, kwitnący handel ale spotkała ją za to okropna kara. i pracowitość i zapobiegliwość mie- W r. 211 zajęli ją znów Rzymianie szkańców, wyniosły to miasto wcze- mimo rozpaczliwych wysiłków Han-śnie na wysoki stopień rozwoju i za- nibala, który napróżno podążył pod pewniły mu wielkie bogactwo, za mury Rzymu (Hannibal antę por-którem jednak wkradły się doń roz- i tas) i postąpili z nią po barbarzyń-wiązłość, zbytek i zniewieściałość. j sku. Capua uległa zupełnemu zni-W r. 424 przed Chryst. wydarli je ¹ szczeniu i przestała tworzyć osobne Etruskom Samnitowie, którzy jednak miasto, lecz stała się rzymską do-wkrótce sami zgnuśnieli w źniewie- i meną.

ściałości, tak, że już w następnym ! Za czasów cesarstwa podniosła wieku Capua popadła w zawisłość ! się raz jeszcze z upadku i znów za-od Rzymu. Po bitwie pod Kannami kwitła, jako drugie, najbogatsze po w r. 216 przed Chryst. otwarła ona Rzymie miasto w Italii. Świetność swe bramy Hannibalowi w nadziei, jej przetrwała aż do wędrówek na-że po upadku Rzymu zostanie pierw- ! rodów. W r. 456 spustoszyły ją na-szem miastem w całej Italii. Czte- jazdy Wandalów pod Genserykiem, ry lata wytrwała Capua w tym a doszczętnie zburzyli ją Arabowie związku z groźnym wrogiem Romy, i w r. 840.

Ze starożytnego miasta zachowało się jeszcze kilka zabytków, z których najważniejszy amfiteatr (20 minut od dworca kolejowego, należy iść z północnego końca miasta do miejsca, gdzie się drogi rozchodzą, potem skierować się na lewo przez via deW Amfiteatr o i Corso Adriano do piazza 1 Ottobre 1860. Powóz jednokonny kosztuje lira). Jest to najdawniejszy amfiteatr w całej Italii, jeszcze za czasów cesarza Hadryana odnowiony, prawie tak wielki, jak Colosseum rzymskie, gdyż długość jego wynosi 170 m., szerokość 140, wysokość 46. Miał on 4 piętra, każde o 80 łukach i zdołał pomieścić 60.000 widzów. Wstęp kosztuje lira. Widać jeszcze trzy krużganki, dwa wysokie łuki wchodowe, resztki areny i nadzwyczaj zajmujące podziemne sklepienia i galerye, do których można zejść na dół. Poblizka Porta Capua, gdzie się kończy droga do Capuy i gdzie według napisu „Garibaldi walczył w r. 1860 z królem Franciszkiem“ (przez co też otrzymała nazwę „batteria Garibaldi“), jest szczątkiem starożytnego łuku tryumfalnego. — Okrągły grobowiec przy drodze do Caserty nazywa się „le carcere vecchie", dalszy nieco i większy „la canocchiau.

Idąc z drugiej strony amfiteatru pierwszą drogą na prawo, przybędziemy w trzech kwadransach do Sant Angelo in Formis. (Powóz jednokonny 1 1. 20, dwukonny 2 1. 50). Była to niegdyś w starożytności sławna świątynia Dyany Tifatina, z której powstała godna zwiedzenia i bardzo zajmująca, starochrześcijańska bazylika, założona przez opata Desideriusa w XI. w., później powiększona, z kruchtą o łukach ostrych.

Wewnątrz ma ona potrójną na- rego Testamentu i dzieje mąk Pana wę o 12 starożytnych kolumnach, Jezusa. Podług zdania niektórych okrągłych łukach i trzech szerokich znawców sztuki, były te freski dzie-absydach i zawiera cykl fresków na łem starej szkoły malarskiej w Mon-tle biblijnem z XI. wieku, a miano- te Cassino, niezawisłej od Bizan-wicie: na ścianie absydy wyobra- cyum, w każdym razie stanowią one żaja one trzech archaniołów i opa- jeden z najważniejszych i najcen-ta Desideriusa, który niesie w ręku niejszych pomników sztuki chrze-model kościoła (1073); nad głównym ; ścijańskiej wczesnego średniowie-portalem: Wieczerza Pańska i Sąd cza. — Od szczątków starożytnego ostateczny; ponad łukiem nawy j rzymskiego wodociągu nadano ko-środkowej: prorocy i królowie Sta- i ściołowi temu nazwę „in formis“.

Dalszy ciąg linii kolejowej. Kolej przebiega obecnie przez bogato uprawną Terra di lavoro do stacyi Caserta (216 km.). (Hotele: Grand Hotel Vittoria, via Vitto-ria 12; Villa di Firenze, Corso Umberto I. ; Café obok wejścia do miasta). Miasto liczy 33.373 mieszkańców, jest siedzibą prefektury i ma silny garnizon. Dla bawiących w Neapolu jest ono celem częstych wycieczek z powodu wspaniałego parku, który się znajduje przy pałacu królewskim (palazzo reale). Pozwolenie czyli permesso do oglądania go można uzyskać w palazzo reale w Neapolu, ale także za pośrednictwem hoteli w Caserta.

Zamek królewski (dostępny dla odwiedzin od 12—4 godziny po południu, służącemu oprowadzającemu gościa napiwek 1 lira) jest wspaniałą budową Luigiego Vanyitelli (posąg marmurowy tego mistrza na placu miejskim „piazza“ jest dziełem On. Bucciniego, 1879). Budowę rozpoczęto z polecenia Karola III. Burbona (w r. 1752), pragnącego naśladować przepych, jaki przodkowie jego rozwinęli w Wersalu i Sant Ildefonso, ukończono zaś za Ferdynanda I. W formie elipsy otaczają plac przed pałacem dwie kasarnie. Fasada barokowa gmachu ma 253 metrów długości, 41 wysokości i 240 okien. Na prawo od przedsionka prowadzą sławne schody, z których roztacza się wspaniały widok, o 116 stopniach, wykutych z marmuru trapańskiego, do królewskich komnat. Z górnego westybulu, również marmurowego, wchodzi się do kaplicy (napiwek 25 cent.), zawierającej obrazy pendzla malarzy: Bonito, Conca i Rafael Mengs (Pan Jezus w świątyni).

Ogród pałacowy, dostępny dla i 30 cent., dwukonka 2 1. 50 c. za go-zwiedzających aż do zachodu słoń- dzinę jazdy; za każde dalsze pół ca, rozciąga się poza pałacem i jest godziny dopłaca się 50, względnie obszerny, tak,”iż potrzeba dwóch 85 c. Jest to bezsprzecznie jeden godzin czasu, by go piechotą obejść z najpiękniejszych ogrodów, otacza-dokoła. Jednokonka kosztuje 1 lira j jących wille burbońskie i dzieli się na: antico bosco z lewej strony, tellego (najznakomitsze dzieło tego z zameczkiem, dębami, pięknymi rodzaju od czasów rzymskich), two-wawrzynami i klonami i nuovo bo- rżąc w oddaleniu pół godziny drogi sco (naprzeciw wejścia), z bogatą ¹ od^Maddaloni wspaniałe trzypiętro-roślinnością, pięknymi wodospada- i we Ponti délia valle. — Oddużego mi i wodotryskami, które zasila wo- wodospadu można się dostać do dą 38 km. długi wodociąg Vanvi- ogrodu angielskiego i botanicznego.

(222 km.) Stacya Maddaloni. Piękne i przemysłowe miasto, liczące 21.270 mieszkańców, leży na kraju Apeninów, w miejscu, gdzie się one najbardziej do Neapolu zbliżają. Zamek w malowniczem położeniu. (228 km.) Stacya Can-cello, skąd odnoga kolei idzie do Castellammare i do Avel-lino. Stąd prowadzi dawny gościniec pocztowy przez Arienzo (8 km.) i przez wąwóz (z prawej strony na górze wieś Forchia, której nazWa przypomina rzymskie „Furculae Cau-dinae“) do Arpaja (12 km.) i do kotliny górskiei (21 km.) Montesarchio. Wąwóz, który stanowi wschodni wychód z tej kotliny, obsadzili w r. 321 przed Chr. Samnici, wobec czego Rzymianie usiłowali przebić się przez wąwóz Kaudyński, lecz odparci i pobici, haniebnie broń złożyć musieli. (235 km.) Stacya Acerra.

Miasto naprzeciw szczytu Som- ! wów rzeki Glanis (Agno), nie do-góry Wezuwiusza, otrzymało już j szło nigdy do znaczniejszego roz-w r. 331 przed Chr. obywatelstwo ! kwitu. Dopiero w nowszych czasach rzymskie; zburzone przez Hanniba- założono groble i tamy i osuszono la, od czasów Augusta stało się ; okolicę, przez co nastąpiła jej assa-rzymską kolonią. Z powodu wyle- j nacya.

(238 km.) Stacya Casaï nuovo, poczem obok Campo Santo wjeżdżamy na centralny dworzec kolejowy w Neapolu (249 km).

ma

Z Rzymu do Terraciny, a przez Formię (Gaetę) do Sparanise (i Neapolu).

Przestrzeń    z Rzymu do Terra-    j    w    2¹/» do    2³/4 godz., I. kl.    7 1.,    11. kl.

ciny (122 km.)    przebywa kolei w 4    |    4    1. 20 c.,    III. kl. 3 1. 15 c.    —    Kolej

godz. i 3 kwadransach. Bilet I.' kia- ¹ ze Sparanise do Neapolu (60 km.) sy kosztuje 14    I. 20 c., II. kl. 9 1. 95 c.,    i    w    P/4 do    2 godzin, I. kl.    5 1.    95 c.,

III. kl. 6 1. 40 c. — Dyliżans poczto-    II.    kl. 3 1.    90 c., III. kl. 2 1.    15 c. Do

Do

wy z Terraciny do Formii (35 km.) j Gaëty można się także wybrać za idzie dwa razy dziennie, jazda trwa i biletem powrotnym ze Sparanise, 4W godz. i kosztuje 4 1. Kolej z For- względnie z Neapolu, jest to wycie-mii do Gaëty (9 km.) trzy razy dzień- czka na jeden dzień, nie, 20 minut, I. kl. kosztuje 1 1.5 c., Z Rzymu do Terraciny.

II. kl. 75 c., III. kl. 50 c. (ewentual- stacyi Ciampino (14 km.) patrz wy-nie można nabyć bilet jazdy z For- żej (str. 30). Potem jedziemy wzdłuż mii do Gaëty wraz z biletem po- ! zachodniej strony gór Albańskich wrotnym); — kolej z Gaëty do Spa- ! do stacyi Frattochie (16 km.), gdzie ranise (60 km.) trzy razy dziennie j się łączą via Appia antica i nuova.

(29 km.) Cecehina, stacya kolei że- | śmiało przez strumień górski dei laznej do Albano i Nettuno. Z pra- Picchioni, z niego można najlepiej wej strony malownicze góry Wol- : objąć wzrokiem stare ogrodzenie sków (Monti Lepini albo di Cori), \ miasta. W górnej części miasta, na zachód morze, a za bagnami obok kościoła parafialnego San Pie-Pontyjskiemi wznosi się samotny, j tro, piękny, rzymsko dorycki front pokryty lasami Monte Circeo (pro- ' świątyni Herkulesa z czasów Sulli, montorio czyli przylądek nad brze- Kościół zajmuje cellę świątyni. Scho-giem morza) z obfitującymi w wo- i dząc w dół ku placowi San Salva-dę gruntami, gdzie czarodziejka Cir- tore widzimy obok „casa Moroni“ ce jeszcze dziś żyje w wierzeniach dwie piękne kolumny korynckie ze ludu, jako władczyni ziół leczni- świątyni Kustora i Polluksa. czych. (Odległość od Terraciny wy- Z drugiej strony Cori rozpoczy-nosi 18 km.) — (33 km.) Stacya Ci- nają się bagna Pontyjskie, które się vità Lavinia. Miasteczko o pół go- rozciągają między górami i morzem dżiny na lewo, powyżej stacyi, leży i zajmują przestrzeń ;0—20 km. sze-na stromym wysłańcu gór Albań- roką, a 50 km długą i sięgają aż skich, skąd piękny widok na wszyst- do Terraciny. Są one wprawdzie kie strony. Jest to prastare latyń- cz~ęściowo uprawne, ale w lecie sta-skie Lanuvium, niegdyś sławne ga- nowią jeszcze zawsze groźne ogni-jem i świątynią Junony Sospita, któ- sko malaryi. Tu i owdzie pasą się rej kult już od r. 338 przed Chryst. liczne stada bydła, między niemi był w samym Rzymie bardzo roz- czarne bawoły. Liczne projekty, ma-powszechniony. Widać jeszcze za jące na celu osuszenie tych rozle-miastem starożytne fundamenty da- głych bagien i pozyskanie ich do wnych świątyń, szczątki dawnego uprawy, nie przeszły jeszcze w sta-muru miejskiego, a po zachodniej dyum wykonania, stronie resztki starożytnego teatru. (61 km.) Stacya Cisterna. 05 km. Miasto, obwarowane wieżycami o- od niej na zachód miasteczko tego bronnemi na murach, czyni zupeł- imienia. Przypuszczają, że tu mają nie wrażenie miasta średniowie- być owe ,Jres tabernae“, które apo-:go.    stół Paweł zwiedził w czasie swej

czne

(42 km.) Stacya Velletri (Gallo; podróży do Rzymu. — (70 km.) Sta-Telaio), niegdyś prastare miasto cya Ninfa. Na wschód leżą ruiny Wolsków Velitrae, opiera się mało- średniowiecznego miasta Ninfa, z je-wniczo o Monte Artemisio (812 m.) go murami, wieżycami, kościołami, Z Belvedere pałacu del Governo klasztorami i domami mieszkalny-daleki widok na bagna Pontyjskie mi, napół zanurzone w moczarach aż do morza, na Kampanię i na gó- i gęstym pokryte bluszczem. Już ry. Miasto to posiada znakomite w XIV. wieku opuścili je mieszkań-winnice i wyrabiają tu wyborne wi- cy z powodu malaryi. — (73 km.) no. — Jadąc wzdłuż gór Wolsków Stacya Sermoneta-Norma, na po-przybywamy do    łudniowy wschód wioska górska

(59 km.) stacyi Cori (Unione; Norma (472 m.), obok której (o kwa-Filippuccio). Miasteczko, starożytne drans drogi na północny zachód) Córa, leży o pół godziny drogi na leży Norba, zburzona już za czasów wysokości 397 m. na zboczu góry Sulli, z dobrze zachowanym murem Lepino (dyliżans 50 c.), ponad ogro- cyklopskim. — Wzdłuż góry Monte darni owocowymi i gajami oliwny- Carbolino do (84 km.) stacyi Sezze mi. Sławne są jego figi i wino, go- (Locanda Nazionale). Miasteczko dne zwiedzenia zaś jego zabytki, to liczy niespełna 12.000 mieszkań-Przewodnikowi należy dać lira. — ców, oddalone jest o pół godziny Oglądamy tu: mury miejskie, które drogi od stacyi (dyliżans pocztowy zawierają najdawniejsze bloki cy- 50 c.) i ma znakomite wino, które klopskie; starożytny most, ponte już nawet cesarz Augustus przekła-della Catena, z tufu, przerzuca się dał nad sławne falernejskie. Szczątki starego muru cyklopskiego mia- ! zylikę o kolumnach ze zmodernizo-sta Wolsków Setia. Kościół kate- I wanemi kapitelami, w posadzce mo-dralny z r. 1362. — (98 km.) Stacya j zaikowej tu i owdzie rozsiane po-Piperno. Miasto (Locanda Fil. Se- \ staci zwierząt i smoków. Piękna ka-rafini) wznosi się na samotnej gó- ! zalnica i świecznik wielkanocny, rze i posiada tum gotycki z r. 1283. Oryginalna dzwonnica, z której da-(103 km.) Stacya Sonnino, miasto leki widok.

niegdyś głośne przez swe niezwy- Z Terraciny do Formii. Droga kłe, malownicze stroje kobiece, lecz ciągnie się, jak niegdyś via Appia, zarazem osławione, jako gniazdo i między górami i morzem. Po 12 km. opryszków. 20 minut od stacyi ko- ! wieża la Portella, poczem wjeżdża-ściół Cystersów Fossanuova, zaj- my w obręb t. zw. Terra di lavoro. rnująca budowa przedgotycka, ukoń- (20 km.) Fondi. (Locanda, kró-czona w r. 1189 pod wpływem nor- tki przystanek dyliżansów poczto-mandzkim, ma piękny krużganek, wych). Miasto ma około 10.000 mie-W klasztorze tym zmarł w r. 1274 ! szkańców. W okolicy rosną mirty, św. Tomasz z Akwinu. — Z lewej ; pomarańcze i drzewa granatowe, strony wznosi się Monte Leano Katedra, przebudowana za biskupa (676 m.), gdzie się niegdyś znajdo- | Jana III. (1158—1180), jest bazyliką wało miejsce, poświęcone dziewiczej w formie krzyża, o ostrych łukach, bogini niebios (Juno Virgo) Fero- fasada jej przebudowana w stylu nia, bóstwu władającemu okolicą odrodzenia; portal o łukach ostrych Terraciny.    z dwiema kolumnami na lwach

(122 km.) Stacya Terracina. (Ho- wspartemi, tudzież wczesno gotycka tele: Albergo Reale ; Albergo Nazio- rozeta, zachowały się jeszcze. Ćam-nale; Marina. — Restauracya: Fra panile z roku 1178 zdradza wido-Diavolo). Miasto liczy do 12.000 mie- cznie wpływ normandzki. Wewnątrz szkańców. Nad morzem rozpościera zasługują na uwagę stary tron bi-się nowe miasto, gdzie już dojrzę- skupi i piękna kazalnica, wsparta wają cytryny i daktyle, nad niem na czterech słupach, z których dwa zaś wznosi się malowniczo stare stoją na lwach, dwa na baranach, miasto. Pnąc się w górę po wysta- ozdobiona mozaiką, dzieło Jana, jących skałach, przybędziemy w s/4 syna Mikołaja z Rzymu, z r. 1168. godziny do ruin zamku Teodoryka, Obok katedry stare, opuszczone zam-króla Gotów, zbudowanego w r. 500 czysko, w którem widać jeszcze rząd po Chr. Niektórzy przypuszczają, że wspaniałych okien, w stylu późne-są to szczątki wspaniałej świątyni go gotyku (niegdyś pałac znakomi-Wenery (o 34 m. długości i 20 m. tego i możnego rodu Colonnów). Ze szerokości). Zachował się jeszcze starożytnego i średniowiecznego potężny mur długiego korytarza muru 'miejskiego zachowało się je-z szerokimi pilastrami. Widok roz- szcze kilka odłamów, tacza się stąd prześliczny.    Z Fondi jedziemy naprzód ró-

W starem mieście stoi, w obrę- wniną, potem przez górę S. Andrea bie starożytnego forum, gdzie je- do malowniczego Itri (znanego poszczę widoczne są resztki staroży- wszechnie z powodu słynnej opery tnego bruku, na miejscu świątyni Aubera „Fra Diavolo“), a później Romy i Augusta, (o której dawnej drogą sztucznie podwyższoną i mię-świetności świadczą jeszcze funda- dzy bujnemi winnicami i lasem menty i dwie półkolumny z tyłu), (wspaniały widok na przestronną kościół katedralny San Cesareo, zatokę Gaety) zjeżdżamy przez wzgó-prawdopodobnie budowa Teodory- rza Formiańskie ku morzu. Z pra-ka. Przedsionek (1150) z 10 jońskie- wej strony w winnicy kryje się zaj-mi kolumnami, które dźwigają lwy mujący zabytek przeszłości, przed i inne zwierzęta, powyżej fryz mo- którym miłośnik świata klasyczne-zaikowy, a nad nim łuki ostre go zatrzyma się nieco dłużej, chy-(wiek XII.) Wnętrze przedstawia ba- ląc z szacunkiem swe czoło. Jest to t. zw. grób Cycerona, którego mandzka kolumna na świece wiel-dolna część ma kształt czworoboku, kanocne (t. zw. cereus paschalis), środkowa jest okrągła, trzecie pię- ozdobiona rzeźbami pełnemi drama-tro zaś znów czworokątne. Ów naj- tycznego życia, arcydzieło budzącej potężniejszy orator i najpłodniejszy się do nowego życia, plastycznej pisarz starożytnego Rzymu, obda- sztuki południowo-włoskiej z poło-rzony talentem niezwykle wszech- wy XII. wieku, niezawisłej od wpły-stronnym, posiadał tu wioskę „For- wów bizantyjskich, mianum“, w pobliżu której zginął Na przyiądku Monte Corvo wzno-grudnia r. 43 przed Chr. z rąk sj sję wjeza torre d’ Orlando t. j. Rompihusza, siepacza Antoniusza. wieża Rolanda, niedostępna jednak

dnia 7

(HO km.) Formia. (Albergo dei dja publiczności, gdyż leży w rejo-fiori; QuercLa, oba te hotele poło- nje fortecznym. Podług umieszczo-zone nad morzem, dobre i tanie; neg0 na niej napisu jest ona gro-Europa), przedtem Mola di Gaeta, bowcem Lucyusza Munatiusa Plan-ma przeszło 8.500 mieszkańców. Naj- cusa założyciela Lyonu (42 r. przed lepie] zajechać tu dę> jednego z wy- chr<)’ Kszta'łtem swym przypomina mienionych hoteli i stąd zwiedzie gmbowiec Cecylii Metelli przy via Gaetę za biletem powrotnym We Xppia w Rzymie.

Z Formii do Sparanise. Tor kolejowy ciągnie się, jak dawny gościniec pocztowy, między górami a morzem do stacyi Minturno (11 km.) Z lewej strony ruiny Minturnae, (wodociąg, szczątki teatru i amfiteatru), potem przez Garigliano (starożytny Liris, w którego moczarach niegdyś rzymski wódz Maryusz, kając w r. 88 przed Chr. przed Sul-lą, szukał schronienia) i przez piękną okolicę do stacyi Sessa-Au-runca (33 km.). Miasto to leży na południowych wysłańcach wulkanicznej Rocca Monfina, ma około 22.500 mieszkańców i wznosi się na miejscu starożytnego miasta Suessa Auruncorum, po którem pozostały jeszcze ruiny amfiteatru i mostu. Ma ono zajmującą bazylikę o potrójnej nawie: w niej znajdują się dwa rzędy starożytnych kolumn (po 8) [normandzko-saraceńskie łu-ki kanciaste i sklepienia], trzy absydy i bogato ozdobna kazalnica z r. 1260, balustrada chórowa i kolumna na świece wielkanocne, dzieło Peregrinusa z r. 1270.

Dalej na prawo góra Massicus, której sławne wino massyckie opiewali najwięksi poeci rzymscy : Horacy, Wergiliusz iMartialis.— (37km.) Stacya Cascano, miejsce słynne z pięknych kobiet. — (45 km.) Stacya Majorisi, mijamy teraz malowniczo położoną Torre di Franco-

Formu zas należy zwiedzie t. zw.    J

willę Cycerona, dziś willę Caposele, skąd prześliczny widok.

ucie-

Gaëta. (Albergo Corona di ferro; Caffé nazionale). Miasto warowne, liczące do 6.000 mieszkańców; było ono często oblegane i zdobywane i tak: w r. 1150 przez Normanów, 1501, 1798, 1806 przez Francuzów, 1504 przez wojska hiszpańskie, zaś w r. 1861 przez flotę włoską (w obronie brała wtedy żywy udział królowa Neapolu, urodzona księżniczka bawarska), poczem królestwo neapolitańskie stało się częścią zjednoczonej Italii. W r. 1848 schronił się był tutaj papież Pius IX. Miasto leży w uroczem położeniu nad brzegiem morza. Uwagę zwraca wznosząca się w czterech piętrach wieża kościoła katedralnego, hojnie pokryta maurytańsko - normandzkimi motywami dekoracyjnymi. (Budowę jej rozpoczęto w r. 860, III. piętro pochodzi z r. 1106, najwyższa część z r. 1279). Katedrę poświęcono w roku 1106, rozkład jej jest normandzki, niektóre szczegóły longobardzkie.

Wnętrze kościoła zmodernizowane, także i krypta nie budzi zajęcia. Za wielkim ołtarzem (zakryty) sztandar, który papież Pius V. oddał Don Juanowi d’ Austria, zwycięzcy w bitwie pod Lepanto i który zawiera wizerunek Zbawiciela, św. Piotra i Pawła. Naprzeciw głównego portalu, na podwórzu, widnieje nor-lisi i dojeżdżamy do stacyi Spara- | lej przestrzeń 59 km. przez Capuę nise (51 km.) — Stąd przebywa ko- | i Casertę do Neapolu.

2. Kolej z Rzymu przez Tivoli i Avezzano do Roccasecca i do Neapolu.

Kolej z Rzymu do Avezzano 4 1. 75 c., II. kl. 3 1. 35 c., III. kl. 2 1. (107 km.) 3V¹ do 5L/4 godzin. I. klasa 15 c. — Do Roccasecca (80 km.) na kosztuje 11 lir. 65 c., II. kl. 8 1. 15 c., linii Rzym-Neapol I. kl. 10 lir. 25 c., 1. III. kl. 5 1. 45 c. — Kolej z Avezza- II. kl. 71.15 c., III. kl. 41.65 c. (zBalsora-no do Balsorano (37 km.) I. klasa no I.kl.51.,II.kl.31.50c., III.kl.21.25c.).

Odległość z Rzymu do Tivoli wynosi 39 km. Stąd idzie kolej doliną rzeki Aniene, niedaleko starożytnej drogi, via Valeria, przez San Polo dei Cavalieri, Castello Madama do Vicovaro (50 km.), gdzie niegdyś się wznosił zamek starożytnego miasta Varia. Tu można jeszcze widzieć ruiny starożytnego mostu i murów miasta. Obok głównego kościoła stoi tam odosobniona kaplica ośmiokątna, którą zbudował w stylu gotyckim w połowie XV. wieku Simone, uczeń Brunelleschiego. Potem przez stacye Mandela (skąd odnoga kolei do Subiaco¹) jedna godzina jazdy, I. klasa 21.

60 cent., II. 1 1. 80 cent., III. 1 1. 20 cent.), Cinato Romano i Roviano do

stacyi Arsoli (65 km.) na uroczem wzgórzu Monte Sanf Elia. Zamek książąt Massimi jest budowlą zarówno malowniczo położoną, jak i pod względem artystycznym wykończoną i uwagi godną. — Przez stacye Riofreddo i Cava« liere (niedaleko na północ ślady starożytnego miasta Ekwów Carseoli, na południe zaś po 3 godzinach drogi Santa Maria, kościół licznie przez pielgrzymów odwiedzany) do

stacyi Carsoli (74 km.) (Stella). Miasteczko to liczy 6788 mieszkańców i leży u stóp malowniczego, bluszczem obrośniętego zamku. Resztki drewnianych drzwi w stylu romańskim kościoła Santa Maria in Collis z XII. wieku. —

Stacya Colli, stacyę Santa lino 2487 m.) do

potem przez tunel góry Monte Bove i przez Maria (na lewo piękny widok na Monte Ve-

stacyi Tagliacozzo (91 km.). Kwitnące to i zamożne miasteczko liczy 9061 mieszkańców i leży na górnym końcu t. zw. Campi Palentini.

rycerzy niemieckich zginęło z ręki kata na rusztowaniu, na piazza del Mercato w Neapolu, dnia 26 października 1269 roku.

Cudnie piękna i niezamąconym spokojem tchnąca okolica Taglia-cozza nie zdradza niczem, że tu przed 6 wiekami rozegrała się tak krwawa i pamiętna w dziejach, ponura tragedya.

Pod Tagliacozzo stoczył dnia 23 sierpnia 1268 roku krwawą walkę ostatni z Hohenstaufów, 15-letni Konradyn, z Karolem Anjou, królem Neapolu. Walka ta rozstrzygnęła o losach południowej Italii. Konradyn poniósł zupełną klęskę i dostał się wraz z przyjacielem swym, Fryderykiem austryackim, do niewoli.

Obaj ci książęta i wielu szlachetnych

Kolej idzie równiną przez Campi Palentini.

(99 km.) Slacya Scurcola (Marsicana), miasteczko ma 3660 mieszkańców i zamek zbudowany w r. 1269 przez możną rodzinę Orsinich.

W kościele Santa Maria zwra- I pamiątkę zwycięstwa swego nad Końca uwagę stara, pomalowana figu- ! radynem szwabskim. Zbudował go ra z drzewa Matki Boskiej, pocho- Francuz, Henryk d’Assone z Poitou, dząca z klasztoru Santa Maria j Klasztor ten uległ wcześnie zniszcze-della Vittoria, który Karol Andega- \ niu wskutek trzęsienia ziemi i wojen, weński w r. 1277 kazał wznieść na | dziś pozostały z niego tylko gruzy.

(107 km.). Stacya Avezzano (Bufet na stacyi. Hotele: Vittoria; Centrale; d’Italia). Jest to zamożne i schludne miasteczko, ma 9245 mieszkańców i prowadzi ożywiony handel. Malowniczy zamek feudalny Barberinich, który kazał zbudować Virgilio Orsini w r. 1499. Przedmioty, wydobyte z dawnego jeziora Fucino, złożone są w zabudowaniu admi-nistracyi księcia Torlonia.

ków pracowało 11 lat w pocie czoła, by przez środek góry Monte Sal-viano przeprowadzić tunel 5640 m. długi o 33 prostopadłych szachtach, który w większej połowie musieli kuć w twardym kamieniu wapiennym. Gdy to doniosłe dzieło, które miało wodę jeziora odprowadzić do rzeki Liris czyli Garigliano, było ukończone, urządził Klaudyusz w 52 r. po Chr. na jeziorze walkę okrętową, w której brali udział zasądzeni zbrodniarze. Po ukończeniu widowiska otwarto nowy przewód, ale wtedy okazało się nieodpowiednie wykonanie dzieła, które nie było dość

Wycieczki w okolicę: 1) Po-

blizkie, 4 km. oddalone, dawniejsze jezioro Fucino (662 m.) miało 60 km. objętości i leżało malowniczo między niebotycznemi górami.

Jakkolwiek basen jego zasilały górskie wody Apeninów, nie miało ono jednak widocznego naturalnego odpływu; podziemne kanały nie były wystarczające i ulegały często zatkaniu, tak, że stan wody się zmieniał i następowały nieraz gwałtowne powodzie i wylewy. Już Cezar zamierzał wykopać kanał odpływowy, ale dzieła tego dokonał dopiero cesarz Klaudyusz. 30000 robotni-ących się w okolicznych górach), widać szczątki starożytnego miasta, mianowicie resztki murów.

głębokie, by zniżyć zwierciadło dy w jeziorze. Musiano je tedy pogłębić i urządzono potem, jako drugą uroczystość, walkę gladyatorów, ale tym "razem znów prąd wody był tak silny i gwałtowny, * że porwał wszystko ze sobą, szerząc ogólny popłoch.

Cesarz Hadryan przystąpił do restauracyi tego dzieła, które jednak później znów stało się nieużyte-cznem. Dopiero w latach 1790 i 1824 podjęto na nowo roboty około tego jeziora. W r. 1852 otrzymało pewne towarzystwo akcyjne to jezioro od rządu w podarunku, a w r. 1854 podjął się bogaty książę Torlonia dalszego prowadzenia dzieła. Szwajcarski inżynier M. de Montricher wykończył w r. 1862 nowy tunel, którego kierunek jest obecnie pro-ściejszy, aniżeli starożytnego. Ogólne koszta wynosiły 35 milionów lirów, długość tunelu wynosi obecnie 6303 m. W ten sposób uzyskano już 14.500 hektarów żyznego pola, które oddano pod uprawę, a na miejscu dawnego jeziora wznoszą się kwitnące wsi i sioła.

2) Do Luco (8 km.), miasteczka liczącego 4.495 mieszkańców. Z Avez-zano raz dziennie komunikacya pocz. tam i napowrót, jazda trwa 3 kwadranse. Tuż przed miastem, które zachowało częściowo starożytną nazwę Lucas Anguitiae (gaj bogini marsyjskiej, której Marsowie przypisywali zioła skuteczne przeciw ukąszeniom jadowitych wężów, gnież-

wo- dż

Mon-

3) 6 km. w kierunku do Spur-coli ustronna skała Alba ze wsią Alba, (150 mieszkańców), niegdyś Alba Fuceniia albo Marsorum, później w r. 303 przed Chr. rzymska kolonia wojskowa u wejścia do górzystej krainy Marsów, a potem znów więzienie polityczne, w któ-rem między innymi więźniami dźwigali kajdany Perseusz* macedoński i Syphax. król Massesylijczyków z zachodniej Numidyi, sprzymierzeniec Hasdrubala i jeniec rzymski w drugiej wojnie punickiej.

Góra łącząca pasmo gór te Velino i łańcuch ciągnący się nad brzegiem Garigliano, nadaje się dla swojego położenia wybornie na twierdzę. Dziś jeszcze widać tu najdawniejsze, staroitalskie, t. zw. cyklopskie mury z dużych nierównych głazów, spojonych ze sobą bez wapna." Z kościoła najlepszy widok na starożytne mury i dzisiejsze domy mieszkalne, zbudowane wśród ruin. Główny kościół jest tu San Piętro ; powstał on z rozszerzenia starożytnej świątyni, składającej się niegdyś z prostokątnej celli i przedsionka o czterech kolumnach, z których zewnętrzne częściowo się zachowały. — Portyk przebudowano w XV. wieku, fasadę w r. 1526. Ośm starożytnych kolumn przedziela nawy; balustrady chórowe i ambona z mozaiką pochodzą jeszcze z XIII. w.

Kolej Avezzano-Roccasecca, której ostatnia część do Balsorano otwarta została w r. 1902, przecina uroczą dolinę Liris, północną część Kampanii neapolitańskiej, którą oddzielają góry naprzeciw Cassino od t. zw. Campagna felice. Potem mija kolej Monte Salviano i przybywa do (9 km.) stacyi Capistrella (4393 mieszkańców). — (20 km.). Stacya Civitella Roveto, na wzgórzu, na prawym brzegu rzeki Liris, główna miejscowość tej malowniczej doliny skałami zamkniętej, ma 2681 mieszkańców. Potem następuje po lewej stronie stacya Cività d’Antino-Morino (26 km.). Miasteczko to, którego domy są rozrzucone wśród dużych skał i gęstych zarośli, ma 1481 mieszkańców, leży na wysokości

904 m. ponad powierzchnią morza i jest starożytnem mar-syjskiem Antinum, z którego pozostały szczątki murów i ruiny kilku starożytnych budynków. — (33 km.). Stacya San Vincenzo Valfe Roveto, miasteczko to liczy 4169 mieszkańców. Przez piękną okolicę górską przejeżdżamy do (37 km.) stacyi Balsorano; niepokaźne miasteczko oddalone jest od stacyi o 3 kilometry. Jedziemy dalej doliną rzeki Liris, mijamy 5 tuneli i przybywamy do (50 km.) stacyi Sora (Hotele: Roma; Centrale; da Liri). Jest to miasto schludne i zamożne, ma 16.022 mieszkańców i posiada kilka fabryk, przeważnie papieru. Leży na płaszczyźnie, a rzeczka Liri oblewa je dokoła.

W r. 1538 urodził się tutaj kardynał Cezar Baronius, sławny historyk Kościoła (f 1607).

Na tem miejscu wznosiło się bloki kamienne na dzikich skałach niegdyś potężne i kwitnące miasto ponad miastem. Katedra wznosi się Wolsków Sora, w r. 303 przed Chr. również na starożytnem podmuro-rzymska kolonia, z której pocho- waniu. dzili sławni mężowie, jak Attilius Regulus. Dziś jeszcze pozostały ze starych murów duże, wielokątne

Między Sorą a Isolą wspaniałe fabryki papieru należące do Società delle Cartiere Meridionali i Cartiera del Fi-breno fabrykanta Lefèvre, wyniesionego na hrabiego di Balsorano. Zamek, ogród i wodospady w uroczem położeniu, godne zwiedzenia. (Oprowadzającemu dozorcy napiwek).

Z prawej strony sławny, dziś I Cycerona Insula Arpinas. Na tem zniszczony klasztor i kościół San | to klasycznem miejscu wiedli nie-Domenico (Abbate, który, urodzony j gdyś Cycero, Quintus i Atticus roz-w r. 951 w Foligno, od r. 1030 był mowę De legibus, przyczem Atti-opatem tego klasztoru), wznosi się eus wysławia piękność wyspy, od ponad ujściem Fibreno na wyspieSan której nic powabniejszego znaleźć Paolo, otoczony pięknemi drzewami, nie można, a Cycero* podaje ją ja-

Kościół ten został poświęcony ko swe miejsce rodzinne, które pil-w r. 1104 przez papieża Paschalisa II., nością i zapobiegliwością jego ojca a w r. 1680 odnowiony. Główną ab- się podniosło. Później, za cesarza sydę przyozdobił kardynał Scypio Domicyana, przeszła ta wyspa na Borghese obrazami, kryptę zdobi własność poety Siliusa Italicusa. 16 kolumn marmurowych. Prawdo- Stare szczątki i gruzy tu znalezione podobnie wznosi się ten kościół na zużytkowano przy budowie wspom-miejscu, gdzie niegdyś stała willa nianego wyżej kościoła.

(56 km.) Stacya Isola del Liri (hotel: Albergo d’Isola), ożywione miasto fabryczne, mające 8244 mieszkańców. Wyrabiają tu przeważnie towary wełniane i papier. Leży w uroczem położeniu na wyspie, którą obejmują dwa ramiona rzeczki Liri, przedzielonej olbrzymią skałą wapienną. Jedno ramię rzeki spada z wysokości 27 metrów prawie prostopadle na dół i tworzy wspaniały wodospad.

Wycieczka do Arpino. Jazda powozem IV2 godzin kosztuje 3 liry. Obok wymienionych powyżej fabryk papieru prowadzi droga koło San Domenico w licznych skrętach do (7*5 km.) miasta Arpino (na wysokości 450 m. hotel Pace). Jest to miejsce urodzenia sławnego Maryu-sza, zwycięzcy Jugurty i pogromcy Cymbrów i Teutonów. Miasto, do którego dziś jeszcze wjeżdżamy przez starożytną rzymską bramę, ma 11.013 mieszkańców i mimo swych ciasnych ulic czyni miłe wrażenie. Obok właściwego miasta sterczy prawie samotnie t. zw. Stare Miasto (Civi-ta Vecchia na wysokości 625 me-

trów), starożytna Arx. Z tego wysokiego miejsca ciągnie się jeszcze prastary mur cyklopski, wzmocniony średniowiecznemi wieżycami, w nim widnieje 4V2 metra wysoka, a 6 m. szeroka brama cyklopska, której ściany składają się z potrójnie obok siebie ustawionych bloków. Z zamku piękny widok. Tradycya przydzieliła Cyceronowi i Maryu-szowi domy urodzenia w Starem Mieście.

W nowszych czasach urodził się tu w r. 1560 malarz Giuseppe Ce-sari, zwany cavalière d’ Arpino, od którego pochodzi obraz Madonny w katedrze.

Stąd idzie kolej dalej po lewym brzegu rzeki, zrazu długim wąwozem, potem mija stacyę Arpino (60 km.), oddaloną o 20 minut drogi od miasta (patrz wyżej) i (66 km.) stacyę Fontana Liri i przybywa do

(71 km.) stacyi Arce (arx). Malownicza Rocca (504 m.) uchodziła niegdyś za niedostępną, a jednak zdobyły ją wojska francuskie Karola Andegaweńskiego. — Kolej opuszcza teraz dolinę Liris i dobiega na południowym wschodzie (80 km.) do stacyi końcowej Roccasecca na linii Rzym-Neapol. Dalsza droga stąd do Neapolu opisana powyżej (str. 31 i nast.).

¹

W Subiaco Neron zbudował swą sławną willę zw. Sublaqueum, albowiem była położona na trzech sztucznych jeziorach, przez które przechodziła rzeka Aniene (Teverone). Dziś pozostały tylko szczupłe resztki grot i niektórych podmurowań. W jednej z tych grot (il Sacro Speco) zamieszkał w VI w. św. Benedykt z Nursyi. Subiaco jest też kolebką zakonu Benedyktynów, gdyż św. Benedykt założył tu w okolicy dwanaście małych klasztorów. Najgłówniejszy z nich, poświęcony później św. Scholastyce, w uroczem położeniu na dzikiej, ustronnej skale. Drugi leży na górze św. Benedyktami ma piękny kościół w stylu gotyku włoskiego, skąd się schodzi do Świętej groty (Sacro Speco).

Z Avezzano do Solmony.

Kolej z Avezzano do Solmony, na linii (III.) Terni-Abruzzy-Neapol, przebywa odległość 65 km. w 2 lub 3 godzinach. Cena biletu 1. klasy 7 1. 45 c, II. kl. 5 1. 20 c., III. kl. 3 1. 35 c. — Na tym szlaku leży

(10 km.) stacya Celano. Miasteczko to ma 9904 mieszkańców i wznosi się na pagórku na północ od jeziora Fucino, które od niego otrzymało także nazwę lago di Celano. Trzy kościoły pochodzą z czasów Karola II. i są bardzo podobne do współczesnych im kościołów w A-quila. Katedra pochodzi z XV. wieku. Widoki ze wzgórz dokoła są zachwycające, zwłaszcza ze starego zamku, zbudowanego w r. 1223 przez cesarza Fryderyka II., z dwupiątro-wemi arkadami o ostrych łukach.—

Tu, w tern miasteczku, urodził się Tomasz z Celano (f w r. 1253), biograf św. Franciszka z Assyżu, któremu nadto mylnie przypisują autorstwo „Dies irae“.

Kolej okrąża teraz północną stronę jeziora Fucino i zaczyna zwolna iśc w górę. (29 km.) Stacya Car-rito Ortona na wystającej skale. Opuszczając dolinę Giovenco kolej przedziera się przy pomocy swego najwyższego tunelu (Galleriadi Car-rito, 896 m. długość zaś tego tunelu wynosi 3547 m.) przez środkowe pasmo gór Abruzzy i dostaje się w dolinę Fucino do stacyi Cocullo (35 km.). Kościół San Domenico, miejsce pielgrzymek, dokąd przybywają w pierwszy czwartek w maju tłumy okolicznych wieśniaków i wie-

3. Linia z Terni przez Abruzzy do Neapolu.

poi w 8 do 9³/4 godzin. I. kl. 20 1. 35'c., II. kl. 14 1. 25 c., III. kl. 9 1.10 c. Z Cajanello do Neapolu drogę 79 km. przebywa kolej w 1³/4 do 2V2 godz. 1.kl.81.15c., II. kl.51.45c., III.kl.31.15c.

Jest to droga bardzo zajmująca^ gdyż umożliwia poznanie malownL czych okolic górskich środk. Italii.

śniaczek w swoich malowniczych strojach ludowych. — Tunel o długości 1700 m. prowadzi przez Monte Luparo do doliny Solmony. (41 km.) Stacya Goriano Sicoli. — (44 km.) Stacya Rajano Superiore (prawie 300 m. niżej leży wioska i stacya Rajano Inferiore na linii Terni-Aquila-Solmona, za nią Pentima z kościołem San Pellino). Kolej idzie wciąż nad brzegiem doliny, skąd

piękny widok na nizinę, z której wystercza samotny Monte Cosimo (674 m.).

Poczem kilka stacyi (48 km. stacya Prezza, 54 km. stacya An-versa-Scanno. 58 km. stacya Bug-nara, przed którą kolej przejeżdża przez wspaniały, dwupiętrowy wiadukt o 16 łukach, rzucony przez rzekę Sagittario) i dojeżdżamy do stacyi Solmony (65 km.).

Kolej z Terni do Solmony przebywa tę przestrzeń 164 km. w 6V2 do 7²/a godzin. Bilet I. kl. kosztuje 19 1. 05 c., II. kl. 13 1. 35 c., III. kl.

8 1. 60 c.— Stąd do Isernii 129 km, w 6—7V2 godz. I. kl. 15 1., II. kl. 10 1.

50 c., III. kl. 6 1. 75 c. a do Cajanel-lo (175 km.) na szlaku Rzym-Nea-

Terni to miasto bardzo zajmujące i godne zwiedzenia, gdyż posiada bogate zabytki, szczątki starożytnego amfiteatru, termów i świątyń, tudzież sławny wodospad, jeden z najpiękniejszych w Europie. Miejsce rodzinne cesarza Tacyta. Kolej elektryczna z dworca do miasta, do piazza Vit-torio Emanuele, kosztuje 10 centes. Co 20 minut zaś idzie kolej elektryczna do Collestatte obok kaskad, droga wynosi 15 do 20 minut i kosztuje 40 c. Hotel d’Europe et d’Angleterre z restauracyą na piazza Vitt. Emanuele, dobra kuchnia. Stąd jedziemy szlakiem Florencya-Rzym. — (9 km.) Stacya Stroncone. Przejeżdżamy przez 6 tuneli, po piątym widok na Papigno i Terni, po szóstym na górną kaskadę. Kaskadę tę można wygodnie zwiedzić ze stacyi Marmore (16 km.), o 10 minut drogi powyżej wodospadów

(40 km.) Stacya Rieti (402 m. Bufet kolejowy; hotel Croce bianca na piazza) 17.716 mieszkańców, starożytne Reate, dawna osada Umbrów, główne miasto, gdzie się zbierali Sabinowie, już w starożytności wysławiane dla swej prześlicznej okolicy (Cycero ad Atticum 4, 15). Leży ono u początku wysoko położonej równiny, przez którą płynie Velino. Ma jeszcze dawne mury, stare zamczysko i wiele kościołów. W katedrze, pięknej budowli z r. 1465, pomnik Izabelli Alfani, dłóta Torwaldsena. W palazzo del Cornune starożytne napisy. W Museo municipale obraz Antoniazza Romana.

ste trzęsienia ziemi, ma 9.584 mieszkańców, miejsce urodzenia św. Benedykta (w r. 408). — Połączenie pocztowe ze Spoleto raz dziennie, tam 5V2 godz., w zimie 7, napowrót 6, względnie 7V2 godzin.

Wycieczka na północny wschód do Leonessy (25 km.) i Cascii (45km.), a stąd do Norcii (57 km.) na wysokości 600 m. (Hotel de la Poste;

Teatro). Jest to dawne miasto Sabinów Nursia, wystawione na czę-

Z Rieti przez uroczą, malowniczą okolicę jedziemy do (50 km.) Cittaducale (Locanda czyli gospoda Dominika Speranza). Miasteczko leży z lewej strony na górze, ma 4460 mieszkańców, na granicy dawnego państwa Kościelnego i Neapolu. Kościół Santa Maria ma portal w stylu późnego gotyku z r. 1450. Na piazza studnia gotycka.

O godzinę drogi (1*5 km. od sta- niegdyś miejsce kąpielowe Cutiliae, cyi Castel S. 'Angelo) w pobliżu ma- zawierające zdroje siarczane, gdzie łego jeziora, Pozzo di Latignano, umarł cesarz Wespazyan w r. 79 po ] leżą zwaliska olbrzymich staroży- Chr. Dziś miejscowość ta ma nazwę tnych budowli. Tu znajdowało się Bagni di Paterno.

Przez piękną dolinę, pokrytą winnicami i drzewami oli-wnemi, idzie kolej do wspomnianej powyżei stacyi Castel

S. Angelo (59 km.) i przez dwa małe tunele do

(65 km.) stacyi Antrodoco-Borgo Velino (bufet kolejowy). Okolica prześliczna. Miasteczko to jest starożytne Interocrea, sławny przesmyk apeniński na via Salaria, w miejscu, gdzie się łączą trzy wąwozy. Wysoko nad Velino zwaliska starożytnego zamku Vitellich, na północny wschód Monte Calvo (1560 m. nie należy na tę górę wstępować bez godnego zaufania przewodnika).

Po stacyi Antrodoco dalszy szlak kolejowy jest zarówno pod względem techniczno budowniczym, jak i pod względem krajobrazów bardzo zajmujący i ma wiele tuneli. Kolej przechodzi ponad rzeką, przedziera się tunelem przez pagórek miejski, przebiega raz jeszcze przez most rzucony ponad doliną rzeki i wspina się po drugim brzegu w górę, skąd piękny widok na Antrodoco, leżące głęboko w dole.

(85 km.). Stacya Sella di Corno (996 m.) leży po drugiej stronie granicy zlewisk morza Tyreńskiego i Adrya-tyckiego. Widok na Monte Terminillo (2213 m.). Potem wzdłuż lewego brzegu Aterna przez samotną dolinę górską do (89 km.) stacyi Vigliano. Oczom podróżnego ukazuje się teraz łańcuch gór Gran Sasso, najpierw z prawej, potem z lewej strony. — (96 km.) Stacya Sassa-Tornimparte, na miejscu miasta Foruli. Potem kolej zjeżdża w dolinę

i przybywa do (104 km.) stacyi Aquila degli Abruzzi (720 m.). Restauracya kolejowa, omnibus do miasta, 25 minut, 30 c., w nocy 40 centes., z miasta jadą one na dworzec 50—60 minut przed odjazdem pociągów.

nuele.

Hotele: Sole na piazza del Pa- I Kawiarnie: Gran Caffé Risto-lazzo, gospoda dobra i tania; Ita- rante na rogu Corso Vitt. Emanuele lia i Galio na piazza Vitt. Ema- i via Romana; Caffé Roma.

Poczta: piazza Santa Margherita.

Aquila jest to ładnie zbudowane, główne miasto prowin-cyi Abruzzo ultra II., ma 21.261 mieszkańców i leży w chłodnej i zdrowej okolicy, dlatego ulubiona willegiatura, chętnie odwiedzana przez letników. Miasto to, otoczone winnicami, leży u stóp wysokiego Gran Sasso d’Italia. Powstało ono dopiero w średnich wiekach, założone przez cesarza Fryderyka II. z przeznaczeniem strzeżenia granic królestwa jego, dlatego też przezwane Aquila od zwycięskiego orła cesarskiego.

Już w r. 1259 uległo nowe mia- ło ono 99 kościołów i liczyło pra-sto, które stanęło po stronie papie- wie 60.000 mieszkańców, tudzież by-ży przeciw Hohenstaufom, zupełne- ło wyposażone w przywileje prawie mu zburzeniu przez króla Manfreda niezawisłej rzeczypospolitej. W ro-i podniosło się ze swego upadku ku 1521 musiało się jednak poddać dopiero wtedy, gdy Karol Andega- Hiszpanom. — Budynki miasta do-weński utrwalił swoje panowanie, znały licznych uszkodzeń przez trzę-W czasie najwyższego rozkwitu mia- sienią ziemi w latach 1315,1461 i 1703.

Od Porta Romana, przez którą przybywamy, z dworca kolejowego wjeżdżając do miasta, prowadzi via Romana w kierunku południowo wschodnim do piazza del Palazzo, a stąd pod nazwą via Principe Umberto do Corso, drugiej głównej ulicy miasta, którą pod kątem prostym przecina. Na południe od miejsca, gdzie się one przecinają, znajduje się niedaleko obok Corso, piazza del Duomo. Minąwszy Corso i idąc dalej przez via Principe Umberto, przybędziemy do kościoła

o Franciszkani-a zmarł w r. 1444

San Bernardino di Siena, poświęconeg nowi, który wkrótce po zejściu ze świata (s w Aquili) został policzony w poczet świętych. Piękną fasadę kościoła tego rozpoczął Cola delU Amatrice w latach 1525—42, środkową nawę, pokrytą płaską powałą, odgranicza po bokach z każdej strony po pięć łuków na kolumnach, potężna kopuła zastępuje miejsce nawy poprzecznej.

Z prawej strony: Pomnik mar- stro dell’ Aquila, zwany 1’ Ariscola, murowy San Bernardina z lat 1500 zostający pod wpływem rzymskich do 1505, który kosztował 9000 zło- rzeźbiarzy. W górnej części widzi-tych dukatów. Wykonał go Silve- my Madonnę, błogosławiącą dwie

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

osoby, które jej przedstawia San grobowce, jako szczególnie piękny Bernardino, z boku statuy obydwóch należy wymienić grobowiec na le-świętych Janów, na górze Bóg Ojciec wo od głównego ołtarza, i aniołowie, poniżej trumna ze sta- I. kapliczka z prawej strony: tuą, z boku św. Piotr i św. Paweł.— Koronacya Matki Boskiej i Zmar-Od Silvestra pochodzą nadto dwa | twychwstanie.

Kierując się na lewo od fasady kościoła San Bernardino, przybędziemy przez Porta Collemaggio w kilku minutach do sławnego kościoła i klasztoru Santa Maria in Collemaggio, założonego w r. 1287 (dziś szpital ubogich). Wspaniała fasada gotycka z trzema portalami (ponad każdym z tychże widnieje piękne, gotycko ozdobione okno okrągłe), wykonana jest z czerwonego i białego kamienia o regularnych deseniach.

Wewnątrz okazale przyozdobio- I Malowidła na ścianach naw bony. Z lewej strony kaplica papieża ! cznych, wyobrażające epizody z ży-Celestyna(klucz wmunicipio), z gro- ! cia tego papieża/wykonał braci-bowcem tegoż, dziełem Girolama I szek Andrzej Ruter z Gdańska, uczeń da Vicenza (1517).    | Rubensa.

nese

anta

Z innych kościołów zasługują na wzmiankę: Sant’ Agi (św. Agnieszki) z pięknym portalem, podobnym jak w S Maria in Collemaggio. — Santa Maria del Soccorso, 12 minut od Porta del Castello, z roku 1450, jeszcze w stylu gotyckim, jakkolwiek należy już do początku epoki odrodzenia. Tu znajduje się posąg gliniany św. Sebastyana z r. 1471, dzieło Sylwestra d’Aquila, od którego również pochodzi w katedrze (S. Massimo) grobowiec arcybiskupa Agnifiii (1480).

W ratuszu (na Corso Vittorio Emanuele, 124) znajduje się w sieni i na ścianach schodowych zbiór starorzymskich napisów i kilka obrazów miejscowych malarzy, jak Ruter. — W palazzo Torres dziś Dragonetti, poniżej piazza del Duomo, znajduje się dość bogata galerya obrazów (między innymi Domenichina „Ukamionowanie św. Stefana“ na miedzi). — Obok Porta Rivera (na południowy wschód od dworca kolejowego) widnieje piękna studnia, z czerwonego i białego kamienia wykonana, t. zw. Fontana délia Rivera, której woda sprowadzana jest podziemnym wodociągiem z Monte San Giuliano. Jak świadczy napis umieszczony pod gotyckim frontonem, wykonał ją magister Tancredi da Pentoma de Valva w r. 1272. W latach 1744 i 1871 odnowiono ją. — Cytadela, do której zwiedzenia wymagane jest zezwolenie władzy wojskowej (odnośną prośbę można podać za pośrednictwem jednego z żołnierzy), po drugiej stronie Corso przed bramą, jest budowlą wzniesioną w r. 1543 przez Hiszpanów,

w formie regularnego czworoboku z okrągłemi wieżami na-rożnemi. Piękny widok na Gran Sasso i góry otaczające miasto.

drogi)

Gościniec z Aquili do (75 km.) | natomiast wygląda, gdyby piramida, Teramo, przy nim leży (o godzinę pozbawiona * spiczastego wierzchołka. Podnóże góry pokrywają lasy

San Vittorino, wioska górska, i połoniny, górną jej część zaś sta-starożytne Amiternum nad brzegiem nowi olbrzymia," naga skała. — Aterna, gniazdo Sabinów i miejsce Z Aquili jedzie się powozem, (któ-rodzinne sławnego historyka rzym- ry można nająć u Morona, obok skiego, Sahustyusza. Dość liczne Albergo Sole, dwukonny kosztuje ruiny, na wzgórzu dawnej Arx wie- 10 lirów), przez Paganica i Camar-ża z wmurowanymi napisami i rze- da (u burmistrza, sindaco, znajduje źbami, t. zw. torre de Amiterno. Na się jeden klucz do schroniska, rifu-dole obok pagórka (10 minut) ruiny gio) dwie godziny do (17 km.) wio-świątyń, teatrów i innych budyń- ski Assergi (847 m.; wiktuały do na-ków. — Dzisiejsza nazwa miejsco- bycia u Fr. Sacco, ale w mięso trze-wości pochodzi od biskupa z Ami- ba" się zaopatrzyć w Aquili), stąd ternum i męczennika (święto jego w towarzystwie przewodnika (bra-przypada na 5 września), na cześć cia Accitelli, którzy mają drugi klucz którego wzniesiono stary kościół do rifugio i Franco de Nicola; tak-o jednej nawie (1170), z dużą nawą sa: do rifugio za jeden dzień 5 li-poprzeczną i absydą (w r. 1528 od- rów, za dwa dni 7 1., w zimie 1 l. nowiony). Pod podwyższeniem w za- względnie 10, aż do szczytu z przechodniej części jego, prowadzi 15 nocowaniem w rifugo 10, względnie schodów do katakomb, zawierają- 16 1., za muła do rifugio 5 l. za cych sarkofag biskupa San Vittorio; dzień), do Passo della Portella (4 go-przed głównym ołtarzem znajdują dżiny). Tu piękny widok, potem się schody wiodące do krypty. Na idzie się w dół do (lŁ/2 godz.) Cam-ścianie południowej dwie stare rze- po Pericoli, gdzie się znajduje cha-źby marmurowe wyobrażają epizody ta klubu alpejskiego, "rifugio (2200m.) z życia biskupa.    "    Stąd trzy godziny drogi na szczyt.

Wycieczka na Gran Sasso. Obok Widok wspaniały na oba morza Monte delle Panicelle dzielą się i góry dalmatyńskie.

Apeniny na trzy ramiona. Z pośród Mniej uczęszczana jest druga najbardziej na wschód wysuniętego, droga z Teramo, a mianowicie: go-pomiędzy Como piccolo i le tre ścińcem przez Montorio do (3l/2 go-Torri, wystercza dumnie Gran Sas- dżin) Fano Adriano, potem godzino, najwyższy wierzchołek Apeni- nę w górę do Pietracamela (1005 m.), nów (2921 m.). Mieszkańcy sąsiedni gdzie się znajdzie przewodnika ze strony wschodniej nazywają go i klucz do rifugio, dokąd prowadzi Corno grande, gdyż stamtąd jest uciążliwa droga (5 godzin). Stąd już on podobny do rogu, od południa ta sama droga, co wyżej.

Dalszy ciąg linii kolejowej. Dolina rzeki Aterno, przez którą kolej dalej idzie, rozszerza się wkrótce i przechodzi w urodzajną dolinę, a zamożne wsi i miasta ukazują się, gdyby przyczepione do boków gór. Krajobraz zaiste urozmaicony i pełen uroku.

(111 km.) Stacya Paganica, 4 km. od wsi, która leży wśród żyznych łąk u ujścia doliny strumienia Torrente Ra-jale, spływającego z Gran Sasso. W ustronnej tej wiosce kwitnie pszczelnictwo i sernictwo. Widok na Gran Sasso.

Przez nadzwyczaj urodzajną okolicę z pięknemi panoramami górskiemi (z prawej strony Monte d’Ocre 2206 m.) dojeżdżamy do (119 km.) stacyi San Demetrio nei Vestini i do (125 km.) stacyi Fagnano-Campana. Z lewej strony Retenga ze starym zamkiem, niegdyś główna twierdza We-stynów. Teraz zwęża się dolina rzeki Aterno. — (130 km.) Stacya Fontecchio, miejscowość sama po lewej stronie wysoko na skale. — (135 km.) Stacya Beffi z dużym zamkiem po lewej stronie. (153 km.) Stacya Rajano Inferiore, poniżej stacyi Rajano Superiore na szlaku Rzym-Avezzano-Solmona (porównaj wyżej str. 47).

biskupowi z Brindisi, ponieważ tenże w czasie oblegania Corfinium przez wojska Walentyniana, przepowiedział cesarskim dowódcom zdobycie miasta. — Jest to bazylika o potrójnej nawie z XIII. wieku, z dwoma rzędami filarów (po 7 w każdym), z dużą absydą główną o 4 piętrach i dwiema bocznemi. Ponad formą gotycką kościoła, która zdradza wpływ francuskiego budownictwa, wprowadzonego przez Cystersów, wznosi się nowożytna ośmiokątna kopuła; także wnętrze z płaską powałą i fasady są częściowo odnowione. Piękna kazalnica pochodzi z końca XII. wieku. — Do kościoła tego przytyka od południowej strony kościółek poświęcony papieżowi Sant’ Alessandro, z oryginalnymi freskami z XIV. w^

Na prawo od drogi wiodącej do (4 km.) Pentima, o której wyżej była wzmianka (str. 47), leżą wśród pola ruiny starożytnego Corfinium.

Niegdyś główne miasto Pelignów, była to twierdza i punkt centralny sprzymierzonych ludów italskich, dążących do oderwania się od Rzymu, a nawet do podbicia Rzymu w r. 91 przed Chr. Chciały one założyć rzeczpospolitą nakształt rzymskiej, zwaną Italią, której stolicą miało być właśnie Corfinium, przezwane dlatego Italica.

prawej

Dalej w kierunku ku wsi Pentima, (gdzie się znajduje małe muzeum, w którem złożone są wykopaliska z Corfinium), wznosi się po stronie drogi kościół San Pellino, stara katedra biskupstwa Valva, poświęcona św. Pelinusowi,

Opuszczamy dolinę rzeki Aterno, która płynie dalej w kierunku północno wschodnim i przez urodzajną dolinę Gizzio przyjeżdżamy do

(164 km.) stacyi Solmona. Miasto na wysokości 480 m. oddalone jest od dworca kolejowego o 20 minut, omnibus za 30 c. Gospody: Albergo Monsu, dobry i tani; Albergo d’Italia, z restauracyą włoską, trattoria, 10 minut dalej od dworca; Vittoria; Giglio d’Oro. Kawiarnie: Caffé Monsu, Caffé Centrale, na Corso. Miasto liczy 17.615 mieszkańców, otoczone jest górami i leży nad ujściem rzeczki Vella do Gizzio, którego jasna i przejrzysta woda, sprowadzana licznymi kanałami do miasta i okolicy, obraca koła młyńskie i użyźnia pola. Miasto to, pomimo że w r. 1706 uszkodzone zostało przez trzęsienie ziemi, bogate jest w starożytne, piękne budynki i zajmujące ruiny. Jest to starożytne

Sulmo Pelignów w kraju Sabinów, miasto rodzinne sławnego poety rzymskiego, Owidyusza, (urodź, w r. 43 przed Chr.), który wspomina o niem w swoich pieśniach smutku i tęsknoty „Tristia“ (IV, 10) temi słowy:

„Sulmo mihi patria est, gelidis uberrimus undis milia qui novies distat ab urbe decem editus hinc ego sum nec non ut tempora noris, cum cecidit fato consul uterque pari“.

(Sulmo jest mi ojczyzną, miasto obfitujące w chłodne źródła, oddalone od stolicy (Rzymu) o 90 mil. Tam się urodziłem, a abyś wiedział, kiedy, oto gdy obaj konsulowie ulegli temu samemu losowi). Odnosi się to do konsulów Pansy i Hirtiusa, z których drugi pobił wprawdzie Antoniusza w r. 43 w bitwie pod miastem Mutina, ale poległ w boju, Pansa zaś odparty przez Antoniusza, zginął z otrzymanych ran.

Najważniejsze pod względem historyczno-architektoni-cznym budowle miasta (przeważnie przy ulicy głównej, Corso Ovidio) są następujące: dawny kościół główny San Panfilo, obok Giardino pubblico, przez biskupa Waltera, który zbudował kościół San Pellino (patrz wyżej, str. 52) na nowo zbudowany w r. 1119, w roku 1450 bogato przyozdobiony, a w r. 1501 rozszerzony, ma piękny portal w stylu późnego gotyku (statuy św. Pamfila i Pellinusa) i trzy stare absydy; — kościół Santa Maria délia tomba, cały gotycki, z piękną kazalnicą marmurową, jak głosi tradycya, ma on stać na miejscu dawnej świątyni Jowisza; kościół San Francesco della Scarpa, zbudowany przez Karola II. Andegaweńskiego, lecz już w roku 1292 zburzony przez gwałtowne trzęsienie ziemi. Piękny jego portal romański służy dziś za wchód do jatek rzeźnickich.

Z budowli świeckich zasługują na wymienienie: dawny palazzo deW Annunziata (którego kościół po trzęsieniu ziemi z roku 1706 został na nowo zbudowany w stylu owej epoki), dziś ospedale civico, przez Lombardów w pierwszej połowie XV. wieku rozpoczęty, a przez jednego z ich uczniów dokończony. (W drzwiach i oknach objawia się tu połączenie gotyku i odrodzenia). — Palazzo Tabassi na via Enrico Ciofani, nr. 67, ma prześliczne okno w gotyckim stylu przejściowym; na prawo od głównego portalu widnieje na kamieniu napis: „Mastro Petri da Como fece questa porta 1448“. Także i na domach widać tu i ówdzie szczątki gotyckich ornamentów. U wejścia do gimnazyum stoi dziwny posąg z drzewa, który w XV. wieku obywatele Solmony wznieśli swemu ziomkowi Owidyuszowi. Wodociąg, dzielący Corso od piazza Garibaldi, Dochodzi z r. 1258. W ratuszu znajduje się małe maseo civico. Sławne są na całe Włochy konfitury i t. zw. gotowane wino Solmony. Cała okolica tego miasta odznacza się niezwykłem bogactwem ziemi i malowniczą pięknością wysokich gór, które ją otaczają.

W pobliżu Solmony wznosi się 2¹/2 godziny na zachód tworzy dzika góra, Monte Morrone (2060 m.) rzeka Sagittario obok Anversa wspa-na której nieszczęśliwy papież Ce- niałe wodospady, podobnie wpa-lestyn V. (+ 1296) przepędził wiele j dająca do niego Foce d’ Anversa, lat jako pustelnik i założył bractwo I zwłaszcza obok t. zw. Ponte d’ ln-pustelników, później zwane Celesty- ; ferno.

nami. Pędził on tu żywot pokutni- 5 godzin na południe od Sol-czy, a gdy w 80 r. życia obrany zo- mony leży Scanno, na wysokości stał papieżem, przybył na tę górę 1050 m., sławne ze swego pięknego świetny orszak szukać biednego pu- ; i malowniczego położenia. Omni-stelnika. W ubogiej swej szacie do- ; bus pocztowy przebywa drogę tam siadł on osła, którego dwaj królo- ! w 3 godzinach, napowrót w 2¹2 go-wie za cugle wiedli i pojechał ko- i dżinach, cena 2 1. 50 c. Pieszo 4V2 ronować się do Aquili. — Poniżej Î godziny w górę, w dół 3 godz. pustelni Celestyna leży dawne opa- Także wspinanie się na szczyt ctwo Santo Splrito (363 m.) z gro- Monte Amaro (2795 m.), skąd się bowcem Caldona niemieckiego mi- 1 roztacza wspaniały widok na niżej strza Gualterio de Allemannia (wsty- s położone góry i morza, sprawia tulu neapolitańskim), dziś więzienie, j rystom wielką przyjemność. Należy a niedaleko stamtąd resztki staro- ; wyruszyć w drogę ze stacyi Campo żytnych budowli t. zw. willa Owi- di Giove na szlaku Solmona - Iser-dyusza.    | nia. (Przewodnik M. Falco).

Kolej Solmona-Cajanello (należy siedzieć po lewej stronie) przecina piękną okolicę górską. (31 km.) Stacya Campo di Giove (1200 m), wyżej wymieniona. — (77 km.) Stacya Castel di Sangro (791 m.). Miasteczko liczy 6377 mieszkańców, leży u wejścia do doliny, u podnóża wysokich gór, ma średniowieczne mury, wieże i domy, w których tu i ówdzie wmurowane są starożytne nagrobki, kolumny i ornamenty. Gospoda: Albergo Roma.

Kolej opuszcza teraz dolinę rzeki Sangro (w starożytności Sagrus) i przewija się długą wstęgą na prawo, poczem po trzech wiaduktach wspina się do tunelu długości 3 km. przez pasmo gór, dzielące dolinę rzeki Sangro od doliny Vaudra, dopływu rzeki Volturno. Tu skręca dużym łukiem na wschód przez las bogaty w dęby, wznosząc się wysoko ponad dolinami, to znów przebiegając przez tunele i mija ubogie, ale malownicze miejscowości z pięknymi, wysoko

położonymi zamkami. Z pięciu małych stacyi wymienimy czwartą ' Pescoianciano, zajmującą dla miłośników starożytności, gdyż stąd prowadzi ścieżka (2 godz. drogi) do ruin starożytnego samnickiego Bovianum vêtus (obok Pie-trabbondante) gdzie się znajdują szczątki świątyń i teatrów. (119 km.) Stacya Carpinone, stąd odnoga kolejowa do Campobasso i Benevento.

(129 km.) Stacya Isernia. (Bufet kolejowy niezły, gdzie można także pokój wynająć. Gospoda: Nuova Napoli). Miasto ma 9201 mieszkańców i leży malowniczo na pagórku między dolinami Caprina i delle Precie, których wody spływają pod samem miastem w jedną rzekę Fiume Cavaliere. Ze starożytnego miasta samnickiego Esernia, które w wojnie sprzymierzonych przeciw Rzymowi zburzone, od Oktawiana otrzymało kolonię weteranów, stoją jeszcze, jako podstawa nowych murów miejskich, prawie w całym obwodzie dokoła bloki najdawniejszego, cyklopskiego ogrodzenia miasta. Także i wodociąg, przeprowadzony przez skały wapienne, 1627 m. długi, 2 m. wysoki, a 1 m. szeroki wraz z sześciu szachtami pochodzi jeszcze z czasów starożytnych. Znajdują się tu młyny i fabryki sukna. Gwałtowne trzęsienia ziemi sprawiły tu kilkakrotnie ogromne szkody, niszcząc miasto prawie zupełnie, mianowicie w latach 847, 1349,1805.

Kolej zwraca się teraz na południowy zachód ku dolinie rzeki Volturno. Na prawym brzegu na wzgórzu Montaquila. — (155 km.) Stacya Venafro, 4716 mieszkańców, starożytne Venafrum, miasto samnickie, które niegdyś dostarczało najlepszej oliwy w całych Włoszech (opiewał je Horacy w odach swoich, carminum 1. II., oda VI., w. 15 i 16) i które dziś jeszcze ma wspaniałe, wiekowe drzewa oliwne. Leży ono w żyznej, ale niezdrowej dolinie u stóp Costa-rossa. Przed miastem widnieją resztki amfiteatru, wodociągu i murów cyklopskich.

Kolej oddala się teraz od rzeki Volturno i zwraca się ku południowi, poczem przybywa do (175 km.) stacyi Cajanello na szlaku Rzym-Neapol, a idąc tymże szlakiem, w godzinie i 3 kwadransach dojeżdża do Neapolu.

Z Carpinone (Isernia) do Campobasso i Benevento.

Kolej z Isernii przez (11 km.) | chiaturo (skąd odnoga kolei do stacyę Carpinone (na szlaku Sol- i Benevento) do (59 km.) stacyi Cam-mona - Isernia) i przez stacyę Vin- [ pobasso w 2³/4 do 3 godzin. Cena

biletu I. klasy 6 3. 85 c., II. kl. 4 1.    (59 km.) Stacya Campobasso.

80 c., III. kl. 3 1. 10 c.    (Hotele: obok dworca kolejowego,

Za stacyą Carpinone kolej idzie Leon d’ Oro; w mieście: Albergo naprawo (na lewo do Solmony); Centrale; Albergo del Sannio). Głó-wielki tunel. (20 km.) Stacya Can- wne miasto prowincyi, liczące 14491 talupo del Sannio, główne miasto mieszkańców, ma piękne kościoły, powiat., 3244 mieszkańców. (24 km.) zakłady naukowe, ożywione targi Stacya S. Massimo w obszernej ko- i kwitnący przemysł na polu wyro-tlinie. — (29 km.) Stacya Bojano; bów stalowych, zwłaszcza nożów z prawej strony leży starożytne Bo- i nożyczek.

vianum Undecumanorum, (które od-    Kolej idzie dalej z Campobasso

różnić należy od Bovianum vêtus), do Benevento. (Z Termoli zaś przez niegdyś główne miasto Pentrów Campobasso do Benevento 172 km., w Samnium. Obok wioski Civita na którą to przestrzeń kolej przebywa wysokiej skale ponad miastem, po- w 6V2 do 9V2 godz. mijając 23 sta-tężne mury cyklopskie, resztki sta- j cye. Cena jazdy I. kl. 20 1., II. kl. rożytnej arx. Po kilku dalszych sta- 14 1., III. kl. 9 1.). Najpierw (13 km.) cyach przechodzi kolej obok Bosco- stacya Vinchiaturo, gdzie linia ko-redole (gdzie niema jednak przy- lejowa przecina linię do Isernii, wy-stanku) na szlak Neapol - Termoli. żej opisaną. Potem mijamy wąwóz (46 km.) Stacya Vinchiaturo, ważny Sepinum, (ruiny niedaleko stacyi punkt węzłowy, ale nie jest wska- Sepino) i po wielu tunelach przyby-zanem tu nocować, lecz należy da- wamy do (84km.)10-ej stacyi Bene-lej jechać do Campobasso.    vento, stąd zaś do Neapolu.

4. Droga z Ankony przez Loreto i Foggia do Brindisi.

Przestrzeń z Ankony do Brin- I Adryatyckiego mniej jest zajmują-disi (557 km.) przebywa pociąg po- ca, aniżeli przez wybrzeże zachodnie, śpieszny w ll³/4 godz. (nocą) I. kl. gdzie się rozgrywały najdonioślej-71 1. 10 c., II. kl. 49 1. 80 c. Pociąg sze wypadki dziejowe i które prze-osobowy: I. kl. 64 1. 60 c., II. kl. 45 1. to obiidza wspomnienia historyczne. 20 c., III. kl. 29 1. 10 c.    Ale i tu znajdzie podróżny niejeden

idzie 6l/4 godz. I. kl. 42 1. 25 c., II. kl. 28 1. 90 c., III. kl. 18 1. 75 c. W pociągu osobowym, których dziennie idzie trzy, kosztuje I. kl. 37 I. 45 c., II. kl. 26 1. 20 c., III. kl. 16 1. 90 c. W niedzielę kuryer, który ma tylko I. klasę i jedzie z Bolonii 14V4 godz. a z Ankony IOV2 godz. do Brindisi, ma on wagony sypialne i staje jedynie w Pescara i Foggia.

Do Foggia (323 km.) pośpieszny ciekawy szczegół i może się napawać widokiem pięknych krajobrazów. Z wyjątkiem przestrzeni Ter-moli-Barletta leżą stacye kolejowe w pobliżu morza, a w dość znacznem oddaleniu od miast, z któremi ko-munikacyę utrzymują omnibusy. Turyści jednak nie potrzebują opuszczać wagonów, skąd mogą podziwiać piękne krajobrazy, zwłaszcza wspaniały widok na góry centralne, Podróż wzdłuż brzegów morza Majella i Gran Sasso d’ Italia.

Kolej przecina pasma gór leżące za Ankoną, po lewej stronie dziki wapienny Monte Conero; przez tunel przejeżdża do (16 km.) stacyi Osimo (18.474 mieszkańców). Miasto (starożytne Auximum), niegdyś największe i najsilniej obwarowane na terytoryum Picentynów, leży o 1V₂ godz.

drogi na wysokim wierzchołku (260 m.), skąd piękny widok. Kolej przejeżdża blizko obok Castel Fidardo, gdzie wojsko włoskie pod dowództwem Cialdiniego dnia 18 września 1860 pobiło na głowę papieskich żołnierzy, którymi dowodził Lamoriciere. Przybywamy teraz do

(24 km.) stacyi Loreto (Gospody: Pellegrino; Hotel Pace e Gemelli). Jest to sławne w całym świecie miejsce odpustowe. Miasteczko ma 8033 mieszkańców i leży na wzgórzu skąd się piękny roztacza widok. Od dworca kolei oddalone jest o pół godziny drogi. (Omnibus i jednokonka w górę 60 c., napowrót 40 c., w nocy 70 względnie 50 c., pakunek 30 c.).

dwik Seitz wymalował po roku 1893 piszę chórową. W lewej nawie poprzecznej znajduje się wejście do skarbca kościelnego (cappella del tesoro), zawierającego drogocenne podarunki. Wstęp rano od godz. 9 (w zimie) i od 2l/2 do 3V2 po południu, w lecie zaś od 4l/2 do 5l/2 po południu. Fasada pochodzi od Calcagniego (1583—87), Madonna z bronzu ponad środkowemi drzwiami od Girol. Lombardo, troje drzwi spiżowych ze sławnemi rzeźbami od jego 4 synów. Sławny jest obraz Rafaela, przedstawiający Madonnę, która kładzie welon na Dzieciątko Jezus. Gdy Francuzi złupili w r. 1798 skarbiec, uwieźli także i ten obraz, w r. 1800 zwrócił go jednak Bonaparte.

Kościół, pierwotnie budowa gotycka, od r. 1468 i 1479—86 został przez Giuliana da Majano znacznie rozszerzony i otrzymał babiniec i kapliczki boczne w stylu odrodzenia.

W obydwóch zakrystyach, na prawo i na lewo od prawej nawy poprze- do IIV2 cznej, znajdują się freski, z prawej strony wykonane przez Melozzo da Forli, z lewej przez Łukasza Signo-relli. Kopuła wznosi się ponad miejscem czworokątnem (1500), w któ-rem się znajduje Casa Santa (od godziny 5^2 po południu zamknięta).

Na schodach przed katedrą olbrzymi posąg Sykstusa V., który Loreto obwarował i w r. 1586 wyniósł do rzędu miast. Bogato ozdobiona campanila pochodzi od Van-vitellego.

Palazzo Apostolico naprzeciw kościoła, wykonany według planów Bramanta w r. 1510, tamże w lewem skrzydle sławny zbiór 350 naczyń majolikowych, przeważnie z Urbino, które w aptece służyły jako słoiki (napiwek 50 c.). Na I. piętrze „sala regia“ zawiera cenne obrazy Lo za Lotto, Guercina i innych, la degli arazziu zbiór dywanó dług Rafaela).

Jest to dom Przenajświętszej Panny Maryi, który wedle legendy mieli aniołowie po napadach Saracenów przenieść z Nazaretu w Galilei, najpierw w r. 1291 do Tersate w Dal-macyi, potem zaś w r. 1294 do Włoch do lasu (obok Recanati), będącego własnością donny Laurety (Lore-tum), a wreszcie w r. 1295 na jego dzisiejsze miejsce. Dom ten został przez Bramanta pokryty zewnątrz marmurem i jest przyozdobiony pię-knemi rzeźbami, które pochodzą od Andrzeja Sansovino (Narodzenie P.

ren-

„sa-

(po-

Maryi; Zwiastowanie; Narodzenie Chrystusa; Adoracya Trzech króli), jużto od Tribola i innych mistrzów dłóta i opatrzony jest nadto w cztery bronzowe odrzwia, wykonane przez Girolama Lombardo. Nowożytne freski w kopule wykonał C.

Maccari w stylu XV. wieku, wyobrażające litanie loretańskie, zaś Lu-

Obok poczty pomnik Garibaldego. — Przed miastem na lewo prowadzi via XX. Settembre na wzgórze, skąd piękny widok na górzysty kraj Picentynów.

Kolej idzie dalej do (28 km.) stacyi Porto Recanati.

Komunikacya pocztowa 4 razy którego zbiory znajdują się w pałacu dziennie (w IV2 godzin) z miastem j Leopardi. [Był to jeden z najwięk-Recanati (Corona), liczącem 16.389 j szych poetów włoskich w nowszych mieszkańców. W municipio (urzę- czasach, urodził się 29 czerwca 1798, dzie gminnym) dwa obrazy Loren- w Recanati, a umarł 14 czerwca za Lotta. Kościół katedralny San 1837 roku w Neapolu. Tworzył prze-Flaviano z pomnikiem papieża Grze- ważnie poezye liryczne, owiane głę-gorza XII. (1417); w innych kościo- boką melancholią i pełne pesymi-łach obrazy pendzla Lorenza Lotto, zmu, wywołanego cierpieniem fizy-Pomnik hr. Giaccoma Leopardego, cznem i ułomnością poety].

(37 km.) Stacya Potenza Picena, starożytna kolonia. Na prawo „sad Italii“, bogaty w biała morwy. — (43 km.) Stacya Porto Civitanova; miasto liczące 11.782 mieszkańców leży nad ujściem rzeki Chienti (Cluentus).

Odnoga kolei do (28 km.) Ma- ! franca, od którego pochodzi również cerata. (Gospody: Albergo Centra- Wniebowzięcie Matki Boskiej wko-le na piazza Vittorio Em.; Milano, i ściele św. Jana (San Giovanni), via XX. Settembre i inne.) Jest to j Kolej mija dalej (35 km.) stacyę główne miasto prowincyi i liczy Urbisaglia, rzymskie Urbs Salvia 22.473 mieszkańców. W bibliotece i (46 km.) stacyę Tolentino, staromiejskiej (biblioteca comunale) pi- j żytne Tolentinum Picenum i przy-nakoteka, zawierająca dobre obrazy i bywa do (87 km.) stacyi Albacina pendzla Gentilego 1 Allegretta Nuzi j na szlaku Ankona-Foligno i (96km.) da Fabriano, Carla Crivelli i Lan- | do stacyi Fabriano.

Przejeżdżając ponad rzeką przybywamy do (50 km.) stacyi Sant’ Elpidio a Mare; miasto oddalone o godzinę od dworca, leży na wysokości 143 m. — Przez rzekę Tenna, która wypływa z gór Sibilla, do

(59 km.) stacyi Porto San Giorgio (Gospoda: Albergo Lucidi% obok dworca), miasteczka liczącego 4598 mieszkańców. Ma ono zajmujący i dość duży zamek z XH1. wieku i jest kwitnącem miejscem kąpielowem, oraz willegiaturą letnią, chętnie odwiedzaną dla swego uroczego położenia.

lazzo comunale (ratuszu miejskim) napisy i inne starożytności. Miasto jest po części stromo, ale pięknie zbudowane. Widać jeszcze obok bramy wchodowej, Porta San Francesco, szczątki staroitalskich murów. Jest tu dziesięć kościołów, z których katedralny wznosi się na fundamentach starożytnej świątyni Ju-nony.

(77 km.) Stacya Cupra Marittima, w której pobliżu leżało starożytne miasto Picentynów z sławną świątynią bo-

Stąd można przedsięwziąć wycieczkę powozem (godzina drogi, cena 50 cent.) do

(6 km.) Fermo (Albergo Bro-glio), miasta położonego malowniczo na stromej górze (265 m.) i mającego 20542 mieszkańców. Jest to starożytne Firmum Picenum, rzymska kolonia, z początkiem pierwszej wojny punickiej założona. W pa-

gini Cupra (Cypria), bóstwa sabińskiego. — (80 km.) Stacya Grottammare; pokaźna ta i malowniczo do zbocza góry przyczepiona miejscowość jest miejscem urodzenia papieża Sykstusa V. (urodził się dnia 18 grudnia 1521).

(85 km.) Stacya San Benedetto del Tronto (Albergo délia Ferrovia; Stabilimento dei Bagni). Miasteczko liczy 9089 mieszkańców.

Odnogą kolejową można przez nocną armią rzymską, zburzona, urodzajną dolinę Tronto za godzinę lecz później odbudowana i znów zakwitła. Miasto leży otoczone malo-

i kwadrans przybyć do    kwitła. Miasto leży otoczone malo-

(33 km.) stacyi Ascoli Piceno wniczemi górami Sibilla i Ascensio-(Posta ; Picchio). Pociąg mija siedm ! ne (1103 m ) obok ujścia Castella-pomniejszych stacyi. Bilet I. klasy | no do Tronto, na prawym brzegu kosztuje 3 1. 85 c., II. kl. 2 1. 70 c., ! tej rzeki, na pagórku (143 m.).

III. kl. 1 1. 75 c. Miasto to ma 28.608 Kościół katedralny z roku 1481, mieszkańców i wznosi się na miej-/ restaurowany w r. 1888, manastro-scu starożytnego Asculum, waro- nie południowej staroromańskiebap-wnego grodu i stolicy Picentynów tysteryum. Romańskie kościoły: S. przy via Salaria, która w wojnie j Vittorio i inne. — Municipio (urząd sprzymierzeńców została w roku 89 j gminny) zawiera ciekawe zbiory przed Chr. przez Cneiusa Pompe- ! rzymskich napisów, posągów i in-jusza Strabona, dowodzącego pół- | nych wykopalisk.

Minąwszy San Benedetto przechodzi kolej przez rzekę Tronto (Truentus), która stanowiła dawniej granicę pomiędzy państwem Kościelnem i królestwem Neapolu.— (109 km.) Stacya Giulianova (bufet kolejowy). Miasteczko, położone na wzgórzu, o 20 minut na prawo, ma 7477 mieszkańców i pochodzi z XV wieku. Założył je Giulio Aquaviva, książę Atro (t 1481), który dziesiątkowanych przez straszliwą ma-laryę mieszkańców San Flaviano nad ujściem Tordino, tu przeniósł i osiedlić im się kazał.

nad ujściem rzeczułki Vezzola do Tordino, w miejscu, gdzie się wznosiło starożytne Interamna. — Katedra, niestety bardzo zmodernizowana, zbudowana została za biskupa Mikołaja (1317—55). Piękna ozdoba ołtarzowa „paliotto“ pochodzi od złotnika Nicola d’ Andrea da Guardagrele (f 1462). Z Teramo można, tak samo, jak z Aquila, wybrać się na szczyt Gran Sasso.

Odnogą kolejową można przedsięwziąć wycieczkę w dolinę rzeki Tordino (5 stacyi, I. klasa 3 I. 05 c.,

II. kl. 2 1. 15 c., III. kl. 1 1. 40 c.). Po godzinie jazdy (widok majestatycznej góry Gran Sasso) przybywamy do

(26 km.) Teramo (267 m.; Pelle-grino; Giardino). Jest to pięknie zbudowane i przemysłowe miasto główne prowincyi i siedziba biskupa, ma 24.091 mieszkańców i leży

Kolej przechodzi rzekę Tordino (Batinum), która płynie korytem przeszło 600 m. szerokiem. Widok na Gran Sasso.

(128 km.) Stacya Atri-Mutignano (druga miejscowość oddalona jest o 6 km.).

Poczta idzie 4 razy dziennie I (13 km.) Atri (442 m). Gospoda (U/2 godzin, cena lira 25 cent.) do j Albergo del Teatro. Miasto liczy 13.569 mieszkańców, już w r. 1252 | ku 1503 została nieco zmodernizo-zostało siedzibą biskupa. Jest to i wana i nowemi sklepieniami wzmo-starożytne miasto Etrusków, Hatria | cniona.

(sławny zbiór starych monet mie- Zajmująca krypta wspiera się dzianych). Katedra, do której pro- na starożytnych fundamentach, pra-wadzi westybul z 20 stopniami, jest i wdopodobnie pogańskiej świątyni, zbudowana w stylu gotyckim, w ro- ! Z wieży piękny widok.

(139 km.) Stacya Monte Silvano. Widok na Gran Sasso.

Poczta idzie trzy razy dziennie j ło się w starożytności najważniejsze (3 godziny, 2 1. 50 c.) do (27 km.) miasto Westynów Pinna. Zachowa-Penne, miasta mającego 10.326 mie- ; ły się resztki dawnych murów i gro-szkańców. Na tern miejscu wznosi- ! bowce z napisami. Bujne pastwiska.

(146 km.) Stacya Casteilammare Adriatico (Restauracya kolejowa dobra; Albergo del Giobo, ten sam właściciel).

Odnoga kolejowa idzie przez do- o potrójnej nawie (V2 godziny drogi linę Pescara do (15 km.) Chieti od (39 km.) stacyi Torre de’ Passeri) (330 m.). Miasto to ma 26.343 miesz- i przybywamy do (53 km.) stacyi kańców i stoi na miejscu staroży- Popoli (250 m.), miasteczka liczące-tnego Teate Marrucinorum. (Hotel: go 7.565 mieszkańców, powyżej któ-Vittoria). Jest tu starożytny amfi- rego Gizio i Aterno, zlewając się teatr, tudzież katedra z XI. stulecia, tworzą rzekę Pescara. w pobliżu niej gotycki kościół S. Teraz jedziemy doliną Aterno Maria d’ Arbona (1208). Mijamy sła- do (58 km.) stacyi Pentima (po-wny niegdyś, w r. 871 założony kia- i równaj str. 47 i 52) i do Solmony, sztor San Clemente di Casauria, skąd idzie dalej kolej do Terni lub z wspaniałą bazyliką z XII. wieku ! do Neapolu.

(148 km.) Stacya Pescara. (Restauracya kolejowa, gdzie są oraz pokoje do najęcia). Za powóz do miasta pół lira. Hotele: Albergo del Risorgimento ; Rebecchino. Miasteczko liczące 7107 mieszkańców, wznosi się na miejscu starożytnego Aternum, które było wspólnem miastem portowem Westynów, Marrucinów i Pelignów przy biegnącej wzdłuż wybrzeża drodze via Claudia Valeria. Z prawej strony sterczą olbrzymie góry Majella z najwyższym swym szczytem Monte Amaro (2795 m.). — Następuje (156 km.) stacya Francavilla a Mare; z prawej strony leży miasteczko na wzgórzu, w zdrowem położeniu i łagodnym klimacie. Przez cztery tunele przybywamy do

(168 km.) stacyi Ortona (Italia). Miasto to ma 15.523 mieszkańców. Jest to prastare Orton, leży w uroczem i zdrowem położeniu. Piękny widok. Niegdyś ożywione miasto portowe Frentanów w Samnium. Po trzech tunelach

(183 km.) stacya Fossacesia.

Omnibusem trzy razy dziennie i dość piękne miasto, liczące 18.316 można się udać do (13 km.) Lan- mieszkańców i wznosi się na miej-ciano (283 m.). Jazda trwa IV2 go- scu starożytnego Anxanum, miasta dżin, kosztuje lira. Jest to schludne Frentanów w Samnium.

Piękny most z cegły, o potrój- tedralny Santa Maria (Assunta) del nym łuku, rzucony przez Feltrino, po- Ponte.— Sta Maria Maggiore w no-chodzi z czasów Dyoklecyana, na nim wem mieście ma jeszcze starą fasa-stoi, zbudowany w r. 1533 kościół ka- j dę z r. 1227 o piętnie gotyckiem.

(188 km.) Stacya Sangro, nad ujściem rzeki Sangro (Sagrus). — (195 km.) Stacya Casalbordino. Po trzech tunelach przyjeżdżamy do

(210 km.) stacyi Vasto (144 m.); miasto (gospoda: Albergo Bottari) o 20 minut na prawo, liczy 15.542 mieszkańców. Jest to starożytne Histionium, na wzgórzu pokrytem drzewami oliwnemi, skąd piękny widok na okolicę. W pa-lazzo del municipio zbiór rzymskich napisów i innych starożytności. Na gotyckim tumie tablica pamiątkowa uwiecznia pamięć jenerała Manjesa, jako „tępiciela opryszków“ (1810).

(216 km.) Stacya S. Salvo; tu na prawo widzimy raz jeszcze za nami góry Majella. Kolej przechodzi przez Trigno (Trinius), ostatnią rzekę Abruzzów. — (224 km.) Stacya Montenero.

(236 km.) Stacya Termoli. Warowne to miasteczko leży nad morzem w czarownem położeniu między ujściami rzek Biferno i Sinarca. Zamek według napisu jest budową cesarza Fryderyka II. (1247); piękny widok na Abruzzy i na południowy wschód, aż do Monte Gargano. Gotycka fasada kościoła katedralnego, który zburzony przez Turków, został w XVI. wieku odrestaurowany, zdradza naśladownictwo pizańskiego sposobu budowania.

Po Termoli przechodzi kolej przez Biferno (Tifernus). Po lewej stronie widnieje grupa wysp wapiennych, czterech Tremiti, w starożytności zwały się one wyspami Dyome-desa i znajdował się tamże grób tego bohatera, świątynia jego i ptaki mu poświęcone. Za Oktawiana były one miejscem wygnania młodszej Julii, żony L. Emiliusza Paullusa, za Karola Wielkiego Pawła Warnefrieda. I dziś jeszcze wysyłają tu zbrodniarzy, na pobyt przymusowy skazanych. — (243 km.) Stacya Campomarino (miejscowość leży po prawej stronie na wzgórzu). — (253 km.) Stacya Chienti. Obie te miejscowości należą do licznych niegdyś osad Albań-czyków, którzy, uciskani przez Turków, wywędrowali z Gre-cyi, dla swej kłótliwości jednak z sąsiadami tubylcami częste toczą spory. — Przez rzekę Fortore (Frento) przybywamy teraz do (264 km.) stacyi Ripalta, gdzie Normanowie w r. 1053 wzięli do niewoli papieża Leona IX., wskutek czego bracia

Guiskardowie otrzymali w lenno Apulię, Kalabryę i Sycylię. Kolej oddala się od morza, z lewej strony jezioro di Lésina, oddzielone od morza przymulonym brzegiem i potężny Monte Gargano. -    (294 km.) Stacya San Severo. (Gospody:

Vittoria; Risorgimento i inne). Miasto liczy 28.550 mieszkańców, zburzone przez Francuzów w r. 1799, poczęło się znów podnosić.

(322 km.) Stacya Foggia. (Restauracya na dworcu kolejowym, oraz pokoje do najęcia).

Gospody w mieście : Hotel Tra- cyą. — Albergo Milano, na via Mad-ballesi Corso Garibaldi 7, dość po- dalena 28. — Caffe Strasburgo, rządny. — Albergo Dauno, na Cor- Corso Vitt. Emanuele 43. — Powóz so Vittorio Emanuele, z restaura- do miasta kosztuje 50 cent.

Miasto to jest ważnym punktem węzłowym, w którym krzyżują się pociągi kolejowe z Ankony, Neapolu i Bari i dlatego podnosi się coraz bardziej i szybko się rozwija; dziś ma już 53.134 mieszkańców i jest najważniejszem miastem w Apulii. — 7 minut od stacyi, gdzie na prawo się oddziela droga przez piazza Cavour do miasta, wznosi się wspaniała kolumnada, wiodąca w rozległy ogród miejski, Giardini pubblici, który zawiera cieniste aleje, kiosk i botaniczny ogród. - Idąc piękną ulicą, Corso Vittorio Emanuele, przybywamy na plac, zwany piazza di Lanza na cześć sławnego patryoty i lekarza Lanza (urodź, w r. 1784 umarł w r. 1860), którego pomnik tamże otaczają jako symbole, cztery sfinksy z świecznikami na głowie. Na placu zaś Fryderyka II. wznosi się znów pomnik (popiersie z bronzu) malarza Saverio Altamura (1901). Na prawo prowadzi via Pescheria do domu pod nr. 6; tu zachował się jeszcze z dawnego pałacu cesarza Fryderyka II. ponad nowożytnemi drzwiami stary łuk okrągły z pięknymi liśćmi, oparty na dwóch orłach z rozpostartemi skrzydłami, w pośrodku zaś widnieje napis z roku 1223, który oznajmia, że cesarską rezydencyę wybudował „Bartłomiej“.

Wróćmy napowrót na piazza Federigo H., a stąd na lewo wyjdziemy na plac Katedralny, na którym się wznosi główny kościół Santa Maria Icona vetere, zbudowany przez Normanów po r. 1179 pod wpływem pizańskiego stylu, przebudowany jednak po wielkiem trzęsieniu ziemi w r. 1731. Oryginalna dwupiętrowa fasada z okrągłymi łukami i rozetą zachowała jeszcze częściowo dawny swój kształt. Zewnątrz na prawym froncie bocznym, na prawo od. drzwi do wieży,

Wycieczki z Foggii.

1) Koleją w północno-zachodnim kierunku w 35 minutach (I. kl. 2 1. 35 c., 11. kl. 1 1. 65 c., III. kl. 1 1. 5 c.) do

znajduje się wchód do podziemia kościelnego, pochodzącego z XI. wieku.

W okolicy Foggii znajdują się obszerne pastwiska, na których się pasą liczne stada owiec. Są one przeważnie białe i małe. Prawdziwych merynosów, które sprowadził Karol III., jest bardzo mało.

zrazu

(20 km.) stacyi Lucera (Allegria; Roma). Miasto to, starożytne Luce-ria Apulorum, liczy dziś 16.962 mieszkańców i leży na wzgórzu, jako ważny klucz Apuiii zdobyli je Sam-nici, a potem Rzymianie, w r. 314 przed Chr. otrzymało ono rzymską kolonię i było jeszcze w Ili. stuleciu siedzibą pretora Apuiii. W r. b63 zburzone, przez cesarza Fryderyka II. odbudowane, zakwitło w średnich wiekach na nowo. Ulice i domy mają jeszcze częściowo wygląd' średniowieczny. Dziejowe wspomnienia obudzą zamek na wysokości 251 m., który cesarz Fryderyk II. w r. 1233 kazał zbudować na pomieszczenie załogi Saracenów, przywiązanych do jego osoby i wiernie mu'oddanych w walce z głową Kościoła. Karol I. wzmocnił ten zamek w r. 1270 i posługiwał się Saracenami tak samo, jak Fryderyk II., za Karola II. jednak zostali ci Saraceni w r. 1300 nawróceni. Ze starego zamku zachowały się jeszcze mury okalające go, środkowe wieżyce i główny budynek czworokątny, zwrócony ku miastu. Część budynku z dwiema okrągłe-mi wieżami i obwarowaną bramą wchodową pochodzi od Piotra d’ Angicourt, protomagistra Karola I.

Kościół katedralny w Lucera, poświęcony w r. 1302, jest gotycką bazyliką; fasada i części chóru wykonane na sposób francuski, szczegóły rzeźbiarskie natomiast pochodzą od miejscowych mistrzów.— Na zamku we Fiorentino, odległym o dwie godziny, zmarł w r. 1250 cesarz Fryderyk IL

2) Koleją w Fierunku północno-wschodnim w 1 godzinie (I. kl. 4 1. 20 c., II. kl. 2 1. 95 c., III. kl. 1 1.90c.) przez Amendolę i Fontanarosę do (36 km.) stacyi Manfredonia {Hotel Manfredi). Miasto to, mające 11.549 mieszkańców, zostało założone w r. 1263 przez króla Manfreda. Leży w malowniczem położeniu u stóp Monte Gargano wśród bogatej wegetacyi południowej. — Podczas czyszczenia studni, niedaleko południowego stoku Monte Gargano, natrafiono w r. 1878 na kolumny starożytnej świątyni i na nekropolis (cmentarz) starożytnego Sipontum, które było ważnem miastem portowem i handlowem. Uległo ono zniszczeniu wskutek trzęsienia ziemi, domy jego leżą około 6 m. pod uprawnymi gruntami. — Przy drodze do Foggii (3 km.) kościół Santa Maria Maggiore di Si-ponto, niegdyś katedra arcybiskupia, pozostałość z miasta przed 600 laty opuszczonego, którego mieszkańcy za króla Manfreda z powodu niezdrowego położenia przesiedlili się o godzinę bliżej ku górom. Z kościoła założonego w r. 1117 zachowały się jeszcze mury kościoła górnego z lwami przed okrągłym portalem i podziemie kościelne. — 7 km. dalej przy drodze wznosi się dawny kościół Zakonu niemieckiego San Leonardo (dziś masseria, folwark), z dwoma jeszcze zachowanymi portalami.

3) Na Monte Gargano. Na Monte Calvo, najwyższy szczyt tych gór, najlepiej wybrać się przez Manfre-donię. [Stąd idzie poczta do Monte Santangelo, (o ktorem to mieście mowa niżej), dwa razy dziennie, tam w 3V2, napowrót w 2 godzin, za 1 IL ra 25 c.]. Droga prowadzi 3 kwadranse przez miłą i bogatą w drzewa pomarańczowe równinę,

potem IV2 godzin stromo przez odludny kraj górski do Monte Santangelo (810 m.l. Miasto to, mające 21.997 mieszkańców, posiada na swych domach mnóstwo posągów aniołów opiekuńczych. Obok miejsca odpustowego San Michele prowadzi poza gotyckim portalem 55 schodów do groty, zawierającej cudowne źródło i posążek św. Michała, który się zjawił tu w r. 491 wobec arcybiskupa z Sipontum. Dnia 8-go maja obchodzą tu święto patrona i wtedy można widzieć tłumy ludności wiejskiej w jej oryginalnych strojach. Znane są z dziejów pielgrzymki cesarza Ottona 111. w roku 999 i normandzkich pątników ź ro-

ku 1011. — Kościół znajduje się po części w naturalnej skale, którą podpierają wysokie, ostrołukowe sklepienia. Wrota są ze spiżu, na nich przedstawione epizody z historyi aniołów. Pantaleon z Amalfi kazał je odlać w Konstantynopolu w roku 1076. Obok wielkiego ołtarza stoi marmurowy tron biskupi Romoal-dusa. Z Monte Santangelo idzie się już wprost na najwyższy szczyt gór Monte Gargano tj. na Monte Calvo (1055 m.). Od strony północnej przystęp nietrudny.

4) Koleją przez (50 km.) Rocchet-ta S. Antonio do Melfi lub Venosa. O tych miejscowościach pomówimy poniżej.

Główny szlak kolejowy. Minąwszy Foggię kolej przechodzi przez rzekę Cervar o (Cerbarus) i jego dopływ, Carapella i przybywa do (342 km.) stacyi Orta Nova i

(358 km.) stacyi Cerignola. Kolej lokalna prowadzi w kwadransie do (6 km.) miasta (124 m.). Gospoda tamże: Albergo Centrale. Ma ono 32.028 mieszkańców i leży na wzgórzu. Na piazza znajduje się jeszcze kamień milowy, który pozostał z drogi rzymskiej, za cesarza Trajana z Be-newentu do Brindisi poprowadzonej. — Poczta raz dziennie do Canosy, 2 godz.

Kolej zbliża się znów do morza i przekracza rzekę Ofanto (starożytny Aufidus). Po zachodniej stronie w pobliżu znajduje się pole bitwy pod Kannami. Tutaj to rozegrała się w r. 216 przed Chr. owa straszliwa walka, w której Hannibal na czele jazdy kartagińskiej rozbił szeregi rzymskie i odniósł nad nimi świetne zwycięstwo. Z 76.000 Rzymian, którymi dowodzili Varro i Paullus, 70.000 zostało na pobojowisku, podczas gdy Kartagińczycy stracili jedynie 6000 ludzi.

(390 km.) Stacya Barletta. (Bufet kolejowy. Hotele: Fanfulla; Risorgimento ; Centrale ; Savoia). Jest to ważne miasto portowe, mające 41.969 mieszkańców, pięknie położone nad morzem. Na wysokich domach z piaskowca widnieją tu i ówdzie średniowieczne ozdoby. Na piazza, obok portu, obok San Sepolcro stoi sławny posąg bronzowy cesarza Herakliusza (podług innych Teodozyusza). Posąg ten rzekomo w XIII. wieku w morzu znaleziony, 4 i pół metra wysoki, ale niekształtny, nie jest jednolitej roboty, pierwo-

tne jego części, tułów, głowa z szeroką twarzą, wystającemi oczami i małym nosem, tudzież ramiona zdradzają wykonanie rzymskie, reszta pochodzi z późniejszych czasów. — Na piazza d’Azeglio widnieje pomnik Massima d’Azeglio (t 1866), poety, malarza i dyplomaty (1880).— Główny kościół, Santa Maria Maggiore, jest mieszaniną różnych stylów: przednia część jego należy do XII. wieku, tylna do XIV, portal fasady nowy, natomiast boczne wejścia pozostały stare. Zajmujące tabernakulum marmurowe z r. 1151 na wielkim ołtarzu; kazalnica w tym samym stylu. — San SepoLcro jest to budowa w stylu późnego gotyku o potrójnej nawie, przez częste restauracye niestety uszkodzona, z romańskimi motywami (z'końca XII. wieku), prawdopodobnie wzniesiona za staraniem kolonii francuskiej. Ponad sklepieniem krzyżowem wznosi się główna wieża Barletty. Ze sławnych fortów miasta stoi jeszcze tylko wielki zamek, kwadratowy z ostremi basztami, zbudowany w r. 1537 za Karola V.

Wycieczki z Barletty.

1) Koleją w 2 godzinach (I. kl. 7 1. 70 c., II. kl. 5 1. 40 c., III. kl. 3 1. 45 c.) do (66 km.) Spinazzola na szlaku kolejowym Rocchetta S. An-tonio-Gioja del Colle. — Kolej mija (15 km.) stacyę Canne (sławne pole bitwy pod Kannami, patrz wyżej) i przybywa do

(*5 km.) stacyi Canosa di Pu-glia (154 m.). Gospody: Albergo Commercio; Italia; Canne. Miasto ma 24.230 mieszkańców, którzy się trudnią uprawą wina i drzew oliwnych i wznosi się na miejscu starożytnego Canusium, przez Greków założonego, (okolica zwała się Cam-pi Diomedis). Jeszcze za czasów Oktawiana mieszkańcy tego, podówczas kwitnącego miasta handlowego, byli częścią Rzymianie, częścią Grecy. Z czasów starożytnych pozostały jeszcze resztki murów, na via Appia ślady dawnych budynków, przy bramie wiodącej do Ce-rignola t. zw. łuk tryumfalny Teren-cyusza Varro i szczątki amfiteatru. Gotycka katedra San Sabino zbudowana została w r. 1101, przeważnie z resztek starych budynków; ponad nawą środkową trzy kopuły;

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

kazalnicę romańską wykonał magister Acceptus. Piękny jest tron biskupi Romoaldusa, siedzenie jego wspiera się na słoniach, na bocznych poręczach widnieją gryfy i sfinksy zakończone ornamentem roślinnym t. j. liśćmi. Przy południowej ścianie nawy poprzecznej znajduje się kaplica grobowa normandzkiego bohatera Bohemunda, syna Roberta Guiscarda (f 1111).

2) Tramwaj parowy do (65 km.) Bari 4 razy dziennie, 3V2 godziny, I. kl. 4 1. 90 c., II. kl. 3 1. 50 c., III. kl. 2 1. 10 c. — Kolej idzie najpierw w kierunku południowym do (10 km.) stacyi Andria (151 m.). Gospody: Stella d' Italia: Vittoria; Nuovo Albergo Napoletano. Jest to miasto pięknie zbudowane, otoczone dokoła ogrodami z drzewami mi-gdałowemi, ma 49.967 mieszkańców ’iyło niegdyś ulubionem miejscem pobytu cesarza Fryderyka II., od którego ma pochodzić napis meta-lowemi głoskami na Porta Sant' Andrea umieszczony: „Andria fide-lis nostris affixa meduilis“. W r. 1799 stawiała Andria mężny opór Francuzom. — Kościół katedralny jest budową starogotycką, późniejszemi

restauracyami przeistoczoną; dwie małżonki” cesarza Fryderyka II., Jolanta i Izabella, zostały tu pochowane, lecz pomniki ich zburzyli władcy Andegaweńscy; także Béatrice, córka Karola II. Anjou, jest tu pochowana (1330). — Sant' Ago-stino, przez Templaryuszów założony, od r. 1230 w posiadaniu Niemieckiego Zakonu.

(24 km.) Corato (232 m.). Gospody: Villa di Napoli; Roma. Ma 41.739 mieszkańców.

Stąd zajmująca wycieczka nowo założonym gościńcem na pole Epi-taffio, gdzie się znajduje pomnik na cześc wiele opiewanego zwycięstwa, 13 Włochów nad 13 Francuzami w r. 1503, kiedy to Prospero Co-lonna po stronie Włochów, a dzielny rycerz „bez obawy i skazy“, Bayard, po stronie Francuzów sekundował. Dalej wycieczka do sławnego, przez cesarza Fryderyka II. po r. 1240 wybudowanego, dobrze odrestaurowanego zamku Castel del Monte. (Wózki do najęcia w Corato za 4—6 lirów, IV2 godzin). Ulubiony ten zamek cesarski wznosi się na Wysokiem wzgórzu (540 m.) i widać stamtąd cały pagórkowaty kraj dawnej prowincyi neapolitańskiej Ca-pitanata, (dziś prowincya Foggia), góry Gargano, urodzajną równinę Terra di Bari i prowincyę zwaną Basilicata aż do wulkanicznego Monte Vulture. Zamek ten, to jedna z najświetniejszych kreacyi zamierającego już stylu romańskiego, w której jednak przejawiają się już

wyraźnie elementa gotyku. Ma on kształt ośmiokąta z wieżyczkami ośmiokątnemi na rogach i zamyka dokoła podwórze również ośmiokątne. Przez wysoki portal wchodzi się do wnętrza. Na każdem z dwóch piątr znajduje się tu po ośm pokoi, mających nad sobą sklepienia krzyżowe między żebrami ostrołu-kowemi. Na tym zamku, gdzie cesarz Fryderyk II. chętnie przebywał, polując w okolicy, siedzieli później nieraz w zamknięciu dostojni więźniowie, między innymi przez kilka lat synowie Manfreda.

(32 km.) Ruvo di Puglia(260m.) Gospody: Albergo Roma. Jest to starożytne Rubi, wśród bogatych winnic, ma dzisiaj 23.975 mieszkańców i sławne jest z tego, że tu znaleziono starożytne pomalowane wazy w grobach apulskich, przechowane w muzeum w Neapolu. Zajmujący zbiór waz rodziny Jatta. Godna zwiedzenia katedra, budowa normandzka z XII. wieku. Stary kościół chrztu, San Giovanni rotondo, z dwiema staremi, dużemi chrzcielnicami.

(50 km.) Bitonto (118 m.). Gospody: Albergo Centrale; Garibaldi. Miasto ma 30.652 mieszkańców. Jest tu godna zwiedzenia, stara katedra o potrójnej nawie, budowa romańska, restaurowana. Na jednej z dwóch kazalnic widnieje imię mistrza: „Nicolaus sacerdos et magister“ (1229). Prócz tego Bitonto sławne jest ze znakomitego wina Za-garello, najlepszego w całej okolicy.

Dalszy ciąg szlaku kolejowego. Z Barletty je-dziemy dalej wzdłuż wybrzeża przez bogato uprawną okolicę, obfitującą w winnice, drzewa migdałowe i oliwne. Całe wybrzeże morskie od Barletty do Brindisi dostarcza mocnych gatunków wina.

(403 km.) Stacya Trani (Gospody: Albergo d’Italia; delle Puglie ; del Centrale ; Milano). Miasto to słynie ze znakomitego wina muszkatołowego (moscato), ma 32.059 mieszkańców. Jest to stare miasto portowe, starożytne Ture-nnm Peucetiorum, ma dobrze wybrukowane, ale po części po średniowiecznemu wykrzywione ulice i wiele domów z kamienia ciosowego jeszcze z normandzkimi ornamentami. Na dawnych bastyonach piękne ogrody z widokiem na morze. Stary gotycki zamek Hohenstaufów, wybudowany po r. 1233 z kamienia wapiennego, dziś obrócony na więzienie. Katedra, wznosząca się na przestronnem miejscu, wysoko nad morzem, zbudowana została w r. 1110, jest to wysoka bazylika z trzema absydami i obszerną kryptą, a od strony południowej z wspaniałą pięciopiętrową wieżą normandzką, na którą prowadzą szerokie podwójne schody. Portal główny otaczają dwa pięknie ozdobione łuki romańskie, równie piękne są ornamenty wewnętrznego archiwoltu i rzeźby, wyobrażające sceny z życia Jakóba i Abrahama. Skrzydła portalu są spiżowe, podobnie jak w Ravello i tak samo, jak one, dziełem Barisanusa z Trani z r. 1160, należą one do najdoskonalszych dzieł sztuki Włoch południowych na polu plastyki przedgotyckiej. Wnętrze niestety zeszpecone nowymi, niestosownymi dodatkami. W podziemiu kościelnem zwraca uwagę piękne miejsce dla chóru przeznaczone, 30 kolumn marmurowych z romańskimi kapitelami. — Kościoły, zaopatrzone w kopuły w stylu bizantyjskim, są: 5. Andrea i S. Francesco, pierwszy z nich ma jedną, drugi trzy kopuły ponad nawą podłużną.

Dalsza jazda koleją. (411 km.) Stacya Bisceglie. (Gospoda: Roma). Miasto ma 31.461 mieszkańców. Potężny niegdyś zamek normandzki rozpadł się w gruzy. Część zewnętrzna katedry pochodzi jeszcze z XII. wieku, wewnątrz atoli jest ona całkiem odnowiona (1803). — Santa Nlarghe-rita} piękny kościółek o jednej nawie, zbudowany w r. 1197, zawiera grobowce rodziny Falcone.

(420 km.) Stacya Molfetta. (Gospody: Cavour; Albergo Centrale). Miasto liczy 40.641 mieszkańców, leży nad morzem i ma mały port i warsztaty okrętowe. Mieszkańcy trudnią się rybołóstwem. Dawny kościół katedralny z XII. wieku jest bazyliką o potrójnej nawie w formie częściowo bizantyjskiej i ma trzy kopuły, dwie półkoliste, jedną w formie jaja.

(426 km.) Stacya Giovinazzo. Miasto ma 11.617 mieszkańców, stary zamek. — (433 km.) Stacya Santo Spirito-Bi-tonto; stąd idzie 4 razy dziennie poczta do Bitonto (o któ-rem była wyżej mowa na str. 66) w jednej godzinie.

(445 km.) Stacya Bari. (Restauracya na dworcu kolejowym; w ogrodzie tamże zwraca uwagę piękna palma). Je-dnokonką do miasta za 50 c. Tramwaje: z dworca kolejo-

wego do Porto nuovo i z prefektury do dworca, jazda kosztuje 10 c. — Jazda jednokonką 50 c. dwukonnym fiakrem 70 c., wieczorem o 20 c. drożej.

Gospody: Risorgimento, hotel Kawiarnie, połączone z restau-pierwszorzędny przy via Sparano di racyami: Gran Caffé al Risorgi-Bari, nr. 17; — Hbtel Cavour, pierw- mento, Corso Vitt. Emanuele 70; — szorzędny, z restauracyą, na Corso Stoppani, Corso Vitt. Eman. 58. Vitt. Emanuele 86; — Albergo Cen- Piwiarnia: Birreria Antonelli, trale, via Piccinni 4;—Albergo Pic- Corso Vitt. Em. — O połączeniu cinni, via Piccinni 12;— Leond’Oro, tramwajem parowym z Barlettą by-via Sparano 149.    j ła mowa wyżej (str. 65).

Bari liczy 78.341 mieszkańców, jest przeto po Neapolu najlu-dniejszem miastem w południowych Włoszech. Piękne budynki wznoszą się w porcie, na Corso Vittorio Emanuele i po obu stronach przestronnych ulic Borgo.

w r. 1156 zdobył je szturmem król Wilhelm i zburzył prawie do szczętu. W r. 1169 zaczęto je za zezwoleniem królewskiem odbudowywać. Król Robert Anjou podarował Bari w r. 1324 jako księstwo swemu ulubieńcowi Amelio del Balzo (z Baux w Prowansyi). W XV. wieku dostało się ono rodzinie Sforzów w udziale, w r. 1558 zostało wcielone do królestwa Neapolu. — Dziś jest to kwitnące miasto handlowe, które prowadzi ożywiony handel zwłaszcza z Tryestem, Korfu, Messyną i ze Wschodem. Oliwa, migdały, wino i szafran z okolicy są znakomite.

Pogląd historyczny. W starożytności było Barium municypium rzymskiem. Nieszczęsne położenie jego sprawiło, że w średnich wiekach było to miasto powodem nieustannych krwawych walk. I tak książęta z Benevento wydarli je dwukrotnie Grekom, w latach 690 i 802; w IX. wieku zdobyli je Sara-ceni, którzy w r. 871 zostali znów wygnani. Grecy bronili skutecznie miasta tego w latach 988, 998, 1003 przeciw Saracenom i przeciw Ottonowi I. i II. W r. 1071 wyparł Robert Guiscard z Normandyi po trzy-letniem oblężeniu Greków z Bari,

Z dworca kolejowego prowadzi szeroka via Sparano di Bari wprost na plac Humberta I., gdzie się wznosi pomnik tego króla (dawniej piazza Ateneo). Tu na lewo wspaniały olbrzymi gmach trzypiętrowy, to Ateneum, w którem się znajduje technika i muzeum prowincyonalne. (Wchód z prawej strony).

waz, monet, broni i sprzętów z Apu-lii; w pokoju tylnym, w pośrodku: normandzkie złote monety z arabskimi napisami, terrakoty'; drobne narzędzia. Na pierwszem oknie srebrna czara z Tarentu, pochodząca około z roku 300 przed Chr.

Wstęp we wtorek od 10 do 12, w czwartek i niedzielę od 11—1 godz.

Katalog 30 cent. — W korytarzu fragmenty i szczątki budownictwa apul-skiego, kopie fresków i tp. W pierwszej izbie: tryptyk Bartłomieja Vi-variniego, 1483; — w sali: zbiór

Idąc dalej przez via Sparano przybędziemy (10 minut) na Corso Vittorio Emanuele. W środku tego Corsa piazza delta Prefettura z eleganckim teatrem naprzeciw prefektury, między tymi dwoma gmachami z lewej strony poczta, przed nią pomnik kompozytora Piccinniego (f w Bari w r. 1728) z r. 1884. Między pocztą a prefekturą piękny, drzewami zarośnięty plac,piazza GiuseppeMassari; stąd idąc naprawo przyjdziemy na piazza del Castello, gdzie się znajduje zamek z r. 1169 z potężnemi wieżami, dziś obrócony na więzienie. Z piazza del Castello na prawo przez piazza Arcivescovado do

kościoła katedralnego San Sabino (Bari jest siedzibą arcybiskupa), jednego z najwspanialszych w całej Italii, który jednak, z polecenia arcybiskupa Gaety II. w r. 1745 odnowiony, został wskutek tego zeszpecony. — Zbudowano kościół ten w r. 1034, jako bazylikę o potrójnej nawie z emporami, podobnie jak kościół św. Agnieszki w Rzymie. Wieża południowa runęła ; północna dzwonnica została w górnej części w myśl starego planu odrestaurowana i zdradza wpływ normandzki. Ośmiokątna kopuła jest zupełnie w stylu bizantyjskim. Fasadę zachodnią zdobią arkady, tudzież bogata ornamentyka. Małe słonie dźwigają słupy środkowego łuku fasady północnej, obok wieży; ornamenty otaczają łuk, który na samym wierzchu zdobi pelikan, oparcie zaś jego stanowią głowy kobiece. — Baptysteryum jest wysoką budową okrągłą na lewo od katedry, na strada della Trulla i służy dzisiaj za zakrystyę (wchód od środka).

Wnętrze katedry zmodernizowa- i li. — Wspaniała krypta ma trzy rzę-ne. W kaplicy na prawo od kaplicy j dy po ośm słupów i dwa obok ab-chórowej, na prawej ścianie widnie- | sydy. W tyle po prawej stronie staje piękny obraz Tintoretta: Cudo- | ry obraz zasłonięty (zakrystyan na wne uzdrowienie przez św. Rocha; j żądanie odsuwa zasłonę): Santa Ma-naprzeciwko, w lewej nawie poprze- ria di Costantinopoli. Tradycyagło-cznej : Św. Katarzyna (szkoła Pawła si, że obraz ten dostał się tutaj Veronese). Wielki ołtarz pochodzi w r. 733, w czasie niszczenia obra-z XI. stulecia od Alfanusa z Termo- zów w Bizancyum.

Kościół św. Mikołaja (San Nicola), wzniesiony na cześć wroga Aryanów, biskupa Mikołaja z Myry w Licyi, (którego kości w r. 1087 kupcy baryjscy sprowadzili w tryumfie, ratując je przed najazdem Seldszuków, do Bari) jest drugim sławnym pomnikiem miasta Bari, jeszcze sławniejszym od katedry. W r. 1087 rozpoczęto budowę tę na placu darowanym przez ks. Rogera, a papież Urban II., (który w r. 1098 przewodniczył tu soborowi) sam osobiście złożył prochy świętego w r. 1089 w krypcie tego kościoła, dokąd wkrótce poczęły napływać tłumy pielgrzymów, gdyż miejsce to rychło zasłynęło cudami.

Plan tego kościoła podobny jest | bocznemi nawami niższemi, utwo-do wymienionej wyżej katedry: nad ¹ rzone są empory, nawa poprzeczna

jest bezpośrednio połączona z ab- czącej królowej na sarkofagu z czar-śydą. Do fasady dodane zostały nego marmuru, pod tern allegoryj-później dwie niesymetryczne i nie- na personifikacya, z prawej strony ukończone wieże; na przednich i bo- Polski, z lewej księstwa Bari; w bocznych drzwiach widnieją piękne cznych niszach patronowie, śtv Stani-arabeski o motywach ze świata zwie- sław i św. Mikołaj; na samym wierz-rzęcego, słupy głównego portalu chu rzeźba,wyobrażającaZmartwych-wspierają się na dziwacznych (po- wstanie Chrystusa Pana i herb Podobnych‘do hipopotamów) posta- ski. Napis opiewa: PoLoniae Sigis-ciach zwierzęcych. Na pierwszych mundus III. Rex. Anna Regina Po-drzwiach lewej ściany podłużnej, po- loniae. Pomnik ten wykonano w ro-nad bogato rzeźbionym portalem ku 1593. — Na prawo od wielkiego widnieje procesya jeźdźców; na ze- ołtarza w cappella SanMartino: Ma-wnętrznej stronie w tyle, w kierun- ' donna z św. Jakóbem, Mikołajem ku ku łukowi, znajduje się stara j i dwoma biskupami, dzieło Rartło-rzeźba, wyobrażająca św. Mikołaja | mieja Vivariniego z Muranoz r. 1476, błogosławiącego 'i dziesięć legend (lecz niestety w r. 1737 nieszczęśli-z jego życia.    wie odrestaurowane).

Wnętrze kościoła zostało restau- Nad prawymi schodami, wiodą-rowane, jednakże nie usunięto ba- cymi do podziemia, greckie rzeźby rokowych dodatków w kaplicach, z epoki początków chrześcijaństwa, Przegląd psują trzy łuki poprzeczne, (z sarkofagu z V. wieku, który być mające wzmocnić ściany, które gro- może pochodzi z Mizyi). ziły zawaleniem ; słupy są częścio- Przestronne, bogato ozdobione wo z granitu, częścią ‘marmurowe, podziemie pod chórem, założone zgrabne arkady zdobią górne ścia- jest w ten sam sposób, jak w ko-ny. Przy ścianie wchodowej obok ściele katedralnym ; 28 bardzo niz-lewych drzwi, grobowiec Roberta kich ale zgrabnych kolumn w stylu Chyurlii, kanclerza króla Karola 1. późno-romańskim o nierównej wy-Andegaweńskiego, który był rodem sokości i szerokości i bez stóp czy-z Bari i pozostawił po‘sobie smu- li baz, podpiera piękne sklepienie, tną pamięć z powodu krwawego które niestety później otrzymało nie-wyroku, jaki wydał na Konradyna. zgrabny stiuk. Ponad grotą z szczą-Obok prawych drzwi po lewej stro- tkami ‘św. Mikołaja, srebrny ołtarz nie, grobowiec Jakóba Bona ze sta- z rzeźbami z r. 1684 (w miejsce da-rym obrazem Hieronima. Balustra- wnego z r. 1319, który wykonali dy marmurowe po bokach chóru, Ruggero dali’ Invidia i Robert z Bar-które okalają oba zejścia do pod- letty). — Główne święto przypada ziemia, pochodzą jeszcze częściowo na dzień 8 maja i wtedy przybywa-ze starego kościoła.    ją tu tłumy nabożnych, zwłaszcza

Główny ołtarz jest arcydziełem z gmin albańskich, 6 których była z XVII. wieku; dwa rzędy pięknych mowa na str. 61, albowiem święty stall oddzielają środkową‘przestrzeń patron jest pochodzenia greckiego, od bocznych. Tylną część zdobią W skarbcu kościoła (tesoro) wy-mozaiki arabskiego typu; na osta- mienimy przedewszystkiem sławny tnim stopniu stoi mały tron bisku- brewiarz Karola II. Anjou i jego ber-pi z r. 1098, przed nim zaś wielkie ło, tudzież żelazną koronę, sporzą-i piękne tabernakulum z r. 1120. — dzoną w 1131 dla króla normandz-Poza chorem, nad tronem biskupim, kiego Rogera w Bari, którą się także znajduje się grobowiec królowej poi- koronowali cesarz Henryk VI., jego skièj Bony, córki Giovanniego Ga- żona Costanza i Manfred w kościele leazza Sforzy (f 1558) i ostatniej św. Mikołaja. Prócz tego gotycki re-księżniczki Bari: w dole statua kię- likwiarz i tron biskupi z roku 1098.

Zatrzymaliśmy się nieco dłużej przy opisie kościoła San Nicolà, albowiem tenże, jeden z najsławniejszych w południowych Włoszech i pod każdym względem godny widzenia przybytek Pański, w Polakach przedewszystkiem obudzą szczególne zajęcie. Wprawdzie sama królowa Bona, córka ks. medyolańskiego Jana Galeazza Sforzy i żona Zygmunta Starego, która wprowadziła do Polski niecne intrygi i przewrotność i w niegodziwy sposób frymarczyła urzędami dworskimi, a wywiezła z Polski do Bari niezmierne skarby, t. zw. sumy neapolitańskie, nie jest sympatyczną postacią z naszych dziejów, ale przecież, jako żona godnego uwielbienia króla i matka ostatniego z Jagiellonów, obudzą wspomnienia dawnej świetności i sławy imienia polskiego i przywodzi na pamięć owe szczęśliwe czasy zygmuntowskie, ów złoty wiek, w którym wpotężnym na zewnątrz kraju zakwitły sztuki i nauki. I z tego też powodu nie możemy bez wzruszenia patrzeć na te wspaniałe marmury weneckie, pod którymi się kryją jej prochy.

Na lewo od fasady kościoła św. Mikołaja wznosi się San Gregorio, budowa pełna prostoty i powagi, w podobnym stylu, jak poprzednie, również z XI. wieku. — Pozostaje nam teraz jeszcze zwiedzić nowy port, stąd na lewo obok zamku idziemy na Corso Vitt. Emanuele i do Giar-dino Margherita, gdzie się znajduje popiersie zasłużonego pisarza, Józefa Massari, który zmarł w r. 1883. Potem kierując się znów na lewo, dostaniemy się przez piazza Ferra-rese na piazza Mercantile, gdzie na czterech okrągłych stopniach wznosi się dumny lew, na którego obroży widnieje napis: „Custos justitiae“; u spodu herb miasta. Być może, że tu się dawniej znajdował pręgierz.

Dalszy ciąg linii kolejowej. Po Bari następuje (457 km.) stacya Nolcattaro, potem (464 km.) stacya Mola di Bari, miasto to liczy 14.490 mieszkańców, a nazwę swą otrzymało od swoich dwóch grobli w porcie (moli). — (478 km.) Stacya Polignano, miasteczko ma 9569 mieszkańców i leży na ścianie skalistej, do 24 m. wysokiej i obfitującej w jaskinie i groty.

(485 km.) Stacya Monopoli (Minopolis) ma 22.616 mieszkańców, duże kościoły o wysokich wieżach zapowiadają zdała więcej, aniżeli potem w samem mieście ujrzeć można. W ścianach skał jaskinie rybaków i stare groby, których zawartość przeniesiono do muzeum do Bari. — (490 km.) Stacya Fasano (Ferrovia; Faggiano). Miasto ma 17.012 mieszkańców i leży u stóp wzgórza. Ratusz jego był niegdyś pałacem rycerzy Maltańskich (1509). Winnice i drzewa oliwne.

O 3 kwadranse drogi w kierun- dzajnej równiny. Pozostały resztki ku ku morzu, leżą ruiny starożytnej dawnych murów miasta, z których Egnatia (dziś Torre d’Agnazzo), wiele kamieni podłużnych ciosowych w uroczem położeniu, wśród uro- użyto do budowy domów.

(519 km.) Stacya Ostuni (229 m.). Gospody: Ferrovia ; San Giuseppe. Miasto ma 22.811 mieszkańców, należy do t. zw. Terra d’Otranto i ma trzy zamki, ale wązkie i strome ulice. Kościół katedralny jest piękną budową z r. 1435. Biblioteka zawiera miejscowe starożytności.

(556 km.) Stacya Brindisi. Miasto to ma 23.106 mieszkańców, w starożytności było ono ważnem miastem por-towem dla przeprawiania się z Italii do Grecyi, obecnie znów się podnosi i przychodzi do znaczenia, jako miejsce komunikacyi Europy ze Wschodem.

trale, Corso Garibaldi 67, bliżej portu, niedrogo. — Kawiarnie: Caflisch (Szwajcar) koło Albergo Centrale. Można tam dostać i piwa.

Taryfa dorożek: z dworca do portu 1 osoba 60 c., dwie osoby 1 1.,

Urząd pocztowy i telegraficzny

na Corso Umberto I.

3 osoby 1 1. 20 c., 4 osoby 1 1 50 c., nocą 20 c. więcej. Za godzinę jazdy płaci się 3 liry, za dalszą godzinę

Austryacki i niemiecki wice-konsul : Luigi i Giuseppe Nervegna.

2    liry. Kufer 20 c. — Za wynajęcie barki na 1 godz. 1 lira.

Włoskie parowce, tudzież parowce Północno-niemieckiego Lloydu i Austryackiego Lloydu i statki angielskie i greckie, utrzymują regularną komunikacyę,między Brindisi a portami morza Śródziemnego.

Gospody: Grand Hotel International, obok portu, hotel pierwszorzędny, ale dość drogi. (Śniadanie

3    1., obiad 5 1., pokoje od 4 1. w górę). — Tańsze są: Europa (właścicielka wdowa Grapsa, Greczynka) na Corso Umberto I., dobra restau-racya, tanio a dobrze; Albergo Cen-

Widok na port w Brindisi jest przepiękny. Wielką przyjemność sprawia wycieczka morzem do fortu i do grobli (zagodzinę jazdy 1 I. 50 c.). Port dzieli się na zewnętrzny, którego przystęp do morza rozdziela wyspa 5. Andrea (z fortem, służącym za stacyę okrętów w razie kwarantany) na dwa ramiona i na port wewnętrzny, do którego się wjeżdża przez kanał komunikacyjny. W średnich wiekach kanał ten wypełnił się piaskiem, wskutek czego port wewnętrzny został od morza odcięty, a woda jego siała się wodą zamkniętą. Następstwem tego było nawiedzenie miasta malaryą i rychły jego upadek. W roku 1700 miało ono zaledwie 3000 mieszkańców. W drugiej połowie zeszłego stulecia (po r. 1866) podjęto różne roboty około portu tego, w szczególności z obu dostępów portu zewnętrznego do morza, zamknięto północne ramię olbrzymią groblą, kanał komunikacyjny, 525 m. długi i 50 m. szeroki, otoczono murem, port wewnętrzny pogłębiono miejscami do 4—11 m. i założono obszerne doki i składy towarów. Te usiłowania, w połączeniu z ukończeniem kanału Suezkiego i poprowadzeniem kolei przez góry Mont Cenis i $w. Gottharda, odniosły pożądany skutek, Brindisi odzyskało stanowisko i znaczenie starożytnego Brundusium (z greckiego Bren-tesion) głównego portu do przeprawiania się z Italii do Grecyi i Azyi.

się tu Oktawian i Antoniusz rządami państwa rzymskiego. W IX. stuleciu stało się Brundusium fortecą Saracenów, lecz już w r. 868 odebrał je im cesarz Ludwik II. W r. 1071 zdobył je Robert Guiscard i odtąd pozostało ono już na zawsze przy królestwie sycylijskiem, względnie neapolitańskiem. Za czasów wojen krzyżowych zakwitło Brindisi raz jeszcze, a Fryderyk II. kazał je w roku 1233 na nowo obwarować. Port jego zachował w wiekach średnich jeszcze przez długi czas swe wielkie znaczenie. Dopiero najazdy Ludwika, króla węgierskiego (1348) i Ludwika Andegaweńskiego (1383), a potem gwałtowne trzęsienie ziemi w roku 1458, wyrządziły miastu ogromne szkody, a z powodu, że port wewnętrzny stał się nieużytecznym (patrz wyżej str. 72) upadło ono całkowicie. — Nazwę swoją otrzymało miasto od tego, że port jego ma kształt rogów jelenich.

Pogląd historyczny. Brindisi |

(starożytne Brundusium albo Brun-disium) jest bardzo starem miastem, założonem przez Kreteńczyków, wedle innych przez Eolów. W r. 268 przed Chr. dostało się ono pod panowanie Rzymian, a w r. 245 przed Chr. stało się rzymską kolonią. Ponieważ w II. wieku przed Chr. ważna droga państwowa, via Appia, aż tu została przedłużona, ożywił się handel i przemysł w Brundusium, które stało się obok Tarentu naj-większem miastem w Japygii i miało do 100.000 mieszkańców. Tu urodził się w r. 220 przed Chr. autor kilku tragedyi, Markus Pacuvius, tu umarł w r. 19 przed Chr. wielki poeta rzymski Wergiliusz, śpiewak „Eneidy“, wracając z Grecyi do ojczyzny. — W r. 49 przed Chr. oblegał Cezar miasto i chciał w niem osaczyć Pompejusza Wielkiego, ten jednakże uszedł z flotą swoją do Grecyi. W 40 r. przed Chr. podzielili

Gotycki zamek Hohenstaufów już pod panowaniem domu Andegaweńskiego został w wielu względach zmieniony, Karol V. kazał go całkiem przebudować, od czasów króla Murata służy on za więzienie galerników (bagno).

Gdy wchodzimy z portu po schodach, widnieje przed nami na podwyższeniu starożytny, z połamanych kawałków sklecony słup z greckiego marmuru o pięknym kapitelu; u spodu oznajmia napis, że grecki egzarcha, Protospatha Lupus, miasto na nowo odbudować kazał, prawdopodobnie po zburzeniu jego przez Saracenów w r. 868. Obok stopa czyli baza drugiego słupa. Według podania miały oba te słupy znaczyć koniec via Appia.

Idąc przez strada Colonna do miasta, przybywamy na plac Katedralny, na którym się wznosi kościół katedralny,

w r. 1089 przez papieża Urbana II. poświęcony, w r. 1150 za staraniem arcybiskupa Bailardusa na polecenie króla Rogera na nowo zbudowany. W r. 1178 otrzymał on posadzkę mozaikową, której resztki widać jeszcze w nawie środkowej. Gdy trzęsienie ziemi zniszczyło kościół, został on za staraniem arcybiskupa Antoniego Sersale (1743—49) prawie całkiem na nowo zbudowany, przyczem jednak zachowano plan pierwotnej budowy.

Naprzeciw głównego wejścia, na rogu via Giovanni Ta-rantini, zwraca uwagę podróżnego dom ze średniowiecznym, bogatymi ornamentami ozdobionym balkonem. — Idźmy teraz przez via Giovanni Tarantini, potem na lewo przez via Marco Pacuvio i stąd na prawo przez via S. Giovanni al Sepolcro, do starego kościoła San Giovanni Battista, oryginalnej budowli okrągłej z kamieni ciosowych nie spojonych wapnem, która dzisiaj służy za muzeum.

Wewnątrz ośm w koło ustawio- j Klucz do muzeum starożytności nych kolum, z których pięć ma sta- | ma konsul niemiecki G.Nervegna. Ze rożytne kapitele. Główny luk otwie- \ starożytnych przedmiotów wymiera się na czworokątną przestrzeń nimy: napisy, mozaiki, wazy; ze z absydą, nad którą się wznosi średniowiecznych resztki starego sklepienie krzyżowe. — Na ścianie łańcucha portowego z czasów wład-freski.    ców z domu Anjou.

W bibliotece publicznej, darowiźnie pochodzącego z Brindisi biskupa de Leo, znajduje się również małe muzeum, które jest jednak zamknięte podczas wakacyi.

Z Bari do Taranto.

Kolej z Bari do Taranto prze- ! bliżu w grocie, kaplica dei santi Ere-biega 115 km. w 3¹/2—4V2 godz. I, kl. mit i z bizantyjskimi freskami). — 131.35 c., II. kl. 91.35 c., III. kl. 61.05 c. : W bogatej w drzewa oliwne okolicy, Najważniejsze stacye: Bitetto po (93 km.) stacyi Massafra, 10 mi-(15 km.). Kościół katedralny w r. 1335 j nut drogi od miasteczka, które leży rozpoczęty, bazylika o potrój, nawie i na ustronnem wzgórzu wapiennem, w stylu przejściowym. Portal główny, wznosi się ponad przepaścią kościół, nad którym się wznosi łuk ostry, zdó- i do którego wiodą długie schody, bią bogate rzeźby w stylu gotyckim, i Jest to Madonna della Scala, z bi-(41 km.) Stacya Acquaviva del- ! zantyjskiemi malowidłami ścienne-le Fonti, miasto ma 11.113 mie- I mi z XIII. w. — (115 km.) Taranto, szkańców i piękny kościół romański, i o którem zamieścimy później w sto-(86 km.) Stacya Palagianello (w po- j sownem miejscu obszerny opis.

Z Foggii przez Rocchetta S. Antonio i Gioja del Colle do Bari.

Cała ta przestrzeń wynosi 244km. Colle: 50 km. z Foggii do Rocchetta Kolej z Fogii do (190 km.) Gioja del 5. Antonio, droga IV» do 2 godzin.

I. kl. 5 1. 80 c., II. kl. 4 h 10 c., III. kl. 11 1.40 c., III. kl. 7 1. 35 c. — 54 km. 2 I. 65 c. — 140 km. z Rocchetta S. z Gioja del Colle do Bari w 2 go-Antonio do Gioja del Colle w 6 -7 dżinach. I. kl. 61.30 c., II. kl. 41.40 c.» godzinach. I. kl. 16 1. 25 c., II. kl. III. kl. 2 1. 85 c.

Na szlaku Rocchetta S. Antonio — Gioja del Colle

(73 km.) stacya Rapolîa Cavello. Miejscowość leży 8 km. na północny wschód od stacyi, na nagiem wzgórzu. Tu zmarł w r. 1254 Konrad IV. z domu Hohenstaufów, syn cesarza Fryderyka II., w 26 roku życia na malaryę, a jak niektórzy historycy twierdzą, z trucizny.

(84 km.) Stacya Venosa (410 m ). Gospoda: Albergo Ferrovia, w mieście (chwalona). Miasteczko ma 8503 mieszkańców, leży 3 km. na południe od stacyi, w okolicy romantycznej, na wązkiem wzgórzu. Jest to starożytna Venusia, pierwotnie miasto Hirpinów ze Samnium, ale przez Rzymian już w r. 291 przed Chr. skolonizowane. Tu urodził się w r. 65 przed Chr. wielki poeta rzymski Horacy, którego ojciec miał małą wioskę nad rzeką Ofanto i był poborcą, lecz jakkolwiek niezamożny, nie szczędził kosztów na wychowanie syna i nie chciał go posyłać do miejscowej szkoły Flawiusza, ale odwiózł do Rzymu. (Hor. Satirarum

1. I. 6, v. 70—75). Posąg bronzowy wielkiego poety wznosi się na piazza. — Stary zamek zbudował w r. 1470 książę Pirro del Balzo. Z wieży zachodniej widok na Vulture i jezioro Pesole. — Opactwo Santissima Trinità, budowa epoki normandzkiej, w r. 1059 przez papieża Mikołaja II. poświęcone; pierwotnie były tu trzy nawy, obecnie jednak nawy boczne przeważnie przerobione na kaplice.

wielkiego Boemunda (f 1128). — Większy kościół, będący przedłużeniem dawniejszego, założony został po r. 1200, ale nie ukończony, dziś jest pomnikiem narodowym, (klucz u adwokata Gerarda Pinto). Mate-ryał wzięty prawdopodobnie z ruin poblizkiego amfiteatru.

Wnętrze źle odrestaurowane; i tak obok normandzkich kapiteli nowożytna drewniana powała. Na północnej stronie szerokiej nawy środkowej grobowiec pierwszej żony Roberta Guiscarda, Alberady, (którą tenże poślubił w r. 1048, a rozwiódł się z nią w r. 1059), matki

Przy drodze do dworca kolei odkryto w r. 1853 wejście do starożytnych żydowskich katakomb, gdzie się znajdują napisy w języku hebrajskim (24), greckim i łacińskim.

Na lesistem wzgórzu powyżej sulów. Marcellus, zdobywca Syra-Venusii napadła w drugiej wojnie kuz, bronił się mężnie, aż śmiertel-punickiej (208 przed Chr.) jazda kar- nie ugodzony padł z konia, walcząc tagińska, na wojsko rzymskich kon- | z przeważającą siłą wrogów.

(143 km.) Stacya Gravina. (Gospody: Italia; Cap rera).

Sławny zamek cesarza Fryderyka II. na pagórku nad miastem, przeszedł na własność znakomitego rodu Orsinich, książąt Graviny. Piękny widok. — Katedra w Gravinie zbudowana w mieszanym stylu XV. w.

Piękne to miasto ma 18.626 mieszkańców i leży w głębokiej dolinie u południowego podnóża Monte Franco.

południu w tufie, dał miastu nazwę Widać w tym tufie opuszczone mie szkania i kościół San Michele, którego podłogę tworzy naturalny, gładki wapień, a napół zburzone słupy i sklepienia są z tufu. — (Widoczne również resztki malowideł bizantyjskich).

Rów, gravina, wyżłobiony na północy w kamieniu wapiennym, a na

(155 km.) Stacya Altamura, (Albergo Mercadante). Miasto ma 22.683 mieszkańców, założył je cesarz Fryderyk II. w r. 1220 na wzgórzu (470 m.).

Budowę pięknej katedry (bazy- j Przed nią pomnik przez Zoc-liki o trzech nawach i nawie po- : chiego w roku 1899 wykonany, na przecznej) rozpoczęto pod panowa- j cześć mieszkańców miasta, którzy niem Fryderyka II., za króla Rober- podczas oblężenia Altamury przez ta (1330) i Piotra z Toledo (1531) kardynała Ruffo w roku 1799 wbo-częściowo ją zmieniono.    | ju polegli.

(190 km.) Stacya Gioja del Colle na szlaku Taranto— Bari. — Dalsza podróż do Bari (244 km.) przez Massafra patrz wyżej (str. 74).

5. Droga z Foggii do Neapolu.

Przestrzeń tę 198 km. przebywa Pociąg pośpieszny Bologna-An-kolej żelazna z Foggii do Neapol \ kona-Foggia-Neapol (jedynie 1. i II. w 4l/2 godz. (pociąg pośpieszny j klasa), przebywa drogę z Bologni w 8 godz. (pociąg osobowy), I. kl. do Neapolu w 15 godzinach i jest 22 1. 25 c., II. kl. 15 1. 35 c., III. kl. , najkrótszem połączeniem Neapolu 9 1. 65 c.    I z krajami północnymi.

Minąwszy Foggię przecina kolej t. zw. Tavoliere (szachownicę) di Puglia, t. j. równinę, która neapolitańskim stadom owiec służy za pastwisko zimowe. — (27 km.) Stacya Giardinetto. Widać na rozległej równinie Lucerę, Troję, Monte Gargano, Ascoli i nawet Monte Vulture w Basilicata.

Poczta idzie dwa razy dziennie z r. 1093, bazylika o trzech nawach w 2 godz. (cena 1 1. 70 c.) w kierun- z szarego tufu, o pięknej, bogatej ku północno-zachodnim do    fasadzie z barwnych kamieni. Wspa-

(13 km.) Troi (439 m.). Miaste- niałych dwoje drzwi wykonał w sty-czko to ma dziś 6.674 mieszkańców; lu bizantyjskim robotą szmelcarską założył je grecki dowódca Bugia- „niello“ (w latach 1119 i 1127) Ode-nus na czele greckich kolonistów risius z Benevento. Absyda kościo-w' r. 1017, na miejscu starożytnego ła jest z masywnego kamienia cio-Aecae, gdzie się niegdyś wznosiła sowego, wnętrze kościoła mniej wielka świątynia Herkulesa. Naj- zajmujące. — Jeszcze dawniejszy piękniejszą budowlą jest tu katedra kościół* jest San Basilio (1169).

Po Giardinetto przechodzi kolej po moście obok Bovino przez rzekę Cervaro. — (34 km.) Stacya Bovino (Vibinum). Ma 7773 mieszkańców, leży z lewej strony na górze, na jednym z wysuniętych na wschód wierzchołków pasma Apeninów. Stara katedra z ciemnego kamienia ciosowego. — Liczne tunele, z nich jeden 2363 m. długi.

(102 km.) Stacya Benevento. (Dobra restauracya kolejowa, specyalność „liquore Strega“). Ważny punkt węzłowy.

Powozem do miasta kwadrans, i Corso Garibaldi (Palazzo d’ Ambro-Taryfa: jednokonka 50 c., wieczo- sio) naprzeciw municipio; Albergo rem, godzinę po Ave Maria, 1 lira, di Benevento, na largo S. Antonio; dwukonny powóz 1 1., nocą 11. 30 c. Alb. Milano, Corso Vitt. Emanuele. Za godzinę jazdy jednokonką 70 c., Trattoria : Villa di Roma, na-dwukonką 1 1. 30 c.    przeciw municipio. — Kawiarnie:

Gospody: Hotel Villa di Roma, Unione, Rossi, obie na Corso.

Miasto leży w uroczem położeniu w okolicy pagórkowatej nad brzegiem rzeki Ca lorę, która je opływa od północy i do której tu wpada Sabato, liczy jednak mimo swej ważnej roli w dziejach jedynie 25.317 mieszkańców. Piękny most na rzece Calore łączy dworzec z miastem, które zachowało jeszcze po części swój wygląd starożytny.

no-

wro-

tytuł

Pogląd historyczny. Założenie ku 1051 poddało się Beneventum miasta przypisywali starożytni, kto- papieżowi Leonowi IX., zostało sie-rzy tę okolicę uważali za miejsce dzibą arcybiskupa i dochowało pobytu czarownic i złych duchów, wemu Rzymowi tej samej wierno-bohaterowi Dyomedesowi, głównie ści, co staremu, pogańskiemu. W ro-z powodu licznych wędrówek kolo- ku 1241 dostało się miasto po za-nistów greckich. W r. 268 przed Chr. ciętym oporze w ręce cesarza Fry-stało się ono rzymską osadą w ce- deryka IL, a 26 lutego 1266 r. przy-lu utrwalenia panowania rzymskie- szło tu do krwawej walki między go w kraju Sam nitów, a z powodu Ka.rolem Andegaweńskim a Manfre-korzystnego położenia blizko głó- dem z domu Hohenstaufów, w któ-wnych dróg państwowych nabierało rej ten ostatni uległ przemocy wro-coraz większego znaczenia polity- gów. — Na początku naszego stu-czno-strategicznego. Jako kolonia lecia nadał Napoleon Wielki Bene-rzymska otrzymało też nową nazwę vento z okolicą, jako księstwo, swo-Beneventum w miejsce dawnej Ma- jemu ministrowi ra/temmctow/ leventum. Jako długoletnia stolica ku 1806, który przybrał też książąt longobardzkich, zakwitło ono księcia Beneventu, ale w roku 1815 w średnich wiekach na nowo. W ro- zwrócił je papieżowi.

Z dworca kolejowego przez viale Principe di Napoli przybywamy w 7 minutach do mostu. Idziemy przez most, zwracamy się na lewo poza miasto i po 7 minutach przybywamy do sławnego, leżącego przy drodze do Rzymu

łuku tryumfalnego Trajana, {Porta Aurea t. j. złota brama) wzniesionego w r. 115 po Chr., by uwiecznić wojenne tryumfy, oraz znakomitą wewnętrzną administracyę,

zasługi wielkiego cesarza, w szczególności, by mu wyrazić wdzięczność za odbudowanie via Appia. Jest to jeden z najpiękniejszych pomników południowych Włoch, 15 i pół m. wysoki, z bramą 8 i pół m. szeroką, wykonany z marmuru z Paros; attykę i powierzchnię obu frontów pokrywają bogate płaskorzeźby, wyobrażające epizody z życia Trajana. Tak rzeźbami swemi, jak i zewnętrznym kształtem przypomina on łuk Tytusa w Rzymie.

Na stronie wewnętrzne j : (pod niu: Bogini zwycięstwa wieńczy ce-napisem) na fryzie tryumf nad Da- sarza. — Po stronie zewnętrz-kami; na górze po lewej stronie: nej na wązkim fryzie: Pochód try-Trajan składa bogom ofiarę; poni- umfalny Trajana z powodu zwy-żej po lewej stronie duże rzeźby: cięstw nad germańskimi ludami; Nerwa adoptuje Trajana; Trajan w dużych rzeźbach z prawej stro-wymierza sprawiedliwość. Z prawej ny: Król Daków Decebalus u stóp strony na górze: Pochód tryumfal- cesarza; poniżej: zaślubiny cesarza ny Trajana na Kapitoi ; poniżej w du- Hadryana z Sabiną; posłowie z Azyi żych rzeźbach: Wejście do Rzymu; przed Trajanem. Z lewej strony na cesarz w bazylice Ulpia. — We- górze: Bogowie uchwalają adop-wnątrz łuku z lewej strony: Ofia- cyę Trajana, (tylko cztery postaci ra Trajana Jowiszowi; z prawej zachowane); w dole: Trajan tryum-strony: Trajan rozdziela z trybuny fuje nad Dakami; Armenia pod między lud podarunki; na sklepie- zwierzchnictwem Rzymu.

Idźmy teraz szerokim gościńcem zewnątrz i wzdłuż muru miejskiego, skąd widać całą piękną i urodzajną okolicę, a w 7 minutach przybędziemy do gotyckiego zamku, obok którego dziś się znajduje prefektura.

Malownicze zwaliska zamku po- | ku publicznemu ogrodowi, widnieją chodzą z czasu, gdy go założono, j jeszcze starożytne fragmenty, mię-za panowania papieża Jana XXII., I dzy innymi szczątek grobowca i ka-1316—1324. Na fasadzie, zwróconej j pitel pilastra.

Przed zamkiem rozpościera się „villa", t. j. park publiczny z obeliskiem, skąd wspaniały widok na góry (po prawej stronie). — Idąc z zamku na prawo do miasta, mijamy lwa, spoczywającego na romańskim, ozdobionym ornamentami, ośmiokątnym słupie, a potem (po lewej stronie wznosi się wspaniały gmach nowej prefektury) przez Corso Garibaldi, które przecina całe miasto, dostajemy się na piazza del Principe Umberto z pięknym teatrem. Z prawej strony w środku placu starożytny obelisk na czterech romańskich lwach, a dalej na prawo

Santa Sofia (dzwoni się u lewej bramy i wchodzi naprzód do krużganka, stąd na prawo wchód do kościoła). Jest to kościół, który zbudowano prawdopodobnie między r. 732 a 774 dla klasztoru Santa Sofia, ufundowanego przez księcia Arichio. Ponad architrawem drzwi wchodowych widnieje rzeźba (z r. 780?) na tle mozaikowem: Chrystus jako uosobienie mądrości (sophia) bożej na tronie, po lewej stronie Przenajświętsza Panna, z prawej strony Merkury (?) przedstawia Mu klęczącego księcia. Kościół sam, do którego jedynie światło górne dochodzi, wywiera silne wrażenie, osłabione nieco nieodpowiednimi nowożytnymi dodatkami ; jest to ló-kątna budowa centralna, do której przytyka z przodu prostokątna fasada z dwoma skrzydłami kaplic, a z tyłu prostokątna nisza ołtarzowa, wewnątrz w środku wznosi się na 16 korynckich kolumnach kopuła. W krużganka znajduje się 60 słupów (niektóre z VIII. wieku) o dziwacznych kapitelach, nd jednym z nich napis głosi, że Jan IV. wzniósł tę budowę. Z przodu, z prawej strony podwórza przed kościołem, wznosi się dzwonnica, wedle napisu zbudowana w latach 1038—1050.

Idziemy dalej przez Corso Garibaldi, a po kilku minutach przybędziemy na piazza Papiniano, gdzie uwagę naszą zwraca znów obelisk, złożony z dwóch nienależących do siebie kawałków, które pochodzą od dwóch obelisków, wzniesionych w r. 89 po Chr. przed świątynią Izydy. Potem mijamy po lewej stronie tribunale (gmach sądowy) i muni-cipio (urząd miejski), a po 3 minutach jesteśmy na placu Katedralnym, gdzie po lewej stronie wznosi się

kościół katedralny, przebudowany w r. 1114 w stylu lombardzko-saraceńskim (jeszcze bez ostrołuków), fasada zaś jego pochodzi z końca XII. lub z początku XIII. wieku. Gwałtowne trzęsienia ziemi (w latach 1556, 1668 i i.) spowodowały różne naprawy, psujące jedność budowy. — W głównym portalu znajdują się sławne drzwi spiżowe, wykonane około r. 1200 w wytwornym stylu bizantyjskim.

Z 79 pól zawiera pięć górnych fraganów. Pięknie rzeźbione są słu-rzędów dramatyczne epizody z hi- py marmurowe portalu : zwierzęta storyi biblijnej, w dalszych aż do w arabeskach, bogato rozwinięte li-9-tego znajdują się nadto wizerun- ście kapiteli. Łuk nad nimi się wzno-ki arcybiskupa Beneventu i jego su- szący zdobią rozety.

Czworokątna wieża została zbudowana, jak świadczy napis, w r. 1279 (po trzęsieniu ziemi z r. 1668 odrestaurowana), do budowy użyto w części starożytnych odłamów, także fragmentów rzeźb sarkofagowych. Na przedniej stronie w środku widzimy 17 półfigur, na drugiem piętrze obok łuku starożytna maska; po lewej stronie wieży na dole rzeźba, wyobrażająca odyńca, herb Beneventu.

tra, w tabernakulum w środku archanioł Gabryel, z prawej strony Madonna. Na lewej ambonie obok Madonny, z lewej strony Ukrzyżowany, przed Nim fundator kościoła poleca się Jego łasce, ponad osobą fundatora napis z nazwiskiem artysty: Nicolaus de Monteforte 1311.

Wnętrze (w południowej porze zamknięte) jest obecnie bazyliką o pięciu nawach i płaskiej powale, ma 54 starożytnych słupów; na końcu nawy środkowej dwie piękne ambony, na grzbietach lwów i gryfów oparte; na prawej ambonie z przodu: piękny posąg św. Pio-

Zajęcie budzi nadto rzymski teatr o majestatycznych rozmiarach przy ulicy Vico /. Triggio, który został zabudowany domami, ale w r. 1899 znów odsłonięty; piękny jest zwłaszcza łuk utworzony z olbrzymich bloków, który służył za wejście do teatru. — Idąc drugą ulicą równoległą do Vico I. Triggio na prawo i przez bramę nad brzegiem rzeki Sabbato, dostaniemy się na Ponte Lebroso, przez który niegdyś wiodła via Appia i który dziś dźwiga na sobie młyn, starożytny jest prawdopodobnie tylko pierwszy łuk. — Ruiny Santi Quaranta, leżące poniżej kościoła na wzgórzu między Ponte Lebroso a miastem, były niegdyś termami, są to obszerne budowle z cegły z krużgankami i bocznemi izbami.

Z katedry idąc przez Corso Garibaldi, dostaniemy się w kilku minutach na piazzetta di San Lorenzo, gdzie po prawej stronie na postumencie wznosi się granitowy posąg Apisa, również zabytek rzymskiego kultu Izydy. Stąd wracamy na Corso Vittorio Emanuele, a stamtąd w niespełna kwadransie dostaniemy się na dworzec kolejowy.

Po stacyi Benevento kolej idzie znów wzdłuż rzeki Ca-lore przez malowniczy wąwóz, otoczony wapiennemi wzgórzami, które często przybierają dziwaczne kształty stożkowate. — Przed i za stacyą (110 km.) Vitulano tunel; miejscowość leży na Monte Pentina. — (129 km.). Stacya Solo-paca. Do miasteczka (pół godziny drogi) na górze prowadzi piękny, łańcuchowy most, Ponte Cristina, rzucony przez rzekę Calore. Most ten, którego z kolei dostrzedz nie można, zbudował Guira w r. 1835. — Po drugiej stronie miasteczka, po lewej stronie (pół godziny drogi) jezioro Telese, niezdrowe bagno, które miało powstać w r. 860 wskutek silnego trzęsienia ziemi.

(134 km.) Stacya Telese-Cerreto. Uboga mieścina Telese (po prawej stronie) znana jest ze swych zdrojów siarcza-nych (200 kroków na północ), do których w sezonie kąpielowym, t. j. w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu przy-

bywa codziennie osobny pociąg z Neapolu (Grand Hotel Telese, dzienne utrzymanie od 8 1. w górę).

W pobliżu szczątki murów miej- giej wojnie punickiej. Za Augusta skich, amfiteatru i świątyni staro- stało się ono kolonią weteranów, żytnego miasta samnickiego Tele- Zburzone zostało ostatecznie przez sia, zdobytego przez Rzymian w dru- Saracenów.

Kolej przebiega przez most żelazny na Calore i wchodzi w dolinę rzeki Voltarno, która toczy się olbrzymimi skrętami w swem łożysku. — (138 km.) Amorosi. — (145 km.) Stacya Frasso-Dagenta.

Poza Dugenta prowadzi dobry sce sławne z tego, że tu znacho-gościniec do (1V4 godz.) Sant Agata dzono starożytne wazy w znacznej de’ Goti (w starożytności wznosiła ilości (dziś w muzeum w Neapolu się tu miejscowość Saticula). Miej- przechowane).

(151 km.) Stacya Valle di Maddaloni. Pomiędzy nią a następną (156 km.) Maddaloni piękny, trzypiętrowy wodociąg Vanvitellego, Ponti délia Valle, dorównujący swymi imponującymi rozmiarami arcydziełom rzymskiego budownictwa na tern polu. — Po dwóch tunelach (164 km.) stacya Caserta (porównaj str. 37 i nast)., gdzie niniejsza linia kolejowa przecina linię Rzym-Neapol. — Następuje w urodzajnej okolicy (169 km.) stacya Marcianise, a potem

(179 km.) stacya Aversa, miasto mające 23.189 mieszkańców. Droga od stacyi na zachód do miasta wysadzana pię-knemi pinelami. Co pół godziny odchodzi stąd tramwaj elektryczny do Neapolu.

re, następcami dawnych Pappusa, Maccusa i przebiegłego szarlatana Dossennusa). Aversa, to pierwsze miasto, które Normanowie objęli we Włoszech w posiadanie, otrzymawszy je w r. 1029 od księcia Sergiusza z Neapolu. — W zamku zginął w roku 1345 Andrzej węgierski,, mąż królowej Joanny I., z rąk mor-, derców, wśród straszliwych męczarni

vznosi

Pogląd historyczny. — Aversa się w pobliżu miejsca starożytnego miasteczka Atella, które było niegdyś, podobnie jak w Gre-cyi Abdera, przedmiotem dowcipów i żartów. (Atellanae fabulae, kome-dye ludowe staroitalskie z pewne-mi stałemi osobami, jak nowa włoska „commedia dell’ arte“ ze swoim Pantalone i Arlecchino, oraz dotto-

Aversa ożywiona, ze swemi szerokiemi ulicami i pięknymi budynkami, czyni wrażenie miasta zupełnie nowożytnego. Katedra San Paolo to okazała budowa z kopułą w stylu normandzkim i dziewięciu sklepieniami krzyżowemi dokoła wysokiego zaokrąglonego chóru, który zamykają trzy absydy (gotycki grób biskupi, 1350). Wieża jest z r. 1495. — Wino Asprino, jakie w tej okolicy wyrabiają (białe), jest napojem miłym, lekkim i orzeźwiającym.

Kolej wjeżdża w urodzajną Terra di Lavoro. (183 km.)

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

Stacya Sant Antimo\ (185 km.) Frattamaggiore — Grumo, (189 km.) Casoria i nakoniec (198 km.) Neapol.

6. Z Genui morzem do Neapolu.

Ponieważ prawie wszystkie statki parowe głównych linii, które z Genui odchodzą lub tamże stają, także i w Neapolu się zatrzymują, można przeto korzystać z nich do przeprawy do Neapolu. Tu należą głównie następujące linie:

go Lloydu i linii Hamburg-Ameryka Bracia Leupold piazza S. Siro 10; imieniem Navigazione Generale Italiana biuro na piazza Aquaverde ; imieniem La Veloce biuro na piazza Nunziata. W Neapolu: Agencya Półn.-niem. Lloydu Pfister et C. Corso Ré d’Italia, obok giełdy. — Agencya linii Hamburg - Ameryka Kellner et Lampe, Vico I. Piliero 1.— Navigazione Gener. Italiana (Florio-Rubattino) via Nicola Amore, obok giełdy. — La Veloce, Vico L Piliero 2.

1) Pólnocno-niemiecki Lloyd i linia Hamburg-Ameryka, a mianowicie 2 lub 3 razy tygodniowo. Ceny:

I. klasa 85 1., II. 50 1. — 2) Naviga-zione Generale Italiana, 6—7 razy miesięcznie, 44 lirów i 3) La Veloce,

(połączenie nieregularne) I. klasa 54 1. 10 c., II. klasa 28 1. 10 c. wraz z utrzymaniem. Czas podróży 1—2 dni. — Bliższe szczegóły zawierają włoskie książki kolejowe. Informa-cyi udzielają biura okrętowe: w Genui imieniem Północno-niemieckie-

Ponieważ podróż na okręcie odbywa się przeważnie nocą, a nadto nie każdy znosi z łatwością podróż morską, przeto większą przyjemność znajdą turyści, obierając piękną i zajmującą podróż koleją, która przechodzi przez tak cudowne okolice. Tylko w tym razie, gdy się zna drogę lądową, radzilibyśmy obrać podróż okrętem, a jeżeli pogoda dopisuje, wtedy wjazd w zatokę pomiędzy lądem a wyspą Ischia bezpośrednio przed Neapolem sprawia niewygasłe wrażenie.

Parowce zatrzymują się w Neapolu obok Immacolatella Nuova. Podróżnego przywożą na brzeg łodzie za opłatą 1 lira od osoby wraz z pakunkami. Rewizyę cłową na brzegu przeprowadzają odnośni urzędnicy zazwyczaj w sposób delikatny i taktowny.

7. Neapol.

Przybycie do Neapolu.

aj Koleją. Dworzec kolejowy w Neapolu, Stazione Centrale, leży dość daleko od centrum we wschodniej części miasta. Na dworcu czekają omnibusy hotelowe (zwykle 1 1. 50 c. od osoby). Taryfa fiakrów: dwukonne 1 1. 40 c. za kufer 20 c. Jednokonki, t. zw. carrozelle (na dwie osoby) 70 centesimów, z pakunkiem 90 c. Dwukonki stoją po lewej stronie, jednokonki po prawej stronie ogrodzenia. Omnibusy i tramwaje pobierają 20 do 30 c. od osoby za jazdę od dworca do palazzo reale i do Riviera di Chiaja. Tragarzowi (facchino), który podaje do dorożki pakunki, należy się za lekką torbę podróżną lub inny drobny pakunek 10 c., za kuferek 20 c., za kufer ważący więcej aniżeli 100 kg. 40 c. Ze strony urzędu cłowego (dogana) zapytuje podróżnego strażnik, czy nie wiezie ze sobą nic podlegającego akcyzie miejskiej (dazio). Zwykle wystarczy tu grzeczne, lecz stanowcze „niente“.

Na dworcu należy być bardzo ostrożnym z powodu licznych złodziei kieszonkowych. Kto nie umie po włosku, ten dobrze uczyni, gdy się zaraz po przybyciu zaopatrzy w tłómacza i przewodnika, którego znaleźć można na dworcu i we wszystkich hotelach. Koszta tego przewodnika wyniosą zaledwie część tego, coby zapłacił bez niego po sklepach i t. p., zaoszczędzi przeto na tern, iż go towarzysz ten obroni przed wyzyskiem. Obcy, ledwie wysiadł z wagonu, zostaje na dworcu natychmiast otoczony zgrają portyerów hotelowych, różnych agentów, woźniców i t. p. Należy zachować cierpliwość i zimną krew, gdyby jednak natarczywość tych ludzi była zbyt przykra, zawezwać pomocy żołnierza policyjnego, ewentualnie urzędnika towarzystwa „Pro Napoli“, które wytknęło sobie za cel zwalczać wszelkie nadużycia i wyzysk, na jakie są narażeni cudzoziemcy w Neapolu. Urzędnik taki, pełniący służbę na dworcu, ma na surducie odznakę i udziela z wszelką gotowością obcemu pomocy i wyjaśnień. W mieście samem należy się z tego rodzaju zażaleniami udać do biura tego towarzystwa, via Chiatamone, nr. 6.

b) Okrętem. Kto przybywa okrętem, wysiada na brzeg obok Immacolatella Nuova. Za czółno, które odwozi na brzeg, płaci jedna osoba (wraz z pakunkiem) lira. Obok Stazione marittima rewizya w urzędzie cłowym, dogana. Statki wycieczkowe z Capri i Ischia przybijają do brzegu w porcie Santa Lucia i obok Castel delVOvo. Za czółno do brzegu osoba z pakunkiem 30 c.

Hotele i pensyonaty. Neapol posiada wielką ilość hoteli wspaniale urządzonych i mogących zadowolić wymagania najwybredniejszych gości. Kto dłuższy czas w tern pięknem mieście zabawić pragnie, dla tego jest korzystniej zamieszkać w jednym z pensyonatów.

Wymienimy najpierw najważniejsze hotele pierwszo-i drugorzędne w porządku alfabetycznym, potem najlepsze pensyonaty.

a) Hotele. Palace Hôtel Bertolini ponad Corso Vitto-rio Emanuele i w przyległym tuż obok Rione Amedeo, położony w okolicy zdrowej, odpowiadającej wszelkim wymogom hygienicznym. Widok prześliczny. Hotel ten wspaniały wznosi się wpośród parku Grifeo, lift z wysokości 75 m., droga dojazdowa prowadzi z Corso Vittorio Emanuele. 170 pokoi, ogrzewanie centralne, ogród zimowy, bar i re-stauracya pierwszorzędna. Pokoje z oświetleniem i usługą od 6 1. wzwyż, I. śniadanie 1V₂ lira, II. śniadanie bez wina 4V₂ 1., obiad bez wina 7 1., herbata wieczorna I¹/₂ 1. Cały wikt w sezonie od 1-go maja do 1-go stycznia od 12 1. w górę, w sezonie zaś od 1-go stycznia do 1-go maja od 151. wzwyż. Klientela dystyngowana.

Hotel i pensyonat Bellevue, Corso Vittorio Emanuele 142. Właściciel Niemiec. Pokoje 3—6 1. Śniadanie I. lira, II. 2 1. 50 c. Obiad 4 1. Całe utrzymanie 7 — 9 1.

Hotel Bristol, na Corso Vittorio Emanuele, odwiedzany głównie przez Niemców. Właściciel Niemiec.

Hotel Britannique, na Corso Vittorio Emanuele, utrzymanie kosztuje 8—12 1. Hotel ten, podobnie jak sąsiedni „Hotel Parker“ (patrz niżej) jest zupełnie zastosowany do potrzeb, wymagań i zwyczajów publiczności wyłącznie angielskiej i amerykańskiej i przez nią jedynie odwiedzany.

Hôtel Cavour (bracia Buffa), w pobliżu dworca kolejowego, 125 pokoi, lift i oświetlenie elektryczne. Pokoje z usługą i oświetleniem od 2V₂ lirów w górę, śniadanie Î. lira, II. z winem 3 1., obiad z winem 3% 1. całe utrzymanie 8 lirów dziennie. Hotel to Il-rzędny i odpowiadający skromniejszym wymaganiom.

Hôtel du Commerce, również obok dworca, jeszcze skromniejszy i tańszy od poprzedniego, odwiedzany przeważnie przez Włochów, w szczególności kupców podróżujących. Pokój 2 I. 50 c., śniadanie I. 75 c., II. 1 1. 50 c., obiad z winem 2 1. 50 c., całe utrzymanie 6—7 1. dziennie.

Hôtel Continental Waehiera, na via Partenope, korzystne i piękne położenie w centrum miasta. Pokoje 3—7 1. wraz z światłem i usługą, I. śniadanie 1 1. 50 c., II. śniadanie 3 1. 50 c., obiad 5—6 1., utrzymanie 9—12 1. dziennie, bez śniadania 8—10 1. W domu kąpiele.

Hôtel Eldorado Modern, na Santa Lucia, zupełnie nowy, w pięknem położeniu i z pięknym widokiem, Elektryczny lift, ogrzewanie parą. Bar i ogród zimowy. Ceny przystępne.

Grand Hôtel, w pobliżu Villa Nazionale, w pięknem położeniu. Właściciel Niemiec. Pokoje z światłem i usługą od 5V₂ 1. w górę, I. śniadanie 1¹/₂ 1., II. śniadanie bez wina 3V-2 U obiad bez wina 5 1., cafe utrzymanie od 12 1. w górę.

Grand Eden Hôtel, na piazza Amedeo, z pięknym ogrodem, pokoje z światłem i usługą od 5 1. w górę, śniadanie

I. 1V₂ 1., II. 3V₂ 1. obiad bez wina 5 1., całe utrzymanie t. zw. „pension“ od 10 1. dziennie wzwyż.

Grand Hôtel de Londres (właściciele Delvitto, Poggiani e Campione), piazza Municipio, 110 pokoi po cenie od 37₂1. w górę, oświetlenie 50 c., usługa 75 c. dziennie, śniadanie^ I. IV2 I., II. bez wina 3 1., obiad 4 1. 50 c., pension od 10 1. 50 c. w górę. Położony w centrum miasta; w domu kąpiele i urząd pocztowy.

Grand Hôtel Santa Lucia, w Rione Santa Lucia, właściciele P. Campione i tow. Pokoje z światłem i usługą od 5 1. w górę, śniadanie I. U/₂ ]., II. 4 1., obiad 6 1. Piękne położenie. Hotel ten iest nowo zbudowany.

Hôtel Hassler, na via Partenope, właściciel Niemiec, pokoje od 3 1. 75 cent. w górę, światło 25 cent., I. śniadanie 1V₂ I., II. bez wina 3 1., obiad bez wina 4V» Im pension bez światła od 10 1. w górę. Odwiedzany przeważnie przez niemieckich oficerów i urzędników.

Hôtel Isotta et Gene've, na piazza Medina, (właściciele Item i Cappucio), w centrum miasta, wygodnie urządzony, ma 95 pokoi, elektryczne oświetlenie i lift. Pokoje ze światłem i usługą od 4 1. w górę, śniadanie 1 1. 25 c., II. śniadanie z winem 2V₂ 1., obiad z winem 4¹/₂ 1., pension od 10 L w górę.

Hôtel du Louvre, via Sta Brigida 51, drugorzędny, ceny umiarkowane.

Hôtel Metropol et Ville, Chiatamone 45, via Partenope, 60 pokoi. Pokoje z światłem i usługą od 4 1. w górę, śnią danie 1 1. 25 c., II. śniadanie bez wina 3 1., obiad bez wina

4    1. pension od 9 1. dziennie w górę. Hotel dobry i zasługuje na polecenie.

Hôtel de Milan (Caruso), piazza del Municipio nr. 84, mniejszy i drugorzędny, ma 36 pokoi. Pokoje z światłem i usługą od 2V₂ 1. w górę, śniadanie 1 1., całe utrzymanie od 6 1. dziennie w górę.

Hôtel de Naples, Corso Umberto 1, niedaleko dworca kolejowego, giełdy, głównej poczty i przystani okrętów. Lift i światło elektryczne. Pokoje 2¹/₂—4 1., usługa V2 1-Całe utrzymanie od 10 1. w górę.

Hotel La Patria, via Guglieimo San Felice 47, ma 60 pokoi, lift i światło elektryczne. Pokoje 3—4 1. światło V2 U usługa 60 c., I. śniadanie 1 1., II. z winem 3 1., obiad z winem 4 1., pension 9V₂ 1. dziennie.

Hotel Parkera, na Corso Vittorio Emanuele, obok hotelu Britannique (patrz wyżej) i jak tenże urządzony dla potrzeb i wymagań publiczności angielskiej i amerykańskiej.

Hôtel-Pension délia Riviera, Riviera di Chiaja 127, pięknie położony, z widokiem na Villa Nazionale, zasługuje na polecenie. Pokoje 3—4 1., śniadanie I. 1 1. 25 c., II. z winem 3 1., obiad z winem 4V₂ 1., pension 8—10 1.

Hôtel Royal des Etrangers, pierwszorzędny o 100 pokojach, pięknie położony przy via Chiatamone z frontem na via Partenope i morze. Pokoje z światłem i usługą od

5    1. w górę, I. śniadanie 1 1. 25 c, II. bez wina 4 1., obiad bez wina 6 1., pension od 12, w zimie od 15 1. w górę.

Hôtel de Russie, na Santa Lucia, w pięknem położeniu, elektrycznie oświetlony. Pokoje od 2 1. w górę, pension wraz z winem od 7 1. w górę.

Hôtel Savoy Rossanigo, via Caracciolo nr. 8, ma 100 pokoi i restauracyę. Cena pokoi od 3 1. w górę, światło 75 c., usługa 75 c., I. śniadanie 1 1. 25 c., pension od 8 1. w górę.

Hôtel du Vésuve (bracia Fiorentino), via Partenope, ma 200 pokoi. Cena pokoi z światłem i usługą od 5 1. w górę, śniadanie I. 1 1. 50 c., II. bez wina 3 1. 50 c., obiad bez wina 5 I., pension od 12 1. w górę.

Hotel Victoria, przy via Partenope, wspaniały widok na morze, 130 pokoi. Cena pokoi od 4 1., światło i usługa po 75 c., I. śniadanie 1¹[₂ 1., II. bez wina 3V₂ 1., obiad bez wina 5 1., pension 10—15 1.

Hôtel de l'Univers (pierwej Allegria), largo délia Carità, via Roma 13. Pokoje 3 1. 50 c. do 4 1. 50 c., śniadanie I. 1 1. 20 c. Hotel drugorzędny, restauracya Continentale w hotelu tym tania, ale też nieszczególna.

b) Pensyonaty. Wymienimy tylko najważniejsze:

Pensyonat Bourbon-Quisisana, obok Parco Margherita, nowo urządzony (poprzednio Rione Amedeo 91). Powszechnie chwalony. Cena 7—9 1. dziennie.

Pensyonat Freimann, Santa Lucia 92, ną, I. piętrze. Pokoje od 1 1. 50 c. do 3 1. Światło 50 c. Śniadanie I. 1 L,

II. 2 1., obiad 3 1., całe utrzymanie 6—7 1.

Pension Française (Mme Maurice), via Partenope 3, dobre położenie; całe utrzymanie z winem 7 1.

Pension d'Allemagne et d'Orient, via Partenope 1. 6—8 lirów dziennie.

Pension Internationale (przedtem Schachmayer), via Chia-tamone 19, 7 lirów dziennie.

Pensyonat Marcina Kocha, strada Piliero nr. 2. Ceny pokoi od 2 1. w górę, pension 6—7 1.

Pensyonat Müllera, via Partenope nr. 4, II. piętro. Całe utrzymanie z winem 6—9 lirów.

Pensyonat Wiedeński, Traversa Partenope 14, nad morzem. Całe utrzymanie od 5 1., pokoje same od 2 1. dziennie w górę.

Pension du Midi, Parco Margherita 175. Cena 7—9 lir. dziennie.

Oprócz tego kilka specyalnie przez Anglików odwiedzanych i mnóstwo drobniejszych, których wymienić niepodobna.

Prywatne pokoje. Kto w Neapolu dłużej (przynajmniej 10 dni) zatrzymać się pragnie, dlatego jest korzystniej i wygodniej wynająć prywatnie umeblowany pokój. I tu zmieniają się ceny stosownie do pory roku i przypływu obcych. Pokoje te są zwykle przestronne o dwóch łóżkach i na dwie osoby. Pokoje o jednem łóżku kosztują od 1V₂ do 4 1., o dwóch łóżkach od 3 do 6 1. dziennie. Umowę należy natychmiast zawrzeć na pewien oznaczony czas, inaczej może się wydarzyć, że gospodarz zechce jeszcze przed wyjazdem podróżnego pokój jego komu innemu pod korzystniejszymi warunkami wynająć. Światło 30 c., usługa 50 c. dziennie. Zresztą zależy to wszystko od umowy, która powinna być jasna i dokładna. Śniadanie można mieć u gospodarza, ale lepiej w kawiarni. Najlepsze mieszkania są w domach na Corso Vittorio Emanuele i w Rione Principe Arnedeo, skąd piękny widok. Pokój z usługą kosztuje tam miesięcznie 50—60 1. Wymienimy tu panią Corsari, via Caracciolo nr. 11, IV. piętro (lift), pokoje od 2—5 1.; panią Schlegel, rampa Brancaccio 20, III. piętro (powozy jadą do piazza Mondra-gone), pokoje od 2 do 3 1.; C. Nlertz, Parco Nlargherita 3, III. p. (gdzie także i wikt można mieć); p. Volkmann i inne.

Kawiarnie. Najliczniej odwiedzane i najwystawniej urządzone znajdują się na południowym końcu głównej ulicy neapolitańskiej, via Roma i w t. zw. Galleria Umberto I. Wymienimy następujące:

Gran Caffé Ristorante (F. Calzona) w Galleria Umberto /., znakomita kuchnia włoska i francuska, bogata piwnica, dystyngowana publiczność, wieczorem koncerty ;

II. śniadanie z winem 2 7*. 1., obiad z winem 4 1. Piwo bawarskie świeżo z beczki/szklanka ćwierćlitrowa 35 c., półlitrowa 55 c.

Caffé-Birreria Gambrinus, piazza San Ferdinando, śniadanie II. bez wina od 11 do 1 godz. 2 1., obiad bez wina od 6 do 9 godz. wieczorem 4 1. Niemiecka kuchnia i usługa, bawarskie piwo, koncerty wieczorne.

Fortunio, Galleria Umberto. — Gran Caffé d’Italia, via Roma (pierwej Toledo) nr. 316. — De Angelis, largo della Carità 69/70. — Diodato, via Roma 68/69. — Caffé Ristorante Flora, strada Guglielmo Sanfelice 55. — Caffé dei Negoziant i, piazza del Municipio 70/71. — Caffé di Napoli, we Villa Nazionale, obok Aquarium, tù po południu albo wieczorem gra muzyka. — Gran Caffé Turco, piazza del

Plebiscito 1—4, gdzie można się napić wybornej kawy, na wschodni sposób przyrządzonej. Z kawiarnią tą jest również połączona restauracya, II. śniadanie 1 1. 75 c., obiad 2 1. 50 c. wraz z winem.

Restauracye. Bertolini Palace Hôtel (patrz wyżej), wykwintna i pierwszorzędna. — Włoskie restauracye oprócz wymieniowych wyżej kawiarń : Giardini di Torino, via Roma, wchód od vico Tre Re a Toledo 60, powszechnie znana z dobrej kuchni, bardzo odwiedzana, ceny przystępne. — Ristorante Milanese, (Ere. Ferrari), Galleria Umberto I., piwo z Grazu, wino Chianti, kuchnia północno włoska. — English Bar} largo délia Vittoria 287. — Caffé Galilei, strada Piliero 8. — Regina d’Italia, via Roma 319 (wchód via San Sepolcro 109), dobra kuchnia, obiad 3 1. — Ristorante al Vermouth di Torino, obok schodów, które wiodą z via Municipio do Galleria Umberto I. — Starita, obok Castel dell’Ovo, ale tylko w lecie otwarta. — La Tavernella, strada S. Carlo 17/18. — Italia, via Roma 143. — Scotto Jonno w Galleria Principe di Napoli, w pobliżu muzeum,

11. śniadanie 1¹/₂ — 2 lirów, obiad 2Vb do 3 1. z winem. Polecamy ten lokal, jako dogodny dla zwiedzających muzeum.

Zwolennikom tanich restauracyi polecamy Antica Trattoria deir Unione, via Roma 345, na I-szem piętrze, właściciel Ernesto de Santis. Kuchnia i wino niezłe, ceny nadzwyczaj tanie. Natomiast o wiele droższe są „trattorie di campagna“ za miastem na zachód położone. Są one często odwiedzane przez wycieczkowców, których zachwyca cza-rowne położenie miejsca i pełna uroku cisza zdała od zgiełku miejskiego. Można w nich znaleźć dobre wino i dobre ryby. Ceny są tu jednak wygórowane i dlatego należy przed zamówieniem potraw przeglądnąć spis i cennik tychże lub w braku tegoż cenę wyraźnie umówić, by nie stać się ofiarą wyzysku. Kuchnia tu mniej więcej taka, jak w Giardini di Torino (patrz wyżej). Wymienimy kilka takich „trattorii“, a mianowicie: u stóp Posilippo nad morzem Figlio diPietrof La Sirena, oddalone o }{$ godziny drogi od zachodniego krańca Villi, bezpośrednio przed ruinami pałacu Donny Anny, zbudowanego w XVII. wieku dla Anny Carafa, księżny Medina. W samym pałacu: Ristorante della Bella Veduta. A dalej jeszcze: Stella di Posilipo, Allegria i inne z pięknym widokiem na morze. Ristorante Pallino na Vomero, gdzie się kończy via Tasso, prześliczny widok.

Wracając do miasta, wymienimy jeszcze jedną restaura-cyę, blizko muzeum położoną, a mianowicie Caffé Ristor Nicola Esposito, salita Museo 62.

Ostrygi i wina Wezuwiusza sprzedają w restauracyach obok zamku deü’Ovo. We wszystkich więcej odwiedzanych lokalach pojawia się w porze między 11-tą a 1-szą, tudzież między 5-tą a 7-mą godziną t. zw. ostricajo, sprzedający ostrygi, 12 sztuk kosztuje 60 c. do 1 1. 20 c. (Ostryga po włosku ostrica). Należy jednak być w tym względzie ostrożnym, bo sprawiają one często przykre i gwałtowne dolegliwości żołądkowe.

Piwiarnie. Tu należą wymienione już Caffé Ristorante Gambrinus i Gran Caffé Ristorante (Calzona). Nadto: Pilsner Urquell} strada S. Brigida 36-38; Bavaria (Pschorr) Galleria Umberto I., naprzeciw teatru San Carlo. Niemiecka kuchnia i goście też przeważnie Niemcy, niemieckie piwo i niemieckie dzienniki.

Winiarnie. Wyśmienite wino krajowe kosztuje 50—80 c-litr. Na wzmiankę zasługują: Salerno, Gragnano, Ischia> vin o di Procida, del Monte di Procida, di Posilipo, del Vesuvio, di Somma, Lipari. W butelkach: Marsala, Falerno, Capri i Lacrima Christi. Vino Greco z Kalabryi również się nadaje jako wino po wetach. Dobrego wina krajowego można dostać w małych i niepokaźnych gospodach, n. p. w osteryi Vinc. Bifulco, vicolo Conte di Mola 38; Luigi Trevisan, via San Giacomo 41—43 („vino caldo“ 25 c.); Al Progresso, strada Nardones 103. Winiarnie: Rouff, strada di Chiaja 146; Pasquale Scala, Chiaja 132; Caflisch (patrz niżej „cukiernie“).

Lokale śniadań. Gatti et C. via Roma 244; Ravel et Comp. tamże 263/264; Valente, tamże 115.

Cukiernie (Confettieri). Van Bol et Feste, piazza San Ferdinando 51—52; Luigi Caf lisch, via Roma 253—255, tudzież strada di Chiaja 142. Niemiecka piekarnia: Kesel, strada Poerio a Chiaja 69. — Boulangerie française, S. Ferdinando nr. 2. — English Tea Room, via Vittoria, (otw. tylko od 3—8 godz. po poł. w lecie zamkn.).

Cygara sprzedają w sklepach rządowych (spaccio normale): via Roma 206, na prawo, w pobliżu Galleria Umberto I., strada di Chiaja 250 i via Calabritto 2, między innymi gatunkami także importowane Havanna od 25 c. w górę. — Nadto w każdej ulicy znajdują się sklepy sprzedaży soli i tytoniu, sale e tabacchi.

Dorożki. Odległości w Neapolu są tak znaczne, że podróżny musi się posługiwać dorożkami lub przynajmniej tramwajami. Do wycieczek można sobie zamówić prywatny powóz dwukonny w botelu, za cały dzień kosztuje on 20—25 1., za pół dnia 12—15 1., nadto 2—3 1. napiwku dla woźnicy. Publiczne dorożki są tańsze. Natrętność ich woźniców niemile uderza przybysza, przywykłego do większego w tym względzie rygoru i porządku. Gdy tylko obcy pojawi się na ulicy w pobliżu stanowiska fiakrów, poczynają oni trzaskać z bicza, nawoływać go głośno, zachęcać do jazdy i starają się wszelkimi sposobami zwrócić na siebie jego uwagę, często nawet gonią za nim kawał drogi, by go formalnie zmusić do korzystania z ich usłużności. Kto zamówi dorożkę, powinien woźnicy jasno i wyraźnie oznaczyć cel jazdy i kazać mu powtórzyć go, aby uniknąć nieporozumienia (avete capito, dove devete andare?), które wobec podobnego brzmienia nazw wielu ulic i mylnej często wymowy cudzoziemca nieraz się zdarzają. Przed zapłatą należy zażądać taryfy i zapłacić ściśle przepisaną taksę, do czego można dorzucić jeszcze skromny napiwek. Włosi i obcy bywalcy targują się z woźnicami przed wsiądnięciem do dorożki i zyskują nieraz zniżkę ceny taryfowej. W razie sporów należy się zwrócić do najbliższego strażnika „guar-dia municipale“, do towarzystwa „Pro Napoli“ lub też do „Ufficio del Corso Pubblico“ w municipio (w podwórzu na lewo). Kto się oryentuje w omnibusach i tramwajach, może się obejść bez dorożek.

Taryfa dorożek dzienna obowiązuje do północy, nocna zaś do 8-mej, w lecie do 7-mej godz. z rana.

a) Wewnątrz miasta:

Jednokonka niekryta (carrozzella) dla 2, najwyżej 3 osób

za krótką jazdę..........

za dłuższą jazdę n. p. z dworca lub od Immacolatella Nuova do via Tasso, do Torretta, do Ponte délia Maddalena, do

Tondo di Capodimonte......

z dworca do Parco Grifeo......

w dzień: w nocy:

70 c. 1 1. 10 c.

1    1. 30 c.

2    1. 50 c.

Na godzinę, co jednak dla gościa niekorzystne:

za pierwszą godzinę.....

za każdą następną......

Kryty powóz jednokonny (coupé) :

krótka jazda........

dłuższa jazda (jak wyżej) . .    .

z dworca do parku Grifeo . .    .

podług czasu: za pierwszą godzinę za każdą następną

w dzień: w nocy:

1 1. 50 c. 2 1. 10 c. 1 1. 10 c. 1 1.50 c.

11.    11. 50 c.

1    1. 30 c. 1 1. 80 c.

2    1. 45 c. 3 1.

2 1.    2 1. 50 c.

1 1. 50 c. 2 1.

1 1. 40 c. 2 1. 20 c.

1    1. 70 c. 2 1. 50 c. 3 1. 25 c. 4 1.

2    i. 20 c. 3 1. 20 c. 1 1. 70 c. 2 1. 20 c.

Powóz dwukonny:

krótka jazda..........

dłuższa jazda..........

z dworca do parku Grifeo.....

podług czasu: za pierwszą godzinę .

za każdą następną . .

Za kufer 20 c., za drobny pakunek 10 c.

Za jazdę w corso popołudniowem na via Caracciolo płaci się jednokonce 3 1., dwukonce zaś 6 1. za pierwszą godzinę, za każdą następną 2, względnie 4 1.

b) Wycieczki poza miasto (z najbliższego stanowiska dorożek):

ednokonka: dwukonka:

1    1. 50 c. 2 1. 40 c.

2    1. 50 c. 4 1.

3 1.    4 1. 75 c.

do Fuorigrotta.......

„ Bagnoli i Lago d’Agnano . .

„ Pozzuoli........

„ Arenella, Antignano, Vomero, S. Mar-tino, Villagio Capodimonte, Campo di Marte lub Campo Santo Nuovo ...    21.    3 i. 25 c.

do Portici............2    1. 25 c.    3    1. 50 c.

„ Resiny ............2    1. 50 c.    41.

„ Torre del    Greco....... 3    1. 50 ę.    5 1.

Można także i przy wycieczkach w okolicę płacić dorożkom podług godzin, a mianowicie jednokonnym 2V₂ 1., dwukonnym 3¹/₂' 1. za godzinę. Przy dłuższych jazdach trzeba zawrzeć umowę i pamiętać przytem, że w niedziele i święta wymagania dorożkarzy są wyższe, za pół dnia płaci się im zwykle 5—6 1., za cały dzień 9—10 1.

Omnibusy. Główna stacya ich jest na piazza S. Ferdi-nando, skąd między innymi odchodzą (zielone i żółte wozy) co 5 minut przez via Roma do Muzeum (10 centes.) i dalej do Capodimonte (25 c.), tudzież wozy do stacyi kolei „fu-nicolare“, idącej z Parco Margherita na Vomero. — Omnibusy idące w okolicę Neapolu są zazwyczaj niechlujne i nie można ich polecić.

Tramwaje elektryczne. Idą do 11-tej godz. wieczorem. Cena biletu stosuje się do liczby przebyć się mających sekcyi, od 15 do 35 c. Miejsca w II. klasie są o 5 c. tańsze. Liczne przystanki, „fermata“, należy jednak dać znak konduktorowi, aby wóz zatrzymał, inaczej nie staje; jedynie w przystankach oznaczonych , wyrazem „sezione“ czyli sekcya stają wozy zawsze.

Istnieją tu następujące linie:

1)    Wozy z czarnym napisem, a czerwonem światłem idą od Spirito Santo (piazza Sette Settembre) obok poczty przez piazza del Municipio, piazza San Ferdinando, piazza del Plebiscito, strada S. Lucia, strada Chiatamone, largo della Vittoria, Riviera di Chiaja, obok Torretty przez Mer-gellinę i na strada Nuova di Posilipo obok pałacu di Donn, Anna aż do villa Cappella. Niektóre wozy jadą dalej aż do capo di Posilipo.

2)    Wozy, na których światło i napisy czerwone i niebieskie, idą od piazza S. Ferdinando przez piazza del Municipio, strada Nicola Amore, Corso Umberto 1, piazza De-pretis, obok katedry przez strada delle Vergini do strada Fontanelle.

3) Wozy z napisem niebieskim, światłem niebieskiem i bia-łem idą od dworca kolejowego centralnego do piazza San Ferdinando, potem przez strada S. Lucia i Chiatamone do piazza dei Martin* j przez Corso dei Mille do Rione Amedeo.

4)    Wozy mające napis i światło białe idą od villa Bar-baia obok Mergelliny tak, jak pod 1) wymienione do piazza del Municipio, a dalej znów tak jak pod 2) wymienione do piazza Depretis, później obok dworca centralnego przez Corso Garibaldi do Reciusorio.

5)    Napis czerwony, światło niebieskie. Wozy w ten sposób oznaczone idą od Torretty (tak jak pod nr. 4) do piazza del Municipio, dalej przez strada del Piliero i wzdłuż portu (marina) do dworca centralnego, potem przez strada S. Giovanni a Carbonara i przez piazza Cavour do muzeum. Odchodzą one co 12 minut.

6)    Wozy, na których napis i światło białe, idą od piazza Dante obok Muzeum przez via Salvator Rosa (odnoga przez strada della Salute do strada Confalone, później do Are-nella) do piazza Salvator Rosa, potem przez cały Corso Vittorio Emanuele do piazza di Piedigrotta, a stąd do Tor-retty (porównaj linię 1 i 12). Odchodzą co 12 minut, czas jazdy wynosi 35 minut, przystanki: piazza Salvator Rosa, vico Cariati, Rione Amedeo.

7)    Od piazza Dante obok Muzeum przez via Salvator Rosa, strada dell’ Infrascata, Antignano, via Bernini aż do górnej stacyi kolei linewkowej „funicolare“ idącej z Monte Santo. Odchodzą co 12 minut.

8)    Napis i światło żółte. Wozy te idą od Spirito Santo (piazza Sette Settembre) obok poczty przez strada Guglielmo Sanfelice, Corso Umberto I., obok dworca centralnego do Rione del Vasto.

9)    Wozy, na których napis i światło zielone, idą od strada Municipio przez piazza del Municipio, strada del Piliero, obok Castel del Carminé aż do t. zw. Granili (spichlerzy), stąd zaś przez S. Giovanni aTeduccio do Portici-Resina (u wejścia do wykopalisk Herkulanum przystanek) i do Torre del Greco (co 20 minut). Tuż przed Portici odnoga prywatnej kolei Thos, Cooka, która idzie przez Santa Maria a Pugliano aż do dolnej stacyi kolei linewkowej „funicolare“, wiodącej na Wezuwiusz.

10)    Z Porta Capuana do Campo Santo.

11)    Wozy, na których napis i światło żółte, idą od Muzeum przez piazza Cavour i strada Foria obok Tiro provinciale do Ottocalli.

12)    Napis i światło białe. Wozy te idą od Torretty przez grotta di Posilipo do Bagnoli i Pozzuoli co pół godziny.

I. klasa kosztuje 20 i 30 c,

13)    Od strada S. Teresa degli Scalzi powyżej Muzeum do Capodimonte i dalej przez S. Rocco do Marano, Villa-ricca i Giuliano albo do Miano. Co 7 minut.

14)    Od Porta Capuana do Tiro provinciale i przez Ca-podichino, S. Pietro a Patierno, Casoria, Afragola, Cardito do Caivano (co 2 godz.).

15)    Od Porta Capuana (jak wyżej pod 14) do Capodi-chino i przez Secondigliano, Melito (odnoga do Giuliano) do Aversa (co pół godziny).

Koleje linewkowe (funicolari) idą na Vomero w dzień co kwadrans z dwóch punktów, mianowicie z Parco Mar-gherita (przystanek na Corso Vittorio Emanuele), tudzież z Monte Santo (również przystanek na Corso Vittorio Emanuele). Z t. zw. Grotta nuova di Posilipo można się dostać windą hydrauliczną do nowo założonej dzielnicy miejskiej, zwanej Parko Savoja, jazda w górę kosztuje 15 c., w dół 10 c.

Łódki. Za przejażdżkę w porcie za pierwszą godzinę, gdy jeden wioślarz, 1¹/₂ 1., za każdą następną 1 1. Należy jednak przedtem cenę tę wyraźnie oznaczyć, by uniknąć później wygórowanych pretensyi wioślarza. Łodzie do parowców 1 I, do statków jadących do Ischii, Sorrento, Capri 30 c. W razie dłuższych wycieczek zależy cena od osobnej umowy i stosuje się do liczby godzin i wioślarzy.

Rowery i samochody: Casati, Riviera di Chiaja 252; R. Malinconico, via Vittoria.

Komisyonerzy (commissionarii) mają w lecie mundur szarobrunatny, w zimie brunatny z zielonymi wyłogami. Główne biuro ich mieści się przy strada S. Brigida, naprzeciw Galleria Umberto I., prócz tego istnieją liczne filie. Za wykonanie poruczonego zlecenia, do czego się posługują rowerem, płaci się 15 c.

Biura podróży. E. Pagliari właściciel hotelu Eldorado Modern na Santa Lucia, założył tamże biuro podróży „Naples Tours“, które zajmuje się urządzaniem wycieczek pod bardzo korzystnymi warunkami, a w szczególności 1) w okolicę Neapolu, do Pompei, Cava dei Tirreni, Paestum, Amalfi, Capri, Bajae, na Wezuwiusz i t. p., 2) do Sycylii: Neapol-Mesyna-Giardini-Taormina-Katania-Syrakuzy-Girgenti-Paler-mo-Neapol i odwrotnie, 3) urządza podróże do Malty i Tunisu i 4) do Egiptu i Palestyny. Podróże te można odbywać samoistnie lub w towarzystwie. Jest to wielkie udogodnienie dla obcego, któremu funkcyonaryusze biura udzielają wszędzie wyjaśnień i służą informacyami i dlatego zasługuje to biuro na to, by je turystom i wszystkim podróżującym wogóle polecić.

Banki i wekslarze. Banca Commerciale Italiana, via Roma 185; Meuricoffre et C., via del Municipio 52; Asel-meyer, Pfister et C.," strada S. Brigida 6; W. J. Turner et C., S. Lucia 64; Holme et C., strada Flavio Gioja 2;

Th. Cook et Son, piazza dei Martiri 52; Banca dTtalia, Gal-leria Umberto L; A. Levy et Comp., via Roma 383; Minasi et Arlotta, strada Mon toi i veto 37.

W razie spieniężenia weksli lub zagranicznych czeków należy przed umieszczeniem podpisu nalepić markę stemplową t. zw. bollo straordinario, inaczej podlega się karze pieniężnej 50 1. 60 c. W tym celu należy się udać do Uffizio del bollo straordinario w Intendenza di finanza, via Roma 169, gdzie odnośne marki nalepiają i stemplują (dla czeków 10 c.).

Wekslarzy można znaleźć na różnych punktach miasta, zwłaszcza na placach i ulicach ożywionych. Tu można się zaopatrzyć w drobną monetę, nie należy jednak mieniać większych kwot na monetę miedzianą, najwyżej 1 lub 2 1. Przy odbieraniu pieniędzy należy być ostrożnym i dokładnie je przeliczyć.

Konsulaty. Wszystkie państwa europejskie i prawie wszystkie znaczniejsze państwa Ameryki i Azyi mają w Neapolu swoich konsulów ze względu na handlowe znaczenie tego miasta. Polaków mogą obchodzić tylko te trzy konsulaty: 1) monarchii austro-węgierskiej, strada S. Anna dei Lombardi 44 (konsul jeneralny baron O. Ricciardi), 2) cesarstwa niemieckiego: jeneralny konsul Rekowski, Parco Margherita 33, wicekonsul C. Aselmeyer, strada S. Brigida 6.

3) cesarstwa rosyjskiego: jeneralny konsul, radca stanu Ba-tarin, via Amedeo 86.

Poczta i telegraf. Główny urząd pocztowy mieści się w palazzo G ravina, strada Monteoliveto. Filie: largo S. Caterina a i Chiaja; na dworcu centralnym; strada del Duomo 58; na Immacolatella Vecchia obok portu; via Salvator Rosa 287; w Torretta; naprzeciw Museo Nazionale; w hotelu de Londres, na piazza Municipio; strada S. Lucia 4 b ; via Partenope 2 obok hotelu Continental; Riviera di Chiaja 241; via Amedeo 66; piazza délia Borsa; via Piliero i inne.

W głównym urzędzie telegraficznym w palazzo Gravina na I. piętrze odbywa sią służba nocna. Filie: strada del Duomo 300; Corso Garibaldi 45, naprzeciw dworca; calata S. Marco za hotelem de Londres.

Ajencye okrętowe. Navigazione Generale Italiana (Flo-rio-Rubattino) strada Nicola Amore 16; Società Napoletana di Navigazione a vapore, scala Immacolatella Vecchia; La

Veloce, strada Piliero 2/3; Orient Linę i Towarzystwo węgierskie żeglugi morskiej Adrya: Holme et Comp. via Fla-vio Gioja 2; Messageries Maritimes: Bracia Gondrand, piazza del Municipio 73—75; Północnoniemiecki Lloyd: Asel-meyer, Pfister et Comp. Corso Umberto I. 6, obok giełdy; linia Hamburg-Ameryka i Niemcy-Afryka wschodnia : Kellner et Lampe, vico I. Piliero 1.

Apteki. Farmacia Anglo-Americana (właściciel J. Durst), via Filangieri 51—53. — Kernot (English Pharmacy), strada S. Carlo 14. — Farm. del Leone, via Roma 303.

Lekarze. Dr. Malbranc, via Amedeo 45. Dr. Graeser, (Niemiec) via Amedeo 83. Prof. Scotti, kierownik międzynarodowego zakładu leczniczego „Ospedale internazionale“ (patrz niżej), wybitny okulista.

Dentyści. Dr. Guerrini, Riviera di Chiaja 257. Dr. O. Ehrlich (Niemiec), via Filangieri 15. Kessel (Duńczyk), piazza dei Martiri 19.

Szpitale. W razie nagłego zasłabnięcia i poważniejszej choroby wskazanem jest dać się przenieść do jednego z lepszych szpitali, gdzie chory znajdzie troskliwą opiekę i fachową poradę. Wymienimy tu dwa takie zakłady:

1)    Ospedale internazionale, via Tasso, przyjmuje każdego obcego bez różnicy narodowości i wyznania. Opłata dzienna wynosi 15, 10,6 1., zakładem kieruje prof. Scotti, na żądanie chorych dopuszcza się jednak i niezakładowych lekarzy. —

2)    Szpital niemiecki, ospedale tedesco, Rione Amedeo, via Croce Rossa 10. I. klasa 10, II. kl. 6 1. dziennie.

Kąpiele. Ciepłe kąpiele najlepiej brać w Bains du Chia-tamone, via Partenope, kąpiel w wannie kosztuje 1 1. 50 c., nadto są tu rosyjskie i tureckie kąpiele. Inne zakłady: vico Belle Donne a Chiaja 12 (właściciel Gauthier, Szwajcar); via Bellini 45, bliżej muzeum. — Kąpiele morskie: Bagno Lucia obok Borgo dei Marinari, na lewo od Castello dell’ Ovo, otwarte częściowo aż do zimy; natomiast kąpiele morskie obok Chiaja (Vittoria) i obok Posilipo są tylko w lecie otwarte. W tych ostatnich kosztuje duża kabina z bielizną 1V₂ 1., mała 60 c., napiwek służącemu 5 c. Pieniądze i rzeczy wartościowe można oddać przy kasie w przechowanie. Numer kabiny należy sobie dobrze zapamiętać, nim się wypłynie na morze.

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

Fryzyerzy. Mandai et De Crescenzo, coiffeur des hôtels pour messieurs et dames, via Santa Lucia nr. 5, na rogu hotelu S. Lucia. Salon urządzony z wielkim przepychem, osobny pokój dla dam. Schampooing i wielki wybór perfu-meryi. Nadto zasługuje ten salon na polecenie i z tego powodu, że zachowano tu ściśle wszystkie przepisy hygieniczne.

Księgarnie. Detken et Rocholl, piazza del Plebiscito, wielki wybór dzieł obcych, wypożyczalnia bogato wyposażona w książki w 4 językach. — Riccardo Marghień, Gal-leria Umberto I., nr. 77. — E. Prass (Niemiec), piazza dei Martiri, 59-60.

Illustrowane karty korespondencyjne. Ettore Ragozino, Galleria Umberto I., 84, 85, 86, 87 tudzież 8,9,10, 11. Ogromny wybór kartek z widokami, niemniej akwarel, fotografii i marek pocztowych dla filatelistów i zbieraczy. Ceny przystępne i stałe.

Towary neapolitańskie. Neapol słynie ze swych wyrobów z korali i lawy, tu wyrzynają także prześliczne kamee i wykonują misterne roboty z szyldkretu. We wielu sklepach sprzedają wszystkie te cztery rodzaje towarów, zwłaszcza w okolicy Palazzo reale, na via del Gigante, della Pace, Chiatamone i via Calabritto. Największy wybór przedmiotów z korali znaleźć można w 70 lat już istniejącym sklepie Achilla Squadrillego piazza Vittoria 13, który jest również bogato zaopatrzony w wyroby szyldkretowe i z lawy, tudzież kamee. — Te same towary, oprócz tego dzieła sztuki, zwłaszcza rzeźbiarskiej, posągi i popiersia z bronzu i marmuru, wyroby z drzewa sorrentyjskiego i terrakoty, fotografie i wyroby keramiczne, posiadają w wielkim wyborze oba sklepy Merliniego, casa Merlino, a mianowicie Galleria Umberto 58-59-60 i strada Gigante 18-19-20. — Giovanni Stella, via della Pace 9, wykonuje zgrabnie i gustownie portrety na kameach na zamówienie (do 3 dni, cena około 50 lir.).

Także naśladownictwo starogreckich i etruskich waz tudzież majolik doszło do niezwykłej doskonałości (d’Errico, Galleria Umberto; Sommer (Niemiec), piazza Vittoria 16).

W sklepach, gdzie są ogłoszone stałe ceny, można przy znaczniejszych zakupnach uzyskać niejaki opust, zwykle 5%. W innych należy się targować i można uzyskać cenę o V4 albo nawet o Va część niższą od żądanej. Najlepiej jest w takich razach postępować grzecznie i spokojnie a stanowczo.

Spedytorowie. Th. Cook et Son, piazza dei Martiri 52-53. Grimaldi, strada S. Brigida 61. A. Fauconnet (Szwajcar), piazza délia Borsa 13.

Rękawiczki i obuwie w Neapolu znakomite i bardzo tanie; liczne sklepy na via Roma i innych.

Teatra. Neapol posiada je w znacznej ilości. Najważniejszy jest Teatro S. Carlo, otwarty jedynie w zimie, jeden z największych w Europie, gdyż może pomieścić 2.900 widzów, ma 6 piątr lóż, w każdem po 32. Opera i balet. Loża czyli palco w parterze kosztuje 20—50 1., na I. piętrze 25—60, na II. 18—40 1. Wstęp 1—5 1., parter czyli platea 3—6, fotel czyli poltrona 12 1. — Teatro del Fondo, urzędownie zwany Mercadante, piazza del Municipio. Opera i dramat. Dobry i godny zwiedzenia. — Teatro Nuovo, we vico del Teatro Nuovo (t. j. w bocznej uliczce via Roma), opera komiczna i komedye w dyalekcie neapolitańskim. — Teatro Bellini, via Bellini (wchód od via Conte di Ruvo), parter 2 1., łoże 6, 10, 14 1. Dramat i opera. — Teatro Rossini, strada fuori Porta Medina: operetka i komedya. — Teatro Umberto /. za placem Giełdy (piazza della Borsa): operetka i dramat. — Teatro Sannazaro, via Chiaja obok pałacu Francavilla, teatrzyk mały ale gustowny. Parter 3 1. Dramat i komedya. — Politeama, strada Monte di Dio, operetka, dramat, często cyrk. — Teatro Fiorentini w ulicy tejże nazwy. Tu występuje sławny neapolitański komik, Felice Scarpetta. Parter 1 1. 20 c., krzesło 2 1. 70 c., loża I-rzędna 11 1., II-rzędna 12 1. — Teatro Fenice, piazza Municipio. W dwóch ostatnich krotochwile i sztuki ludowe w dyalekcie neapolitańskim. (Porównaj ustęp o teatrach w „Uwagach ogólnych“ str. 21 i następ).

Teatra Variété: Circo della Varietà, strada Chiatamone. — Salone Margherita, Galleria Umberto I., wchód od via Roma lub od strada Municipio. — Eldorado, obok zakładu kąpielowego S. Lucia nuova (tylko w lecie otwarty). — Grand Eden, strada Guglielmo Sanfelice. — Alhambra w dzielnicy S. Lucia. Oba tylko w lecie otwarte.

W teatrach ludowych (jak Partenope na piazza Cavour i inne) występuje jeszcze Pulcinella, ulubieniec Neapolitań-czyka, komiczna postać, niewyczerpana w dowcipach, budzących salwy śmiechu u publiczności. Uczeni dopatrują związku między temi farsami ludowemi, a starożytnemi ko-medyami atellańskiemi „fabulae Atellanae“ (porównaj str. 81, 120). Kto nieco rozumie gwarę ludową Neapolu, ten ubawi się taką komedyą wybornie. Na Boże Narodzenie i Wielkanoc przedstawiają w teatrach ludowych dziwne widowiska religijne. Także liczne teatra maryonetek na strada Foria i obok Marinelli, ze swymi krwawymi dramatami rycerskimi, są charakterystyczne i zajmujące.

Pieśni ludowe. Sławne są na całym świecie pieśni ludowe neapolitańskie, które tu rozbrzmiewają wszędzie po ulicach, zazwyczaj niestety z ust ochrypłych śpiewaków ulicznych. Słychać także często piękne nowe pieśni układu Salvatora di Giacomo i Ferdynanda Russo.

Dzienniki. W Neapolu wychodzi kilka większych dzienników o różnych odcieniach politycznych. Pojedynczy numer kosztuje 5 c. Wymienimy: Mattino (Poranek), Roma (wychodzi o 2-giej godzinie po poł.), Pungolo i Don Marzio, dzienniki wieczorne. La Discussione (wydawca czyli t. zw. „direttore“ hrabia Diego Anguissola), organ separatystów neapolitańskich, występujący przeciw dynastyi i zjednoczonej Italii. Sprawy teatralne omawia Corriere dei teatri, przegląd sztuki lirycznej i dramatycznej. Kilka razy w tygodniu wychodzi pismo satyryczne Monsignor Perrelli. Wszystkie te dzienniki i pisma roznoszą hałaśliwie kolporterzy, zwłaszcza w Galleria Umberto i na via Roma. W sezonie od 15 listopada do 15 maja wychodzi co niedziela tygodnik Echo de Naples (15 c.), który zawiera listę obcych i nieraz cenne wskazówki dla nich. Nadto są tu rozpowszechnione dwa najpoważniejsze dzienniki rzymskie: Tribuna i Gior-nale d’Italia. We większych kawiarniach, piwiarniach i re-stauracyach znaleźć można najważniejsze dzienniki i pisma angielskie, francuskie i niemieckie.

Bezpieczeństwo publiczne. Straż nad bezpieczeństwem publicznem na ulicach Neapolu pełnią: Carabinieri (odpowiadający naszym żandarmom) w czarnych frakach i kapeluszach napoleońskich ; guardie di città (w krótkich bluzach i w hełmie) i guardie municipali (w surdutach żołnierskich i w hełmie). Wszyscy ci funkcyonaryusze są względem obcych nadzwyczaj usłużni i uprzejmi, a zwłaszcza carabinieri, korpus doborowy i z ludzi inteligentniejszych złożony, odznaczają się wielką energią i gorliwością w obronie cudzoziemców przed natręctwem i wyzyskiem.

Loterya. Ciągnienie odbywa się co sobota o 4 godz. po południu na vico Pallonetto S. Chiara 28, obok kościoła S. Chiara. O tej porze gromadzą się tam liczne tłumy publiczności, przeważnie z niższych klas, które wiedzione namiętnością gry, podobnie jak u nas składają ciężko zapracowany grosz nienasyconemu molochowi. Obcego, który przypadkiem o tej porze tamtędy przechodzi, zajmie widok tłoczących się, charakterystycznych postaci ludowych i ich namiętne, południowcom właściwe ruchy i gestykulacya.

Pobyt w Neapolu i rozkład czasu.

Kto chce poznać Neapol z okolicą, jego bogate skarby sztuki i zabytki przeszłości, ten powinien tu przynajmniej 10 dni zabawić, a mianowicie 3 dni poświęcić zwiedzaniu samego miasta, jego muzeów i kościołów, resztę zaś wycieczkom w okolicę. Czas ten tylko w tym razie jednak okaże się dostatecznym, gdy się go w odpowiedni sposób rozłoży, by chociaż najgłówniejsze pomniki i zabytki oglądnąć. Kto krótszym czasem rozporządza, dla tego będzie wskazanem użyć go głównie na dokładne zwiedzenie okolicy, niezrównanej pięknością i bogactwem zabytków. W samym zaś Neapolu niechaj się ograniczy na zwiedzeniu Villa Nazionale, Akwarium i Muzeum, na przechadzce wzdłuż portu, na obejrzeniu luku tryumfalnego w Castel Nuovo, bramy Kapuańskiej i zwiedzeniu dwóch lub trzech najważniejszych kościołów. Wreszcie nie należy pominąć S. Mar-tino z jego wspaniałym widokiem.

Dla podróżnych, którzy zamierzają spędzić 10 dni w Neapolu, zamieszczamy poniżej projekt rozkładu czasu, który szanowni czytelnicy mogą wedle swego upodobania zmodyfikować.

Dzień 1. Przechadzka przez Villa Nazionale, via Ca-racciolo (nad morzem) i Partenopea do Santa Lucia i do pałacu królewskiego (palazzo reale), potem do portu, Castel Nuovo (sławny łuk tryumfalny). Następnie można zwiedzić piazza del Municipio, kościółek Incoronata i przeszedłszy całą via Roma (dawniej Toledo), udać się do Muzeum. Tu należy zabawić do godziny 3-ciej, o której się je zamyka i oglądnąć przedewszystkiem malowidła pompejafiskie, posągi marmurowe, bronzy i obrazy, w końcu drobne zabytki

z Pompei i Herkulanum. Z Muzeum należy się udać przez Corso Vittorio Emanuele do Castel Sant’ Elmo. Klasztor San Martino otwarty do 4-tej godziny. Wieczorem teatr lub koncert, ewentualnie spacer we Villa Nazionale.

Dzień II. Wycieczka na Wezuwiusz i zwiedzenie Herkulanum.

Dzień III. Zwiedzenie Pompei, przenocować tamże lub w Salerno.

Dzień IV. Paestum, Salerno, Amalfi.

Dzień V. Castellammare, Sorrento.

Dzień VI. i VII. Wyspa Capri i powrót do Neapolu.

Dzień VIII. Neapol: S. Chiara. S. Domenico. Kościół katedralny San Gennaro. Carminé. Cappella San Severo. San Severino (krużganek). San Lorenzo. Muzeum Filangieri. S. Giovanni a Carbonara. Campo Santo nuovo. Po południu Capodimonte (piękny widok). Wieczorem teatr lub Villa Nazionale.

Dzień IX. Grotta di Posilipo. Pozzuoli (t. zw. świątynia Serapisa, amfiteatr, Solfatara). Lago di Fusaro. Baje. Miseno i nowa droga nad morzem. Powrót przez Mergellinę.

Dzień X. Museo Nazionale. San Martino (piękny widok). Camaldoli (widok). Wieczorem teatr, koncert lub spacer we Villa Nazionale.

Pomniki i gmachy w Neapolu godne zwiedzenia, oraz uwagi dla zwiedzających je.

Kościoły. Kościoły w Neapolu są zwykle otwarte od godziny 6-tej z rana do południa. W razie gdyby kościół był zamknięty, wystarczy zapukać do bramy lub zadzwonić na zakrystyana, który za napiwkiem 30—50 centesimów natychmiast go otworzy i zwiedzających oprowadzi.

Podajemy spis kościołów w porządku alfabetycznym, oznaczając gwiazdką najważniejsze z nich pod względem architektury lub nagromadzonych tamże skarbów sztuki i pamiątek przeszłości:

S. Angel o a Nilo, piazzetta Nilo.

S. Anna dei Lombard i, largo Monteoliveto.

S. Annunziata, strada Annunziata.

S. S, Apostoli.

*S. Chi ara, via Trinità Maggiore.

*S. Domenico Maggiore, na largo S. Domenico Maggiore, główne wejście jednak znajduje się na vico S. Domenico Maggiore. Otwarty jedynie od 7—11 godz. z rana.

*S. Francesco di Paola, piazza Plebiscito.

*S. Gennaro, kościół katedralny z kaplicą św. Januarego, via Duomo. Otwarty codziennie od 8—li od 3—6 godz.

de’ Gerolomini albo S. Filippo Neri, via de’ Tribunali.

S. Giacomo degli Spagnuoli, piazza Municipio.

S. Giovanni a Carbonara, (od 9—ll¹^)-

*S. Lorenzo Maggiore, via Tribunali, (9—11¹/₂).

*S. Maria del Carminé, piazza del Carminé.

*S. Maria l’Incoronata, strada Medina.

S. Maria la N u o v a.

S. Maria del Parto (chiesa del Sannazaro), strada di Mergellina.

*S. Paolo Maggiore, via Tribunali (9—ll¹,^)*

S. Pietro a Majella.

S. Pietro Martire, na Corso Umberto I.

S. Restituta, via Duomo.

^Cappella San Severo (S. Maria délia Pietà de San-gro). Napiwek 50 c. Otwarta codziennie od godz. 9-4.

S. S. Severino e Sossio, largo S. Marcellino.

Spirito Santo, via Roma.

*Trinità Maggiore albo Gesù Nu ovo, piazza Trinità Maggiore.

Kościół niemiecki, via Carlo Poerio a Chiaja.

„ francuski, „    „    „    # „

„ angielski, San Pasquale a Chiaja.

„ Metodystów, vico S. Anna di Palazzo.

„ Presbiteryanów, strada Cappella Vecchia.

„ grecki, vico dei Greci ai Guantai.

„ Waldensów, strada Banchi Nuovi 18.

Synagoga, strada Cappella Vecchia, palazzo Sessa.

Pałace.

Palazzo reale. Otwarty w niedzielę i czwartek od 11—4. Wymagany do wstępu permesso można otrzymać dzień pierwej, między 11 -tą a 12-tą godziną, za pośrednictwem portyera w intendanturze zamkowej. Tu otrzymuje się po

osobistem zgłoszeniu się bezpłatnie permesso ważny dla 6 osób, który na żądanie proszącego obejmuje także zezwolenie na zwiedzenie zamków Capodimonte, Caserta i parku w Astroni i który portyerzy odnośnych miejsc przy wstępie przecinają. Należy go zatem do końca przechować. Portye-rowi napiwek 50 c., przewodnikowi, który oprowadza i objaśnia, 1 lira.

Palazzo Maddaloni.

Palazzo d’Angri.

Palazzo reale di Capodimonte.

Palazzo Cuomo z bogatym zbiorem zbroi i majolik. Zamek myśliwski Astroni. (Permesso).

Muzea i galerye.

Museo Nazionale.    Otwarte    codziennie od 1    listopada

do 29 kwietnia od 10    godz. rano do 4, od 1    maja do 31

października od 9 godz. do 3 po poł. W niedziele od 10—1. Wstęp w dnie powszednie kosztuje 1 1., dzieci płacą połowę. W niedzielę wstęp bezpłatny, ale wiele sal zamkniętych. Sprzedaż biletów na prawo od wejścia. Artyści, uczeni, archeologowie i pisarze na polu sztuki (critici d’arte) otrzymują po należytem wylegitymowaniu się w dyrekcyi Muzeum (na II. piętrze) wolny bilet wstępu. Odnośna prośba ma być wniesiona na piśmie, opatrzona w markę stemplową za 60 'ćentesimów, a    uzyskana    karta wstępu    ma    ważność

na 30 dni, po upływie    zaś tego    czasu należy    ją    odnowić.

Kto zaś chce uzyskać „permesso generale“ czyli wolny wstęp do wszystkich muzeów, galeryi, wykopalisk i pomników państwowych (monumenti dello Stato) w całem państwie włoskiem, winien wnieść prośbę należycie umotywowaną z załączeniem fotografii swej i legitymacyi do ministerstwa oświaty w Rzymie na papierze opatrzonym w markę stemplową za 1 1. 20 cent. Permesso generale ważny jest najmniej na 3 miesiące.

Museo Reale di Capodimonte (w pałacu tejże nazwy) można zwiedzać w czwartek i w niedzielę jedynie za zezwoleniem. — W czasie pobytu królewskiej rodziny zamknięte.

Museo Civico Filangieri (palazzo Cuomo) otwarte w sezonie od 16 września do 14 czerwca we wtorek i w sobotę

od IOV2 do 2 bezpłatnie, w innych dniach o tej samej porze za napiwkiem 50 c. do 1 lira.

Museo S. Martino z wspaniałym widokiem. Otwarte codziennie od 9—4. Wstęp 1 1. W niedziele od 9 do 1 bezpłatnie.

Istituto di belle arti, wystawa obrazów neapolitańskich malarzy, którzy je tam umieszczają corocznie w maju. (Na lewo od Galleria Principe di Napoli).

Muzeum sztuki i przemysłu na piazza Paggeria (museo artistico industriale). Niedaleko piazza del Plebiscito. Codziennie od godz. 10-4. Wstęp wolny.

Akwarium stacyi zoologicznej. Wstęp od 1 września do 30 czerwca 2 1., od 1 lipca do 31 sierpnia 1 1., w niedziele i święta po południu połowę. Bardzo ciekawe i zajmujące.

Publiczne i prywatne gmachy i plantacye godne zwiedzenia.

Arco d’Aragona, via Castelnuovo.

Castel Capuano, piazza Tribunali.

Castel del Carminé, via Carminé.

Castel delF Ovo, via Partenope.

Galleria Umberto L, via San Carlo.

Galleria Principe di Napoli, naprzeciw Museo Nazionale. Palazzo reale di Capodimonte, via Nuova Capodimonte. Palazzo reale di Napoli, piazza Plebiscito.

Teatro San Carlo, via San Carlo.

Reclusorio czyli albergo dei poveri, piazza Carlo III., dom, w którym 2000 biednych znajduje przytułek. Uniwersytet, strada Salvatore.

Ogród botaniczny.

Rezerwoar wodociągu neapolitańskiego, acqua del Se-rino (zezwolenie wymagane).

Fort St. Elmo, (zezwolenie).

Katakomby, codziennie od godz. 10—4. Wstęp i pochodnia 1 1.

Camposanto Nuovo, cmentarz.

Castel Nuovo.

Latarnia morska, (napiwek 1 1).

Villa Nazionale.

7. Neapol

106

Pomniki i studnie monumentalne.

Pomnik Belîiniego, via Costantinopoli.

Pomnik Danta, piazza Dante.

Fontana della Sirena, piazza Stazione Centrale. Obelisco della Concezione, piazza Trinità Maggiore. Obelisco di San Domenico Maggiore.

Obelisco di San Gennaro, via Tribunali.

Kolumna bogini zwycięstwa, la Vittoria, albo też co-ionna dei martiri zwana, na piazza dei Martiri.

Pomnik Mercadanta (kompozytora), via Medina.

Pomnik Karola Poerio (ministra w r. 1847) via Roma, piazza Carità.

Carlo.

Statue equestrï (poskramiacze koni) obok teatru San

Pomnik Talberga, Villa Nazionale.

Pomnik Piotra Colletta, patryotycznego dowódcy i dziejopisarza, Villa Nazionale.

Pomnik Giovanniego Nicotera, zasłużonego polityka, piazza Vittoria.

Najpiękniejsze widoki: Fort Sant Elmo. Latarnia morska. Belvedere obok klasztoru San Martino. Z gondoli w porcie. Ze szczytu Wezuwiusza. Z parku w pałacu królewskim w Capodimonte. Z ogrodu klasztoru Camaldoli.

Pogląd historyczny.

nowe mias

Neapo miał się niegdyś nazywać Partenope od syreny tegoż imienia, uroczej mieszkanki fal morskich. jest to jedno z najstaroży-tniejszych miast w Europie. Prawdopodobnie już w XI. wieku przed Chr. dotarli Eolczycy ze starożytnego miasta Kyme na Eubei w swoich podróżach morskich do zatoki, która jadącym z wyspy Capri ku stałemu lądowi wydawała się okrągłą i którą przeto przezwali „kraterem“. Przywabieni żyznością uroczego po-brzeża, osiedlili się zrazu na wyspie Ischii, lecz wkrótce potem założyli na wzgórzu przeciwległego wybrzeża miasto i przezwali je od swego ojczystego miasta Kyme. Nowa osada, w której handel i przemysł szyb

ko się rozwinął, doszła w krótkim czasie do wielkiego bogactwa i potęgi i założyła już wcześnie nad zatoką miasto portowe Dikaearchia, później zwane Puteoli, a nieco więcej ku wschodowi osadę Partenope. Gdy później greccy koloniści założyli tuż obok, ale nieco na wschód ‘ to Neapolis, przezwano stare miasto Palaiopolis czyli Pa-laeopolis.

Nowe miasto rozwinęło się szybko jako grecka kolonia w Kampanii i rozciągało się na wschód od starego miasta, zbudowanego prawdopodobnie na wzgórzach Posili-pu. Gdy Rzymianie to miasto poznali, składało się ono jeszcze z wymienionych dwóch części, przedzie-

urocze

lonych od siebie murem, ale połączonych wspólnemi prawami. Pa-laeopolis, zdobyte przez Rzymian w roku 326 przed Chr. w drugiej wojnie samnickiej, pod wodzą Qu. Publiliusa Filona, znika z widowni dziejowej, Neapolis natomiast, od roku 290 przed Chr. również trwale przez Rzymian zajęte, staje się z powodu swego czarownego położenia i uroku, jaki wywierała kwitnąca w niem grecka sztuka i kultura, ulubionem miejscem pobytu wykształconych Rzymian, którzy pędzili tu życie wesołe i przyjemne.

Za cesarza Tytusa uległo to piękne miasto wskutek gwałtownego trzęsienia ziemi prawie zupełnemu zniszczeniu, lecz odbudowano je później w stylu rzymskim, albowiem cesarze rzymscy otaczali je swoją szczególną opieką. Za panowania Tytusa, uległy również zniszczeniu miasta Herculaneum, Sta-biae i Pompei, które wybuch Wezuwiusza zasypał popiołem i lawą. Wykopaliska, w miastach tych dokonane, dają nam dokładny obraz życia prywatnego w starożytności, a freski, bronzy i marmury, odkopane i do Museo Nazionale w Neapolu przeniesione, stanowią niezmiernie ważny przyczynek do poznania historyi sztuki rzymskiej.

Koło Posilipu, naprzeciw Nisidy od wschodu, wznosiła się tak zw. villa Pausylipi, którą niegdyś Ve-dius Pollio cesarzowi Augustowi w testamencie zapisał i w której cesarz ten często przebywał. W pobliżu znajdowała się sławna willa Lukullusa, w której zmarł Tybe-ryusz. W pięknej tej okolicy spędził wielki poeta rzymski, Wergi-liusz, śpiewak Eneidy, tak dni, że na żądanie jego złożono tu jego popioły na wieczny spoczynek. Cesarze: Tyberyusz, Klaudyusz, Nero, Tytus i Hadryan otaczali Neapol życzliwą opieką i pozostawili autonomię i swobodę jego zarządu nietknięte. W ten sposób zdołały się w nim utrzymać przez wieki grecka mowa i greckie zwyczaje i dopiero w III. stuleciu po Chr. stał się język łaciński urzędowym.

Wędrówki narodów i najazdy Gotów zatamowały rozwój Neapolu i zagroziły mu całkowitym upadkiem W r. 410 po Chr. złupiły go hufce Alaryka, w r. 456 zaś niszczące hordy Wandalów. Po upadku zachodniego państwa rzymskiego w r. 476 otrzymał ostatni cesarz tegoż, Romulds Augustulus, skalistą wyspę Megaris, późniejszy Castel delV Ovo, na mieszkanie. W roku 536 stawia Neapol bohaterski opór wojsku Belizara, które dopiero po 20 dniach oblężenia zdołało podstępem zająć miasto, poczem nastąpiła krwawa rzeź i straszliwe spustoszenie.

W r. 543 obiegł król Gotów To-tilas Neapol, który, przyciśnięty głodem, otworzył mu w końcu swe bramy, ale wspaniałomyślny zdobywca nie uczynił miastu nic złego i tylko mury jego zrównał z ziemią. Od roku 568 do 1130 rządzili Neapolem prawie niezawiśli książęta (duca)y z początku mianowani przez egzarchę w Rawennie, potem przez cesarzy wschodnio-rzymskich, nakonieczaś, od początku X. stulecia zupełnie od nikogo niezależni. Z poblizkiem longobardzkiem księstwem w Benevencie, wiedli książęta Neapolu częste wojny, jednakowoż Longobardowie nie zdołali zdobyć miasta, mimo zaciętego kilkakrotnego oblężenia w "latach 815, 826, 838.

Stosunki w południowych Włoszech stawały się coraz gorsze, Sa-raceni i Grecy najeżdżali i pustoszyli tę bogatą i żyzną krainę. Pan-dulf z Capuy, zmuszony uznać zwierzchnictwo papieża, przywołał na pomoc Saracenów, którzy osiedlili się w r. 881 w Agropolis obok Paestum, a później także nad brzegiem rzeki Garigliano. Tylko późniejsze połączenie się państw Neapolu, Amalfi i Genui, umożliwiło skuteczną obronę przeciw wzmagającej się pótędze Mahometan.

Z początkiem XI. wieku, po klęsce Ottona II., poczynają także i Grecy najeżdżać Kalabryę, Apulię i Kampanię. W roku 1017 przybyli po raz pierwszy do południowych Włoch

ze w r.

Normanowie, zawezwani na pomoc przeciw Grekom i Saracenom, a Pan-dulf IV. z Capuy wyznaczył im stałe siedziby w Ponte a Selice obok Aversy. Ponieważ doża Neapolu Sergiusz udzielił u siebie schronienia przeciwnikowi Pandulfa, obiegł ten-1027 Neapol, który teraz po raz pierwszy dostał się w ręce księcia longobardzkiego. Ale wygnany Sergiusz połączył się z Normanami, którzy mu już po trzech latach rócili Neapol, a z wdzięczności za tę usługę, ożenił się z siostrzenicą wodza Normanów, Rainulfa, zamianował tegoż hrabią i oddał mu jako hrabstwo okolicę Capuy, z nowo wzniesionem miastem Aver-sa, jako stolicą.

W roku 1130 dostaje się Neapol w ręce Normanów. Po bezdzietnym zgonie Wilhelma, księcia Apu-lii (f 1127 roku), rości sobie krewny jego, młody a przedsiębiorczy hrabia Roger II., władca Sycylii, prawo do dziedzictwa po nim i korzysta z tej sposobności, aby połączyć w ręku swojem całe Włochy południowe. I mimo oporu papieża, powiodło mu się utworzyć w południowych Włoszech silną monarchię, opanował bowiem Salerno, Amalfi i zmusił papieża do oddania mu w lenno księstwa Apulii i Ka-labryi. Schizmatycki papież Ana-klet II. dodał jeszcze do tego Capuę i Neapol i kazał przez swego legata koronować Rogera II. w Palermo jako króla Sycylii w roku 1130, a Innocenty II. zatwierdził w r. 1139 ten nowy tytuł królewski, Roger zaś uznał się lennikiem papieskim. Tak powstało królestwo Obojga Sycylii, które przez 730 lat stawiło czoło najgwałtowniejszym burzom i wstrząśnieniom dziejowym. Saracenom ujarzmionym w Apulii i Sycylii pozostawiono zrazu swobodę religijną, lecz z końcem XIII. wieku zostali przemocą nawróceni, wytępieni lub wygnani. Ustrój królestwa był ściśle feudalny, ale chociaż szlachta i kler posiadały wielki wpływ, to jednak główna władza spoczywała w rękach królów.

Rządy Normanów trwały 64 lat,

od roku 1130 do 1194. Po Rogerze II., który zmarł w roku 1154, nastąpili: Wilhelm I. Zły, Wilhelm II. Dobry, tegoż nieślubny brat Tankred i jego małoletni syn, nieszczęśliwy Wilhelm III. Wtedy wystąpił jednak cesarz rzymsko-niemiecki z domu Hohenstaufów, Henryk VI., jako małżonek księżniczki Konstancyi, córki Rogera II., z prawami do tronu sycylijskiego, zagarnął Kampanię i Sycylię, pozbawionemu tronu Wilhelmowi wyłupiono oczy, a rządy królestwa Obojga Sycylii przeszły na szwabską rodzinę Hohenstaufów. Cesarzowa Konstańcya, która po śmierci Henryka objęła rządy tego królestwa, przeżyła męża tylko o rok i zmarła w roku 1198 w Palermo. Syn jej, późniejszy cesarz Fryderyk II., został dzieckiem sierotą, pod opieką papieża Innocentego III.

Panowanie Hohenstaufów trwało 72 lata, od roku 1194 do 1266. Fryderyk poślubił córkę Alfonsa II., króla Aragonii, a niemieccy książęta wybrali go cesarzem, ale mimo to przebywał często i chętnie w Neapolu, otaczał to miasto swoją opieką, założył tam uniwersytet i powołał znakomitych uczonych na profesorów. Na katedry wydziału teologicznego sprowadził z Rzymu Dominikanów i Franciszkanów, ale gdy ci w interesie papiestwa zajęli stanowisko opozycyjne przeciw cesarzowi i państwu, wygnał ich w roku 1240 z granic królestwa, jako burzycieli porządku publicznego. Na polu wiedzy medycznej uzyskał Neapol wkrótce taki sam rozgłos, jak Salerno, a i na katedry wydziału prawniczego sprowadzono z odległych stron głośnych i znakomitych uczonych. Założenie uniwersytetu było pierwszym krokiem do wyniesienia Neapolu do stolicy królestwa, którą przedtem było Palermo. W tym samym czasie przeniesiono także do Neapolu siedzibę sądu najwyższego, założono zamek „castello dęli’ ovo“, a odnowiono zamek zwany Kapuańskim.

Po Fryderyku nastąpił syn jego Konrad, a w nieobecności jego peł-

cesarz

nił urząd namiestnika trzeci syn Fryderyka, Manfred, który po śmierci brata w r. 1254 objął rządy, zrazu w imieniu małoletniego syna Konrada, Konradyna, lecz od roku 1258, kiedy to się kazał koronować, już we własnem imieniu. Manfred, który z niemieckiego namiestnika przedzierzgnął się rychło w narodowo włoskiego władcę, nie umiał sobie pozyskać łaski stolicy apostolskiej. Już poprzednio papież Innocenty IV. rzucił na niego klątwę, odbył wjazd do Neapolu w r. 1254 i zmusił go do ucieczki, lecz w kilka tygodni potem papież ten'umarł w Neapolu w pałacu della Vigna. Następca jego, papież Urban IV., obłożył Manfreda również klątwą i jako lennodawca, ofiarował koronę Sycylii w r. 1263 Karolowi Anjou, najmłodszemu bratu króla francuskiego, Ludwika IX. Pod Bene-ventem przyszło w r. 1265 do rozpaczliwej walki, w której Manfred stracił tron i życie. Ród jego zginął w lochach więziennych, a królestwo zagarnęli Francuzi. Karol odbył w następnym roku tryumfalny wjazd do Neapolu, jako zwycięzca. Tak tedy po Hohenstaufach obejmuje rządy w królestwie Obojga Sycylii dom Andegaweński, który panuje tam 176 lat, od r. 1266—1442.

Surowe rządy Karola I. i srogi ucisk podatkowy, popchnęły wielu baronów do rozpaczliwego kroku. Wspólnie z toskańskimi i lombardz-kimi Gibelinami zawezwali oni piętnastoletniego Konradyna Hohen-staufa, jako prawowitego spadkobiercę, by objął napowrót rządy królestwa Obojga Sycylii. Tenże wyruszył w drogę na czele 5000 dobrze uzbrojonych niemieckich rycerzy, a w roku 1268 obwołano go wśród świetnych uroczystości w Rzymie na Kapitolu cesarzem. Ale w krwawej bitwie pod Tagliacozzo poniósł on straszliwą klęskę dnia 23 sierpnia 1268 roku i dostał się do niewoli, a w dwa miesiące później został ścięty w Neapolu na piazza del Mercato, obok kościoła Sta Maria del Carminé, w którym się znajduje jego posąg. Tragiczny los nie

szczęśliwego młodzieńca opiewało wielu poetów. Razem z nim zginęli na rusztowaniu Fryderyk, książę ba-deński i austryacki, hrabia Gerardo z Pizy i wielu szlachetnych rycerzy.

Karol ozdobił Neapol wielu wspaniałymi gmachami, pozakładał liczne kościoły i klasztory, zbudował S. Lorenzo, powiększył starą katedrę S. Restituta, założył zamek „ca-stello nuovo“, kazał miasto wybrukować, opiekował się uniwersytetem i powołał sławnego scholastyka, Tomasza z Aquino, na jedną z katedr tegoż. Wreszcie przeniósł swą rezydencyę z Palermo do Neapolu. Ale gwałty i okrucieństwa uczyniły wkrótce panowanie Francuzów znienawidzonem, zwłaszcza w Sycylii, gdzie niezadowolenie powszechne wybuchło jasnym płomieniem powstania. W czasie tak zwanych „nieszporów sycylijskich“ wyrżnięto w mieście Palermo Francuzów w poniedziałek wielkanocny roku 1282, a Piotr aragoński, zięć Manfreda, zawezwany przez zbuntowaną ludność, jako najbliższy krewny i spadkobierca Konradyna, objął rządy Sycylii. Wszystkie usiłowania Karola odzyskania tej wyspy pozostały bez skutku, musiał poprzestać na Neapolu.

Po Karolu I. rządziło Neapolem jeszcze sześciu królów i dwie królowe z domu Andegaweńskiego. Najtęższym i najzdolniejszym z nich był Robert Mądry, wnuk Karola (1309—1343), który położył liczne zasługi około państwa. Gdy Henryk VII. przedsięwziął wyprawę do Włoch, był on, jako namiestnik w krajach papieskich i obrońca Flo-rencyi, głową ligi toskańskiej i przywódcą partyi Welfów. Po śmierci cesarza w roku 1313 poślubiła narzeczona jego, Katarzyna austrya-cka z domu Habsburgów, córka Albrechta I., Karola z Kalabryi, syna króla Roberta, który jednak młodo umarł, osierocając dwie córki, Joannę i Maryę.

Robert pozostawił państwo swej wnuczce, Joannie /., która panowała od roku 1343 do 1382. Była to kobieta nadzwyczaj zdolna i wy-

kształcona, ale z drugiej strony na- zmy w Kościele, by poczynić nowe miętna i gwałtowna. Mąż jej, ksią- nabytki terytoryalne, ale po jego żę Andrzej, syn Karola Roberta, kro- nagłej śmierci odpadły one znów la węgierskiego, padł w roku 1345 od Neapolu. Był to jeden z najwy-na zamku Aversa, jako ofiara spi- bitniejszych książąt włoskich swo-sku możnych baronów. Gdy owdo- jego czasu.

wiała królowa oddała swą rękę Lu- Po nim objęła rządy siostra je-dwikowi z Tarentu, kuzynowi swe- go Joanna //., wdowa po księciu mu, wybuchły niesnaski w rodzinie Wilhelmie austryackim, podobnie Anjou. Partya węgierska zawezwała nieokiełznana w swoich namiętno-w roku 1348 Ludwika, króla węgier- ściach, jak jej poprzedniczka tegoż skiego, a później i polskiego, sio- imienia i równie nieszczęśliwa, jak-strzeńca i następcę Kazimierza [Viel- kolwiek poślubiła hrabiego Jakóba kiego, a ojca Jadwigi, do Neapolu, de la Marche z królewskiej rodziny Joanna zbiegła do Prowansyi, a rze- francuskiej Burbonów, to jednak komy morderca księcia Andrzeja, największy wpływ na sprawy pań-Karol Anjou, został w oczach brata stwowe wywierali jej faworyci, Alo-zamordowanego, króla Ludwika, za- po, a po nim kondotyer Sforza. Ja-bity. Jednakże pokój w roku 1352 kób zdobył sobie jednak przemocą zawarty, zwraca Joannie Neapol, władzę królewską, kazał Alopa ściąć, a w tymże samym roku legat pa- ale później postradał znów swą wła-pieski koronuje ją i jej męża, Ludwi- dzę , której go pozbawili dumni ka z Tarentu, na władców Neapolu, magnaci, przywdział habit mnicha Po zgonie tegoż w roku 1362 i zmarł we Francyi w zaciszu kla-poślubiła Joanna po raz trzeci hi- sztornem.

Alfons wysłał kondo-

szpańskiego księcia, tytularnego Namiętności królowej, zazdrość króla Balearów, Jakóba z Majorki, jej faworyta Caracciolego, wywoła-a gdy i ten w roku 1375 umarł, wy- ły nowe zamieszki w państwie. Gdy szła po raz czwarty za księcia Ot- papież Marcin V. wystąpił w obro-tona z Brunświku. Będąc bezdzie- nie praw Ludwika 111., jako spadko-tną adoptowała krewnego swego biercy do tronu, przybrała Joanna z węgierskiej linii domu Anjou, Ka- Alfonsa V., króla Aragonii i Sycylii, rola Durazzo. Gdy jednak później za syna i zamianowała go swoim chciała tron po sobie zostawić in- spadkobiercą, nemu kuzynowi, Ludwikowi Andega- tyera Braccio da Montone, zwane-weńskiemu, przyszło do gwałtownych go Fortebraccio, przeciw Sforzy zamieszek. Karol Durazzo, poparty i wkroczył w roku 1421 do Neapo-przez stolicę apostolską, pojawił się lu. Caraccioli padł z ręki mordercy, w Neapolu na czele licznego woj- Ludwik III. zmarł w r. 1434, a w kil-ska, pojmał Joannę w niewolę i ka- ka miesięcy po nim Joanna. Ale zał ją w r. 1382 zamordować. Zosta- wojnę domową prowadził jeszcze ła ona w więzieniu na „castello nu- dalej brat Ludwika, René. Dopiero ovo“ przez węgierskich żołdaków po siedmiu latach krwawych walk jedwabnym sznurem uduszona. Du- udało się wreszcie Alfonsowi zdo-razzo objął teraz rządy Neapolu ja- być w roku 1442 Neapol szturmem, ko Karol III. (1382 do 1386), a od Tak więc po rodzinie Andegaweń-roku 1385 także i na Węgrzech, ale skiej dostaje się Neapol w ręce kró-zginął tamże, również lako ofiara lów aragońskich, którzy władali ambitnych i zazdrosnych członków nim 54 lata, a mianowicie od roku swej rodziny.    1442 do 1496.

Syn jego Władysław (1386—1414)    Alfons potrafił stłumić wojnę

potrafił się utrzymać w Neapolu domową, lud ugiął się w pokorze przeciw księciu Ludwikowi II. Anjou, przed jego wolą. W Neapolu zapa-którego popierali papieże. Dzielny nowało życie wykwintne i zakwitła ten monarcha korzystał z owcze- kultura renesansowa, nauki i sztuki snych zamieszek we Włoszech i schi- | rozwinęły się bujnie, ale rozrzutność.

Al-

przemocy połączonych Hiszpanów i Francuzów.

Ferdynand Katolicki i Ludwik XII., król francuski, na mocy tajnego traktatu z r. 1500 zdobyli wspólnie królestwo Neapolu. Fryderyk Ili. poddał się królowi francuskiemu i otrzymał od niego Anjou, tudzież dożywotnią pensyę roczną (f 1504). Między zwycięzcami wybuchły niesnaski, poczem wódz hiszpański, Gonsalvo z Kordowy, pobił wojsko francuskie nad Garigliano w r. 1503 i zmusił króla francuskiego do ustąpienia królestwa neapolitańskiego Ferdynandowi Katolickiemu za wynagrodzeniem pieniężnem (w roku 1505). Tak tedy dawne królestwo Obojga Sycylii znów zostaje zjednoczone, ale tym razem pod berłem hiszpańskiem i tworzy obecnie przez 200 lat (od r. 1503—1707) prowincyę wielkiej monarchii hiszpańskie], którą rządzą wicekrólowie, wyposażeni w prawie nieograniczoną władzę.

Królowie

mi,

przepych i zbytek spowodowały ruinę materyalną państwa i zmuszały do różnych nieuczciwych spekula-cyi finansowych.

Królestwo Obojga Sycylii było tylko krótki czas znów w rękach jednego władcy złączone, gdyż po śmierci Alfonsa w roku 1458 otrzymuje Neapol jego nieślubny syn Ferdynand /., podczas gdy Arago-nia i Sycylia dostają się w udziale jego bratu, Janowi II., ojcu Ferdynanda Katolickiego.

Ferdynand /., który panował od roku 1458 do 1494, był roztropnym i przebiegłym politykiem, który dążył konsekwentnie do wzmocnienia władzy królewskiej. Za jego panowania zakwitnął handel i przemysł, rozwinęła się poezya, dziejopisarstwo, wiedza prawnicza i sztuka drukarska, ale przymusowe pożyczki, nieczyste spekulacje, frymar-czenie urzędami i konfiskata majątków ofiar, zdradziecko mordowanych lub do więzienia wtrącanych, dostarczały mu środków pieniężnych na opędzenie kosztów rozrzutnego życia i wystawnego dworu.

Syn jego Alfons II. (gdyż fons V. aragoński, jako król Neapolu zwał się Alfons I.), człowiek gwałtowny i okrutny, rządził krótko, albowiem już w r. 1495 zrzeka się korony na rzecz syna swego, Ferdynanda II. i udaje się do Sycylii, gdzie jeszcze w tym samym roku umiera. W owym czasie wystąpił z prawami do tronu neapolitań-skiego król francuski, Karol VIII., jako spadkobierca tytularnego króla René’go. Ferdynand II. uszedł do Sycylii, a Francuzi zajęli w r. 1495 Neapol bez żadnego oporu.

Koalicya państw włoskich, cesarza niemieckiego Maksymiliana I. i Ferdynanda Katolickiego, króla hiszpańskiego, zmusiła Karola VIII. do odwrotu, a Ferdynand II. zdołał na czele posiłków hiszpańskich i weneckich odzyskać Neapol i królestwo swoje i pokonać załogi francuskie tam pozostawione, ale wkrótce potem umarł. Stryj i następca jego Fryderyk III. (1496—1501) uległ

aragońscy, pomimo swoich błędów, popierali gorliwie rozwój kultury, handlu i przemysłu w Neapolu, natomiast przyłączenie Neapolu do Hiszpanii oznacza pogrzebanie jego narodowych swobód i rozpoczyna epokę jego politycznego upadku. Całe życie publiczne ulega zabagnieniu i korrupcyi, straszliwy ucisk podatkowy niszczy dobrobyt ludności, a coraz większe obszary ziemi dostają się w ręce szlachty i kleru.

W czasie wojny, jakąwiedli Francuzi i Anglicy z cesarzem i królem hiszpańskim, Karolern V., oblegał marszałek francuski Laatrec w roku 1528 Neapol, ale padł ofiarą panującej tamże dżumy. Z hiszpańskich wicekrólów najwięcej zasłużył się około podniesienia Neapolu Pietro de Toledo (1532—1553). On to polecił wznieść nowy gmach dla sądów, przeprowadził regulacyę miasta, zastępując uliczki wązkie i kręte równo idącemi, długiemi ulica-kazał miasto brukować, rozszerzyć mury, uporządkować kioaki i popierał upiększenie miasta wspaniałymi gmachami i pałacami. Od

jego imienia zwała się do niedawna główna ulica Neapolu „strada di Toledo“, dzisiejsza „strada di Roma¹¹. Zamek Sant’ Elmo (czyli Erasmo) przebudował on na silną warownię, powiększyłarsenał, pozakładał mnóstwo ozdobnych studzien i wzniósł kościół i szpital S. Giacomo, gdzie się znajduje grobowiec jego.

W latach 1555 do 1558 był wicekrólem Neapolu książę Alba, ów straszliwy pogromca zbuntowanych Niderlandczyków, który ich rokosz stłumił w strugach krwi. W czasie zatargu Filipa II. z papieżem, wkroczył on do państwa Kościelnego, zdobywał jedno miasto po drugiem, ale zajmował je jedynie w imieniu przyszłego papieża, odniósł wielkie zwycięstwo nad wojskiem papie-skiem pod Paliano, lecz mimo to zawarł później pokój i upokorzył się przed papieżem.

Pod następcami jego stawały się rządy Neapolu coraz bardziej absolutne. Srogi ucisk podatkowy wywołał w roku 1647 rokosz Masa-niella, prostego rybaka z Amalfi, który wywalczył dla ludu te same prawa, jakie dotychczas przysługiwały wyłącznie szlachcie, ale popadł w obłąkanie i zastrzelony został na zgromadzeniu in Carminé, gdzie się dopuścił obrazy ludu.

Liczne upiększenia zawdzięcza Neapol swemu wicekrólowi, księciu Medina, który w roku 1695 objął urząd wielkorządcy tej prowincyi. Za jego rządów powstała tak zw. Villa Nazionale, dalej monumentalna studnia, od jego imienia przezwana i wiele wspaniałych budowli.

Podczas wojny sukcesyjnej hiszpańskiej zajął Neapol w roku 1707 jenerał austryacki, hrabia Daun, na czele 10.000 żołnierzy i objął go w posiadanie dla arcyksięcia Karola. Teraz nastają w Neapolu rządy austryackich wicekrólów, władających w imieniu cesarskiej rodziny Habsburgów (1707—1734), przyczem jednak ustrój państwowy nie doznaje zmiany. W r. 1734 zdobywają Neapol napowrót Hiszpanie, a infant hiszpański, Karol Bourbon, młodszy syn Filipa V., koronuje się

w roku 1735 w Palermo, jako Karol III., król Obojga Sycylii.

Od roku 1734 do 1860 rządzi Neapolem dom hiszpańsko - burboński. Za Karola III. natrafiono na ślad zasypanych miast Pompei i Herkulanum i rozpoczęto tamże poszukiwania. Gdy Karol III. po śmierci brata swego wstąpił w roku 1759 na tron hiszpański, oddał Neapol i Sycylię swojemu trzeciemu synowi, Ferdynandowi (1759 do 1825, od roku 1816 jako Ferdynand I., król Obojga Sycylii). Monarcha ten, na którego rządy wywierała wpływ ogromny jego żona, Karolina Mary a, z domu arcyksiężniczkaaustrya-cka, założył w roku 1790 muzeum królewskich zbiorów rzeźb i obrazów, do którego przybyły w r. 1816 wspaniałe starożytne posągi z Rzymu, odziedziczone po Farnesach.

Burzliwe czasy napoleońskie wywarły swój wpływ także i na losy Neapolu. W r. 1799 zajęli go Francuzi pod wodzą Championneta i założyli tam rzeczpospolitą Parte no-pejską, Ferdynand zaś schronił się do Sycylii. Ale wojowniczy kardynał Fabrizio Ruffo, zawezwał lud w Kalabryi i Apulii do walki z obcym najeźdźcą. Wojsko sycylijskie, flota angielska pod Nelsonem, Turcy i Rosyanie, udzielili mu pomocy, podczas gdy Francuzi, zajęci w północnych Włoszech, nie mogli stawić liczniejszego wojska przeciw tym sprzymierzonym. Król Ferdynand nie uwzględnił kapitulacyi republikanów i ścigał ich z ogromną zawziętością i srogością.

W roku 1806 zajęli Francuzi pod dowództwem Masseny po raz wtóry Neapol, a Napoleon zamianował swego brata Józefa, a gdy tenże w roku 1808 wstąpił na tron hiszpański, swego szwagra, Joachima Murata, królem Neapolu i Sycylii. Faktycznie jednak władał on tylko Neapolem, gdyż w Sycylii zdołał się utrzymać król Ferdynand pod obroną angielskiej floty^

Murat potrafił zrazu olśnić Włochów świetnym dworem swoim, zaimponował im energią, z jaką ścigał bandy zbójeckie, oraz zaskarbił

sobie ich życzliwość, gdy dług pań- Obojga Sycylii godzina ostateczne-stwowy zapłacił, skonfiskowawszy go upadku. Plebiscytem z 21 paź-dobra klasztorne. Ale podatki, kon- dziernika 1860 orzekł lud przyłącze-skrypce i angielska blokada, odstrę- nie Neapolu i Sycylii do młodego czyły wkrótce lud od niego, a chwiej- królestwa włoskiego, pod dynastyą ne i dwuznaczne stanowisko jego sabaudzką.

w roku 1814 zgubiło go. Napróżno Rząd włoski pracuje gorliwie usiłował odebrać napowrót państwo nad podniesieniem tego kraju, tak swoje Burbonom. Pobity przez woj- szczodrze przez przyrodę wyposa-ska austryackie został w roku 1815 żonego, starając się przedewszy-w Pizzo w Kalabryi ujęty i roz- stkiem o należyty wymiar sprawie-strzelany.    “    dliwości, rozwój ekonomiczny i o-

Na kongresie wiedeńskim uzna- j światę ludu. To też Neapól rozwi-no znów Ferdynanda I. królem Obój- ! nął się w ostatnich latach ogrom-ga Sycylii. Rewolucya wojskowa, nie, tak pod względem handlu którą rozpoczął porucznik Morelli, i przemysłu, jakoteż sztuk i umie-a do której się potem przyłączył jętności, a osobliwie także pod wzglę-popularny jenerał Pepe, zmusiła dem hygieny i asanacyi miasta, króla do zaprzysiężenia konstytu- I tak zaopatrzono go w wyborną cyi liberalnej, takiej samej, jaką wodę zdrojową ze Serino w powie-miała Hiszpania od roku 1812. Gdy cie Abellino i przebudowano wszy-na kongresie w Lublanie państwa stkie dzieîn ce dla zdrowia niebez-tam obradujące sprzeciwiły się prze- pieczne, a dzielnice nad morzem mianie Neapolu w państwo o ustro- położone asanowano. Pochop do ju konstytucyjnym (w roku 1821), | tego wielkiego przedsięwzięcia, któ-przyszło w Neapolu do walki, ale rego koszta w kwocie stu milionów wojska austryackie pobiły jenerała lirów ponoszą wspólnie miasto i pań-Pepe i wkroczyły do miasta. Teraz stwo, dał gwałtowny wybuch cho-następuje epoka srogiego ucisku lery w r. 1884. Założono wtedy re-i prześladowań, procesów polity- gularne, nowoczesne ulice, jak Cor-cznych i egzekucyi.    so Umberto /., przecinające kręte,

Franciszek /. (1825—1830) i Fer- gęsto zaludnione uliczki “i dostar-dynand II. (1830—1859) rządzili de- czające miastu światła i powie-spotycznie, oddani ślepo wpływowi trza, tudzież zbudowano całe nowe duchowieństwa, zwłaszcza Jezuitów, dzielnice, odpowiadające wszystkim Każde swobodniejsze dążenie, każdy współczesnym wymogom hygieny, wolnomyślniejszy prąd ścigali z nie- jak np. założony w r. 1885 Rione ubłaganą zawziętością. Ferdynand II. Vomero. Z rozwojem handlu i prze-stłumił w strugach krwi powstanie mysłu, sztuk i umiejętności, podno-w roku 1848, każąc z fortów bom- si się i dobrobyt ludności, do cze-bardować swoją własną stolicę, przez go się przyczyniają również tłumy co uzyskał zaszczytny przydomek cudzoziemców, których przyciąga „ii re Bomba“.    \ w te urocze strony piękność okoli-

Franciszek II. ogłosił wpra- cy, łagodny klimat i urok wielkiej wdzie, wstępując w roku 1859 na tron, przeszłości. Przysłowie vNapoli ve-daleko idącą amnestyę, ale mimo dere e poi morire!“ nie straciło to wstąpił w ślady ojca. Gdy zwy- i dzisiaj swojego dawnego znaczenia, cięskie hufce Wiktora Emanuela zajęły środkowe Włochy w roku 1860,    „o rnywńi «yłuki

wybuchła w Palermo rewolucya.    * Ogl^u na TOZWOj SZtUKl

Garibaldi w zwycięskim swym po-    W Neapolu,

chodzie zdobył'Palermo, zmusił fort

Reggio do poddania się i wkroczył 1) Malarstwo. Nowsze badania dnia 7 września 1860 r. do Neapolu, na polu historyi sztuki wykazały, obalając zbutwiały tron Burbonów. że przypuszczenie, jakoby w Nea-Tak tedy przyszła dla królestwa ! polu istniała osobna, samodzielna

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH szkoła malarska przed Giottem i po nim, polegało jedynie na patryoty-cznem złudzeniu. Giotto sam przebywał w Neapolu i malował z polecenia króla Roberta Mądrego w roku 1330 w Castel Nuovo i Castel dęli’ Ovo freski, które atoli wraz z ówczesnymi budynkami niestety zginęły. Najdawniejsze imiona malarskie tych czasów są: Tommaso de Stef ani, Pippo Tesauro, Maestro Simone, Gennaro di Cola, Stefano-ne, Francesco di Simone, Colanto-nio del Fiore, Agnolo Franco i inni. Mistrzów tych uważano mylnie za zastępców szkoły malarskiej, kwitnącej w Neapolu przed Giottem i łączono ich imiona z obrazami, należącymi do rozmaitych epok i kierunków. Przeważnie należą te obrazy do szkoły toskańsko-umbryj-skiej lub do flamandzkiej, albowiem porty Flandryi i Włoch prowadziły ze sobą w owym czasie ożywiony handel obrazami, przyczem dostawały się nieraz do Neapolu dzieła drugo- i trzeciorzędne, malarze nea-politańscy naśladowali styl flamandzki, a Niderlandczycy osiedlali się w Neapolu. Z mistrzów krajowych, którzy się kształcili na obrazach szkoły flamandzkiej, znani nam są przedewszystkiem Antonello da Messina, a nadto Antonio Solario, zwany lo Zingaro, pod którego kierownictwem różni artyści wykonali 20 fresków w klasztorze S. Se-verino, obaj Donzelli, Florentyjczy-cy, którzy być może nad tymi freskami także pracowali, Silvestro de'

ciel Rafaela i jego najzdolniejszy uczeń w Neapolu, tworzy obrazy (w S. Gennaro de’ Poveri, w muzeum i wielu kościołach), które są piękne swoją prostotą i przyczynia się do wysokiego rozwoju sztuki w Neapolu w XVI. wieku, wraz z Franciszkiem Penni i jego uczniem, Lionardo da Pistoja, (na którego dawniejsze prace wywierał wpływ Lionardo da Vinciï, tudzież z Lom-bardczykiem Poliaoro da Caravag-gio, który jednak w Neapolu przeszedł do skrajnego naturalizmu.

Także Sermoneta (Girolamo Si-ciolante), Cresciuolo (1495 — 1582), Marco da Siena (zamieszkały od roku 1556 w Neapolu), zostają jeszcze nieco pod wpływem Rafaela, chociaż Marco jest więcej naśladowcą Michała Anioła. Liczne obrazy tych malarzy zdobią kościoły nea-politańskie. Simone Papa młodszy, Curia, Imparato, CaraccioLo, popadają już w zmanierowanie. Fabrizio Santafede (1560 — 1634) zachowuje jeszcze pewne granice i naśladuje jako wzór Tycyana. Cavaliere d' Ar-pino (Giuseppe Cesari, 1560-1640), uważany przez współczesnych za geniusz, jakiego nie było przed nim na świecie, odznacza się jedynie wyborną techniką i eleganckiem wykonaniem. Jego, zrazu pomocnik, później wróg śmiertelny, Michelangelo (Amerighi da) Caravaggio, który z powodu morderstwa zbiegł z Rzymu do Neapolu, staje się tu głową nowej szkoły malarskiej, która zrywa wszelkie tradycye, wszelki związek ze starymi mistrzami, a jako dogmat stawia naturalizm, przy-czem popada w przesadę. Właściwością jej są jaskrawe kontrasty światła i cienia. Nadzwyczaj płodnego malarza fresków, Corenzio, Greka, można nazwać improwizato-

to i

ma-

Buoni, jego uczeń Antonio d’ Ama-' Cola delt’ Amatrice, który lował jeszcze po r. 1530. — Neapol posiada w skromnym kościółku S. Maria 1’ Incoronata sławne freski w stylu Giotta, cenne zabytki z XIV w.

W epoce odrodzenia odznaczają się na polu malarstwa następujący ar- rem owych czasów; obrazy jego tyści: Cola delV Amatrice i Andrea napotykamy we wielu kościołach da Salerno. Cola, który zrazu po- w Neapolu. Giuseppe Ribera lo zostawał jeszcze pod wpływem szko- Spagnoletto (1588 -1656), rodem Miły flamandzkiej, później staje się szpan, pracuje blizko 50 lat w Nea-śmielszym i swobodniejszym, w mia- ! polu i wywiera przeto trwalszy rę bliższego zapoznawania się z no- wpływ na tamtejsze malarstwo, ani-wą szkołą Rafaela. Andrea Sabba- żeli Caravaggio i jemu należy też tini da Salerno (1480—1545), wielbi- przypisać rozwój charakteru szkoły

ostrołuk

kła nawa środkowa i

neapolitańskiej i wpływ malarstwa Hiszpanii na nią. Postaci na obrazach jego są mistrzowsko wykonane, ale w realizmie swoim posuwa się nieraz do scen wstrętnych. Na zupełnie przeciwnem stanowisku stoi Massimo Stanzioni (1585 — 1656), malarz nadzwyczaj sumienny, którego dzieła odznaczają się szlachetną prostotą, jasnością i rzadką w owych czasach pięknością kolorytu. Najznakomitszym uczniem Ri-bery jest Salvatore Rosa (1615 do 1673), urodzony na wzgórzu Aranel-la pod Neapolem, dokąd prowadzi droga, od niego dziś przezwana. Wyróżnia się on od innych swoim fantastycznym romantyzmem, głębo-kiem uczuciem i namiętnością. Malował wszystko, prócz religijnych obrazów, a ulubionym jego tematem jest krajobraz z jakąś sceną rozbójniczą. Obrazy jego cechuje przedewszystkiem kontrast silnego oświetlenia z głębokimi cieniami lasów i skalistych grot, tudzież ciemnych chmur i jasnego nieba. — Luca Giordano (1632—1705) zwany Fa presto, dla pośpiechu, z jakim pracował, był artystą o wielkich zdolnościach, ale tworzył ogromnie szybko, co też widać na jego obrazach. Matteis (f 1729), Cotica (f 1764), Solimene (f 1747), byli zdolnymi malarzami dekoracyjnymi.

owa

nawa krzyżowa o sklepieniu beczko-wem w San Domenico, przedewszystkiem zaś imponująca budowa Castel Nuovo i kościół 5. Chiara.

w r.

Gdy rządy w Neapolu obejmuje dom aragoński, ustępuje styl gotycki miejsca odrodzeniu, a to już za panowania Alfonsa, którego lak tryumfalny zbudował Medyolańczyk Pietro di Martino w r. 1443. Floren-tyjscy budowniczowie wznieśli bramę, zwaną Porta Capaana (Giulia-no da Majano), tudzież zbudowali piękny krużganek w klasztorze San Severino i kościół Montoliveto, którego dwie piękne kaplice na prawo i na lewo od wejścia wykonane są ściśle podług wzoru zakrystyi Bru-nellesca obok San Lorenzo we Flo-rencyi. Najpiękniejszy pałac renesansowy w Neapolu, palazzo Gra-vina, jest dziełem Neapolitańczyka, Gabryela d’ Agnolo (1480—1510). Nowe piętro ponad głównym gzymsem i inne późniejsze zmiany zeszpeciły pierwotną, pełną prostoty, ale wspaniałą budowę. — Giacomo de Sanc-tis, także Neapolitańczyk, zbudował 1500 oryginalny kościół S. Maria delle Grazie z 12-ma kaplicami na kształt łuków tryumfalnych. Z XVI. wieku pochodzi fasada ko-S ścioła Gęsii nuovo, na której wido-! czne jest przejście do baroku. Jedną 2) Budownictwo. Tak, jak o śre- z najważniejszych budowli z epoki dniowiecznem malarstwie w Nea- ; Berniniego jest San Martino, olśnie-polu, podobnie i o budownictwie wające przepychem dekoracyi, ale z owych czasów nie mamy zupeł- okazujące już wszystkie strony ujemnie pewnych wiadomości. Prawdo- ne stylu barokowego. Palazzo re-podobnie stworzyli Masuccio pri- ale i Muzeum Narodowe (przezna-mo i Masuccio secondo, obaj Nea- czone pierwotnie na koszary konni-politańczycy, najważniejsze pomni- cy) są dziełem Dominika Fontany. ki architektoniczne miasta w latach 3) Rzeźba. Neapol bogaty jest 1260—1350, jako to: kościół św. Do- w grobowce, reliefy, posągi i ozdo-minika, S. Chiara, San Lorenzo i in- by dekoratywne, ale i na tern polu ne. Dla rozwoju sztuki w Neapolu dostarczyli najlepszych dzieł obcy był czas panowania domu Andega- artyści. Sztuka starożytna jestwtu-weńskiego tamże bardzo pomyślny, tejszem muzeum tak obficie i tak Do tej gotycko francuskiej epoki wspaniałemi arcydziełami zastąpio-należą następujące piękne zabytki : na. że wobec nich nikną utwory chór w kościele San Lorenzo, utwo- z epoki przejściowej z gotyku do rzony z dwunastokątu, z wieńcem stylu odrodzenia i z najlepszych cza-kaplic; część fasady, wewnętrzny sów renesansowych. Kościoły Nea-rozkład,zakończeniewielokątnechó- polu to istne muzea rzeźb, nie-ru w kościele katedralnym; wysmu- które z nich są znakomite. Na pro-

grobowiec kardynała Carbone w katedrze; w kaplicy Minutoli pomnik kardynała Arrigo (1412); w San Lorenzo grobowiec Aldemoresca w roku 1421, gdy mistrz liczył już 70 lat.

gu średniowiecza stoją tu znowu ci sami, co w architekturze, dwaj legendowi Ahasuccio, tj. primo i secundo. Z początkiem XIV. wieku zaczyna się szereg gotyckich grobowców członków domu Andegaweńskiego ; trumny dźwigają tu alle-gorye cnót, przedstawionych w sposób oryginalny a różnorodny, leżąca figura ma charakterystyczne i wybitne rysy portretowe, a aniołki odchylające zasłonę, odznaczają się niezwykłym wdziękiem i pięknością. (Do najdawniejszych należy grobowiec Katarzyny Austryaczki, zmarłej w r. 1323, w San Lorenzo). Rzeźbiarz z Sieny, Tino da Camai-no, wprowadził styl pizański do Neapolu, gdzie pracował w latach 1324—1339. Wraz z Neapolitańczy-kiem CoLlardo wykonał on w roku 1325 grobowiec królowej Maryi w S. Maria Donna Regina, w r. 1330 wykonał Tino sam grobowiec księcia Karola kalabryjskiego (f w roku 1328) w 5. Chiara, a 1338 grobowiec Maryi z domu Walezych.

Najlepsze rzeźby następnej epoki są: wspaniały świecznik wielkanocny w 5. Domenico ; nagrobek hrabiego Krzysztofa z Aquino, 1342, tamże; w S. Chiara: reliefy na kazalnicy i na balustradzie organów, bogate w piękne motywa; duży grobowiec krbla Roberta tamże (f w roku 1343), wykonali Florentyjczycy Pancius i Joannes. Nadto zawiera ten kościół jeszcze grobowiec Maryi Durazzo 1366) i dwa grobowce rodziny del Balzo (1370). Kościół «S. Lorenzo zawiera grobowce rodziny Durazzo. Rzeźby Antoniego Ra-boccio z Piperno, z początku XV. w., trzymają się jeszcze wprawdzie po części stylu gotyckiego i są na sposób neapolitański przeładowane, ale wywierają w ogólności wielkie wrażenie. Stworzył on następujące dzieła : w r. 1407 portal w kościele katedralnym; w r. 1415 portal w San Giovanni Papacoda-, pierwej jeszcze

Wspanialszy i bardziej realistyczny jest grobowiec króla Władysława w S. Giovanni a Carbonara (1433); jeszcze bardziej uwydatnia zmianę kierunku grobowiec Carac-cioia (f 1432) tamże.

Z obcych artystów dostarczyli znakomitych dzieł: Donatello i Mi-chelozzo wykonali grobowiec Bran-caccia w Sant Angelo a Nilo; Pietro di Martino z Medyolanu wykonał część rzeźb na łuku tryumfalnym. Alfonsa; Antonio Rosellino wspaniały grobowiec Maryi aragońskiej w Montoliveto.

W czasie panowania hiszpańskiego nad Neapolem zasłynęli tamże następujący mistrze dłóta:

Giovanni Merliano da Nola (1478—1558) stworzył liczne arcydzieła, których główna wartość polega na sztuce dekoracyjnej i na realistycznem przedstawieniu figur (S. Severino, S. Giacomo, S. Lorenzo, S. Domenico, Santa A\aria delle Grazie). Niektóre z nich stoją kom-pozycyą i wykonaniem na wyżynie sztuki renesansowej. — Z nim współzawodniczył Girolamo Santacroce (1502—1537); w Montoliveto znajdują się ich prace konkurencyjne. Najlepszym uczniem Giovanniego był Domenico d’ Auria (np. fontann Medina).

Epokę baroku i mistrzostwo techniki Berniniego, rodem Neapoli-tańczyka, reprezentują tu trzy posągi w kaplicy di Sansevero, wykonane przez uczniów tego mistrza baroku. W przeciwieństwie do tych wybujałości baroku stworzył tu 'genialny rzeźbiarz Północy, wielki Torwaldsen, wspaniały posąg nieszczęśliwego Konradyna w Sta Maria del Carminé, w pobliżu miejsca, gdzie go na rusztowaniu stracono.

Położenie i charakter miasta.

Neapol rozciąga się od Capodimonte na północy do Castel dęli’ Ovo na południu na przestrzeni 4.6 km., od zachodniego krańca Mergelliny aż do wschodniego końca Granili na wybrzeżu morskiem na przestrzeni 7.4 km. i ma 18 i pół km. obwodu i 547.503 mieszkańców. Piękne to miasto wznosi się nad brzegiem mor^a Tyreńskiego, amfiteatralnie wzdłuż zatoki, która tworzy od przylądka Miseń-skiego aż do Punta della Campanella urocze, malowniczo zakończone jezioro o 135 km. długości. Zdała od północy i północnego wschodu wynurzają się z mgły szczyty Apeninów, zaś tuż obok miasta sterczy wzgórze Posilipo, a nieco dalej na północ od niego wystercza ponad miasto szczyt Camaldoli, skąd się śliczny widok na nie roztacza. Najpiękniejszy jest widok miasta od strony morza, od San Mar-tino, od via Tasso i od Campo Santo nuovo. Dokoła otacza je bujna roślinność południowa, a całe to półkole zatoki od starej klasycznej miejscowości Baje aż do Sorrento, miejsca rodzinnego Tassa, czyni wrażenie wielkiej, wspaniałej korony, w pośrodku której osadzony jest drogocenny klejnot, prześliczne miasto Neapol. Gdy wjeżdżamy morzem między wyspą Procida a przylądkiem Miseńskim do zatoki Neapolitańskiej, przedstawia sfę oczom naszym niezwykłe bogactwo pięknych krajobrazów: z prawej strony wyspa Ischia ze swym wysokim wulkanem, również na prawo, ale zdała wychyla się z morza klasyczna wyspa Capri o swych dziwacznych, ostro zarysowanych brzegach, z lewej strony zaś Pozzuoli i mała skalista wysepka Nisida, tworząca poniekąd przedsionek Posilipa. Z prawej strony wzrok sięga ponad Sorrento, aż do wapiennego olbrzyma, góry S. An-gelo i obejmuje błyszczące białymi domami Castellammare, z lewej strony ogarnia ruiny odgrzebanego miasta Pompei i dymiący się, majestatyczny Wezuwiusz, który się wznosi dumnie w górę, dając dziwny obraz sprzecznych sił przyrody, na jednem miejscu skupionych : największej urodzajności obok śmierci i zniszczenia.

Dalej widnieją rozsiadłe nad morzem domki miasteczek Torre dell’ Annunziata, Torre del Greco i Portici, a nako-niec znów królewski Neapol ze swymi niezliczonymi, garnącymi się do portu statkami, zamkami, domami, które pokrywają płaskie dachy, ozdobione wiszącymi ogrodami i ze swem bogactwem malowniczych will. A nad tern wszystkiem rozpościera się pogodne, błękitne niebo Południa. Szczególny wdzięk krajobrazu stanowi z nadejściem zmierzchu gra kolorów, które przechodzą po sobie stopniowo od złotawego aż do ciemno fioletowego.

A cały ten przecudny kawał ziemi otoczony jest dokoła utworami wulkanicznymi; oprócz Wezuwiusza wznosi się tu jeszcze mnóstwo stożków i wygasłych kraterów nad powierzchnią ziemi. W samym Neapolu i obok niego odróżniamy trzy kratery: Capodichino w północnej stronie miasta, Ca-podimonte i Vomero.

a w mowo (sta-

Grzbiet góry, na której szczycie wznosi się zamek S. Elmo, której środek zajmuje Pizzofalcone i która wybiegć rze, kończąc się skalistą wyspą z zamkiem dell’ O rożytną Megaris), dzieli miasto na dwie połowy, dwie odmienne dzielnice, różniące się od siebie pod wielu względami : na wschód rozciąga się obszerniejsza i dawniejsza część miasta z portem i "zatoką, po zachodniej stronie natomiast wznosi się nowa, elegancka dzielnica, przez obcych chętnie odwiedzana. Dzielnicy wschodniej nadają piękny Palazzo reale, ponury zamek dell’ Ovo, niebotyczny Pizzofalcone, okrągły plac przed nowym Panteonem, kościołem San Francesco da Paola, teatr San Carlo, wreszcie przepełniona wiecznie ulica (strada) di Chiaja i S. Lucia, oryginalne piętno, jest to miasto zupełnie dla siebie odrębne, zawierające najdziwniejsze kontrasty. Dzielnica zachodnia ze swymi wspaniałymi pałacami i hotelami jest, jak to już powiedzieliśmy, przeważnie zamieszkiwana przez obcych.

Domy (ściany i powały) są przeważnie z tufu wulkanicznego, spojonego wulkaniczną ziemią z Pozzuoli, która zmieszana z wapnem, staje się" twardą gdyby kamień, są przeto mocne i trwałe i mogą mieć Więcej piątr. Podłogi są przeważnie z cegły, schody z t. zw. peperino (jest to szary, wulkaniczny kamień tufowy). Płaskie dachy służą jako terasy i loggie, a nieraz jako piękne ogródki, w których kwitną pomarańcze, cytryny, oleandry i mirty, a czasem nawet i wodotryski wyrzucają w górę strumienie wody. Prawie wszystkie okna mają balkony, na których przeważnie wieczorem, gdy chłód zapanuje, skupiają się mieszkańcy, by użyć świeżego powietrza. Mało które" domy mają znaczenie architektoniczne, a nawet ugrupowanie ich jest nieregularne, miasto wywiera przeto wrażenie nie tyle swoim artystycznym wyglądem, ile raczej wdziękiem i uroczem położeniem. Nawet kościołom brak artystycznego i estetycznego wykończenia. Imponujące są starożytne zamki i pa-

łące; zresztą mało jest miast włoskich, któreby, podobnie jak Neapol, posiadały tyle imponujących rozmiarami budynków, a jednak tak mało stylowych pałaców. Ogrom, przestronność i trwałość idą tu przed ozdobami architekto-nicznemi, jedynie klatka schodowa, obok wielkości rozmiarów, ma także wartość artystyczną. Przy zakładaniu will i parków stosowano się raczej do charakteru całegu krajobrazu, aniżeli do ścisłych wymogów ogrodnictwa; klomby i grupy drzew, aleje i terasy stanowią poniekąd uroczą oprawę prześlicznych krajobrazów, których tu nie brak.

Stary Neapol ma w-ązkie i ciasne ulice i tylko jeden plac w ścisłem tego słowa znaczeniu t. j. Mercato, domy są tu nadzwyczaj wysokie, często wciąga się przeto artykuły codziennego życia w koszach lub wiadrach sznurami przez okno w górę, by uniknąć wchodzenia po schodach na górne piętra. Nowe miasto założone jest przestronniej, ulice są tu szerokie, a władza miejska czuwa nad budową nowych domów, nad ich wysokością i kierunkiem. Pokoje i okna są zazwyczaj wysokie, okna zaczynają się niekiedy tuż obok podłogi, albowiem mieszkaniec Neapolu lubi w pokojach przedewszystkiem światło i przewiew, otwiera okna latem i zimą, drzwi zamyka jedynie na noc i nie zważa na przeciągi. Ulice brukowane są lawą skamieniałą z Punta della Scbla obok Resiny, jest to bruk znakomity.

System ulic starego miasta jest nadzwyczaj skomplikowany: najszersze ulice zowią się strada, potem następują stopniowo vico} vicolo, vicoletto. Ulice idące w górę zowią się salita, w dół zaś calata, ulice ze schodąmi gradoni, ulice z jednej strony zamknięte fondaco, przechody kryte sopportico.

Neapol jest miastem bardzo ożywionem. Obcego zajmuje widok, w jaki sposób rozdzielają się tu tłumy ludności. I tak we „Villa Nazionale“ czyli w publicznym ogrodzie miejskim zbierają się tłumy dzieci ze swemi niańkami w malowniczych strojach ludowych, tuż obok zaś odbywa się corso i snują się długie rzędy powozów i kolumny pieszych. Wybrzeże przepełniają charakterystyczne postaci malowniczo przybranych marynarzy i rybaków, którzy zajęci są około swych bark, naprawiają sieci lub też zabawiają się opowiadaniem sobie swych przygód. Wśród tych różnobarwnych tłumów słychać krzyki sprzedających wodę i innych przekupniów, stuk ślusarzy i szewców, wołanie kolporterów roznoszących dzienniki, t. zw.friggitori, którzy sprzedają pieczywo i chłopców sprzedających kasztany, pomarańcze, cerini (zapałki) i t. p. Wszystko to wraz z tententem koni i osłów, z turkotem powozów, dzwonkami mułów, ujadaniem psów, zlewa się w jeden straszliwy zgiełk, który obcego zrazu niecierpliwi i denerwuje, tak, iż potrzeba dłuższego czasu, aby do niego przywyknąć i znaleźć upodobanie w tern hałaśli-wem życiu wielkiego miasta.

Dyalekt neapolitański jest dla j zu podwaja się niekiedy, zaś na po-obcego z trudnością tylko zrozu- ; czątku wyrazu czasem zupełnie opu-miały, najsilniejszy akcent przypa- i szcza; b przechodzi w v, e w ie, da na środek słowa, początek i ko- o w uo, Z w r, g w /, s w z, p w ch, nieć wyrazu natomiast skraca się | / (przed d, t, z) w u. Dwa słowa czę-dowoli. Spółgłoski w środku wyra: | sto ściąga się w jedno.

Różnobarwne stroje ludowe znikły już dziś niestety z ulic Neapolu lub należą do wyjątków, nie widać już rybaków w czerwonych czapkach frygijskich, a w dni świąteczne przywdziewających zielone lub czerwone jedwabne przepaski. 1 tu widoczny jest niwelujący wpływ naszych czasów, który narzuca wszystkim jednakowe szaty i ruguje dawne oryginalne stroje ludowe. Niedługo i sławni lazzaronowie nea-politańscy, wylegujący się w kostyumie napół adamowym na słońcu, będą należeć do nistoryi i znikną zupełnie, ustępując miejsca inteligentnym i pracowitym robotnikom. Właściwy i ulubiony strój Neapolitanki jest koloru czarnego, długi welon (drappo) osłania jej głowę i spływa na szyję i plecy.

W zabawach zachował lud tutejszy swoje dawne upodobanie, mianowicie lubi on przedewszystkiem zabawy głośne i huczne, wystawne i okazałe. Największą przyjemność sprawiają mu komiczne przedstawienia teatralne, dlatego też w żadnem mieście włoskiem nie cieszy się teatr ludowy takiem uznaniem, jak w Neapolu. Pulcinella (rodzaj trefni-sia cyrkowego) pozostał od najdawniejszych czasów po dzisiaj ulubieńcem publiczności, jest to pospolity Neapolitań-czyk, przedstawiony w karykaturze. Ubrany jest w białą szatę wierzchnią z szerokimi rękawami i wr białe spodnie, ma na głowie białą spiczastą czapkę pilśniową, na szyi kryzę, na nogach pantofle, a pół twarzy przesłania mu czarna maska z wykrzywionym, potężnym nosem. Skrzeczącym głosem wypowiada różne dowcipy i brednie (spropositi), wywołując co chwila salwy śmiechu u rozbawionej publiczności. Inne stałe figury wioskiej komedyi są: Brillante, żarłok, pasożyt i blagier w guście naszego Papkina; Don Fastidio, starzec skąpy i próżny; Dottore, sprytny oszust. Odpowiadają one charakterystycznym postaciom starożytnej komedyi: Bucco, Pappus i Dossenus.

Na zabawach ludowych można jeszcze spotkać sławny neapolitański taniec ludowy, tarantellę, ujmujący wdziękiem i oryginalnością. Tańczy go zazwyczaj dwoje dziewcząt, podczas gdy trzecia dziewczyna uderza w tamburyn. Gdy tam-buryn umilknie, odzywają się niekiedy w rękach tancerek kastanietty.

Dziwne wrażenie wywierają na obcego pogrzeby w Neapolu, w których biorą udział osoby przebrane i zakaptu-rzone. Są to bractwa Miłosierdzia, których członkowie, oddający zmarłemu ostatnią przysługę, przywdziewają szaty białe, niebieskie, czerwone lub czarne. Zwłoki dzieci i młodych dziewcząt niosą zwykle w otwartych trumnach przez ulice miasta.

Uroczystości kościelne i ludowe obchodzą w Neapolu i dziś z wielką okazałością. Główna ulica Neapolu, via di Roma, przedstawia zajmujący widok w Wielki czwartek. Od godziny 4 po południu jest ona zamknięta dla powozów, a natomiast przepełniają ją tłumy odświętnie przybrane, przechadzające się wśród śmiechów i żartów aż do późnej nocy. Neapol itańczyk nazywa to „lo Strusciou} t. j. szmer powłóczystych sukien jedwabnych. Huczna zabawa ludowa odbywa się w Piedigrotta w nocy z 7 września na 8 i trwa aż do rana. Rozlegają się wtedy liczne śpiewy, a nowo ułożone pieśni ludowe zyskują nagrodę. W każdą niedzielę po południu, gdy pogoda dopisuje, pełno jest wesołej publiczności w Fuorigrotta i na Posilipo, gdzie się zabawia w licznych trattoriach i osteryach. W Zielone Święta odbywają się zabawy ludowe w porcie, dnia 15 sierpnia, w dzień Wniebowzięcia Najśw. Panny, w Capodimonte, a w ostatnią niedzielę w sierpniu zabawa rybaków w Santa Lucia.

Prócz tego należy wymienić jeszcze następujące uroczystości państwowe: Festa dello Statuto, na pamiątkę nadania konstytucyi, obchodzi się w pierwszą niedzielę czerwca; dzień urodzin króla 11 listopada i dzień 20 września, w którym wojska włoskie zajęły stolicę papieską. W dni te odbywają się parady wojskowe, wieczorem muzyka na miejscach publicznych, pochód z pochodniami, illuminacya i ognie sztuczne. Procesye w uroczyste święta, jakoto : Boże Ciało,

Wszystkich Świętych i w dni patrona Neapolu, św. Januarego, w maju i w wrześniu odbywają się tu z większą wystawą i okazałością, niż gdzieindziej. Wielkie wyścigi na Campo di Marte w czasie tygodnia po Wielkiejnocy, które stały się uroczystością ludową, zajmują widokiem wspaniałych pojazdów arystokracyi. Można je zresztą widzieć także w codziennem corso na via Caracciolo.

Szczególną właściwością Neapolu, która go odróżnia od innych wielkich miast europejskich, jest wielka ilość zwierząt po ulicach, czego w innych miastach nie spotykamy. Z rana i z wieczora ciągną przez najbardziej ożywione i eleganckie ulice miasta stada kóz pobrzękujących dzwonkami. Każde z tych przemyślnych zwierząt znachodzi swój dom i wdrapuje się zgrabnie po schodach na najwyższe piętro. Także krowy idą ulicami, a na żądanie można dostać świeżego mleka zarówno kozy, jak i krowy, którą doją na poczekaniu. W dzielnicy portowej wiele drobiu i prosiąt szuka po ulicach pożywienia i walczy o nie ze sobą hałaśliwie i zawzięcie. Mnóstwo kotów i nieco psów uzupełnia świat zwierzęcy Neapolu.

Klimat Neapolu nakazuje obcym ostrożność, gdyż temperatura o różnych porach dnia ulega dotkliwym zmianom, po zachodzie słońca nagle i gwałtownie się oziębia i zimna rosa pokrywa ziemię. Osoby wrażliwe i wątłe, które nie zachowują należytej ostrożności, ulegają łatwo przeziębieniu i nabawiają się febry. Lekkie i łagodne przymrozki w zimie są tu o wiele dotkliwsze, aniżeli nasze mrozy, gdyż tutejsze mieszkania ze swemi posadzkami kamiennemi, z oknami dużemi i nie przystającemi szczelnie, a nadto bardzo często bez pieców, nie dają ochrony przed zimnem. Należy tedy uważać na to, aby okna mieszkania były zwrócone ku południowi, aby posadzki wyścielone były ciepłymi dywanami i piece znajdowały się w należytym stanie. Zwłaszcza podczas wiatru północnego t. zw. tramontana, który jest mroźny i przenikliwy, ostrożność jest bardzo wskazana, mieszkaniec Neapolu, zmuszony w takiej porze wychodzić z domu, zasłania sobie usta. Na stacyę klimatyczną dla chorych na płuca Neapol absolutnie się nie nadaje, jest to rozkoszne miejsce pobytu dla ludzi zdrowych i silnych, którzy mogą zwiedzać piękną i zajmującą okolicę i nie znużą się mozol-nemi nieraz wycieczkami do odleglejszych punktów, ani nie ucierpią wskutek nagłej zmiany temperatury. Najpiękniejsze są tu miesiące wiosenne, kwiecień i maj. Ale nawet i w lecie jest pobyt w Neapolu przyjemniejszy, aniżeli w innych wielkich miastach włoskich.

Nic dziwnego, że Neapol, posiadający tak bogate skarby sztuki, czarujący swem położeniem, klimatem i zabytkami wielkiej przeszłości, przyciąga zawsze do siebie obcych z całego świata. Najwięcej tu przybywa Anglików i Amerykanów, nieco mniej Niemców i Francuzów. Dla Polaków ma to piękne miasto i z tego powodu urok szczególny, że tu przebywali i tworzyli najwięksi nasi poeci. Tutaj bawił w r. 1830 największy wieszcz polski, Adam Mickiewicz, w towarzystwie wiernego przyjaciela swego, Odyńca i natchniony pięknością tego niezrównanego miasta i jego okolicy, napisał prześliczne „Wezwanie do Neapolu“, przypominające balladę Goethego „Mignon“. Tutaj napisał Odyniec do swego wielkiego przyjaciela piękny wiersz (Do Adama Mickiewicza. II. Po powrocie z Wezuwiusza). Tu przebywał kilkakrotnie śpiewak „lrydyona“ i napisał w r. 1839 i 1840 kilka pięknych wierszy miłosnych. Także Juliusz Słowacki, Konstanty Gaszyński i inni polscy poeci dłuższy lub krótszy czas spędzili w Neapolu. W nowszych czasach największa poetka nasza, Marya Konopnicka, w cyklu poezyi „Italia“, opiewa piękność i pełne uroku wspomnienia dziejowe tego miasta i jego okolicy, tak, iż w ten sposób zyskało ono znaczenie dla dziejów piśmiennictwa polskiego i oprócz swych innych zalet już z tego powodu dla żadnego Polaka nie może być obojętnem.

Przewodnik po mieście.

Od Villa Nazionale do kościoła katedralnego i do Muzeum.

Na zachód od piazza Vittoria (jak brzmi urzędowa nazwa, chociaż powszechnie jeszcze nazywają plac ten largo délia Vittoria), gdzie się wznosi posąg z bronzu wielkiego demokraty i męża stanu, Giov. Nicotera (1828—1894), dzieło Franciszka jerace z r. 1900, rozciąga się nad morzem Villa Nazionale. Jest to jedna z najpiękniejszych plantacyi Neapolu i miejsce spacerowe, wzdłuż którego na prawo wznosi się dzielnica obcych, Riviera di Chiaja, na lewo zaś biegnie via Caracciolo. Tu jest właściwe corso Neapolitańczyków, wieczorem ciągną tędy niezliczone powozy, począwszy od najkosztowniejszych pojazdów, aż do dwukołowego corri-colo, piesi zaś przechadzają się po alejach Villi Nazionale, wśród bogatej wegetacyi południowej, wśród rozłożystych drzew i bujnych krzewów południowych.

Villa Nazionale ma 1125 m. długości, w r. 1696, za rządów wicekróla księcia Mediny ozdobiono ją drzewami i wodotryskami, a w r. 1780 przeznaczono ją na ogród publiczny. Wśród akacyi, palm i dębów zimowych widnieją tu posągi, mierne naśladownictwa sławnych arcydzieł starożytnych. Pierwsza duża studnia niedaleko wschodniego wejścia zasługuje na uwagę, jest to starożytna czara granitowa z Paestum z czterema lwami, wyrzucającymi wodę z paszcz. Do r. 1825 znajdował się na tern miejscu sławny byk Farnezyj-ski, dziś w Muzeum, wspomniana zaś czara granitowa była do r. 1827 umieszczona na podwórzu kościoła katedralnego w Salerno. Potem następuje z prawej strony Esposizione permanente del circolo artistico, wstęp 50 c. w piątek 1 lira. Po lewej zaś stronie wznosi się sławne Akwarium, należące do stacyi zoologicznej, założonej w latach 1872—1874 przez niemieckiego przyrodnika, profesora i tajnego radcę, dra Antoniego Dohrna ze Szczecina (patrz niżej).

Pierwszą część Villi zamyka główny rondel, w którym się odbywają koncerty, w zimie od 4 do 6, w lecie od 9 do 11 godz. wieczorem i gdzie rozstawione są krzesła blaszane do użytku publiczności za opłatą 10 c. W pobliżu piękne palmy, klomby i pawilon muzyki. Po drugiej stronie widnieje pomnik filozofa i dziejopisarza, Jana Chrzciciela (Giambattista) Vico, który urodził się w Neapolu w r. 1669, umarł zaś w r. 1744. Po lewej stronie kawiarnia i restaura-cya de Naples. Dalej następuje, również po lewej stronie, popiersie Franciszka de Sanctis, potem piękna grupa drzew szpilkowych, majestatycznych dębów i dwie palmy, oraz otwarty kiosk z popiersiem Wergiliusza. Nieco dalej z prawej strony posąg Piotra Colletty, patryoty, jenerała i dziejopisarza, który urodził się w r. 1775 w Neapolu (fwr. 1831). Z lewej strony popiersie Enrica Alvino, architekta (1810— 1876). Potem po prawej stronie nimfeum z „Porwaniem Europy“ (dzieło Angela Viva 1708). Na lewo znów okrągły kiosk z posągiem sławnego poety, Torkwata Tassa, śpiewaka „Jerozolimy oswobodzonej", dłóta Angela Solari ; mały obelisk, dokoła cztery hermy, w końcu zaś posąg sławnego pianisty, Zygmunta Talberga, który zmarł w Neapolu w r. 1871. W kierunku ku morzu dwa piękne wodotryski.

Na zachód graniczy Villa Nazionale z placem, zwanym piazza Principe di Napoli, na którym się wznosi wiele wspaniałych gmachów nowo zbudowanych, między innymi imponujący Grand Hôtel Hauser z pięknym ogródkiem palmowym.

Mniej więcej w samym środku Villi Nazionale widnieje biały budynek, w nim znajduje się wspomniane powyżej Akwarium, największe z zakładów tego rodzaju w całej Europie. Wchód od strony wschodniej. Otwarte codziennie od 8 godz. z rana do wieczora. Wstęp od 1 września do 30 czerwca 2 1., od 1 lipca do 31 sierpnia 1 1., w niedziele i święta po południu połowę. Katalogi illustrowane w różnych językach, jako to francuskim, niemieckim, angielskim i włoskim, kosztują 1 1.

Akwarium neapolitańskie prze- przeważnie z własnych funduszów wyższa bogactwem i pięknością oka- założyciela, rząd niemiecki przyczy-zów zwierząt morskich wszystkie nił się do kosztów budowy i urzą-angielskie i niemieckie i każdy zwie- dzenia kwotą 100.000 marek, a od dzający z podziwem oglądać będzie roku 1880 udziela też corocznie pe-tych, tak trudno dostępnych mie- wną kwotę na koszta utrzymania, szkańców morza południowego. Par- Angielscy "przyrodnicy złożyli w doter zawiera w 26 oddziałach mnó- wód uznania dla tego wspaniałego stwo ciekawych okazów zwierząt, j zakładu 1000 funtów szterlingów. zamieszkujących głębiny morskie, ; Austrya, Węgry, Niemcy, Rosya, od krwiożerczego rekina począwszy j Włochy, Anglia, Holandya, Belgia, (nr. 10), do najniepokaźniejszej gąb- Szwajcarya, tudzież Stany Zjedno-ki. Na szczególną uwagę zasługują czone Północnej Ameryki nabyły głowonogi (cephalopoda), których : dla swoich przyrodników prawo kotu jest zazwyczaj 6—8 odmian, zaj- rzystania ze zbiorów Akwaryum (za mujące jest karmienie dużej ośmior- używanie ich i pracę tamże płaci nicy (octopus, nr. 15), zaczernianie ¹ się rocznie przeszło 1800 lirów). Rząd wody przez mątwę pospolitą (sepia ; włoski wystawił swoim kosztem officinalis, nr. 19) i t. p. Akwarium nowy budynek obok dawnego, zawiera także drętwiki oczkowane Personal Stacyi zoologicznej (torpedo ocellata) dziwacznej posta- składa się z czterdziestu kilku osób, ci, opatrzone przyrządem elektry- na czele stoi dyrektor, u jego boku cznym, którego działalność można, ośmiu lub dziesięciu przyrodników biorąc rybę do ręki, wypróbować zajmuje trwałe posady, nadto jest (nr. 10 a). Dalej znajdują się tu ko- tu technik, maszyniści, palacze, la-rale, meduzy, ślimaki (pomrów poi- boranci, rybacy i majtkowie obsłu-ny, limax agrestis), crinoidea, asci- gający flotylę Stacyi, która się skła-dia, najdziwaczniejsze raki morskie, ! da z kilku mniejszych statków pa-polipy, robaki i t. p.    rowych, żaglowców i łodzi, służą-

Stacya zoologiczna służy do na- cych do eksploatacyi morza. Stacya ukowegó badania świata roślinnego ta zaopatruje swoimi preparatami i zwierzęcego, żyjącego w głębinach muzea i laboratorya całego świata morza Śródziemnego. Powstała ona ( i ogłasza corocznie drukiem kilka

tomów publikacyi swoich, jest ona Kto pragnie, może także zwie-najważniejszem ogniskiem nauki, dzić bibliotekę \ freski Jana Marées zajmującej się badaniem zwierząt (1873), najbardziej wykończone dzie-morskich.    ‘ ło mistrza (1837- 1887).

Gdy z Villi Nazionale idziemy do miasta naprzeciw Akwarium w kierunku północnym, mijamy piazza Pasquale, po prawej stronie obszerne koszary konnicy, po lewej kaplicę Angielską w stylu gotycko zmodernizowanym i przybędziemy do Santa Teresa, kościoła zbudowanego w r. 1625 przez Cositna Fansagę, malarza, rzeźbiarza i architekta (1591 — 1678). Zawiera on cztery piękne obrazy, które wykonał Luca Giordano, a mianowicie: ponad drzwiami S. Pietro Alcantara; z lewej strony: Przedstawienie Maryi; na prawo od głównego ołtarza: Św. Teresa ukazuje się spowiednikowi ; na prawo : Pokój w Egipcie. — Na lewo od kościoła św. Teresy kościół Ascensione zawiera również dwa obrazy tego samego malarza, a mianowicie na wielkim ołtarzu: Św. Michał (na sposób Gwidona Reni); na ołtarzu z prawej strony: Św. Anna (na sposób Pawła Veronese). -- Idziemy teraz w kierunku wschodnim wzdłuż via dei Mille i na prawo w dół przez via Santa Caterina (od której północno-wschodniego końca prowadzi via di Chiaja wprost na largo San Ferdinando) na piękny, trójkątny plac, piazza de’ Martin z kolumną dei Martiri. na pamiątkę czterokrotnego podniesienia się gnębionej ludności przeciw tyranii Burbo-nów, w latach 1799, 1820, 1848, 1860. Bohaterskie te wysiłki wyobrażają symbolicznie cztery lwy olbrzymie w rozmaitych pozycyach, otaczające kolumnę z marmuru wykutą, przyozdobioną trofeami, a na samym szczycie postacią bogini zwycięstwa z bronzu. Plan całości obmyślił Alvino, postać Victoryi wykonał Caggiano. Pomnik ten ukończono w r. 1864. Plac zamykają piękne pałace, a mianowicie od północno zachodniej strony palazzo Partanna, od południa palazzo Calabritto, a dalej palazzo Nunziante z małym ogródkiem.

Tam, gdzie ożywiona strada Chiaja od placu zwraca się ku miastu, wznosi się po lewej stronie, gdyby potężna warownia, pałac Francavilla (Cellamare), gdzie * niegdyś mieszkał pejzażysta niemiecki, Filip Flackert, przyjaciel Goethego. W kierunku południowo wschodnim prowadzi, zamknięta z obu stron pięknymi nowymi budynkami, via Domenico Morelli (dawniej Pace), a dalej via Chiatamone do nowej ulicy, via Partenope nad morzem, skąd piękny widok na morze, Wezuwiusz i Capri. Idźmy tą uroczą ulicą ku wschodowi, a ujrzymy przed sobą po prawej stronie Castel deSF Ovo, potężne i dumne zamczysko, sterczące groźnie u stóp góry Pizzofalcone (sokoli dziób) poza groblą 200 m. długą na wysepce w morzu. Zamek ten otrzymał swoją nazwę od owalnej formy.

Skalista wysepka, na której się Joannę I. w więzieniu, a później ten zamek wznosi, zwała się w sta- sam był w tym zamku oblegany, rożytności Megaris. Tu znajdowała W r. 1495 zdobył Karol VIII., król się niegdyś sławna neapolitańska francuski, zamek, który później za willa Lukulla, gdzie Cycero spotkał Ferdynanda II. uległ spustoszeniu, się z Brutusem na wiosnę r. 44 przed W r. 1503 zniszczył go wybuch pro-Chr. po zamordowaniu Cezary. Wil- chu, odnowiony został za hiszpań-helm I. rozpoczął w r. 1154 budowę skiego wicekróla don Pedra de To-zamku, dokończył jej jednak dopie- ledo i wtedy też otrzymał swój dzi-ro za Fryderyka II. Nicola Pisano, siejszy kształt (1532—1553). Dziśsłu-Fryderyk II. przechowywał tu swo- ży za więzienie wojskowe i nie je skarby w bezpiecznem ukryciu, zawiera wewnątrz zresztą nic cieka-Karol I. kazał powiększyć zamek wego.

i przebywał w nim niekiedy. Za Ro- Nowe budowle na północno-berta Mądrego malował tu Giotto wschodniej stronie zamku, Borgo w kaplicy swoje freski, ale przy pó- dei Marinari, wzniesione zostały źniejszych zmianach i przebudowach dla rodzin rybaków i żeglarzy, wy-znikły one bez śladu. Karol III. Du- partych ze swych dawnych domków razzo trzymał tu w r. 1381 królowę ! przez założenie nowych ulic.

Teraz możemy iść albo dalej przez via Partenope (zamykającą od wschodu Rione S. Lucia) i przez via Cesario Console i minąwszy po prawej stronie arsenał marynarki, dostaniemy się na piazza del Plébiscita — albo też możemy powrócić do wspomnianej powyżej via Chiatamone, która prowadzi pomiędzy pokrytem licznemi budowlami wzgórzem Pizzofalcone, a rzędem wspaniałych, nowo zbudowanych hoteli do przestronnej via di Santa Lucia (dawniej przytykającej do morza, dziś zaś oddzielonej od niego przez zasypaną część zatoki S. Lucia i wzniesiony nad nią Rione S. Lucia). Na via di Santa Lucia znajdowała się dawniej piękna studnia z symbolami życia morskiego, wykonana przez Dominika dy Auria i Giovanniego da Nola, dziś przeniesiona do Villi Nazionale.

Via di S. Lucia jest nadzwyczaj ożywiona i uczęszczana, tu można napotkać grupy Neapolitańczyków i obserwować sceny z życia ludu. Przekupnie sprzedają tu ostrygi i różno-kształtne „frutti di mare“, jako to rozmaite muszle, korale, ryby, raki morskie, mątwy, ślimaki itp. zachwalając swój towar głośnym krzykiem. Na dole płynie w sklepionej hali źródło siarczane, którego wodę zwłaszcza w lecie chętnie piją dla jej orzeźwiającego smaku, szklanka kosztuje 5 c.

Także via di S. Lucia łączy się za pośrednictwem wspomnianej via Cesario Console (z lewej strony widok na Castel S. Elmo) z wspaniałym placem del Plebiscito, na którym zwraca naszą uwagę piękny wodotrysk. Z lewej strony wznosi się gmach komendy wojskowej (comando generale militare), niegdyś pałac księcia Salerno, a jeszcze dalej, na wschodnim końcu ulicy (via) Solitaria i na południe od małego placu, piazza Paggeria, znajduje się stała wystawa sztuki do przemysłu stosowanej, Museo artistico industriale, otwarte w dni powszednie od 12—4, 5 lub 6-tej godziny. Prawą stronę placu del Plebiscito zajmuje pałac królewski (Palazzo reale), naprzeciw wznosi się piękna kolumnada w formie półelipsy, utworzona z 44 kolumn do-ryckich, a przed nią widnieją statuy konne z bronzu dwóch królów Neapolu w rzymskich szatach: Karola III. (dłóta Canovy) i Ferdynanda I. (postać króla wykonał Cali, a konia jego również Canova). W pośrodku kolumnady

San Francesco di Paola, kościół wotywny z powodu odzyskania królestwa, którego budowę w r. 1816 rozpoczęto za Ferdynanda I. według planów Piotra Bianchi, a ukończono w r. 1831, naśladując kształt Panteonu rzymskiego.

Kruchta w stylu jońskim o sześciu kolumnach marmurowych prowadzi do wnętrza (otwartego z rana do 12 godź.), gdzie 32 korynckich kolumn z marmuru mondragońskie-go podpiera okazałą, 53 m. wysoką, okrągłą kopułę. Kościół zawiera ośm olbrzymich posągów i sześć obrazów ołtarzowych z czasów założenia go. Od wejścia na prawo: 1. Posąg św. Jana Chryzostoma przez Gennara Cali. Obraz ołtarzowy : Śmierć św. Andrzeja z Avellino, malował Tomasz de Vivo. — 2. Posąg św. Ambrożego, dzieło Tytusa Angelinie go. Piotr Benvenuti : Ostatnia wieczerza św. Ferdynanda kastylij-skiego. -- 3. Św. Łukasz, posąg wykonany przez Antoniego Cali Na

muccini: Św. Franciszek de Paola czyni cud, przywołując do życia młodzieńca. — 4. Wielki ołtarz z drogocennych kamieni, jaspisu i lapis lazuli, przeniesiony tu z kościoła św. Apostołów, pochodzi z r. 1540, dwie kolumny po bokach, wykonane z odłamów różnobarwnego granitu, (t. zw. egipska breccia), pochodzą z San Severino, powyżej cztery anioły, jako karyatydy u trybuny dla królewskiej rodziny. — 5. Posąg św. Jana ewangelisty, wykonał Tenerani. Natale Carta: B. Gasparo. — 6. Statua św. Marka, dzieło Giuseppa de Fabris. Landi: Madonna della Concezione. — 7. Sw. Augustyn, statua wykonana przez Tomasza Arnauda. Camillo Guerra: prawo od chóru statua św. Mateu- Śmierć św. Józefa. — 8. Posąg św. sza, wykonana przez Finellego. Ca- Atanazego, wykonał Angelo Salaro.

Naprzeciw kościoła wznosi się imponujący pałac królewski (Palazzo reale). Gdy staniemy przed tym pałacem i obejmiemy wzrokiem cały plac del Plebiscito z wodotryskiem w pośrodku, z kościołem San Francesco di Paola

w głębi i kolumnadą w formie półelipsy przed nim, z okazałymi gmachami po obu stronach, uderzy nas natychmiast jego niezwykła piękność i plac ten obudzi w nas wspomnienie innego, o wiele większego i okazalszego, któremu wprawdzie nie dorównuje, chociaż go w miniaturze przypomina — placu św. Piotra w Rzymie.

Palazzo reale wzniesiony został według planów rzymskiego architekta, Domenica Fontany. Budowę jego rozpoczęto w r. 1600 za rządów wicekróla hiszpańskiego, hrabiego Lemos, a po pożarze z r. 1837, który go w znacznej części zniszczył, został w r. 1841 odbudowany. Front jego od strony placu del Plébiscita ma 138 m. długości, od strony morza 230 m. Od południa łączy go kryty most z arsenałem morskim (darsena), boczna loggia zawiera piękny ogród z altanami. Główna fasada ukazuje w trzech swoich piętrach dorycki, joński i koryncki porządek kolumn, lecz większą część łuków w parterze zamurowano dla wzmocnienia budowy. Na dole, obok głównej fasady, wznoszą się w ośmiu niszach posągi założycieli ośmiu rodów, które w ostatnich ośmiu wiekach nad Neapolem panowały, a mianowicie: (od lewej strony ku prawej) Ruggiero, Norman; cesarz Fryderyk II. z domu Hohenstaufów, który depce nogami papieską bullę; Karol Andegaweński; Alfons aragoński; cesarz Karol V. z domu Habsburgów; Karol III. Burbon ; Joachim Murat, szwagier Napoleona Wielkiego (w pozie nieco teatralnej); Wiktor Emanuel (z dobytym mieczem). Posągi te, wykonane w latach 1885—1888, to podarunek króla Humberta.

Co do uzyskania permesso na zwiedzenie pałacu patrz wyżej (str 103).

Wnętrze pałacu. Wchodzimy naprzód na 1) terasę ogrodową, skąd piękny widok na port i leżący w dole arsenał, w środku duży stół marmurowy. — Wspaniałe i przestronne schody państwowe, prawie całe z białego marmuru, ozdobione rzeźbami i posągami, wykonano w r. 1651. Idziemy teraz przez cały szereg wspaniałych komnat 2) Camera d’aspetto zawiera widoki z Ischii izAbruzzów, tudzież gladyatora (Herkulesa?) z bronzu, statuetkę z Herkulanum. 3) Anticamera. 4) Sale konwersacyi. 5) Sala balowa. 6) Sala bufetowa zawiera gobeliny z Caserty, wy: obrażające sceny mitologiczne, wazy z porcelany sewrskiej i dwie wazy porcelanowe z fabryki Capodimonte.

Zwiedzamy po kolei kaplicę z wspaniałym ołtarzem

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH i powałą odnowioną i pokrytą malowidłami w roku 1876 (oryginalne przedstawienie wniebowzięcia Matki Boskiej) przez Dominika Morellego. Na prawo wspaniałe schody marmurowe, o których wyżej wspomnieliśmy i mały teatr nadworny. — Od strony placu del Plebiscito znajdują się wspaniałe komnaty galowe: 1) Sala da pranzo (jadalnia): gobeliny. 3) Sala d’aspetto (poczekalnia): Lodov. Ca-racci, Chrzciciel; Caravaggio, Chrystus między uczonymi; Guercino, Sen Józefa; Schidone, Św. Katarzyna. Prócz tych obrazów gobeliny. 4) Sala tronowa, obita pięknym czerwonym brokatem złotem przetykanym, na górze złocone reliefy, w których allegoryczne postaci wyobrażają prowin-cye dawnego królestwa Neapolu. Gobeliny z Turynu. 5) Sala del Corpo diplomatico: gobeliny. Gobelin z prawej strony przedstawia Henryka IV. wracającego z polowania, z lewej strony Neptuna. Popiersia z bronzu wyobrażają Marka Aureliusza, Lucyusza Verusa i Bachusa (to ostatnie jest starożytne i pochodzi z Pompei). Wazy z porcelany sewrskiej. 6) Oratorio: Caravaggio, Orfeusz; Tycyan, Pier Luigi Farnese, 1547 (przemalowany) ; tegoż Magdalena (kopia). 7) Gabinet królewski: Roboty z różnobarwnego drzewa z Sorrento. 9) Gran sala dei corazzieri del re: gobeliny z Caserty. 10) Sala di ricevimento (sala przyjęć) : z lewej strony, Guercino, św. Hieronim; Luca Giordano, Madonna; Piero Donzello, Przybycie Trzech Króli (ze Santa Barbara). Co do tego obrazu należy zauważyć, że ma on na sobie wybitne piętno szkoły niderlandzkiej i jest raczej dziełem jednego z malarzy tejże szkoły, możliwie Jana van Eycka. 11) Sal one: Quinten Mat sys (?) Wekslarze; Schidone, Przenajświętsza Rodzina. Oprócz tego wazy sewrskie i japońskie. 12) Salo ne: Moncinelli, Śmierć Tassa, śpiewaka „Jerozolimy oswobodzonej“ ; Podesti, Lio-nardo da Vinci oddaje swój obraz, wyobrażający Wieczerzę Pańską. 13) Sal one: Ravesteyn, Zakonnica; Vaccaro, Ja-kób i Rachela; Orfeusz; Holbein (?), Portret. 14) Salone: Portret kobiecy tkany (szkoła flamandzka); gobelin, na którym przedstawiona jest śmierć Coligny’ego w nocy św. Bartłomieja. 15) Sala: Carlo Dolce, Św. Franciszek; Szkoła wenecka, Przedstawienie w świątyni.

Północne skrzydło pałacu królewskiego przytyka do teatru San Carlo. Na północnej stronie pałacu wznosi się posąg Italii na pamiątkę wielkiego dnia 21 października 1860, w którym ludność Neapolu powszechnem głosowaniem uchwaliła przyłączenie królestwa Neapolu do zjednoczonej Italii. — Potem następuje wielki teatr S. Carlo, który znaczeniem swem dla sztuki współzawodniczy z teatrem Scala w Me-dyolanie i długi czas uchodził za największy i najpiękniejszy w Europie. Tu wystawiono po raz pierwszy wiele sławnych dzieł Rossiniego, Belliniego, Donizettego i Merca-danta. Łączy się z nim przeto wielka tradycya, której na zewnątrz odpowiada okazały i imponujący wygląd.

Teatr ten zbudował w r. 1737 za Apollina i Muzy, apoteozy Sofokle-Karola III., podług planu sycylijskie- sa i Eurypidesa, na szczycie wień-go brygadyera, Giovanniego Men- czy Partenope geniusza tragedyi drana, architekt neapolitański, An- i komedyi. Wewnątrz zachowano gelo Carasale. W r. 1777 odnowił dawną okazałość, go wewnątrz Ferdynand Fuga. W ro- W krużganku na dole urzędują ku 1815 zniszczył go częściowo wiel- dziś jeszcze publiczni pisarze, cieki pożar, poczem został odbudowa- szący się zaufaniem ludu; przecho-ny przez Nicoliniego według pier- dnie mogą ich widzieć pochylo-wotnego planu, ale z nowymi orna- nych nad papierami i piszących mentami i frontonami; 14 jońskich j skrzętnie przy nizkich stołach, przed kolumn z marmuru podpiera zrąb, nimi stoją duże drewniane kałama-rzeźby przedstawiają cuda, zdziałane j rze, a kawałki lawy służą za przyci-przez Amfiona i "Orfeusza, dalej | skacze papierów.

Mały plac na zachód położony, largo San Ferdinando jest główną stacyą omnibusów, tramwai i dorożek ; z nim łączy się od zachodu via di Chiaja, a od północy 2V₄ km. długa, prosto się ciągnąca via Roma. Do teatru San Carlo przytyka mały ogród pałacu królewskiego, u którego wejścia widnieją statuy bronzowe dwóch poskramiaczy koni, wykonane przez barona Clodta w Petersburgu (1842), dar cesarza rosyjskiego Mikołaja I. (Takie same figury znajdują się przed królewskim pałacem w Berlinie). Dalej na prawo sklepiki drobnych handlarzy korali.

W ulicy San Carlo, gdzie po prawej stronie wznosi się główna fasada pięknego teatru S Carlo, znajduje się naprzeciw niej po lewej stronie Gaüeria Umberto I., zbudowana w latach 1887—1890 podług planu rzymskiego architekta Di Mauro w formie łacińskiego krzyża, rzekomo kosztem 22 milionów lirów. Jest to wspaniały pasaż kryty, którego krótsze ramię, począwszy od głównego wejścia na strada S. Carlo, ma 121,63 m. długości, dłuższe zaś, ciągnące się od via Roma do strada Municipio, 146,80 m. długości. Szerokość tych ramion wynosi 15 m., wysokość 34,30 m. Ośmiokąt, w którym oba te ramiona się przecinają i gdzie się znajduje duża kawiarnia, ma 36,21 m. średnicy, unosząca się zaś nad nim, z żelaza i szkła zbudowana kopuła ma 56,70 m. wysokości. Pod kopułą cztery anioły z miedzi. Ga-lerya jest bogato przyozdobiona stiukiem, złotem i rzeźbami, a zwłaszcza wieczorem przy elektrycznem oświetleniu sprawia czarowne wrażenie. Ma ona cztery wchody i zawiera wiele sklepów, pierwszorzędnych restauracyi i kawiarń, tudzież teatr Variété, Salone Margherita. Obok wejścia Banca d’Italia. Pod nr. 8 na I. piętrze (lift) znajduje się bogate Presepe, które było niegdyś własnością króla Karola III., a teraz przez antykwaryusza G. Varellego zostało tu na nowo wzniesione. (Presepe przypomina nasze szopki i jasełka na Boże Narodzenie i wyobraża Dzieciątko Jezus w żłobie leżące, któremu Trzej Królowie i tłumy ludu w rozmaitych malowniczych strojach neapolitańskich w okolicy górskiej hołd oddają. Figury te pochodzą z najlepszych szkół rzeźbiarskich Neapolu XVII. i XVIII. wieku. Takie żłobki (których najsławniejszy mistrz Matera był głową szkoły w r. 1700 szeroko rozgałęzionej) i dziś jeszcze ustawiają we wielu rodzinach na czas Bożego Narodzenia. Na zewnątrz Galleria Umberto I. wygląda mniej okazale od medyolańskiej Vittorio Emanuele, wewnątrz jednak dorównuje jej pod każdym względem.

Ku północy rozciąga się piazza del Municipio z konną statuą Wiktora Emanuela // , którą wykonał w roku 1897 Franceschi. Po lewej stronie Palazzo del Municipio, olbrzymi budynek, który wewnętrznym przechodem łączy via Roma i San Giacomo z placem. W latach 1819—1825 zbudowali go Luigi i Stefano Gasse, jako pałac dla ministerstw, dziś urzędują w nim władze miejskie. Obok głównego wejścia widnieją nazwiska Neapolitańczyków, którzy za panowania Burbonów zostali z powodu rokoszu straceni. W niszach obok bramy dwa posągi, z lewej strony króla Ruggiera I., z prawej cesarza Fryderyka II.

Na prawo od głównego wejścia znajduje się wchód do kościoła

San Giacomo degli Spagnuoli, objętego również fasadą pałacu municypalnego, a zbudowanego w r. 1540 przez hiszpańskiego wicekróla, Piotra di Toledo.

Wewnątrz na ścianie, na prawo zy Bernardino. Siciliano, Marka da od wejścia, piękny obraz Andrzeja Siena i inne znajdują się tutaj. — del Sarto : Przenajświętsza Rodzina. Za wielkim ołtarzem wznosi się oka-III. kaplica na lewo: Gian Bernardo zały grobowiec Don Pedra de Tole-Lama, Zdjęcie z krzyża. Także obra- do, wicekróla Neapolu (f 1553), jedno z najlepszych dzieł mistrza Gio- I wali pilnie Giordano, Ribera, Sal-vanniego da Nola. Dwie klęczące vator Rosa. — Z tyłu pomnik Han-statuy wyobrażają zmarłego i jego ; sa Waltera von Hierrnheim (f 1557). małżonkę, cztery figury wyobraża- Jak świadczy napis łaciński i nie-ją jego główne cnoty, a rzeźby na miecki, był on doradcą i pułkowni-sarkofagu przedstawiają chlubne j kiem Karola V. i jego syna Filipa II. czyny wicekróla: wojnę turecką, po- i służył im wiernie, broniąc ich kra-bicie korsarzy i uroczystość dzięk- ; jów na czele oddziału 6000 lanc-czynną. Studyowali je i przerysowy- knechtów.

Na zachodniem przedłużeniu placu del Municipio, który aż do portu sięga, wznosi się z prawej strony wspaniały i malowniczy Castel Nuovo, przypominający starofrancuskie zamki z blankami, murami i wieżami. Zbudowany w latach 1279—1283 za Karola l. Anjou, prawdopodobnie według planu Piotra cTAngicoart, był niegdyś rezydencyą królów z domu Anjou i aragońskich i hiszpańskich wicekrólów i słusznie uchodzi za najważniejszy pod względem artystycznym ze wszystkich zamków andegaweńskich. Dziś służy za kasarnię, zewnętrzne wały są zburzone.

Za króla Roberta przybyły tu inne formy. Ornamenty są pięknie dwie kapliczki, a jedna ze sal, pó- wykończone; łuk z zamurowanemi źniej zburzona, otrzymała freski po części kolumnami korynckiemi, Giotta. Za Alfonsa I. zamek został fryz i gzyms wspaniały," powyżej przebudowany w latach 1442—1458 attyka z godnemi uwagi rzeźbami, (dlatego też głosi napis na łuku wyobrażającemi wjazd króla Alfon-tryumfalnym, że Alfons założył ten sa I. Wykonali je Isaia da Pisa, zamek). W r. 1451 wzmocnicmo go Paolo Romano i Andrea delV Acqui-nowemi wieżami, a później w la- la. Na samym szczycie widnieją po-tach 1540 i 1740 jeszcze odnawiano, sagi trzech świętych : Michała, Anto-Wejście od strony północnej.    niego i Sebastyana (uszkodzone)

Wstępując mijamy straż (wstęp i dwóch bogów rzecznych. Poniżej wolny), zwracamy się na prawo, po- w niszach cztery główne Cnoty mo-tem na lewp i przybywamy po kil- narchów. Podwoje portalu, (odno-kuset krokach do wejścia zamko- wionę w roku 1899), zdobią rzeźby wego, które tworzy wciśnięty mię- z bronzu, wykonane przez Gugliel-dzy dwie okrągłe wieże, wspaniały \ ma Monaco z Neapolu (po r. 1462) łuk tryumfalny. Łuk ten wzniesio- i przedstawiające epizody walk Fer-ny został w latach 1454—1470 na dynanda I. z baronami, w medalio-pamiątkę wjazdu Alfonsa I. aragoń- nach Ferdynand I. i jego otyły syn. skiego (dnia 27 lutego 1443). Wyko- Po lewej stronie tkwi jeszcze kula nał go medyolański architekt i rzeź- armatnia z czasów wojen Gonsalva biarz, Pietro di Martino, (a nie Giu- z Cordovy. Napis poniżej rzeźb, wy-liano da Majano) w stylu odrodzę- obrażających wjazd króla Alfonsa, ma. Słusznie można pomnik ten ! opiewa: Alphonsus, hiszpański, sy-nazwać bramą tryumfalną stylu od- ! cylijski, italski król, pobożny, ła-rodzenia, który odtąd av Neapolu j Skawy, niezwyciężony. Napis górny: przychodzi do znaczenia i wypiera | Alfons I. założył ten zamek.

Na wewnętrznem podwórzu koszar kościół św. Barbary (kasztelan w domu pod nr. 224, na prawo od łuku tryumfalnego, otwiera na żądanie, napiwek 50 c.) posiada piękny

portal w najszlachetniejszym stylu wczesnego odrodzenia, który wykonał Mattia Fortimany w r. 1470 ; powyżej piękny posążek Madonny z aniołami na klęczkach, wykonał go w r. 1474 Franciszek Lau rana. Okrągłe okno pochodzi jeszcze z czasów gotyckich. Wewnątrz za wielkim ołtarzem z lewej strony obraz ze szkoły niderlandzkiej (ale przemalowany): Adoracya Trzech Króli. Na lewej ścianie : Ado-racya Matki Boskiej i Wieczerza Pańska, rzeźba z XV. w. Za chórem piękne schody kręcone z trawertynu, które po 158 stopniach prowadzą na szczyt wieży (XV. wiek).

Naprzeciw zamku, ku północy, na lewo od teatru del Fondo czyli Mercadante, prowadzi via Nicola Amore na plac Giełdy (piazza della Borsa), dawniej plac Garibaldego (gdzie się wznosi nowy gmach giełdy i studnia Neptuna, tu z innego miejsca przeniesiona) i przedłuża się potem, jako okazały Corso Umberto /. (Rettifilo), który w latach 1888—1894 poprowadzony został przez stare, gęsto zaludnione dzielnice, w kierunku północno-wschodnim aż do dworca kolejowego. Na nim z prawej strony wznosi się kościół 5. Pietro Martire z kilku pomnikami i obrazami. Między innymi dobry obraz ze szkoły flamandzko-neapoli-tańskiej XV. wieku: Św. Wincenty Ferrer, dokoła niego epizody legendy. Nadto piękny grobowiec renesansowy z XV. wieku. — Przed kościołem pomnik uczonego autora dzieł politycznych, Ruggiera Bonghi, urodzonego w Neapolu w r. 1828 (f 1895), wystawiony w r. 1900.

Naprzeciw północno zachodniego końca zamku i statuy konnej Wiktora Emanuela II., rozciąga się szeroka, podobna do placu via Medina w kierunku północnym, przy niej po lewej stronie (obok nr. 49) wznosi się ośm schodów niżej, aniżeli poziom ulicy, kościół

Santa Maria 1’Incoronata (wchód nr. 49 b, za sztachetami, otwarty tylko z rana od 9 do 12). Królowa Joanna I. kazała go zbudować w r. 1352 na pamiątkę swej koronacyi i zaślubin, a stara kaplica królewska pałacu sprawiedliwości, w której się właśnie odbył ślub królowej z jej krewniakiem, Ludwikiem z Tarentu, została włączona do nowego kościoła.    ₄

Ta kaplica królewska, cap. re- wych (trzeba przebyć 35 schodów), ale, zawiera freski ze szkoły sie- Zàkrystyan otwiera kaplicę i oświe-neńskiej, po części uszkodzone. Do- ca, za opłatą 35—40 c. Przed połu-stajemy się do nich schodami krę- dniem światło naturalne. W czte-conymi na lewo od drzwi wchodo- rech polach na sklepieniu krzyżo-wem ponad emporą (niegdyś skie- | wybornem oddaniem wyrazów twa-pienie zachodniej nawy bocznej), wi- rzy, bogatym, barwnym kolorytem dnieją Siedm sakramentów i Tryumf i znakomitem ugrupowaniem osób, Kościoła, które tu po raz pierwszy długi czas przypisywano je niesłu-w jednem malowidle łącznie zosta- sznie Giottowi (tego zdania był Fały przedstawione: 1) na łuku śród- sari), który jednak zmarł już w rokowym, z prawej strony sakrament ku 1337, a zatem 9 lat przed zaślu-małżeństwa (Joanna i Ludwik), z le- binarni Joanny z Ludwikiem z Ta-wej strony sakrament kapłaństwa rentu. Ale także i zdanie, jakoby (papież Bonifacy VIII. wyświęca Lu- Neapolitańczyk Roberto de Oderisio dwika Andegaweńskiego); 2) na le- był ich twórcą, jest mylne, jak to wym łuku z prawej strony spowiedź wynika z porównania z niewątpli-(Joanna u stóp kapłana), z lewej wem dziełem tego mistrza „Ukrzy-strony komunia św.; 3) na łuku po- żowanie“ w kościele San Francesco nad drzwiami po prawej stronie w Eboli. We freskach tych widoczne (z przodu) ostatnie namaszczenie są właściwości szkoły florentyjskiej, (Filip z Tarentu w ostatnich tchnie- ale przeważają właściwości szkoły niach), po lewej stronie (uszkodzo- sieneńskiej. — Na ścianach widnie-ny) tryumf Kościoła z postaciami ją resztki epizodów ze Starego Te-króla Roberta i jego syna Karola stamentu.

w szatach purpurowych; 4) na łuku W kościele na końcu lewej na-obok okrągłego okna, po lewej stro- wy bocznej, na lewo od chóru znaj-nie chrzest (księcia Kalabryi), po duje się kaplica del Crocefisso, któ-prawej stronie bierzmowanie (trój- ra zawiera również freski w stylu ga dzieci Joanny). Niektórzy upa- sieneńskim, niestety jednak bardzo trują w dwóch półfigurach naobra- uszkodzone. Po lewej stronie: kozie chrztu, z których jedna uwień- ronacya, wesele i inne wypadki z ży-czona jest wawrzynem, Petrarkę cia królowej Joanny I.; po prawej : i Laurę, a na obrazie małżeństwa św. Marcin i św. Jerzy. Przypisują znajdują w grupie osób tamże wi- je Gennarowi di Cola, uczniowi mj-zerunek*' Danta. Są to naturalnie strza Simona (XIV. wiek). — Po-tylko przypuszczenia. Malowidła te nad organami piękne roboty sny-odznaczają się naiwnym wdziękiem, cerskie.

Naprzeciw palazzo Fondi, zbudowany według planów

Santa Maria la Nuova, zbudowany w r. 1268 przez Giov. da Pisa, odnowiony zaś w roku 1599 przez Agnola Franco, Neapolitańczyka.

Kościół ten, do którego prowa- rej Franciszkanie, św. Bonawentura, dzą schody, ma jedną nawę podłu- Duns Scotus, Mikołaj de Lira i Ale-żną z 12 kaplicami i nawę poprze- ksander) pochodzą od Corenzia. — czną z dwiema kaplicami. Piękna W I. kaplicy z prawej strony: Giov. posadzka marmurowa niestety źle Antonio Amato, Sw. Michał (około zachowana. Freski na stropie wy- r. 1510), przedtem przypisywany Mi-konali neapolitańscy malarze zma- chałowi Aniołowi. — W III. kaplicy nierowani, Santafede (Koronacya z prawej strony: Marco da Siena, Najświętszej Panny Maryi) i Simone Ukrzyżowanie (wstylu Michała Anio-Papa; malowidła na kopule (Czte- ła). - W IV. kaplicy z prawej stro-

L. Vanvitellego. — Na górnym końcu via Medina pomnik kompozytora oper, Franciszka Sav. Mercadante (1797—1870). Przedłużenie via Medina tworzy skręcająca na lewo via San Giuseppe, stąd idziemy w pierwszą ulicę na prawo, via Santa Maria Nuova, gdzie się wznosi kościół ny: Ągnello delFiore, rzeźby w drze- czasów i opiewa: „Skoro Ferdynand, wie, Św. Franciszek, Eustachy, Se- siostrzeniec wielkiego Gonsalva, do-bastyan, na górze Narodzenie Chry- wiedział się, że szczątki Lautreca stusa, z boku Zwiastowanie. — W ka- leżały pochowane w kaplicy dziadka plicy del Crocefisso freski Coren- bez oddania im należytej czci, wy-zia. — W prawej nawie poprzecznej stawił książę hiszpański, pomny ludz-prawej ścianie wchodowej.-^m- kiej nędzy, ten pomnik francu-ńik Galeazza Sanseverino (f 1467), ! skiemu wodzowi“. Po prawej stronie z ośmiu rzeźbami, pięciu statuami ołtarza spoczywa Pietro Navarro, i pięknymi ornamentami. — W ka- który przeszedł do szeregów fran-plicy na prawo od chóru: krucyfiks cuskich, a pojmany do niewoli, drewniany, pięknie wykonany, dzie- w więzieniu w Castel Nuovo sam ło Giovanniego da Nola. — Na I się udusił. Napis na tym nagrobku wielkim ołtarzu Madonna z drzewa, pochodzi również od Pawła Giovio. rzekomo dzieło Tomasza degli Ste- Oba pomniki wykonał Annibale Cac-fani, z XIII. wieku (?), przemalowa- cavello (f około r. 1570), uczeń Giov. na. Świętych wykonał Ag. Borghet- da Nola.

przy

ti. — Pod organami: Luca Giorda- Malowidło na stropie : Cuda św. no, Dwaj aniołowie, w medalionie, Jakóba della Marca (któremu ka-(maiował w 8-ym roku!) — Prze- plica poświęcona), wykonał Massi-stronna kaplica po lewej stronie ; mo Stanzioni. obok wejścia, poświęcona św. Ja- Z lewej strony przytyka do ko-kóbowi della Marca, założona zosta- j ścioła klasztor, dziś budynek sądo-ła w r. 1504 przez wielkiego wodza wy, w którym się znajdują dwa pię-(„il gran capitano“), Gonsalva da kne krużganki (II. ma 36 kolumn Cordova. Po obu stronach ołtarza marmurowych) i refektarz z godny-widnieją tu dwa skromne grobowce, mi uwagi freskami niewiadomych które siostrzeniec założyciela ka- | malarzy: z lewej strony Adoracya plicy dwom sławnym przeciwnikom Trzech Króli, prawdopodobnie pen-tegoż w uznaniu ich męstwa posta- dzla Franciszka da T o le nt i no (przy-wić kazał. Po lewej stronie spoczy- pominą styl Perugina i Filippa Lip-wa tu francuski marszałek Lautrec, ! pi); — powyżej Koronacya Matki dowódca wojsk Franciszka I., który Boskiej (styl umbryjski). Po prawej oblegając Neapol w r. 1528, padł stronie: Chrystus niesie krzyż, pra-ofiarą dżumy. Napis na grobowcu wdopodobnie pendzla Wincentego tym, umieszczony tamże przez Pa- Ainemolo (z Palermo), około r. 1520. wła Joviusa (Paolo Giovio), świad- Obraz to wspaniały i wywiera silne czy o rycerskiej szlachetności owych wrażenie.

Wracajmy teraz na via S. Giuseppe, która przechodzi wprost we via Montoliveto. Tu po prawej stronie wznosi się

Palazzo Gravina, dziś główny urząd pocztowy i telegraficzny, wspaniały budynek renesansowy Gabryela cTAgnolo z Neapolu (1480—1510), wzniesiony dla Ferdynanda# Orsini, księcia di Gravina, dziś jednak zmodernizowany i przez dodane piętro i przebudowę po pożarze z r. 1848 zeszpecony.

Następuje z lewej strony piazza Montoliveto, z przodu piękna marmurowa fontanna Montoliveto z bronzowym posągiem Karola IL, wykonanym przez Cafara w r. 1663. Na górze po lewej stronie wznosi się kościół

Montoliveto, zwany także Sant' Anna dei LombardL Budowę jego rozpoczął w r. 1411 Guerello Origlia, ulubieniec króla Władysława, prowadził zaś dalej Andrea Ciccione w stylu wczesnego odrodzenia (1420). Bazylika o jednej nawie i płaskiej powale, zawiera wyborne rzeźby, kaplice otwiera zakrystyan za opłatą V₄ do V₂ lira.

W przedsionku po prawej stro- 1489—1492. Składa się ona z ośmiu nie grobowiec Dominika Fontany figur naturalnej wielkości: Chrystu-(t 1607), sławnego architekta Syk- sa złożonego do grobu otacza siedm stusa V. We drzwiach wchodowych osób klęczących dokoła Niego. Fi-podwoje renesansowe o pięknych gury te mają rysy twarzy osób ornamentach. Wewnątrz 10 kaplic współczesnych. I tak: Józef z Ary-porządku korynckiego.    matei ma rysy sławnego ówczesne-

Wnętrze kościoła. Po prawej go poety Sannazara, autora poema-i po lewej stronie od wejścia dwa tu „De partu Virginis“ (Neapol, 1526), piękne ołtarze Matki Boskiej, a mia- uczony humanista, Giov. Pontano, nowicie: po prawej stronie ołtarz przedstawiony jest jako Nikodem, Liguoro z rzeźbami Giovanniego da Alfons H. jako św. Jan, ulubienica Nota (Madonna, z lewej strony św. królewska, Lukrecya d’Alagno, jako Andrzej, z prawej św. Hieronim. Re- Marya Magdalena. — W starej za-lief: Cud św. Franciszka di Paola). krystyi (sacrestia vecchia) na Po lewej stronie od wejścia ołtarz prawo od chóru, zwanej także cap-Pezzo z rzeźbami Girolama Santa pella della Congregazione di S. Car-Croce, 1524, (Madonna, z lewej stro- lo, znajdują się piękne intarsye ny św. Jan Chrzciciel, z prawej św. w stylu wczesnego odrodzenia, któ-Piotr. Relief: Św. Piotr na wodzie), re wykonał Fra Giovanni da Vero-Oba te ołtarze należą do najpię- /za w r. 1500 (f 1525), a odnowił w ro-kniejszych w Neapolu z epoki odro- ku 1860 Minchiolli, tudzież freski dzenia i zdradzają wpływ Sansovi- Vasarego. — Na chórze za wielkim na. — W I. kaplicy z prawej strony, ołtarzem piękne roboty z drzewa przy ścianie duży pomnik (trzy sta- Angela z Werony w stylu wczesne-tuy) rodziny Mastrogiudici, między go odrodzenia. Po prawej stronie innymi spoczywa tu Marinus Curia- grobowce króla Alfonsa 11. (wyko-lis Surrentinus, Terrenovae cornes nał Giovanni da Nola) i fundatora (1490), który tę kaplicę założył (stąd kościoła (1411), Guerella Origlii, nazwa jej cappella Mastrogiudici). ulubieńca króla Władysława, również Piękny ołtarz marmurowy, na nim dzieło Giovanniego zNoli — WV. ka-rzeźba wyobrażająca Zwiastowanie, plicy z lewej strony znajduje się na dole siedm drobnych reliefów, pierwsze dzieło tegoż samego mi-przedstawiających sceny z życia strza, posąg św. Jana Chrzciciela Chrystusa, wykonane przez Bene- z rzeźbami bocznemi. 111. kaplica detta da Majano w r. 1489.— W III. z lewej strony: Biczowanie Chrystu-kapljcy z prawej strony: Santacro- sa, rzeźba Giovanniego da Nola. — ce, Św. Antoni, posąg i rzeźba. — Przychodzimy do najważniejszej ka-W kaplicy della Madonna, w prawej plicy (I. z lewej strony), cappella nawie poprzecznej grób kardynała Piccolomini, która zawiera pra-Pompejusza Colonna,wicekróla Nea- wdziwe skarby dzieł sztuki z epoki polu (f 1532) i dowódcy wojsk Ka- renesansowej. Naprzeciw wejścia wi-rola V., Karola Lannoy (f J527). — dnieje rzeźba Giulia Mazzoniego W przestronnej kaplicy Świętego z Piacenzy (1550): Chrystus rozpię-Grobu (cappella del Santo Se- ty na krzyżu, Marya, św. Jan, Mapo lero), przytykającej do końca gdalena. Po prawej stronie, na pra-prawej nawy poprzecznej, zasługuje wej ścianie wązkiej tryptyk Silve-na uwagę grupa z terrakoty, wyko- stra de’ Buoni (?) [podług Frizzo-nana w sposób naturalistyczny przez niego szkoła Pinturicchia], w po-Gwidona Mazzoniego, zwanego Mo- środku: Wniebowstąpienie, po lewej danino (z Modeny, f 1518) wiatach stronie: San Niccolb z Bari, poprą-

Wracamy teraz do fontanny Montoliveto i idziemy na lewo na via S. Anna dei Lombardi, poczem znów zwracamy się na lewo na via Maddaloni. Tu wznosi się po lewej stronie pałac Maddaloni, imponujący gmach, którego sień i schody wykonał Fansaga w r. 1630. Wewnątrz hala z malowidłem na stropie „Oblężenie Neapolu przez Ferdynanda I.“ pen-dzla Franciszka di Mura. — Na następnym rogu ul. Toledo palazzo de! principe d’Angri, zbudowany w r. 1773 przez Vanvitellego (koryncki porządek kolumn nad doryckim), pamiętny w dziejach nowej Italii, jako siedziba dyktatora Garibaldego w r. 1860.

wej: Św. Sebastyan (około r. 1470). Na lewej ścianie wązkiej Antoniego Rossellina z Florencyi (około roku 1475): Narodzenie Chrystusa, powyżej chór aniołów śpiewających i tańczących (sposób przedstawienia iście florentyjski, naiwny, ugrupowanie jasne, mistrzowskie, tchnące życiem i znakomite w szczegółach). W niszach statuy św. Jana ewangelisty i Łukasza, dwaj drudzy ewangeliści, św. Mateusz i św. Marek widnieją na górze w medalionach. Pięknie są wykonane cztery nagie Dzieciątka. Wspaniały grobowiec Maryi aragońskiej (f 1470), naturalnej córki Ferdynanda 1., a małżonki Anto-

| niego Piccolominiego, księcia Amal-fi, jest również dziełem Rossellinay które jednak po jego śmierci dokończone zostało przez Benedetta da Majono. Jest ono powtórzeniem pomnika kardynała Portogallo w S. Miniato we Florencyi, wykonanego również przez Antoniego Rossellino w r. 1461 i odznacza się malowniczą harmonią pojedynczych części. — W przyległym klasztorze znalazł w roku 1558 przytułek wielki poeta włoski Torquato Tasso, śpiewak „Jerozolimy oswobodzonej“. Dziś ten gmach, niegdyś klasztor Benedyktynów, jest siedzibą władz państwowych.

Idąc przez via Domenico Capitelli (dawniej Quercia) dostaniemy się na piazza SS. Triait à Maggiore, na którym się wznosi 30 m. wysoka kolumna na cześć Najświętszej Panny, Guglia della Concezione, w stylu barokowym Botti-glierego, 1747. — Na tym placu znajduje się kościół Jezuitów, Gesù Nuovo albo 5. Trinità Maggiore, zbudowany w r. 1584 w pałacu Roberta Sanseverino, księcia Salerno podług planów Jezuity Pietra Provedo. Portal w stylu wczesnego odrodzenia jest arcydziełem ornamentyki. Kościół ten o trzech nawach ma kształt krzyża greckiego i jest wewnątrz bogato ozdobiony. Trzęsienie ziemi w r. 1688 uszkodziło niestety kopułę, a z nią malowidło Lanfranca „Raj“, z którego pozostało jedynie czterech ewangelistów (przemalowanych). Ponad drzwiami wchodowemi fresk: Wygnanie Heliodora ze świątyni, pendzla Solimeny. W lewej nawie poprzecznej cappella S. Ignazio: Jeremiasz i Dawid, statuy wykonane przez Fansagę. Obraz: Widzenie św. Ignacego, wykonał Imparato, powyżej trzy freski pendzla

Ribery. — W prawej nawie poprzecznej: trzy freski, wymalował Luca Giordano. — Freski sklepienia ponad wspaniałym wielkim ołtarzem wykonał Stanzioni.

Na wschód od kolumny Matki Boskiej, naprzeciw kościoła, znajduje się dom pod nr. 20, zajęty obecnie przez drukarnię dziennika „Corriere di Napoli“. Tu w podwórzu, w dawniejszym refektarzu klasztoru św. Klary, obróconym później na skład mebli, można widzieć piękny fresk, niestety silnie uszkodzony, jednego z uczniów Giotta : Chrystus i cudowne nakarmienie 5 tysięcy. (Napiwek 40 centes.) (Najlepsze oświetlenie w godzinie południowej). Na oprawie widnieją tarcze herbowe króla Roberta i jego drugiej małżonki.

W pobliżu wznosi się kościół

Santa Chiara, przy ulicy S. Trinità Maggiore, jednej z najbardziej ożywionych ulic bocznych, przecinających via Roma. Kościół ten, Panteon neapolitański, założył w r. 1310 król Robert Mądry na cześć Ciała Pańskiego i jako kaplicę królewską. W r. 1317 połączono go z klasztorem Klarysek, w r. 1340 ukończono jego budowę, przyczem pierwotny styl gotycki został zatarty i zeszpecony. W r. 1752 odnowiono go z wielkim przepychem, ale bez dobrego smaku. Zewnętrzny wygląd kościoła jest imponujący i pełen powagi, zwłaszcza dla wznoszących się wysoko po odsłoniętej stronie północnej filarów. Fasada zawiera jeszcze stare okrągłe okno z bogatemi obramieniami. Z wieży, która oddzielona od kościoła, po lewej stronie jego w górę wystercza, pochodzą dwa dolne piętra z XIV. i XV. wieku, dwa górne natomiast dopiero z XVII. Kościoła tego nie powinien żaden obcy w Neapolu pominąć, gdyż budzi on zajęcie zarówno dla wspomnień dziejowych, jak i dla swych dzieł sztuki, albowiem zawiera piękne gotyckie grobowce królewskiego rodu Anjou i inne zajmujące rzeźby.

Wnętrze kościoła o jednej na- lomonem; Dawid przed arką przy-wie podłużnej, pokrytej sklepieniem mierzą, oba malował Seb. Conca. beczkowem i 20 kaplicach, czyniło Trzeci fresk: Salomon składa ofia-niegdyś wrażenie imponujące, jak j rę, jest dziełem Bonita, czwarty: to jeszcze dziś zdradzają filary i okna Św. Klara zmusza Saracenów do w chórze. Przebudowanie w r. 1752 ucieczkj, malował Franciszek di Nu-nastąpiło więcej z tendencyą deko- ra. — Ściana na lewo od wejścia: racyjną. W pierwotnym stanie po- Grobowiec Antoniego di Penna, taj-został jedynie chór zakonnic na nego pisarza króla Władysława, wy-tylnym końcu kościoła. Freski Giot- konał Baboccio w r. 1423, na nim ta znikły bez śladu.    widnieje rzeźba Matki Boskiej i św.

Przegląd kościoła. Freski pustelników. Nieco wyżej obraz Prze-na stropie: królowa Saby przed Sa- najświętszej Trójcy w stylu Giotta, otoczony darami wotywnymi. Gro- w stylu pizańskim. Na lewej ścianie bowiec ten przeistoczono w ołtarz, wązkiej: Męczeństwo św. Katarzyny, nad którym w małej kapliczce wi- W pośrodku: Św. Jan Ewangelista dnieje Madonna na tronie, przed w kotle z olejem. Na prawej ścianie Nią Antonio i Onofrio di Penna, wązkiej: Św. Katarzyna obala bał-hołd Jej składając.— Wewnątrz po- wany. — Obok VII. kaplica z lewej nad głównem wejściem, na fryzie strony: Lcinfranco, Ukrzyżowanie, nad balustradą organów: 11 drobnych Przy lewej ścianie starożytny sarko-płaskorzeźb z życia św. Katarzyny, fag z rzeźbami, wyobrażającemi Pro-cudnie piękne, choć pełne prostoty tesilausa i Laodamię (z czasów roz-postaci odbijają wyraziście gdyby kwitu rzymskiej sztuki). Sarkofag kamee na czarnem tle i budzą po- : ten służy za grobowiec dla Cezara dziw wdziękiem swych ruchów i uło- j Sanfelice, księcia di Rodi (f 1632), żeniem szat. Zajmująca ta rzeźba i stąd nazwa cappella Sanfeli-przypomina poniekąd toskańską ce!- W następnej cappella Lon-szkołę i dlatego uchodzą bracia Pa- gobardi della Cruz Ahedo: po ce i Giovanni da Firenze za jej twór- ! lewej stronie grobowiec z roku 1529, ców. Inni uważają Mikołaja Pisano i po prawej podobny z roku 1853. — za jej twórcę. — II. kapliczka z lewej Po ósmej kaplicy następuje sześć strony zawiera dwa sarkofagi z XIVw.; grobowców rodziny Anjou. Lewa z lewej strony Maura Raimonda j ściana boczna: grobowiec Maryi. Cabano, który za króla Roberta zo- | córki Karola Dostojnego (f 1344). stał królewskim majordomem, a za i Obok nowożytny grobowiec Pauliny Joanny I. wielkim podstolim (sene- i Ranieri, która z niezwykłem poświę-scalcus), (zmarł w r. 1334); po pra- ceniem pielęgnowała poetę Leopar-wej stronie syna jego Perrotta dego, (wykonał go Solari w r. 1878) (f 1336). — Obok trzeciego słupa po z leżącą figurą zmarłej w naturalnej lewej stronie: ołtarz Madonny delle wielkości. Obok tylnej ściany lewej Grazie. Obraz ołtarzowy, prawie zu- nawy poprzecznej : z prawej strony pełnie zakryty współczesnemi ozdo- grobowiec Agnieszki i Klemencyi, bami, przypisują bezpodstawnie Giot- córek Maryi księżny Durazzo, z któ-towi, jest to liche malowidło. — rych pierwsza, podobnie jak ich ma-Obok lewego wyjścia bocznego z pra- tka była żoną tytularnego cesarza wej strony wznosi się zgrabny pom- Konstantynopola, a mianowicie Janik młodej Antonii Gaudino, któ- kóba del Balzo, księcia Tarentu, ra zmarła jako narzeczona dnia 31 Wykonał go Baboccio. Z lewej stro-grudnia 1529, nie mając jeszcze 14 ny przy ścianie chórowej: grobo-lat. Grobowiec ten wykonał mistrz wiec ich matki, Maryi księżny Du-Giovanni da Nota, a napis na nim razzo (f 1366), wnuczki Roberta Mą-ułożył poeta neapolitański, Antonio drego, a siostry Joanny I., cesarzo-Epicuro (f 1555). Naprzeciw grobo- wej Konstantynopola, w cesarskim wiec Gabryela Adorno (f 1572), ad- ornacie. — Stąd na prawo za wiel-mirała za cesarza Karola V.— W V. ka- kim ołtarzem wznosi się wspaniały, piicy z lewej strony obok bocznych 13 m. wysoki, gotycki grobowiec ścian: grobowce hrabiego Raimon- Roberta Mądrego, króla Neapolu, da del Balzo (f w r. 1375) i jego żo- (t 26 stycznia 1343), który wykonali ny Izabelli, spokrewnionych z do- bracia Pace i Giovanni da Firenze rriem Anjou. Na I. z tych sarkofa- (a nie Masuccio). Pod wysokim, li-gów widzimy w rzeźbie hrabiego cznemi figurami ozdobionym bal-Rajmunda, jako myśliwego, na dru- dachimem, widzimy sarkofag z le-gim kobietę w książęcym stroju, żącą statuą króla, w szacie Franci-Pod postaciami obojga zmarłych szkanina, z koroną na głowie, przed umieszczone są napisy, powyżej wi- nim aniołowie odchylają zasłonę, dnieje Madonna. — Balustradę ka- dokoła niego allegorye cnót, opła-zalnicy, opartej na lwach, zdobią kujących zgon jego. Na siedmiu po-rzeźby z XIII. wieku na czarnem tle lach sarkofagu widnieją wyrzeźbio-ne postaci króla i jego rodziny, ¹ poprzecznej obok opisanego wła-a mianowicie z prawej strony jego ⁽ śnie pomnika Roberta, grobowiec druga żona Sancia, tudzież Joanna, jego najstarszego syna Karola, księ-z lewej strony jego pierwsza żona cia Kalabryi, który umarł w r. 1328 Jolanta, Karol, Marya. Ponad sarko- przed ojcem. Wykonał go Tino da fagiem w niszy jeszcze raz król Ro- Camaino ze Sieny (w latach 1332 bert, siedzący na tronie w królew- do 1333). Dalej na prawo grobowiec skim ornacie. — Po obu stronach Maryi Valois, jego małżonki (f 1331). freski jednego z uczniów Giotta, mylnie uważany za grobowiec córki Na samej górze Madonna pomiędzy jej Joanny, również dzieło Tinona. św. Franciszkiem i św. Klarą, któ- Kaplica z prawej strony, obok pra-rzy Jej przedstawiają klęczącą parę ; wej nawy poprzecznej, jest kaplicą królewską. Napis: Cernite Rober- i grobową Burbonów, w której zło-tum regent virtute refertum, przypi- ; żono zwłoki sześciorga dzieci Kasują Petrarce. — W prawej nawie i rola III.

Okazała dzwonnica (campanile) tego kościoła, dawniej uważana za dzieło Masuccia młodszego aibo ucznia jego Giacoma de Sanctis, powstała, jak to na podstawie nowszych badań stwierdzono, nie w XIV. wieku, lecz dopiero po roku 1600.

Gdy pójdziemy dalej ulicą S. Trinità Maggiore, przybędziemy wkrótce na plac S. Domenico Maggiore, na którym widnieje w środku obelisk w stylu baroku z spiżowym posągiem świętego Dominika (według planów Fansagi wykonał Vaccaro w r. 1737). Na placu tym wznoszą się piękne pałace: po prawej stronie (nr. 13—19) pal. Casacalenda, zbudowany przez Vanvitellego; nr. 12, pal. Corigliano (zbudował Mormando z Neapolu); po lewej stronie: nr. 9, pal. Sansevero podług planów Giovanniego da Nola; nr. 3, pal. Caviati, w stylu wczesnego odrodzenia. — Schody po lewej stronie placu prowadzą do bocznego wejścia do kościoła S. Domenico, którego wchód główny, zwykle zamknięty, znajduje się na podwórzu pretury, vico S. Domenico Maggiore.

Kościół San Domenico Maggiore (otwarty tylko od 7 do 11 godz.) zbudowany w r. 1289 przez Karola II. w stylu gotyckim, podług planów Masuccia, przebudowywany w latach 1446, 1605, odnawiany w latach 1850-3 i w r. 1888 jest jednym z najwspanialszych domów Bożych w Neapolu. Ma on 76 m. długości, 33 m. szerokości i 26,5 m. wysokości. Jest to kościół o trzech nawach, 27 kaplicach i 12 ołtarzach, a bogatemi złoceniami swemi i kolumnami ujętemi w pary wywiera potężne wrażenie, które jedynie osłabia szpetny strop kasetonowy z XVII. wieku. Najznakomitsze rody Neapolu posiadają tu od wieków swoje kaplice z licznymi pomnikami, które mają dla rzeźby wczesnego odrodzenia to samo doniosłe znaczenie, co pomniki w Santa Chiara dla gotyku.

córka Al-

I. kap 1 i ca z prawej strony obok cznej grobowiec Ettora Carafa, hra-ściany wchodowej, dziś w posiada- biego di Ruvo, (f 1511) z rzeźbami niu rodziny Saluzzo, niegdyś nale- ! treści mitologicznej, w najbliższej żąca do rodu Carafa. Z prawej stro- na lewo fresk: Madonna, pendzla ny grobowiec renesansowy Galeot- i jednego z dawniejszych malarzy nea-ta Carafa (f 1513) z medalionem politańskich. — W następnej (Villa-i postaciami dwóch kobiet płaczą- ni) na ołtarzu: Madonna della Rosa, cych (dzieło godne A. Sansovina). ! przypisywana legendarnemu mi-Naprzeciw barokowy pomnik jene- j strzowi Simonowi (w stylu umbryj-rała Filippa Saluzzo (f 1852). Obraz : skim). Naprzeciw na ścianie: Mar-ołtarzowy: Andrea da Salerno, Ma- ramaldo i książę Carlo della Gatta, donna, św. Marcin i św. Dominik, j rzekomo dzieło Zingara (również tudzież kilku członków rodziny Ca- w stylu umbryjskim). — Po drugiej rafa (przemalowany).— II. kap 1 ica : stronie piękny grobowiec Maria-z prawej stronÿ. Na ołtarzu na na d’Alagni, hrabiego Bucchianino dole: Madonna delle Grazie, fresk ; (f 1477) i jego małżonki, Catari-w stylu Giotta, rzekomo dzieło Agno- ! nelli Ursino, wykonał Agnello del la Franco (przemalowany); obok Fiore. Obok na lewo pomnik Nic-z prawej strony św. Magdalena, z le- cola di Sangro, księcia di Fondi, wej św. Dominik (rzekomo pendzla dzieło Domenica d’ Äuria. Stefanona). U prawej ściany: gro- Na końcu prawej nawy bocznej bowiec Bartol. Brancaccio, arcybi- znajduje się cappella Aquin o. skupa Trani (f 1341). — III. kap li- Przy prawej ścianie: grobowiec hra-ca zawiera stare freski (rzekomo biny Giovanna d’ Aquino (f 1345), pendzla Agnola Franco) w stylu urn- jeszcze prymitywny, rzekomo dzieło bryjsko-sieneńskim. — Siódma ka- Simona (umbryjski, ze szkoły Gen-piica z prawej strony (capp. del tilego da Fabriano). Naprzeciwko Crocefisso), zawiera piękne pom- przed wejściem do zakrystyi: go-niki z XV. stulecia. Wielki ołtarz, tycki grobowiec jej syna Cristofora ozdobiony bogato florentyjską mo- (t 1342) i jej męża Tomasza (f 1357), zaiką, wykonany został wedle pla- piękny, choć pełen prostoty. — Ponów Cosima Fansagi w r. 1652. Na wałę ‘zakrystyi zdobi malowidło So-nim w środku mały (zasłonięty) re- limeny; na ołtarzu: Zwiastowanie, lief, wyobrażający cud krucyfiksu, przypisywane Andrzejowi da Saler-którym uszczęśliwiony został św. no. Dokoła ścian w górze 45 dużych Tomasz z Akwinu. Jest to dzieło trumien drewnianych, okrytych aksa-Tomasza degli Stefani (z r. 1230). mitem, z których 10 zawiera zwłoki Zbawiciel rozpięty na krzyżu miał książąt domu aragońskiego. Spo-przemówić do świętego : „Benescrip- czywają tu: Ferdynand 1. (f 1494), sisti de me, Thoma, quam ergo Ferdynand II. (1496), jego ciotka, mercedem recipies?“ A na to od- królowa Joanna, córka Ferdynanda parł święty: „Non aliam nisi te“, (f 1518), Izabella (f 1524),

Freski po obu stronach ołtarza fonsa II., żona Jana Galeazza Sforzy, (z prawej strony: Chrystus dźwiga- księcia Medyolanu i inni. Trzecia jący krzyż, z lewej : Zdjęcie z krzy- trumna z prawej strony kryje zwło-ża), zdradzają wpływ szkoły fla- ki Ferdynanda Franciszka d’Avalos, mandzkiej. Na lewo od ołtarza gro- margrabiego di Pescara, sławnego bowiec Franciszka Carafa (f 1470), wodza i bohatera Rawenny i Pawii, arcydzieło Agnella del Fiore ; na- który umarł w r. 1525 w Medyola-przeciwko grobowiec Diomeda Ca- nie z ran odniesionych na polu wal-rafa, również dzieło Agnella, jednak- ki. Był on mężem sławnej poetki, ż.e dokończone przez Giovanniego Wiktoryi Colonna, przyjaciółki Mi-da Nola. — W małej kapliczce bo- chała Anioła, która po jego śmier-

ci w Ischii zamieszkała, opiewając ! groby rodu Tomaceliich (po lewej tu czyny męża swego. Na grobie j stronie z r. 1529, po prawej z r. 1437). widnieje popiersie zmarłego, po- W VI. kaplicy przy lewej ścianie: darty sztandar i miecz. Napis two- oryginalny i godny uwagi grobowiec rzą wiersze Ariosta.    Letycyi Caracciolo (1340). — W V.

(1565), wykonany przez Dominika d’ Auria, po lewej grobowiec poety Bernardina de Rota (f 1575), najlepsze dzieło tego samego mistrza z uzmysłowionemi postaciami rzek Arno i Tybru. — W III. kaplicy: obraz ołtarzowy Scypiona Gaetano, Męczeństwo św. Jana Ewangelisty, na dole rzeźby z XV. wieku, wyobrażające św. Jana, Dominika i Tomasza z Akwinu. Po lewej stronie grób Antoniego Carafa, zwanego Malizia (f 1438), pomnik wykonany przez neapolitańskiego architekta, pod widocznym wpływem Donatella i Majanich, allegorye cnót mają piętno sztuki starożytnej. — II. k a-plica w stylu XVII. wieku z cudowną Madonną di S. Andrea. — I. kaplica przy ścianie obok lewego wchodu (S. Stefano) zawiera: nad ołtarzem obraz : Chrystus wieńczy św. Józefa, dzieło malarza neapolitańskiego, Luca Giordano; po lewej stronie: Adoracya Trzech Króli, malarza niderlandzkiego, powyżej Madonna, rzekomo/lndrzeia da Salerno.

W przyległym klasztorze przebywał w r. 1272 św. Tomasz z Akwinu, jako profesor filozofii (doctor iversalis) na założonym wtedy uniwersytecie. Na wykłady tego wielkiego scholastyka, (urodzonego w roku 1224 f 1274) przybywali król i najznakomitsi mężowie. Zachowały się jeszcze cela jego, dziś kaplica i sala wykładowa. Później wychowywał się tu Giordano Bruno, sławny filozof i myśliciel, ofiara swoich przekonań, spalony na stosie w Rzymie na dzisiejszym Cam-po dei Fiori, w miejscu, gdzie mu wiek XIX. postawił piękny pomnik z bronzu, o kilka kroków od teatru Pompejusza, gdzie niegdyś zginął

W prawej nawie poprze- groby rodziny Andrea. — W IV. ka-cznej, przy ścianie wchodowej z pra- | plicy mieszczą się groby rodziny wej strony: grobowiec Don Ursa, Rota. W niszy ołtarzowej widnieje z rzeźbą przedstawiającą św. Hiero- posąg św. Jana Chrzciciela, dzieło nima, dzieło Giovanniego da Nola. Giovanniego da Nota, po prawej Potem obok słupa środkowego: gro- stronie grobowiec Alfonsa de Rota bowiec Galeazza Pandone (f 1514), również dzieło Giovanniego da Nola. Stąd prowadzą drzwi do części dawniejszego kościoła, gdzie się znajduje kilka ciekawych grobowców, a to: grobowce Gallotiego (t 1860), rodziny Rota, Giovanniego Battisty (f 1512), powyżej Giov. Franciszka (f 1527), obok pomnik Berardinusa i Porcÿi Capece Rota (f 1559), Giovanniego da Nola, z obeliskiem medalionami. Tutaj znajduje się boczne wejście do kościoła.— Wielki ołtarz, bogato ozdobiony, (z mozaiką florentyjską) jest dziełem Cosi ma F ans agi (1652). — Świecznik wielkanocny z misternie wykonaną podstawą; zdobi go dziewięć alle-goryjnych figur z XIV. wieku, pełnych wdzięku i swobody. (Wpływ pizański).;— Na wązkiej ścianie lewej nawy poprzecznej, na górze: relief z ośmiu figur złożony, z XIV. wieku; poniżej grobowce Giovanniego di Durazzo (f 1323) i Filipa di Taranto (f 1335), dwóch synów króla Karola II., z długim napisem w wierszach leonińskich <t. j. takich, których środek i koniec się rymują). — Lewa nawa boczna.

W ósmej kapliczce (S. Maria un délia Neve): ołtarz z wypukłorzeźbą, przedstawiającą Madonnę, po lewej stronie św. Jana Chrzciciela, po prawej św. Mateusza, najlepsze dzieło Giovanniego da Nola z r. 1536. Tu wznosi się także pomnik poety Giam-battisty Mariniego z Neapolu (f 1625), niegdyś znanego autora napuszy-stych utworów, którego popiersie z bronzu wykonał Bartłomiej Vis-contini. — VII. kaplica Ruffo Bagnara: obraz ołtarzowy pendzla Lionarda da Pistoja, Męczeństwo św. Katarzyny (około r. 1520). Dwa

Cezar z ręki spiskowców. Założona swoje posiedzenia, póki się nie prze w r. 1471 przez uczonego humani- niosła do pałacu Tarsia, u stóp S. stę Giov. Pontano t. zw. Accade- Elmo. Dziś jest dawny klasztor sie-mia Pontaniana odbywała tu dzibą władz administracyjnych.

Na wschód od San Domenico prowadzi vicoletto San Domenico do vico San Severo, tu znajduje się (nr. 15)

maga mu w tern ijego opiekuńczy geniusz t. j. własny rozsądek. Posąg ten wykuł Queiroli (1704—1762) z jednego kawałka marmuru. — Po lewej stronie „Pudicizia“ (wstydli-wość), statua kobiety, żony Antonia, Cecylii Gaetani, okrytej przejrzystą szatą, która dozwala widzieć jej piękną Budowę ciała, dłóta Cor-radiniego (f 1752). Znakomita technika i zręczność mechaniczna łączy się tu z przesadą, brakiem naturalności i gonieniem za efektami. Także i 5 innych posągów reprezentuje szkołę Berniniego.

cappella di Sansevero czyli Santa Maria delta Pietà de' Sangri (klucz u portyera w domu pod nr. 9 na largo San Domenico, napiwek 50 c.). Mały ten kościółek został w r. 1590 przez Franciszka di Sangro poświęcony Madonnie, w r. 1608 przeznaczył go arcybiskup Alessandro di Sangro di Sansevero na miejsce wiecznego spoczynku dla członków swej rodziny, a w r. 1766 ozdobił go Rajmund di Sa-gro dziełami plastyki.

Kaplica ta jest sławna z powodu trzech posągów, które dobitnie charakteryzują epokę baroku w dziejach sztuki i budzą podziw techniką wykonania. Na lewo od wejścia:

Chrystus po śmierci, posąg wykonany przez Sammartina (1728—1800).

Zmarły spoczywa na porfirowej podstawie, okryty najdelikatniejszym całunem. — Naprzeciwko posąg wyobrażający symbolicznie rozczarowanie „Disingan.no“. Antonio di Sangro uwalnia się tu ze zdradliwych sieci, jakie na niego zarzuciło życie i jego występki, a dopo-

Od largo San Domenico oddziela się główna ulica w kierunku północno wschodnim, zrazu jako strada Nilo, a później jako S. Biagio dei Librai. Tuż na rogu pierwszej ulicy bocznej z prawej strony wznosi się mały kościół S. Angelo a Nilo (tylko przed południem otwarty). Założył go kardynał Brancaccio w r. 1385. U ściany, na prawo od wielkiego ołtarza: grobowiec Rinalda Brancaccia (t 1427), dzieło Mi-chelozza, który usiłował tu dotychczasowy gotycki styl grobowców zastosować do nowych form renesansu, on to wykonał trzy karyatydy (Cnoty), natomiast delikatny relief w środku, wyobrażający Wniebowzięcie Najświętszej Panny, jest dziełem Donatella.

Druga ulica boczna od largo San Domenico w prawo, via deir Università, prowadzi nas na prawo do uniwersytetu, Regia Università degli studi, jednego z najdawniejszych w Europie, obejmującego pięć wydziałów, około 100 katedr i przeszło 5000 słuchaczów. Założył go cesarz Fryderyk II.

z domu Hohenstaufów w r. 1224, w r. 1780 przeniesiono go do kollegium Jezuitów, zbudowanego w roku 1605, ma on wielką bibliotekę (na I. piętrze, otwarta od 9—3 godz.) i bogate zbiory przyrodnicze, ważne zwłaszcza dla uczących się mineralogii. Dyrektorem biblioteki jest A. Miola. Na podwórzu kilka popiersi (między innemi piękny biust Giac. Leopardego, znakomitego poety) i posągi następujących mężów (od prawej strony ku lewej) : Pietra della Vigna, kanclerza Fryderyka 11. ; św. Tomasza z Akwinu ; G. B. Vico i Dominikanina Giordana Bruno, (wzniesiony w r. 1863). Budynek ten okazał się jednak za szczupły dla wzmagającej się z każdym rokiem liczby garnących się doń słuchaczów i dlatego buduje się obecnie wspaniały nowy gmach na Corso Umberto I.

Zwróćmy się teraz na lewo przez vico dell’ Université, a stąd idźmy uliczką, vicoletto Mezzocannone, na piazza di S. Giovanni Maggiore. Tu się wznosi kościół San Giovanni Maggiore, zupełnie nowo zbudowany. Przyległa kaplica San Giovanni Pappacoda ma wspaniały portal gotycki, dzieło Antoniego Baboccia (1415). Jest on wprawdzie w szczegółach nieco ociężały i przeładowany ornamentami, ale jako całość wywiera wrażenie imponujące.

Powróciwszy do uniwersytetu, idźmy ulicą vico San Mar-cellino, która się ciągnie naprzeciw niego w kierunku prawym, a znajdziemy się wkrótce obok kościoła

San Severino e Sosio, z klasztorem, w którym dziś umieszczone jest archiwum państwowe. Kościół ten, zbudowany w r. 760 jako oratoryum S. Sosio, został w r. 1490 przez Mormandego przebudowany, a w r. 1609 odnowiony i świeżo dekorowany.

im. Giambattista, wykonał go Pietro della Plata, 1524. Oba napisy grobowe pochodzą od Sannazara.— Obok chóru na prawo znajduje się sławna kaplicade’Sanseverini, mieszcząca grobowce trzech braci tego nazwiska, znakomite dzieło Giovanniego da Nola (1539—1545). Ci trzej bracia zostali w r. 1516 równocześnie zgładzeni ze świata trucizną przez ich stryja Ascania, który czyhał na ich majątek. Za ołtarzem w posadzce płyta grobowa matki ich Hipolity (f 1547). — Na chórze pięknie wyrzynane stalle renesan-

Gdy wejdziemy przez ostatnią kaplicę prawej nawy bocznej do kaplicy poprzedzającej zakry-styę (piękne drzwi renesansowe), wznosi się przed nami po lewej stronie piękny grobowiec 6 letniego chłopca, imieniem Andrea Bonifacio Ci-cara z posągiem zmarłego w leżącej pozycyi, rzeźbami 10 płaczących postaci i posążkiem patrona zmarłego. Jest to dzieło Giov. da Nola z r. 1530, przewyższające pięknością pomysłu wszystkie inne grobowce tego mistrza. Po prawej stronie grobowiec ostatniego z rodu Cicarów,

10

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

W należącym do kościoła klasztorze (niegdyś Benedyktynów), do którego wejście jest na vico San Severino, znajduje się archiwum państwowe, umieszczone tam od r. 1818, jedno z najważniejszych na świecie. Dyrektorem jego jest caval. dr. R. Batti, który udziela zezwolenia na zwiedzenie tego archiwum.

archiwum, z których najdawniejsze wystawione są w języku greckim, obejmują okres czasu od r. 703 aż po dzisiaj i zawierają dla badacza historyi i miłośnika starożytności skarby nieocenione. — Na podwórzu wznosi się pomnik dawniejszego dyrektora archiwum Capasso.

Trzeci krużganek dawnego klasztoru (dozorca obok wejścia do archiwum po lewej stronie) zawiera znakomite i godne widzenia freski, wykonane około r. 1500 przez różnych malarzy pod kierownictwem Antonia Solario, zwanego lo Zin-garo. Widzimy tu 20 dużych obrazów z życia św. Benedykta, które jednak niestety są bardzo uszkodzone i źle odnowione. Najlepszy jest obraz szary i na szarem tle malowany, przedstawiający świętego jako młodego chłopca, gdy w towarzystwie ojca swego i mamki udaje się do Rzymu. W ogólności odznaczają się malowidła te nie tyle ży-wem przedstawieniem akcyi, ile raczej harmonią, łagodnością i prostotą, która cechuje także tło krajobrazowe. Najlepsze oświetlenie w godzinach przedpołudn. — W podwórzu zwracają naszą uwagę resztki wspaniałego “olbrzymiego płatana, który wedle tradycyi miał zasadzić św. Benedykt; ze środka wyrosło później drzewo figowe.

sowę, które wykonali Chiarini i To-relli w r. 1487. Powałę zdobią freski Corenzia, który tu leży pochowany obok wejścia do zakrystyi. W kaplicy na lewo od chóru grobowiec Karola Troya, historyka (f 1858). W lewej nawie poprzecznej grobowiec admirała Vincenza Carafa (fl61 1) i księcia Franciszka de Marmilis (f 1649). W II. kaplicy lewej nawy bocznej zwraca naszą uwagę obraz ołtarzowy z sześciu części złożony, pendzla Andrzeja da Salerno, wyobrażający Madonnę z świętą Justyną i świętym Janem Chrzcicielem. *

Gmach zdobią freski i obrazy Corenzia. Archiwum zawiera około 40,000 dokumentów pergaminowych, sięgających VIII. wieku, akta kancelaryjne cesarza Fryderyka II. (1239 i 1240), akta rządowe władców z rodziny Anjou i Durazzo z lat 1268—1423 (razem w 378 tomach więcej, aniżeli 380,000 dokumentów z epoki andegaweńskiej). Dokumenty tedy tego

Vico S. Severino prowadzi do głównej ulicy, via S. Biagio dei Librai, tu po prawej stronie (nr. 114) Zakład zastawniczy, Monte delta pieta, imponujący budynek Cavagniego, nieco dalej po lewej str. nr. 39 palazzo Santangelo, zbudowany w r. 1466 w florentyjskim stylu pałacowym. — Idźmy teraz przez via San Gregorio w kierunku północno zachodnim, poczem wyjdziemy na ożywioną via dei Tribunali, a idąc dalej ku zachodowi dojdziemy do wieży San Pietro a Ma-jella. Po lewej stronie kościół San Pietro a Majella, wzniesiony w r. 1300 w stylu gotyckim, kilkakrotnie przebudowywany. Środkową nawę pokrywa nowożytna płaska powała, którą zdobią freski Calabresego (Celestyn V. i św. Katarzyna), należące do najlepszych w swoim rodzaju (1660). Na prawo od wielkiego ołtarza posąg św. Sebastyana, dłóta Giovanniego da Nola. W lewej nawie poprzecznej (przy ważkiej ścianie) grobowiec Giovanniego Pipina di Barletta (f 1316), założyciela kościoła i ulubieńca króla Karola II. Napis na grobowcu w wierszach leonińskich. Na chórze stalle renesansowe. Stara wieża zbudowana w rzymskim stylu, — W przyległym klasztorze znajduje się konserwato-ryum muzyczne (R. Collegio di musica), założone w r. 1537. Tu kształcili się znakomici uczniowie, jak Bellini i Zingarelli, a długi czas kierował niem Mercadante (f 1870). W bibliotece jego znajdują się drogocenne rękopisy Paesiella, Jo-mellego. Pergolesego i innych. — W poblizkiej strada S.

M. di Costantinopoli znajduje się pomnik Belliniego.

Santa Maria Maggiore, kościół wzniesiony w r. 1654 przez Fansagę na miejscu starożytnej świątyni Dyany, której szczupłe resztki widoczne są na dole u wieży z cegły zbudowanej. Także kropielnica sporządzona jest z starożytnego kapitelu korynckiego.

Najbliższy większy kościół jest San Paolo Maggiore, zbudowany w r. 1590 podług planów Teatyna Franciszka Grimaldego, na miejscu starożytnej świątyni Kastora i Pol-luksa, którą wzniósł był niegdyś Tarsus, prokurator za czasów Augusta. Piękny przedsionek tej świątyni zachował się był aż do r. 1688, w którym to roku zniszczyło go trzęsienie ziemi. Dziś widać tu jeszcze dwie korynckie kolumny i ułamki architrawu. Dzisiejszy kościół jest piękną budowlą z r. 1590 o trzech nawach, strop nawy głównej ozdobił freskami Massimo Stanzioni. W III. kaplicy z prawej strony, tegoż mistrza: San Gaetano. Zakrystyę zdobią freski Soli-meny (najlepsze jego dzieło). Krużganek (wchód strada S. Paoio 14) zajmuje miejsce starożytnego teatru, wsławionego grą Nerona, z którego jeszsze pozostały resztki cegieł i 22 kolumn granitowych. Tu było za czasów rzymskich centrum

Idźmy teraz przez via dei Tribunali w kierunku przeciwnym tj. ku Wschodowi, tu po lewej stronie (niedaleko za San Pietro a Majella) wznosi się zajmujący kościółek San Giovanni Evangelista del Pontano, zwany zwykle Cappella Pontaniana, zbudowany w r. 1492 w stylu odrodzenia z ciemnej lawy. Sławny humanista i przełożony akademii neapo-litańskiej, Giovanni Pontano (1426—1503), sekretarz państwowy Ferdynanda I., przeznaczył ten kościółek na grobowiec dla swej rodziny. Zawiera on sentencye moralne i oryginalne napisy na grobach członków rodziny Pontano i ich przyjaciół. Obok

miasta. Przed kościołem po prawej stronie widnieje popiersie bronzowe sw. Kajetana da Thiena, założyciela zakonu Teatyńskiego, urodzonego w roku 1480 w Vicenzy, zmarłego w r. 1547 w Neapolu.

Na małym placu przed San Paolo, po drugiej stronie ulicy dei Tribunali, znajduje się kościół San Lorenzo. Stary ten kościół zbudowany został jeszcze w r. 536 (zachowały się dwa portale), po trzęsieniu ziemi w r. 1240 odnowiony (do tego okresu należy nawa podłużna i poprzeczna). Karol I. Andegaweński, chcąc uświetnić zwycięstwo swe nad Manfredem pod Beneventem w r. 1265, rozpoczął odbudowywanie uszkodzonego kościoła, ale ukończył je dopiero następca jego, Robert Mądry, w r. 1324. Z tego czasu pochodzi główny portal i chór z wieńcem 9 kaplic, zdradzający widocznie francusko-gotycki sposób budowania. W r. 1580 został on jednak zmieniony, a kościół przez dobudowę drewnianego chóru i dodanie balustrady zeszpecony. Zwyczajna dzwonnica pochodzi z r. 1487. Zarys kościoła jest jeszcze zupełnie średniowieczny; zwykłą, szeroką nawę zamyka na końcu śmiały, szeroko rozpięty łuk tufowy.

znajdują się freski w stylu sieneńskim. — W prawej nawie poprzecznej duża kaplica na końcu: Św. Franciszek jako założyciel zakonu Franciszkanów, nadaje regułę zakonną, obraz przypisywany Antoniemu Solario, zwanemu Lo Zingaro, w istocie jednak ze szkoły van der Weydena. — Na wielkim ołtarzu, ponad płytą ołtarzową (mensa) w niszach : posągi św. św. Franciszka, Laurentego ï Antoniego, dzieło Giov. da Nota. Rzeźby wyobrażające cuda trzech świętych, są dziełem tego samego mistrza, w' którem tenże prześcignął wszystkich swych współczesnych współzawodników neapolitań-skich (1478). — Za wielkim oftarzèm w obejściu dokoła chóru cztery grobowce, a mianowicie (od prawej strony): 1) Katarzyny Austryaczki (f 1323), córki Albrechta I., żony księcia Kalabryi, Karola, z baldachimem w formie piramidy i bogatą mozaiką, sarkofag. Obok tamtego: 2) Joanny di Durazzo, córki Karola Durazzo i jej męża Roberta d’Artois, oboje zginęli razem z trucizny dnia 20 lip-ca 1387. W dole allegorye trzech

Wnętrze. Duży obraz ponad głó-wnem wejściem: Chrystus i św. Franciszek, jest pendzla Wincentego Corso. Na prawo od wejścia grobowiec admirała Lodovica Aldemoresco (f 1380), dzieło Baboccia, wprawdzie bardzo zniszczony, ale godny uwagi, gdyż tu po raz pierwszy przedstawieni są na takim pomniku członkowie rodziny w modlitwie. Sarkofag podpierają statuy czterech członków rodziny, rzeźba na sarkofagu wyobraża św. Józefa, który przedstawia Madonnie rodzinę Aldemo-reschi, na samej górze zaś leży zmarły w zbroi. — Na prawo od I. kaplicy z pr. strony, w posadzce nagrobek znakomitego fizyka i przyrodnika Giambattisty della Porta (1550—1616).— IV. kaplica z pr. str.: piękny ołtarz renesansowy. V. kaplica: grób radcy Manso, przyjaciela sławnego poety Tassa. — W VII. kaplicy z pr. str. zwraca naszą uwagę obraz, przedstawiający koronacyę króla Roberta przez swego brata, św. Ludwika z Tuluzy, jest on dziełem pendzla Simona di Mart ino ze Sieny (między 1317 a 1320). Tamże

cnót, na górze dwaj aniołowie odchylają zasłonę. 3) Naprzeciw w zam-kniętem miejscu grobowiec Maryi Durazzo, córki Karola III. (f 1371) i 4) Karola /. Durazzo (f 1347). —

Przyległy budynek, niegdyś klasztor Franciszkanów, dziś zajęty przez wojsko, był długi czas siedzibą Zarządu miejskiego, na co wskazują dziś jeszcze umieszczone ponad wejściem od ulicy, barwne tarcze herbowe dzielnic miasta (se-dili). W klasztorze tym przebywał w r. 1343 wielki poeta włoski, śpiewak Laury, Petrarka, a w kościele San Lorenzo ujrzał niegdyś inny znakomity autor włoski, Boccaccio, piękną księżnę, która na nim tak wielkie wywarła wrażenie i którą opiewał pod imieniem Fiammetty.

W lewej nawie poprzecznej, w dużej kaplicy końcowej^ S.Antonio, widnieje piękny obraz: Św. Antoni Padewski i aniołowie, na złotem tle, przypisywany Simonowi Napolitano, widoczny tu jednak wpływ szkoły flamandzkiej (1438), (przemalowany).

ową

W Przechodzie wiodącym do strada deiTribunali epitaf Jakóba Rocca, wykonany przez Franciszka da Milano.

Idąc dalej przez via de’ Tribunali, przybędziemy po kilku krokach na niewielki plac, largo Gerolomini, gdzie się znajduje kościół S. Filippo Neri albo de’ Gerolomini, zbudowany w latach 1592-G620, przeładowany ozdobami, dziś jednak bardzo zaniedbany. Plan kościoła sporządził Dionisio di Bartolomeo, kopuła i nieco zmanierowana fasada marmurowa jest dziełem Lazzarego (1620), posągi na fasadzie wykonał Sammartino, 12 wspaniałych kolumn granitowych z wyspy del Giglio przedziela trzy nawy, ciężki strop ułożony w kasetony zdobią duże reliefy

Wewnątrz nad głównym wcho- znajduje się obraz Gwidona Reni, dem widnieje najsławniejszy fresk przedstawiający tego świętego. W po-Luki Giordana: Chrystus wypędza bliżu, u stóp kolumny w nawie ko-kupców z świątyni. Obraz na wiel- ścielnej, nagrobek uczonego Giam-kim ołtarzu jest pendzla Giov. Ber- battisty Vico (1670—1744). Także nardina Siciliana, boczne obrazy i w zakrystyi (wchód po lewej są dziełem Corenzia. Bogata kaplica stronie) znajdują się w tylnym po-św. Filipa Neri, na lewo od wielkiego koju obrazy Andrzeja da Salerno, ołtarza, ma na kopule malowidło Corrada, Domenichina, Salimbenie-Solimeny. W V. kaplicy z lewej stro- go, Gwid. Reni i innych. Katalog jest ny, kaplicy św. Franciszka z Asyżu, wyłożony do użytku zwiedzających.

Przybywamy teraz na szeroką ulicę, strada del Duomo, wiodącą od piazza San Gennaro do Marina. Minąwszy ją znajdziemy się na małym placu San Gennaro, na którym sterczy kolumna na pamiątkę strasznego wybuchu Wezuwiusza w r. 1631 i pomocy patrona Neapolu, św. Januarego ; szczyt jej wieńczy spiżowy posąg świętego (wykonany przez Finellego), który opieką swoją ochronił wtedy miasto od szkody. Schody wiodą do katedry św. Januarego czyli San Gennaro, główny wchód jest od via del Duomo. Kościół ten założył Karol I. Anjou w r. 1272 na miejscu starożytnej świątyni Neptuna, do budowy przystąpiono jednak dopiero za Karola II. w r. 1294, a ukończono ją za Roberta w r. 1323. Dawniejszy kościół katedralny Santa Restituta (do r. 1299) stał się podrzędną kaplicą, przytykającą do lewej nawy bocznej nowej katedry. Jest to budowa gotycka, w której widoczny jest wpływ francuski, o wysokich wieżach i ostrołukach. Późniejsze odnawiania zmieniły wiele. Główna fasada z r. 1299, w r. 1788 zmodernizowana, została w ostatnich czasach odnowiona i zaopatrzona we wieże, wspaniały gotycki portal środkowy jest dziełem Antoniego Baboccia z r. 1407. Trzęsienie ziemi z r. 1456 zniszczyło ten kościół w znacznej części, ale król Alfons 1. odbudował go napowrót. W 17 i 18 wieku kilkakrotnie odnawiany, zachował jednak wiele ze swego dawnego charakteru. Według głównego zarysu jest to bazylika o trzech nawach, z których główna pokryta jest powałą płaską i oddzielona z każdej strony ośmiu ostrołukami od naw bocznych, gotycko sklepionych. Chór otrzymał dopiero w roku 1744 swój kształt dzisiejszy. Piękna posadzka pochodzi z r. 1423, a w r. 1603 została odnowiona.

w r. 1608, podług planów Teatyna Franciszka Grimaldego, w formie krzyża greckiego i według koryn-ckiego porządku kolumn. Koszta budowy wynosiły milion dukatów. Napis na àrchitrawie opiewa: „Św. Januaremu, który od głodu, wojny, zarazy i płomieni Wezuwiusza za pomocącudownej krwi miasto wybawił, poświęca Neapol tę kaplicę, swemu obywatelowi, patronowi i zbawcy“. Przez piękne mosiężne drzwi w kraty, dzieło Fansagi, wchodzi się do wspaniałego wnętrza ; z obu stron wznoszą się dwie wysokie, zie-lonawe kolumny marmurowe. Kaplica jest przyozdobiona bogato w złoto i marmury, ma siedm ołtarzy, 19 posągów bronzowych, wyobrażających świętych, 42 kolumn z „broccatello“, prócz tego ozdobiona jest pozłacanym stiukiem. Wykonanie malowideł poruczone zostało Domenichinowi, jednakowoż z pięciu obrazów olejnych na posrebrzanej miedzi, 4 tylko są całkowicie jego dziełem. Znajdują się tu następujące obrazy: 1) Wskrzeszenie młodzieńca. 2) Męczeńska śmierć św. Januarego. 3) (godny szczególnej uwagi) Kobieta leczy w cudowny sposób chorych olejem lampy, która

Wnętrze. Ponad głównym portalem wewnątrz widnieją w niszach trzy statuy, pod niemi zaś znajdują się trzy groby: 1) Karola I.Andegaweńskiego (po lewej stronie) ; 2) wnuka jego, Karola Martella, króla węgierskiego (f 1301), po prawej stronie ; 3) Klemenzy Austryaczki (f 1295), żony poprzedniego, córki Rudolfa z Habsburga (w środku). Wicekról Olivarez odnowił je w r. 1599. Na słupach półposągi dawnych biskupów neapolitańskich. Ponad bocznymi wchodami Dawid z harfą i patronowie Neapolu z twarzami członków rodziny Farnese (między innymi papieża Pawła 111.), dzieło Vasarego z r. 1546. Malowidła na stropie nawy głównej są dziełem pendzla Fabrycy-usza Santafede (czworokątne) i Vin-cenza da Forli (owalne), freski na górze na ścianach bocznych malował Luca Giordano i jego uczniowie. Św.

III. kaplica w prawej nawie bocznej jest kaplica św. Januarego (od 8—12 godz. przystępna), cappella San Gennaro, zwana zwykle cappella del Tesoro. Miasto ślubowało tę kaplicę w czasie dżumy w roku 1527, budowę poczęto jednak dopiero

Cyryl i Chryzostom są pendzla Solinie nv.

wisiała przed grobem świętego. 4) naprzeciwko: Grób św. Januarego w Neapolu. 5) S. Gennaro wychodzi nienaruszony z rozpalonego pieca. Obraz ten ukończył Ribera. VI. obraz jest dziełem M. Stanzioniego i wyobraża cudowne wyleczenie opętanego. Na półkolach na kopule wymalował Domenichino w latach 1630—1640 obrazy: 1) Matka Boska jako orędowniczka Neapolu przed Chrystusem. 2) Ludność Neapolu szuka u św. Januarego opieki przed wybuchem lawy. 3) Św. January idzie na śmierć męczeńską. 4) Tenże uzdrawja ślepego. 5) Jego biczowanie. 6) Św. January w amfiteatrze z dzikiemi zwierzętami. 7) (z pr. str.) Modlitwa za Neapol. 8; (po lewej str.) Apoteoza tego świętego. Fresków na właściwej kopule nie mógł Domenichino ukończyć, gdyż zazdrośni na jego sławę Neapolitańczycy, Spagnoletto i Corenzio, zmusili go groźbami do zaniechania pracy. Wkrótce potem zginął nagle ten wielki artysta, prawdopodobnie otruty przez swych współzawodników. Malowidło kopuły ukończył Lanfranco. Ża wielkim ołtarzem znajduje się, oprawna w srebro i złoto, głowa św. Januarego w szkatułce o srebrnych drzwiczkach (1305). Tabernakulum wielkiego ołtarza, który zdobi srebrna rzeźba, wyobrażająca sprowadzenie relikwii św. Januarego, zawiera dwa naczynia z cudowną krwią tego męczennika, biskupa Beneventu, który w r. 305 za panowania Dyokle-cyana poniósł śmierć męczeńską. Gdy biskup św. Severus za panowania Konstantyna ciało św. Januarego przywiózł do Neapolu, przeszła krew tego św. w stan płynny. Od tego czasu powtarza się to zjawisko trzy razy rocznie (19 września, jako w dzień imienin męczennika, w I. sobotę maja, tudzież 16 grudnia), wyjątkowo także i w innych wypadkach i trwa kilka dni. Gdy cud ten odbywa się szybko, oznacza tp łaskę św. męczennika, gdy wymaga dłuższego czasu, znak, że św. Gennaro się gniewa, gdy zaś krew wogóle pozostaje w stanie skrzepłym, to należy oczekiwać wielkiego nieszczęścia i cały Neapol przejmuje trwoga i niepokój. Zwłaszcza w razie wybuchów Wezuwiusza ma cud ten moc uchylenia niebezpieczeństwa zagrażającego miastu.— Zakrystya za kaplicą del Tesoro zawiera malowidła Stanzioniego i Luki Giordana, wielką liczbę świętych szat i naczyń, srebrny biust św. Januarego i mitrę dla tegoż, pokrytą 3328 dyamentami, 198 szmaragdami, 168 rubinami i t. p. Wymienione popiersie sporządzone zostało dla króla Karola II. w r. 1306, nadto znajduje się tu 45 popiersi srebrnych innych protektorów miasta i różne kosztowności, tudzież czerwony rysunek kredą Domenichina, przedstawiający męczeństwo św. Gennara.

V- kaplica w prawej nawie bocznej, cappella Brancia, zawiera piękny grobowiec kardynała Franciszka Carbone (+ 1405), rzekomo dzieło Ant. Baboccia. — W prawej nawie poprzecznej cappellaCaraccioli, a w niej grobowiec kardynała Bernardino Caraccioli (f 1268). —Obok tylnej ściany prawej nawy poprzecznej sławna cappella Minutoli, (o-twarta codziennie od 6—8 z rana, później otwiera custode, napiwek 30 c.). Jest to gotycka budowa, górne freski ścienne są rzekomo dziełem pendzla Tomasza degli Stef ani z XIII. wieku, później kilkakrotnie przemalowywane, dolne zaś pochodzą od niewiadomego malarza. Ponad wielkim ołtarzem grobowiec kardynała Arrigo Minutoli (t 1412) z rzeźbą, wyobrażającą Najśw. Pannę i 12 apostołów, dzieło Antoniego Baboccia. Z boku dwa starożytne grobowce, po lewej str. arcybiskupa Orso Minutoli (f 1327), po prawej zaś arcybiskupa Filipa Minutoli (t 1303) z mozaiką. Pomniki te zostały później pomalowane. Tryptyk Przenajświętszej Trójcy na ołtarzu z lewej strony w stylu szkoły staro-sieneńskiej jest dobrze wykonanem dziełem Tadeusza di Bartola. Kaplica ta zawiera nadto na ścianach w dole wizerunki członków rodziny Minutoli z lat 1410—62.

Na lewo od tej kaplicy widzimy dalej przy ścianie pomnik Giambat-

tylnej ścianie, pomnik papieża Innocentego IV., sławnego wroga Ho-henstaufów. Napis na pomniku nazywa cesarza Fryderyka II. żmiją, którą papież rozdeptał. Twarz świetnie scharakteryzowana odsłania nam burzliwe dzieje owej epoki. Pomnik ten papieża, zmarłego w Neapolu w r. 1254, kazał wznieść w roku 1318 arcybiskup Umberto di Monto-rio, w XVI. wieku został odnowiony. Nad nim rzeźba wyobrażająca Madonnę, której Innocenty i Umberto cześć oddają. Pomnik i rzeźba są dziełem Pietra di Stefano. — Obok znajduje się grobowiec króla węgierskiego Andrzeja, który w roku 1345 w mieście Aversa, za sprawą swej żony Joanny, został zamordowany, jak głosi napis: „Andreae Ca-roli Uberti Pannoniae régis f. Nea-politanorum régi Joannae uxoris dolo laqueo necato Ursi Minutili pietate hic recondito“. — Przy lewej ścianie pomnik papieża Innocentego XII. w stylu baroku (Pignatelli z Neapolu, f 1696).

tisty Minutolego, wykonany przez Dominika d’ Auria w r. 1586. W następnej gotyckiej kaplicy Tocca grobowiec św. Asprena, jednego z pierwszych biskupów neapolitań-skich i freski ścienne, wyobrażające epizody z życia tego biskupa, które miał wykonać malarz Pippo Tesau-ro w r. 1270, przemalowane w roku 1750 przez jednego z uczniów So-limèny.

Pod wielkim ołtarzem (schody po prawej stronie prowadzą w dół; spiżowe drzwi; custode 30 c.) znajduje się bogato przyozdobione podziemie św. Januarego. Jest to mała podziemna bazylika o trzech nawach, starożytnych kolumnach i pięknej powale marmurowej, w niej grób św. Januarego. Godne uwagi są bogate i gustowne ornamenta, wykonane przez Tomasza Malvito z Como (1504) w najlepszym stylu odrodzenia. Jego dziełem jest również posąg kardynała Oliviera Caro-fa, założyciela tej kaplicy (1497—1507), w pozycyi klęczącej.

Malowidło na sklepieniu chóru jest dziełem Domenichina i wyobraża adoracyę aniołów.

Na lewo od wielkiego ołtarza zwraca naszą uwagę gotycka kaplica Capece Galeota, w niej z tyłu pod oknem stary obraz przedstawia Chrystusa,któremu św. January i św. Atanazya cześć oddają, miał go rzekomo wymalować Agnolo Franco w 15. w. (styl umbryjsko-sieneński). Po lewej stronie grobowiec Fabia Capece, wykonał Fansaga, po prawej Giacoma, wykonał Vaccaro. — Na końcu nawy głównej, po lewej stronie tron biskupi z r. 1342 w stylu gotyckim, prawdopodobnie dzieło Pizańczyka.

W lewej nawie poprzecznej, przy

tuż obok

W lewej nawie bocznej, nawy poprzecznej, cappellade’Se-r i p a n d i, w niej Piotra Perugino (?) : Wniebowzięcie Matki Boskiej (1460 r.). Po lewej stronie: Św. January poleca kardynała Oliviera Carafę Madonnie. — W środku nawy bocznej wchód do Santa Restituta (patrz niżej). — W następnej kaplicy obraz Marka da Siena: Niewierny Tomasz (1573 r.). Poniżej rzeźba Giovanniego da Nota : Złożenie Chrystusa do grobu. — Naprzeciw tej kaplicy, ku nawie głównej znajduje się piękna i oryginalna chrzcielnica, którą tworzy starożytna czara z egipskiego bazaltu na porfirowej podstawie, ozdobiona ba-chijskiemi scenami.

Na lewo od kościoła katedralnego, z którym połączona jest wyżej wymienionemi drzwiami lewej nawy bocznej (gdy zamknięte napiwek 30—50 c.), wznosi się ostrołukowa bazylika Santa Restituta, rzekomo na miejscu starożytnej świątyni Apollina, z której pochodzą prawdopodobnie stare korynckie kolumny w nawie. Do r. 1299 była ona kościołem katedralnym Neapolu. Budowę jej przypisują cesarzowi

Konstantynowi Wielkiemu w r. 326, poczem odnowiona została w r. 510, w r. 536 ozdobiona mozaiką, po pożarze w r. 795 częściowo przebudowana, od r. 820 jest miejscem wiecznego odpoczynku biskupów. Przy budowie nowej katedry została o znaczny kawał skrócona (w r. 1299), a w r. 1690 bogato, lecz bez dobrego smaku ozdobiona.

Kościół ten zachował jeszcze bocznych z lewej i prawej strony pierwotną formę bazyliki o trzech dwie duże płyty marmurowe z da-nawach, z których główna ma tylko wniejszych ołtarzy z 11 lub 12 wieku 21 m. długości i 12 m. szerokości z małemi rzeźbami w 15 polach, i zawiera po 6 starożytnych kolumn Z prawej strony na górze widzimy z każdej strony, z wspaniałymi ko- tu 5 epizodów z życia św. Januare-rynckimi kapitelami z marmuru, go, w środku czyny Simsona, w dole Ostrołuki w górze pochodzą z 12 legendę św. Eustachego. Po lewej wieku. Główną nawę pokrywa po- stronie: dzieje Jakóba ze Starego wała płaska, nawy boczne otrzymały Testamentu. Obok ściany wchodo-później sklepienia.    wej pomnik epigrafika Al. S. Maz-

Chór zajmuje całą szerokość zocchiego. nawy głównej ; fryzy malowane o wzo-    Na prawo od wielkiego ołtarza:

zawiera

rach arabskich (850 r.) otaczają na cappellaSanGiovanniinfonte górze półkopułę. Po obu stronach (drzwi zamknięte, wchód przez cap-wielkiego ołtarza wznoszą się dwie pella Piscicelli, ostatnią z prawej starożytne kolumny. Na obrazie oł- strony z tabernakulum z XV. wieku), tarzowym widnieje Madonna, św. kaplica chrztu, założona w r. 556, Michał i św. Restituta. Obraz ten jest najdawniejszym tego rodzaju wielkiego ołtarza przypisują Sylwe- pomnikiem w Neapolu strowi de’ Buoni z r. 1500, jak głosi stare mozaiki z VII. wieku, ostatni napis na obrazie. Nowsi badacze raz w r. 1898 odnawiane. Na ośmio-twierdzą natomiast, że napis ten jest kątnej budowie wznosi się tu kopuła, sfałszowany, a styl malowidła jest Mozaiki na ścianach wyobrażają: mieszany, neapolitańsko-umbryjski. dobrego pasterza (Chrystusa), jâ-

Na stropie nawy głównej: Przy- gnięta, ptaki, jelenie; pomiędzy łu-bycie zwłok świętej Restituty z I- kami: męczenników; na kopule schii, malowidło Luki Giordana. — tylko środkowe koło jest pierwotne Na lewo od wielkiego ołtarza k a- (wazy, kosze owoców, pawie). Na plica S. Maria del Principio, prawo od nowego okna wspaniały najdawniejsze oratoryum neapoli- Chrystus i kulaziemska. Jak wspom-tańskie z obrazem mozaikowym:Ma- nieliśmy, kaplica ta pochodzi z VI. donna, św. January i św. Restituta, wieku, a napis z prawej strony od wykonanym wedle napisu przez Lei- drzwi, jakoby ją założył Konśtan-lusa w r. 1322. Na wązkich ścianach 1 tyn w r. 343, jest błędny.

Via del Duomo prowadzi na południe do Mariny, w roku 1889 przeprowadzono ją przez dawne, brudne uliczki dzielnicy Pendino. Na południe z prawej strony stoi palazzo Cuomo z muzeum t. zw. Museo Civico Filangieri, które książę Gaetano Filangieri (f 1892) ofiarował w darze miastu. Otwarte jest ono w wtorek i w sobotę od godz. 9—3, w inne dni tygodnia trzeba dać napiwek, od 15. czerwca do 16 września zamknięte. Katalog zbiorów z r. 1888 kosztuje 2 liry.

Palazzo Cuomo jest to wspaniały I nia, zbudowany dla Ang. Cuomo gmach w stylu wczesnego odrodzę- | (1464—1488) prawdopodobnie przez florentyńskich mistrzów. Przy regu- j na krzyżu. — 1455. Ribera (Spagno-lacyi ulic w latach 1882—86 został | letto), Głowa św. Jana Chrzciciela on odnowiony i przez księcia Gaetana ; (za wzór służyła tu rzekomo głowa Filangieri dla jego zbiorów urządzony, księcia Colubrano, zamordowanego

Szeroka sala parterowa, ozdo- podczas powstania Masaniella). — biona mozaikami Salviatego w stylu 1466. Giulio Campi z Cremony, Ma-XIV. wieku zawiera różne zbroje donna. — 1467. Pawel Brill, Polowa-i starożytności. Ciekawość budzi ara- nie na,ptaki wodne. — 1470. Bern. gońska armata z XV. wieku. Kręcone Liiini, Sw. Prakseda. — 1477. Andrea schody wiodą na górne piętro, gdzie del Sarto, Madonna del Rifugio. — jest urządzona piękna sala wysta- • 1480. Kopia mozaikowa Madonny di wowa: artystycznie wykonana broń Foligno Rafaela (1836). —1489. Bern. z XVI. do XVIII. wieku, dwie włoskie Luini, Madonna i jedna z rodziny skrzynie z XVI. wieku, majolika, por- Bentivoglio.— 1494. Jan Chrzciciel celana, wyroby srebrne i z kości sło- van der Meiren (1664—1708). Zajęcie niowej, weneckie lustra, szkła z Mu- Gibraltaru przez Holendrów w roku rano, wyroby szmelcarskie z Limo- 1703. — 1495. Raff. Mengs, Cesarzo-ges i z Wenecyi, miniatury, zbiór wa Marya Teresa. — 1498. Dom. Mo-wachlarzy, medaliony, zegary, wy- r^///,Gaetano Filangieri. — 1512. Tie-roby kryształowe i około 60 starych polo, Trzej Królowie.— 1513. Sandro obrazów. Wymienimy następujące : Botticelli, Portret młodzieńca. — Nr. 1440. Ribera, S. Maria Aegyp- \5\Ą.Murillo,Allegoryaodnoszącasię tiaca. — 1446. Van Dyck, Chrystus j do dziecinnych lat cesarza Karola V.

Do kościoła katedralnego przytyka przestronny pałac arcybiskupa, zbudowany w XIII. stuleciu, a w r. 1647 przez kardynała Filomarino zupełnie odnowiony. Główna jego fasada zwrócona jest ku placowi Donna Regina. Naprzeciw wznosi się kościół S. Maria Donna Regina z należącym doń klasztorem, założony przez królowę Maryę, żonę Karola II., króla Neapolu, księżniczkę węgierską*(t 1323), a w roku 1620 odnowiony. Za wielkim ołtarzem widnieje grobowiec królowej założycielki, która dni swe zakończyła w przyległym klasztorze. Wykonali go Tino di Camaino i Gallardo Primario, I. ze Sieny, II. z Neapolu. W t. z w. starym kościele poza dzisiejszym, należy wymienić freski sieneńskie (Sąd ostateczny i inne, 1320—30). Strop kasetonowy pochodzi z początku XVI. stulecia.

W ulicy Anticaglia, zwracającej się ku zachodowi, znajdują się resztki starożytnego teatru, w którym niegdyś Nero popisywał się przed publicznością, jako aktor łaknący oklasków tłumów. Z okazałego niegdyś gmachu pozostały dwa łuki. — Idziemy dalej tą ulicą aż do largo Regina Coeli, potem skręcamy na prawo przez vicolo degli Incurabili, gdzie się znajduje szpital nieszczęśliwych, dotkniętych chorobą nieuleczalną i jesteśmy obok kościoła

Santa Maria delle Grazie. Zbudowany został w roku 1447, a wnętrze jego przebudował w r. 1530 Giov. di Santi, jeszcze w dobrym stylu. Wejścia do kaplic podobne są do łuków tryumfalnych i bogato ozdobione. W I. kaplicy z lewej strony: Złożenie do grobu, najpiękniejsza rzeźba Giovanniego da Nota, z prawej strony: grobowiec Galeazza Giustiniana Longo, admirała za Karola V. Na prawo od wejścia: grobowiec prawnika Fabrycyusza Brancaccio, wykonali Caccavello i Giov. da Nola, 1576. — II. kaplica z prawej strony: Rzeźba wyobrażająca nawrócenie Pawła, wykonał Dominico d’Auria w r. 1540. W zakrystyi na ołtarzu: Madonna delle Grazie, rzeźba Giov. da Nola z r. 1537.

Idźmy na lewo przez strada degli Incurabili do Collegio Medico, naprzeciw którego salita Sant’Agnello prowadzi w dół do piazza Cavour, placu ozdobionego uroczemi plan-tacyami. Na zachód Muzeum Narodowe. Naprzeciw tegoż zaś

GaUeria Principe di Napoli, elegancka kryta galerya ze sklepami i kawiarniami, zbudowana w latach 1876—82 podług planów Alvina, na południe prowadzi do salita Museo z teatrem Belliniego, na lewo zaś do ulicy równoległej do S. Maria di Costantinopoli z pomnikiem Belliniego, znakomitego kompozytora, urodzonego w r. 1801 w Katanii w Sycylii (t 1835 w Puteaux obok Paryża). Pomnik ten wykonał Monteverde w r. 1888.

Od piazza del Plebiscito do Muzeum.

Via Roma jest główną arteryą komunikacyjną Neapolu. Pierwotnie zwała się ona Toledo i dziś jeszcze żaden Nea-poiitańczyk inaczej jej nie nazwie, albowiem założycielem jej był wicekról Don Pedro di Toledo w r. 1540. Długość jej wynosi od piazza del Plebiscito aż do Muzeum 2250 m. Na ulicy tej, w której parter domów zajmują wyłącznie sklepy, kawiarnie i cukiernie, panuje zgiełk i ścisk nie do opisania. Ważniejszych gmachów jednak ulica ta niewiele posiada. Po obu jej stronach krzyżują i wiją się liczne małe i wązkie ulice, które po lewej stronie często schodami wznoszą się w górę do Corso Vittorio Emanuele i zamku S. Elmo, po prawej zaś stronie wiodą do dworca kolejowego i do portu i ogniskują w sobie życie handlowe i przemysłowe tego wielkiego miasta.

Idąc od pjazza S. Ferdinando w górę, przybędziemy w 10 minutach na mały plac, largo délia Carità, na którym się wznosi pomnik Carla Poerio (1803—67). Był to nieustraszony patryota włoski, który z powodu swego odważnego wystąpienia przeciw tyranii Burbonów w r. 1849 zasądzony został na 24 lat więzienia w kajdanach. Gdy go w r. 1858 deportowano do Ameryki południowej, udało mu się w drodze odzyskać wolność. W czasie zmiany stosunków politycznych w oswobodzonej Italii został w r. 1867 senatorem, a wdzięczny naród uczcił pamięć swego bohatera, którego niesprawiedliwa i okrutna kara rozpaliła nienawiść przeciw obcym tyranom, pięknym pomnikiem.

Po lewej stronie oddziela się od via Roma droga, wiodąca wprost do San Martino i zamku Sant’ Elmo, a w kierunku północno zachodnim prowadzi via Pignasecca do stacyi (Montesanto) kolei linewkowej na Vomero i kolei ferrovia Cumana. — Na prawo prowadzi ulica na piazza Montoliveto, o którym to placu i kościele tamże była już mowa (patrz str. 136 i 137).

Po piazza czyli largo délia Carità mijamy po prawej stronie palazzo Maddaloni (patrz str. 138) i palazzo del principe d’ Angri (patrz str. 138) i przybywamy na piazza Dante, dawniej largo del Mercatello, gdzie się wznosi wykuty z marmuru pomnik nieśmiertelnego poety (z r. 1870), dłóta Angeliniego i Solarego. Zaokrąglony budynek obok, od r. 1861 liceo ginnasiale Vittorio Emanuele, przed którym się wznosi balustrada ozdobiona 26 posągami, wzniesiony został w r. 1757 przez miasto Neapol na cześć króla Karola

III., wspomniane posągi wyobrażają różne cnoty tego króla. Po lewej stronie przytyka Porta Alba, wzniesiona w r. 1632, z bronzowym posągiem św. Gaetana; tędy można się dostać na ulicę de’ Tribunali.

Z piazza Dante prowadzi wspinająca się lekko w górę salita del Museo Nazionale do Muzeum Narodowego. Jest to przestronny czerwony budynek, przed którym szeroka ulica boczna prowadzi w prawo do piazza Cavour.

Museo Nazionale.

Gmach, w którym się to Muzeum mieści, zbudował z polecenia wicekróla ks. Ossuny cavalière Fontana w r. 1586 i był on pierwotnie przeznaczony na koszary konnicy. W r. 1615 przeznaczył go wicekról hr. Lemos na uniwersytet i odtąd nosi nazwę Regii Studii. W r. 1780 przeniesiono uniwersytet do Gesu Vecchio, a w r. 1790 umieszczono w tym budynku królewskie zbiory starożytności i dzieł sztuki, którym Ferdynand I. nadał w r. 1816 nazwę Museo Reale Borbonico. Łączy ono w sobie zbiory królewskiego domu neapolitańskiego, zbiór rodziny Farnese, pochodzący z Rzymu i Parmy a drogą spadku nabyty, zbiory z pałaców Portici i Capodimonte i wykopaliska z Pompei, Herkulanum, Stabiae i Cumae.

Do r. 1860 było ono prywatną własnością rodziny królewskiej, lecz w tymże roku ogłosił dyktator Garibaldi Muzeum wraz z zbiorami za własność całego narodu i nazwał je też Museo Nazionale. Sławny archeolog Fiorelli (f 1896) usunął panujący w niem chaos i uporządkował bogate zbiory. W r. 1902 przystąpiono do zupełnej zmiany ugrupowania zbiorów i wiele sal było z tego powodu zamkniętych i przez pewien czas dla publiczności nieprzystępnych. Zmiana ta, którą rozpoczął przeprowadzać dyrektor Muzeum, profes. Ettore Pais, jest obecnie za jego następcy, profes. Gatti-niego, ukończona, oprócz jednej pinakoteki. Muzeum to, które Wiktor Emanuel II. wzbogacił kollekcyą kumejską hrabiego Syrakuzy, ofiarowaną przez ks. Carignano z domu sabaudzkiego, należy do najważniejszych na całym świecie i przejmuje podziwem każdego, kto je zwiedza, niezrównany jest tu zwłaszcza oddział sztuki pompejańskiej i bronzów z Herkulanum. Poniżej podamy dokładny opis skarbów, jakie tu oglądać można z uwzględnieniem najnowszego rozkładu i najnowszych numerów. Katalog przedmiotów Muzeum Narodowego wydał w języku angielskim, francuskim (po 3 liry) i włoskim (2 1.) Dominik Monaco, kurator starożytności w Neapolu. Niniejsza książka czyni jednak nabycie takiego katalogu zbytecznem.

w Zielone ; w pierwszą

niedzielę miesiąca czerwca jako w święto konstytucyi (sta-tuto) ; 29 czerwca w dzień św. Piotra i Pawła; 15 sierpnia w święto Wniebowzięcia Najświętszej Panny (Assunzione) ; 8 września w dzień Narodzenia Najśw. Panny; 19. września

Muzeum otwarte jest dla publiczności w porze zimowej (t. j. od 1 listopada do 30 kwietnia) w dni powszednie od 10 z rana do 4 po południu : w lecie czyli od 1 maja do 31 października od 9 z rana do 3 po poł. Wstęp kosztuje 1 lira, dla dzieci połowę. W niedzielę od 9 do 1 po poł. wstęp wolny, ale wiele sal jest wtedy zamkniętych. W następujące dni uroczyste jest Muzeum wogóle zamkpięte: 1 stycznia w dzień Nowego Roku; 6 stycznia w dzień Trzech Króli ; 8 stycznia w dzień urodzin królowej ; w niedzielę wielkanocną; Wniebowstąpienie (Ascensione);

Świątki; w dzień Bożego Ciała (Corpus Domini) w dzień św. Januarego, patrona Neapolu ; 20 września, w rocznicę zajęcia Rzymu przez zwycięskie wojska włoskie; 1 listopada, w dzień Wszystkich Świętych; 11 listopada w dzień urodzin króla ; 8 grudnia, w święto Niepokalanego Poczęcia; 25 grudnia, w święto Bożego Narodzenia.

Wchód do Muzeum znajduje się od południowej strony, od ulicy łączącej via Toledo z placem Cavour, naprzeciw galeryi Principe di Napoli. W przedsionku naprzeciw wejścia kasa, gdzie sprzedają bilety, po prawej stronie garderoba do przechowywania lasek i parasoli (10 c. od osoby). Po lewej stronie od wejścia pokój, w którym sprzedają katalogi, albumy illustrowane, fotografie i kopie obrazów po cenach umiarkowanych. Odlewy gipsowe są sporządzone z ramienia Muzeum wiernie i dokładnie ¹).

W „segretariato“ otrzymują artyści, archeologowie, profesorowie sztuk pięknych i autorowie, którzy już wydali jaką pracę w dziedzinie sztuki, skoro się należycie wylegitymowali, na pisemną prośbę, opatrzoną w markę stemplową za 60 c., t. zw. permesso tj. wolny wstęp na pewien przeciąg czasu i prawo odrysowywania i sporządzania kopii przedmiotów Muzeum. Tu można także otrzymać permesso do zwiedzenia ruin Pompei, Herculanum, do Çapuy i Paestum. Permesso generale na całe państwo do wszystkich muzeów, galeryi i wykopalisk, wydaje ministeryum oświaty (della pubblica istruzione) w Rzymie, na piazza Minerva, po należytem wylegitymowaniu się, prośbę należy napisać na arkuszu opatrzonym w markę stemplową za 1 lira 20 cent.

Parter²!. Tuż obok kasy wchodzimy do przestronnego westybulu (vestibolo), mieszczącego starożytne posągi z marmuru. Westybul ten jest obszerną halą składającą się z trzech części: z krużganka środkowego (portico centraleJ, krużganka z prawej strony (portico di destra) i z lewej strony {portico di sinistra). Wspiera się on na 16 starożytnych kolumnach z białego marmuru cipollino. Krużganek środkowy zawiera następujące rzeźby: najpierw lew z marmuru wykuty, pełen życia. Z prawej i lewej strony:

ń Dozorcom (custode) wzbronione jest przyjmowanie napiwków. Obecny dyrektor Muzeum, prof. Gattini, wzbronił im nadto udzielania publiczności wyjaśnień, na które zatem zwiedzający liczyć nie mogą.

2) Przedmioty opatrzone * zasługują na szczególniejszą uwagę. Następujące skrócenia oznaczają pochodzenie przedmiotu: B. zbiór Borgia; C. Capua; Cu. Cumae; F. zbiór Farnese; H. Herkulanum; L. Lucera; M. Minturnae; N. Neapol; P. Pompei; Pz. Pózzuoli; S. Stabiae.

v

■

*

BIBLIOTEKA 1

-ŁÓW NA j

rv- Jm

.

:

'

~r*r

“T

o Ibrazôw

BYK

FARNESKI

fcHERKULES

'O

IV

BI IBLI COl TEKA

OTY

IY I

THtT/Tt TK/\

' r i.>ASIclVX \L

e*

BIBLIO CTEKA

JOO

PI ETRO

<

BI “ BLIOTE SKA

ÛQ

ï:2:

C/3

["OJ;;

PARTER

00*

;'2JL5

r;cn;.w*cß

«■r-::

Y \J

raivzow ,

VNZoaionsia vwg vzna

[ZBIÓR Ł jpRZEDM. M

GALERYA1 OBRAZOWI

MONETY i MEDALE

G O R NE

II

sa

PS ço

'S «

03

IAiAlAlIJIîI H ÂZYMijraaiaHoio^si wxi

GÓRNE PIĘTRO

?■

Xyi^ __

" !"j Vnj àX f s ai M';/ a o h om i

•é—ÉÉc:    . f—•*-'J

XüXOXtxf

V,*

BRONZY I

ir

MALE

Si

SKI

BY MARMUROWE

[N-n

[^7

PA RTER

RZEZBY MARMUROWE

S* s

CQ

MUZEUM NARODOWE

300

200

so

CQ

eu

oor

tt>

MOiü’IVU MHNV9Z.1MM j-j

\-/ \LLi 3MoanwavMjiażaza JL

oę

raivzowg

•o

fi*

DD

fi*

AazazH iomsym* -j—y •

IffA || IIA

1 |i

H MUZY

S ATLAS

ö WENEKY

M APOLLO

JO

wpu/ot/ ywzsw^ff ot/ a/aą/ op pofö

(nr. 2400 i 2401) dwie wysokie kolumny z cipollino z pseudo archaicznymi napisami, znalezione w pobliżu grobowca Cecylii Metelli na via Appia w Rzymie i przeniesione do ogrodów rodziny Farnese w XVI. stuleciu. — Nr. 6106 i 6116: dwa duże posągi, wyobrażające dwóch pokonanych i wziętych do niewoli królów dackich, pochodzą one z forum Trajana w Rzymie, na twarzach ich dobrze oddany wyraz smutku i przygnębienia (F).— Nr. 5965—66—69—70: cztery posągi rzymskich konsulów.

Ż lewej strony: nr. 780. Piedestał wzniesiony na cześć Tyberyusza przez 14 miast Azyi Mniejszej, które tenże cesarz kazał odbudować po trzęsieniu ziemi (Tacyt. Annal. 2—47). Miasta te wyobrażają postaci, pod któremi widnieją napisy ich nazw: Philadelphia, Imolus, Cibyra, Myrina, Efe-zus i in. (Pz.) — Naprzeciwko: 2608. Inny piedestał na cześć Wespazyana, ozdobiony arabeskami. — Po prawej stronie. 6232. Eumachia. Piękny ten posąg znajdował się niegdyś w Pompei, w domu zbudowanym przez Eumachię, córkę Lucyusza, kapłankę, powstał on za staraniem foluszników (fullones). — Z przeciwnej strony: nr. 6233. Marcus Holconius Rufus. Posąg tego rzymskiego trybuna wojskowego i pięciokrotnego burmistrza pompejańskiego w tunice, ozdobionej pięknemi płaskorzeźbami. Napis opiewa: „M. Holconio M. E. Rufo Trib. Mil. A Popul. II. Vir. I. D. V. Quinquin. Iter August. Caesaris Sacerd. Patrono Coloniae“, to znaczy: Marcusowi Holconiusowi Rufusowi, synowi Mar-cusa, trybunowi wojskowemu, obranemu przez lud duumvi-rowi i urzędnikowi po raz piąty, po raz drugi duumvirowi quinquennalis, kapłanowi Cezara, patronowi kolonii (Pompei). — Po lewej stronie: 6235. Svedius Clemens. Mała statua z zwojem papieru w dłoni. Napis łaciński opiewa w przekładzie: Z władzy imperatora Cezara Wespazyana Aug. Svedius Clemens trybun, rozpoznawszy sprawy i dokonawszy pomiarów, zwrócił rzeczyptej pompejańskiej grunta publiczne, będące w posiadaniu osób prywatnych. — Posąg rzymskiego konsula (P). — Po prawej stronie : 2609. Obszerny piedestał, wzniesiony, by uświetnić zwycięstwo i pokój Wespazyana (Rzym). — 2610. Obszerny prostokątny piedestał, na którym się wznosi ośm kolumn. W napisie widnieją imiona konsulów, za których pomnik ten został wzniesiony, by uświetnić pokój Wespazyana (Rzym). — 5983—84—87—88. Cztery posągi konsulów rzymskich (H).

Lewe skrzydło westybulu. 5960. Kolosalna statua Uranii. Na ścianie : od nr. 6788—6791. Ornamenty pochodzące z drzwi giełdy w Pompei, arabeski, ptaki, owady i różne gady w przedziwny sposób wyrysowane (P). — Po obu bokach: Dwa rzymskie nagrobki. — Cztery posągi konsulów rzymskich (H). — 6866. Marmurowy basen do celów religijnych (P). — 6776. Sarkofag z tryumfem Bachusa.— 6168. Viciria Archais, żona Noniusa Balbusa, której identyczność stwierdza napis (H). — 6244. Córka M. -Noniusa Balbusa, posąg (H). — W środku: 6167. Markus Nonius Balbus starszy, identyczność stwierdza napis. — 6248. Córka M. N. Balbusa (H).— 6246. M. Nonius Balbus syn. Posąg z H. — 6605. Sarkofag, na którego górnej powierzchni widnieją portrety mężczyzny i kobiety (F). — 6394. Clio. Muza historyi, statua" (H). — 6398. Euterpe z fletem, posąg (H). — Posąg wyobrażający osobę niewiadomą, mającą lituus, godło augurów. — 6870. Basen do celów religijnych (P). — 5975. Kolosalny posąg, wyobrażający geniusz narodu rzymskiego (F).

Prawe skrzydło westybulu. 5993. Aleksander Severus, kolosalny posąg (F). — Po bokach dwa rzymskie nagrobki. — 6252. Piękna statua Sulli z papyrusem w ręku. Gdy na nią z przodu patrzymy, uderza nas pewne podobieństwo do Napoleona Wielkiego. — 6705. Sarkofag, na którym widzimy Prometeusza, gdy właśnie stworzył człowieka w obecności Jowisza, Junony, Merkurego i Neptuna wraz z ich godłami (Pz). — 6104. Posąg M. Noniusa Balbusa ojca (FI). — W środku: 6105*. Marcus Nonius Balbus młodszy, jadący konno na sposób grecki bez siodła i strzemion. Posąg ten znajdował się dawniej w muzeum w Portici, a w r. 1799 podczas wojen domowych kula armatnia urwała mu głowę. Ułamki pozbierano i sklejono, a głowę, którą widzimy obecnie, modelował Brunelli. Jest to niewątpliwie najpiękniejsza statua konna starożytności i pochodzi z H. — 6242. Posąg córki M. Balbusa (H). — 6240. Wstydliwość, posąg okryty zasłoną (H). --- 6249. Posąg córki Noniusa Balbusa (FI). — 111070." Sarkofag, na którym widzimy Dyanę i Endymiona, znaleziony w domu w SanfAntimo, w pobliżu Neapolu, gdzie był używany jako koryto na wodę. Rzeźba rzymska.— 6047. Posąg Livii (P). — Kapłanka trzymająca małą czarę (P). — 6083. Lucilla, żona Verusa. Posąg bardzo dobrze zachowany (F). — 6250. Posąg Rzymianki (H). — W środku: Basen do celów religijnych z marmuru paonazzetto. — *5978. Kolosalna statua Flory ze zbioru Farnese. Po bokach: Dwa rzymskie nagrobki z napisami.

Na schodach. 5976. Ocean, statua z koli. F. — 5977. Nil (F). — 6267. Jowisz, kolosalna pół-statua (Cu). —

Wschodnie skrzydło parteru, zawierające obecnie rzeźby marmurowe.

Pierwszy krużganek (portico). (Nie stosujemy się do porządku arytmetycznego, ale do porządku, w jakim przedmioty są ugrupowane).

Pausaniasz, który w r. 120 po Chr. opracował opis Grecyi. — Niniejsze posągi marmurowe w Muzeum są kopią tej drugiej grupy, przedstawiają" nam tedy rozkwit plastyki attyckiej po wojnach perskich. Obaj młodzieńcy wyobrażeni są w chwili dokonania ich bohaterskiego czynu. Harmodios, jako właściwy sprawca, rzuca się naprzód, by zadać cios śmiertelny, Aristogeiton chce go swym płaszczem osłonić. Głowa Ari-stogeitona, chociaż pochodzi z czasów starożytnych, nie należała jednak do figury. (Coll. F).

6556. Mężczyzna z psem. Starożytna rzeźba z Azyi Mniejszej (F). - 6256-7-8. Biusty Apollina (P). - *6007. Starożytny posąg Pallas Ateny, uchodzący za jeden z najlepszych, które się zachowały, w stylu archaicznym i podobny do posągu tejże bogini w Parthenon. Znać na nim ślady dawniejszej pozłoty (H). — W środku: *6009—10. Harmo-dios i Aristogeiton, posągi dwóch bohaterów, którzy zgładzili Hipparcha Pizystratydę, tyrana ateńskiego, w r. 514 przed Chr. i otoczeni byli powszechnym szacunkiem w Atenach, jako męczennicy za wolność.

Posągi tych dwóch bohaterów z bronzu znajdowały się niegdyś na ateńskiej agora, postawione tam w roku 510 przed Chrystusem po wygnaniu Hippiasza. Gdy jednak ta grupa, dzieło mistrza Antenora, dostała się w roku 480 przed Chrystusem w ręce Persów i przez ich króla Xerxesa zabrana została, wykonali Kritios i Nesiotes nową grupę z bronzu, którą na Akropolis postawiono. Po zwycięstwach Aleksandra Wielkiego odzyskały Ateny pierwszą grupę, poczem obie stały obok siebie, jak to stwierdza

W środku : 6410. Posąg gladyatora (F). — *6006. Orestes i Elektra. Orest podobnie jak atleta Stefanosa we villa Al-bani w Rzymie, jest kopią starogreckiego posągu i pochodzi prawdopodobnie także z czasów Pompejusza. Grupa ta odznacza się mistrzowskiem wykonaniem nagich ciał, natomiast w oddaniu wyrazu twarzy i ruchów znać jeszcze pewną nieśmiałość. Elektra namawia brata do popełnienia strasznej zbrodni. W rysach twarzy rodzeństwa widać podobieństwo familijne (H). — 6008. Starożytna statuetka Artemidy ze śladami pomalowania (na włosach i rozetach zdobiących czoło kolor złoty, na kraju szaty, sajdaku i san-

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

PRDNI'ODNIK PO WŁOl

dalach kolor czerwony). Znaleziona w Torre Annunziata obok P. — 6408. Posąg gladyatora (F). — 109621. Nieznane popiersie kobiety (P). — 6373. Bachus indyjski, herma (F).— 6324. Tenże (S).

Idąc prosto dalej przybywamy do przyległej hali. 119917. (W środku). Piękny posąg młodego zapaśnika, który odpoczywa trzymając caestus. Grecki napis opiewa: Afrodiseus Kobanos eirgasato. (1889, Sorrento). — 6317. Głowa Bachusa indyjskiego (H). — 6410. Posąg gladyatora (F). — 6419. Bachus indyjski (H). — 6411. Protesilaus zraniony w udo (H). - 6270. Bachus (F). - 6272. Popiersie Bachusa (F).-6310. Bachus indyjski, popiersie (Pz).

Wracając do pierwszego korytarza, przychodzimy do sal wewnętrznych.

Pierwsza sala. (Przy kolumnie). 6282. Popiersie Mi-nerwy (F). — 6322. Pallas (H). — W środku: piękny posąg kobiety. — Po bokach: dwie kobiece statuetki z flasze-czkami perfum w rękach.

Druga sala (na lewo). Tu znajdują się dzieła sztuki bardzo ważne dla swej starożytności, znaleziono je w Locris. Widzimy tu obydwóch Dioskurów na koniach z terra-koty, znaleziono ich w świątyni Kastora i Polluksa w Locris. Nadto znajdują się w tej sali liczne statuetki, głowy, przedmioty z terrakoty i wazy korynckie. Z Locris pochodzą także piękne kolumny korynckie.

Trzecia sala. (Przy ścianie). 6727. Płaskorzeźba wyobrażająca Orfeusza, Eurydykę i Merkurego. Greckie napisy imion. Wyraz twarzy Eurydyki zachwycający. (Coli. Noja). -6121. Posąg kapłanki (P). — 6393. Głowa kobiety (F). — 6303—4. Popiersia Pallady (P). — 6396. Posąg kapłanki (H). — 6261. Apollo siedzący na Omfalos (stożek marmurowy w świątyni delfickiej, uważany za środek ziemi) (H).— 6024. Piękny posąg Pallady, której hełm zdobią dwa Pegazy i sfinks (F). — 6395. Euterpe z fletem. (H). — 6123. Posąg kapłanki (P). — W środku: 6369. Wenera.

Wracając przez trzecią salę i przez czwartą, dostajemy się do

sali piątej, (obok sali z mozaikami). (W środku): 6005. Hera. Biust archaiczny, uważany jako najlepsze wcielenie powagi, godności i wdzięku, jakimi się odznaczała niegdyś sławna Hera z Argos, najlepsze dzieło Polikleta (F). — 6107. Mały posąg kapłanki (Rzym). — Przy ścianie: 6715.

Wypukłorzeźba, wyobrażająca trzy karyatydy, u stóp ich siedzi kobieta ubrana w stroi dorycki, oparta na prawem ramieniu, w widocznym smutku pogrążona. (Avellino). — (Naprzeciw) 6725. Płaskorzeźba: siedm dziewcząt trzyma się za ręce, napisy imion greckie (H). — 6011. Doryphorus czyli uzbrojony we włócznię żołnierz z gwardyi króla perskiego. Posąg z H. — 6412. Doryphorus Polikleta (P). — 6164. Popiersie Agatoklesa (?) Coll. F. ~ Na końcu tej sali znajdujemy mozaiki.

Mozaiki (mosaici). Posadzkę mozaikową, wprowadził do Italii pierwszy raz Sulla w r. 80 przed Chr. gdyż on to rozkazał sporządzić z mozaiki posadzkę w świątyni Fortuny w Praeneste.

W środku (na posadzce): Potęga zdobywcza miłości. Widzimy tu lwa przykutego łańcuchami do skały, którego wyśmiewają dwa Kupidyny. Po każdej stronie siedzi kobieta. Mozaika ta pochodzi z casa del Centauro w P. — Na lewo od okna : 9977. Faun i Bachantka tańcząca, żółty i biały marmur (P). — 9978. Szkielet dzierżący w każdej ręce wazę (H). — 9986. Starszy poeta siedząc uczy dwóch aktorów. (1826, P. dom poety tragicznego). — 9887. Scena z ko-medyi, według napisu w lewym końcu, dzieło Dioskuridesa ze Samos. Zamaskowani aktorzy przy stole (1747, P.) — 9988. Likurg ucieka przed panterą, która broni Bachantki. Towarzysz Bachusa w głębi grozi mu (H). — Dwie obszerne mozaiki, wyobrażające różne rodzaje kaczek, znalezione w P. — (Obok okna). 114281. Piękna mozaika przedstawiająca sześć gołębi, unoszących się dokoła naczynia z wodą. Motyw ten przypomina słynną mozaikę w muzeum na Kapitolu w Rzymie, pochodząca z willi Hadriana w Tivoli. Ptaki te są naturalnej wielkości (1885, P). — Quadriga, fragment (P). — 9989. Bachus. Widzimy tu bożka tego opartego o skałę, ma on swą laskę, thyrsos i puhar, kantharos (H). — 9990. Nil. Na tej pięknej mozaice widnieją zwierzęta, żyjące w Nilu i nad tą rzeką: ibisy, hipopotamy, krokodyle, kaczki, tudzież kwiat lotosu (P. casa del Fauno). — *9985. Scena z komedyi, przedstawiająca trzech aktorów, grających na tamburynie, cymbałach i podwójnym flecie. Karzeł z tyłu trzyma róg w ręku. Po prawej stronie tańczą dwie postaci. Jest to jedna z najlepszych mozaik, jakie się przechowały, pełna życia i akcyi. Na lewym końcu widnieje podpis mistrza: „Dioskurides Samios epoiese. — 9992. Trzy

u*

papugi siedzące na brzegu naczynia z wodą i kot na czatach. (P). — 124668. Piękny portret młodej dziewczyny (1899 P.). — 9993. Młoda kotka zabijająca kurczę. Mozaika ta budzi podziw swoim stylem i bogactwem kolorów. (Casa del Fauno P.). — 9994. Girlanda z kwiatów, owoców i liści uwita i dwie maski komiczne. Piękna ta mozaika tworzyła niegdyś próg w domu Fauna w P. -- 9995—6. Kolumny sporządzone z masy i pokryte figurami z szklanej mozaiki. Stopy i głowice kolumn tych zdobią muszle. (1838, z P. z domu przy ulicy Grobów). — *9997. Ryby. Na obszernem polu widnieją tu różne rodzaje ryb, które po dziś dzień istnieją w zatoce Neapolitańskiej. (P.). — * (Bez numeru). Mozaika filozofów. Widzimy tu zgromadzenie siedmiu filozofów, jeden siedzi pod drzewem, trzymając papyrus (Plato ?), otacza go zaś sześciu brodatych mędrców rozprawiających żywo ze sobą. W głębi areopag ateński. Jest to jedna z najważniejszych mozaik zbioru i prawdopodobnie kopia rozpowszechnionego w starożytności obrazu, przedstawiającego siedmiu sławnych kierowników szkół filozoficznych. (P). — 9998—9. Wodne ptaki. (P). — 10000—1. Dwie kolumny ze szklaną mozaiką. (P). — Biała i czarna mozaika, w środku jest okrągły rysunek, dokoła zaś cztery kaczki z rozpostartemi skrzydłami. (P). — Ryby. Mozaika podobna do 9997. — 10003. Karzeł, który karmi dwa koguty i trzyma gałąź palmową. (P).— Ściana naprzeciw okna. 10004. Trzy Gracye (Bajae). — 10005. Fryxus i Helle, spadająca z barana o złotem runie w fale Hellespontu. (H). — 10006. Mozaika wyobrażająca Achillesa, który z dobytym mieczem chce się rzucić na Aga-memnona siedzącego przed nim. Atene chwyta Achillesa za włosy. (P). — 10007. Gody Neptuna i Amfitryty. Oblubieńcy siedzą na wozie, który ciągną Trytony grające na flecie i na lutni. (1870 P.). — 9937. Czarny pies na łańcuchu. (Dom Vesoniusa, P.). — 10008. Obszerna nisza na fontanę. (H).— 112284. Obszerna czarna i biała mozaika z głową Meduzy w środku. (1879 P). — 10009 i 10011. Dwa Trytony. (P). — 10010. Zapaśnik uzbrojony w caestus, którego Rzymianie używali w walkach o nagrodę. (H). — 10012—13. Dwa kandelabry. (P). — 10014. Nisza na fontanę, na dole kogut i granatowe jabłka. (H). — 10015. Dwie kaczki. (P). — Ostatnia ściana. 10016—17—18. Tezeusz i Minotaur. (P). — 109678. Kobieca postać oparta o kolumnę z giallo antico (1873. P).

Drugi krużganek (portico). Rzeźby marmurowe (ciąg dalszy).

(W niszy). 6360. Olbrzymi posąg Eskulapa. (F). — (W środku). 5999. Olbrzymia grupa: Neoptolem niosący Astyanaksa, syna Hektora i Andromachy, który został z muru rzucony, gdyż według proroctwa Kalchasa miał się stać mścicielem Troi, (Rzym). — 6269. Posąg Cerery. (F). — 6077. Domicyan. (F). — 6271. Posąg Neptuna z delfinem. (Paestum). — 6399. Talia, Muza komedyi. (F). — 6378. Mne-mosyne, matka Muz. (H). — 6404. Polihymnia, Muza retoryki i śpiewu (H). - 6273. Posąg Cerery, niosącej pochodnię. (F).~ 6356—7. Dwie hermy Ariadny. (S). — 6288. Wenera w tej samej pozycyi, co sławna W. Medycejska. — 6358. Parys z psem. (F). — 6295. Wenera, obok Kupido. (Pz). — W środku. *6409. Flora Farnese} olbrzymi posąg znaleziony w termach Caracalli w Rzymie równocześnie z Herkulesem i z bykiem farneskim. Wspaniałe to dzieło sztuki rzeźbiarskiej pochodzi z czasów rzymskiego cesarstwa i jest, być może, olbrzy-miem powiększeniem znacznie mniejszego greckiego pierwowzoru. Posąg ten znaleziono bez głowy, nóg i przednich części ramion, które to brakujące części uzupełnili potem Guglielmo della Porta, Albaccini i Taglioni, niema przeto pewności, czy nie przedstawiał on pierwotnie Wenery. Niektórzy nadali mu nazwę „Hora“, „Hebe“, „Muza tańcząca“ i t. p. Ma on ogromną wartość pod względem artystycznym z powodu umiejętnego połączenia powabu i wdzięku z ogromem rozmiarów (3V₂ m. wysoki). — 6301. Wenus z delfinem, posąg. (F). — 6351. Ganimed i orzeł, grupa (F). — 6196. Popiersie kobiece. (F). — 6316 i 6311. Dwa posągi Bachusa z panterą. (F). - 6328 i 6330. Dwa fauny, popiersia. (P), — (W środku). 6276. Dyana na łowach, posąg. Obok niej łania ścigana przez psa gończego. (F).

Wracając od środka tego portyku wchodzimy do

Wielkiej sali. (W środku). 6027. Junona, jeden z najlepszych posągów tej bogini, którą widzimy tu ubraną w szeroki, spływający płaszcz. (F). — 6255. Apollo z lutnią, posąg. (F). — 6391. Córka Nioby, statua. (H). — 6353. Kupi-dyn, podobny do Kupidyna Watykańskiego. (F). — 6306. Bachus indyjski, popiersie. (F). — (Przy ścianie). 6713. Ban-chetto (uczta) d’ Icario, odwiedziny brodatego Dionisosa u poety czy też aktora, który w czasie uroczystości tego boga uzyskał nagrodę. Za nim kilka Satyrów, Silen i Menada.

jest to piękna płaskorzeźba, pochodząca z Capri. — Po lewej stronie. 6350. Satyr uwieńczony bluszczem. (F) — 6361. Głowa Wenery. (F). — *6017. Venus Victrix czyli zwana także Wenus Capuańska, gdyż znaleziona została w tamtejszym amfiteatrze, w połowie XVIII. stulecia. Pierwowzór tej figury, posąg z bronzu z IV. w. prz. Chr., stał prawdopodobnie w Akrokoryncie. Na korynckich monetach widzimy Wenerę w podobnej postawie, posługującą się tarczą miasto zwierciadła Kompozycyą z tern dziełem spokrewniona jest sławna „Wenus de Milo“ w Luwrze w Paryżu. — 6016. Adonis z Capuy (z amfiteatru), piękny posąg grecki z okresu Prâksytelesa, ale mocno odnowiony, tak iż tylko tors (Apol-linâ godny) jest starożytny. — *6019. Psyche. Fragment przypisywany Praksytelesowi Bardzo uszkodzone dzieło, tylko górna część ciała i jedno biodro pozostały. Głowa nieco pochylona, cudownie piękna, na twarzy widnieje tęskna zaduma i wyraz słodyczy. (Amfiteatr w Capuy). — (Przy ścianie). *6682. Uwiedzenie Heleny. (Coli. di Noia).— 6274. Zeus Ammoński, popiersie. Włosy jego kręcą się wężykowato dokoła rogu, który mu sterczy z głowy. (H). — 6320. Popiersie Pallady. (H). — (W środku). 6022. Faun niosący Bachusa jako dziecię na plecach. Jest to kopia bardzo dobra, ale mocno odnawiana. Znaleziona w Agro Romano. (F). — 6329. Pan uczy bogów olimpijskich grać na flecie. (F). — 6333. Popiersie Satyra uwieńczonego bluszczem. (F). — 6331 — 2. Satyr niosący jagody, mała statua. (F). — 6325. Satyr i Bachus z panterą, grupa. (P). — 6318. Posąg Bachusa znany pod nazwą B. Farneskiego. Greckie dzieło oryginalne z czasów Praksytelesa (z IV w. prz. Chr.), które najlepiej przedstawia ciało tego boga. (F). — 6313. Głowa Aryadny.

(F).

6326. Uśmiechający się Faun, pełen wyrazu. (P). — 6307. Bachus i Kupidyn, piękna grupa. (F). — 6254. Posąg Apollina, który siedzi dzierżąc lutnię. (F). — 6392. Herma Herkulesa (F). — 6393. Herma kobiety. (F). — *6002. Byk farneski. (Toro farnese). Sławna ta grupa jest dziełem mistrzów Apolloniosa i Tauriskosa z Tralles w Lidyi (w III. w. przed Chr.), ze szkoły rodyjskiej. Znaleziono ją w r. 1546 za czasów papieża Pawła III. Farnese w termach Caracalli w stanie bardzo uszkodzonym. Odnowieniem tego dzieła, które w starożytności było własnością Asiniusa Pollio, kierował Michał Anioł, a wykonał je znakomicie Giambatt. Bianchi. Ze spadkiem Farnesów dostało się ono do Neapolu.

Grupa ta przedstawia wysoce j że scena ta odbyła się na górze Ki-dramatyczną scenę z greckiego świa- thaeron. Dirke błagająca łaski, obaj ta legend, którą uwiecznił w trage- silni i wysmukli młodzieńcy i byk, dyi swej Euripiaes. Jest to historya zdradzają doskonałą kompozycyę, Antiopy, królewny tebańskiej, która mniej wybornie wypadła postać An-miała od Zeusa dwoje bliźniąt, Am- tiopy, która wydaje się nieco szty-fiona i Zetosa. Z rozkazu Lykosa wną. Znakomita ta grupa marmu-władającego Tebami, porzucono te rowa, największa ze wszystkich z je-bliźnięta na górze Kithaeron, gdzie dnego bloku wykonanych, które nam je przyjął w opi.ekę i wychował pa- starożytność przekazała, odznacza sterz pewien. Zona Lykosa Dirke się śmiałym pomysłem i mistrzow-pastwiła się nad ich matką Antiopą, skiem wykonaniem, godną podzi-a gdy ta uciekła przed swą prześlą- wu budową i rozkładem. Natomiast dowczynią na górę Kithaeron, przy- słabą stroną dzieła jest wybór te-była tam za nią i ogarnięta szałem matu, akcyi stanowiącej ostatni akt święta bachusowego, rozkazuje obu tragedyi, pełnej życia i grozy, wobec synom przywiązać matkę do rogów czego granice plastyki są tu przekro-rozjuszonego b*yka, któryby ją roz- czone, a zaczyna przeważać pierwia-szarpał. Synowie jednak w ostatniej stek malarstwa i teatralność, dążąca chwili poznają matkę i zamiast An- do wywołania świetnego efektu. Ar-tiopy, wiążą okrutną Dirkę do ro- tyści za dużo chcieli powiedzieć w je-gów byka. Uboczne postaci małego dnym bloku kamienia, a co się w nim bożka górskiego, siedzącego z wień- nie zmieściło jako prawdziwe dzieło cem bluszczu na czole' i psa, tu- sztuki, musieli dopowiedzieć spo-dzież teren skalisty wskazują na to, sobem drugorzędnym, tj. symbolem.

Naprzeciw na drugim końcu

6001. Herkules farneski. (Ercole Farnese). Posąg ten wedle napisu na nim jest dziełem Ateńczyka Glykona, który żył w I. wieku przed Chr. i jest prawdopodobnie naśladowaniem typu, stworzonego przez sławnego greckiego rzeźbiarza Lysippa, którego spiżowe dzieło z czasów Aleksandra Wielkiego zaginęło. Wpływowi rzymskich upodobań należy przypisać powiększenie rozmiarów aż do kolosalności i przesadne rozwinięcie muskulatury gladyatorskiej. Znaleziono to dzieło w r. 1540 w termach Caracalli w Rzymie, nóg wtedy brakowało i uzupełnił je przeto Guglielmo della Porta, w 20 lat potem znaleziono jednak nogi starożytne i dołączono je do statuy w miejsce nowych. Uzupełniony jest nadto koniec nosa, lewa ręka i połowa lewego ramienia. Potężny bohater, który w prawej ręce trzyma złote jabłka Hesperydów w dowód, że mu się szczęśliwie powiodło wykonanie ostatniej pracy, jaką mu zadał król Eury-stheus, wypoczywa po trudach i znojach, oparty o swą ciężką maczugę. — Napis grecki opiewa: Glykon Atenaios epoiei. - 6260. Głowa Jowisza. (F). — 6138. Popiersie nieznanej osoby (Wergiliusza ?) Coll. F. — 6034. Torso Bachusa (F). — 6035. Torso Wenery, oryginalna praca grecka, wykonana mniej więcej w tym samym czasie, co sławna Wenera

Praksytelesa. (Rzym). — (W środku). Tors Marsa z willi Lu-dovisi w Rzymie. Kopia greckiego oryginału z I. wieku przed Chr. — 6355. Ganimed i orzeł, piękna grupa (F). — 6026. Nereida siedząca na potworze morskim. Wzorowy okaz greckiej rzeźby, ale mocno odnawiany i naprawiany. (Posilippo). — 6359. Eskulap (?). Popiersie. (F). — 124325. Marmurowy sarkofag, na którym widzimy Achillesa przebranego za dziewczynę na wyspie Skyros, obok niego zaś siedzi centaur Chiron. Napis: Metilia Torquata. (Atella). — (U ściany). 6728. Bachus siedzący, płaskorzeźba. (H). — 6670. Puteal *) z rzeźbami Jowisza, Marsa, Apollina, Eskulapa, Bachusa, Herkulesa i Merkurego. (F). — 6675. Puteal, na którym widzimy brodatego Silena, który przewodniczy winobraniu, wykonywanemu przez Satyrów, jeden z nich niesie winne grona do tłoczni, inni składają je do koszów.— (Przy ścianie). 6724. Bachantka szamocąca się z Faunem. (H).— *6673. Waza z Gaëty, piękne dzieło marmurowe Ateńczyka Salpiona (jak świadczy napis na niej), który należał prawdopodobnie do nowoattyckiej szkoły i żył z początkiem cesarstwa rzymskiego, o artyście tym nie posiadamy zresztą żadnych bliższych szczegółów. Płaskorzeźby na niej, nieco uszkodzone, wyobrażają Hermesa w orszaku Bachantek i Faunów, oddającego małego Bachusa nimfie, która wyciąga do niego swe ramiona. Waza ta, znaleziona w pobliżu Gaëty, służyła zrazu żeglarzom do przywiązywania lin, później używano jej w katedrze jako chrzcielnicy. — 6778. Marmurowa waza, na której widzimy powrót Proserpiny z Hadesu wraz z Bachusem, Merkurym i Cererą. (F). — 6779. Piękna waza, na której przedstawione jest święto Bachusa. (Sta-biae). — (Przy ścianie). 6726. Płaskorzeźba wyobrażająca Bachusa wraz z Faunem, który gra na podwójnym flecie, podczas gdy Bachantka tańczy przy dźwiękach tamburyna (F). — 6275. Popiersie Neptuna. (F). — W dwóch przyległych mniejszych pokojach. 6296. Mała statua Wenery, u jej boku Kupidyn. (F). — 6218. Realistyczna grupa, wyobrażająca dwóch mężczyzn, którzy pieką świnię nad beczką. (F).— 6406. Herkules i Omfale, allegorya siły ujarzmionej przez miłość. (F). — *6012—15. (W środku). Cztery figury z daru Attalusa, króla Pergamonu, który po świetnem zwycięstwie

l) Puteal u Rzymian oznaczało kamienną oprawę studni, a oraz dla podobieństwa, ogrodzenie miejsca, w które piorun uderzył i które było poświęcone.

nad Gallami w r. 239 przed Chr. ofiarował Ateńczykom dla Akropolis szereg posągów połowy naturalnej wielkości, mających uzmysłowić w 4 grupach tryumf wyższej cywilizacyi helleńskiej nad dzikiem i nieokrzesanem barbarzyństwem. I tak (nr. 6013) brodaty gigant, który leży bez życia, przypomina zuchwałą walkę gigantów z bogami olimpijskimi i tryumf tychże, (6012) nieżywa Amazonka, leżąca na włóczni, (6014) Pers obalony na ziemię, przypominają tryumf oręża ateńskiego nad Amazonkami i pod Maratonem nad Persami. Wreszcie (6015) ginący Gall odnosi się do zwycięstwa Attalusa nad Gallami, którzy wtargnęli do Mysii i podobny jest do ginącego Galla w Muzeum Kapitolińskiem w Rzymie. Grupy oryginalne Attalusa były prawdopodobnie z bronzu, jednakowoż niniejsze posągi, tudzież kilka innych odnoszących się do tychże grup, w Wenecyi i w Rzymie, zdradzają jakością marmuru i rodzajem wykonania, że są to wyborne naśladownictwa tamtych oryginałów, wykonane w Pergamon przez tamtejszych artystów. W ciele Galla widać otwory, przez które przechodziło drzewce włóczni, którą był przebity. (F). — 6405. (W środku). Posąg Amazonki pełen wyrazu. (F). — 6407, (W środku). Rycerz na koniu (przeciwnik owej Amazonki) F. — *6020. Afrodite Kaliipygos. Posąg ten znaleziony został w „złotym domu“ Nerona w Rzymie i ma przedstawiać Afrodytę, która z zadowoleniem spogląda na piękną, tylną część ciała swego (stąd nazwa posągu). Według podania dwie dziewice z Syrakuz, które oczarowały dwóch młodzieńców ze znakomitych rodzin pięknością kształtów swoich i poślubiły ich, kazały na swój koszt wykonać ten posąg bogini miłości, by jej swą wdzięczność wyrazić. Prawdopodobniejszem jest przypuszczenie, że to statua jakiejś hetery, pochodząca z epoki nowo-attyckiej. Dzieło to odznacza się znakomitą techniką. Głowa, nagie ciało ponad szatą i lewe ramię zostały uzupełnione, dokonał tego Albaccini. — 6289. Głowa Wenery. (P). — 6286. Wenera, w tej samej postawie, co sławna Wenus Medycejska. (F). — 6339. Mały posąg śpiącego Kupi-dyna. (F). — 6293. Wenera. 6297 i 6283. Wenera (wszystkie trzy ze zbioru F). — 6284 i 5. Głowa Wenery. (P).

Wracając przez salę Herkulesa, zwracamy się na prawo do portyku, który prowadzi do westybulu.

Trzeci krużganek (portico). 6385. Mały posąg Meleagra z rosso antico. (F). — 6262. Apollo Musagetes z zielonego bazaltu. (F). — Figura Wenery uciekającej, bez głowy, z szarego marmuru. — 6118. Mała statua młodego Frygijczyka klęczącego, z marmuru zabarwionego. (F). — 6280. Diana Lucifera, posąg jej z pochodnią w ręku. (C). — (Przy prawej ścianie). 6723—6764. Płaskorzeźby wyobrażające śluby składane Mitrasowi (bogowi perskiemu) i ofiarę byka. (Capri). — 6781—2. Dwa duże marmurowe kandelabry z trój-kątnemi podstawami, które wspierają się na chimerach. (F).— 6115—6117. Olbrzymie posągi Frygijczyków z marmuru pa-onazzetto. Kończyny z czarnego marmuru, zwanego para-gone. (F). — 6278. Dyana z Efezu. Posąg z żółtego alabastru wschodniego, głowa i kończyny rąk i nóg z bronzu. Symbole jej wskazują na płodność bogini natury. (F). — Urny popiołów z napisami. — 6370. Posąg Izydy, z szarego marmuru. (F). — 6368. Cerera, posąg z pstrego marmuru. (N).— 6372. Izyda, z szarego marmuru, w rękach dzierży bron-zowe sistrum (brzękadło, którego używali jej kapłani podczas ofiar). F. — 981. Anubis z głową szakala. Posąg marmurowy uszkodzony. (Pz). — 975. Serapis. Posąg marmurowy boga, który siedzi, odziany w tunikę, rękę zaś położył na głowie Cerbera. (Pz). — 2929. Nagrobek z płaskorzeźbą, wyobrażającą Izydę, która trzyma w ręku sistrum. — Urna pogrzebowa z arabeskami. — Sarkofag. — (W środku). 6281. Apollo siedzący. Olbrzymi posąg z porfiru.

Ze środka tego portyku wchodzimy do

Sal wewnętrznych, zawierających rzeźby marmurowe, płaskorzeźby i fragmenty.

I. Sala. (W środku). 6672. Noga stołowa (trapezophoron). wyobrażająca młodego Centaura, który niesie Kupidyna i gra na fujarce i Scyllę trzymającą ciało ludzkiej ofiary. (Villa Madama, Roma). — 6676 (i dalsze numery). Cztery oprawy kamienne studzien (puteal). (F). — 6363—4—6. Cztery olbrzymie popiersia. (F). — Przy prawej ścianie. — 6687. Płaskorzeźba wyobrażająca scenę ze starożytnej komedyi w guście Terencyusza, bardzo zajmującą. (P). —6688. Apollo i trzy Gracye, wypukłorzeźba znaleziona w Ischii. Dzieło attyckie z około 320 r. przed Chr. Widzimy tu młodzieńca, którego troje dziewcząt budzi ze snu, niektórzy określają tę scenę jako Alcybiadesa z trzema heterami. — Krążki cyli medaliony, które były niegdyś zawieszone na łańcu-cnach między kolumnami domów pompejańskich. — (Ściana przeciwna). 6690. Kobietakarmiąca papugę, płaskorzeźba (P).— 6691. Tyberyusz i kochanka jego razem na koniu. Płaskorzeźba z Capri. — 6679. Edyp i Antygona składają ofiarę w gaju Eumenid. Po prawej stronie brodaty kapłan spełnia libacyę ponad świętym ogniem. Płaskorzeźba. (F).

II.    Sala. (W środka). 6374. Atlas klęczący pod globem, na którym widnieje w symbolicznem przedstawieniu 42 znanych Rzymianom konstelacyi gwiazd. Piękna praca rzymska. (F). — 6302. Merkury trzymający w prawej ręce sakiewkę. (F). Dwa sarkofagi z rzeźbami wyobrażającemi Bacha-nalie. — (Na lewej ścianie w oknie). 6712. Sarkofag dziecka, na którym płaskorzeźba przedstawia wyścigi czterech wozów, kierowanych przez dzieci. (F). — 6685. Silen pijany na ośle, ramiona oparł o szyję dwóch Faunów. Pan prowadzi bydlę. Płaskorzeźba komiczna, ale dobrze wykonana. (P). - 6681. Dyana z psem, płaskorzeźba. (P).

III.    Sala. 6124. Pyrrhus, piękny posąg. (H). —6119. Myśliwy. Pięknie wykonana statua, prawdopodobnie z późniejszej epoki. Ma na sobie płaszcz i szeroki kapelusz i trzyma >znur, do którego uwiązany jest, właśnie schwytany zając. Dwa gołębie zawieszone mu są u pasa. (F). — 10833. Olbrzymi posąg marmurowy Ferdynanda IV., przedstawiający tego króla jako Minerwę.

Wracając przez salę II. i III., któreśmy oglądali, przy-bywamy do

IV.    Sali. (W środku). 6375. Kupidyn i delfin. Grupa rzymska w greckim stylu. (C). — (U prawej ściany w oknie). 6684. Bachus pijany, podpierany przez Fauna, Bachantki i inne postaci. Płaskorzeźba. (F). — (Przeciwległa ściana). 6686. Perseusz i Andromeda. Płaskorzeźba. (F). — (W oknie). 6390. Popiersie Ajaksa. (F). — 6379. Młody Herkules, olbrzymia głowa. (F). — (Przy ścianie). 6689. Orest skalany krwią matki, szuka przytułku i schronienia w świątyni Apollina. Widać posąg boga, trójnóg, ciało Klitemnestry i węża Pytona. Płaskorzeźba. (H). — (Naprzeciw przy ścianie). 6680. Młody Herkules, płaskorzeźba. (H).

V.    Sala. (W środka). Posąg Minerwy uzbrojonej w tarczę. — 6319. Pallada, wąż u jej nóg. (F). — Posąg Jowisza z błyskawicą. — (W oknie). 6371. Cybele siedząca na tronie, po bokach dwa lwy. (F).

Zbiór egipski.

(Obok ściany). Odlew gipsowy egipskich nagrobków (stele), których oryginały znajdują się w muzeum w Turynie. — Dokoła sali : (W środku). 2317. Odłam granitowego obelisku z hieroglifami, opowiadającymi o wzniesieniu jego przez Africanusa. (Palestrina). — 982. Popiersie kapłana egipskiego z bazaltu z amuletem na szyi. — 1070. Sarkofag z granitu, w którym pochowany był „Paar syn Her Neith“, głowa pisarzy. (Memfis). — 999. Prostokątny granitowy ołtarz poświęcony Izydzie. — 1069. Pomnik granitowy, który stał niegdyś na grobie, zdobi go płaskorzeźba, na której widzimy 22 postaci kapłanów i pisarzy Ammonaza Ramzesa IV. — Przy ścianie różne wapienne kamienie. Nr. 1016 jest tablica pisarza Hori, około r. 1500 przed Chr., podzielona na trzy części. Górna część zawiera przedstawienie Izydy, Ozyrisa i Horusa z ich godłami. Rząd II. i 111. zawierają obrazy osób, które zmarłym swoim krewnym przynoszą owoce w ofierze. (Abydos, dziś Madfune). — 1036. Tablica grobowa z hieroglifami z kamienia wapiennego pomalowanego, z wyobrażeniem bóstw odbierających ofiary. — (W środku okna). 1068. Klęcząca statua Ra-ab-naba, kanclerza i pierwszego ministra królewskiego. Na szyi ma amulet a między kolanami małą skrzyneczkę z płaskorzeźbą Ozyrisa i jego godeł. — 978. Dwie kolumny z egipskiego różnobarwnego granitu (breccia). P. — Mumie. Pięć mumii za szkłem. Najlepiej zachowana ma ręce skrzyżowane na piersiach. Miała ona naszyjnik z amuletów, pomiędzy nimi mistyczne oko, małą wazę w kształcie gruszki, Nilometr i kawał papy-rusa. Włosy, zęby i paznokcie są nienaruszone (3500 przed Chr.). — Zabalsamowany krokodyl (Teby). (W oknie). Gipsowy odlew egipskiej trójcy bóstw: Izydy, Ozyrisa i Horusa. Ostatni jest połączony z figurą byka Apisa. — (W szklanym gabinecie). 1061. Posążek marmurowy, być może Izydy, mającej na głowie ibisa i lutnię. — 1065. Pięknie wyko nany tors z czarnego bazaltu, zapisany dokoła drobnymi hieroglifami. — (W małym przyległym pokoju). 2313. Papyrus grecki, prawie nieczytelny, z około 250r. przed Chr., znaleziony w Memfis, w podziemnem przejściu, w skrzynce z drzewa sykomory z więcej aniżeli 40 innymi, które uległy zniszczeniu. Ten jeden natomiast nabyty, przez kupca, dostał się do zbioru Borgia. Zajmuje się on wodociągami od Nilu i zapobieganiem powodzi, bo urodzaj zawdzięczany Nilowi, zależy od stosownego rozdziału wody. Dokument ten podaje imiona i pochodzenie osób zajętych przy tych pracach. (Memfis). — 2322. Fragment książki o zmarłych, dobrze zachowany, z mniej więcej r. 1300 przed Chr. Znaleziony w Donkol w Nubii, w trumnie zawierającej mumię kapłana Jowisza Ammońskiego. — (W małych szafkach na ścianie). Amulety.— Naszyjnik z niebieskich szkiełek. — Sandały kapłanów.

I.    Sala. W szklanej gablotce liczne popiersia i posążki. — 176. Ropucha z nero antico, znaleziona w Egipcie, ale prawdopodobnie greckiego wyrobu. (Borgia). — (W szklanej gablotce w oknie). 1048 i nast. 14 waz grobowych (canopi) z serpentynu i alabastru wschodniego, które służyły do przechowywania wnętrzności zmarłych, a imiona zmarłych znaleziono na nich. — 765—6. Dwa ibisy, święte ptaki u starych Egipcyan, chronione przez prawo. (P). — (Na ścianie w przejściu do drugiej sali). 1035". Tablica Izydy z świątyni Izydy w P. z alabastru. Górny rząd na niej tworzy 14 postaci, oddających cześć Ozyri-sowi, przedstawionemu z jego godłami. Na dole napis w hieroglifach, odczytany przez Champolliona, opiewa: To jest publiczna pamiątka kapłana Horusa i innych bóstw górnych i nizkich okolic, który reguluje światło, oświeca świat, pełen powagi i t. d.

II.    i III. Sala. (W środku). Trzy modele z korku świątyni Neptuna i Wenery w Paestum. — (W szafkach).

Rury terrakotowe z Pomp, i z Meta- podpierający stół z terrakoty. —Pu-ponto. — (W szafkach na lewo od teal i posągi terrakotowe aktorów.— okna). Odłamy sławnej płaskorze- (W oknie). Cztery nakrywki sarko-źby, pochodzącej od Wolsków i zna- i fagów etruskich, na których widnieją lezionej w kościele Sta Maria Mag- I postaci kobiece leżące. (Vulci, w po-giore we Velletri. (W środku). Atlas | (bliżu Florencyi).

Zachodnie skrzydło parteru.

Dalszy ciąg rzeźb marmurowych.

(F) —

Popiersia. Greccy i rzymscy mówcy. — (W środku). 6210. Valerius Publicola, znalezione wraz z statuą Homera i Arystydesa naprzeciw teatru w H. — (Z prawej strony). 6188. Biust Westalki. (H). — 6156. Archimedes. (H). -6126. Godny uwagi posąg Homera, twarz ma wyraz szlachetny, a postawa pełna powagi. (Teatr w H). — 6149. Popiersie Aleksandra Wielk. (H). — (Po przeciwnej stronie). 6148. Attilius Regulus (?) H. — 6158. Ptolomeusz Soter. (H).— 6151. Popiersie nieznajomego z hełmem na głowie. (H). — 6105. Mały posąg młodzieńca gestykulującego. (H). - (Z prawej strony). 6135. Eurypides. (H). — *6018. Statua Eschinesa, mówcy ateńskiego (389—314 przed Chr.), sławnego przeciwnika Demostenesa, znaleziona w villa Papyri w H. Postać mówcy przypomina posąg Sofoklesa w Muzeum Late-rańskiem w Rzymie, tylko fałdy płaszcza są tu ułożone o wiele sztuczniej i bardziej w nieładzie, co wynikało częścią z zamiaru artysty, by przedstawionego mówcę dobrze scharakteryzować, częścią zaś da się wytłómaczyć pochodzeniem statuy z późniejszej epoki. — 6154. Juba. (H).— (Naprzeciwko). 6147. Lysias. (H). — *6153. Biust Demostenesa (F). — 6152. Zenon Citiacus, założyciel szkoły filozoficznej Stoików. (H). — (Po prawej stronie). 6162. Ana-kreon (F). — 6238. Moschion, poeta grecki z papyrusem w ręku. Mała statua, napis grecki. (F). — (Naprzeciw). 6157. Temistokles, popiersie. (H). — (W środku). * Homer, wspaniały biust wielkiego poety, który chociaż ślepy, patrzał oczami duszy, głowa idealizowana, wykonana wybornie. (F). — 6236. Podwójna herma komedyopisarza rzymskiego Terencyusza i greckiego Menandra (komika Apollo-dora?). Ten ostatni brodaty. (F). — (Z prawej strony). 6237. Posążek nieznajomego w siedzącej pozycyi. (F). — (Naprzeciwko). 6146. Herodot, popiersie. (F). — (W środku). 6239. Herodot i Tucydydes. Podwójna herma, napis grecki. (Na prawo). 6414. Eurypides, herma. (F). — (Naprzeciw).

Głowa filozofa, nos odłamany. — (Z prawej strony). 6135. Eurypides, biust; napis grecki. (F). — 6140. Apollonius. (F). — Biust nieznajomego. (H). — (Naprzeciw). 6160-1. Eurypides. (F). — 6134 Sofokles. (F). - 6129. Sokrates. (F). — (Z prawej strony). 6415. Sokrates, herma, twarz pełna wyrazu. (F).— (Naprzeciw). 6413. Homer, herma. (F). (Z prawej strony). 6143. Solon. (F). — 6136. Likurg. (F).— 6132. Likurg. (Coll. Vivenzio). —6139. Sofokles. (F). — (Naprzeciw). 6163. Popiersie nieznajomego. (H). —6131. Carne-ades. (?). F. — 6130. Lysias. (F). — 6159. Antisthenes, głowa Cyników. (F). — (W środku). Statua mówcy w todze i sandałach, bez głowy.

Drugi krużganek (portico). Popiersia greckich i rzymskich mówców. (W środku). 6057. Antonia, żona młodszego Druzusa, statua. (F).—Popiersie filozofa.— Resztki posągu bez rąk i nóg. — (Z prawej strony). 6231. Cycero, statua. (P). — 1037. Ptolomeusz V. Napis łaciński. Biust.— 6185—6—7. Seneka albo Calpurnius Piso. Popiersie. (F). — 6127. Popiersie nieznajomego. (F). — 6128. Zenon. (F). — 6142. Posidonius. (F). — 6141. Aratus, astronom spoglądający na firmament. — 6028. Pompejusz Wielki. (P). — 6025. Brutus. (P). — W małej szafce szklanej popiersia filozofów. 111389. Seneka. 111390. Demostenes. 6179— 6182. Biusty nieznanych osób. (F). — 6194. Biust Westalki, znany pod nazwą „Zingarella“. (F). — 111385. Pompejusz Wielki, biust (1876. P). — 6202. Sulla (?). Biust (H). - 6245. Te-rencyusz. (H). — 6204. Lucius Cornelius Lentulus (?) F. —

6180.    Caius Marius. (F). — 6205. Popiersie nieznanej osoby.—

liusz. Piękne popiersie. 6031. Antoninus Pius.

6181.    Brutus. (F). — 6184. Claudius Marcellus. (F). — 6201 Popiersie nieznanej osoby. (F). — 6125. Sybilla. (F). — W tymże samym portyku z prawej strony. 6070. Marek Aureliusz. (C). — 6056. Claudius. (H). — *6079. Marek Aure-

(F). - 6081. Lucius Verus. (F). — (Bajae). — 6092. Marek Aureliusz. — 6075. Hadryan. (F). — 6072. Trajan. Posąg w płaszczu. — (W środku). *6030. Piękny posąg Antinousa, ulubieńca Hadryana. (F). — 6033. Caracalla. (F). — 6029. Agry-pina, matka Nerona, siedząca z głową zgrabnie pochyloną. (F). - 120424. Popiersie kobiety z kędzierzawymi włosami. (P). — (Z prawej strony). 6058. Popiersie Nerona (F).— 6059. Vitellius, posąg. (H). — 6060. Galba (albo może Claudius), biust. (F). — 6046. Caligula. (Minturno). — (W środku).

6055. Druzus. (H). — 6043. Tyberyusz. (F). — 6040. Augu-stus. Olbrzymi posąg, głowa uzupełniona później. (H). — 6052. Głowa Tyberyusza. (F). — (Naprzeciwko). 109516. Au-gustus. (P), — 6054 i 6192. Dwa popiersia kobiece. — Brutus, biust. (P). — 6063. Nerwa. (F). — 6195. Popiersie nieznajomego. — 6062. Julia, żona Tytusa. Piękne popiersie, uwagi godna wysoka fryzura. (F). — 6080. Faustyna, żona Marka Aureliusza. (F). — 6074. Plotina. (F). 6088. Caracalla. (F). — Wracając do końca portyku tego, idziemy następnie do

Sal wewnętrznych, które zawierają dalszy ciąg rzeźb marmurowych i popiersi.

Pierwsza sala. (Obok wejścia). 6176. Gallienus. (H). --(Z prawej strony). 6169. Biust nieznajomego, w którym dopatrują pewnego podobieństwa z księciem Wellington. — 6145-6165-6209—6241—6166-6175—6268. Biusty nieznanych osób. — 6097. Lucius Verus. (F). — (W oknie). 6200. Popiersie nieznajomego.

Pierwszy rząd. 6098. Heliogabal. (F). — 6178. Lucius Ju-nius Brutus. (F). — 6106. Król Daków. (F). —6101. Popiersie nieznajomego z porfiru. (F). — 6042. Marcellus (F). — 6065. Britannicus, (F).

Drugi rząd. 6172. Biust nieznajomego. (F). — 6207. Po-stumius Albinus. (F). — 6177. Cycero. (F). —6174—6203—6206. Nieznajomi. (F). — 5174. Biust nieznajomego. (F). — 6103. Julia Moesa, zwana Augusta, siostra Domny Moesy. (F). — 6085. Manlia Scantilla, głowa na popiersiu z alabastru. (Fj.

Pierwszy rząd. 6100. Probus. (F). — 6099. Pupienus. (F).— Biust nieznanego. (F). — 6186. Septimus Severus, ojciec Ca-racalli. (F).

Drugi rząd. 6197, 6199 i 6196. Nieznani. — 6224. Teren-cya. — (Na piedestale). 6089. Plautilla, żona Caracalli. (F).— (Na piedestale). 6087. Julia Pia, żona Severusa. Popiersie z alabastru. (F). — (W ostatnim rogu). Pierwszy rząd. 6243. Nieznajomy. (H). — 6139. Sofokles. (F). — 6183. M. Arrius Secundus. (F). — 6147. Lysias. (F).

Drugi rząd. 6170—6171—6172. Nieznajomi. (F). — 6173. Chłopiec niosący na szyi t. zw. bulla patricia (złotą kapsułkę z amuletem). P.

Druga sala. (Wchodzimy drzwiami najdalej od okna). Po lewej stronie. 6091. Marek Aureliusz. (F). — 6314. Antinous jako Bachus, olbrzymia statua. (F). — 6084. Commo-dus. (F). — 6753—57—63. Trzy piedestały z wyobrażeniem zdobytych prowincyi w kostyumie frygijskim. (F). —6603. Wy-pukłorzeźba przedstawiająca wesele; 13 osób. — 6095. Lucius Verus. — 6093. Marek Aureliusz. — 6102. Maximinus, posąg w krótkim płaszczu rzymskiego wodza t. zw. palu-damentum. (F). — 6082. Annius Verus. (F). — • 6090. Marek Aureliusz, jako młodzieniec. — 6077. Domicyan. (F). — (W środku). 6072. Trajan w płaszczu, posąg. (F). - 6032. Faustyna. (Baiae). — 6076. Vibia Sabina, żona Hadryana. (F).— 6095. Lucius Verus. - 6291. Wenus i delfin. (F). — 6299. Marciana, siostra Trajana jako Wenera. (F). — (W środku). 6078. Antoninus Pius. (F). — 6067. Hadryan, popiersie. (F).— 6069. Hadryan. (F). — 6071. Antoninus Pius. — (Na ścianie). Trzy medaliony wyobrażające konsulów. Półfigury wielkości naturalnej. (F). — 6738—9. Dwa trofea, jeden złożony ze zbroi, włóczni i sztandaru, drugi trofej tunika. (F). — Dokoła zaś sali znajduje się jedenaście kapiteli kolumn.

Trzecia sala. 6066. Tytus. (F).—6041. Tyberyusz. (Pz).— Posąg Tyberyusza. (F). — (W środku na kolumnie z giallo antico). 6193. Popiersie nieznanej kobiety.

Czwarta sala. (W środku). *10020. Sławna mozaika przedstawiająca bitwę pod Issus w r. 333 przed Chrystusem, w której Aleksander W. pobił przeważające siłą wojsko Persów. Wspaniały ten obraz mozaikowy, 5 m. szeroki, pochodzi z casa del Fauno w Pompei, domu pochodzącego z II. wieku przed Chr. Na misterny ten i z wielkim artyzmem wykonany obraz składają się drobne kostki marmurowe swemi naturalnemi barwami. Widzimy tu 26 wojowników w dwóch rzędach, różniących się od siebie zbroją i wyrazem twarzy i 15 koni. Trzy osoby wybijają się na pierwszy plan : młody bohater macedoński, któremu hełm spadł z głowy; zraniony z jego ręki śmiertelnie wódz perski i król Daryusz na wozie, zwracający się z rozpaczą do ucieczki. Charakterystyka poszczególnych grup, wspaniałe wrażenie całości i dramatyczna siła, wskazują na znakomity grecki oryginał, który służył artyście za wzór do tej pracy. Można przypuszczać, że był to obraz Filoxena, ucznia Ni-komacha, przedstawiający walkę między Aleksandrem a Da-ryuszem, o którym wspomina Pliniusz i który miał powstać około r. 300 przed Chr. — (Z prawej strony). 6053. Tyberyusz. (F). — (Na piedestale). 6190. Biust nieznajomego. — 6362. Fortuna z rogiem obfitości. (P). — 6050. Tyberyusz. (H). — 6049. Tyberyusz. (F). — (Na kolumnie w środku).

*6038. Juliusz Cezar. Sławne popiersie, wybrane przez Napoleona III., jako rycina tytułowa dla jego „Życia Cezara“. (F).— 6044. Druzus, brat Tyberyusza, z mieczem i płaszczem. (Macellum, P). — (Naprzeciwko). 6041. Liwia, żona Augusta, jako kapłanka. (Macellum, P). — 6048. Au-gustus. (F). — 6045. Agryppina starsza (H).

Piąta sala. (W środku). 6066. Wespazyan. (F). — (Z lewej strony). 6064. Britannicus (?). Popiersie (F). — 6068. Tytus. (F). — 6229. Britannicus. (Telese). — Wespazyan. (P).— 6061. Otho. (F). — 6039. Juliusz Cezar w płaszczu, z mieczem i w pancerzu. (F). — 6230. Mały posąg młodzieńca trzymającego w lewej ręce papyrus. (Telese).

Szósta sala. Tu znajduje się zbiór fragmentów posągów. — (W środku). Srebrny biust cesarza Galby, mocno uszkodzony. (H. 1874).

Siódma sala (sala Apollina). (W środku). 4895. Dyana. Półfigura z bronzu z szklanemi oczyma. Starożytni mieli używać tej figury do wyroczni, mówiąc przez otwór w tylnej części głowy. (P). — *5962. Apollo hermafrodyta, naciągający łuk. Statua bronzowa znaleziona w świątyni Apollina w P. — Herma wyobrażająca nimfę Maję, matkę Merkurego znaleziona w świątyni Apollina w P. — 6352. Mały posąg marmurowy hermafrodyty. (P). — 6294. Posąg Wenery. (F).— (W niszy). 6266. Popiersie marmurowe Jowisza, znalezione w r. 1818 w P. — (Na dole natym samym piedestale)- Marmurowa płaskorzeźba Jowisza siedzącego. — Dwa duże posągi z terrakoty Jowisza i Junony, znalezione w P. i popiersie Minerwy z terrakoty.

Ósma sala (sala tzydy). Zbiór przedmiotów znalezionych w świątyni Izydy w P. — (W środku). 976. Piękny, mały posąg marmurowy Izydy w stylu egipskim, trzymającej w prawej ręce sistrum. Pas jej spięty jest głowami dwóch krokodyli, włosy i tunika ukazują ślady pozłoty, a oczy czerwonego zabarwienia. (P). — 4991. C. Norbanus Sorex. Bronzowa głowa z wydrążonymi oczodołami. Napis łaciński. (P). — 6312. Mały posąg Bachusa. Wedle napisu ofiarowany przez Popidiusa. (P). —6298. Wenera. - (Wśrodku). 6290. Głowa Wenery. (P). — 6868. Dwie miednice marmurowe do celów religijnych. (P). — W oknie dwa bronzowe ołtarze, ozdobione czterema maskami. — (W szklanej szafce). 72192—3. Mały kandelaber bronzowy, którego szczyt przedstawia kwiat lotosu. (P). —76304. Bronzowy nóż ofiarny.

12

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

2397—2392. Sistra, bronzowe brzękadła, używane przez kapłanów podczas ofiar Izydy i lampy z terrakoty. — (Na ścianach). Liczne freski, przedstawiające obrzędy na cześć Izydy i Ozyrisa i inne malowidła, odnoszące się do ich kultu w Egipcie i w Italii. — 9558. Obszerny fresk, wyobrażający przybycie kochanki Zeusa Io do Egiptu, wita ją Izyda z wężem dokoła ramienia, w głębi stoi Hermes i jeszcze jakaś postać. Z lewej strony Harpokrates czyli Horos (młodszy) z wężem, z przodu zaś krokodyl.

Zbiór dzieł z bronzu (sculture di bronzo).

Zbiór ten obejmuje przeważnie dzieła z Herkulanum, mniej zaś przedmiotów z P. Różnica łatwo widoczna, bronzy z H. są ciemne, zabarwione w czarno-zielonym kolorze, pompejańskie natomiast jasne, niebiesko-zielone. Zbiór ten nie ma sobie równego na całym świecie. Bogactwo i doniosłość nagromadzonych tu dzieł sztuki, delikatne, do ma-teryału przystosowane opracowanie ich, zręczne pokonanie trudności w odlewie i cyzelowaniu, dają nam pojęcie o wysokim rozwoju tej gałęzi sztuki w starożytności.

Zbiór bronzów zaczyna się obok opisanego powyżej drugiego portyku, zawierającego marmurowe popiersia (patrz str. 174). Bronzy pompejańskie. (W środku). 5635. Nero (albo może Caligula). Posąg konny, znaleziony na szczycie łuku tryumfalnego na forum w Pompei. Był on połamany na ośm kawałków i został naprawiony. — Efebus, posąg bronzowy, z wierzchu posrebrzany, wielkość jego wynosi Vb naturalnej. Jest to dzieło greckie z IV. lub V. w. przed Chr. (być może ze szkoły Polykleta), które jakiś bogaty Pompejańczyk kazał posrebrzyć i ustawić w swej jadalni do trzymania lamp. Znalezione w r 1900 obok P. Jakkolwiek niektórzy zestawiają je ze sławnym „Idolino“ w Uffizi we Florencyi, to jednak dzieło to ani nie zgadza się z nim co do stylu, ani nie dorównuje mu wartością. — 110663. Lucius Caecilius Jucundus. Głowa z bronzu z napisem łacińskim. (1875 P). Herma ta została ofiarowana geniuszowi rzymskiego bankiera przez jego wyzwoleńca Feliksa i ustawiona w atrium domu jego w P. Głowa z bronzu została przeniesiona do Muzeum. Jest to portret mężczyzny 50-le-tniego, na którego twarzy przebija się zadowolenie z losu. — 5014. Caligula (?). Mały posąg cesarza ze zbroją wysadzaną srebrem i z mieczem. (P). — 4992 Brutus. (P). — 4990. Po-piersie Agrypiny. (P). — 5617. Tyberyusz. — 4989. Popier sie nieznajomego.

Pierwsza sala. (Ciąg dalszy). 5002. Tańczący Faun (z casa del Fauno w P. 1830). — 111495. Satyr pijany z miechem wina na lewem ramieniu. Figura ku ozdobie studni. (1880 P). — 5001. Sylen dźwigający naczynie. Wybornie oddane wytężenie sił i gorliwość, z jaką stary wypełnić usiłuje swe zadanie. (P). — *5003. Narcyz, wspaniałe oryginalne dzieło greckie ze szkoły Praksytelesa. Widzimy tu pięknego młodzieńca, który pochylił głowę na bok, jak gdyby słuchał tonów z daleka doń dochodzących. I stoi jak zaczarowany, w tej postawie pełnej wdzięku i uroku. Niektórzy krytycy sztuki twierdzą, że to młody Bachus, inni, że Pan łowiący uchem dalekie echo. — 4994. Rybak z wędką. Mała figura studzienna. (P). — 6509. Posąg dziecka. Figura studzienna. (P). — 5000. Dwa małe posążki Ku-pidynów, przeznaczone ku ozdobie studni, jeden z nich z delfinem, drugi trzyma gęś. (P). — (Na piedestale). 4897—4902. Dzik opadnięty przez psy. — Wąż. — Lew i jeleń. Grupa ku ozdobie studni. (P). — (Na piedestale naprzeciwko). 4890. Byk. — 4891. Wrona. (Stabiae). — 4902. Gazela. — 4903. Jeleń ; figura studzienna.

Druga sala. (Ciąg dalszy). (Na kolumnie w środku). *5630. Apollo z plectrum, archaistyczny posąg, wyborna kopia oryginału greckiego z pocz. V. w. przed Chr., który prawdopodobnie znajdował się niegdyś w Spareie (z casa del Citarista w P.) — (W oknie). 4995. Bachus i Ampelus (dom Pansy, P.) — Naprzeciwko. 4892. Merkury siedzący. (Stabiae). — 4997. Bogini zwycięstwa unosząca się na kuli z dwoma dużemi skrzydłami. Na lewem ramieniu złota bransoleta. (P). — 4998. Wenera przy tualecie. (Nocera). — 5613. Mały posąg Apollina, oczy ze srebra. (P). — Na kolumnie: posążek świeżo znaleziony w P. przedstawiający Per-seusza albo raczej Merkurego (V₅ naturalnej wielkości). Nagie ciało okrywa jedynie zarzucona przez lewe ramię chlamida, nogi ma uskrzydlone. Piękne to dzieło znaleziono w stanie bardzo uszkodzonym. — (Na ścianach). Freski znalezione w jadalni domu Diomedesa w P.

Trzecia sala: Bronzy herkulańskie. (W środku). *5625. Merkury wypoczywający na odłamie skały, jeden z najsławniejszych bronzów starożytnych, oryginał grecki. Bóg ten

wypoczywa po gwałtownym locie, w lewej dłoni trzyma mały kawał bronzu, który może był częścią laski jego t zw. caduceus. Szczegóły w opracowaniu mięśni i cały układ tego dzieła znakomite. (1758. H). — 5624. Śpiący Faun. (H).— (w środku na piedestale marmurowym). 5604. i nast. Pięć aktorek. Posągi te zdobiły perystyl jednej z will w pobliżu teatru w H, — (Z tyłu na kolumnie). 5594. Ptolomeusz Fi-ladelfus. Popiersie. (1769. H). — *5592. Popiersie Bereniki (?) Twarz idealnie piękna, jak u bogini. Oczy i usta jej były jeszcze w czasie znalezienia wykładane srebrem. (H). — (Na piedestale). *4885. Herma Doryforosa (niosącego włócznię), wedle napisu greckiego dzieło Apolloniosa, syna Ar-chiosa z Aten. (1753. H).    4889. Amazonka (zw. Liwia).

(H). — 5610. Idealna głowa. (P). — (Na kolumnie). 5618. Dyonizyusz (zwykle zwany Platon) z H. — (Na kolumnie). 5608. Popiersie Apollina archaiczne, dawniej zwane Speu-sippe. (H). — (Na piedestale). 5633. Idealna głowa o kędzierzawych włosach, dawniej zwana Apollo. (P). — 5603. Aktorka. (H). - 5614. Efebus (1754. H).

Czwarta sala. (Ciąg dalszy). 5628. Pijany Faun, wielkości naturalnej. (H). Przepyszna postać z bronzu ulana, leży na wypróżnionym szawłoku. Znaleziono ją w t. zw. casa di Aristide w H. (skąd pochodzi również sławny zbiór papy-rusów, umieszczony także w Muzeum, o którym później pomówimy). Konopnicka opisuje Fauna tego w następujących prześlicznych zwrotkach:

Rozpasał biodra i na pustej łagwi,

Legł wina syty.

Zmrużonem okiem, jak płomieniem żagwi, Mierząc w błękity.

Pijany?... Gdzie tam! On tylko z dna czary Dobył odwagi

Twarzą w twarz spojrzeć na Olimp, tak stary, Tak pusty, nagi!

Leży i patrzy. Na twarzy mu siada Śmiech mądry, cichy...

A śmiech ten Olimp w atomy rozkłada,

W pył zmienia lichy.

Bluźni?... Niech Zeus zachowa wysoki!

On tylko ręki

Przepysznym ruchem wystawił w obłoki Palec maleńki.

Maleńki palec Fauna!... Gdzie są bogi Wieczyste, które

Przed palcem Fauna bladnęłyby z trwogi, Kryły się w chmurę?...

Tak w Arystyda Atrium legł wspaniały, Nagością hardy,

I patrzył w Olimp, a lica mu grały Uśmiechem wzgardy.

„Faun pijany", z cyklu „Italia“.

4886 i 4888. Dwie piękne gazele (1715, H). — 5626—7. Dys-kobulowie. Dwaj nadzy młodzieńcy z wyciągniętemi rękami i ramionami. (H). — Dokoła ściany na trzech marmurowych stolikach : dziesięć posążków chłopców, figur studziennych, jedni z dzbanami, inni z rogami obfitości, z których spływała woda i pięć Sylenów, jako figur studziennych.

Piąta sala. (Ciąg dalszy). (W oknie). 5616. Calpurnius Piso Cesoninus (głowę tę zwykle nazywają Seneka). Inni twierdzą, że to jaki poeta aleksandryjski, może Kallimachos. (H). — 5607. Popiersie Archytasa. (H). — (Naprzeciw). 4896. Piękne popiersie Safony. (H). — 5623. Heraklit. (H). — 5602. Demokryt. (H). —5634. Publius Cornelius Scipio. (H).— 5598. Aulus Gabinus (dawniej określany jako Ptolomeusz Apion) z casa dei Papyri w H. — 5588. Biust nieznajomego. (P). — 5622 i 5631. Również. (F). — 5596. Ptolomeusz Aleksander. (H). — 5600. Ptolomeusz Latyrus. (H). —■ 5590. Plotomeusz Soter. (H).—25494. Zegar słoneczny z Herkulanum w formie szynki. — 5296. Faun grający na podwójnym flecie (tibia). H. — 5292. Faun tańczący, w ręku trzyma thyrsos (laskę okrytą bluszczem i winną latoroślą, jaką miał Bachus i jego towarzysze. (H). — 5465—6—7—8. Epikur, Hermar-chos, Demostenes, Zenon. Imiona ich wypisane po grecku. (H), — 5469—70—71. Demostenes, Epikur, Metrodorus. --(Naprzeciwko). 69762 i nast. Dziesięć głów tygrysich, ozdoby studzienne. (H). — Wracając do wejścia, wiodącego do dużej hali, przybędziemy do

ostatniego portyku, gdzie się znajduje dalszy ciąg bron-zów herkulańskich. 5595. Augustus jako bóg. Olbrzymi posąg. (H). — 115390. Dwie głowy końskie. — 5615. Nero Druzus, jako kapłan. Posąg. (H). — 5593. Tyberyusz Claudius Druzus. (H). — 5586. Popiersie nieznajomego. (H). — 5601. Głowa nieznajomego. (F). — 5589. Viciria Archas, matka Balbusa, (P). — 5609. Antonia, żona Druzusa. (H).— 5004-5005—5013—5016. Małe posążki mężczyzn i kobiet, należące do wozu Nerona. — (W środku). 4904. Jeden z czterech koni zaprzęgu Nerona (quadriga), znaleziony w r. 1739 obok teatru w H. — 5591. Mammius Maximus. Posąg. (1743 H). — 5599—5606—5587. Osoby nieznajome. — 5597. Marcus Calatorius, urzędnik rzymski. (H). — 5612. Faustyna okryta płaszczem, posąg. (H).

Pierwsze piętro (mezzanino).

życia lub cichą sielankę. Są to albo całe grupy, przedstawiające żywą akcyę dramatyczną lub spokojną sytuacyę opisową albo też pojedyncze postaci ze świata mitów. Z mitologii np. zaczerpnięte następujące tematy (wymienimy kilka najważniejszych): Afrodyta (Wenera) w niezliczonych obrazach często z Erosem (Amorem) i Erotami (Amore-tami), z Aresem (Marsem), Adonisem i t. d.; następnie Dionysos (Bachus) i jego otoczenie jako to : Satyrowie, Silen, Bachantki, Aria

Starożytne freski. Wspaniały ten zbiór zawiera przeszło tysiąc malowideł pochodzących przeważnie ze ścian domów pompejańskich, nieco z Herkulanum i innych miast połu-dniowo-italskich i tworzy jednąz głównych przynęt Muzeum w Neapolu.

dna; Apollo i Muzy; Narcyz; Zeus czyli Jupiter i jego przygody miłosne; Ganimedes; Galatea i Polifem; Sąd Parysa; Perseusz i Andromeda; Nike (Victoria) i inne. Z podań bohaterskich : przygody Herkulesa, Te-zeusza, Achillesa, męka Iksyona, losy Ifigenii, Medei, Niobid i inne.

2)    Z obrazów rodzajowych wymienimy : sceny tualetowe, z dziedziny teatru, tancerzy i tancerki; muzykalne produkcye. Pojawiają się także obrazy z życia dziecięcego z zachowaniem pewnego idealizmu w kompozycyi i formie, obok tego niekiedy karykatury. Do najpiękniejszych jednak w tym rodzaju malowideł należą owe urocze obrazki, w których nadziemskie istoty, Geniusze, Psychy, Amorety, występują jako rzemieślnicy lub spełniają inne czynności życia powszedniego (np. w casa dei Vetti).

3)    Dział krajobrazów przedstawiają widoki na wille, świątynie, ulice i krużganki (motywa z architektury), to znów na morze, lasy, góry i doliny. — Nie brak wreszcie obrazów zapożyczonych z dziedziny życia zwierzęcego, ze świata roślin i z martwej natury.

Malowanie ścian stanowiło główną ozdobę domów w P. Świątynie i bazyliki, mieszkania prywatne i wszelkiego rodzaju lokale publiczne, były wewnątrz przystrojone w malowidła wyższej lub niższej wartości. Wszystkie te malowidła tedy, które dla lepszego ich zachowania przeniesiono do Muzeum, są dekoracyami ściennemi domów małego miasta prowincjonalnego, przeniesionemi w jaśniejsze oświetlenie. Wysoka wartość tych pomników starożytnej sztuki malarskiej, wydobytych z pod popiołów Wezuwiusza, polega na tern, że —mimo swego często rzemieślniczego wykonania — kompozycyą, wyborem przedmiotów i sposobem naśladowania dawniejszych arcydzieł greckich, dostarczają nam nieocenionych wskazówek do poznania starożytnego malarstwa w ogólności, a rzymskiego w szczególności. Co więcej, są one tak liczne i różnorodne, że na ich podstawie można nadto zyskać obraz rozwoju tej gałęzi sztuk pięknych u Rzymian w poszczególnych okresach dziejowych.

Wykonane są al fresco (tj. na mo-krem tle) z wolnej ręki* jako swobodne naśladowania ulubionych dzieł sztuki greckiej z czasów następców Aleksandra W., a dekoracyjny cel ich wymagał szczególniejszego u-względnienia pełnych uroku podań mitologicznych, scen rodzajowych i krajobrazów, mających za przedmiot piękność, rozkoszne używanie

ornamentyki ściennej. Co zaś do obrazów, którym owa ornamentyka służy gdyby za oprawę i które pojawiają się dopiero w późniejszej epoce stylu architektonicznego, by pozostać już potem stałym czynnikiem dekoracyjnym ścian, to tu można odróżnić dwie epoki: 1) Augustowską, którą znamionuje treść bohaterska i patetyczna, staranny rysunek, z drugiej stronyjednak pewien chłód w barwach i trzeźwy pogląd i 2) epokę Nerona, która lubuje się w ponętnych, zmysłowych formach, w treści erotycznej i odznacza się ciepłym, barwnym kolorytem, oraz ży-wem, plastycznem przedstawieniem.

W rozwoju ornamentyki ściennej w P. dadzą się zauważyć cztery różne formy typowe czyli style: 1) in-krustacyjny, będący w użyciu w II. wieku i w pierwszej połowie I. wieku przed Chr., którego przykłady znajdujemy w bazylice, casa del Fauno i di Sallustio. 2) Styl architektoniczny, unikający pstrych odmian, tak iż przeważa tu w każdej części ściany jedna lub niewiele barw (casa del Laberinto). 3) Styl kandelabrowy, w którym po raz pierwszy przeprowadzono ściśle zasadę stopniowania kolorów od ciemniejszych ku jaśniejszym w miarę podnoszenia się ściany (dom M. Spuriusa Mesora i Cae-ciliusa Jucunda).

4) Styl fantastyczno-efektowy, którego cechą jest bujna fantazya treści, swoboda i fantastyczność pod ględem strony formalnej i upodobanie w jaskrawych barwach. Tu należą największe i najpiękniej wykonane przedstawienia postaciowe. (Przykłady: casa di Castoree Pollu-ce, dei Vetti). — To się odnosi do

Po tej krótkiej charakterystyce malowideł pompejańskich podamy dokładny spis fresków starożytnych w Muzeum, z uwzględnieniem najnowszego ugrupowania. Są one ugory oznaczone dużymi czerwonymi numerami i umieszczone w podwójnym rzędzie pokoi. Przejdziemy najpierw przez większe, a potem powrócimy przez mniejsze.

Pierwsza sala. 9008. Telefos, syn Herkulesa, śsie łanię. Herkules, mający u swego boku orła i lwa, spogląda na niego ponuro. Skrzydlaty geniusz. Na skale Cerera uwieńczona kwiatami, obok niej kosz winogron i jabłek granatowych, za nią wesoły Faun trzyma w ręku fujarkę. (H). — 9110. Odysseusz odkrywa Achillesa, przebranego za dziewczynę, między córkami króla Likomedesa. (P). — Następuje cykl legend, odnoszących się do Achillesa. — *9104. Achilles dobywa miecza przeciw Agamemnonowi. (P). — *9105. Achilles oddaje Bryseidę heroldom, obok Patrokles, (Dom poety tragicznego w P.). — *9112. Ofiarowanie Ifi-genii, którą niosą Odysseusz i Dyomedes. Po lewej stronie pod kolumną stoi Agamemnon, ojciec nieszczęśliwej dziewicy, w smutku i rozpaczy, z prawej strony sędziwy kapłan, Kalchas, na którego twarzy znać wahanie się i litość. W górze widzimy z prawej strony Artemidę, mknącą powietrzem na pomoc nieszczęśliwej dziewicy, po lewej stronie nimfę, która wiedzie w miejsce Ifigenii łanię. Obraz ten odznacza się niezwykłą harmonią i myśli i formy. (Casa del Poeta tragico. P.). — 9109. Chiron uczy małego Achillesa grać na lutni. (H). — 9559. Wesele Jowisza i Junony. (P). — 116085.

Achilles odkryty przez Odysseusza. (P). i Wenus. (P]. — 9257. Wenus i Urania. Po lewej stronie Wenus karze Kupidyna swywolnego, nakładając mu kajdany. Tymczasem za Uranią inny Kupidynek wyprawia swe figle. (P). — 109751. Odysseusz i Dyomedes wykradają z Troi Palladium. (P). — 111210. Śmierć Laokona. (P). — 111476. Kassandra przepowiada upadek Troi. (P). — 9001. Herkules wraz z Dejanirą, którego centaur Nessos na klęczkach błaga, by mu pozwolił Dejanirę przewieźć przez rzekę Euenos. (P).— 111474. Herkules i Dejanira. (P). — 9042. Ukaranie Dyrki. (PL - 111475. Europa i byk. (P). - 111473. Pan i nimfy. (Pj. — 8980. Meleager i Atalanta. (P). — 9049. Tezeusz na Krecie po zabiciu Minotaura. Dokoła niego uwolnieni zakładnicy ateńscy okazują mu swą wdzięczność. (H). — (W środku). Monochromy (tj. jednobarwne, jednym kolorem wykonane obrazy) na płytach marmurowych. — 9560. Tezeusz zabija centaura Eurytiona. (H). — 9561. (Malowidło bardzo zatarte). W środku widnieje na kolumnie mały posąg bogini. Z prawej strony siedzi mężczyzna, za nim postać kobieca, oparta lewą ręką o jego plecy, a prawą wskazuje na młodego Bachusa, który stoi oparty o osła po lewej stronie obrazu. W głębi drzewo. (H). — 9562. Dwie córki Nioby, Hileaira i Aglaia, igrają ze sobą, nad niemi Niobe i Phoebe przystępują do Latony. Obok każdej postaci wypisane jej imię. Po lewej stronie na górze widnieje podpis twórcy obrazu: „Aleksander z Aten“. <H). — 9563. Aktorzy w maskach przedstawiają scenę z tragedyi (wedle niektórych komentarzy z „Hipolity" Eurypidesa). (H). — 9564. Wóz czterokonny (quadriga) w pełnym galopie, na nim brodaty woźnica i wojownik, gotujący się do skoku podczas jazdy. (H). — 109370. Fragment z mitu o Niobidach. (P). — W kącie sali znajdują się małe marmurowe kolumny, a na nich popiersia o dwóch głowach, jakich używali Rzymianie do oznaczania granic.

9249. Mars

Druga sala. (W środku). 109608. Marmurowa Wenus z jabłkiem w ręku opiera lewe ramię o głowę mniejszej postaci w stylu archaicznym. Ubrana w długą tunikę. Malowidło zajmujące ze względu na strój bogini. (P). — Dokoła sali dwugłowe hermy Bachantek i Kupidynów. (P). — Z lewej strony. 112282. Mars i Wenus. (P). — 112283. Bachan-tka we śnie pogrążona. (P). — *111439. Ifigenia jako kapłanka Dyany wTaurydzie. (P). — 9111. Orestes i Pylades.

W głębi postać kobiety. W środku oświetlony ołtarz; po prawej stronie król Toas bada więźniów. (1740, H). — 9539. Apollo i Marsyas. Promienisty bóg, który odniósł zwycięstwo nad zuchwałym śmiertelnikiem, siedzi uwieńczony, przy jego boku Muza. Marsyas skazany na odarcie ze skóry, stoi przywiązany do drzewa, u nóg jego leży flet. Do nieszczęśliwej ofiary zbliża się sługa Apollina z nożem w ręku, celem wykonania wyroku. (H). — *8976. Medea z mieczem. Malowidło godne uwagi z powodu wyrazistej twarzy i wybornego zachowania. (P). — 8992. Herkules i Omfale. (P).— 111441. Orion, przy pomocy Kupidyna, pragnie pozyskać Dyanę. (P). — 9286. Bachus uwieńczony śledzi Kupidyna, który odkrywa śpiącą Ariadnę. — 111437. Wenus siedzi obok Adonisa i trzyma gniazdko, zawierające Kastora i Polluksa, którzy właśnie się wylęgli z jaja Ledy. (P).

dnie, nie i Wenus.

Trzecia sala. (W środku na okrągłym stole). 6533. Marmurowy Kupidyn do ozdoby studni. (P). — (Dokoła sali). Hermy marmurowe. — (Po lewej stronie). 9528. Wulkan przygotowuje zbroję dla Achillesa. (P). — 9529. Tetis przygląda się broni przygotowanej dla Achillesa. (P). — 9231 i 9236. TrzyGracye. Dwa małe ale wdzięczne obrazki. (P).— 9044. Centaur Eurytion całuje w rękę Peiritoosa, króla Lapi-tów, który dzierży berło w lewej ręce. (H). — *8898. Trzy części starożytnego świata : Europa, Azya i Afryka (Casa di Meleagro, P). — 9026—7. Admetus i Alcesta. Z łaski Apollina miał Admetus, król Phery w Tessalii, być wybawionym od śmierci, gdyby kto inny ofiarował się w jego miejsce umrzeć. Gdy sędziwi rodzice nie chcieli tej ofiary złożyć, poświęciła się szlachetna żona jego Alcesta, którą potem Herkules Hadesowi odebrał. Malowidło przedstawia ofiarę Alcesty. (H). — 9012. Herkules-dziecko dusi dwa węże. CH).— 9246—7. Dyana i Endymion. (H). — 8977. Medea dobywa miecza, by zamordować swoje dzieci, które igrają swobo-przeczuwając, co im zagraża. (P). — 9248. Mars Dwa Kupidyny igrają z mieczem i hełmem boga wojny. (P). — 8998. Perseusz i Andromeda. (P). — 9106. Ślepy żebrak prowadzony przez psa, prosi panią o jałmużnę. Niektórzy tłómaczą, że to Odysseusz w przebraniu i Penelope. (P).

Czwarta sala. 6292. Wenera. Mały posąg marmurowy. Włosy i suknia bogini pomalowane na czerwono. (P). — Dokoła sali hermy. — (Na lewo). 8846. Apollo, Chiron i Eskulap. Na jednym obrazie są tu zestawieni trzej twórcy medycyny. (1807, P). — 9040. Cymon ocalony w więzieniu od zguby przez swą córkę Peronę. (P). — 9278. Bachus i Ariadna śpiąca. (H). — 9262. Pan i Kupidyn walczą ze sobą, Silen stoi z gałązką palmową dla zwycięzcy. Bachus siedzi na skale z tyrsusem w ręku. Za nim Wenus. (H). — 111481. Bachus i Ariadna. (P). — 9270. Silen i Bachus jako dziecko. (H). — 8984. Cyklop Polifem siedzi na brzegu morskim na skale, a Kupidyn na delfinie przynosi mu tabliczkę od Galatei. (H). — 9383. Narcyz podziwia swój obraz w zwierciedle wody. — 111442. Neptun i Nereida. (P). — 8896 i 8889. Fryksus i Helle. Helle wpada we fale morskie z barana, który niósł oboje rodzeństwo i wyciąga ramiona ku bratu o pomoc. (P). — 27695. Leda i łabędź. (P).

Piąta sala. (W środku). Cztery malowidła na niebieskiem tle. Wymienimy: 9243. Dyana naciągająca łuk. (Stabiae). — 8834. Flora. Mały obraz, na nim widzimy dziewczę zrywające kwiaty. Godzien uwagi. (Stabiae). — (Po lewej stronie). 9295 i następ. Tych 13 postaci to istne Bachantki. Wykonanie wyborne. (Casa di Crasso Frugi P). — 9133 i nast. Żeński centaur obejmujący młodego jeźdźca, którego niesie i podający mu tyrsus z kwiatami. — Centaur, niosący tyr-sus i bębenek (tąmburino) i uczący młodego człowieka grać na lutni. — Żeński centaur grający na lutni i uderzający w cymbały. — Centaur ze skrępowanemi rękami niesie piękną, nagą Bachantkę, która go popędza tyrsusem. — Wymienione grupy, odznaczające się silnym realizmem, pochodzą z casa di Frugi w P.). — 9097. Milczenie. Dziewczyna trzymająca palec na ustach. (St). — (W oknie). *9180. Sprzedaż bożków miłości. Na Sławnem tern malowidle widzimy starą kobietę, która właśnie wyjęła małego Kupidynka z klatki i trzyma go za skrzydła. Bożek wyciąga ramiona ku młodej kobiecie, która siedzi naprzeciwko (Wenus?) i trzyma już na kolanach drugiego Kupidyna uwolnionego, podczas gdy trzeci trzepoce się jeszcze w klatce. (Stabiae).— 9155. Kupidyn całuje Psychę. (P). — 9178 i nast. Geniuszki igrające ze sobą, polujące, łowiące ryby, bawiące się i zatrudnione pracą. (H). — *9202. Zefyros zstępuje z obłoków do śpiącej na skale Chlorydy. (P).

Sceny z życia domowego i portrety. 8859. Nereida na morskim koniu. (St). — 8870. Nereida i potwór morski.

(Stabiae). — 9018. Pani rysująca Bachusa, z chłopcem i dwiema kobietami w pokoju. (P). — 9021. Koncert. (H).— 9022. Przystrajanie panny młodej. Służebna układa jej włosy, dwie inne panie przyglądają się. (H). — 9023. Muzykantka. (P). — 9024. Uczta rodzinna. (H). — (W przechodzie do ostatniej sali). 9118—9121. Linoskoczki (funamboli). (P).

Ostatnia sala. Różne piękne krajobrazy, widoki jezior, ulic, świątyń, will i t. d. (P i H). — *9084. Safo (?) w zamyśleniu z tabliczką w ręku i stilusem do pisania. (H). — (Z pr. str.). 9058. Paquius Proculus i jego żona. (Napis na domu Proculusa w Pompei poucza nas, że był on tamże piekarzem i dzięki swej popularności został wybrany urzędnikiem, tj. duumvir iuri dicundo). P. —

W środku w dwóch małych szafkach szklanych. Bronzy. Naczynia z wązką szyjką. Miednice. Figurki bożków. Przedmioty ze szkła. (Butelki, szklanki, słoiki na maści). Cztery złote pierścienie niedawno znalezione w P.

Przechodząc przez tylne sale, wymienimy stamtąd przedmioty najważniejsze i najbardziej zajmujące.

W drugiej małej sali tylnej. 112222. Amfiteatr w P. scena zatargu między tamtejszymi obywatelami a mieszkańcami Nocery, który spowodował Nerona do wzbronienia wszystkich teatralnych widowisk w P. na 10 lat. (Tac. Annales XIV. 17). Termin ten upłynął ośm lat przed zniszczeniem miasta. (P). — (Na górze). 113197. Wyrok Salomona (?). Temat tego obrazu bardzo sporny, gdyby był w samej rzeczy zaczerpnięty z biblii, byłby jedynym śladem Pisma świętego, dotychczas w P. napotkanym. Obraz przedstawia kobietę, błagającą trzech sędziów (jeden z nich dzierży berło) o ocalenie jej dziecka, które żołnierz ma właśnie toporem na dwie połowy rozpłatać. Druga kobieta trzyma dziecko. Straż wojskowa i niewielka grupa widzów dopełnia obrazu. (P).

(W ostatniej tylnej sali przybywamy do schodów). 9009. Eneasz zraniony. Temat zaczerpnięty z Eneidy Wergiliusza XII. 383. (P). — 9010. Koń trojański. (P).

Na końcu znajduje się

Gabinet rezerwowany, zawierający zbiór przedmiotów, nieprzyzwoitych t. zw. Raccolta pornografica. Przedtem był on dostępny dla mężczyzn w ogólności, obecnie tylko dla artystów lub archeologów i badaczów dziejów sztuki w celach

naukowych, za szczególnem zezwoleniem. Znajduje się ti kilka malowideł ściennych, waz i rzeźb niepośledniej warto ści artystycznej.

Drugie piętro.

84849.

(Wschodnie skrzydło). Drzwi na prawo prowadzą do sali, gdzie się znajdują farby pompejańskie. Dwie szafki za wierają farby w garnkach, znalezione w sklepach handlarzy w P. Po dokonaniu analizy orzeczono, że są podobne do naszych farb. — 9774. Słup ze sklepu foluszników w P. Obrazy po prawej i lewej stronie odnoszą się do wykonywania tego rzemiosła. Sowa jest ptakiem Minerwy, patronki cechu foluszników. (Na ścianach). Wielka ilość drobnych obrazów przedstawiających zabawy, polowania, rybołówstwo i martwą naturę. (P i H). — 111482. Fresk w czterech oddziałach, przedstawiający sceny z życia w winiarniach (P), — 120929—120030—120031. Symposium. Te trzy ważne malowidła znaleziono wszystkie w jednej sali w P. i przedstawiają one trzy sceny z biesiady rzymskiej, być może początek, środek i koniec uczty. Widzimy na I. obrazie gości, z których jeden, mistrz uczty, (symposiarchos), ma wieńce z czerwonych kwiatów dokoła pleców. Z przodu stół, na nim szklanki wina, obok niewolnik z dwiema czarami, po lewej stronie dwaj tibicines, tj. grający na flecie, przy których dźwięku tańczy naga kobieta. Mistrz uczty klaszcze w dłonie. — Na II. malowidle widzimy, jak biesiadnicy wznoszą toasty, na III. zbieranie się gości do odejścia. Jeden z nich zanadto uraczył się winem, tak iż podtrzymuje go niewolnik. (P). — Środki pożywienia z P. (conmestibili). (W środku w szklanej szafce). 84889. Mięso w podwójnej miseczce. — Figi, oliwki i suszone winogrona. — 84834. Jęczmień i oliwa w starożytnych butelkach. — 84846. Szklany dzban zawierający wino. — 84847. Kwiaty w dzbanie.

Szklane naczynia zawierające oliwki zachowane w oliwie i kawior. — (Dokołasali w szklanych gablotkach). Zwęglone owoce i płody wszelkiego rodzaju, nad każdym napis : Żyto. — Proso. — Soczewica. — Jęczmień. — Pieprz. — Bób. — Orzechy. — Figi. — Gruszki. — Cebule. — Jaja. — Kości .ptactwa. — Bochenki chleba. -- Pieczywo/— (Na jednym z bochenków chleba pieczątka piekarza Celera, niewolnika Graniusa Verusa). — Sukno. — Płótno. — Jedwab zawinięty w kłębek. — Sznury. — Farby. — Asfalt. — Siarka.

Sandały. — Podeszwy z trawy. — Skorupy ślimacze. — Ostrygi. — Skorupa żółwia.

Mniejsze bronzy (piccoli bronzi). Zbiór ten obejmuje sprzęty i naczynia domowe, prawie wszystkie znalezione w P. i H. Jest tu około 18000 przedmiotów, które dają nam żywy i zajmujący obraz codziennego życia dawnych Rzymian, ich przemysłu i sztuki do niego stosowanej. Mają one prawie wszystkie wysoką wartość artystyczną, a nam, dzieciom XX. stulecia po Chr., nasuwają się porównania z dzisiejszymi stosunkami w tym względzie, które dla nas pochlebnie nie wypadną.

Ważny ten oddział zawiera, oprócz wielkiej liczby przedmiotów, przeznaczonych do obrzędów religijnych i naczyń kuchennych, bogaty zbiór drobnych sprzętów różnego rodzaju. Zanim przystąpimy do szczegółowego opisu, podamy ogólne summarium znajdujących się tu przedmiotów.

Przedmioty do użytku prywatnego. Stoły. — Lichtarze.— Lampy. — Latarnie. — Rzeczy przy kąpielach używane, jako to: strigiles, tj. drapaczki, używane do wycierania ciała; słoiki na wonne maści (unguentaria). — Rekwizyta toaletowe, mianowicie: szpilki do włosów, klamry do spinania* grzebienie, flakoniki na perfumy, zwierciadła metalowe, szkatułki z perfumy i różu. — Przyrządy chirurgiczne: spéculum uteri, obcęgi, szczypce, lancet, nożyce. — Szory dla koni, cugle, uzdy, ostrogi, sprzączki. Narzędzia rolników i robotników : siekiery, łopaty, kowadła, młoty, heble, i t. d. Wagi, szalki, ciężarki, kompasy, przyrządy matematyczne do mierzenia kątów. Ozdoby drzwi, klucze, zamki, zawiasy. — Sprzęty kuchenne i gospodarskie: piece z bron-zowem naczyniem na gorącą wodę, chochle, łyżki, łopatki, patelnie, kubki na jaja, sosyerki, moździerze, naczynia na płyny, cedzidła, lejki, wiadra, cebrzyki, małe naczynia i t. p.

Przedmioty do użytku publicznego. Bisellium czyli honorowe krzesło urzędników miejskich. — Krzesła kurulne.— Fajerki używane w termach publicznych. — Bilety wstępu na widowiska teatralne i igrzyska gladyatorów. — Dzwonki — Przedmioty do celów religijnych: trójnogi do ofiar, ołtarze do ofiar, ołtarze dla wróżbitów (haruspices), naczynia, w których składano wnętrzności zwierząt, mające być badane przez wróżbitów; stoły, na których je kładziono, nim szły na ołtarz; noże do zabijania ofiar; kadzielnice; łyżki;

naczynia obrzędowe; puhary; vota; lectus czyli pulvinar tj. kanapy z poduszkami, na których w czasie uczty wyprawianej dla bogów (lectisternium) stawiano ich posągi i święte naczynia; rhyton czyli naczynie do picia w kształcie rogu. którego zakończenie tworzyła głowa zwierzęcia, skąd wino wązkim promieniem wypływało ¹).

Pierwsza sala. (W środku). 6542. Wenus, głowa marmurowa. (P). — (W szafce szklanej). Kawał asbestowego sukna znaleziony w r. 1835 przez wieśniaków w Abruzzach. Starożytni używali go, jako materyału niezapalnego, do składania w nim popiołów zmarłych osób po spaleniu. Znalazcy, którzy posługiwali się nim do czyszczenia swych pieców, nie mogli się nadziwić, iż nie ulega zniszczeniu w ogniu. — 73152—3. Dwa krzesła kurulne, godło najwyższej władzy, przysługujące u Rzymian jedynie cesarzom i wysokim urzędnikom t. zw. kurulnym, tudzież kapłanowi flamen dialis. Były one z kości słoniowej. (P). — 72988. Bi-sellium z ornamentami ze srebra i miedzi. (P). — (W trzech szafkach ściennych dokoła sali). Głowy brodate z marmuru, dokoła małe figury studzienne również marmurowe.

Pompejańskie malowidła, sceny z forum i ze szkoły. Są to obrazki z życia ulicznego, bez wartości artystycznej, ale nadzwyczaj zajmujące. 9069. Forum. Kobieta kupująca płótno. Po lewej stronie widzimy kupca sprzedającego naczynia i wazy z bronzu. (P). — 9071. Sklep piekarza. (P). — 9066. Nauczyciel bijący chłopca, który siedzi, gdyby na koniu, na innym chłopcu, podczas gdy trzeci trzyma go za nogi. Trzej inni uczą się z tabliczek, które mają na kolanach, a inni opierają się o kolumny. (P).

Druga sala. (W środku). Bronzowy trójnóg na ofiary. (P). — Marmurowy sfinks. (P). — 73020—1 — 2. (W środku). Trzy szafki, które znaleziono wszystkie próżne. Najpiękniejszą jest środkowa, z kości słoniowej. Zdobią ją. dwa popiersia Dyany w płaskorzeźbie. (P). — *720998. Żelazo na nogi, znalezione w koszarach gladyatorów w P. w izbie, która tam niegdyś służyła za więzienie. W tejże samej izbie (ale nie, jak mylnie twierdzą, zakutych w to żelazo),

U Zwracamy uwagę szan. czytelników, by się ściśle trzymali porządku, w jakim przedmioty te są w tej książce opisane, albowiem w tym oddziale oryentacya jest dość trudna.

znaleziono kilka szkieletów. Żelazo to mogło służyć dla 18 więźniów.

Trzecia sala. (Na pompejańskim stole mozaikowym). *72995. Trójnóg ofiarny przepięknej roboty, ozdobiony arabeskami i małą brodatą głową Jowisza Ammońskiego. Nogi są połączone ze sobą gałązkami kwiatu lotosu. — (W trzech szafkach ściennych). Z lewej strony. Hermy o podwójnych głowach. Są one pięknie wykonane i zdobiły niegdyś grządki kwiatów na rogach, jako znaki graniczne. — 5025. Mężczyzna w stroju dackim leżący na plecach. ( W szafkach ściennych naprzeciwko). 111697. Obfitość siedzi na tronie i trzyma w ręku srebrne naczynie i róg swój symboliczny. (P). — 5024. Dyana naciągająca łuk. Mały posąg. — 113257. Apollo ze srebrną przepaską i lutnią o srebrnych strunach. Mały posąg. (P). — 5010. Fortuna na kuli. (H). — 5313. Obfitość ze swym rogiem i ze sterem. Podstawa jest wysadzana srebrem. (H).

Czwarta sala. (lv środku). Cztery ruchome trójnogi do ofiar. (P). — (Na marmurowym stole). 114594. Marmurowy posążek Silena. (P). — 73146. Piękna waza bronzowa, wpół owalna, której ucha wyobrażają walkę gladyatorów. (H).— 64494. Lagena tj. naczynie z wązką szyjką, z rękojeścią wysadzaną srebrem. (P). — 68854. Naczynie na wodę, t. zw. hydria, ozdobione arabeskami i postaciami zwierząt. Na rękojeściach widnieją wyryte słowa: „Cornelia S. Chelido-nis“. (H). — 68866. Hydria bogato ozdobiona arabeskami srebrnemi i miedzianemi, której ucha są artystycznie wykończone. (H). — (W szafkach ściennych). 69174. Rhyton, którego zakończenie wyobraża głowę jelenia o srebrnych oczach. Przez wpół otwarty pysk wypływał napój. — 69087. Pięknie wykonane naczynie do picia, ozdobione orłem z skrzydłami do lotu rozwiniętemi. Rękojeść ma kształt łabędzia. (Nocera). — 69167. Dzban na mleko o pięknym kształcie. Przeznaczenie jego na mleko znamionują dwie kozy na brzegu. (H). — 69169. Podobny dzban, którego ucho ma kształt pantery. (P)> — Oprócz tego znajduje się tu wielka liczba rozmaitych waz, naczyń, dzbanów, które, o ile można wnosić po ornamentach zdobiących ich rękojeści, służyły do użytku domowego. Rękojeści te są nadzwyczaj pięknie i artystycznie wykonane i odznaczają się wdziękiem formy. (P i H). — 68763 i nast. Piękne kosze o dwóch ruchomych rękojeściach. (P). — 73511. Miednica o płaskorzeźbie, wyobrażającej scenę, gdy Aetra wskazuje synowi swemu, Tezeuszowi, miecz, który ojciec jego Ege-usz ukrył był pod skałą. (H). — (Przednia ściana). Liczne rękojeści waz i młotki do pukania do drzwi. — 73983 i nast. Kadzielnice (turibula). (P i H). — 74002. Rękojeść kropidła do skrapiania wodą w obrzędach religijnych. (P).

(Prawa ściana). Kandelabry i lampy. Wymienimy: 72287. Lampa o podwójnym knocie (myxa), pięknie ozdobiona ornamentem roślinnym. Nakrywkę dźwiga Silen wyprostowany. (P). — 72250 i 72246. Lampy o potrójnych knotach wiszące na pięknie wykonanym łańcuchu. Za ozdobę służy tu nagi tancerz z czapką wyzwoleńca (pileus) na głowie. (P) — 72291. Piękny mały kandelaber, zdobi go Amor na delfinie, który zjada polipa. (Dom Lukrecyusza, P.).

Piąta sala. Dokoła freski pompejańskie. — (Na marmurowym stole z P). *73000. Sławny kandelaber z willi Dio-medesa, jeden z najpiękniejszych, zachowany z czasów starożytności. Tworzy go wspaniała kolumna koryncka, z której szczytu wybiegają cztery ramiona, a na nich wisiały podwójno-knotowe lampy. Dziś tu umieszczone lampy, ozdobione orłem, bykiem, słoniem i delfinem, nie należały pierwotnie do tego kandelabru. Na lewym końcu podstawy wysadzanej srebrem widzimy piękną grupę, a mianowicie: Bachusa jako dziecko, jadącego na panterze i dzierżącego w ręku rhyton, naprzeciw niego mały ołtarz, na którym płonie święty ogień. — *4993. Kupidyn trzymający lampę podobną do maski komicznej. Obok na bronzowej kolumnie inna lampa w kształcie ludzkiej głowy, z której ust wychodził płomień. (P). — 73115. (Na stole). Dzban bron-zowy, którego rękojeść przedstawia skrzydlatą postać, stojącą na Kupidynie, który obejmuje łabędzia. (P). — (Z prawej strony w szafkach ściennych). Pierścienie i bransolety z bronzu. — Drobne figury ornamentacyjne z bronzu. — Okrągłe i czworokątne zwierciadła. — Kostki do gry i tabliczki wstępu do teatru. *77087 i nast Różne tabliczki z kości słoniowej, dotychczas zawsze określane jako bilety wstępu do teatru, podczas gdy dziś zaczyna przeważać mniemanie, że tesserae te były w rzeczywistości liczmanami do gry podobnej do naszej loteryi. Uwagę naszą zwracają małe numerowane ptaki zrobione z terrakoty. (P i H). — 109880. Sześć numerowanych trupich głów, których użytek jest nam nieznany. (P). — *76950 i nast. Kostki do gry.

{Ściana boczna). 72823. Płaskorzeźby z dużych skrzyń, wyobrażające Silena, Wenerę i inne postaci. — 72637. Rękojeść wazy wyobrażająca Apollina, który trzyma lutnię i plectrum. W dole łabędź z rozwiniętemi skrzydłami. (P).~ *72600. Wspaniała rękojeść, klejnot całego zbioru, ozdobiona arabeskami i wysadzana srebrem, z głową Meduzy. (H). - 73145. {Na stole). Piękna waza o czterech rękojeściach, ozdobiona popiersiem kobiety i bogato wysadzana srebrem. (H).

{Ściana frontowa). Zbiór rękojeści waz bronzowych, które są podobne do młotków, służących do stukania do drzwi.

Szósta sala. 72231. Kandelaber w kształcie drzewa, którego gałęzie dźwigają pięć lamp podwójno-knotowych. (H).— 72994. Stół składany, którego nogi zdobią liście akantusowe, a z tych liści wychylają Się młode Satyry, każdy z królikiem pod pachą. (P). — Na tym stole: 5017. Kupidyn w biegu. (P). — 111047. Stół składany z bronzu, którego brzeg jest wysadzany srebrem. (P). — Na stole : 5008. Geniusz z kwiatem w ręku, który możliwie kiedyś służył za lampę. (P). — 78613. Mały stół okrągły. Trzy nogi jego mają kształt psów gończych, skaczących w górę. Na stole mały ołtarz marmurowy. (P). — Nadto na stołach marmurowych kandelabry i naczynia, dwa Fauny, ozdoby studzienne. (P). — W szafce ściennej : 72226. Kandelaber w formie pnia drzewa, którego gałęzie dźwigają trzy lampy, z nich dwie kształtu ślimaków. (P). — {\V oknie.) 73005. Wielka fajerka, znaleziona w tepidarium w termach pompejańskich, w pobliżu świątyni Fortuny. — Za fajerką: 73017. Ławka o czterech nogach, pochodząca z termów publicznych. (P).

Siódma sala. *72983. Piec kuchenny w kształcie prostokątnej twierdzy z wieżyczkami w rogach. (H). — {Na stole). 111048. Urna do ogrzewania wody. — {Na stole). *73018. Piec w kształcie cylindra, bardzo pięknie wykonany, o trzech nogach, mających kształt lwich nóg. Ma on cztery rękojeści, z których dwie są przytwierdzone po bokach i mają formę rąk ludzkich. — 72986. {Na stole). Piecyk kuchenny do ogrzewania potraw, składający się z krytego cylindrowego kociołka, połączonego z wydrążonem półkolem. Ogień wewnątrz półkola ogrzewał kociołek, a trzy łabędzie w górze były przeznaczone Jako zaprząg dla sosyerki.

13

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

(Stabiae). — 73880. Urna a właściwie authepsa tj. naczynie do gotowania o dwóch rękojeściach i lwich nogach, ozdobiona pięknymi rysunkami i przypominająca poniekąd typowy rosyjski samowar. (H). — 78673. Naczynie o dwóch rękojeściach nadzwyczaj kunsztownej roboty, służące do ogrzewania wody. (P). — (Boczne szafki ścienne). Instrumenty chirurgiczne. Znalezione przeważnie w t. zw. casa del Chirurgo w P. — 78029. Pompejańskie obcęgi utworzone z dwóch poprzecznych gałęzi, służyły do zmiażdżania drobnych kamieni. (Długość 8 cali). — *78030. Spéculum uteri.— *78031. Spéculum ani, przyrząd do badania kiszki odchodo-wej. — 78032. Zębate obcęgi. — 78121. Sonda płasko zakończona, dwuzębata, podobna do tych, jakich i w dzisiejszej chirurgii używają. — 78034 i nast. Różne środki do wypalania. — 78071. Igła chirurgiczna. — 78026. Męski ka-teter (aenea fistula). — 78027. Kobiecy kateter (3V2 cali długi). — 78008. Przyrząd do odprowadzania wody z ciała w razie wodnej puchliny. — 78012. Elewator z bronzu. — 77982. Zakrzywione zębate obcęgi do oddalania obcych sub-stancyi z ciała ludzkiego. — 77986 i nast. Czternaście bron-zowych naczyń do picia tego samego kształtu, co dzisiejsze szklane. — Następują wagi i ciężary. 18 zupełnych wag rzymskich czyli t. zw. przezmianów. — 74039. Waga mająca napis: „Ti. Claud. Caes. Ae 1111 Vitel. 111. Cos Exacta 111 Tic : Cura Aedil“, który dowodzi, że była ona znaczona na Kapitolu za panowania Klaudyusza. (P). — *74056. Poniżej haka, na którym wisi ta waga, czytamy napis: Imp. Vesp. Aug. I1X. T. Imp. Aug. F. VI. Cos. Exacta In Capito (lio). Oznajmia on, że waga ta była znaczona na Kapitolu za ósmego konsulatu cesarza Wespazyana, a za szóstego konsulatu Tytusa, co odpowiada rokowi 77 po Chr., a zatem dwa lata tylko przed zniszczeniem P. (Stabiae). — Różne okrągłe ciężary z czarnego bazaltu. 74280 do 74290. Jedenaście okrągłych ciężarów z bronzu, oznaczonych srebrnemi liczbami: X., V., III., IL, I., S. (czyli semis, połowa) dla oznaczenia funtów i :: .-. :. S. dla wyrażenia ułamków funtów. — 74308 do 74313. Sześć bronzowych ciężarów w formie kóz. — 74390—74393. Cztery duże ciężary. Prosię oznaczone literami początkowemi, wyrażającemi sto funtów. Ser i dwie kostki. (P). — 74599. Miara na płyny 10 funtów wagi, t. zw. congius, o którym wspomina Pliniusz. (Zbiór Borgia).— 74600. Miara. — Przyrządy muzyczne i sistra. Dudy. Cymbały dwojakiego gatunku. (76887—8, P). — *76945 i nast. Sistra, o których już kilkakrotnie wspominaliśmy, są to brzękadła z miedzi, jakich używali kapłani Izydy podczas ofiar, używano ich w Egipcie także podczas wojny do dawania haseł. — 111055. Bronzowy flet (syrinx), który był opatrzony w łańcuch, widocznie w celu noszenia go na szyi. — Przybory do pisania. Kałamarze, pióra. 110672. Pióro bronzowe, ostro zakończone, podobne do dzisiaj używanych. (P). — 75095. Pióro z trzciny, znalezione w papyrusie. (H). — Przyrządy matematyczne i fizykalne. 76657—76667. Ołowianki. (P i H). — 76670 i nast. Różne kompasy. (H i P). — 115630. Cyrkiel. (P). — 66890. Kątomierz. (P). — 76690 i nast. Miary liniowe, odpowiadające 0,29 naszego metra. (P).

Ostatnia sala (obszerna). W środku: Korkowy model Pompei (w stosunku 1:100), wykonany w r. 1871, a według nowszych wykopalisk uzupełniony. Amfiteatr mogący pomieścić 12800 osób, znajdował się na końcu miasta, jak to widzimy na modelu. Dom Diomedesa i ulica Grobów, położone zewnątrz murów' miejskich, są tu pominięte. — Sprzęty kuchenne. 76542 i 3. Dwa naczynia do gotowania jaj, jedno większe, w którem można było gotować 29 jaj naraz i drugie mniejsze na cztery jaja. (P). —. 76540. Pięć rożnów. — Szczypce. — Łopatki. -- Ruszty. — Żelazne trójnogi. — Formy do tortów w kształcie muszli. — Noże bronzowe. — Łyżki. — Naczynia do ciast. — Narzędzia do krajania tortów i do oskrobywania sera. (P i H). — Sosyerki, z których wiele wysadzanych jest srebrem. (P). — 73231. So-syerka znaleziona w H. wypełniona lawą. — Cedzidła artystycznie wykonane i ozdobione pięknymi rysunkami. Wymienimy 77609, mające w środku płaskorzeźbę, która wyobraża Wenerę z srebrnemi bransoletami na rękach i małego Kupidyna. — Żelazne narzędzia. 71700 i następne. Kosy.— Sierpy. — Noże. — Haki. — Widły i grabie. — Cztery lemiesze. — Rydle, jakich i dziś jeszcze używają w Neapolu. (P i H). — 71746. Mały nóż kieszonkowy z dobrą rękojeścią. (P). 71789—91 i nast. Grzebienie do włosów. Długa łopatka. Nożyce w formie, jakiej i dziś jeszcze używają w wielu gospodarstwach. Siekiery. Topory. Obcęgi do wyciągania gwoździ. Motyki. Kliny. Młoty. (P i H). — *71875 i nast. Narzędzie do podnoszenia ciężkich bloków kamiennych. Młoty cieśli i mularzy. Kompasy. Cyrkle. Kielnie. Narzędzia tokarskie. Skalpele. Heble. Piły. Kowadła. Duża osełka. (P).—

Wielka ilość dzwonków dla zwierząt domowych. — Litery bronzowe z napisów. (H), — Naczynia na wodę (hydriae). Dzban na olej. — Czary ofiarne. — Miary na płyny. — * Łóżka. 78614. Trzy łóżka. Część drewniana, pomalowana na czerwono, jest odnowiona. Oryginalne drzewo było orzechowe. Podczas gdy jedni archeologowie twierdzą, że to było triclinium tj. trzy kanapy, na których po trzy osoby kładły się do jedzenia, a stół jadalny stał w pośrodku, utrzymują inni, że to były cubicula do snu przeznaczone. Znaleziono je w domu Vibiusa w P. — Bronzowa i żelazna krata (claustrum), znaleziona przed oknem w P. — 73016. Żelazny piec pokryty kamykami (lapilli), mogący pomieścić dwie sosyerki. Dolna jego część jest z cegły. (P). — 78622. Bronzowy dzwonek, który wydaje piękny ton. — W szklanym stole znajdują się przybory do rybołówstwa, między nimi 400 haków do łowienia ryb. — 109703. Wiosło należące prawdopodobnie do bronzowego posągu Obfitości. (P). -112845. Mała żelazna kotwica, tylko ta jedna dotąd znaleziona. (P). — 74578. Sznur druciany. — Zamki i klucze, z bronzu i żelaza, niektóre bardzo skomplikowane. 71392 i nast. Zasuwki zamków. Zawiasy. (P i H).— *71401. Klucz żelazny, starannie wykonany i wysadzany srebrem. Znaleziono go przy jednym z szkieletów rodziny Diomedesa, w piwnicy domu jego w P. — 74578. Mały, zajmujący model kwadrygi. — Wyroby siodlarskie. * Rząd na konia.

Powracając przez te sale, przybywamy do schodów kręconych, które wiodą na III. piętro. Obok tych schodów

Dziewiąta hala. (W oknie na stole). 4996. Aleksander. Piękna mała statuetka konna z H. —4999. Amazonka ciskająca włócznię. (H). — 4894. Koń, którego lejce są wysadzane srebrem. (H). — 72989. Fajerka z miedzi. (P). — 72991. Fajerka ozdobiona Geniuszami, głową Meduzy i maską lwa. (P). —• (W szafach ściennych). Wielka liczba posążków Jowisza, Minerwy, Apollina, Herkulesa, Bachusa i innych bogów wraz z ich godłami i atrybutami.

Inna szafa przy bocznej ścianie zawiera nadzwyczaj zajmujące przedmioty. Są to najdawniejsze próby starożytnych Etrusków odlewania ludzkich postaci w bronzie. 5334. Bałwan z bronzu, w stylu prymitywnym. (Elba). —5557 do 557L Czary ofiarne (paterae) i zwierciadła, w stylu prymitywnym.— 72981. Rękojeść wazy, ozdobiona płaskorzeźbą przedstawiającą skrzydlatych Geniuszów, z pochylonemi głowami, po bokach dwaj Trytoni w pancerzach. Stryl etruski. Drugi egzemplarz znajduje się w muzeum Brytyjskiem. (Zbiór Borgia).

Trzecie piętro.

Przedmioty szklane, złote i emalia. Broń starożytna. Zbiór papyrusów. Kamee. Monety i medale. Wazy grecko-italskie.

Na końcu kręconych schodów: Wyroby z kości słoniowej i terrakota zeszklona.

Terrakota zeszklona.

Pierwsza sala. (l^ dwóch gablotkach). 78493. Rękojeści nożów z kości słoniowej. (P). — 77426. Szczątki szaf na suknie z kości słoniowej. (P). — 78437 i nast. Łopatki do wydobywania maści z butelek o wązkich szyjach. Odłamy z krzesła kurulnego. (P). — 110924. Posąg Wenery z delfinem. (P). — 78279. Posąg chłopca niosącego t. zw. bulla patricia (złota kapsułka z amuletem, okrągła lub w kształcie serca, którą nosili pierwotnie synowie i córki patrycyuszów, różniej także senatorów, rycerzy i wogóle z dostojnych i bogatych rodzin, aż do czasu przywdziania togi męskiej, względnie do wyjścia za mąż. Dzieci rodzin biedniejszych i wyzwoleńców miały bulle skórzane). — Atlas.

(W środku). 72990. Miednica na wodę sakralną. — {IV sześciu szafkach ściennych). Różne naczynia. — Dwie grupy rzymskiej Charitas. — Lampy. — Egipskie bałwany.

(P).

Druga sala. {Dalszy ciąg przedmiotów szklanych). Flaszki, naczynia do picia, naczynia i flaszki chemików. Dzbany. — Rekwizyta toaletowe. {Gablotki w środku sali). 77355 i następ. Grzebienie z kości słoniowej i z bronzu. Na szczególną uwagę zasługuje: 118719. Grzebień z kości słoniowej, niedawno znaleziony w P. Na jego górnym końcu widać Ibisa i kosz pełen owoców. — 77363. Naparstek z bronzu.

— 77386 i nast. Szpilki do włosów z kości i bronzu, ozdobione posążkami i popiersiami.— 77364. Wykłuwacze do zębów i łyżeczki uszne. (P i H).— 77318 i nast. Guziki kościane. (P). — 77570. Słoik z kryształu górskiego na ruż i małe flakoniki z alabastru i kości słoniowej na perfumy. {Wrogach sali). Liczne posągi marmurov/e do ozdoby fontan.

Trzecia sala. Dalszy ciąg przedmiotów szklanych, rozmieszczonych w szafkach ściennych za szkłem, są tu flaszki, puhary, naczynia itp. — {W oknie). *18521. Naczynie na popioły zmarłych, na nowożytnej podstawie srebrnej. Znaleziono je pełne popiołów w r. 1837, w jednym z budynków w pobliżu ulicy Grobów w P. Jest ono z niebieskiego szkła, pokryte płaskorzeźbą ze szkła białego. Widzimy tu winnicę, chylącą się pod ciężarem dojrzałych winogron, Kupidynów, z których trzy grają na instrumentach muzycznych, podczas gdy inni zajęci są winobraniem. A nadto wielka obfitość ptaków, kwiatów, owoców, żołędzi i innych ornamentów. U podstawy dwie głowy Faunów. Całość obudzą zachwyt zarówno pomysłem, jak i mistrzowskiem wykonaniem.

{Szklane szafki ścienne). 13522. Płyta szklana wysadzana lapislazulem i odłamkami złoto zabarwionymi, dzieło greckie, pochodzące prawdopodobnie z początku III. wieku przed Chr. — 13688. Niebieska czara (patera) z rękojeścią zakończoną głową barana. Zdobi ją płaskorzeźba z białego szkła, wyobrażająca maskę Sylena, którego otacza latoroś’1 winna. (Dom poety tragicznego w P.). — Puhar z kryształu górskiego. — (W środku). 6365. Najada siedząca. Marmurowy posąg, zdobiący niegdyś studnię (P). — (W szafce szklanej w środku). Czary (paterae) ze szkła i ozdoby na szyję z górskiego kryształu.

Czwarta sala.( W oknie). *27611. Sławna „Tazza Farnese“, naczynie z wschodniego onyksu o nieocenionej wartości, znalezione albo w zamku św. Anioła w Rzymie (grobowiec Hadryana) albo w willi tego cesarza w Tivoli. Dostało się później w posiadanie księcia Karola z domu Burbonów, gdy ten oblegał Rzym. Zeszpecone otworem w środku wywierconym, niewątpliwie w celu przytwierdzenia go do podstawy. Jest to okaz największy w swym rodzaju, jaki nam przekazała starożytność i odznacza się nadto tern, że zdobią go z obu stron dwie rozmaite rzeźby. I tak na stronie zewnętrznej widnieje olbrzymia głowa Meduzy, na wewnętrznej zaś grupa siedmiu osób. którą w różny sposób objaśniają. Wedle jednych ma się ta scena odnosić do wylewów Nilu, według innych zaś (co jest prawdopodobniejsze), ma przedstawiać Ptolomeusza Filadelfa, biorącego udział w uro czystości wiosennej nad brzegiem Nilu, którą wprowadził jeszcze Aleksander Wielki po założeniu Aleksandryi. Mo głoby to wskazywać na pochodzenie naczynia z tego miasta. — Ozdoby ze złota. (IV środku w dwóch gablotkach). Pierścienie złote, z których wiele zawiera drogie kamienie.

Wymienimy: *W drugim rzędzie nr. 25181. Jest to pierścień, zawierający maskę wyrytą na onyksie. Znalazł go w P. Karol III., a wstąpiwszy na tron hiszpański, darował go Muzeum. — *25163. Pierścień granatowy, na którym jest wyryta drobna figurka i napis: „Cassia“. Znaleziono go wraz z masywnemi złotemi bransoletami przy szkielecie ludzkim w domu Fauna w P. — 25218. Duży pierścień z onyksem, z wyobrażeniem Herkulesa i napisem greckim Kolonos. 24732 3—4. Trzy pierścienie z kośćmi palców ich właścicieli (P). — 25085. Duża głowa Brutusa, wyryta na złocie. Napis grecki „Anaksilas epoiei“ (wykonał). Znaleziono w Santa Maria di Capua. — W środka na kolumnie: 6277. Apollo hermafrodyta. Mały posążek marmurowy z P. — L szafka ścienna zawiera różne bransolety, łańcuchy złote i artystycznie wykonane naszyjniki, II. szafka naszyjniki, III. bransolety, IV. siatkę na włosy, jakiej używały kobiety rzymskie, ze złotego drutu, znakomicie zachowaną, V. szafka zawiera znów bransolety, VI. bransolety i naszyjniki. Wszystkie te przedmioty pochodziły z epoki rzymskiej, natomiast Vil. i VIII. szafka zawierają przedmioty pochodzące z epoki greckiej i etruskiej. *25235. Para dużych kolczyków w kształcie piramidy,ozdobionych głową Meduzy.—Pierścień z agatem wyrzynanym, na którym widnieje Amazonka. — Złota moneta ze Syrakuz, z postacią Herkulesa. (Dar barona d’Arbou Castillona, 1364, znaleziona w pewnym grobowcu w Tarencie). — 24826. Koźlę ze złota masywnego, bardzo pięknie wykonane, znalezione w mieście Edessa w Mezopotamii. (Zbiór Borgia). — 24852. Byk z masywnego złota z napisem fenickim i greckim. (Syrakuzy). — 24876—8. Dwa naczynia na perfumę z niebieskiego szkła na złotych podstawach, w płaskorzeźbie maski tragiczne. (Venosa).—24883. Wspaniały naszyjnik, złożony z 21 masek Sylena i 58 żołędzi i kwiatów. — IX. szafka (naprzeciw). 24650. Bullae patriciae, o których już była poprzednio wzmianka na str. 197. Gdy chłopiec przywdziewał togę męską, a dziewczyna wychodziła za mąż, bulle ich poświęcano bogom domowym i zawieszano nad ogniskiem domowem. (Hj. — Marmurowy posążek Wenery ubierającej się, ozdobionej złotym naszyjnikiem i bransoletą. — X. szafka. 25000. Duża złota lampa z epoki rzymskiej, ważąca prawie dwa funty, której rękojeść ma kształt liścia. Jedyna złota lampa, znaleziona w P. Z tego, że ją znaleziono w pobliżu miejsca poświęconego Minerwie, wnoszą

niektórzy, iż było to wotum ofiarowane tej bogini. Przypuszczenie to zresztą niczem nie stwierdzone. — 113576. Godny uwagi naszyjnik o ośmiu dużych perłach i 9 szmaragdach. (Znaleziony w r. 1884 koło P.).

Piąta sala. Przedmioty srebrne. — (Na kolumnie przy oknie). *25283. Srebrne wiadro z bronzową rękojeścią, ozdobione wokoło płaskorzeźbą, przedstawiającą nagą kobietę siedzącą, którą oczekują po kąpieli dwie niewolnice (H). — 25376- 77—80—81 (w dwóch szklanych szafkach w środku). Cztery sławne wazy z rzeźbami, przedstawiającemi Centaurów i bachijskie symbole, jedna z nich (nr. 25376) ma napis „So-sini Lapii“. (P).— 25492- 3. Dyana i Apollo. Dwa medaliom w wypukłorzeźbie. — 25383. Posążek Camilla. (P). — 25495 Okrągła płyta. Satyr siedzi na skale i gra na lutni. (H). -*75091. Ośmiokątny kałamarz (znaleziony w grobowcu w Ter lizzi) z bronzu, ozdobiony srebrem, z siedmiu bóstwami od powiednio do siedmiu dni tygodnia, mianowicie są tu: Apollo Dyana, Mars, Merkury, Jowisz, Wenus i Saturn. Według mniemania archeologa Martorellego miał on być własnością jakiegoś astronoma z czasów Trajana. — ( W środku). 6279 Dyana naciągająca łuk. Posąg marmurowy. <F). — (W dwóch szafkach szklanych). 25301. Waza w formie moździerza z apo teozą Homera. Postać kobieca wyobraża Odysseję. (H). 25300. Moździerz ozdobiony pięknymi ornamentami o motywach roślinnych. (H). — 25699. Mężczyzna i kobieta w rozmowie. Miedź wysadzana srebrem. — {Wszafkach ściennych). 70991 i nast. Długie drągi wysadzane srebrem, które służyły niegdyś do łóżek rzymskich. — Następują wazy i czary. Prócz tego wymienimy tu: *25490. Śmierć Kleopatry. Piękna płaskorzeźba na odwrotnej stronie okrągłego zwierciadła. Widzimy tu tę demoniczną kobietę w pozycyi siedzącej, żądło żmii zapuściło zabójczy jad w jej piękne ciało, obecnie oczekuje już blizkiej śmierci. Jeden z towarzyszów podtrzy-muje jej głowę. W pobliżu kosz fig, w którym dwaj inni dworzanie, Charmion i Eiras, ukryli żmiję. (H).

Szósta sala. (W środku). 69089. Czara do ofiar o formie podłużnej. — (W oknie za szkłem). 5613. Hełm (galea) z płaskorzeźbą, która wyobraża ostatnią noc Troi. (H>. — 5674. Hełm, na którym płaskorzeźba przedstawia trofej wojenny. (H). — (W środku pod szkłem). Cztery nagolenniki o bogatych ornamentach. — W sześciu szafkach ściennych {po prawej stronie). Starożytna broń grecka, hełmy, pancerze, rękawice (Paestum i Ruvo), włócznie. — 5745. Drzewce sztandaru z kogutem na szczycie, służące niegdyś u Samnitów do celów wojennych. (Pietrabbondante). — 72987. Bronzowa noga stołu, którą tworzy prostokątna kolumna z brodatą głową Bachusa na górze, trzymającego czarę. Przed kolumną urocza Victoria unosi się na globie, dzierżąc w prawej ręce trofej wojenny. — Broń rzymska. Hełmy. Rękawice. Nagolenniki. Końce włóczni. — (Przy oknie w dwóch gablotkach). 5844 i riast. Ołowiane pociski (ghiande missili) z napisami, pochodzące z pola bitwy pod Kannami.— (Na ścianach). Pięć trąb dla" gladyatorów. — Samnickie malowidła al fresco, przedstawiające powrót wojowników z wyprawy, pochodzą one prawdopodobnie z początku VI. wieku przed Chr. (Paestum). W następnej sali znajduje się nadzwyczaj ciekawy

Zbiór papyrusów. Są to zwęglone na powierzchni pisma, do których użyto łyku papyrusowego. Znaleziono je w styczniu r. 1752 w perystylu willi w Herkulanum, t. zw. casa di Aristide, w szafie ściennej małej izby. Zrazu nie umiano ocenić doniosłości odkrycia, a wskutek nieumiejętnego obchodzenia się ze zwojami papyrusowymi zniszczono prawie połowę tychże. Wkrótce poznano jednak, że są to skarby archeologiczne, które mogą mieć wartość nieocenioną. Dzisiejszy zbiór obejmuje 1800 zwojów papyrusowych (volumina), które składają się ze zlepionych kawałków, zapisane są z jednej strony staroświeckiem pismem greckiem i owinięte dokoła okrągłych drewnianych słupków. Trudność zachodziła ta, że nie można było rozwijać tych zwojów bez ich zniszczenia. Dopiero Genueńczyk, pater Antonio Piaggi, skryptor biblioteki watykańskiej, wynalazł w końcu 18 w. sprytnie obmyślony przyrząd, za pomocą którego zdołano manuskrypta te rozwinąć, nie dotykając się ich bezpośrednio. W ten sposób odczytano dotychczas stopniowo 600 pism. Są to jednak dotąd rękopisy nie mające większego znaczenia literackiego, pisma filozofów epikurejskich w greckim języku, które tworzyły niegdyś bibliotekę jednego ze zwolenników tego filozofa. I tak znajdują się tu pisma Phi-lodemosa (filozofa greckiego z Gadary w Palestynie, współczesnego Cyceronowi, który wysławia jego uczoność i talent poetycki), a mianowicie dzjewięć rozpraw jego: O muzyce. O retoryce. O występku. Życie i religia. O występkach i cnotach. O zjawiskach. O zwierzętach. O poezyi. O ży-du i obyczajach. Nadto jedna praca treści niemoralnej. Samego Epikura znajdują się tu wyjątki z dzieła „De natura“, tudzież list tego filozofa, do jednego dziewczęcia pisany. Philostrata „O dumie“. Chrysippa „O przezorności“. Metro-dora „O uczuciach“. Obok tych pism greckich znajduje się tu fragment poematu łacińskiego, przypisywany Rubiriusowi o wojnie między Oktawianem a Antoniuszem. Nadto widzimy w tej sali dwa okazy przyrządu do rozwijania zwojów papyrusowych i portret wynalazcy przyrządu, ojca Antoniego Piaggi. — Jeszcze 1200 zwojów czeka na odcyfrowanie. Być może, że nieodczytane dotychczas papyrusy posiadają większą doniosłość literacką i historyczną, ale w każdym razie stanowią one nadzwyczaj zajmujący, jedyny w swoim rodzaju zabytek cudownego świata helleńsko - rzymskiego. Czarne linie atramentu widnieją tu mniej lub więcej wyraźnie na ciemno-brunatnem tle.

W środku tej samej sali są przechowane tabellae (cera-tae), które znaleziono w r. 1875 w Pompei, mianowicie 300 drewnianych tabliczek, jakich używali Rzymianie do chwilowych zapisków. Powłoka woskowa, pokrywająca niegdyś te tabliczki, na której pisano, znikła, ale ręką piszącego silnie prowadzony Stylus, wrył się w drzewo tabliczek i zostawił tam ślady, które odcyfrować zdołano. Tabliczki te związane silną nicią po trzy razem, tworzą t. zw. tryptyki i zawierają przeważnie pokwitowania bankiera L. Caeciliusa Jucundusa (w którego domu je znaleziono w zwęglonej skrzyni), na uiszczone zapłaty, oraz kontrakty i skrypty dłużne. Przeważa tu język łaciński, dwie tylko mają napisy greckie. Odcyfrowanie tych tabliczek jest zasługą badacza starożytności, profesora de Petra.

W tejże samej sali, gdzie się znajduje zbiór papyrusów, wystawione są w trzech gablotkach kamee i „intaglii“ mniejszej wartości. Natomiast w sali przyległej, mieszczącej zbiór monet, znajdują się trzy dalsze stoliki z kameami dro-gocennemi. (Zarówno kamee jak i „intaglii“ objęte są wyrazem łacińskim gemma, który oznacza każdy drogi kamień, a w szczególności wedle zwyczaju starożytnego, drogi kamień rzeźbą ozdobiony. Stosownie do tego, czy to rzeźba wypukła, czy wklęsła, rozróżniamy kamee i „intaglii“).

Zbiór ten obejmuje przeszło tysiąc egzemplarzy, z których wiele pochodzi ze zbioru Farnezów. Wymienimy najważniejsze: Kamee. I. stół, I. oddział (obok okna), II. rząd, nr. 16. Onyks. Zeus obalający piorunem Gigantów, z podpisem artysty, Ateniona. - Tamże, III. rząd, nr. 32. Agat z głową Meduzy. — IV. rząd nr. 44. Piękna głowa Augusta, przypisywana Dioskuridesowi. — V. rząd, nr. 65. Fragment grupy, wyobrażającej ukaranie Dyrki czyli sławnej grupy t. zw. farneskiego byka. Przy odnawianiu wspaniałej tej grupy marmurowej (patrz str. 166) okazała się niniejsza kamea nader użyteczną. — Z intagliów wymienimy: II. stół, I. oddział, I. rząd, nr. 209. Ająks i Kassandra. — nr. 213. Apollo i Marzyasz skrępowany. — II. oddział, II. rząd, nr. 392. Kobieta na łożu. (Bachantka?). — Oprócz tego różne wyrzynane kamienie z wieków średnich i z epoki odrodzenia.

Zbiór monet i medali (medagliere) zawiera monety greckie, rzymskie, bizantyjskie, średniowieczne i nowożytne, około 80000 egzemplarzy. Szczególniej zajmujący jest dział monet greckich, których dostarczyły wykopaliska w Wielkiej Grecyi (Graecia Magna) i w Sycylii. Znajdują się tu nadto bogata biblioteka numizmatyczna i popiersia sławnych numizmatyków.

egipskie figurki itp. Na ścianach : piękna mozaika, wyobrażająca walkę kogutów (z Canosy) i druga mozaika, przedstawiająca panterę (z Ca-nino).

Druga sala. (W środku). Zbiór waz archaicznych, tudzież pięknych okazów z epoki przejściowej i upadku. — (W szafkach ściennych). Wazy ozdobione figurami czarnemi i czer-wonemi. Lagenae tj. naczynia z wąz-ką szyjką i uchem. Naczynia do picia i czary ofiarne czyli paterae. Puhary w rodzaju rzymskiego scy-phus (greckie skyphos) i kubki do picia w kształcie rogu, zakończonego głową zwierzęcą, z której paszczy wypływało wino wązką strugą (t. zw. rhy-ton). Urny. Wazy w kształcie dzwonu.

Wazy italsko-greckie (vasi italo-greci). Zbiór ten, najważniejszy w całych Włoszech, został niedawno uporządkowany z uwzględnieniem stylu, malowideł i epoki pochodzenia pojedynczych okazów i zawiera przeszło 4000 waz, znalezionych w królestwie Neapolu i w Sycylii w grobowcach, gdzie je składano dokoła ciała zmarłego lub wzdłuż ścian, na równi z flaszeczkami perfum, bronią, klejnotami i innymi ulubionymi przedmiotami zmarłego. Starożytni

Zbiór Santangelo nabyło muni-cypium Neapolu w r. 1865 z pałacu Sant’ Angeio (patrz str. 146). Przedmioty te, pochodzące z Kampanii i z krainy Bruttów w południowo-zachodniej Italii, nie są jeszcze oznaczone liczbami.

Pierwsza sala. (Wśrodku). Dwie gablotki zawierające monety i medale rzymskie i italskie, bardzo ważne dla dziejów numizmatyki połu-dniowo-italskiej. Widzimy tu zajmujące okazy rzymskiego as. Zbiór ten obejmuje 13000 monet greckich,

8000 italskich, 3000 sycylijskich, prócz tego monety rzymskie.

W szafkach ściennych znajdują się czary, dzbany, lampy, bałwany z terrakoty i bronzu. A dalej hełmy, |

mniemali bowiem, że zmarły i na drugim świecie będzie potrzebował tych przedmiotów, z którymi się za życia nigdy nie rozstawał. Malowidła pokrywające te wazy odnoszą się przeważnie do greckich tragedyi i stanowią dowód niezwykłej twórczości piękna u starożytnych nawet na polu, które już przekracza właściwie granice sztuki i należy do rzemiosła.

Eonę, która składa ofiarę przed drewnianym posągiem Bachusa. Po drugiej stronie: Taniec bachijski. (No-cera). — (W szafie ściennej). 1113 i nast. Wazy ateńskie, które stanowiły nagrodę zwycięzcy w igrzyskach. Mają one napisy w staroświeckim alfabecie greckim z początku V. wieku przed Chr., w którym jeszcze nie znano ani „eta“, ani „omega“. (Tarent). — W trzecie] sali : 2072. Amfora a mascheroni. Widzimy tu Artemidę na wozie ciągnionym przez jelenie, jadącą przez leżącego na

Najdawniejsze wazy są surowym rydyke w podziemiu. (Ruvo). — wyrobem garncarskim o formach 1206-7-8. Trzy naczynia na maści niekształtnych.Czarne lub ciemne ma- wonne (balsamaria) ozdobione re-lowidła na żółtem tle wyobrażają liefern. Na największem widzimy zazwyczaj zwierzęta i ornamenta ukaranie Marsyasa przez Apollina, kwiatowe, w stylizâcyi swej zbliżone na drugiem postaci i zwierzęta mi-do płodów sztuki wschodniej. Na- tyczne. Wazy tego rodzaju były stępują wazy z różnych epok sztuki w Italii bardzo rzadkie. *1480.Dzba-greckiej, najpierw z czasów pierw- nek (hydria) o trzech uchach. Zdo-szej kultury attyckiej, z czarnemi bycie Troi. Waza ta uchodzi za je-malowidłami na tle czerwonem, od- dną z najpiękniejszych na świecie. znaczające się większą żywością Kompozycya składa się z 19 osób i zgrabnością formy; potem obrazy i ma mieć za wzór sławne malowi-w stylu surowym V. wieku przed dło Polygnotosa z Thasos w kolum-Chr. wyobrażają, jak w poprzedniej nadzie (stoa poikile) na rynku ateń-epoce, sceny mitologiczne lub he- skim. Wazę tę, na której w dwóch roiczne, postaci czerwone na tle miejscach znajduje się wyraz grecki czarnej glazury. Najpiękniejsze wazy „kalos“ (piękny), znaleziono w gro-należą do epoki najwyższego roz- bowcu w Noli. - 1483. Amfora z wykwitu sztuki greckiej, lecz ustępują obrażeniem walki Greków z Ama-zwolna kierunkowi dekoracyjnemu, żonkami. Królowa ich, Pentesilea, Epokę upadku oznaczają wazy, zdra- na koniu. Jedna z Amazonek błaga dzające zamiłowanie do przepychu, Tezeusza o życie. Na szyi amfory : z którem się jednak łączy pobieżne Peleusz walczący z Tetydą w obe-wykonanie. Tu należą przeważnie cności Chirona i Nereid. (Ruvo). — wspaniałe okazy Apulii i Lukanii. 1484. Bachus i Ariadna. (Ruvo). — Żywioły niegreckie biorą zwolna 1209. Waza t. zw. dei saltibanchi (li górę, a gdy Rzymianie zawładnęli noskoczków). Malowidło przedsta-południową Italią, wyrób waz ustaje wia osoby uczące się sztuki akro-prawie zupełnie. Niewyczerpanem batycznej. (Nola). — 1485. Urna z na-źródłem wykopalisk tych waz jest krywką. Wspaniała waza z IV. wieku. Apulia (Ceglie, Bari, Ruvo, Canosa), Malowidło przedstawia kapłankę Lukania (Pomarico, Pisticci, Armen-to, Castellucio, Anzi, Paestum) i Kampania (zwłaszcza Nola i Nocera).W Cu-mae znaleziono najdawniejsze formy.

Malowidła na najstarszych wazach to albo zwierzęta albo ornamenta roślinne. Następują wazy naśladujące motywa wschodnie, potem najdawniejsze etruryjskie i greckie z Noli w dużym stylu, wazy z różnych epok późniejszego czasu, wazy z Apulii. Jako szczególnie godne uwagi wymienimy wazy z następu-jącemi malowidłami : Orfeusz i Eu-ziemi wojownika i dwie osoby na tów. Jedna prowincya przynosi da-wozie zaprzężonym czterema końmi, ninę na złotym talerzu, inne proszą W dole Jazon pokonuje ziejącego o zwłokę. W górnej części malowi-ogniem byka w przytomności Me- dła w pośrodku Hellada, z lewej dei. (Ruvo). — 1204. Waza Patrokla. strony Zeus, mała postać bogini Achilles każe ofiarować czterech zwycięstwa, Nike. Z prawej strony młodych Trojańczyków na grobie Pa- Atene, Azy a (jako uosobienie azya-troklesa. (Canosa). — W szóstej sali: tyckich prowincyi Grecyi, dzierżąca *1758. Sławna waza Daryusza (z Ca- berło), Apollo i Artemis, nosy). Olbrzymią tę wazę pokrywają W siódmej sali: nr. 1205. Waza malowidła złożone z 60 postaci zna- Archemorusa. Malowidło przedsta-komicie wykonanych. Na szyi wazy wia śmierć małego Opheltesa, syna malowidło, wyobraża walkę Greków, króla Nemei, Likurga, który w cza-jak jedni tłómaczą, z Amazonkami, sie wyprawy siedmiu przeciw Tebom, inni zaś z Persami. Na środku wazy zginął z powodu nieostrożności swej widzimy w trzech rzędach postaci piastunki Eupsypile, ukąszony na radę wojenną Daryusza, króla Per- murawie przez jadowitego węża. Po-sów, który obmyśla wyprawę wo- staci na wazie przedstawione i opa-jenną przeciw Grekom. W środku trzone podpisami są: Kapaneus i Par-środkowego rzędu siedzi sam des- tenopaios, uczestnicy wyprawy sied-pota perski na swym tronie, brodaty, miuprzeciwTebom,tudzieżDyonisos, w ręku dzierży złote berło. Za nim Euneos, Zeus i Nemea. Archemoros niewolnik stoi, którego obowiązkiem (czyli Opheltes) leży nieżywy na łożu, było powtarzać ustawicznie: „Nie jedna kobieta wieńczy go, druga zapominaj panie o Ateńczykach !“ osłania od słońca. Paidagogos trzy-i dwaj doradcy królewscy w posta- ma lutnię zmarłego, by ją w grób wie oczekiwania. Przed nim pierw- jego złożyć. Na szyi wazy Pelops szy minister wznosi w górę dwa i Hippodamia. Po drugiej stronie: palce, jak gdyby chciał zapewnić Herkules w ogrodzie Hesperydów. monarchę, że pomyślny wynik wy- (1834, Ruvo). — Szklana szafka prawy zależy od dwóch czynników: w środku zawiera bronzowe wazy, od dobrej woli prowincyi i od do- srebrne urny pogrzebowe, wazy z ter-statecznych funduszów. Dalej widzi- rakoty, pochodzące z wykopalisk my tu trzy postaci, jedną w szatach w Cumae.

perskich, dwie drugie (z nich jedna W małej przyległej salce znaj-jasnowłosa) w stroju greckim. Tłó- dują się dwa zajmujące modele gro-maczą, że to mają być Damaratus, bowców greckich, z których jeden greckf lekarz przyboczny Daryusza odkopano w Paestum, drugi w Sant’ i wygnany tyran Aten, Hippiasz. Agata dei Goti. Szkielety zmarłych W dolnym rzędzie podskarbi królew- są tu naśladowane z terrakoty. Je-ski siedzi przy stole, na którym den ze zmarłych pogrzebany jest widnieją głoski alfabetu greckiego, w zbroi, a malowidło pokrywające przedstawiające symbolicznie liczby, wewnętrzną ścianę grobowca przed-od M równego stu tysięcy do ^ stawia walkę. W ustach zmarłych oznaczającego pół obola. Na tabli- widzimy obole, pieniążki, które im czce zaś, którą podskarbi trzyma wkładano, by mieli czem opłacić w ręku, widnieje napis grecki: TA- Charona za przewóz przez rzeki LANTA:H, co oznacza sto talen- podziemne.

Zbiór kumejski. Założył go ks. Leopold Burboński, a ks. Carignano z rodziny Sabaudzkiej wzbogacił go ze spadku po hr. Syrakuzy i ofiarował Muzeum w r. 1861. Pierwsza sala. (W środku). Wazy assyryjskie, pochodzące z najodleglejszych epok, na co wskazuje jednostajne i prymitywne malowidło. (W dwóch gablotkach). Etruryjskie bałwany

drapaczki, w kąpieli.

z bronzu. Zwierciadła. Ucha waz. Lacrimatoria (tj. flaszeczki, które napełniano łzami i wkładano do grobów) i unguenta-ria czyli słoiki na wonne maści ze szkła kolorowego. {Szafka szklana). Wazy czarne bez malowideł z najdawniejszej epoki, tudzież wazy z czarnemi postaciami na tle czerwonem. — Druga sala. Dwie małe i płytkie szafki szklane zawierają nieco srebrnych ozdób, sprzączki (fibulae), naramienniki (armillae), unguentaria i piękne małe amfory z zabarwionego szkła. W szafach ściennych : Strigiles (z bronzu) czyli jakich używali Rzymianie do wycierania ciała Unguentaria. Praefericula. — Trzecia sala. (W o-

knie). *75885. Szkatułka toaletowaz nakrywką, ozdobiona płaskorzeźbami z kości słoniowej, z zamkiem i małym kluczem. Zawiera okrągłe zwierciadło metalowe, słoik na maść z kości słoniowej, grzebień kościany, pierścień, parę złotych kolczyków i inne drobne przedmioty. Części drewniane szkatułki zostały odrestaurowane podług wzoru szczątków starożytnych. — (W środku). *86496. Wspaniałe italsko-greckie balsamarium z czasów epoki rozkwitu, z przedstawieniem walki między Grekami i Trojanami. Napisy greckie. — {Szafki ścienne). Wazy ateńskie. Amfory z czarnemi postaciami na tle czerwonem, które dawano w nagrodę zwycięzcom w igrzyskach ateńskich. — {Na górze szaf ściennych). Bronzowe wazy z Cumae.

Czwarta sala. (W środku). *Maska woskowa z szklanemi oczami, znaleziona w r. 1853 wraz z czterema szkieletami bez głów w grobowcu w Cumae. Archeologowie przypuszczają, że to były kości chrześcijan, którym w czasie prześladowań pościnano głowy. Maska przedstawia twarz mężczyzny z lekkiem skrzywieniem nosa i ust. — {W szafkach ściennych). Wazy z terrakoty i wazy z czarnemi postaciami. Marmurowe popiersie ofiarodawcy tego zbioru, księcia di Carignano, dłóta sławnego rzeźbiarza Angeliniego.

Podaliśmy dokładny spis wszystkich przedmiotów, objętych tern wspaniałem muzeum, któremu niewiele innych na świecie dorównać może, z uwzględnieniem ostatniego ich ugrupowania i najnowszych numerów katalogu, przyczem korzystaliśmy z objaśnień i wskazówek, jakieh nam uprzejmie udzielił zarząd Muzeum. Pozostaje jeszcze bogata pinakoteka czyli galerya obrazów, w której jednak nowy rozkład pojedynczych dzieł sztuki nie jest dotychczas ustalony. Wymienimy przeto najważniejsze obrazy tej galeryi, ugrupowane według szkół malarskich w porządku alfabetycznym, stosownie do nazwisk artystów.

ówczesnej. 1656. - L

Tenże: Madonna

popra-— Tra-

Szkoła neapolitańska X!H. do XVIII. wieku. M. Cara-vaggio : Judyta i Holofernes. — Giov. Fil. Criscuolo : Ado-racya Trzech Króli. — Pietro del Donzello:, Chrystus na krzyżu pomiędzy rzezimieszkami. — Tenże : Św. Marcin. — Pietro i Ippolito del Donzello : Madonna i święci. — Dom. Gargiulo, zwany Micco Spadaro: Powstanie Masaniella na piazza del Mercato w Neapolu w r. 1647. (Zajmujące stroje Tenże: Piazza Dante w czasie dżumy w roku uca Giordano : Papież Aleksander II. poświęca kościół Monte Cassino. - Tenże: Ecce homo (podług DÜ-rera). — Tenże : Wenus i Amor śpiący, del Rosario. — Tenże : Semiramis broni Babilonu. — Tenże : Św. Ksawery chrzci Indów (obraz w trzech dniach wymalowany). - Neapolitańska szkoła z, XV. wieku (obraz znany pod imieniem Jana van Eyck) : Św. Hieronim wydobywa lwu cierń z łapy. — Pietro Novelli, zwany Monrealese : Judyta i Holofernes. Simone Papa: Chrystus na krzyżu i^ święci. — Scipione Palzoni (da Gaeta) : Portret. — Ribera : Św. Bruno oddaje hołd Dziecięciu Jezusowi (na miedzi).— Tenże:Św. Hieronim słyszy trąbę sądu ostatecznego^ — Tenże: Św. Hieronim pogrążony w zadumie. — Tenże: Św. Seba-styan. — Francesco di Rosa (zwany Pacecco): Madonna delle Grazie. — Salvator Rosa: Dwunastoletni Chrystus w świątyni. — Andrea (.Sabbatini) da Salerno : Cuda św. Mikołaja z Bari. (Bardzo uszkodzony). — Tenże: Adoracya Trzech Króli. Pomysł malowidła pełen świeżości i wdzięku iście południowo-włoskiego, wykonanie jednak nie jest wne. — Massimo Stanzioni : Adoracya pasterzy. versa: Dziewczę z jagodą.

Szkoła toskańska. Sandro Botticelli : Madonna. — An-gelo Bronzino (nie Raffael) : Portret (rzekomo cavaliera Ti-baldeo). — Tegoż: Przenajświętsza Rodzina. — Lorenzo di Credi (tu jako Dom. Ghirlandajo): Madonna, św. Leonard i św. Hieronim. — Raffaellino del Garbo (nie Filippino Lippi): Zwiastowanie, św. Jan Chrzciciel i św. Andrzej. — Tenże (?): Przenajświętsza Rodzina. — Dom. Ghirlandajo : Madonna i św. Jan Chrzciciel. — Masolino da Panicale (nie

Masaccio) : Założenie kościoła S. Maria della Neve. — Tenże : Wniebowzięcie Najświętszej Panny (około r. 1423). Oba te obrazy znajdowały się poprzednio w tabernakulum w kościele Santa Maria Maggiore w Rrzymie. — Andrea del Sarto : Kopia portretu papieża Leona X. wraz z kardynałami Giulio de’ Medici i Lodovico de’ Rossi, pendzla Raffa-ela, wykonana w r. 1524. Dostała się ona zamiast przyrzeczonego przez papieża Klemensa VII. oryginału (w pał. Pitti we Florencyi) w ręce margrabiego Federiga Gonzagi do Mantuy, a później do Neapolu. Już Giulio Romano uważał ją tam za oryginał, ale go przekonano o błędzie. — Tenże (?): Papież Klemens VII. - Tenże: Architekt (Bramante?) pokazuje szlachcicowi pewnemu jakiś plan. — Mat-teo da Siena: Rzeź dzieci w Betleem. — Sodoma: Zmartwychwstanie Chrystusa. — G. A. Sogliani : Przenajświętsza Rodzina.

Tenże: Madonna del

Szkoła rzymska. Beccafumi: Zdjęcie z krzyża. — Claude Lorrain: Zachód słońca na morzu. — Raph. Mengs : Ferdynand IV. jako chłopiec dwunastoletni. — Pannini: Karol III. Burbon wjeżdża do Rzymu. — Tenże: Karol III. u papieża Benedykta XIV. — Perugino : Madonna. — Sebastiano del Plombo : Przenajświętsza Rodzina (pod wpływem Michała Anioła i Raffaela; niedokończony). — Tenże: Papież Klemens VII. — Tenże: Papież Hadryan VI. — Raffael: Przenajświętsza Rodzina („Madonna del divino amore“) z rzymskiej epoki mistrza. — Tenże : Kardynał Aleksander Farnese, późniejszy papież Paweł III. (około r. 1511, wedle innych ma to być kardynał Passerini).

Passegio (kopia, oryginał w Anglii). — Tenże: Madonna delle Grazie. — Franc. Romanelli: Sybilla. — Sassoferrato : Adoracya pasterzy. — Marcello Venusti: Kopia „Ostatecznego sądu“ Michała Anioła przed przemalowaniami.

Szkoła wenecka. Jac. Bassano : Dama wenecka. —* Giov. Bellini: Chrystus w aureoli, znakomite dzieło młodzieńcze, w którem jeszcze widoczny wpływ szwagra mistrza, Mantegni. (1460). — Tegoż: (? raczej Antonella da Messina) : Wizerunek mężczyzny. — Bern. Belotto (Cana-letto): Dwanaście motywów z architektury (widoki Wenecyi, itp.). — Lor. Lotto: Madonna i św. Piotr męczennik (dzieło wczesne, około 1505 r.). -- Tenże: Kardynał Bern. Rossi, biskup z Treviso (mylnie przypisywany Andrzejowi Solario.

Moretto: Chrystus przy słupie. Obraz nadzwyczaj starannie modelowany. — Palma Vecchio: Św. Hieronim przed Madonną. — Jac. Tintoretto : Don Juan d’Austria. — *Tycyan: Papież Paweł III. w fotelu. (1543). Jedno z najlepszych arcydzieł tego genialnego malarza. —- *Tenże: Danae. Prześliczny obraz, który 68-letni mistrz w r. 1545 wymalował dla księcia Oktawia Farnese. Widzimy tu Danaę na posłaniu leżącą, na jej cudnie pięknej twarzy przebija zachwyt, za nią stara kobieta podstawia miskę pod złoty deszcz. Na dole podpis : „Titianus eques Cesareus fecit“, gdyż Karol V. zamianował go był rycerzem. — Tenże : Młody Filip II. w całej postaci. Pierwsze wykonanie tego obrazu, któremu egzemplarz neapolitański wcale nie ustępuje, wysłane zostało, gdy Filip starał się o rękę Maryi Tudor, do Anglii, a po weselu w r. 1554 zwrócone, obecnie jest w Madrycie. — Tenże: Papież Paweł III. Farnese z kardynałami Aleksandrem i Oktawiem Farnese, (żywa charakterystyka, pobieżne wykonanie). — Tenże: Pier Luigi Farnese. — Tenże: Magdalena pokutująca. (1567). — Tenże: Papież Paweł III. Farnese (kopia?). — Alvise Vivarini: Madonna i dwóch świętych. (1485). — Bart. Vivarini: Madonna na tronie i święci. (1469). — Nieznany malarz (nie Giorgione) : Wizerunek rzekomo księcia Antonella da Salerno.

Szkoły lombardzka, Parmy, genueńska i inne. Niccoló d’Abbate (raczej Cesare Magni?): Słaba kopia podług Leonarda da Vinci Madonna w grocie skalnej (oryginał w Londynie). — *Corregio Zaręczyny św. Katarzyny z Dzieciątkiem Jezus. (II piccolo sposalizio). — Tenże: Madonna, zwana „la Zingarella“, ponieważ na sposób cyganek^ owinęła włosy swe białym zawojem (1520). — Tenże (?) : Śpiące Dzieciątko Jezus. — Garofalo: Św. Sebastyan. — Szkoła Leonarda da Vinci: Chrystus i św. Jan jako dzieci całują się wzajemnie. — Taż sama szkoła: Św. Jan Chrzciciel (kopia, oryginałów Luwrze w Paryżu). — Luini: Madonna. — Mante gna: Św. Eufemia. — Parmigianino : Lukrecya. — Tenże: Przenajśw. Rodzina. — Tenże: Madonna. — Tenże: Tak zwany Amerigo Vespucci. — Tenże: Św. Klara. —Tenże: Portret kobiety i inne. — Bart. Schidone: Carità. — Tenże: Przenajśw. Rodzina. — Tenże: Amor. — Cesare da Sesto: Adoracya Trzech Króli, główne dzieło tego malarza. — Ber-nardo Strozzi: Portret kapucyna.

14

przewodnik po Włoszech

Szkoła bolońska. Annibale Carracci: Madonna i św. Franciszek. — — Tenże: Rinaldo i Armida. — Tenże: Św. Eustachy, wśród pięknego krajobrazu, klęczy przed krucyfiksem. — Tenże: Satyra na Carravaggia, który przedstawiony jest jako człowiek dziki, z papugą i karłem. (W kącie obrazu Ann. Carracci sam). — Tenże: Madonna della Pieta — Tenże: Bachantka, która podaje Satyrowi napój. — Guercino: Św. Magdalena. — Tenże: Św. Hieronim. — Mazzolini: Bóg Ojciec i aniołowie. — Guido Reni: Odysseusz i Nausikaa. — Tenże: Wyścigi Atalantesa z Hippomenesem. — Tenże: Próżność i skromność. — Tenże: Dzieciątko Jezus. — Tenże: Św Jan. — Ant. Rimpacta: Matka Boska z Dzieciątkiem pod baldachimem, dokoła ośmiu świętych. (1509). — Lionello Spada: Kain i Abel.

Szkoła niemiecka, niderlandzka i inne obce szkoły.

Amberger (?): Portret mężczyzny. — Van Bassem: Willa Medici w Rzymie w r. 1615. — Ferdynand Boi: Portret mężczyzny. — Pieter Brueghel starszy: Przypowieść o siedmiu ślepych (1568). — Tenże: Herezya. — Jak. Cornelis-sen z Amsterdamu (nie Dürer): Adoracya pasterzy (1512). — Łukasz Granach: Cudzołożnica przed Chrystusem. — Ant. van Dyck (?) : Portret szlachcica. — Tenże: Portret księżniczki Egmont. — Tenże: Portret mężczyny. — Tenże: Ukrzyżowany. — Nicolas Froment albo Frumenti: Dwa obrazy, wyobrażające dwóchz pomiędzy Trzech Króli z Pisma świętego, jednego z rysami króla Roberta neapolitańskiego, drugiego z rysami Karola, księcia Kalabryi. — Th. de Keyser : Portret mężczyzny. — Miereveit: Urzędnik z Antwerpii. — Paweł Potter: Zachód słońca. — Rembrandt (?): Portret własny. — Rubens: Głowa mnicha. — Fr. Snyders : Polowanie. — Velasquez: Pijacy (Los Borrachos), pastel, wyborna stara kopia, oryginał w Madrycie. — Nadto znajduje tu się jeszcze 21 portretów miniaturowych członków znakomitego rodu Farnese, pendzla niewiadomego malarza i trzy obrazy ze szkoły^flamandzkiej, a mianowicie: Marya przy ciele Chrystusa; Św. Jan i św. Magdalena; Narodzenie Chrystusa (nie jest dziełem Dürera).

Widzimy przeto, że pinakoteka ta zawiera wiele znakomitych obrazów, między nimi prawdziwe arcydzieła, zwłaszcza mistrzów szkoły rzymskiej i weneckiej. Zostaje ona pod umiejętnem kierownictwem dyrektora Angelo Conti.

W salach pinakoteki znajdą jeszcze pomieszczenie następujące dzieła sztuki:

szkatułka, również z drzewa hebanowego, z owocam i z wschodniego acha-tu i ametystu i wstążkami z lapisla-zuli. Miecz Aleksandra Farnese o rękojeści z wschodniego achatu, wysadzanej drogimi kamieniami. Sztylet jego wysadzany złotem, o głowicy z achatu, z napisem: „Duce Fidus Acates“. Szkatułka bursztynowa w kształcie świątyni, malowidła na emalii, waza z achatu i inne. — Druga szafa, z tego samego kościoła pochodząca, zawiera majoliki z fabryki w Urbino, z herbem kardynała Stefana Borgia, krucyfiksy, puhary, naczynia kościelne z początku średnich wieków. — * Sławna casseta Farnese z pozłacanego srebra, którą wykonał w roku 1505 Giovanni de Bernardi z Castel Bolognese w formie świątyni. Na czterech rogach Minerwa, Mars, Wenera, Bachus; w sześciu polach, które dzielą od siebie karyatydy, sześć obrazów w formie elipsy, wyrzynanych w krysztale górskim, które przedstawiają: bitwę z Amazonkami, walkę z centaurami, bitwę pod Salaminą, (z tyłu) polowanie Meleagra, pochód Bachusa, igrzyska cyrkowe. Na nakrywce : j posążek i czyny Herkulesa; we-atrz: spalenie Herkulesa; w dole: iksander Wielki; pod nakrywką: porwanie Proserpiny. — Dyana na jeleniu z Kupidynem, ze srebra pozłacanego, o mechanizmie zegarowym.

* Olbrzymia głowa końska z bronzu. Koń ten miał niegdyś znajdować się w świątyni Neptuna (na piazza San Gennaro) w Neapolu.

Oprócz tego posiada Muzeum jeszcze dalszy zbiór dzieł sztuki z epoki odrodzenia t. zw. Raccolta degli Oggetti del Cinquecento, z którego zasługują na wymienienie: popiersie z bronzu Ferdynanda aragońskiego, prawdopodobnie dzieło Gwidona Mazzoniego (dotychczasowy nr. 10527) i niemiecka szafka ołtarzowa z rzeźbami marmurowemi, które w siedmiu oddziałach przedstawiają mękę Zbawiciela.

Dalej znajduje się tu zbiór miedziorytów, który założył niegdyś w Medyolanie hrabia Firmian, austry-acki namiestnik (governatore) Lom-bardyi. Później przeszedł on w posiadanie rodziny cesarskiej w Wiedniu, następnie królowej Neapolu,

Gdy Karol I. Andegaweński wzniósł na miejscu tej świątyni katedrę, polecił konia tego ustawić przed katedrą. Stał się on później godłem miasta. Zażywał wielkiego poważania, gdyż lud przypisywał mu władzę uzdrawiania chorych koni, które się go dotkną. Cesarz Konrad IV. kazał po zdobyciu Neapolu nałożyć mu cugle i umieścić na podstawie na-pis:„Nieokiełznany dotychczas rumak Partenopy nosi obecnie cugle swego pana“. By zabobonom i przesądom koniec położyć, polecił arcybiskup Neapolu w r. 1322 rumaka tego zniszczyć prócz głowy jego, a ze spiżu ulać dzwony. — Ośmiokątne tabernakulum bronzowe z rzeźbami wy-obrażającemi mękę Zbawiciela, które wedle pomysłu Michała Anioła wykonali Giov. Bernardi i Jac. del Duca (Siciliano) w r. 1545. — Młodociany Herkules, bronz z XV. wieku. — Piękne popiersie Danta z bronzu, z XV. wieku, sporządzone rzekomo podług i wn jego maski pośmiertnej. — Duża | Ale szafa z drzewa orzechowego, wyko- ! nana przez pewnego braciszka w XVI. wieku, dawniej w zakrystyi Sant’ Agostino degli Scalzi, z pięknymi ornamentami i rzeźbami, które wyobrażają epizody z życia św. Augustyna. W niej pomieszczone są drobne dzieła sztuki z wieków średnich i epoki odrodzenia, które dawniej znajdowały się przeważnie w posiadaniu rodziny Farnese. Widzimy tu: rzeźby z kości słoniowej (między innemi figurkę szachową, wykonaną prawdopodobnie w Salerno w XII" wieku), przedmioty z kryształu górskiego (jak np. puhary)j które zdobiły niegdyś prywatny ołtarz papieża Pawła III. Farnese, wyrzyna-nia na nich są dziełem Giovanniego de Bernardi z Castel Bolognese. Dalej znajduje się tu szkatułka z drzewa hebanowego z owocami i kwiatami z wschodniego achatu, ośmiokątna

14*

a w r. 1864 ofiarował go, pomno- muje ona 7895 rękopisów i 364000 żywszy znacznie, Wiktor Emanuel drukowanych tomów. Katalogi są muzeum w Neapolu. Zawiera on prze- wyłożone na stolikach. Na uwagę szło 19300 rytów w 227 tomach, które zasługują rękopisy greckie (między można oglądać za pośrednictwem innymi Lykophrona, gramatyka i po-kustodów. Osobno znajduje się 208 ety z III. w. przed Chr., poemat „Ale-miedziorytów i 985 rysunków rę- ksandra“;QuintusaSmyrnaeusa, gre-cznych sławnych mistrzów, tudzież ckiego epika z IV. w. po Chr. ręko-50 pięknych kart do grania Mantegni. pis z r. 1311), łacińskie (wymienimy:

Nakoniec wymienimy jeszcze Charisiusa „Ars grammatica“; na-zbiór prehistoryczny, który obe- pół spalony rękopis Festusa; mszał cnie również znajduje się w stadyum z pięknemi miniaturami owoców porządkowania i ma być w nowym j i kwiatów, zwany La Flora). Nadto rozkładzie umieszczony w parterze, j wiele dawnych wydań włoskich. Do Z tego powodu na razie niedostępny. ! domu książek nie wypożyczają, we-

W gmachu Muzeum znajduje się ! wnątrz biblioteki zaś można otrzy-nadto Biblioteca nazionale, którą j mać trzy tomy równocześnie Otwar-zawiaduje bibliotekarz M. Fava. Obej- | ta jest od 9—5, w zimie do 4-tej.

Od Muzeum do katakomb, do Capodimonte, do cmentarzy i do portu.

Na północ od Muzeum przedłuża się strada. di Roma jako strada S. Teresa degli Scalzi, wznosząc s^ zwolna w górę. Zaraz z początku, naprzeciw północno-zachodniego rogu Muzeum, odłącza się na lewo via Salvator Rosa. W 10 minut później przekracza strada Teresa za pośrednictwem wiaduktu, Ponte delta Sanità, niżej położoną dzielnicę miejską délia Sanità.

się przewodnika, który oprowadza tamże i dostarcza światła (50 c.). Za przytułkiem wznosi się, zbudowany w VIII. wieku na miejscu łej kaplicy grobowej św. Januarego, dziś całkiem zmodernizowany kościół San Gennaro. W przedsionku wiodącym do tylnego podwórza, zniszczone freski, pendzla Andrzeja da Salerno, które przedstawiają cuda i męczeństwo św. Januarego, potem idziemy wzdłuż ściany bocznej kościoła, na prawo do katakomb św. Januarego.

Jest to podziemny, w żółtym tufie wykuty cmentarz z pierwszych czasów chrześcijaństwa w Neapolu, którego najdawniejsze części sięgają I. wieku po Chr. Składa się on z czterech galeryi głównych, ale tylko dwie z nich górne, są połączone schodami i przystępne. Pod względem architektonicznym są katakomby te wspanialsze od rzymskich, chociaż

ma-

Z prawej strony w dole wznosi się Santa Maria delta Sanità, dziwaczny owalny kościół, zbudowany w r. 1575 (z prawej strony niezliczone obrazy wotywne), o siedmiu nierównych nawach, ośmiu małych kopułach i podziemiu z 12-tu kaplicami.

Tędy przystęp do katakomb S. Gau-dioso, (afrykańskiego biskupa, który w czasie prześladowania katolików przez Wandalów, zbiegł do Neapolu i tu zmarł), z głową Chrystusa z VI. lub VII. wieku, zdradzającą już wpływ bizantyjski. — Zaraz za wiaduktem prowadzi po lewej stronie w dół rampa San Gennaro, gdy tamtędy zejdziemy i pójdziemy na prawo przez ulicę S. Gennaro de’ Poveri, przybędziemy do S. Gennaro de’ Poveri, przytułku, w którym około 400 starych nędzarzy znajduje schronienie. Na lewo od wejścia można nabyć bilet wstępu do zwiedzenia katakomb (1 lira) i tu też otrzymuje

im w innych względach nie doró- głównego korytarza, po drugiej stro-wnują. Galerye główne zawierają nie przedsionka, zachowały się nie-nad grobami przeważnie nisze łu- które freski (il buon Pastore tj. dokowe w kształcie absydy, boczne bry Pasterz, Jonasz, Wskrzeszenie zaś zawierają loculi, tj. podłużne Łazarza, Mojżesz uderzający o ska-schowki prostokątne po obu stro- łę). — Także i górna galerya, któ-nach korytarzy w kierunku pozio- rej malowidła pochodzą z IV. do VI. nym. Malowidło pozostaje, na co wieku (podczas gdy dolna galerya również wskazują napisy, pod wpły- i znajdujące się w niej resztki dzieł wem greckim. — Przedsionek dolnej sztuki sięgają jeszcze I. wieku), za lewej galeryi zawiera resztki mało- wiera w przedsionku malowidła stro-wideł. Ornamenta stropu w stylu pu, które wyobrażają budowę wieży pompejańskim. Na prawo od przed- babilońskiej i jeszcze się dość do-sionka znajduje się t. zw. basilica brze zachowały. Poza przedsionkiem di San Gennaro, obszerna w tufie ciągną się długie korytarze, tu i ów-wykuta pieczara, dokąd w r. 430 prze- dzie z malowidłami Chrystusa, bi-niesiono zwłoki świętego męczen- skupów, świętych, jak Piotra, Pawła nika, powałę płasko sklepioną po- i innych. Wyszczególnić należy wi-krywają małe allegoryczne freski, zerunki na grobie Theotecnusa z po-obok prawej ściany bocznej dwie czątku IV. wieku. Galeryę główną, nisze grobowe dwóch biskupów ne- 10 m. szeroką, dzielą dwie pary ko-apolitańskich, Jana (f 432) i Pawła lumn na cztery przedziały, w I. prze-(f 764). W II. niszy na prawo fresk dziale założono później oratoryum.— wyobrażający biskupa i dwie (za- Kości, które tu i ówdzie napełniają tarte już nieco) boczne postaci korytarze i komórki grobowe, po-(z VII. w.). Poza nowożytnym ołta- chodzą przeważnie z czasów epide-rzem w półokrągłej trybunie znaj- mii z XVI. wieku. — Wspomnieć je-duje się w tufie*wykuta katedra bi- szcze wypada o t. zw. kolumnie Pria-skupia. W III. sali umieszczone są pusa w*I. galeryi z napisem greckim obrazy siedmiu najsławniejszych mę- i hebrajskim, która jest jednak mi-czenników Kampanii. — W niszach i styfikacyą wieków średnich.

Wracamy teraz do głównej ulicy, strada Nuova di Capodimonte, wspinającej się w górę i przybędziemy, idąc w kierunku północnym, do rondelu, Tondo di Capodimonte, dokąd jadą omnibusy i dorożki za zwykłą taksą. Stąd wije się droga w skrętach do parku zamkowego, piesi mogą iść dużymi schodami. Paîazzo reale di Capodimonte założył król Karol 111. Burbon w r. 1738, ale ukończył go dopiero za panowania Ferdynanda II. Medrano w latach 1833—43 (twórca teatru S. Carlo). Pałac ten jest dostępny w niedzielę i w czwartek od 10- 4 godz., permesso na zwiedzenie go można otrzymać bezpłatnie dzień pierwej między 11 a 12 godziną w palazzo reale (patrz str. 128) za pośrednictwem portyera w intendanturze zamkowej (porównaj str. 103). Portyerowi napiwek 50 c., przewodnikowi oprowadzającemu po salach pałacu 1 1.

Pałac otaczają piękne plantacye, się roztacza prześliczny widok na częścią w liniach prostych, częścią Neapoli na wybrzeże. Na stokach w stylu angielskim. Park ten zawiera pagórków dokoła bieleją zgrabne wspaniałe klomby drzew i miejsca, wille. (Szczególnie piękny widok obok opatrzone w ławeczki i altanki, skąd olbrzymiego dęba). Osobno zam-

knięta część parku nazywa się „bosco reale“, gdzie należy permesso raz jeszcze okazać, można tu oglądać hodowlę bażantów. W kwietniu i maju jednak jest ta część parku niedostępna, by się te zwierzęta swobodnie mogły wylęgać. Dorożkom wjazd do parku wzbroniony.

my „Porta Pia“ w Rzymie dnia 20. września 1870; Vanvitelli, Widok Pie-digrotty. Z nowszych mistrzów pen-dzla wymienimy Carellego, Alta-mure, Palizzego. Między rzeźbami znajdują się dzieła dłóta Angeliniego, Całego i innych. — Nadto znajduje się tu zbiór wyrobów porcelanowych z królewskiej fabryki porcelany w Capodimonte, którą założył w r. 1743 Karol III., w r. 1771 Ferdynand IV. odnowił, poczem istniała aż do r. 1807, w którym to roku z powodu najazdu Francuzów została zamknięta, jest to po części miękka porcelana o niezwykłej delikatności i przejrzystości, dalej widzimy tu barwne de-koracye z rzeźbami i imitacye form starożytnych. — Muzeum "zawiera wreszcie zbiór posążków z kredy (in creta) i bogaty zbiór broni (armeria). Widzimy tu rynsztunki wojenne królów Rogera, Ferdynanda I. aragońskiego, Aleksandra Farnese, Wiktora Amadeusza sabaudzkiego i innych, dalej miecz, który Ferdynand I. ofiarował walecznemu księciu albańskiemu, Skanderbegowi (f 1467). Na uwagę zasługuje także wspaniała kolebka, którą miasto Neapol ofiarowało w r. 1869 późniejszej królowej Małgorzacie. — Obok okazałej sali balowej wymienimy jeszcze salę jadalną, której posadzka pochodzi z willi Tyberyusza na wyspie Capri.

W pałacu znajduje się t. zw. Reale Museo di Capodimonte (napiwek 50 c. do 1 lira), zawierające obfity zbiór dzieł sztuki z końca XVIII. i początku XIX. wieku. Obrazy te i rzeźby są rozmieszczone w królewskich apartamentach i salach. Na płótnach widnieją nazwiska malarzy.

Wymienimy następujące: Hackert,

Polowanie na dzika w Bosco di Per-sano; tenże, Polowanie na ptaki na jeziorze (lago) Fusaro; Lemasle, Zaślubiny księżniczki Berry; Camuccini,

Śmierć Cezara; Celentano, Benve-nuto Cellini na zamku S. Angelo;

Hayez, Odysseusz u Alkinoosa; stół ze starożytną mozaiką pompejańską;

Marinelli, Kleopatra przygotowalni, strojąca się na przyjęcie Antoniusza;

Virginia Lebrun, Wizerunki księżny Parmy i Maryi Teresy; Angelika Kauffmann, Ferdynand I. i Karolina ze swemi dziećmi; Podesta, Orfeusz; de Angelis, Śmierć Phaedry, żony Tezeusza; Guerra, Osyan; Postiglio-ne, Androkles; Berger, Epaminondas pod Mantyneą; Carelli, Zajęcie bra-

Przed wejściem do parku zamkowego znajduje się po prawej stronie obszerny rezerwoar nowego wodociągu, który obejmuje w pięciu dużych, w tufie wyżłobionych basenach 80000 metrów sześciennych wody dziennie. Pozwolenie obejrzenia można otrzymać w biurze towarzystwa „Naples Wa-terworks Company“, strada Chiatamone 5.

W pobliżu Capodimonte wznoszą się wille : Meuricoffre, z pięknym ogrodem, własność szwajcarskiego konsula jeneral-nego, w uroczem położeniu, zazwyczaj dostępna za zwykłem zgłoszeniem się i oddaniem biletu wizytowego, willa Ruffo, Avelli i Forquet z pięknym widokiem ze wszystkich stron. Naprzeciw Capodimonte od strony zachodniej leży obszerna willa Galio, którą w r. 1809 założył duca (książę) di Galio.

Idąc przez salita di Capodimonte naprzeciw bramy parku zamkowego, a potem na lewo, przybędziemy w kilku minutach do wznoszącego się na najwyższym punkcie wzgórza obserwatoryum astronomicznego (osservatorio), zwanego zwykle La Specola albo Miradois (podług dawnej willi hiszpańskiego margrabiego). Obserwatoryum to założono w r. 1812, a rozszerzono w r. 1820 podług planów Piazzego (f 1826), za którego kierownictwa pozyskało ono sławę europejską. Obecny dyrektor jego Emanuele Fergola; wznosi się ono 150 m. ponad powierzchnią morza.

Na południowy wschód od obserwatoryum astronomicznego, o 10 minut drogi, ogród botaniczny (od 12—2 godz. zamknięty), obok przytułek publiczny dla 2000 biednych, albergo dei poveri czyli t. zw. Reclusorio. Budowę tego dobroczynnego zakładu, którego jedna strona przeznaczona jest dla mężczyzn, druga dla kobiet, rozpoczęto jeszcze w r. 1751 za panowania Karola III., podług planów 'floren-tyjskiego architekta, Ferdynanda Fugi (1699—1780). — Stąd prowadzi strada Foria (tramwaj) w kierunku południowo-zachodnim do San Carlo d’ Arena, budowy w formie elipsy, Dominikanina Fra Giuseppe Nuvolo z r. 1610. Wróciwszy się o parę kroków i idąc przez via Cirillo, a stamtąd przez via Carbonara w kierunku południowo-wschodnim, znajdziemy się przed

San Giovanni Carbonara. Kościół ten, zbudowany w r. 1344, a później przez króla Władysława powiększony, otwarty jest z rana od godz. 7 do 12. Zawiera on kilka dzieł sztuki, należących do najpiękniejszych pereł dekoracyjnego gotyku Za wielkim ołtarzem, w r. 1746 odnowionym, wznosi się okazały * pomnik króla Władysława (f 1414), dzieło Andrzeja da Florentia, który jako całość wywiera potężne wrażenie i odznacza się nadto znakomitem wykonaniem pojedynczych szczegółów.

dźwiganym przez lwy cokołem sarkofag, przy nim siedzi królewska rodzina, dwaj aniołowie uchylają zasłonę, Władysław leży w bogatym stroju z koroną na głowie na sarkofagu, za nim stoją dwaj dyakoni i biskup, który go błogosławi na znak uchylenia klątwy kościelnej, ciążącej nad nim aż do śmierci. Na samym szczycie wreszcie posąg konny zmarłego monarchy.

Pod łukiem pomnika przechodzimy do obszernej, ośmiokątnej cappella del Sole, w której się

U czterech słupów stoją Wstrzemięźliwość, Siła, Roztropność i Sprawiedliwość, powyżej widnieje napis, że Joanna II. kazała wznieść ten pomnik swemu królewskiemu bratu, jeszcze wyżej cztery słupy z posągami, między nimi zaś okrągły łuk z królewskim herbem. W dużej środkowej niszy siedzą Władysław i Joanna II., obok króla uosobienie potęgi, obok Joanny miłości, po prawej stronie Wiara, po lewej Nadzieja.

W niszach: z pr. str. św. Augustyn, z lewej str. Jan Chrzciciel. Ponad znajduje ^grobowiec Sergianniego Caracciola del Sole, potężnego niegdyś dworzanina i ulubieńca królowej Joanny II., zamordowanego w roku 1433. Jest to również dzieło mistrza florenckiego, Andrea, które stanowi już przejście od dawnej szkoły neapolitańskiej do stylu odrodzenia. Widzimy tu trzy rycerskie postaci dźwigające sarkofag, nad nirn stoi posąg zmarłego, barczystego mężczyzny o charakterystycznym wyrazie twarzy, z boku siedzą dwa lwy z hełmami, godło rodzinne. Napis ułożył Laurentius Valla.

azza I. i jego syna Nicolantonia Ca-racciolo. — Przy lewej ścianie kościoła, naprzeciw wejścia: * kap lica ołtarzowa Mirabollich z rzeźbami renesansowemi XV. stulecia, odnowionemi w r. 1619 przez Al. Mirabollo. Czterej ojcowie Kościoła w niszach, świetnie scharakteryzowani, relief wyobrażający grupę Mirabollich, których św. Józef i św. Jan Chrzciciel polecają opiece Madonny, wywiera silne wrażenie, na górze rzeźba anioła z Tobiaszem i chrzest Chrystusa są zupełnie w stylu florentyjskim. — Zakry-stya naprzeciw wielkiego ołtarza zawiera 15 bardzo uszkodzonych malowideł z życia Chrystusa, które wykonał Vasari w r. 1546. Na prawo od drzwi do zakrystii piękny posąg Madonny delle Grazie z r. 1571. — W niedzielę z rana można także zwiedzić kaplicę di Santa Monica, która ma osobny wchód na górnym końcu schodów, wiodących do kościoła; w niej uwagę naszą zwróci gotycki grobowiec Ferdynanda di Sanseverino, który wykonał Andreas de FLorentia w roku 1432.

cia

Pomnik ten wzniósł zmarłemu syn jego Trojano. Freski w kaplicy w stylu Giotta, wyobrażające epizody z ży-Matki Boskiej, są dziełem Me-dyolańczyka Leonarda da Besozzo (1426); płyty majolikowe posadzki pochodzą “z r. 1440. — Po lewej str. wielkiego ołtarza, kaplica margrabiów (Caracciolo) di Vi-co, w formie kolistej, zbudowana podług planów Girolama Santacroce (1516—57), zawiera rzeźby Giov. da Nola (św. Piotr), Girolama Santacroce i Pietra della Plata (rzeźby ołtarzowe), tudzież grobowce Gale-

Na placu na zachód od kościoła rozciągała się niegdyś arena walk gladyatorskich, w których się Neapolitańczycy lubowali, a którym się jeszcze Petrarka za czasów Joanny I. i króla Andrzeja przypatrywał, wzdrygając się na ten krwawy widok. Stąd nazwa wymienionego powyżej kościoła San Carlo d’Arena (str. 215). — Na wschodnim końcu ulicy wznosi się kościół Santa Caterina a Formelle, zbudowany przez Antonia Fiorentino w r. 1523 w stylu wczesnego odrodzenia. Na wschód od tego kościoła Porta Capuana, jedna z najpiękniejszych bram renesansowych. Zbudowana za Ferdynanda I. aragońskiego w latach 1484 — 1495, podług planów Florentyjczyka Giuliana da Majano, była ona za rządów aragońskich głównem wejściem do miasta. Przed wjazdem Karola V. w r. 1535 odnowiono ją i ozdobiono zewnątrz rzeźbami Giov. da Nola. Z obu stron zamykają ją dwie okazałe wieżyce, jak wogóle u wszystkich bram neapolitańskich. Rzeźby na niej wyobrażają trofea, godła, patronów Neapolu: św. Januarego i sant ’ Agnello, boginie zwycięstwa, aniołów. Bogate ornamenta.

Poza tą bramą prowadzi via nuova di Poggio Reale (tramwaj konny, dorożka tam i napowrót 2 liry) w 25 minutach do

Campo Santo Nuovo, założonego w r. 1836, który dla swego uroczego położenia i pięknego widoku, tudzież dla swych stylowych ozdób architektonicznych słusznie uchodzi za jeden z najpiękniejszych cmentarzy na świecie.

Obok kościoła prowadzą otwarte drzwi do wspaniałego, kolumnadami zamkniętego atrium cmentarza ; wewnątrz olbrzymi posąg Religii, dłóta Angeliniego. W zachodniej części cmentarza złożone są ciała osób, które się odznaczyły za życia lub położyły zasługi około swej ojczyzny.

Na zachód od tego cmentarza rozpościera się amfiteatralnie, założony w r. 1888 cmentarz ubogich, cirhitero della Pietà. W środku wznosi się tam grupa marmurowa Pietà, na górze zaś kaplica. — Przy via del Camposanto leży cmentarz protestancki (napiwek dozorcy 50 c.), gdzie po lewej stronie przeważnie spoczywają Anglicy, po prawej Niemcy. "

Ocienione bujnymi klombami drzew, wznoszą się tu liczne kaplice kongregacyi pogrzebowych, które zawierają dolną izbę na tymczasowe złożenie zwłok i górną część na stałe. Albowiem tuf dolnej izby nie dopuszcza do gnicia ciała i wysusza je w 18 miesiącach całkowicie, poczem je przenoszą na stały spoczynek do górnej części kaplicy i składają w niszach tamże. — Od dolnego wejścia prowadzi główna droga naprzód do prostokątnego miejsca, gdzie się znajdują groby znakomitych rodzin neapolitańskich.

Dalej w górze wznosi się kościół, w którym 2. listopada, w „święto umarłych“ (giorno dei morti) odbywa "się uroczyste nabożeństwo.

Na południowy zachód od Porta Capuana wznosi się zamek Castel Capuano, olbrzymi gmach, założony przez Wilhelma I., ukończony przez Fryderyka II w r. 1231 podług planów Fuccia, niegdyś siedziba Hohenstaufów, a przy sposobności i władców z domu Anjou. W. r. 1540 przeniósł Don Pedro de Toledo do tego pałacu różne sądy miasta, które po dziś dzień tu pozostały, stąd też popularna nazwa pałacu la Vicaria czyli sąd wicekróla. Zwiedzenie korytarzy gmachu tego, przepełnionych tłumami ludu i sal publicznych posiedzeń sądowych (najlepiej przed południem) może również się przyczynić do poznania charakteru ludności Neapolu. Pod sądem karnym znajdowało się niegdyś osławione więzienie. Główne wejście do gmachu jest od ulicy de ’ Tribunali.

W kierunku południowym przez via délia Maddalena do kościoła Santissima Annunziata, założonego w r. 1317 za Roberta Mądrego, po pożarze odbudowanego w latach 1757—82 przez L. Vanvitellego. Kościół ten z białego marmuru o potężnem sklepieniu beczkowem i pięknej kopule

zawiera freski Corenzia i niepok^źny grobowiec osławionej w dziejach królowej Joanny II. (f 1435). W zakrystyi bogato wyrzynane szafy Giov. da Nola (około r. 1540) i posadzka taflowa. — Obok wspaniały dom podrzutków (Casa dei trovatelli), który można jednakowoż zwiedzić tylko na szczególne polecenie. Zewnątrz przed wejściem z lewej strony nisza, dziś zamurowana, z kołem („ruota“), na którem dawniej składano podrzucone dzieci. Roczne dochody zakładu wynoszą około 400000 lirów. Dnia 24 na 25 kwietnia zwiedzają dom ten liczne tłumy Neapolitańczyków. — Na wschód od kościoła S. Annunziata wznosi się Porta Nolana z wieżycami Cara Fé i Speranza, od tej bramy prowadzi Corso Garibaldi (przy nim po lewej stronie dworzec odnogi kolejowej do Ottajano) na południe, a potem na prawo do

wykonał.

Santa Maria del Carminé. Kościół ten z wysoką wieżą (otwarty z rana do 8, a po południu od godz. 5) założył w r. 1269 Karol I Andegaweński, jako votum za zbawienie dusz swych rodziców, w r. 1769 odnowiono go. Zawiera on na wielkim ołtarzu sławny cudowny obraz Matki Boskiej („la brima“, święto jej obchodzą 16 i 17 lipca), a w nawie naprzeciw kazalnicy posąg Konradyna, ostatniego Hohen-staufa, który Torwaldsen modelował, a Schöpf Pomnik ten kazał wznieść w r. 1847 Maksymilian II. król bawarski, jeszcze jako następca tronu.

Na cokole oprócz napisu niemieckiego, dwie rzeźby (dzieło Schópfa), a mianowicie z lewej strony: Konradyn żegna się ze swą matką Elżbietą ; z praw. str. Konradyn żegna się ze swym przyjacielem, Fryderykiem austryackim, towarzyszem śmierci. Pod pomnikiem złożone są zwłoki Konradyna. Dawniejszy grób znajdował się za wielkim ołtarzem w miejscu oznaczonem kamieniem z napisem. Przystęp z prawej str. przez zakrystyę, (zakrystyanowi kilka soldów napiwku). Konradyn i Fryderyk straceni zostali na piazza del Mercato dnia 29 października 1268 i tam zrazu pogrzebani, dopiero w r. 1470 przeniesiono ich szczątki do Santa Maria del Car-mine. — Obok Castel del Carmine} zbudowany w r. 1484, dziś koszary. — Na zachód przybywamy na piazza del Mercato, duży plac targowy z trzema studniami, który zwłaszcza w poniedziałek i piątek ożywiają tłumy ludu. W północnej części jego, tworzącej półkole, wznosi się kościółek Santa Croce al Mercato. Na tym placu, jak właśnie

wspomnieliśmy, stracono niegdyś 16-letn. Hohenstaufa, Kon-radyna i przyjaciela jego Fryderyka, na rozkaz Karola I. z domu Anjou. W zakrystyi wymienionego kościółka (wchód przez żelazne drzwi z tyłu, gdzie obok mieszkanie sagre-stana, w razie jego nieobecności należy zasięgnąć informa-cyi w poblizkim sklepie) jest jeszcze przechowany pień z gotyckim napisem, na którym niegdyś nieszczęsny cesa-rzewicz złożył głowę pod miecz katowski i kolumna porfirowa, która się wznosiła na miejscu francuskiego rusztowania z szyderczym napisem o „pullus aquilinus“ (orle pisklę, orlę). Samo miejsce, na którem się odbyło stracenie, jest dziś niezabudowane. W cztery wieki później stał się ten plac, pamiętny w dziejach, widownią nowej krwawej trage-dyi, gdyż tu głównie toczyła się walka w czasie powstania Masaniella (Tomasza Aniello, urodź, w r. 1622 w poblizkim Vicorotto) w roku 1647, od 7 do 17 Iipca. W poblizkim castellq del Carminé snuł ten nieszczęśliwy fantasta z Amalfi swe dziesięciodniowe marzenia o równych prawach dla ludu i szlachty, którym położyło kres obłąkanie i śmierć z ręki jednego z proletariuszy w czasie zgromadzenia ludowego w Carminé.

Na południe nad morzem villa del Popolo, ogród ludowy z okazałą studnią (nymphaeum), wieczorem można tu jeszcze zastać sławnych niegdyś recytatorów, którzy z zapałem południowców wygłaszają przed liczrem i w skupieniu przysłuchującem się audytoryum ustępy z dzieł ulubionych poetów. Na wschód rozciąga się molo Orientale w kierunku południowym do morza. Idąc przez via délia Marinella w kierunku zachodnim, przybędziemy do ożywionego portu Mercantile, który się dzieli na Nuovo porto Mercantile, część wschodnią z Immacolateila nuova, gdzie się znajduje przystań dla wielkich parowców i „capitaneria del porto“ czyli siedziba komendy i Vecchio porto Mercantile z Immacolateila vecchia, z siedzibą urzędu sanitarnego (deputazione della salute) i biurami urzędu cłowego, skąd też odchodzą włoskie parowce do Sorrento, Capri i Ischii. Na zachód, na początku via del Piliero, wznosi się na lewo od małego portu Piccolo, przystępnego jedynie dla małych czółen, dogana tj. urząd cłowy. Wspomniana via del Piliero, za którą ciągną się dzielnice zamieszkiwane przez najniższe warstwy ludności, prowadzi (na lewo) do molo Angioino, grobli sterczącej w morzu, na południowym końcu z latarnią morską, na której galeryę (1 lira) 142 schodów prowadzi. Z góry wspaniały widok na miasto ; na wschód od wieży olbr7ymi spichlerz wolnego portu (porto franco). — Molo odgranicza port handlowy (Mercantile) od wojennego (Mi-litare). Tenże ostatni zamyka od południa molo di S. Vi-cenzo, 390 m. długi, u którego początku leży Darsena, stary, w r. 1668 przez wicekróla Piotra d ’ Aragona zbudowany port wojenny, tudzież (założony w r. 1555 przez wicekróla Bernarda de Mendoza) arsenale di marina z warsztatami okrętowymi.

Od Muzeum do Corso Vittorio Emanuele, Vomero, do San Martino i Camaldoli.

Od Muzeum prowadzi w zachodnim kierunku tramwaj elektryczny przez via di Salvatore Rosa do (10 minut) piazza Salvatore Rosa i dalej przez piękny Corso Vittorio Emanuele, który ciągnie się powyżej miasta, wśród prześlicznych widoków, prawie godzinę do via di Piedigrotta przed grotą Posilipo. Wielką przyjemność sprawia ta przechadzka, zwłaszcza wieczorem o zachodzie słońca. Wysoko położony Corso Vittorio Emanuele jest najzdrowszą dzielnicą Neapolu, co należy uwzględnić przy wyborze mieszkania w razie dłuższego pobytu w tern mieście. Poniżej hotelu Bristol oddziela się na lewo nowa ulica, która wzdłuż parku Mar-gherita ciągnie się w dół do Corso Principe Amedeo i do Riviera di Chiaja. Po drugiej stronie hotelu Britannique prowadzi na prawo w górę via Tasso (piękny widok !) na szczyt Vomero (40 minut). Tutaj można na prawo się zwrócić obok willi Tricase, Ricciardi, Regina, Belvedere i Floridiana, (piękna przechadzka) albo też od trattoria Pallini w kierunku południowo-zachodnim, mijając willę Patrizi, dostać się w 1V₄ godz. do via Nuova di Posilipo.

Do San Martino można się dostać w następujący sposób: 1) dorożką od Muzeurh 2 1. 50; na ośle za 1 1. — 2) Ci, którzy chcą część drogi odbyć pieszo, jadą tramwajem od Muzeum w kierunku zachodnim przez via di Salvatore Rosa w górę i przez Corso Vittorio Emanuele aż do miejsca, gdzie się droga poczyna piąć w górę na San Martino, tu można nająć osła do jazdy

(40 c.); stąd na prawo po 308 schodach w górę do (15 minut) miejsca, gdzie na lewo wznosi się kościół San Martino. na prawo zamek Sanf Elmo. — 3) Od Rione Amedeo (dokąd prowadzi omnibus od largo S. Ferdinando) koleją linewkową (fu-nicolare di Chiaja) na (4 minuty, 20 centes.) Vomero, stąd na prawo 12 minut do wejścia do zamku Sant’ Elmo i do San Martino. — 4) Od

San Martino (otwarte codziennie od 9 rano do 4 godz. po południu, wstąp 1 1. w niedzielą od 9—1 godz. bezpłatnie, wtedy jednak kościół San Martino zamknięty). Ostrzega sią obcych przed natrętami, którzy sią narzucają na przewodników. Dyrektor tego muzeum, profesor Vittorio Spi-nazzola, wydał katalog zbiorów muzeum w jązyku włoskim w r. 1901 (cena 1 1.), w r. 1905 jednak zostało to muzeum znacznie powiększone, otwarto nowe sale, przyczem rozkład przedmiotów uległ zmianie.

Budową tego gmachu, jako klasztoru Kartuzów, rozpoczął w r. 1325 Karol, książę Kalabryi, w r. 1628 i nast. uległ on jednak zupełnej przebudowie. Po zniesieniu zakonów w r. 1866 ogłoszono ten klasztor za własność państwową i połączono z administracyą Museo Nazionale.

na stropie, które wykonał caval. d’Arpino w r. 1591. Na tylnej ścianie, w łuku na górze: Lanfranco, Ukrzyżowanie (1634); poniżej: Gwido Reni, Narodzenie Chrystusa (niezupełnie wykończone, 1621). Na prawej ścianie chóru: Ribera, Komunia apostołów (1651 ); obok: Carracciolo, Mycie nóg, 1639 (w stylu Caravaggia); na lewej ścianie chórowej: z lewej strony, spadkobiercy Pawła Veronese, Ustanowienie świętej wieczerzy. Obok: Massimo Stanzioni, Mycie nóg (1639). —Wielki ołtarz (dzieło Solimeny) ma wspaniałą balustradę marmurową. — Z chóru dostajemy się wprost do 5) zakrystyi, której freski na stropie malował⁻ caval. d’Arpino; na ścianach prześliczne intarsye wykonał Bonaventura Presto. — Z przedsionka dostajemy się do: 6) Tesoro (dawnego skarbca). Na tylnej ścianie nad ołtarzem: Zdjęcie z krzyża, arcydzieło Ribery, które przejmuje grozą naturalnym wyrazem bólu (1637). Na stropie obok okien: Luca Giordano, Judyta z głową Holofernesa. Tradycya głosi, że mistrz miał⁻ ten obraz wymalować w przeciągu 48 godzin, gdy już

Monte Santo prowadzi kolej linew-kowa od stacyi Cumana (I. klasa 20, II. 15, tam i napowrót 20 c.) w pobliże zamku Sant’ Elmo. — 5) Od via di Roma wiedzie uciążliwa droga dla pieszych, naprzeciw pał. Madda-

loni na lewo przez via de’ sette Do-lori w górę, potem na prawo obok szpitala wojskowego przez vico della Trinità delle Monache, poczem się zlewa z drogą wyżej pod 2) opisaną.

Przez podłużny dziedziniec, na którego końcu znajduje się kasa sprzedaży biletów, dostajemy się na małe podwórze klasztorne (Chio-strino) ze sarkofagami, napisami, herbami marmurowymi itp. Tu na lewo wejście do kościoła. Przez korytarz wchodzimy najpierw do 1) Coro (chór) dei trat i conversi z 26 stallami z mozaiką z drzewa z XV. i XVI. wieku. Potem następuje na prawo: 2) sala dcl Capitolo (sala kapituły) z malowidłami na stropie treści biblijnej pendzla Corenzia, z świętymi zakonu pendzla Pawła Finoglii (malarza neapolit. f 1656) i obrazami ściennymi, które wykonał Carracciolo (Adoracya Trzech Króli i i.). Nad głównem wejściem :

Pieta Stdnzioniego; nad wyjściem:

Francesco de Mura, Chrystus i doktorowie; Vouet, Święty Bruno; freski kopuły (Chrystus w latach dziecięcych) wykonał Ippolito Borghese (1620). Na końcu tej sali prowadzi korytarz na prawo do 3) Sala del Colloquio (sala rozmów) z freskami, które malował Avanzini z Pia-cenzy w r. 1685; na lewo zaś do:

4) chóru kościelnego z malowidłami

liczył 71 lat (w r. 1703). W czterech rogach : córka Faraona z Mojżeszem ;

rego również pochodzi obraz ołtarzowy, przedstawiający św. Brunona (1631). Freski wyobrażają cuda tego świętego. — III. kaplica z prawej strony: Carlo Maratta, Chrzes1 Chrystusa; freski malował M. Stan zioni. Freski w nawie Lanfranco 12 patryarchów i proroków Ribera. (Pieta nad wejściem Stanzioni). Po sadzka nawy piękna i kosztowna Widzimy tedy, że kościół ten, który wielki mistrz'Fansaga w r. J650 i nast wspaniale odnowił, jest pod każdym względem godzien zwiedzenia.

Debora; Córka Jefty; Jael. Nad ołtarzem: Mojżesz i wąż śpiżowy, na ścianach inne epizody ze Starego Testamentu. — Wróćmy teraz do chóru, a stąd idźmy do nawy (należy dodać, że to kościół o jednej nawie), gdzie po obu stronach znajdują się po 4 kapliczki. Zarówno nawa, jak i te kaplice są bogato ozdobione. W 111. kaplicy z lewej strony wszystkie malowidła są pen-dzla Mass ima Stanzioniego, od któ-

Przejdźmy teraz do niemniej pięknego i zajmującego Muzeum. Gdy rząd włoski zniósł zakony, a między nim1 i zakon Kartuzów, postanowił w starożytnym ich klasztorze* Certosa San Martino. na szczycie góry Sant ’ Elmo, założyć muzeum i zgromadzić w niem zabytki, odnoszące się do dziejów Neapolu. Pomysł ten wyszedł od genialnego archeologa Giuseppa Fiorellego, zasłużonego już wtedy około wyko palisk pompejafiskich i Muzeum Narodowego w Neapolu które z chaosu przyprowadził do porządku. Był to jednak tylko początek, zawiązek przyszłego muzeum, które się rozwinęło dopiero później, gdy w r. 1898 odłączono je od Museo Nazionale, którego sekcyę ono dotąd stanowiło i zamianowano kierownikiem jego Wiktora Spinazzollę, będącego i dziś jeszcze jego dyrektorem. Odtąd podnosi się one i wzbogaca ustawicznie, a w r. 1905 otwarto z wielką uro czystością 19 nowych przedziałów.

uolo, Marco Pino da Siena, Mas-simo Stanzioni i inni. — W przyległej sali V. obrazy przedstawiające bitwy, tudzież obrazy rodzajowej mo-tywa z martwej natury. W szafie obok ściany w głębi, dawne stroje urzędowe burmistrza i członków Rady miejskiej (eletti). W środku sali wspaniały powóz z czasów Karola 111., którego zwierzchność gminna Neapolu za czasów Burbonów używała przy nadzwyczajnych uro czystościach. W powozie tym wje chali Wiktor Emanuel II. i Garibaldi w r. 1860 tryumfalnie do miasta. — W niewielkiej sali VI. obrazy o motywach z architektury i wspaniała lektyka.

Wracamy teraz przez aptekę na

W podwórzu, naprzeciw kasy sprzedaży biletów wstępu, znajduje się dawna apteka (f a r m a c i a) klasztorna, okazała, wysoko sklepiona sala, z naśladowaniami fresków i mozaik z IV.—XV. wieku, w środku „kaik“ tj. tureckie czółno. Stąd przychodzimy na lewo do sali IV., zwanej d e 11 a B a r c a od znajdującej się w niej wspaniałej barki (lancia), którą się posługiwał król Karol 111.

Tu są pomieszczone płótna, które w pinakotece w Museo Nazionale nie znalazły miejsca, przeważnie prace neapolitańskich malarzy z XVI. i XVII. wieku, między innymi figurują tu Jppolito Dotizelli, Pietro di Negroni, Bartolommeo Passante,

Salvatore Rosa, Solimena, Crisci-wymienione wyżej małe podwórze stępne pokoje (XV— XIX.) zawierają klasztorne, a stąd idziemy naprawo j zbiór przedmiotów z dziedziny sztuki na wązki, podłużny korytarz, w któ- ; do przemysłu stosowanej. Z nich rym znajdują się z prawej i lewej j pierwsze dwa, XV. i XVI. zwane strony drzwi otwarte. Drzwi z lewej stanze di Raffael lino, które zawie-strony prowadzą do dawnego re- rały niegdyś bibliotekę klasztorną, fektarza klasztornego (VII), mają na stropie freski rzekomo pen-zawierającego dziś modele twierdz dzla Raffaellina del Garbo. Tu znaj-południowo-włoskich (S. Elmo i Cer- dują się wyroby z neapolitańskiej tosa, Gaëta i inne). Drzwi przeciwle- majolikf i porcelany zwłaszcza z Ca-głe wiodą przez korytarz do t. zw. podimonte. Z imitacyi starożytnych P r e s e p e (VIII). tj. żłobka, w któ- i nowożytnych arcydzieł rzeźbiar-rym spoczywa Dzieciątko Jezus, skich zasługują na wymienienie gru-a Trzej Królowie i lud w różnobar- py: Śpiąca Dyana, Sąd Parysa, Byk wnych, malowniczych strojach nea- farnezki, Bachus i Amor,Tryumf Her-politańskich cześć Mu oddają, tło kulesa; Pulcinella i Colombina; Gru-stanowi bogata okolica górska. Jest pykostyumowe z XVII. wieku). Nadto to od wieków zwyczaj narodowy widzimy tu wazy i kandelabry z fa-włoski, w kościołach i domach pry- bryki Giustinianiego. — Sala XVII. watnych ustawiać na Boże Narodzę- Zbiór majolik, zwłaszcza z Castelli nie takie żłobki, zwyczaj ten przy- w Abruzzach z XVII. i XVIII. wieku, jęty jest we wszystkich warstwach zajmujące okazy tego lokalnego prze-ludności, począwszy od królewskiej mysłu. Posadzkę zdobią mozaiko-rodziny do najbiedniejszych i odpo- we wyobrażenia zodjaku czyli zwie-wiada naszym jasełkom i szopkom, j rzyńca. - Sala XVIII. (na końcu Postaci tego „presepe“ pochodzą j XIX-tej zwierciadlanej) zawiera za-z najlepszych szkół rzeźbiarskich ; barwione szkła, dywany ścienne, na Neapolu z XVII. i XVIII. wieku. — których widnieją obrazy świętych, Sale IX. i X. zawierają „Teatro San \ wypadki dziejowe i obrazy rodzajo-Carlino“, przedstawienie wnętrza i pa- we; wyroby szyldkretowe, z kości miątki neapolitańskiego teatru ludo- słoniowej itp. — Sala XIX.: Stare wego. Z wązkiego korytarza przecho- weneckie’zwierciadła z wyrzynanemi dzimy do wspaniałego krużganka figurami i przedmioty szklane z Mu-z 68 białemi kolumnami marmuro- rano; w środku: wóz (biga) Apol-wemi, stąd na prawo prowadzą drzwi lina z pozłacanego bronzu, naślado-do sal XI. do XIV. zawierających wariie sławnej „biga“ w Watykanie, zbiór klasztoru Kartuzów (Certosa) Sale od XX. do XXIII. włącznie i innych klasztorów. I tak sala XI.: zawierają pamiątki dziejowe. Sala naczynia z apteki klasztornej, wspa- XX. (zwana sala del r e) zawiera niałe ornaty kościelne itp. Sala XII.: i zabytki z czasów Karola III. i Fer-Wizerunki przeorów Kartuzów (na dynanda IV., między innymi dwa ścianach); pulpity chóralne; * księgi obrazy, które przedstawiają Karo-chórowe (antyfonarze) z XVI. w. la III. w czasie uroczystości w Pie-z pięknemi miniaturami. Sala XIII., digrotta, obchodzonej do roku 1859 niegdyś kaplica prywatna przeora, z wielką okazałością na pamiątkę zawiera woskową figurę, wyobraża- zwycięstwa Karola III. nad Austrya-jącą Dominikanina, rzekomo sła- kami pod Velletri w r. 1744. (Dziś wnego niegdyś satyrycznego kazno- jest to zabawa ludowa dnia 7. i 8. dzieję ludowego i przyjaciela bie- września, która się przeciąga przez dnych, Ojca Rocco (f w początku całą noc, odbywa się w grocie Po-XIX. wieku). — XIV. (Corrido i o silipo i okolicy i przechodzi nieraz del Be min i): Grupa marmurowa, w dzikie wyuzdanie). Nadto znajdują przedstawiająca Madonnę z Dziecią- się tu jeszcze pamiątki z czasów tkiem i św. Jana, rzekomo dłóta Pio- wicekrólów, tudzież z czasów Mutra Berniniego (?). Dwie duże skrzy- rata i Ferdynanda II., między niemi nie z drzewa z XVI. wieku. — Na- łańcuch ustanowionego przez Murata orderu Obojga Sycylii. — Sala XXI. (d e i M a r t i r i.) Tu przechowane są pamiątki po sławnym pa-tryocie, więźniu stanu i późniejszym senatorze, Carlo Poerio(którego pomnik wznosi się na largo della Ca-rità, patrz wyżej str. 155) i po jego bracie Aleksandrze, poecie i patryo-cie, który zginął w r. 1848 z ran odniesionych przy obronie Wenecyi.

ściokątnego pokoju z dwoma balkonami, skąd się roztacza widok prześliczny: widzimy tu cały Neapol od Posilipo aż do wzgórza Capodi-monte, całą zatokę i wyspę Ischia, Wezuwiusz i kawał tego żyznego kraju aż do Noli i do łańcucha Apeninów.

Jak już kilkakrotnie wspomnieliśmy, muzeum to zostało w r. 1905 znacznie rozszerzone i wzbogacone nowymi nabytkami, przeważnie hojnymi darami. Otwarto 19 nowych sal i korytarzy, przerobionych z dawnych klasztornych cel. Powstał nowy korytarz (c o r r i d oi o), 60 metrów długi, o 20 łukach i 12 oddziałach; sala map topograficznych; sala kostyumów; dalej sala pamiątek dziejowych; sala mająca objąć zbiór wyrobów przemysłowych, ofiarowanych przez Franciszka de Luca i na jego koszt bogato ozdobiona przez Antoniego Curri; mieszkanie Kartuza; nowy wspaniały Belvedere w północno wschodnim kącie Cer-tosy; poczekalnia; sala wychodowa; obszerna sala naprzeciw pinakoteki, 24 m. długa, 6 m. szeroka i przeszło 10 m. wysoka. W salach tych znalazły pomieszczenie dary artystów: Edwarda Dalbono, Achillesa d'Orsiy Vincenza Caprile, Vincenza Miglia-ro. Na wzmiankę zasługuje zbiór, który przedstawia*cały rozwój i dzieje teatru San Carlo; zbiór odłamów pomników grecko-rzymskich z IV. i V. wieku; sarkofag Ruggiera Nor-sarkofag hrabiny del Balzo, dzieło pięknej sztuki toskańskiej z początku XIV. wieku. Tu i ówdzie widzimy szczątki architektoniczne z różnych epok dziejowych, między nimi fragmenty architektoniczne mieszkań książąt Andegaweńskich. Zajęcie budzą zgrabne podwoje z pałacu Pappacoda z początku XV. w. Nakoniec wymienimy portret papieża Sykstusa V. w" płaskorzeźbie marmurowej i zajmujący zbiór rycin, wyobrażających wybuchy Wezuwiusza.

Zajęcie budzi kaftan więzienny Carla.

Pamiątki z krwawych dni rewolucyi w r. 1799, 1848 i 1859/60. Sztandary.

Pamiątki z czasów Murata, między niemi dwa duże obrazy, wyobrażające zajęcie wyspy Capri. Maska woskowa Ferdynanda IV. Kapelusz kardynała Ruffo. — Sala XXII. zawiera miary i wagi królestwa Obojga Sycylii. — XXIII. i XXIV. przegląd historyczny kostyumów, a mianowicie XXIII. uniformy od czasów Karola III. (1734) do Franciszka II.

(1860), a XXIV. stroje ludowe.

Wracamy do sali XII., a stąd idziemy do sali XXV. (sala d e g 1 i uomini illustri), zawierającej portrety i autografy zasłużonych Neapolitańczyków. — XXVI. (corri-doio degli uomini illustri) mieści w sobie popiersia i posągi sławnych mężów. — Następne dwie sale, XXVII. i XXVIII. (s a 1 e S avare s e) zawierają zbiór broni i obrazów uniformów (dar barona Alfonsa Savarese) od XVI. do XIX. wieku.—

Sala XXIX. (d e 1 V a n v i t e 11 i) zawiera nadzwyczaj ważne i zajmujące rysunki topograficzne Gaspara Lui- mana g tego i Carla V anvitellich i ich wizerunki. — Sala XXX. (stanzetta d e 1 v i c a r i o). Tu znajduje się ciborium Vanvitellego, a właściwie drogie kamienie (pietre dure), które były przeznaczone do ciborium (kielicha) dla królewskiej kaplicy w Ca-serta, jednak nie wykonanego. —

Sala XXXI. Topograficzne mapy, plany i widoki Neapolu, (1500—1870).

Na końcu prawego skrzydła krużganku, wiodą z prawej strony drzwi przez korytarz do * Belvedere, sze-

Wracając z Muzeum i kościoła San Martino, możemy po drodze zwiedzić

zamek (castel) Sant’ Elmo, który pierwotnie zwał się 5. Erasmo albo Ermo. Założył go król Robert Mądry w roku 1343, a w XV., XVI. i XVII. wieku rozszerzono go znacznie i bardzo silnie obwarowano. Potężne mury i wykute w skale korytarze i podziemne przechody sprawiły, że uważano go kiedyś za twierdzę nie do zdobycia. Dzisiejsza budowa zamku pochodzi z r. 1535, dzisiaj nie ma on żadnego znaczenia strategicznego i służy jedynie jako więzienie wojskowe. Wstęp jest dozwolony tylko za uzyskaniem t. zw. permesso od komendy generalnej (piazza del Plebiscito, w podwórzu na lewo, II. schody, od godz. 10—-11 i od 12—2). Zwiedzającym towarzyszy zawsze żołnierz. Widok z murów ten sam, co z San Martino.

Wycieczka do Camaldoli ( 1¹/₂ godz. oddalonego), klasztoru Kamedułów ze sławnym widokiem.

tych, którzy się wybierają pieszo, by nie zanadto późno do domu wracali, gdyż droga nie jest wszędzie dobra, a powrót o późnej godzinie przez przedmieścia Neapolu, po których się snują tłumy żebraków i włóczęgów, nie jest przyjemny. — Kobietom wstęp do klasztoru wzbroniony, mogą tylko kościół zwiedzić. Kamedułowie raczą gości na żądanie Chlebem i winem i otrzymują zazwyczaj od pojedynczej osoby 50 c., od towarzystwa z kilku osób złożonego 1 lira.

Na wycieczkę tam i napowrót wraz z pobytem tamże należy poświęcić, gdy się jedzie powozem (je-dnokonka 6 1., dwukonka 9—10 1.)

4    godziny, gdy się idzie pieszo, 5 do

5    ■- godz. Za najęcie osła pod wierzch płaci się (od via Salvatore Rosa) 2 do 2V2 lira i maty napiwek poganiaczowi. Także i piesi wycieczkowcy mogą, bez obawy zbłądzenia, obrać drogę dla jeźdźców służącą. — Z rana o wczesnej godzinie, a jeszcze bardziej z wieczora jest widok najpiękniejszy, zwracamy jednak uwagę

Droga kołowa prowadzi przez grotę di Posilipo i przez Fuorigrotta lub też od Corso Vittorio Emanuele przez via Tassa w górę, przez via di Belvedere, Antignano, do (Ety godz. drogi) Porta San Martino, południowo-zachodniej bramy muru cło-wego (cinta daziaria), otaczającego Neapol szerokim kręgiem, obok grupy domów Cangiani. Od Cangiani jedzie się jeszcze pół godziny do Nazaretu, grupy domów na północ od Camaldoli położonej. Tu należy wysiąść z powozu obok tratoryi Fracchiacconi, skąd jeszcze 20 minut drogi do klasztoru. — Piesi, którzy koleją linewkową przybyli na szczyt Vomero, przechodzą świeżo załóżonemi ulicami tej nowej dzielnicy, mijają Antignano, aż do t. zw. Archetiello, gdzie dzisiaj się pobiera opłatę konsumcyjną (dazio consumo). 200 kroków dalej, przed villa Curzio, oddziela się na lewo droga dla jeźdźców, która przecina grupę domów i wiedzie pod wia-

15

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

duktem, poczem idzie długim wąwozem. Mijamy bramę zakończoną łukiem (20 minut) i przybywamy na folwark Ca-maldolilli (1 godz.), poczem idziemy w górę, a przy najbliższej drodze rozstajnej na lewo w dół, a potem ciągle prosto, aż nakoniec przybywamy do bramy (jeździec 20 c. pieszy 15 c.) Camaldoli, a w 5 minut później do wejścia klasztoru.

Klasztor ten Kamedułów, *Camaldoli, założony został w r. 1585. W r. 1863 rząd włoski zniósł go, ale w r. 1885 przeszedł na własność prywatną i jest dziś mieszkaniem kilku mnichów. Wznosi się on na wschodnim szczycie wyżyny, otaczającej od północy t. zw. pola Flegrejskie, gdzie niegdyś według podania miał się odbyć straszliwy bój Gigantów z bogami olimpijskimi. Jest to najwyższy szczyt w bliższej okolicy Neapolu, 458 m. ponad powierzchnią morza, skąd się roztacza widok prześliczny, jakiemu niema równego w całych Włoszech. Klasztor sam i kościół nie zawierają zresztą nic szczególnego, należy tedy udać się zaraz do ogrodu, gdzie przy balustradzie można ów wspaniały widok podziwiać (50 c.).

wyspy Ponza i Pandataria, bliżej Capua, dolina Agnano, Posilipo, Pozzuoli, Solfatara, Baja, Cumae, Mise-num; na wschodzie Nola, Herkulanum, Pompei. Na takiem to miejscu, patrząc na ten szczęśliwy, urodzajny kawał ziemi, na tę cudnie piękną Kampanię, nie możemy powstrzymać okrzyku: „Veder Napoli e poi morire!“

W towarzystwie pań należy się udać do t. zw. *Belvedere, cienistą drogą poniżej murów klasztornych do bramy ogrodowej z napisem „Veduta Pagliana“, (za otwarcie 20 lub 25 c.). I tu przedstawia się zdumionemu oku ten sam widok wspaniały.

Na północy rysują się na widnokręgu góry krain Samnium i Latium aż do przylądku Circe i do Apeninów, na wschodzie widnieje wzgórze Amalfi, na południu i na zachodzie Castellammare, Sorrento, Capri,

Nisida, Procida, Ischia. Tuż u stóp naszych rozpościerają się pola Flegrejskie ze swemi jeziorami; w oddaleniu na północny zachód Gaëta,

Na południe, u stóp Camaldoli, leży miejscowość Soccavo, dokąd od drogi wiodącej do Veduta Pagliana, prowadzi na prawo ścieżka, bardzo stroma i niewygodna (3 kwadranse).

8. Okolice Neapolu.

Posilipo, Pozzuoli, Baja i Capo Miseno.

Ci, którzy chcą wygodnie podróżować, mogą odbyć tę wycieczkę powozem i przeznaczyć na nią dzień cały. (Dwu-konka 20 1. jednokonka 10 1. i napiwek. Należy się jednak

y

\3\bU¹    *

32e Odległość -wscłtodida od Ferro

4L“

32°30'

"A';

üü$jê

wB^

«E

fUjg⁵

*$

r:ü .

»,

KSfaź^z

0/

% f*ß.ą

s*    :    •'• \ ■ À'&c\Vi

>:

eta

v\4k.

Är

fju

TöGLt

«JÄ:

Vs

łfT3®

ö-#«

ÉSlf

gV;

II

Vs;

<i

'Mo,'

lss*.

9-

'9

f Castel

■C

«Ö

zzanise

tU

S(

K-

•LYJ®

*r.

».

avai ü>

(Ana;

SMarzarw

CCasaL cti.THn

■« \

ui:a>.

to

r3-

^/o

IV

oTé

«■

G- o 1 f o

v'« ctŒrctvJi

° dlTirmulo

°dOvSo ii

s>

Jj

Piano

ri^is

fi Kè$$m

sÿ%. »!X-Säto;

y-

IfcfW

Ste*.Æ I?

:?CW4-'

^OLNeapoÙS %    ^

\ %

J Wy C⁰<U T>o srüxp o

'*%'%rJ '****«**' DI

&0LÎ 0

-°<ta

aeJL.

^alerno

°0 ca <?V

”aW'

: ^«wo

^ Conti J

fétticaTmnjffre

■:."*aSarir,i

40°

30

rCß

sr^*¥)Piano

31°

30

# IN*

ProclAa

dT C^^eT^J^unta dLRuic^ * Gida (Proćłryta)

Ami

:Cr

déKK

Cą

tM^<zno

° cc a

aäeTla Cantpon-cV o*CMinervae )    /

eo

i:

,r

/schiapiüie eus a, Aenaria ( Inarime)

^.(HCampagTiano

ÜTêzaa

Jur a

OKOLICE NEAPOLU.

ono

ö^vs

° C C cv

Ca*uÆ^

To działki 1:500 00 0

^-^Kilornetry * Włoskie, mites

40°3Ü

TramMrą/

Wl.poi.

u- o

\>

BS V>

LU    w

cv

z woźnicą wyraźnie umówić). Z Neapolu wyjeżdża się wczesnym rankiem do groty di Posilipo, stąd przez via Nuova di Posilipo do Bagnoli i Pozzuoli (tu należy zwiedzić Sol-fatara, amfiteatr i świątynię Serapisa), potem do lago d’Averno, Arco Felice, (za nim na prawo ścieżka do Cu-mae) i do lago del Fusaro, stąd dalej na lewo do Bajae, Bacoli i Miseno (stąd ewentualnie do Capo Miseno powrót pieszo) ; z Bacoli wzdłuż morza i napowrót. — Zaleca się podróżnym ostrożność i ostrzega się ich, by w razie pieszych wycieczek nie zostawiali w powozach cenniejszych pakunków i zarzutek.

na-

Podróżni piesi wsiadają obok poczty lub na largo S. Fer-dinando do tramwaju elektrycznego i jadą nim do stacyi Torretta, (stąd można zwiedzić grotę Posilipo), potem jadą znów tramwajem elektrycznym przez Mergellina nad brzegiem morza aż do villaggio di Posilipo, stąd pieszo przez via Nuova di Posilipo do Bagnoli, następnie tramwajem lub koleją do Pozzuoli. Teraz piechotą obok lago d’Averno do Arco Felice (ewentualnie i do Cumae) i do lago del Fusaro, stąd znów do Baja, Bacoli i Capo Miseno; z Baja wzdłuż wybrzeża do Pozzuoli; stąd powrót do Neapolu tramwajem lub koleją żelazną.

Ci, którzy chcą jak najśpieszniej wszystkie te miejscowości zwiedzić, mogą odbyć tę wycieczkę koleją lokalną, (Ferrovia Cumana). Odchodzi ona z Neapolu od stacyi Monte Santo, potem przebiega tunel (2V₂ km. długi) pod zamkiem Sant’ Elmo do stacyi Corso Vitt. Emanuele, następnie idzie przez dwa tunele do stacyi Fuorigrotta, mija stacye (8 km.) Bagnoli, Terme, Gerolomini, (12 km) Pozzuoli (dotąd idzie dziennie 13 pociągów). Cant. Armstrong, Arco Felice, Lago Lucrino, (17 km.) Baja, (18 km.) Cuma-Fusaro i (21 km;) Torre Gaveta (stąd lub od stacyi Baja odchodzą parowce do wyspy Ischii). I. klasa kosztuje 2 1. 30 c, II. 1 1. 45 c., III. 85 c ; tam i napowrót: I.-ki. 3 1. 70 c., II. 2 1. 35 c., III. 1 1. 40 c. — Można także nabyć bilety kombinowane, które wydają na stacyach kolejowych Monte Santo i Corso Vitt. Eman. i które są bardzo dogodne, bo uprawniają oprócz jazdy koleją do Pozzuoli (i napowrót od jakiejkolwiekbądź stacyi), także i do jazdy powozem od dworca w Pozzuoli do różnych miejsc tamże godnych widzenia i do zwiedzenia miejscowości Baja, Capo Miseno, Cumae itp. I. kl. 8 1., II. 7 1. 15 c. (2 osoby 10 1. 45 c., 8 1. 70 c, 3 osoby 12 1 90 c., 10 1. 25 c.). Na tych biletach jest też wydrukowane, gdzie i jakie dać należy napiwki Capostazione w Pozzuoli przydziela podróżnym powozy Capostazione (naczelnik stacyi) w Pozzuoli dostarcza także na żądanie przewodnika na cały dzień (5 1.).

Wreszcie można się także posługiwać tramwajem elektrycznym od largo $. Ferdinando do stacyi Torretta, stąd zaś do Pozzuoli.

Od Villa Nazionale do Bagnoli wiodą dwie drogi I. (Linia tramwaju elektrycznego) przez grotę Posilipo i Fuorigrotta (7 km.) Obok stacyi tramwaju na piazza Torretta oddziela się na lewo w kierunku południowym Mergellina, ku zachodowi zaś bieży strada di Piedigrotta wprost ku górze Posilipo. Strada di Piedigrotta przechodzi wkrótce w mały plac, piazza di Piedigrotta, który przecina Corso Vittorio Emanuele. Na lewo kościółek 5. Maria di Piedigrotta, założony w r. 1251, ale później kilkakrotnie przebudowywany, ostatni raz restaurowany w r. 1850. Zawiera on stary obraz Madonny, na cześć którego w dniu 8 września, jako w dzień Narodzenia Matki Boskiąj, obchodzono za czasów Burbonów corocznie wielką uroczystość.

1 dziś jeszcze, jak to wspomnieliśmy wyżej (str. 223) odbywa się tu w dzień ten huczna zabawa ludowa. W 11. kaplicy z prawej strony (lewa ściana): * Pieta w oryginalnym stylu flamandzko-neapolitańskim. Obszerna kaplica boczna na prawo od wielkiego ołtarza, zawiera grobowce rodziny Filangieri i posąg zasłużonego prawnika, Gaetana Filangien.

Przedłużeniem strada di Piedigrotta jest Grotta nuova di Posilipo czyli tunel, który w r. 1882 —85 przeprowadzono przez górę Posilipo i który łączy Neapol z jego zachodnią okolicą w sposób łatwy i wygodny. Nową tę grotę założono przy sposobności budowy tramwaju elektrycznego, w zamian za starą, jest ona 734 m. długa, 12 m. wysoka, 10 m. szeroka i bez ustanku dzień i noc gazem oświetlona. Po lewej stronie chodnik dla pieszych. W niektórych dniach marca i października przenika światło zachodzącego słońca do wnętrza groty i oświeca je w sposób magiczny. Tramwaj i powozy, które przez tę grotę przejeżdżają, sprawiają łoskot nie do opisania. — W środku groty znajduje się hydrauliczna winda osobowa (15 c. w dół 10 c.) do nowo założonej dzielnicy Neapolu Parco Savoia.

Posilipo (także Posillipo), nazwa podłużnego grzbietu góry, która zamyka Neapol od zachodu i pokryta jest li-cznemi willami i miejscowościami, pochodzi od wznoszącej się tu niegdyś willi Vediusa Pollio, osławionego rozpustnika i sybaryty, który .karmił mureny ciałem swoich niewolników. Przezwał on tę willę ,PaùsiIypon“ (tyle co „bez troski“, dziś powiedzielibyśmy „Sanssouci“)» a gdy willa ta dostała się później w drodze zapisu na własność cesarza Augusta, który w niej często i chętnie przebywał, przeszła zwolna nazwa jej na całą górę.

Grota vecchia di Posilipo („stara grota“), dokąd prowadzi drogą na lewo przed „nową grotą“, jest istnem arcydziełem starożytnej sztuki budowlanej. Malowniczy ten tunel założył cesarz August, Seneka wspomina o nim, jako o wązkim i ponurym przechodzić. Później kilkakrotnie rozszerzano go i wyrównywano, i tak w r. 1442 król Alfons I., w sto lat później wicekról Don Pedro de. Toledo, a nako-niec w r. 1754 Karol III. W średnich wiekach wierzono, że potężny i straszny czarnoksiężnik Wergiliusz, na którego słowo rozstąpiły się ściany góry, otworzył w niej tę grotę. Przechód ten wynosi 69Ó m. długości, 6V₂ do 10 m. szerokości i 7—25 m. wysokości.

W winnicach na południowo-wschodniem wzgórzu, ponad starą drogą, znajduje się starorzymskie columbarium, t zw. Grób Wergiliusza, do którego prowadzą strome schody na lewo między nr. 10 i 11. Nad wejściem widnieje napis „Tomba di Virgilio“. Wstęp 1 lira, prócz tego napiwek. Przypuszczają, że tu spoczywają popioły wielkiego, rzymskiego poety, który w „słodkiej Parthenope“ stworzył swoje najpiękniejsze dzieła: E.neidę i Georgika. Zmarł on, wracając z Grecyi, dnia 21 września 19 r. przed Chr. w Brun^ disium i został zgodnie ze swem życzeniem, przed śmiercią wyrażonem, pochowany w pobliżu swej willi na Pausilypon.

Columbarium to wznosi się na czworokątnej podstawfe i kryte jest kulistem sklepieniem, wewnątrz ma 11 nisz na urny, powyżej trzy czworokątne otwory. Już poeta SilLus Italiens (urodź, w 25 r. po Chr.), który miał tu w- pobliżu posiadłość wiejską, zwykł był odwiedzać grób Wergiliusza, gdyby święte miejsce. Że grób ten znajdował się przy drodze do Pozzuoli, niedaleko II,. kamienia milo.węgo, jest rzeczą pewną, a starożytna tradycya, uświęciłą właśnie , tb ■ : • >’;• i ‘ u >

columbarium jako grobowiec wielkiego poety. Gdy Petrarka w r. 1326 wraz z królem Robertem zwiedzał to miejsce i (jak głosi podanie) zasadził tu drzewo wawrzynowe, był grób ten jeszcze dobrze zachowany i miał napis:

Mantua me genuit, Calabri rapuere, tenet nunc Parthenope; cecini pascua, rura, duces.

Dzisiejszy napis pochodzi od kardynała Bembo, który go kazał tu umieścić w r. 1554 i opiewa:

Qui cineres? Tumuli haec vestigia: conditur olim Ule hic qui cecinit pascua, rura, duces.

Miejsce to, opromienione urokiem wielkiej tradycyi i olśniewające cudownem swem położeniem, wywierało zawsze wielki wpływ na umysły adeptów i miłośników poezyi, którzy zrywali gałązki i liście z drzewa wawrzynowego, jakie wielki poeta średniowiecznej Italii zasadził na grobie największego poety starego Rzymu. Charakterystycznem jest, że sławny Boccaccio tu uczuł powołanie swe poetyckie i porzucił zawód kupiecki.

Po drugiej stronie nowej groty di Posilipo leży wieś Fuorigrotta. Tramwaj staje na piazza obok małego, niedawno odrestaurowanego kościoła S. Vitale, w którego ba-bińcu złożone są zwłoki sławnego poety włoskiego, hrabiego Giac. Leopardi (urodź, w r. 1798 w Recanati, f w roku 1837 w Neapolu). Nowy pomnik jego wykonał w r. 1902 architekt Breglia. Dworzec kolei żelaznej, ferrovia Cumana, oddalony jest 5 minut od placu ; należy iść na prawo od kościoła przez via Giac. Leopardi w górę aż do linii kolejowej, potem na prawo. — Od Fuorigrotta prowadzi na zachód szeroki gościniec do (7 km.) Bagnoli.

II. Przez via Nuova di Posilipo do Bagnoli (10 km.).

A.    Tramwajem elektrycznym do Posilipo: Od poczty przez piazza del Municipio i Riviera di Chiaja do stacyi Torretta (linii tramwaju do Pozzuoli), potem na lewo, w kierunku południowo zachodnim przez Mergellina i via Nuova di Posilipo do Capo Posilipo, tu zmiana wozu do villaggio Posilipo.

B.    Powozem (taryfa według godzin). Przyjemna dwugodzinna jazda przez Corso Vittorio Emanuele i via Tasso do Posilipo, potem od villaggio Posilipo napowrót przez via Nuova di Posilipo i przez Mergellina do Villa Nazionaîe.

Od S. Maria di Piedigrotta oddziela się w kierunku południowym strada di Mergellina, wiodąca ku morzu. Jest to prześliczny kawał ziemi i poeta Sannazzaro słusznie nazwał go „kawałkiem raju, który z nieba upadł na ziemię“. Tam gdzie Mergellina przechodzi we via Nuova di Posilipo, wznosi się z prawej strony na górze

mały kościółek di Sannazzaro (5. Maria del Parto, przezwany tak podług poematu Sannazzara „De partu Virginis“, wydanego w Neapolu w r. 1526). Pierwotnie znajdowała się nâ tern miejscu willa, którą król Fryderyk II. aragoński w r. 1496 ofiarował wysoko cenionemu poecie, Jakóbowi Sannazzaro, lecz gdy Francuzi w r. 1529 dom ten zburzyli, wzniósł na jego miejscu Sannazzaro ów kościół.

Na obrazie w I. kaplicy z prawej strony, wyobrażającym „Zwycięstwo św. Michała nad szamanem“, ma szatan rysy pewnej kobiety, ku której pałał miłością Diomedes Carafa, biskup z Ariano.

Pomnik Sannazzara (urodzony w roku 1458 w Neapolu f 1530), za wielkim ołtarzem, wykonał Fra Giovanni da Montorsoli według pomysłu Girolama Santacroce. Po bokach widzimy Apollina i Minerwę (zwanych tu „Dawidem“ i „Judytą“), w pośrodku w rzeźbie Ne-

ptuna i Pana z Faunami, Satyrami i nimfami, śpiewających i grających (alluzya do poematu Sannazzara „Arkadya“). Powyżej sarkofag z popiersiem zmarłego poety i jego nazwiskiem, jako członka akademii „Actius Sincerus\ Napis u stóp pomnika, który ułożył Bembo („Maroni... Musa proximus ut tumulo“) oznacza, że Sannazzaro obrał sobie za wzór Wergiliusza, z którego grobem sąsiaduje. Główne jego utwory są sielanki, elegie i epigramata w języku łacińskim.

Via Nuova di Posilipo, która z początku ciągnie się wzdłuż morza, potem zwolna w górę idąc, okrąża południowy stok wzgórza, powstała w r. 1812 za króla Murata, a ukończona została w r. 1823. Z obu stron wznoszą się urocze wille wśród wspaniałej wegetacyi. Piękny widok z lewej strony na morze, z prawej na wille Posilipa, skały, groty i pieczary. Żaden obcy nie powinien tej przechadzki pominąć.

Wielką przyjemność sprawia den wioślarz, 2 liry, gdy dwóch, 3 liry także jazda czółnem z małego portu i napiwek). Wybrzeże po południu obok kościoła del Sannazzaro do w cieniu. Piękny widok na wille capo di Posilipo (lf/t godz.; gdy je- i groty na brzegu.

Zaraz na początku drogi po lewej stronie: casa Carolina; casa Guercia ; Ristorante del figlio di Pietro. W 24 minut później z prawej strony wysoko położona willa Angri. Po lewej stronie Ristorante dello Scoglio delle Sirene. Po lewej stronie: Palazzo di Donna Anna, (fałszywie zwany „Regina Giovanna“), malownicza ruina pałacu, który w XVII.

wieku (w r. 1648) zbudował genialny mistrz, Fansaga, dla Donny Anny Carafa, pięknej żony wicekróla, księcia di Medina. (W pałacu tym restauracya del Bel Vedere). — Z lewej strony: bagni di Ciaramella. Potem piękne, w stylu nowego gotyku zbudowane Ospizio marino, przed którem ustawiono w r. 1883 dziwaczną grupę posągów: św. Franciszka, Danta, Kolumba i Giotta. — Z lewej strony: Gran Ristorante Scoglio di Frisio, z prawej angielska apteka. Z lewej: willa Cottrau; willa del Giudice ; la Fondiaria; willa Mazziotti'; willa Cappella (pensyonat Baker) ; Birreria del piccolo paradiso. — Stacya tramwaju, zmiana wozu tramwajowego. Z prawej str. willa Dini, z lewej willa d’Abro; z prawej willa Piscione; na lewym rogu tablica pamiątkowa Garibaldego, który we willi Rendell spędził ostatnią zimę (t 1882) „r ultimo affettuoso vale“ (ostatnie serdeczne pożegnanie). Obok willa Maraval, z prawej strony Rocca Bel-wedere, z lewej willa Siemens, niżej willa Rendell z rozległym parkiem. Z prawej strony willa Scaletti z wspaniałym parkiem; willa Salvo z pięknym widokiem; Trattoria del piccolo Giardino ; willa Sanniola; z lewej willa Antona-Traversi z wspaniałym parkiem; willa Gallotti; w dole willa Riv’alta; z lewej strony willa Mandara.; z prawej willa Via-nello; mały kościółek z rzeźbą Matki Boskiej nad portalem. [Tu oddziela się na lewo gościniec obok willi de la Hante, (w której mieszkał w r. 1786 malarz-pejzażysta, Filip Hac-kert, przyjaciel Goethego), wiodący do capo di Posilipo]. Z prawej strony na górze olbrzymie mauzoleum (w stylu egipskiej świątyni) Greka, barona Schilizzi. — [Mały kościół S. Maria, del Faro w pobliżu, wznosi się prawdopodobnie na miejcu starożytnej latarni morskiej. Wszędzie wspaniały widok na zatokę].

Główna droga idzie jeszcze 10 minut w górę aż do willi Thalberga. Z lewej strony Trattoria Rosiello. Tu jest końcowa stacya tramwaju. Teraz droga dzieli się, w prawo na Vomero, wprost zaś do Bagnoli. [Urocza ścieżka prowadzi na lewo w dół do chat rybackichMarechiaro (20 minut) nad morzem. Jest tu dobra i w niedzielę licznie odwiedzana trattoria, w pobliżu resztki starożytnej willi Vediusa Pollio „Pausilypon“ i resztki jego słynnych stawów, w których ten okrutnik hodował mureny, ciałami swych niewolników tuczone. Na wybrzeżu wspaniałe formacye skał. W pobliżu t. zw. Scuola albo raczej Scoglio (skała) di Virgilio, gdzie ten wielki poeta napisał Georgika i gdzie się miała w starożytności wznosić świątynia dla żeglarzy]. — Przy głównej drodze po lewej stronie na górze willa Sanssouci, poczem droga ta dużymi skrętami zwraca się w dół. Obok Ristorante della rotonda wspaniały widok na Bagnoli, Camaldoli, Pozzuoli, Bajae i Ischię. Przy końcu 1. dużego skrętu po lewej stronie

Grotta di Posilipo-Sejano, starożytny, w skale wydrążony tunel, około 900 m. długi, podobny do starej groty Posilipo. Tunel ten, nazwany tak od osławionego w dziejach ulubieńca Tyberyusza, powstał jednak już 60 lat pierwej, gdyż jeszcze w r. 37 przed Chr. założył go Cocceius Nerva. Cesarz Honoryusz kazał go w V. w. po Chr. odnowić.Tu znajdują się także resztki wspaniałej willi Lulculla (custode 1 lira) i małego teatru, którego 17 rzędów siedzeń wykutych jest w tufie. Obok wiele innych szczątków starożytnych will.

Obok tej groty ułatwiają schodki zejście do,(l³/₄ godz.) t. zw. Capo Coroglio, najbardziej na południowy zachód wysuniętego krańca Posilipa. Tu na lewo miejsce, skąd odpływają statki do sterczącej naprzeciwko w morzu, skalistej wysepki, Nisidy, dokąd odchodzi trzy razy dziennie barka pocztowa z Bagnoli. Wyspa ta, zwana u starożytnych Nesis, ma tylko 2 km. obwodu, składa się cała z tufu i zachowała kształt wygasłego krateru,' który się otwiera ku południowemu zachodowi i tworzy okrągły port. Na północnym brzegu wznosi się budynek, służący do odbywania kwarantany. W pobliżu wysepki sterczy w morzu pozornie odrębna skała* ku lądowi stałemu zwrócona, którą starożytna grobla łączy z Nisidą, na tej skale szpital. W twierdzy na górze więzienie (bagno) dla ciężkich zbrodniarzy.

Ta samotna wysepka była w sta- połknięcie rozżarzonych węgli. Pó-rożytności ulubionem miejscem po- źniej szukali tu samotności Kaligula, bytu możnych Rzymian. Zrazu wła- znużony głośnemi zabawami Rzymu, snośc Lukuila, przeszła później w po- a w XV. stuleciu królowa Joanna siadanie Marka Jun. Brutusa,którego IL-ze swymi kochankami. Willę jej tu odwiedzał często złotousty Cy- obrócono później w twierdzę, która cero. Tutaj to uknuli Brutus i Cas- miała powstrzymać napad floty Lu-sius sprzysiężenie na życie Cezara, dwika Andegaweńskiego, a która Na tej wyspie żegnał się po raz o-, dzisiaj, jak towłaśnie.wyżej wspom-statni, wyjeżdżając do Grecyi, wielki nieliśrriy, służy za więzienie dla ten republikanin z żoną swą Porcyą, skazanych na galery. 'Dziś słynie która po nieszczęśliwej bitwie pod Nisida z wybornych owoców: i ja-Philippi, odebrała sobie życie przez | rzyn, zwłaszcza grzybów.

Od groty Sejana potrzeba 20 minut, by dojść do Bagnoli, tak, że całą drogę od Villa Nazionalę do Bagnoli można wygodnie w dwóch godzinach odbyć.,, ,

Bagnoli (Ristorante Figlio di Pietro, hotel i pensyonat obok przystanku tramwajowego; Caffè Lombardo obok kolei żelaznej) jest małem miejscem kąpielowem, zawiera-jącem gorące zdroje, w części siarczane i żelazne, w części solne i o kwasie węglowym. Wznoszą się tu liczne zakłady kąpielowe, jak: Terme Masullo; Villani; Mangernello; Let-tieri, niektóre z nich połączone z pensyonatami, a w lipcu, sierpniu i wrześniu zjeżdżają tu liczni mieszkańcy Neapolu i innych miast włoskich. Bagnoli jest stacyą tramwaju elektrycznego, idącego do Pozzuoli i kolei żelaznej, ferrovia Cumana, która ma tu dwa przystanki, Bagnoli i Terme. Są tu również, w Iecie bardzo chętnie odwiedzane, kąpiele morskie.

Q.T3

Z Nowej groty di Posilipo prowadzi prosta droga przez Fuorigrotta do Bagnoli. Między temi ostatniemi dwiema miejscowościami, które łączy tramwaj, znajdują się dwie stacye: Pilastri i Agnano (ta ostatnia jest także przystankiem kolei Kumańskiej). Ze stacyi Agnano można zwiedzić lago d ’ Agnano, jezioro w r. 1870 osuszone, które prawdopodobnie utworzyło się dopiero w ciągu wieków średnich, gdyż starożytni o niem nie wspominają. Osuszenie jego nastąpiło z powodów sanitarnych, by zapobiedz srożeniu się malaryi. Jest to dawny krater o 6ł/₂ km. obwodu, na jego ołudniowym brzegu, tuż na prawo obok ujścia drogi, znaj-ują się t. zw. stufe di San Germano, kąpiele parowo siarczane, wstęp 1 1. ale niema tu nic ciekawego do oglądania. Kilka kroków dalej na wschód sławna psia grota (grotta del cane). Nazwa jej pochodzi stąd, że napełnia ją przy ziemi do wysokości Ve rnetra wydobywający się z głębi, lekko ogrzany gaz węglowy, tak silny, że pies, który tam wejdzie, wkrótce traci przytomność, a w razie dłuższego pobytu ginie. Płonąca pochodnia lub świeca gaśnie natychmiast. Już Pliniusz (H. N. II. 93) wspomina o tern miejscu: „spiracula et scrobes Charoneae mortiferum spiritum exhalantes in agro Puteolano“. Zresztą i tu niema nic tak zaj-mującego do oglądania, a obcy stają się zwykle przedmiotem wyzysku. Wstęp od osoby 30 c. doświadczenie z psem (na które inteligentny człowiek XX. stulecia żadną miarą zezwolić nie powinien !) i z światłem kosztuje 1 1. od osoby. Niedawno wykopano w pobliżu resztki obszernej budowli rzymskiej i kilka posągów. Dozorca (guardiano) sprzedaje po 1V₂ lira bilety wstępu, które upoważniają także do

zwiedzenia wymienionych stufe di San Germano i „psiej groty“. Przewodnicy, którzy ofiarowują natrętnie swoje usługi, są zbyteczni.

Wygodny gościniec prowadzi w kierunku północno-zachodnim (20 minut) do królewskiego zamku myśliwskiego Astroni (240 m. nad powierzchnią morza), którego park zajmuje miejsce największego niegdyś krateru w całej okolicy. Ku południowi małe jezioro, park cichy i samotny o pięknych klombach drzew. Jechać można aż do brzegu krateru, stąd na lewo dawnym gościńcem do dużej bramy, gdzie należy okazać permesso. Co do uzyskania permesso porównaj wyżej str. 104. Na wiosnę, gdy dwór przybywa tu na polowania, jest park ten czasowo niedostępny.

Od Bagnoli do Pozzuoli (4 km.) jadą tramwaj i kolej wzdłuż wybrzeża zatoki Pozzuoli, która sięga aż do Capo Miseno. Przed okiem jadącego roztacza się tu śliczny widok na morze i wyspy z jednej, na ląd stały z drugiej strony. Zdała widać malownicze Pozzuoli z kraterem Solfatara, za miastem nieurodzajny Monte Barbaro, a dalej wulkaniczny Monte Nuovo; naprzeciw Pozzuoli wznosi się zamek w Baja na szczycie uroczego wzgórza, które aż do Capo Miseno sięga. W tej okolicy leżały klasyczne pola Flegrejskie i Elizejskie, tylekrotnie opiewane przez poetów starożytnych, owiane dziwnym urokiem legendy i tradycyi. Dziś po drugiej stronie miasteczka Pozzuoli jest kraj nawiedzany często przez malaryę i mało zamieszkany. Tu i ówdzie sterczą samotne ruiny, świadczące o dawnej świetności i sławie i znaczą miejsca, gdzie niegdyś się wznosiły wille Cycerona, Hortenzyusza, Lukana i Cezarów, gdzie niegdyś miały swą siedzibę niezrównany przepych i przerafinowana kultura.’ Głucha cisza panuje w tych wulkanicznych miejscach, z któremi starożytni poeci łączyli mit o Tartarusie, podziemnym świecie umarłych, o Dedalu, Herkulesie, przebiegłym Odysseuszu. Tutaj to toczył się niegdyś straszliwy bój Tytanów z bogami olimpijskimi, tu wygłaszały natchnione duchem boskim Sybille swoje przepowiednie. Tędy wkroczyła po raz pierwszy kultura helleńska do Italii, a pieśni Homera i Eneida Wergi-liusza opromieniły to wybrzeże nieśmiertelną sławą. W ostatnich czasach wystąpiono energicznie przeciw malaryi przez osuszenie bagien i racyonalną uprawę ziemi i są widoki, że po zwalczeniu tego zdradliwego wroga piękny ten kraj znów się będzie mógł podnieść i zaludnić.

Kolej przecina jednym długim, a dwoma krótkimi tunelami góry z wulkanicznego tufu, sięgające aż do morza, widzimy tu rozległe trachitowe kamieniołomy (petriere) góry Monte Olibano, w których pracują galernicy. Tramwaj elektryczny staje po raz ostatni przed miastem obok Prime Case, potem przebiega przez mały tunel i staje niedaleko piazza Vitt. Emanuele. Także i kolej zatrzymuje się obok przystanku Cappuccini, na wschód od Pozzuoli, (należy zawiadomić konduktora, gdy się chce wysiąść), potem przechodzi tunelem pod miastem i dąży do głównego dworca w północnej części tegoż.

Pozzuoli, cicha mieścina, licząca 22838 mieszkańców, wznosi się na i u stóp wzgórza, nad zatoką di Pozzuoli, tworzącą część zatoki Neapolitafiskiej. Założyli ją Grecy w VI. stuleciu przed Chr. i nazwali Dikaearchia. Po wojnach samnickich przeszła w posiadanie Rzymian, otrzymała nazwę Pateoli od licznych gorących źródeł i stała się rzymską kolonią (194 przed Chr.). Wkrótce zakwitł tu handel, zwłaszcza z Egigtem i ze Wschodem wskutek czego Puteoli stało się możnem i bogatem miastem handlowem, najważniejszem w całem rozległem państwie rzymskiem, a obce, wschodnie kulty znalazły tu najłatwiej przystęp do Italii. Cycero, który tu miał jedną ze swych licznych posiadłości wiejskich (Puteolanum), nazywa je małym Rzymem. Kaligula kazał ustawić sławny swój most okrętowy od Puteoli do Baj, który miał zaćmić przejście Kserksesa przez Hellespont, a po tym moście odbył ten obłąkany Cezar tryumfalny pochód w rzekomej zbroi Aleksandra W. Nero miał szczególne upodobanie do tego miasta, a możni i znakomici Rzymianie oddawali się tu swobodnie na willegia-turach życiu w zbytku i rozkoszy. Miasto to było również główną siedzibą żydów w Italii i już apostoł Paweł, który tu wylądował w r. 62, zatrzymał się tu w drodze do Rzymu przez 7 dni i znalazł braci, którzy go pocieszali w zmartwieniu. (Dzieje Apostolskie XXVIII., 13, 14).

Dziś o'dawnej wielkości świadczą jedynie gruzy, w bez-pośredniem sąsiedztwie nowego miasta. Te widoczne ślady wielkiej przeszłości, od której dziwnie rażąco odbija dzisiejszy upadek miasta, co niegdyś przyjmowało w swych murach potężnych Cezarów, na tle niezmiennie pięknej i wiecznie młodej przyrody, obudzają tęskne myśli i pod

tem widocznie wrażeniem napisała nasza natchniona poetka, Marya Konopnicka, następujące piękne strofy:

Pozzuoli.

W rozkosznem Pozzuoli Sylla się zamyka.

Co mu Roma! Tu wszystko ma, czego potrzeba.

Jak okiem sięgnąć — lazur przesłoneczny nieba,

Kumejskie dziewki śniade i fletów muzyka.

Oto gibkobiodrego ręce niewolnika Z złotych gron nad Avernem słodkie niosą wino,

Oto srebrzystomodre ostrygi z Lucrino,

Karpie z Fusaro, z Kumów zaprawny combr dzika.

I jedno tylko... morze... To ogromne morze.

Co jęków swych i szumów uciszyć nie może...

Ta otchłań, która szepce wieszczby, jak Sybilla...

Z mirtem słanego łoża, od hucznej biesiady,

Porywa się wódz nagle milczący i blady,

Idzie na brzeg, a morze huczy: „Sylla... Sylla!...“

(Z cyklu: „Italia“).

Od miasta Pozzuoli otrzymała swą nazwę znachodząca się w całej okolicy, wulkaniczna masa Puzzolano, znakomite spoiwo dla budowli. Restauracye są tu, jak w całej okolicy, mierne, goście skarżą się często ną_wyxy.sk, tak, iż nie należy nawet zwykłego wina krajowego żądać, nie zapytawszy wprzódy o cenę. Najlepiej zaopatrzyć się już w Neapolu w zapasy na drogę. Jedynie restauracya G. Po-lisano (Figlio di Pietro) na wschodnim końcu miasta, III. i IV. piętro (z terasą), tudzież Cafjè Nuovo Tramways obok końcowej stacyi tramwaju, zasługują na wymienienie.

Przewodnik przez miasto, do amfiteatru i do świątyni Serapisa 1 lira, wraz z Solfatarą D/a lira. Za jazdę na ośle do Solfatary 1 lira. (Należy się targować i nie płacić żądanych wygórowanych cen. Przewodnik na cały dzień patrz str. 228). — Starożytności, które tu ofiarowują różni przekupnie, są przeważnie falsyfikatami, które sporządzono w Neapolu, nadając im sztucznie wygląd starożytny. Prawdziwe znaleźć można u De Criscio, Villa lgea, przy drodze do Solfatary. — Dorożki (dla nieznających języka włoskiego prawie niezbędne, bo inaczej trudno im uwolnić się od natrętnych nagabywaczy w drodze) stoją obok stacyi tramwajowej i można je nająć do Solfatary, amfiteatru i t. z w. świątyni Serapisa czyli Serapeum.

Od przystanku tramwajowego (Prime Case) lub kolejowego (Cappuccini) na wschód od miasta, należy się trzymać gościńca w kierunku zachodnim idącego, po 4 minutach skręca się na prawo obok przechodu, który wiedzie dołem do Corso Vittorio Emanuele, poczem po 150 krokach na lewo przybywamy na via Carlo Rosini. Na piazza del Municipio wznosi się Pretura, dawniejszy urząd gminny (municipio). Z tego placu prowadzi strada del Duomo i jej druga ulica boczna na lewo do katedry S. Proculo, stojącej na fundamentach świątyni Augusta, którą wzniósł był niegdyś L. Calpurnius i z której zachowało się jeszcze na stronie wschodniej sześć kolumn korynckich. Kościół ten zawiera relikwie św. Proculusa i grobowiec księcia Montpensier, namiestnika króla francuskiego, Karola VIII., tudzież Giov. Batt. Pergolesego, sławnego kompozytora i twórcy „Stabat Mater“, urodź, w r. 1710 w jesi, a zmarłego w Pozzuoli w roku 1736.

Kierując się od katedry w kierunku zachodnim, przybywamy do portu, gdzie się zachowało jeszcze 16 słupów starożytnej grobli portowej, która się zwała niegdyś moles puteolanae albo opus pilarum. Trzy z tych słupów stoi pod wodą. Niegdyś było ich 25, dźwigających 24 łuki. W ostatnich latach rządów Hadryana zburzyła ją powódź, lecz An-toninus Pius kazał ją w r. 139 po Chr. na nowo zbudować. Dzisiejsza nazwa jej Ponte di Caligola przypomina, że ten molo wchodził w skład owego mostu okrętowego, który obłąkany Kaligula rzucił niegdyś przez zatokę Bajae, by odbyć na nim pochód tryumfalny (patrz str. 236). — Obok portu S. Maria delle Grazie.

W kierunku północno-wschodnim od portu leży główny plac, piazza Vittorio Emanuele czyli Comunale, na którym ustawione są dwa posągi: znaleziony w r. 1704 senatorski posąg z napisem Q. Flavius Mavortius Lollianus (głowa pochodzi od innej statuy, ale jest również starożytna) i posąg biskupa Leona y Cardenas, wicekróla Sycylii za Filipa

III. (1650). — Stąd oddziela się na wschód Corso Vittorio Emanuele ; ku południowi rozciąga się mały plac z końcową stacyą tramwaju. Na północ prowadzi via Cavour do piazza Malva z ogrodem publicznym (Giardino pubblico) i stacyą kolejową Pozzuoli. Potem idziemy kilka minut wzdłuż toru kolejowego i skręcamy na lewo w otoczoną murami ogro-

dowymi ulicę Serapisa (z napisem „Bagni e Tempio di Serapide“), która prowadzi do Serapeum.

Podróżni, którzy nie mają czasu dłużej w Pozzuoli się zatrzymać, udadzą się wprost na wymienioną wyżej via Carlo Rosini, która po kilku minutach, po drugiej stronie mu-nicipio, przechodzi w podłużny plac. Na tegoż wschodnim końcu, na prawo kościół Deipara i przytułek dziewcząt osieroconych (Orfanotrofio C. Rosini). Na lewo prowadzi stąd droga do amfiteatru, prosto zaś, obok frontu kościoła, wygodnym gościńcem w 20 minutach do Solfatary. U wejścia tamże płaci się 1 lira od osoby, a więc i za przewodnika, któremu również 1 lira zapłacić należy. Do t. zw. Bocca grande trzeba iść jeszcze 8 minut.

Solfatara jest to krater napół wygasłego wulkanu, po-dłużno okrągła płaszczyzna, zamknięta dokoła białymi pagórkami tufu, gdzie z licznych szczelin (fumaroli) wydobywają się ustawicznie wyziewy i gazy siarczane o temperaturze 80°. Osad z tych gazów tworzy gips i glinę „keramo-halit“, używaną czasami do wyrobu ałunu. Powietrze w tern miejscu i kąpiele w domu zdrowia (u wstępu) są wskazane dla chorych na płuca. Starożytni, a w szczególności sławny geograf Strabo, zwali ten krater „forum Vulcani“ i sądzili, że istnieje połączenie między nim a kraterem Ischii. Znany nam jest jednak jeden tylko wybuch lawy z r. 1198, podczas którego boczne ściany wpadły do wnętrza i wypełniły czeluść. Przypuszczać należy, że Solfatara była od 2000 lat jednakowo czynna i od Wezuwiusza niezawisła. — Powyżej Solfatary ku wschodowi widnieją t. zw. „białe pagórki“, colles Leucogaei (monti Leucogei) z białego tufu, rozkładającego się pod wpływem fumarolów, który sproszkowany, służył starożytnym jako barwnik.

Przed Solfatarą z prawej strony droga do lago d’ Agnano. W pobliżu klasztor Kapucynów S. Gennaro, wzniesiony w r. 1580 na miejscu, gdzie w r. 305 św. January miał ponieść śmierć męczeńską. Nieco dalej willa Sarno, własność książąt Cariati, z wspaniałym widokiem dokoła z górnej terasy.

Wracamy na plac przed kościołem Deipara i idziemy przez via Carlo Rosini w kierunku północno-zachodnim, potem skręcamy na prawo na via Amfiteatro i w kilku minutach stajemy u wejścia do

amfiteatru (wstęp 1 lira, w niedzielę bezpłatny). Jest to najlepiej zachowana ze wszystkich ruin Pozzuoli, która też najwięcej budzi zajęcia. Budynek ten z czasów Flawiuszów opiera się na trzech rzędach łuków, które otaczał zewnętrzny przedsionek, dwa główne wchody zdobiły potrójne rzędy kolumn. Był on bardzo obszerny i mógł pomieścić 32000 widzów, wielka oś jego wynosiła 147 m. mała 117 m. Wewnątrz dzielą się siedzenia dla widzów na kilka oddziałów w kształcie klinów (cunei), połączonych schodami. Miejsce dla Cezara przeznaczone miało korynckie kolumny z czarnego marmuru. Arenę odkopano w r. 1838, przyczem odkryto mnóstwo podziemych korytarzy, przechodów i ubika-cyi’ dla dzikich zwierząt. Za pomocą wodociągu na lewo od głównego wejścia, można było arenę wypełnić wodą celem staczania walk morskich; kanał odpływowy znajduje się w głównym korytarzu. Widzimy tu dalej wchody przeznaczone dla gladyatorów, otwory w górze udzielały światła i powietrza, jużto służyły do wypuszczania zwierząt. Za cesarza Dyoklecyana rzucono tu św. Januarego i jego towarzyszów, jak głosi napis na kaplicy temu męczennikowi poświęconej, dzikim zwierzętom, ale bezskutecznie, gdyż te, korząc się przed świętym, nie uczyniły mu nic złego. Dopiero potem ścięto go wraz z towarzyszami obok Solfatary (patrz wyżej). — Z trzech rzędów łuków, o których wspominaliśmy, najniższy zachował się najlepiej. Z zewnątrz można jeszcze schodami dostać się na górne piętra, skąd piękny widok.

Wyszedłszy z amfiteatru, idziemy dalej naprawo (piękny widok na zatokę Pozzuoli) do poblizkiego Uffizio Daziario (urząd opłat konsumcyjnych), potem skręcamy na lewo gościńcem w dół aż do strada Mandra, tu idziemy na prawo, a potem w kilku minutach na lewo przez tor kolejowy do ulicy Serapisa i t. zw. Serapeum.

Serapeum (zwane dotąd powszechnie świątynią Serapisa) jest starożytną halą targową (macellum, jak w Pompei na forum). Inni archeologowie utrzymują natomiast, że to były kąpiele, na co wskazują poblizkie gorące źródła. Serapeum to było czworokątnem podwórzem, otoczonem 48 dużemi, marmurowemi i granitowemi kolumnami, do którego przytykało 38 izb. Przedsionek opierał się na sześciu koryn-ckich kolumnach, z których trzy z marmuru t. zw. cipollino jeszcze się zachowały/niegdyś dźwigały one bogaty fryz.

W środku podwórza wznosiła się okrągła budowla, otoczona perystylem o 16 korynckich kolumnach z giallo antico, które przeniesione zostały‘do teatru zamku królewskiego Caserta, tylko cokoły zostały się tutaj. Cztery stopnie prowadziły do środka. Ruinę tę odkopano w roku 1750, dolne jej części jednak, które leżą pod powierzchnią morza, z powodu szkodliwych wyziewów zasypano znów ziemią. Budynek ten spadał widocznie wraz z wybrzeżem przez dłuższy czas poniżej powierzchni morza, które zalało całą tę okolicę, później podniosło się wybrzeże napowrót, najmocniej w czasie wybuchu Monte Nuovo w roku 1538. W ten sposób można sobie wytłómaczyć, dlaczego kolumny w środkowym swym pasie, w wysokości 3% do 5% metra, nadgryzione są przez muszle morskie, lithódomus lithofa-gus, które i dziś jeszcze w tamtych wodach się znachodzą. Inni natomiast objaśniają te otwory wywiercone w kolumnach w ten sposób, iż kolumny owe należały do wielkiego re-zerwoaru dla zwierząt morskich w hali targowej. Posąg Se-rapisa tu znaleziony, od którego cały budynek otrzymał swą nazwę, znajduje się dziś w Muzeum w Neapolu.

Świątynią Neptuna nazywa się inna ruina na zachód od Serapeum, z której widać jedynie pojedyncze kolumny z morza wystające. Tuż obok, również pod wodą, t. zw. Świątynia nimf, z której wydobyto kilkakrotnie kolumny i rzeźby.

Na północny zachód od amfiteatru, z prawej strony przy drodze, znajdują się szczątki starożytnych termów, które mylnie określają jako ruiny świątyń. — Dokoła amfiteatru cały szereg starożytnych sadzawek; największa z nich, pis-cina Cardito, kryta sklepieniem, opierająca się na trzech rzędach po 10 filarów, służy i dziś jeszcze swojemu dawnemu przeznaczeniu. — Przy dawnych drogach odkryto wielką ilość rzymskich grobów, a zwłaszcza przy via Puteo-lana, wiodącej do Neapolu i przy via Cumana, wiodącej do Cumae. Dziś są to przeważnie niekształtne gruzy, najlepiej zachowane znajdują się jeszcze przy via Campana do Capuy.

Kolej do Cumae mija po drugiej stronie małego tunelu Stabilimento Armstrong, filię znanej angielskiej fabryki dział i płyt pancernych, Armstrong et Comp. w Newcastle, która doznaje poparcia od rządu włoskiego. Z lewej strony piękny widok wstecz na Pozzuoli.

16

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

W tej okolicy wznosiła się prawdopodobnie niegdyś willa Cycerona, Puteolanum, gdzie ten wielki myśliciel i mówca pisał swoje Quaestiones academicae. Później należała ona do cesarza Hadryana, a gdy ten zmarł w Bajach w roku 138 po Chr., został tu tymczasowo pochowany, a Antoninus Pius zbudował w tern miejscu świątynię.

2 km. od Pozzuoli stacya Arco Felice w miejscu, gdzie się oddziela droga do Arco Felice (3 km.) i do Cumae. Kolej idzie u stóp Monte Naovo (139 m.), wulkanicznej for-macyi, która powstała 30 września 1538, w kształcie stożka, z głębokim, wygasłym kraterem w środku, otoczonym pumeksem, trachitem i tufem. Wejście na tę górę, jakkolwiek zstąpienie później jest nieco mozolne, opłaca się sowicie pięknym widokiem.

4 km. od Pozzuoli stacya Lucrino, na wschodnim końcu małego jeziora, lago Lucrino, które pas ziemi oddziela od morza. Starożytna grobla, która tędy się ciągnęła i której resztki pod wodą są jeszcze widoczne, zwała się via Her-culea, gdyż Herkules miał tędy pędzić woły Geryona przez bagna i moczary. Była ona dziełem Agryppy. Jezioro Lucrino było za czasów rzymskich sławne dla swych wybornych ostryg, jakie i dziś jeszcze się tu znachodzą. Także i ryba „spigola“, jak ją zowią Neapolitańczycy, którzy ją bardzo lubią, była Rzymianom znana.

Obok dworca Rest. Suisse, (dawniej hotel de Russie), kuchnia nieszczególna, co do cen należy się naprzód umówić. — W miejscu, które obecnie zajmuje Monte Nuovo, leżała do r. 1538 wioska Tripergola, prawdopodobnie w okolicy, gdzie się niegdyś wznosiła willa Cycerona Cumanum, w której tenże rozpoczął pisać w r. 54 przed Chr. swe sławne dzieło „De republica“.

Nieco dalej ku północy za jeziorem Lucrino, leży inne jezioro, lago Averno, otoczone z trzech stron wzgórzami, które pokrywają drzewa kasztanowe, ogrody pomarańczowe i bujne winnice. Głębokość jego wynosi 34Va m., obwód 3 km. Jest to krater wodą wypełniony, a samotne jego położenie i dzika przyroda, (albowiem w miejscu, gdzie dziś rosną drzewa kasztanowe i ciągną się urocze ogrody, otaczały go wtedy gęste lasy), nadawały mu dawniej wejrzenie ponure i z o to powodu starożytni uważali go za wejścieoe do światarzodp tegy zmi pndgeobytku umarłych. Było to,

w najdawniejszych czasach święte miejsce, gdzie się odbywały kumejskie obrzędy za zmarłych i gdzie wzywano dusze zmarłych, by objawiali wyrocznie (t. zw. psychomanteia). Wierzono, że żaden ptak nie może żywy przelecieć ponad tern jeziorem z powodu jego zabójczych wyziewów i że w poblizkich pieczarach ma swą ojczyznę nieszczęśliwy lud cymmeryjski, nieznający słońca, o którym wspomina Homer w swej Odyssei (ks. XI., 14 i nasi). Tu miał się także znajdować gaj straszliwej Hekaty. W Eneidzie Wergiliusza (ks.

VI., 237) zstępuje nieustraszony Eneasz, wiedziony przez Sybillę, przez jedną z tych jaskiń w podziemny przybytek zmarłych (Tartarus). Jest to jeden z najpiękniejszych ustępów epopei, oparty na tle kumejskich obrzędów i misteryi, który wywarł później ogromny wpływ na poemat Danta. Dopiero Oktawian wygnał te widma i strachy, połączył oba jeziora, Lucrino i Averno, kanałem ze sobą i z morzem i założył port wojenny (portus Julius), którego budowę powierzył swemu wodzowi Agryppie. Horacy i Wergiliusz wysławiają port ten jako coś niezrównanego. Całe to urządzenie zachowało się do r. 1538, aż dopiero wybuch Monte Nuovo w tymże roku zburzył wszystko, zasypał do połowy jezioro Lucrino i zmienił zupełnie całą okolicę. Monte Nuovo, lago Averno i Monte Grillo to trzy do siebie przynależne wulkany.

Na południowej stronie jeziora Averno widać groty i przechody, wykute w skale tufowej, które należały prawdopodobnie do urządzeń portu Juliusa. Jedna z tych jaskiń, oddalona o kilkaset kroków na lewo od miejsca, gdzie się kończy droga wiodąca od jeziora Lucrino, znana jest dzisiaj pod nazwą „groty Sybilli“ albo „groty d’Averno“. (Wstęp 50 c. towarzystwo z kilku osób złożone płaci 1 1. przewodnik 1 1. za każdą pochodnię 50 c. Należy się jednak z góry o te ceny umówić). Wchodzimy przez bramę z cegieł i idziemy 280 kroków długim, wilgotnym, podziemnym korytarzem, który wykuty jest w tufie i ma pionowe otwory celem przepuszczenia powietrza. Mniej więcej w połowie drogi między obydwoma jeziorami prowadzi wązki korytarz na prawo do małego, czworokątnego sklepu, gdzie się ma znajdować wstęp do podziemnego świata umarłych (porta deirinferno). W pobliżu starożytny pokój z posadzką mozaikową, który miał kiedyś służyć do kąpieli, dlatego przewodnicy zowią go Bagno della Sibilla. Dolna część pokoju

jest prawie na wysokość stopy napełniona letnią wodą, która wytryska w pobliżu, tak, że zwiedzenie tej osobliwości odbywa się na plecach przewodnika (1 1. napiwku). Długość całej groty, od kopcia pochodni poczerniałej, wynosi 100 m.

| sach starano się wyjaśnić pochodzenie tego tunelu i niektórzy twierdzą, że jest on pozostałością kanału do żeglugi okrętów, do którego budowy przystąpił Nero w r. 64 po Chrystusie i który miał łączyć ujście Tybru z jeziorem Averno.—Na wschód od jeziora Averno widnieją niezwykłe ruiny wspaniałych ter-mow, zwane zwykle świątynią Apol-lina.

Na północno-zachodniej stronie jeziora, ma swe ujście Grotta della Pace, podziemny sklepiony korytarz z czasów Agryppy, przezwany tak od Hiszpana Pietra della Pace, który go badał w r. 1507. Tunel ten ma 1200 kroków długości i tworzył najbliższe połączenie między jeziorem Averno a Cumae. Podłogę jego pokrywa do wysokości stopy piasek, podobny do pyłu. W ostatnich cza-

Pomiędzy zachodnim końcem jeziora Lucrino a t. zw. Punta dell* Epitaffio, o której zaraz mówić będziemy, leżało w starożytności Bauli, sławne z powodu willi mówcy Hortenzyusza, który tu hodował swe ulubione mureny. Tutaj to dokonano w marcu 59 r. po Chr., z polecenia okrutnego Nerona, zamachu morderczego na matkę jego, cesa-rzowę Agryppinę.

Kolej biegnie obok gościńca między jeziorem Lucrino a morzem i przecina wystający róg Punta dell’ Epitaffio. Przed tunelem z prawej strony Bagni di Nerone czyli Stufe di TritoLa, długi wązki korytarz w skale, na końcu którego wytryskają gorące źródła. Są to szczątki starożytnych pokoi kąpielowych. Wstęp od osoby 50 c. rodzina 1 1. Cała góra pokryta jest zwaliskami starych murów, szczątkami korytarzy, krużganków i posadzek mozaikowych.

Gdy wyjeżdżamy z drugiego krótkiego tunelu, widzimy z prawej strony t. zw. świątynią Dyany, potężny ośmiobok, wewnątrz okrągły, z napół zachowaną kopułą i czterema niszami po bokach, resztkami wodociągu. Po lewej stronie,

1 km. od jeziora Lucrino, 5 km. od Pozzuoli, wznosi się dworzec Bai.

Baja, (w starożytności Bajae, trzech osób) stoją obok dworca. Ja-dziś mała wioska). Restauracye: Vit- zda do Miseno i do lago del Fusaro, toria, obok dworca kolejowego, nie- oraz czekanie obok Piscina Mirabi-zła. Kilka minut dalej: Hotel Regina, lis i przy Capo Miseno, dokąd się również chwalony, w obydwóch śnią- idzie pieszo, około 6 1. ale należy danie drugie (colazione) 3 1. 50 c., się o tę cenę umówić. Pieszo tam obiad (pranzo) 5 1. W obydwóch i napowrót 6 godzin. Przewodnika tych gospodach jednak nie można nie trzeba. — Barki (dla 3—4 osób) nocować. — Powozy jednokonne (dla do Pozzuoli 2 1., do Bacoli i Mise-zatoce Bajów!“ powiada w Epistoła I., 1 (w. 83) Horacego bogaty Rzymianin, który zamierza tam zbudować sobie piękną willę. Rozwiązłość i zbytek obrały sobie tutaj siedzibę w czasie powszechnego podówczas w państwie rzymskiem zepsucia obyczajów. Z upadkiem imperyum rzymskiego minęła świetna epoka Bajów, w VIII. wieku spustoszyli je Saraceni, a w roku 1500 opuścili je mieszkańcy z powodu niezdrowego klimatu i panującej tam ma-laryi.

num również tyle, tam i napowrót 3—4 1. Umówić się o cenę

Wioska Baja, która w ostatnich czasach zaczyna się podnosić i otrzymała kilka pięknych, nowych budowli, leży nad zatoką tej samej nazwy. Starożytne Bajae były najsła-wniejszem i najbardziej wykwintriem miejscem kąpielowem w ostatnich czasach rzeczypospolitej rzymskiej i z początkiem cesarstwa, kwitnęły

zwłaszcza za czasów Cycerona, Augusta, Nerona i Hadryana. „Nic na świecie nie dorównuje rozkosznej

Z wspaniałych zakładów kąpielowych i will rzymskich, których fundamenta były nieraz daleko w morze wysunięte, pozostały jeszcze tylko szczątki, którym nadano w nowszych czasach szumne nazwy świątyń, chociaż one niemi z pewnością nigdy nie były. Są to zwłaszcza trzy większe ruiny, które niegdyś należały do urządzeń kąpielowych, mianowicie opisana już powyżej (str. 244) t. zw. świątynia Dyany (Terapio di Diana) naprzeciw dworca kolejowego, następnie przeszło 100 kroków na południe Tempio di Mercurio, obszerna budowa okrągła ze sklepioną, w środku otwartą powałą i czterema niszami w ścianach, niewątpliwie szczątki termów (frigidarium). Lud nazywa tę ruinę dla okrągłej formy il truglio. Nadzwyczajna akustyka. Niekiedy można tu zastać dziewczęta tańczące tarantelę (50 c ). — Trzecia wreszcie ruina to świątynia Wenery Genetrix, ośmio-bok ze sklepioną powałą z początków cesarstwa, okrągły wewnątrz i mający 25 kroków średnicy, z resztkami bocznych izb, okien i schodów, podobny nieco do ruiny w Rzymie, zwanej Tempio di Minerva Medica. Przez tę ruinę, która niegdyś była prawdopodobnie również zakładem kąpielowym, prowadzi publiczna droga. W pobliżu grobla, skąd niekiedy, w czasie niepogody, odchodzą parowce do Ischii.

Droga wije się obok kilku nowożytnych will dokoła zatoki i minąwszy kilka kolumbaryów, wspina się na wzgórze, na którem się wznosi Castello di Baja, zamek zbudowany w XVI. stuleciu przez Don Pedra de Toledo, obecnie wynajęty na prywatne mieszkania.

3 km. od Baj leży wioska Bacoli, zbudowana na gruzach starożytnych will rzymskich i zawierająca również wiele zabytków, z których najważniejszy t. zw. Piscina Mirabilis.

Na północ od tego miejsca, na czyli Labirynt lub Carceri di Nerone, wybrzeżu ruina t. zw. Sepolcro (grób) budowa o dwóch piętrach, z których d’ Agrippina nie jest w rzeczywisto- górne było prawdopodobnie sadzaw-ści grobem zamordowanej " matki ką, przeznaczenie dolnego zaś nie Nerona, ale ruiną małego teatru, jest wyjaśnione. Przystęp obecny jest to wpół okrągły korytarz ze został w naszych czasach sporzą-sklepioną powałą, reliefami i mało- dzony. Zwiedza się te ruiny przy widłami. Agryppina została pogrze- świetle pochodni, ale oprócz pię-bana obok istniejącej wówczas willi knego widoku nie budzą one więk-Juliusza Cezara na wzgórzu. Do tej szego zajęcia. (Napiwek 50 c.) Dokoła willi należą t. zw. Cento camerelle j na wzgórzu szczątki starożytnych will.

Na południowem wzgórzu, oddalonem 10 minut od Ba-coli, leży Piscina Mirabilis. (Przewodnika nie trzeba, można albo zaraz obok Uffizio Daziario zejść z gościńca i iść długą drogą przez wioskę, albo też trzymać się gościńca aż do miejsca, gdzie się drogi rozchodzą, obrać potem wiodącą na lewo drogę do Misenum, a 60 kroków później udać się ścieżką, idącą na lewo w górę. Na górze zaś po prawej stronie Piscina. Klucz w poblizkiej żółto malowanej Villa Greco, 30 c.).

Piscina ta jest to wybornie zachowana sadzawka, 71 m. długa a 27 m. szeroka, ze sklepioną powałą, opartą na 48 potężnych filarach. Wodą napełniał ją wodociąg Juliański. — W tym samym kierunku, na południe, na wzgórzu, o kilka minut drogi, wznosi się chłopski dom, gdzie można dostać dobrego wina i z którego dachu roztacza się piękny widok, nie mogący jednak iść w porównanie z widokiem z przylądka Misenum.

Niedaleko Bacoli, w 5 minut po Uffizio Daziaro, dzieli się gościniec, jak to wyżej wspomnieliśmy, na dwie drogi, prawą do Miniscoli, lewą do Misenum. Obie drogi wiodą nad brzegiem płytkiego Mare Morto. Jest to część dawnego portu Misenum, od którego dopiero w nowszych czasach zostało odcięte groblą i drogą kołową. Obecnie łączy je z nim tylko wązki kanał, przez który rzucono most.

Za czasów Oktawiana założono tu, w związku z robotami nad jeziorem Averno i Lucrino, ogromny port wojenny pod kierownictwem Agryppy. Miał on stanowić punkt oparcia floty rzymskiej na morzu Śródziemnem, tak jak Ravenna na Adryatyku. Port ten składał się z trzech części, dwóch zewnętrznych, po obu stronach cyplu, zwanego dziś Forno albo Punta di Sarparella i z części wewnętrznej, dzisiejszego Mare Morto. Przez wązki pas ziemi, Punta di Pennataf który zamyka port Miseno od północnego wschodu, wyłamano podwójny przechód pod wodą, by zapobiedz zbytniemu gromadzeniu się piasku u wejścia. Zbudowano także dwie groble portowe, oparte na filarach, z których trzy jeszcze można widzieć pod wodą. Starożytne zabytki, jakie tu się dokoła znachodzą, są liczne i pokaźne, ale trudno poznać na pewne ich pierwotne przeznaczenie. Miasto Misenum, które w r. 890 zburzyli Saraceni, leżało prawdopodobnie na południowo-zachodniej stronie dzisiejszego portu Miseno. Obok wymienionej wyżej Punta di Sarparella nieznaczne szczątki starożytnego teatru. Gruzy, jakie widzimy na górze, należały niegdyś do sławnej willi Lukulla, później Tyberyusza, który tu umarł i Nerona. IV grocie Dragonara, podziemnym korytarzu na zachodniej stronie przylądka, którego sklepioną powałę dźwiga dwanaście filarów, upatrują niektórzy magazyn floty, inni zaś resztki starożytnego sztucznego zbiornika wody.

Droga do wioski Miseno trwa od wyżej wymienionego mostu 12 minut. Tu kończy się droga kołowa, a przed nami wznoszą się wysokie ściany tufowe Capo Miseno. Wejście na górę, trwa około D/4 godz. i jest nieco mozolne, zwłaszcza dla pań. Pierwszy lepszy napotkany chłopak spełni za kilka soldów służbę przewodnika (na szczyt znaczy „in coppa“).

Capo Miseno jest to wystający z morza krater, z którego się został jedynie odcinek, jego dziwaczny kształt budził dawniej mniemanie, iż jest to sztucznie usypana mogiła z czasów zamierzchłej przeszłości. Wergiliusz w Ene-idzie (ks. VI. w 232 i nast.) powiada:

At pius Aeneas ingenti mole sepulcrum imponit, suaque arma viro remumque tubamque monte sub aereo, qui nunc Misenus ab illo dicitur aeternumque tenet per saecula nomen.

Eneasz miał tedy tu pochować swego wiernego trębacza Misenusa i polecił włożyć do grobu broń jego, wiosło i trąbę, a góra ta otrzymała po nim na wieki swą nazwę.

Z małej platformy na szczycie (92 m.) roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków, jakie w okolicy Neapolu podziwiać można (właścicielowi napiwek 20 c.). Obejmuje on zatoki Neapolu i Gaety, wraz z otaczającemi je pasmami gór. Na szczycie wznosi się od strony morza malowniczo średniowieczna wieża strażnicza, na południowym stoku góry średniowieczny castello i nowoczesna latarnia morska.

Z sąsiednich gór wymienimy jeszcze Monte di Procida, masę tufową pokrytą sławnemi winnicami i zwaliskami starożytnych will i Monte de} Salvatichi. Droga między niemi wiedzie do Torre Gaveta (3 km.) i do lago del Fusaro (4 km.). U stóp góry Monte di Procida znajduje się t. zw. sbarcatojo, tj. miejsce, gdzie przybijają do brzegu łodzie do Procidy (Przejazd 1¹/₂ do 2 1.).

Ścieżka wiodąca przez 2 km. długi pas nadbrzeżny Spiaggia di Miniscola, dzielący Mare Morto od morza (Ca-nale di Procida), jest dziś przez straż wojskową zamknięta. Dziwaczną nazwę Miniscola objaśniają w ten sposób, że powstała ona ze skrócenia wyrazów Militum schola, gdyż tu odbywały się ćwiczenia marynarzy rzymskiej floty wojennej.

Koleją wynosi odległość między Baja a jeziorem Fusaro tylko 1 km. Zaraz po wyjeździe z Baja niewielki tunel.

Lago del Fusaro, starożytny lacus Acherusia, jest to jezioro lagunowe, przez przymulenie piasku i zaspy od morza oddzielone i było być może w starożytności portem Cumae. Rozległe to jezioro, o którem w starożytności mniemano, że jest połączone z podziemnym światem, otacza częściowo las. Sławna niegdyś kultura ostryg jest chwilowo zastanowiona. Obok dworca skromna trattoria, 100 kroków dalej wchód do dawnej Ostricoltura, której przestronny ogród był pierwej bardzo odwiedzany. Naprzeciw na jeziorze Casino Reale, wzniesione przez króla Ferdynanda I. Od południowego końca jeziora prowadzi starożytny kanał (foce) do morza.

Kolej dojeżdża jeszcze 2 km. dalej do swej końcowej stacyi, Torre Gaveta, nad morzem, skąd piękny widok na Ischię. W pobliżu szczątki willi Serviliusa Vatia, który w owych niebezpiecznych czasach, gdy Nero w Rzymie się srożył, cofnął się w to ciche ustronie. Stąd, gdy morze spokojne (w przeciwnym razie z Bai), odchodzą trzy razy dziennie statki parowe do Procidy i Ischii.

Od jeziora Fusaro można drogą, wiodącą obok Ostri-coltury w kierunku północnym, dostać się w ³/₄ godz. do Cumae. Około 3 km. od dworca Fusaro, 120 kroków przed miejscem, gdzie się oddziela na prawo droga do Arco Fe-lice, leżą w winnicy po prawej stronie szczątki starożytnego amfiteatru kurnej skiego o 21 rzędach siedzeń, pokryte ziemią i krzakami. Idźmy następnie z miejsca, gdzie się drogi rozchodzą, drogą na lewo (opatrzoną jeszcze w starożytny bruk), a potem po 50 krokach (między dwoma pierwszymi domami) ścieżką na lewo, dość stromą, a przybędziemy w niespełna 15 minutach na miejsce, które zajmowało niegdyś starożytne miasto Cumae.

Cumae, po grecku Kyme, najdawniejsza osada grecka we Włoszech, leżało na wzgórzu z trachickiego tufu, które wystercza w pobliżu morza wśród rozległej doliny, między Monte di Procida a ujściem Volturna.

tych walk jest świetne zwycięstwo morskie, jakie sprzymierzeniec miasta Cumae, Hieron, król Syrakuz, odniósł w roku 474 przed Chr. nad Etruskami obok Cumae. Pod koniec V. wieku poczynają Cumae, tak jak wszystkie helleńskie miasta w południowej Italii, chylić się do upadku. W r. 420 zdobywają je Samnitowie, a w r. 337, gdy Rzymianie dotarli w te strony, staje się Cumae rzym-skiem municypium. Jako takie traci miasto to zupełnie swe znaczenie, za czasów cesarstwa zaś podupada całkowicie. Za Gotów zaczyna się wprawdzie znów nieco podnosić, w IX. stuleciu jednak spalili je Sa-raceni, a w XIII. stuleciu zburzyli całkowicie mieszkańcy Neapolu i Aversy, gdyż było ono wtedy gniazdem opryszków i korsarzy.

Miasto to założyli Eolczycy z Chalkidy na wyspie Eubei rzekomo już w r. 1050 przed Chr., a osada ta grecka założyła wkrótce, doszedłszy do wielkiego bogactwa i potęgi, nowe osady: Dikaearchia, dzisiejsze Pozzuoli i Neapolis i wywarła daleko sięgający wpływ na rozwój cywil izacy i na całym półwyspie włoskim. Wszystkie alfabety italskie wywodzą się z kymejskiego, stąd rozszerzył się na zamieszkałe w Italii szczepy kult bogów greckich, a z nim helleńska oświata i kultura.

Rzym otrzymał od Cumae ważne dla jego losów księgi sybillińskie ; ostatni Tarkwiniusz umarł tu na wygnaniu. Miasto to, potężne i bogate przez swój handel, musiało staczać krwawe walki z sąsiadami, zwłaszcza z Etruskami. Epizodem

Dziś jeszcze widzimy odłamy olbrzymich murów dawnej akropolis (zamku), skąd piękny widok na morze aż do Gaety i wysp Ponza, (na lewo) na jezioro Fusaro i Ischię. Z starożytnych obwarowań pozostały znaczne resztki, zwłaszcza na wschodniej stronie i na południowym stoku wzgórza, gdzie się znajdowała niegdyś brama i którędy dziś jeszcze się wchodzi do miasta. Mury te są to w dole stare greckie bloki, na górze zaś można rozpoznać rzymskie i gotyckie uzupełnienia. — W skale, na której się wznosił zamek warowny, wykute są ze wszystkich stron korytarze i galerye. Jedna z tych galeryi (na lewo od drogi, obok domu winiarza), z wielu bocznymi otworami i podziemnymi przechodami, ma odpowiadać opisowi, jaki znajduje się w Eneidzie Wer-giliusza (ks. VI., 43 i nast.), o pieczarze Sybilli, mającej sto wchodów i tyleż wychodów, skąd dają się słyszeć odpowiedzi natchnionej wieszczki, kumejskiej kapłanki kultu Apol-lina. Główne wejście jest od strony morza, ale korytarze są przeważnie zasypane. Utrzymują, że jeden korytarz prowadził do dalekiej, ciemnej jaskini w kierunku jeziora Fu-saro. Z grobów, jakie tu odkryto (nekropolis), pochodzą różne drogocenne przedmioty, złożone w muzeach w Neapolu (t. zw. „zbiór kumejski“ w Museo Nazionale, str. 205), w Paryżu i Petersburgu.

Ze świątyń Apollina, Dyany, Gigantów i Serapisa, z których wykopano liczne rzeźby i kolumny, nie pozostały prawie żadne ślady. Tu i ówdzie napotykamy nieco gruzów, pokrytych winnicami i zaroślem. — W r. 1902 odkryto tu duży okrągły grobowiec typu myceńskiego, o wiele dawniejszy, aniżeli groby wspomnianej wyżej greckiej nekropolis, obejmującej okres półtora tysiąca lat.

W powrocie należy zwiedzić Arco Felice. Po pięciu minutach skręca na prawo starożytna brukowana droga do Grotta della Pace, o której mówiliśmy na str. 244. — Arco FeSice jest to około 20 m. wysoki, 6 m. szeroki łuk z cegieł, na którym się niegdyś wspierał wodociąg kumejski i który być może służył kiedyś także za wiadukt. W kilka minut później przechodzimy na szeroką drogę, a stąd za pół godziny przybywamy do stacyi kolei żelaznej Arco Felice (patrz wyżej str. 242).

Wyspy Procida i Ischia.

Połączenie statkami parowy- ! 4 1. 25 c., 3 1., 1 1. 85 c.; tam i nami: 1) Od 15 lutego do 31 maja od- powrót 6 1. 80 c., 5 1.40 c., 2 1. 95 c.; bywają dwa parowce Pólnocno-nie- wsiadanie na statek w Torre Gaveta mieckiego LLoydu podróże w zatoce bezpłatnie, w Ischii 20 c. W razie neapolitańskiej. Wyjazd z Neapolu niepogody odchodzą parowce nie-w poniedziałek, środę i piątek o 9 kiedy z Bai, od grobli w pobliżu godzinie z rana. Bilet jazdy do Is- świątyni Wenery (str. 245). Wyjaśnień chii kosztuje 10 1., tam i napowrót udzielają na stacyach. — 3) Z Nea-151. Dwugodzinny pobyt. — 2) W po- polu wprost (Società Napoletana di łączeniu z koleją ferrovia Cumana, Navigazione a vapore) do Procidy-odchodzą trzy razy dziennie parów- Ischii-Casamiccioli raz dziennie, sto-ce z Torre Gaveta (str. 248) do sownie do pory roku o 2, 2x/2 lub Procidy (IV* godz.), do Ischii (³U g.)    3 godz. po poł. od Immacolatella

1    do Casamiccioli (UAt g.) ; z Nea- vecchia, z Casamiccioli o 5lh lub polu, Corso Vittorio Emanuele, do 6 godz. z rana. Czas jazdy Neapol-Procidy 3 1. 15 c., 2 1. 30 c., 1 1. 25 c., Casamicciola przez Procidę i Ischię tam i napowrót 5 1. 05 c., 3 1. 70 c., około 2V2godz. Cena 4 1. 75 c.21.80c.

2    1.; do Ischii lub do Casamiccioli Bilety powrotne za 8 i 4¹/4 1. są ważne trzy miesiące.— 4) Do Procidy,

80 c.; do Forio 5 1. 80 c., 3 1. 80 c.— 5) Od 1 czerwca do 30 września odchodzi jeszcze nadto o 9Va godz. z rana parowiec z Neapolu do Ca-samiccioliy przybywa tam o godz. 12 w poł., odjeżdża zaś o 3V2 godz. i przybywa z powrotem do Neapolu o godz. 5 min. 10 po poł. Ceny jazdy, jak wyżej pod 3).

Drogę z Ischii do Capri odbywają barki wioślarskie, w razie pomyślnej pogody, w przeciągu 6 godzin. Cena 20 lirów.

Ischii i Forio można korzystać także z (należących do tego samego Towarzystwa żeglugi) parowców, idących do wysp Ponza. Odjazd z Neapolu, lmmacolatella vecchia, w poniedziałek i czwartek o 8 godzinie z rana, powrót z Ischii w wtorek i piątek o godz. 12 min. 40 po poł.

Czas jazdy: do Procidy lV2godz. do Ischii 2V4 godz. do Forio 3 godz.

Cena jazdy: do Procidy 3 1. 80 c.,

1 1. 80 c. ; do Ischii 4 1. 80 c., 2 1.

Procida, w starożytności Prochyta albo Prochyte, jest tak samo, jak jej sąsiednia wyspa Ischia, wulkanicznego pochodzenia i składa się z pumeksu i trachitowego tufu. Tworzą ją dwa przystające do siebie kratery, których południowe brzegi zostały przez morze zniszczone, tak, że znajdują się tu dwie półkuliste zatoki. Trzeci, mniejszy krater tworzy prawdopodobnie zatokę Chiajolella, do czwartego należy wyspa Vivara. Wyspa Procida, 3l/₂ km. długa, o różnej, miejscami bardzo nieznacznej szerokości, ma 14000 mieszkańców, którzy się trudnią przeważnie rybołówstwem, uprawą winnic i owoców i obfituje w pomarańcze, limonie, kaktus i winnice. Gdy się do niej zbliżamy, zwraca naprzód naszą uwagę na północno-wschodnim końcu położony wysoko zamek. U stóp jego rozsiadło się na północnem wybrzeżu miasto Procida ze swymi białymi domami, które płaskimi dachami budzą wspomnienie dalekiego Wschodu. Dnia 29. września, w dzień św. Michała, tudzież 8. maja, odbywają się tu wielkie uroczystości.

Port znajduje się na stronie północnej. Z zachodniego końca tegoż, obok Caffé del Commercio, idziemy na lewo główną ulicą miasta, aż do pierwszej bocznej ulicy na lewo, strada Principe Umberto. Ulica ta prowadzi na mały plac, piazza dei Martin, (w pobliżu skromna gospoda, Albergo dei Fiori), gdzie tablica pamiątkowa obudzą wspomnienie 12 obywateli Procidy, straconych w czasie reakcyi w r. 1799 i gdzie się wznosi pomnik polityka Antoniego Scialoia, urodzonego w r. 1817, który zmarł tu w r. 1877. Piękny widok na południe. W dalszych 5 minutach przybywamy do zamku, castello, który dziś jest zakładem karnym. Wznosi się on na stromej skale. Stąd piękny widok na Procidę i Epomeo, na Capo Miseno, Capri, Wezuwiusz i półwysep Sorrento.

Wspomniana główna ulica przecina miasteczko od wschodu ku zachodowi i przedłuża się dalej na lewo przez całą wyspę jako strada Vittorio Emanuele, między murami ogrodowymi i rzędami domów, w kierunku południowo-zachodnim. W 40 minutach starego zamku

przybywamy do zatoki Chiajolella, poniżej S. Margarita i obok małej wysepki Vivara,

drzewami oliwnemi pokrytej. Tamże prowadzą także z piazza dei Martiri na lewo, przez wysoki Telegrajo, dalekie, ale urocze ścieżki. W zatoce Chiajolella można zawsze zastać łodzie, które za 2 1. odbywają drogę do Ischii (w razie pomyślnego wiatru w ³/₄ godz.). Skorośmy tylko minęli wysepkę Vivara, wychyla się z fal morskich lschia ze swymi pięknymi kształtami, z szczytem Epomeo, a na pierwszym planie widnieje miasto lschia z zamkiem.

lschia, w starożytności Pithecusa, Aenaria albo Inarime, w IX. stuleciu lscla. Pithecusa zwali ją Grecy, Aenaria (rzekomo od Eneasza) Rzymianie, Inarime zaś jest nazwą, nadaną jej przez poetów (Wergiliusz, Eneida, IX., 719), albowiem wedle Homera miejsce, gdzie olbrzym Typhoeus, pokonany błyskawicą Zeusa, leży poskromiony w głębi ziemi a jęcząc wyrzuca ze siebie ogień, ma się znajdować w kraju Arimów, sądzono zaś, że olbrzym ten leży przywalony górą Epomeo. — lschia jest największą wyspą w pobliżu Neapolu, ma 32 km. obwodu i około 20000 mieszkańców, którzy się trudnią przeważnie uprawą winnic i owoców, częściowo także rybołówstwem. Z dawien dawna wyrabiają tu różne przedmioty z szarej gliny (creta), która się na wyspie zna-chodzi, obecnie przeważnie płyty do posadzek ; wyplatanie ze słomy rozwinęło się głównie w Lacco, gdzie istnieje szkoła odnośnych robót. Klimat jest tu łagodny, ziemia urodzajna, wino z tutejszych winnic prawie tylko białe, lekkie, kwaskowate. Widok wyspy tej nadzwyczaj piękny, zwłaszcza w północnej jej części, w lecie przedewszystkiem okazuje się ona w całym blasku swej piękności. Jest ona cała jednym wielkim wulkanem, podobnym do Wezuwiusza, którego krater znajdował się obok Fontany. Przez późniejsze czasowe wybuchy powstały stożki Montagnone (255 m.). Monte Rotaro (266 m.), Monte Tabor (95 m.) i przedgórze Lacco. Na północy wytryskają jeszcze teraz z pod ziemi gorące źródła.

Ischię skolonizowali w XI. stu- trzęsień ziemi, które wyrządziły wiele leciu przed Chr. Eolczycy z Eubei, szkody.

którzy stąd założyli Kyme w Kam- Po upadku Rzymu była lschia panii. Już ci pierwsi mieszkańcy wystawiona na liczne napady i spu-wyspy byli narażeni na gwałtowne stoszenia ze strony zmieniających wybuchy wulkanu i musieli ją opu- się szybko władców Italii, zwłaszcza ścić. To samo uczynili w r. 475 przed Saracenów w r. 813 i 847, mieszkań-Chr. późniejsi koloniści, którzy przy- ców Pizy 1135, cesarza Henryka VI. byli z Syrakuz i długi czas pozo- i jego syna Fryderyka II. Wraz z Sy-stała ta urocza wyspa niezamieszka- cylią powstała lschia do boju prze-ną, póki nie przybyli nowi osadnicy ciw domowi Andegaweńskiemu, w r. z Neapolu. Późniejsze wybuchy na- 1299 została atoli przez Karola II., stąpiły w r. 300 i 92 przed Chr. na- króla Neapolu, podbita i dzieli odstępnie za panowania Tytusa, Anto- tąd losy tego królestwa. W zamku nina Piusa i Dyoklecyana. Staroży- lschia urodził się w r. 1489 sławny tni poeci stworzyli mit, że olbrzym wódz, margrabia di Pescara, którego Typhoeus, trafiony piorunem Jowi- siostra Konstancya w tym samym sza, leży pod górą Monte Epomeo, zamku stawiała później tak wale-tak jak Enkelados pod Etną i jęcząc czny opór potędze króla francu-i stękając, wyrzuca płomienie z tej skiego, Ludwika XII. W nagrodę za góry. Po długim okresie spoczynku, to bohaterstwo uzyskała jej rodzina gdy już ten wulkan za wygasły namiestnikostwo Ischii i dzierżyła uważano, nastąpił ostatni straszliwy je do r. 1734. W r. 1525 osiadła tu wybuch w r. 1302, podczas którego wdowa po Pescarze, sławna geniu-strumienie lawy z Monte Rotaro szem i pięknością poetka, Vittona między miastem lschia a Porto d’Is- Colonna, przyjaciółka Michała Anio-chia popłynęły ku morzu. Od tego ła, by w tej cichej ustroni oddać się czasu wulkan spoczywa 600 lat, ale smutkowi po stracie męża, a za jej w ostatniem stuleciu była ta wyspa przykładem poszła w r. 1548 Marya a-widownią gwałtownych i częstych ragońska, wdowa margrab. delVasto.

Miasto lschia (niema hotelu!), stolica wyspy, ma 7012 mieszkańców, jest siedzibą biskupa i rozciąga się jedną długą ulicą malowniczo wzdłuż wybrzeża, od zamku sterczącego na wysokiej skale na południu, aż do Punta Mo-lina na północy, na przestrzeni prawie 1¹/₂ km. Zamek ten (91 m.), połączony z brzegiem jedynie groblą kamienną, założył w r. 1450 Alfons V., król aragoński, jako król Neapolu, Alfons I. Z dachu zamku, w którym mieszkała sławna poetka, Vittoria Colonna, wspaniały widok (napiwek 20—30 c.)

Z Ischii prowadzi dobry gościniec wzdłuż całego północnego wybrzeża wyspy, przez Porto d’ischia i Casamicciola, do leżącego na zachodnim brzegu (11 km.) miasta Forio i dalej dokoła całego południowego brzegu. Dwa kilometry na północny zachód leży

Porto d’ischia. Gospody : Qrand Albergo Ristorante Angarella, tuż Hotel Jasolini [właściciel Mazzel- obok portu, jedyna gospoda w zimie la]; Hotel San Pietro [pokój, świa- otwarta. —Także kawiarnie i restau-tło i usługa 3 1., drugie śniadanie racye niektóre mają pokoje do na-z winem 2¹/2 1., obiad z winem 4 1. jęcia, jak Caffé Epomeo, Trattoria. całe utrzymanie 8—10 1. dziennie]; del Resorgimento i inne.

Porto d’ischia nazywa się także Bagni d’ischia dla swoich gorących zdrojów solnych, które tu wytryskują i znajdują zastosowanie lecznicze w kilku zakładach kąpielowych, jako to na piazza, obok portu, nawet królewskie Casino w królewskim parku jest dziś zakładem kąpielowym. Port, którego okrągły kształt wskazuje na dawny krater, był niegdyś jeziorem śródziemnem, które dopiero w latach 1853—56 połączono z morzem i przerobiono na port; z grobli portowej piękny widok. W pobliżu na południowy wschód Villa Meuricoffre z pięknym parkiem (resztki lawy z wybuchu z r. 1302).

Droga zwraca się obok żółtego kościoła z jońskiemi kolumnami w górę na lewo („via Quercia“) i wiedzie (wzdłuż niej słupy telegraficzne) przez Monte Tabor (str. 252), skąd piękny widok na Porto d’ischia, zamek Ischia i Procidę. Po drodze Trattoria del Posilipo z terasą nad morzem. W godzinę przybywamy do miejscowości

Hotele (z ogrodami i pięknym widokiem). Na wzgórzu kwadrans od portu: Dombré Grand Hotel Piccola Sentinella ma 36 pokoi po 3—5 1. światło V2 1., I. śniadanie 1 1. 25 c. II. śniadanie bez wina 3 1., obiad bez wina 4Va 1. całe utrzymanie 7—10 I. dziennie. — Hotel Belle-vue 20 pokoi po 2—5 1. świało V2 1. ! usługa V2 1., I. śniadanie IV2 do 2 1., II. śniadanie 3 1., obiad 5 1. (bez wina), utrzymanie całe 8—10 1. dziennie. — Grand Hotel Sauvé, 30 pokoi po 2—3 1., światło 72 1. usługa 72 1., I. śniadanie 1 1., II. śniadanie z winem 272 1., obiad z winem 4 I., całe utrzymanie 7 do 10 1. dziennie.— Hotel Eden, w ślicznem położeniu, pokój ze światłem i usługą 2 1.,

I. śniadanie 1 1. 25 c., II. śniadanie 2 1. 50 c., obiad 3 1. 50 c. (z winem), utrzymanie z winem 6—71. dziennie.— Hotel Quisisana, H. Partenopeo, H. Central (z kawiarnią), wszystkie położone w górnej części miasteczka.—

Casamicciola. W razie podróży Niedaleko portu: Hotel i pensyonat morzem wsiadanie lub wysiadanie Pithecusa, pokoje 2ł/21., II. śniadanie z okrętu 15 c. z pakunkami 20 c. 272 1., obiad z winem 4 1., całe dzien-czółno 1 1.; tragarzowi, gdy zaniesie ne utrzymanie od 6 1. w górę.— kufer do dorożki 20 c., na większą Hotel delle Ternie, obok niżej wy-odległość 40 do 50 c.    mienionych zakładów kąpielowych,

pokoje od 2V2 1. w górę, II. śniadanie 2V2 1., obiad 372, utrzymanie dziennie 6V2—8 1. — Hotel del Ve-suvio, należy do tego samego właściciela, co hotel delle Terme i ceny w obydwóch jednakowe. Oba mają swą klientelę przeważnie wśród włoskich gości letnich i otwarte są dopiero od kwietnia. Dzienne utrzymanie (pension) liczy się dopiero w razie przynajmniej 8 dniowego pobytu. W zimie są otwarte jedynie: Hotel Bellevue, Gr. H. Sauvé i H. Eden.

Powozy: jednokonna dorożka za jazdę 70 c., za godzinę U/2 1., za każdą następną 1 lira, dwukonna 172 1., 2V2, 1., 1 1. Za jazdę dokoła wyspy jednokonna dorożka 6—8 1., dwukonna 12 1.; do Fontana tam i napowrót 7—8 1.

Barki : za godzinę przejażdżki po morzu 2 1., za każdą następną godzinę 1 1. ale tylko gdy osób jest 1—4. Za każdą dalszą osobę 20 c.

Casamicciola liczy 3731 mieszkańców i składa się z rozrzuconych grup domów, które się ciągną od wybrzeża aż do stoków Monte Epomeo w górę. Z wyższych punktów roztacza się wspaniały widok, zwłaszcza na północną część zatoki Neapolitańskiej aż do Wezuwiusza. Miejscowość tę nawiedzały w XIX. stuleciu kilkakrotnie gwałtowne trzęsienia ziemi, mianowicie w latach 1828, 1881, a najsilniejsze 28 lipca 1883. Wtedy to uległy zniszczeniu prawie wszystkie budynki, a ludzi zginęło około 1700. Po tej strasznej katastrofie odbudowano Casam. pod nadzorem rządu. Zdrowe, świeże powietrze i gorące źródła alkaliczno solne, których tu jest obfitość, przywabiają w sezonie od maja do sierpnia wielu gości kąpielowych, ale także na wiosnę i w jesieni pobyt jest tu przyjemny. Główne źródło Gurgitello, wytryska w Vallone Ambrasco 47 m. nad powierzchnią morza, ma temperaturę 64° Celsiusza i znajduje zastosowanie w obydwóch dużych zakładach kąpielowych, Matizi i Belliazzi (30—35 m. nad pow. morza) do kąpiel, tuszów, inhalacyi i t. p. Zakład kąpielowy dla biednych (.Monte della Miseri-cordia), obok portu, może pomieścić 400 osób. Na wysoko położonym cmentarzu Campo Santo, u stóp Monte Rotaro (266 m.), na wschodzie miasta, znajdują się groby osób, które zginęły w czasie katastrofy z r. 1883. Wiele przyjemności sprawia przechadzka pieszo do Forio (prawie 1V2 godz.). Przed hotelem Sentinelia prowadzi ścieżka na lewo w górę przez wyżej położone części miasta, które od trzęsienia ziemi najbardziej ucierpiały, potem idziemy dalej na lewo wygodną, wysoko położoną drogą, skąd piękny widok na wybrzeże.

Gościniec prowadzi do Lacco Ameno, wioski, która od trzęsienia ziemi mniej ucierpiała. Obok wejścia do wioski po lew'ej stronie szkoła robót koszykarskich, dalej piękny kościół pod wezwaniem patronki wyspy, Santa Restituta, której święto obchodzą tu 17 maja, przy oświetleniu pobliz-kiego Monte Vico (115" m.), na którym wznosiła się w starożytności stolica wyspy. Obok dawnego klasztoru i w ogrodzie klasztornym wytryskają źródła gorące, używane do kąpieli parowych. W pobliżu tej miejscowości, sterczy w morzu olbrzymi głaz (Pietra del Lacco), podmywany ustawicznie przez fale, dla swej formy zwany także U Fango (czyli grzyb). — Pół godziny na zachód (od drogi wiodącej do Forio przy ostatnim domu skręca się na prawo) leży Mezza Torre.

ia wy potem

Od Lacco prowadzi droga wysoko ponad strumieniami (pochodzącej jeszcze z wybuchu z r. 474 przed Chr.) w dół do Forio, miasteczka liczącego 7197 mieszkan

ców (niema hoteli !). Tu przybijają do brzegu parowce, idące do wysp Ponza. W uroczem położeniu nad morzem muni-cipio, dawny klasztor Franciszkanów. W niedzielę wielkanocną odbywa się tu malownicza procesya. Wspaniały widok na Monte Epomeo i Punta Imperatore.

Około 2V₂ km. na południe od Forio oddziela się na prawo ścieżka wiodąca do Punta Imperatore (151 m.) tj. do południowo-zachodniego końca wyspy. Obok ubogiej wioski Panza, 1 km. dalej, pojawia się przed nami na widnokręgu w oddali wyspa Capri. Pomiędzy winnicami, skąd piękny widok na południowo zachodnią część wyspy od Punta Imperatore do Punta S. Angelo, (z ruinami zamku, Torre S. Angelo 105 m.), idziemy przez Ciglio stromą drogą w górę, do uroczo położonej wioski, Serrara Fontana (366 m.), gdzie się nam odsłania widok na Buonopane i Testac-cio. Fontana, 452 m. (niema gospody), w oddali widnieje przedgórze Sorrenta. Parowem schodzimy w dół do Buonopane albo Moropano (286 m.), a dalszym parowem znów do rozległej wioski Barano lub Barano'd’ Ischia (217 m.), pięknie położonej wśród bujnych winnic i sadów. Potem idziemy uroczą i bogatą w winnice doliną, pomiędzy wysłańcami Monte Epomeo i pasma gór na południowo-wschodnim brzegu wyspy, w dół, pod starym wodociągiem, przez lawą deWArso, pochodzącą z wybuchu z r. 1302. Widok na Procidę i Capo Miseno, po prawej stronie zamek Ischia. Nakoniec zstępujemy przez piękny las pinel do wybrzeża i zwracamy się albo na prawo do miasta Ischia albo na lewo do Porto d’Ischia.

Na szczyt góry Epomeo można się wybrać z każdej z głównych miejscowości wyspy (2x/₂ do 3 godzin, za wynajęcie konia lub osła 4—5 1. napiwek), najwygodniej jednak z Fontany (powozem z Casamiccioli przez Poto d’Ischia w 2V₂ godz.), z czem można połączyć objażdżkę dokoła wyspy, (wskazane jest zaopatrzyć się w żywność na drogę). Z Fontany można dostać się na wierzchołek góry wygodną ścieżką bez przewodnika w ³/₄ godziny. — Wierzchołek góry Epomeo (789 m.), która się zwała w starożytności Epomeus albo Epopeus, jest od strony północnej prawie prostopadły, z trzech innych stron mniej stromy. Poniżej szczytu góry znajduje się wykuty w tufie wulkanicznym klasztor S. Nicola (767 m.), po którym góra zowie się także Monte S. Nicola. Dawniej przebywało tu kilku mnichów, teraz samotny pustelnik, który częstuje gości winem i Chlebem. O cenę należy się wprzódy umówić, ale zwykle udziela mu się na każdy sposób pewnego wsparcia. Wykute w skale gaierye i schody prowadzą do Belvedere, skąd wspaniały widok dokoła na zatoki Gaety i Neapolu. U stóp wyspa Ischia, na zachód dalekie morze, na wschód wybrzeże Ter-raciny, na południowy wschód Capri, przedgórze półwyspu Sorrento i ponury Wezuwiusz, w oddali zaś widnieją w ciu-żem półkolu śnieżne szczyty Abruzzów. — Stromą i uciążliwą ścieżką można zejść w dwóch godzinach do Forio.

Mieszkańcy Ischii stanowią piękny typ ludzi o cerze bardzo ciemnej, rysami twarzy różnią się od Neapolitańczy-ków, wyraz twarzy mają często szlachetny, są silni i zwinni, uprzejmi, dobroduszni i pełni prostoty, natomiast popędliwi i łatwo wybuchają gniewem. O rozbojach i kradzieżach rzadko tu słychać. Dyalekt mają odrębny i trudno zrozumiały. Kobiety tańczą tarantelę z nadzwyczajnym wdziękiem, być może, że taniec ten jest pozostałością dawnych greckich uroczystości na cześć Dyonizosa na tej bogatej w winnice wyspie. Stąd pochodzi też owa sławna piosnka do tańca: „figliulo cu chi V haif cu chi 1’hai?“- Ukryte wśród winnic i sadów domki przypominają swojemi małemi, na podwórze wychodzącemi izbami i obszernemi podwórzami, na których mieszkańcy znaczną część dnia spędzają, mieszkania starożytne, a to wspomnienie dziejowe, na tle pięknej i wiecznie młodej przyrody, wywiera wrażenie pełne uroku.

Wezuwiusz.

tryczny od Neapolu do Pugliano (patrz wyżej str. 94). Bilet jazdy tam i napowrót kosztuje po 50 c. Od Pugliano aż do dolnej stacyi kolei linew-kowej na Wezuwiusz (7V2 km. w 40 min.) idzie kolej elektryczna zębata, własność firmy Cook, bilet jazdy 5 1. Wreszcie kolej linewkowa na Wezuwiusz tam i napowrót 15 1. (3 godz. wraz z pobytem u krateru). Wszystkie inne koszta i napiwki wykluczone, oprócz taksy, którą należy złożyć przewodnikowi obok krateru, upoważnionemu przez gmi-

17

Do wycieczki na Wezuwiusz należy obrać dzień, o ile możności najbardziej pogodny i piękny. Wielu podróżnych korzysta z wygodnych środków komunikacyjnych, jakie wprowadziła sławna angielska firma Thos. Cook et Son, która wśród nadzwyczaj trudnych okoliczności stworzyła ład i porządek w przeciwstawieniu do dawnego wyzysku podróżnych ze strony tutejszych mieszkańców, Za 21 lirów można odbyć całą tę drogę. Podróżny ma do swego rozporządzenia tramwaj elek-

PRZEWODN1K PO WŁOSZECH.

nç Résina, którego towarzystwo jest lazione? odpowiadające naszemu o-niezbędne. Taksa ta wynosi: dla 1 biadowi) w swej restauracyi i bilet osoby 4 1., dla 2 osób po 3V2 1., dla wstępu do ruin Pompei. W ten spo-3 po 3 1., dla 4 po 2Va 1. Nadto na- sób można połączyć w jednym dniu leży się osobno zapłata za szczegół- zwiedzenie wykopalisk w P. z wy-ne usługi, portantina tj. krzesło do cieczką na Wezuwiusz, co jest je-noszenia, dla słabszych osob zwła- dnak bardzo nużącem i uciążliwem szcza kobiet wskazane, od dworca i jedynie osoby silne i wytrzymałe górnego do krateru (za 10 1. w górę mogą się na taki trud fizyczny i umy-w dół), ajuto tj. wyciąganie w gó- słowy odważyć, rę za pomocą grubego rzemienia, Wycieczki do Pompei i na szczyt od dworca górnego 2 1. Bilety są Wezuwiusza urządza również bardzo do nabycia w biurze firmy Cook na wygodnie i niedrogo biuro podróży piazza dei Martiri nr. 52 w Neapolu „Naples Tours“ E. Pagliarego w Ne-albo w hotelu Suisse w Pompei. Kto apolu, Santa Lucia, które stara się posługuje się drogą przez firmę zaspokoić wszystkie wymagania po-Cook założoną od obserwatoryum drożnych i zasługuje na polecenie, aż do dolnej stacyi kolei linewko- Znajduje się ono w hotelu Eldorado wej (funicolare), nie korzystając Modern w Neapolu. — Właściciel z tejże, musi za to uiścić kwotę 2 1. hotelu Suisse w Pompei dostarcza Gdy góra pokryta jest śniegiem, konia i poganiacza do wycieczki na ustają wycieczki Cooka. Wszelkich Wezuwiusz za 8 1., właściciel Alber-wyjaśnień udziela firma w wymię- go del Sole za 5 1. W tym ostatnim nionem swem biurze na piazza dei hotelu można znaleźć godnego zau-Martiri nr. 52 w Neapolu.    fania przewodnika, Giuseppe Alf ano,

Można jeszcze w inny sposób władającego językiem francuskim dostać się na wierzchołek Wezuwiu- i niemieckim. — Właściciel hotelu sza. I tak B. Fiorenza w Torre Annun- Suisse urządza także wycieczki za ziata, właściciel drogi dla jazdy kon- 21 1., dając powóz z Pompei przez nej od Boscotrecase aż do miejsca, Resinę do dolnej stacyi kolei linew-gdzie się stożek Wezuwiusza zaczy- kowej Cooka, dalszą drogę odbywa na (100 m. niżej wierzchołka), do- się tą koleją, powrót do hotelu w Ne-starcza powozu od Torre Annunziata apolu; za 16 1. powóz do Boscotre-lub od Pompei (restauracya del Ve- case, jazda konno do kolei linewko-suvio obok dworca kolejowego) do wej, dalsza droga tą koleją, powrót Boscotrecase. Dalszą drogę aż do do stacyi kolejowej w Torre Annun-stożka wulkanu odbywa się konno, ziata albo w Pompei; za 12 1. bez Za 15 1. ma się do rozporządzenia po- kolei linewkowej lub drogi Fioren-wóz, wierzchowca, przewodnika i bilet zy, jazda powozem do Casa del dozwalający wstępu na t. zw. „nową Vecchio, a stamtąd konno lub pie-drogę“. Za 22 1. daje firma B. Fio- szo dalej; za 8 1. powóz do Bosco-renza j. w. powóz, wierzchowca,prze- trecase, dalej konno lub pieszo; za wodnika i bilet wstępu na „nową 7 1. tylko konno lub pieszo. Wszę-drogę“, nadto drugie śniadanie (co- dzie prócz tych cen napiwki.

Wezuwiusz, który starożytni poeci jak Lukrecyusz i Wer-giliusz nazywają także Vesevus, wznosi się samotnie wśród równiny kampańskiej niedaleko morza. Wysokość jego nie jest stała, gdyż każdy silniejszy wybuch zmienia kształt góry, według wymiaru z r. 1900 wynosiła ona 1303 m. Północno-wschodnia strona góry nazywa się Monte Somma, a jej wierzchołek, Punta del Nasone, wznosi się 1132 m. ponad powierzchnią morza. Głęboka dolina w kształcie sierpa, t. zw. Atrio del Cavallo, oddziela Monte Somma od właściwego Wezuwiusza, w którego środku znajduje się krater.

Wezuwiusz w starożytności. Na tym rozległym wulkanicznym terenie, który się rozciąga między wyspami Ischia i Procida, górami Solfatara i Monte Nuovo, a między Wezuwiuszem na południowym wschodzie, jest tenże od 300 lat jedynym ziejącym wulkanem. Nie był on jednak zawsze takim, jak to wynika z opisu geografa greckiego Strabona, który żył za panowania Augusta. Opowiada on w ks. V. rozdział 4, że Wezuwiusz pokrywają urocze łąki, prócz samego wierzchołka, który jest zupełnie nieurodzajny, tudzież, że ma on poszarpane brzegi, barwy spalonego węgla, jakby pod wpływem ognia. Z tego wnioskuje ów znakomity geograf, że góra ta miała wprzódy ogień w sobie, który obecnie wygasł i to jest właśnie powodem owej nadzwyczajnej urodzajności jej stoków, podobnie jak Katanę w Sycylii zawdzięcza swe bogate winnice popiołowi, który Etna wyrzuca. — W 50 lat później, bo w lutym 63 r. po Chr., za panowania Nerona, obudziła się znów po dłuższym czasie drzemiąca siła wulkanicznej góry, a straszliwe trzęsienie ziemi wyrządziło znaczne szkody w poblizkich kwitnących miastach, zwłaszcza Herkulanum i Pompei. Trzęsienia ziemi powtarzały się kilkakrotnie, aż za panowania Tytusa nastąpił dnia 24 sierpnia 79 r. pierwszy gwałtowny wybuch, który zasypał całunem lawy Pompei, Herkulanum, Stabiae i kilka mniejszych miejscowości. Wtedy to powstał prawdopodobnie wierzchołek góry, który dziś nazywa się Wezuwiuszem. Jasny i plastyczny obraz owych dni grozy i żałoby pozostawił nam Pliniusz młodszy w dwóch listach (Epist. VI., 16 i 20), pisanych do swego przyjaciela, sławnego historyka rzymskiego Tacyta, podczas gdy wuj jego i przybrany ojciec, Pliniusz starszy, który wówczas dowodził cesarską flotą obok Misenum i przybył do Stabiae celem dania pomocy w niebezpieczeństwie, zginął w czasie tej katastrofy. Jak nam Pliniusz opowiada, poprzedziły wybuch kilkakrotne gwałtowne trzęsienia ziemi, potem nastała nagle straszliwa ciemność, słychać było szum rozhukanego morza, błyskawice rozdzierały gęste obłoki, a na całą okolicę posypał się grad kamieni i popiołu, wraz z nim strumienie roztopionej lawy, tak, iż wszyscy w nieopisanej trwodze byli przekonani, że zbliża się już koniec świata.— Także w r. 203 za Septyma Sewera nastąpił wybuch. Dio

es i|ip|ip|p-|sisS|i|||sp'ii|P'Ł -üSfë?

o ~ÇS₅;g g =r^ 3 =    5:_g-N 2.oP»p O N g g-r>    £.

"lir ii:; »    : sgi:pl:s!H-³1 gi ?;| ICS

l5-sps|l|tsSi:₃‘S=|SH3^3|śag°*^§-s|;?|«4os*|I

sills |gSjS-| g.£“=Æ ~ --g I s s-S5-?l »fUJś» ° s | g ^ ~| p

xts# 1^'i's⁹ sium iRSgiiîsif»! mitait m f P¹ |t|| ÎI lfiHffi!4%ii:fiiiiJ li« Hi lis II

“•N ^    SneSä'«!?^^ ET'g.O,^    s-⁰-« la 5"< “ S'S g^'q g-S'ä&S

S‘ Ł ^ 3 o Trg Ü.c o §T3 ” cE-4 o ÔoÇ'S^’io^Â^r^ira    S P i³ s i»-” a

^3£f    B.5'^ o S r⁻¹ « S2 S. ? 3"b2"' s » S S «S 2. SS--- g<î£ ^ S' f • S o> |-

S..— 5    2f5ow»o>o-w-^2. 833 £5“ ?r“t^Vs

i;* iMlili*sili-ni-t?HKftts-rtijs-ij|s

111 Ia|l: ;iip"i Ifi^i c ?! s i s s ji!in 44i I r

¹¹¹ WSiiäÄfii iWKill

fl> - < 0^.0    o.°“'S-g S-o oo“-^--¹ SS'c^g N 3 og ~S „ »“•» g-w^S- g.

NŁS    ? N o 53 # ë-~3    §3 o' i S c    H P’i'™ o = ■§.-.

ii? igisi?i?ii??iiiiłMl!?sfi!ii!ii mm

rS -•

pary wodnej i tarcia chmur pary i popiołu, także grzmoty i błyskawice. Dym wybuchający z krateru jest mniej lub więcej czarno zabarwiony, stosownie do ilości popiołu, jaką para wodna ze sobą niesie. Łuna, jaką widzimy w nocy i która na czarnem tle tak wspaniałe czyni wrażenie, nie jest płomieniem, lecz odblaskiem, jaki rzuca roztopiona lawa w kraterze na unoszące się nad nim chmury pary wodnej. O powodach zjawisk wulkanicznych istnieją różne teorye i mniemania. To jedno jest pewnem, że woda odgrywa tu doniosłą rolę, gdyż wszystkie wulkany znajdują się w pobliżu morza lub większych jezior śródlądowych, a tylko chwilowem wnikaniem wody do gorącego wnętrza ziemi można sobie wytłómaczyć ogromną ilość pary wodnej, która się w czasie wybuchu objawia. Roztopiona płynna masa, którą ciśnienie pary wodnej z wnętrza ziemi wydobywa, nazywa się lawą, kamienie wyrzucane, kamieniami wulkanicznymi (większe bomby, małe lapilli, całkiem drobne rozpylone popiołem wulkanicznym). Dziś znamy około 50 rodzajów minerałów, które się w lawie znachodzą. Za pudełko z próbkami tychże, jakie ofiarowują przewodnicy, daje się zwykle V2 lira.

Najlepsze mapy Wezuwiusza są sporządzone przez włoski sztab jeneralny w podziałce 1:25000 \z r. 1900, 2V₂ 1.) i 1 :10000, ale tylko stożek centralny, Cono Vesuviano (z r. 1900, 1 1.).

Wejście na wierzchołek Wezuwiusza wynagradza sowicie poniesiony trud wspinania się i sprawia wiele przyjemności, gdyż z jednej strony zajmujący jest widok krateru i jego otoczenia, z drugiej strony roztacza się przed okiem turysty wspaniały widok na kraj i morze, sięgający aż do wysp Ponza i do przedgórza Circeo. Wycieczka ta jest zwłaszcza wtedy zajmująca, gdy wulkan wyrzuca ze siebie lawę, co można z Neapolu łatwo rozpoznać, po unoszących się nad nim obłokach dymu i po nocnej łunie. Wtedy wielu zwiedza Wezuwiusz w nocy. Zresztą nie należy się nigdy wspinać na tę górę w dniach, kiedy wieje scirocco, gdy pogoda niepewna, grozi deszcz lub wieją gwałtowne wiatry, a w zimie, gdy górę śnieg pokrywa, należy się wystrzegać przeziębienia.

Droga kołowa od Portici-Resina, tudzież kolej elektryczna Cooka od Pugliano idą zrazu między bogato upra-wnemi i urodzajnemi polami, ogrodami, winnicami, obok licznych chat wieśniaczych. Z winnic tych wyrabiają wieśniacy wina ciężkie, słodkie, ogniste, które wszystkie objęte są ogólną nazwą Lacrimae Christi. Właścicielom winnic, którzy pieszych przechodni i jeźdźców na to wino zapraszają, należy dać za butelkę 1 L ale o cenę tę należy się wprzódy umówić i wypłacić ją drobną monetą, gdyż reszty tu nie wydadzą. Wskazanem jest napić się tego wina dopiero w czasie powrotu, a nie w czasie wspinania się w górę. — Gdy się kończą mury ogrodowe, otwiera się wspaniały widok. W półtora godziny później: obserwato-ryum meteorologiczne (608 m. ponad powierzchnią morza), na grzbiecie góry Colle Canteroni, dzielącym lawę, która z Wezuwiusza wypływa, na dwie odnogi. Założone zostało w pierwszej połowie ubiegłego stulecia, a pierwszym jego kierownikiem był sławny matematyk i fizyk Melloni (f 1854), Zawiera przyrządy elektryczne i magnetyczne, oraz seizmo-graf do notowania trzęsień ziemi, wynalazek drugiego kierownika obserwatoryum, Palmierego (f 1896), który podczas gwałtownego wybuchu Wezuwiusza z niezwykłem bohaterstwem wytrwał na swym posterunku od 24 kwietnia do 1 maja r. 1872 i mimo groźnego niebezpieczeństwa zapisywał swoje spostrzeżenia i uwagi. Równą odwagę okazał obecny dyrektor, prof. Matteucci (patrz wyżej). U wstępu do budynku, którego zwiedzenie jest dozwolone, widnieje tablica, poświęcona pamięci tych, co zginęli w czasie wybuchu z r. 1872 (patrz wyżej str. 260).

Obok obserwatoryum wznosi się kaplica San Salvatore i nowy hotel o 50 łóżkach, należący do firmy Cook et Son. (Pokój, usługa i światło od 5 1. w górę, I. śniadanie 1 1. 50 c., II. śniadanie czyli t. zw. lunch 3 1. 50 c., obiad 3 1. 50 c., całe utrzymanie dzienne 10—12 1.). Naprzeciw tego hotelu znajduje się wiejska osterya o cenach znacznie niższych. Dotychczasowa restauracya w dolnej stacyi kolei li-newkowej zamieniona została na zwykły bufet. Wszystkie te urządzenia są własnością firmy Cook.

W 5 minut po obserwatoryum kończy się założona przez państwo droga i zaczyna się droga, należąca do kolei linew-kowej, na którą można wstępować jedynie za biletami Cooka. Turyści piesi, którzy chcą całą drogę aż na szczyt odbyć pieszo, schodzą obok domku strażniczego z dróg Cooka i idą ³/₄ godz. po starej drodze aż do podnóża stożka. Kto jednak pragnie drogę skrócić, ten może za nabyciem biletu Cooka (za 2 1.) pozostać na jego drodze aż do dolnej stacyi (Stazione inferiore), gdzie się ona kończy. Jeźdźcy zsiadają z koni u podnóża stożka. Teraz poczyna się mozolne wspinanie na szczyt stożka, co trwa około l¹/^ godz., ale dla zamiłowanych turystów ma pewien urok. Zejście na dół jest o wiele łatwiejsze i można całą tę drogę w dół odbyć po warstwach popiołu w przeciągu pół godziny. Wskazane silne i wytrzymałe obuwie i topór góralski. Przy kraterze, jak już wspomnieliśmy, jest obowiązkiem prawnie przepisanym zawezwać jednego z upoważnionych przez gminę Résina przewodników, za opłatą wyżej wymienionej taksy (str. 258).

Długość kolei linewkowej (ferrovia funicolare) wynosi 820 m., pionowe wzniesienie się górnego dworca (1185 m.) ponad dolnym wynosi 390 m. Jazda w górę i w dół trwa po 12 minut. U górnego dworca oczekują przybyszów urzędnicy Cooka i przewodnicy gminy Résina, poczem idzie się po dość dobrej ścieżce, która wśród popiołów i żużli wiedzie ria szczyt krateru (15 minut). Widok krateru wspaniały, niebezpieczeństwa zazwyczaj niema, chyba gdy kto nieuważnie zanadto się zbliży do wewnętrznej ściany spadzistej albo z winy nieostrożnego przewodnika narazi się na wyziewy siarczane lub kamienie z wnętrza wyrzucane. Czas pobytu u krateru zależy od umowy wszystkich podróżnych, ale nie może przekraczać trzech godzin. Za używanie „por-tantiny“ (str. 258) od górnego dworca do krateru i napo-wrót 10 1. za ajuto 2 1. W razie wybuchów lawy należy zasięgnąć rady u naczelnika stacyi, czy można się zbliżyć do krateru. Do tegoż naczelnika należy się również zwrócić z zażaleniem, gdyby który z przewodników dał powód do skargi, w tym celu należy też zażądać okazania numeru winnego. Za odcisk monety miedzianej w rozpalonej lawie płaci się 25 do 40 centesimów.

Od strony południowej można się dostać najlepiej na Wezuwiusz od Boscotrecase, dokąd się przybywa z Torre Annunziata pieszo w 25 minutach, z Pompei jednokonką ( 1¹/₂ do 2 1.) w ³/₄ godz. Przez winnice i lawą pokryte pola dostajemy się w 2¹/a godz. do stożka, po którym prowadzi w górę zygzakowata droga dla jeźdźców, założona przez B. Fio-renzę. U początku tejże (729 m.) znajduje się restauracya (Casa FLorenza), gdzie są także i pokoje dla podróżnych do najęcia, na wysokości zaś 1193 m. domek, w którym przewodnicy przechowują zapasy żywności dla podróżnych. Ostatnią część drogi (100 m.) odbywa się w sposób opisany na str. 258. Za używanie drogi Fiorenzy płacą podróżni, którzy nie odbywają całej wycieczki jego środkami komunikacyjnymi, 7 1. Ci, co z tej drogi nie korzystają, muszą zsiadać z koni i piąć się na stożek jeszcze 17₄godz., przy-czem należy się kierować nieco na prawo od ścieżki, dogodnej jedynie do powrotu w dół, gdyż w ten sposób znajdujemy pod nogami twardą lawę, co nam ułatwia wspinanie się w górę.

sonę. Droga tamże prowadzi wśród winnic, mijamy kościół i miejsce pielgrzymek 5. Maria di CasteLlo (435 m.), leżący nad brzegiem parowu (Lagno del Purgatorio). Na wysokości 1120 m. znajduje się Croce, miejsce często przez ludność wiejską z okolicy odwiedzane. Wkrótce potem dostajemy się na szczyt Punta del Nasone (1132 m.), skąd wspaniały widok na Wezuwiusz i głęboką dolinę Atrio del Cavallo. Z tego miejsca można w towarzystwie godnego zaufania przewodnika udać się przez pokłady lawy z r. 1872 do obserwatoryum i stamtąd odbyć drogę w dół jednym ze sposobów wyżej opisanych (str. 258).

Kto ma dość czasu, może także przedsięwziąć wycieczkę na Monte Somma (1132 m.), zajmującą dla pięknego widoku, jak też ze względów botanicznych i geologicznych. Jedzie się do stacyi Somma albo Ottajano wązkotorową koleją, która od Neapolu okrąża Wezuwiusz w północnej stronie i obok Torre Annunziata łączy się z główną linią Neapol-Saler-no. W Ottajano dobra gospoda (lo-canda)na piazzaMercato, gdzie także przewodnika można znaleźć. W Somma, skąd droga w górę wygodniejsza, niema żadnej gospody. Z obu tych miejsc można się w towarzystwie przewodnika dostać w 2 godz. na najwyższy szczyt, Punta del Nar

f

*

»

*

--------—

■ -w

-----------

'

*

. *

- * * * * *. .

*

O

<3

Cf

O

*

-----

¥tt

i t? o 2-o

-//

7

■

\v.

I

'..V® w»

«tata

j Tombe sann liche

>\

W

» m: ta

37 Villa dette Colonne

al

Libella

38

A2

Al

Al

Al

Al

15 Tomba, délia Porta

POMPE I

Al

Po działka 1:4000

ÎOO

=aMetry

<50 Tombe dcl/afrmdqlia    05    „ ,, dx Oomêtta

Arriou(LwnveaeJ....... Al GG Terrmio d’ïside,..........

51    Casa, delfaurw    E 5    67 Curia Zszaca ex. Paiaestra

52    „ deUa Jhretn nera;.....X5    t&Tempio di Esculapio alho

53    dei CapiteUißguratL . . JE 5 swiątjnia Zeusa MeilicMosa

51    „ del GranduixvcU Toscana, .E 5    69 Tesnpio dorico.

55 ;

mE

icvdum

\>

ŁJ&

v Porta del \ yVesuvio

aÊ^

Porta dilapua

ta

10

94    Casa détt'Orso.......... F6

95    „ „ di CaprasiusBrûmisG6

96    Lacatojo diWarcisso    F6

SfiBSSÉ*::...:-:::®

99 Damas L. Corneli Dût dûment F 7

s3gaa3gsaaëSëëëëda.saoi5£ig SS2

SR : : SST*:S

102 Du consentes.....................E8

70    Teatroprande scoperto

71    „ „ piccolo

Il Seuola de ’aladiatori......

73    Casa dette Jmaxoni........

74    „ „ diJCarcisso.........

„ diJTdtum.........

„ „ del Granebuca Michele . Tl , dette Danxatrici

78    .    diJTodeslo............

79    .    , diErcole.....

80    ,    deUArgenteria

81    Casa d /naeo e d’Jo

82    . , del Labirmto.........

:

85    ,    , scavi depli sdmxûdL

86    .    Bamtins 'nroerdns

87    Forno e MoUno

88    Casa di dette dd Geometra

89    Casa, dette Ou ade iahe

9? ; : feL, :

cU Ar'ianfui o dei Capi -•telli, coloraii

56    , „ délia Cacda antica. . . .15

57    CasaduMarcoLiurezb es

E5 6

103 Casa délia ReijmajiTJnqhiberrôS3

62

B^SÈSteS

118    „ „ Popidi Prisci F 6

119    Casa deWÀmore punito F 6

120    Tabema Caprasi.......F. 5.6.

Pdemis .

122 Casa di Narine Venere.....G6

„ „ D.Pantherae......GJŁ7.

124    Taberna ALNortl CampantF 6

125    „ O.Sallnstilnv. H6

ta

WJ______.___________VI

taf

gsg

ta

'W

X

29    „ „ dette Vestalv .

30    Bottega di Albino .

31    Basamen to d’un a

E7

Seû

mm

?⁷³ - ¹⁷

È ta L__

”\»I.. r

-JF

!i|

.J.*

loi • -r

fcS

\> &

tata

y\

ta

«I

Üi

p\

. B3

statua . . . .

Parta délia

—:Æa^ata>

(S

ta

ta

'f

leo

>v X,

Diomède

Hôtel

aS

? ta¹“ i

ta,\

to1a®É

méùâ mM ;    ,

fi

i-A

REC

L9.

ni

: Mk

a.

jo

rta>

121

Pt

daHgpnliaSalf

9s Bottega di sapone.

93 Casa dellUmperntore dittmsia

123

Jî l i

G6

1)5

126    ,    . ûüi ScitJd

127    Casa dellAncora

128    „    di Chxanpiounet. C.D.8.

129    ,    dellnDanzatricolà £. 4.

130    „    (C FonUma aMusaicoYTîi.

131    „ „ dlMesctnio.....

132    „    „ a tre piani.....

133    , . del Triclinia F,2.3.

.. •• del Tordln    05

» dellaJieg™ALarp/,m » » dd Simposio    GH 5

del Centen ario „ delleNozze dargento GH 4 „ deiVettii EF3.4 .. .. di Silezio EF 3

. »

iiâi

\ -Y

G8

ta

§m

igSSigi

w-têvÆwW' W)

B#“ ta“ tata .....I w V.....»y„

I \    ś \’\

₈₆ta⁵⁷ \\\ ta «

ip, '

ta

ta

rh

H5

ms

i arm et

'vv

'.A-

ta,

RV

S:

■W

0.

r-

œ

il; - »

, tir

BO

a!

m,

ta

ta

^ ll r

Ś 1 *3a L;

tan

sa

11

a 3 *

—îHI»

ta

Wprowadzony przez senatora Fîoreltego podziat na Regiones i Insulae, tudzież odnośne nazwy uüc są wydrukowane w kolorze niebieskim.

ta

ta

un

W '::ÿ

ggfiP;

aWalĘ- ta⁷

%*>

ta

i o vi¹;

ta

-g

VU

«çt/

67

i ' ti”

.^rrtag. SttMüßd

• mm* '

FtaH

IM

orot

iol

.v

•0

ta

[ecypy

<r.

10»

Por a del Samo

UK

ra

Itei

.ta

r^ASÈmÈÈÊm

- >îi»V :    LL:

tata

PoTta

diNocerai

10

tse

Parta di S t abla

IX. Pompei.

Droga z Neapolu do Pompei.

stępnie okrąża Wezuwiusz, mijając Sarno, Terzigno, Ottajano, SommaVe-suviana. Stanowi przeto dogodne połączenie Neapolu z Pompei. Dworzec tej nowej kolei w Pompei znajduje się w pobliżu Porta di Nola, która z tego powodu tworzy obok Porta Marina drugi wchód do wykopalisk pompe-jańskich, dla wygody podróżujących tą koleją (por. str. 269). W czasie strasznej katastrofy w kwietniu 1906, kiedy to wybuch Wezuwiusza poczynił w całej okolicy ogromne spustoszenia, u-cierpiała nieco i ta kolej i przestała częściowo funkcyonować, wkrótce jednak reaktywowali ją napowrót. Obok dworca kolejowego linii Circumve-suviana zbudowali właściciele hotelu Suisse w Pompei piękny domek „Chalet Nidia“, gdzie się znajduje restauracya (patrz str. 268). — Do Torre Annunziata można także jechać z Neapolu parowcami Północno niemieckiego Lloydu, idącymi do Capri, które tam się zatrzymują. Z Neapolu do Torre Annunziata 3 1. (tam i napowrót 4 1. 50 c.), z Torre Annunziata do Sorrento 3 1. (tam i napowrót 5 1.), do Capri 6 1. (tam i napowrót 9 1.). Przy wsiadaniu na okręt i wysiadaniu 20 c. Z miejsca wylądowania do Pompei 14 minut jazdy powozem.

Przestrzeń z Neapolu do Pompei (24 km.) przebywa kolej w 50 minutach za (I. kl.) 2 1.80 c., (II. kl.)

1 1. 95 c., (III. kl.) 1 1. 30 c. Bilety tam i napowrót kosztują: (I. kl.) 4 1. 30 c.,

(II. kij 3 1. 10 c., (III. kl.) 1 1. 85 c. —

Z powodu znacznej odległości dworca kolejowego w Neapolu od miasta jadą niektórzy powozem aż do P., co jednakże w czasie gorących dni i posuchy jest nieprzyjemne z powodu wielkiego prochu. Jazda powozem trwa 2—3 godz. i kosztuje 101. za jednokonkę, 20 1. za powóz dwukonny; osobno napiwek. — Tramwaj elektryczny do Torre del Greco idzie z Neapolu od strada Municipio przez piazza del Municipio, strada del Piliero, obok Castello del Carminé aż do t. zw. Granili, następnie przez S. Giovanni a Teduccio do Portici-Resina (u wejścia do wykopalisk Herkulanum przystanek), stąd zaś do Torre del Greco. (Wozy te, na których napis i światło zielone, odchodzą co 20 minut). — Od lipca r. 1905 funkcyonuje kolej elektryczna t. zw. ferrovia Circumvesu-viana, która należy do prywatnego towarzystwa „Società privata anonima“. Idzie ona z Neapolu przez Portici, Pugliano, Torre Annunziata, do Pompei, Valle di Pompei, a na-

Kolej z Neapolu do Pompei-Salerno idzie zrazu między dwoma rzędami domów i przekracza potem rzekę Sebeto, opiewaną przez starożytnych poetów, której łożysko często wysycha i która zamyka Neapol od wschodu. Z prawej strony widok na morze i przestronny czerwony budynek t. zw. Granili, duże spichlerze i koszary. Widok wstecz na zamek S. Elmo. Jest to okolica dokoła gęsto zaludniona.

Po lewej stronie (4 km. od Neapolu) rozrzucone domki wioski San Giovanni a Teduccio, już w obrębie straszliwej działalności Wezuwiusza. Służy ona za miejsce pobytu letników, a domy jej mają dachy o dziwnym kształcie, przypominające daleki Wschód. Z prawej strony odsłania się przed nami Neapol z Posilipem, z tyłu góry Ischii, wprost przed nami Capri, dalej półwysep sorrentyjski. W pobliżu morza

(8 kilometrów) stacya Portici Trattoria: Asso di Coppa, restau-(równocześnie stacya Resiny). Hotel racya dobra i czysto utrzymywa-i pensyonat Bellevue, pokoje 2—5 na, o ceny należy się wprzódy lirów, całe utrzymanie 8—10 lirów, umówić.

Portici jest to piękne miasteczko z malowniczym portem i zgrabnemi i gustownemi willami, które zdają się zapraszać na willegiaturę. Liczy 14329 mieszkańców. Gościniec z Neapolu do Salerna przecina całą tę miejscowość wzdłuż i przechodzi przez podwórze rozległego pałacu królewskiego, który założył na lawie w r. 1738 Karol III. W zaniedbanym nieco parku zamkowym, sięgającym aż do Granatella nad morzem, znajduje się obecnie akademia rolnicza. Uwagę przejezdnego zwracają ogromne masy makaronu, tej ulubionej potrawy południowego Włocha, rozwieszone do schnięcia.

Z Portici łączy się po drugiej stronie zamku miasto Résina, mające 20152 mieszkańców. Jest ono zbudowane na strumieniach lawy, które pogrzebały starożytne Herkulanum i na późniejszych z r. 1631. Obok Portici roztacza się z okien wagonu przepyszny widok na zatokę Neapolitańską z zamkiem dęli’Ovo i z Pizzofalcone, w górze Camaldoli, na dalekiem tle przedgórze Misenum i góry Ischii. Po lewej stronie majestatyczny Wezuwiusz i Résina. Krajobraz ożywiają gaje oliwne, kaktusy i tu i ówdzie malowniczo rozprószone pinele. Willa Faworita, obok której leżało niegdyś Herkulanum ; tu mieszkał kilka lat kedyw egipski, Izmail basza, zdetronizowany w r. 1879.

rę, I. śniadanie IV2 1., II. śniadanie bez wina 3 1., obiad bez wina 5 1., dzienne utrzymanie bez wina od 8 1. wzwyż. — Hotel Eden, pokój, światło, usługa 3—4 1., całe utrzymanie 7—8 1. dziennie. — Pensyonat Belvedere na Corso Vittorio Emanuele, 6 1.).

(12 km.) Torre del Greco. (Gospody: Grand Hotel Santa Teresa, bardzo wygodnie urządzony, ogrzewanie centralne, w zimie odwiedzany przeważnie przez cudzoziemców, w lecie przez Włochów, którzy tu przybywają dla kąpieli morskich.

Pokój, światło, usługa od 4 1. w gó

Miasto to liczy 35328 mieszkańców i budowane jest całe na Jawie. Groźne sąsiedztwo Wezuwiusza wycisnęło tu swoje piętno i wszędzie są widoczne ślady spustoszeń, na jakie ta miejscowość była tak często wystawiona. Ale po każdej takiej katastrofie powstają nowe budynki i miasto zaludnia się na nowo, dlatego też, wobec częstych tych wypadków, powiada Neapolitańczyk żartobliwie : „Napoli fa i peccati e la Torre li paga“. W czerwcu obchodzą tu wielkie święto ludowe dei quattro altari, na pamiątkę zniesienia rządów feudalnych w. r. 1700. Poszarpana masa bazaltowa służy za molo dla mniejszych statków. Kwitnie tu ożywiony handel korali, a szlifowanie korali stanowi główną gałąź przemysłu miejscowego. Corocznie w kwietniu odpływa stąd znaczna ilość łodzi na wybrzeże afrykańskie i sycylijskie na połów korali i powraca do domu w listopadzie.

Kolej przechodzi przez Torre del Greco, a potem idzie znów wzdłuż morza. Piękny widok na wybrzeże Sorrenta i Capri, z lewej strony na Wezuwiusz. Na jednym z przedhistorycznych bocznych kraterów tego wylkanu, wznosi się (zniesiony obecnie) klasztor Kamedułów, Camaldoli delta Torre (185 m.), zabezpieczony położeniem swojem przed strumieniami lawy. Dalej ciągną się rozległe kamieniołomy w lawie z r. 1767, które zaopatrują Neapol w kamienie brukowe dla ulic i placów.

(20 km.). Torre Annunziata, stacya Cittä, miasto mające 28084 mieszkańców i mały port. Kwitnie tu przemysł, a liczne fabryki wyrabiają maccaroni, specyał kuchni włoskiej. U malowniczego wybrzeża liczne łodzie. Piękny widok na przystań i miasto Catellammare.

(22 km.). Torre Annunziata, stacya Centrale, ważny punkt węzłowy, gdyż stąd oddziela się na południe kolej do Castellammare i do Gragnano, na północ kolej do Caserty.

Główny szlak kolejowy zwraca się w kierunku południowo-wschodnim ku lądowi, a wkrótce ukazują się przed nami białe pagórki popiołu, pochodzące z wykopalisk pom-pejańskich i przybywamy do (24 km.) stacyi Pompei.

Jak już wyżej wspomnieliśmy kracza rzekę Sebeto przez most (str. 265), można odbyć drogę z Nea- della Maddalena, przechodzi obok polu do Pompei powozem. Gości- wymienionych wyżej Granili (str. 265), nieć wiedzie przez wschodnie przed- potem ciągnie się wybrzeżem, które mieście Neapolu, opuszcza miasto jest do Torre del Greco tak wypeł-obok Castello del Carminé i prze- nione domami i willami, że wyglą-lowidłami w stylu starożytnych pom-pejańskich. Jest on znacznie mniejszy od poprzedniego, liczącego 40 pokoi, ale również wygodny. Całe utrzymanie dzienne od 6 1. w górę, I. śniadanie 1 1., II. z winem 2. 1. 50 c. do 3 1., obiad 4 1., pokoje od 2 1. 50 c. w górę. Właścicielka p. Samueli, Niemka.

dem swym przypomina długą ulicę miejską. Wszędzie widzimy tu mac-caroni rozwieszone do schnięcia. Przybywamy do wioski S. Giovanni a Teduccio (str. 266), z którą się łączy z lewej strony miasteczko la Barra, odwiedzane licznie jako uzdro-jowisko klimatyczne, następnie do Portici i do Resiny, które się ciągną wzdłuż gościńca na przestrzeni przeszło 3 km. Po drugiej stronie królewskiego zamku, przez którego podwórze prowadzi gościniec, leży granica między temi dwoma miastami. W Resinie na prawo wchód do wykopalisk herkulańskich (scavi di Er-colano), o których później obszerniej pomówimy, za nim na lewo droga kołowa na Wezuwiusz. Po prawej stronie la Favorita z pięknym parkiem (str. 266).

Do Torre del Greco gościniec przewija się między domami i mu-rami ogrodowymi, dopiero po tern miasteczku odsłania się widok na obie strony. Jazda powozem z Neapolu do Pompei trwa 2—3 godzin i kosztuje 10 1. (jednokonka), 20 1. (dwukonny powóz), prócz tego osobno napiwek.

Najdawniejszy z tych 3 hoteli, ale w ostatnich czasach wielce zaniedbany, jest Hotel Diomède, (właściciele bracia Prosperi, ale obecnie ma być sprzedany). Pokoi 15 od 2 1. w górę, światło 1., usługa V2 1.,

I.    śniadanie 1 1., II. z winem 2Va—3 1.,

obiad z winem 3V2—4 1., utrzymanie dzienne od 5 1. w górę. — Nieco oddalony od wejścia do wykopalisk, obok amfiteatru, znajduje się stary hotel, Albergo del Sole, o 15 pokojach. Urządzony wprawdzie skromnie, ale wygodny, od długiego czasu stanowi ulubione mieszkanie archeologów i artystów, którzy dla stu-dyów do P. przybywają. Ceny umiarkowane, gdyż pokój, światło i usługa kosztują 1    1., I. śniadanie ³/4 1.,

II.    z winem 2—2V2 1., obiad z winem 3 1., utrzymanie dzienne 5 1., w razie

.    dłuższego pobytu 4V2 1.

Pompei.    Jeszcze dalej, w pobliżu stacyi

Prócz tego znajduje się w P. re-stauracya „Dw Vésuve“ (obok dworca kolejowego w P.). Dobra kuchnia francuska, II. śniadanie (lunch) 2 do 3 I. Właściciel B. Fiorenza, do którego należy zygzakowata droga na Wezuwiusz, dla jeźdźców założona, zajmuje się urządzaniem wycieczek na wierzchołek Wezuwiusza (porównaj wyżej str. 258).

Sklepy ze starożytnościami, malowidłami i imitacyami przedmiotów wykopanych, fotografiami, kartkami illustrowanemi i innemi miątkami, znajdują się Suisse (patrz wyżej) 1

Hotele: W pobliżu dworca ko- kolejowej Valle di Pompei, wznosi lejowego znajdują się trzy elegan- się Albergo Nuova Pompei, pokoje cko urządzone hotele, a mianowi- od^ IV2 do 3 1., II. śniadanie z winem cie: Hotel et Grand Restaurant od IV2 do 2 1., obiad z winem 2V2 do Suisse, wykwintny i cieszący się po- 3V21., utrzymanie dzienne czyli „pen-wszechnem uznaniem, ktorego wła- sion“ 6 1. Głównie odwiedzany przez ściciel A. Item, rodem ze Szwajcaryi, pielgrzymów włoskich, dla cudzo-jest również współwłaścicielem ho- ziemców nie odpowiedni, telu Isotta et Genève w Neapolu. |

Piękne pokoje i wyborna kuchnia, całe utrzymanie dzienne 6—8 1. Pokoje ze światłem i usługą 2—4 1. od osoby, I. śniadanie 1—IV2I., II. śniadanie bez wina 3 1., obiad bez wina 4 1. Właściciele hotelu Suisse (Item i Cappuccio) założyli w r. 1905 obok dworca kolei Circumvesuviana, w pobliżu Porta di Nola, restauracyę „Chalet Nidia“ (por. str. 265). Colazione kosztuje tam 3 1., pranzo 4 1. bez wina, pokoi do najęcia niema.

pa-

hotelu

Chalet

Niedaleko od hotelu Suisse wznosi się nowo założony, elegancki Grand Hotel Pompei, ozdobiony ma-

Suisse obok dworca kolejowego, właściciel Osta Russi.

Dorożki. Taryfa jednokonnej dorożki do Castellammare 2 1., dwukonnej 4 1. Do Sorrento 6 wzgl. 10 1. Do Neapolu 6 1. wzgl. 10 1. Do Salerno 8 1. wzgl. 12 1. Do Amalfi 12 1. wzgl. 20 1.

Wchód do odgrzebanego miasta oddalony jest około 200 kroków od dworca kolejowego Pompei i znajduje się tuż obok hoteli Diomède

1    Suisse. Jest to t. zw. Porta Marina. (W r. 1904 i 1905 tworzyła czasowo Porta Stabiana wchód do wykopalisk, gdyż Porta Marina była zamknięta z powodu przedsięwziętych obok niej poszukiwań. Dla podróżujących koleją ferrovia Circumve-suviana otwarty został w r. 1905 II. wchód przez Porta di Nola, patrz str. 265). Po lewej stronie kasa. Bilet wstępu kosztuje od r. 1906 po

2    1. 50 c. od osoby, a nadto trzeba płacić osobno przewodnikowi, gdy się go zażąda, po 2 1. za godzinę. Dawniej płaciło się za wstęp po 2 liry od osoby, a każdemu towarzystwu, a nawet pojedynczym osobom przydzielano przy kasie przewodnika bezpłatnie, obowiązanego otwierać wszystkie domy i udzielać potrzebnych wyjaśnień. Przyjmowanie napiwków jest przewodnikowi wzbronione. Niektórzy z nich znają języki obce. Ewentualne zażalenia należy wpisać do przeznaczonej na to księgi, którą obowiązany jest przedłożyć na żądanie nadzorca (ispettore inge-gnere). W czwartek, tudzież 15. listopada, jako w dzień św. Feliksa z Noli, wstęp wolny,ale mimo to nie jest korzystnem zwiedzać w dzień ten Pompei, gdyż wtedy wszystkie domy, zawierające cenniejsze malowidła i muzeum są zamknięte. W następujących dniach są ruiny w Pompei wogóle zamknięte i niedostępne: w dzień Nowego Roku, w niedzielę wielkanocną, w pierwszą niedzielę czerwca, w święto Bożego Ciała, 8-go września, 8-go grudnia i w I. dzień Bożego Narodzenia.

Zwiedzać można wykopaliska pompejańskie od 7-mej godz. z rana do 5-tej (w sierpniu i wrześniu 6-tej) godziny wieczorem. Po 3-ej godzinie po poł. nie wpuszcza się jednak już nikogo. Ci, co się śpieszą, mogą w dwóch godzinach obejść całe miasto, ale uzyskają w ten sposób tylko powierzchowny obraz jego, kto zaś chce odnieść wrażenie trwalsze, winien poświęcić na zwiedzenie tych wykopalisk przynajmniej 5 godzin. W takim razie wskazanem jest przeczytać poprzednio opis tych wykopalisk i zwiedzić Muzeum w Neapolu, zwłaszcza sale jego, które zawierają malowidła pompejańskie, bronzy i marmurowe rzeźby, drobne sprzęty i naczynia, tudzież model korkowy wykopanych części Pompei. Praktyczny turysta, który pragnie kilka godzin spędzić wśród tych ruin, zaopatrzy się w przekąskę, gdyż kto te ruiny opuści, musi za powrotem nabyć powtórny bilet wstępu. Prawdziwą przyjemność sprawia dopiero kilkakrotne zwiedzenie tych wykopalisk. Połączenie odwiedzin tych ruin z wycieczką na Wezuwiusz w jednym dniu w ten sposób, że się na tę ostatnią przeznacza przedpołudnie, na ruiny pompejańskie zaś popołudnie, jest bardzo nużące, wyczerpuje siły fizyczne i umysłowe i dlatego też turystom, którzy przecież podróżują dla przyjemności, doradzać go nie możemy.

Artyści, literaci piszący o sztuce, krytycy, profesorowie archeologii i badacze starożytności, otrzymują wMuseo Nazionale w Neapolu, w biurze „Ufficio d’informazioni“, po na-leżytem wylegitymowaniu się, bilet wolnego wstępu do wykopalisk pom-pejańskich i zezwolenie na sporządzanie kopii i rysunków. Zezwolenie to i wolny bilet mają ważność na 30 dni, po upływie tego czasu należy je odnowić. Prośba o nie winna być wniesiona na piśmie i opatrzona wstempel za 60 c. Gdyby zaś chcieli otrzymać zezwolenie na bezpłatny wstęp do wszystkich muzeów, gale-ryi, zbiorów, pomników i wykopalisk w całem państwie włoskiem, tj. t. zw. permesso generale, winni wnieść do ministerstwa oświaty (Ministem délia Pubblica Istruzione)

w Rzymie (na piazza Minerva) prośbę na papierze, opatrzonym znaczkiem stemplowym za 1 1. 20 c. i dołączyć do niej swą fotografię, tudzież odpowiednie dokumenty. — Pozwolenie na zwiedzenie ruin pompejań-skich wieczorem, przy oświetleniu księżyca, który to widok sprawia niewygasłe wrażenie, można otrzymać tylko wyjątkowo na szczególne polecenie.

dzibę w Scafati, tak, iż wszystkie odnośne stacye kolejowe leżą w okręgu tego urzędu. Władze w Scafati wykonują też w pierwszej instancyi nadzór nad różnemi gałęziami służby publicznej i do nich mogą się podróżni udawać z ewentualnemi zażaleniami. W Pompei nuova istnieje towarzystwo przewodników i posłu-gaczów, zatwierdzone przez ministerstwo (Società di guide e servi di piazza). Kierownictwo tego towarzystwa znajduje się w Albergo del Sole Pacilea Gerarda, gdzie jest również wyłożona, urzędownie zatwierdzona taryfa usług, wykonywanych przez członków towarzystwa. Nadto znajduje się w wymienionym hotelu księga zażaleń, gdzie obcy turyści mogą wpisywać swoje skargi na przewodników i posługaczy z powodu niedotrzymania przyjętych na siebie obowiązków, dręczenia zwierząt lub innych wykroczeń.

Ruiny pompejańskie czyli Pompei vecchia zostały uznane jako własność państwa, monumento na-zionale i służbę wewnętrzną tamże pełnią dozorcy, ustanowieni i opłacani przez rząd. Obok tych wykopalisk utworzyła się w nowszych czasach osada, Pompei nuova, która się rozciąga od stacyi kolejowej tejże nazwy aż do Valle di Pompei. Te dwie miejscowości tworzą wraz z są-siedniem Scafati jedną gminę, której urząd municypalny ma swą sie-

Kogoż nie przejmuje dreszcz wzruszenia, gdy się zbliża do tego miasta, odgrzebanego po 17 wiekach z głębokiego snu śmierci, które swym urokiem przywabia podróżnych daleko więcej, aniżeli cudowny klimat i pomarańczowe gaje Neapolu! Przeszłość wywiera na umysł człowieka wpływ, któremu się nikt oprzeć nie zdoła. Dlatego też najpiękniejsze kraje, najbardziej czarowne okolice na świecie, gdy ich nie okraszają wspomnienia dziejowe, czar poezyi i urok tradycyi i gdy ich nie zdobią starożytne ruiny, nie pociągają ku sobie z taką potęgą i mocą, jak te kraje, z którymi się wiążą wspomnienia przeszłości. W południowych Włoszech zwłaszcza przedstawiają owe ruiny uroczy obraz, nie czynią one, jak budynki nowoczesne, wrażenia tworów rąk ludzkich, lecz zlewają się poniekąd z bogatemi winnicami, bujną zielenią, cichym strumieniem i wogóle całą tą bogatą przyrodą południową w jeden jednolity i pełen przecudnej harmonii krajobraz. I dlatego też urocze te miejsca, które budzą owe wspomnienia, łagodzą swym czarem smutek, wywołany wrażeniem znikomości wszystkich tworów ludzkich, gdyż przyroda rzuca tu na dawne ruiny i zwaliska wspaniałą szatę swej nieśmiertelnej młodości, a słońce południowe złoci je swymi promieniami.

Ze wszystkich ruin, w które Włochy są tak bogate, najwięcej ciekawości budzą ruiny starożytnego miasta Pompei.

W Rzymie bowiem oglądamy jedynie szczątki pomników publicznych, w których znajdujemy ślady życia państwowego i publicznego tych wielkich zdobywców świata, w Pompei natomiast odsłania się przed nami całe życie prywatne, codzienne starożytnych Rzymian w swych najdrobniejszych szczegółach. Wulkan, który pokrył całe miasto całunem lawy, zachował je od zniszczenia, któremuby w innym razie domy te w ciągu wieków niechybnie musiały uledz. W ten sposób przechowały się po dzisiejszy dzień w całej swej piękności malowidła ścienne, mozaiki posadzek i posągi i mogliśmy poznać dokładniej przedmioty, służące niegdyś do codziennego użytku. Znaleziono tu amfory, w których zaschło wino, zapasy mąki, chleb zwęglony, kurze jaja, figi i inne owoce, ości ryb, a wreszcie szkielety koni, psów i —ludzi. Tu i ówdzie widnieją jeszcze na ścianach domów niekształtne napisy, kreślone ręką starożytnego obywatela pompejańskiego, które także na amforach widzieć można. Bruk ulic zawiera jeszcze brózdy, wyciśnięte kołami starożytnych wozów — słowem nigdzie nie można znaleźć podobnego obrazu życia, przeciętego tak nagle nielitościwą ręką śmierci, które napowrót obudzone zostało w swej dawnej formie, gdyby na wieki skamieniałej, by nam opowiadać o cudach i tajemnicach dawno ubiegłych czasów. Cisza grobowa, która panuje w ulicach tego umarłego miasta, prawie całkiem zachowanego, przejmuje smutkiem i grozą, zdaje się, że lada chwila mają się pojawić mieszkańcy tych domów i powitać przybysza. Martwe ruiny starożytnego miasta, jak gdyby wczoraj opuszczonego, na tle oddychającej bujnem życiem przyrody, to obraz godzien pendzla najsławniejszego artysty, lutni największego poety. Widok ten natchnął też znakomitego powieściopisarza angielskiego, Bulwera, do napisania pięknej powieści historyczno fantastycznej „Ostatnie dni Pompei“.

Wykopaliska pompejańskie pozostaną zawsze miejscem pielgrzymek miłośników i badaczy starożytności, gdyż nigdzie indziej nie będą oni mogli tak dokładnie poznać tajników życia domowego i rodzinnego dawnych Rzymian, ale będą one także upragnionym celem podróży wszystkich inteligentnych ludzi, dla których wyobraźni te puste ulice i piękne ruiny miasta, przed 18 wiekami zasypanego, posiadają niepospolity urok. Słusznie powiada Goethe, że wiele się zdarzyło nieszczęść na świecie, ale rzadko któremu

mamy zawdzięczać tyle przyjemności, co owej straszliwej katastrofie. Sławny poeta rzymski, epigramatyk Markus Valerius Martialis, który żył w owych czasach, opiewa w podniosłych rymach dawną piękność zasypanego lawą miasta i ubolewa nad jego zniszczeniem. Podajemy odnośny ustęp w przekładzie (IV, 44):

„Oto Wezuwiusz, który niedawno jeszcze ocieniały winne liście, tu wyciskano sok szlachetny z winogron. Oto wzgórza, które Bachus przekładał nad nizejskie ; tu tańczyły wesoło chóry Satyrów. I Wenera miała tu swą siedzibę, milszą jej nad Lacedemon. Tu jest miejsce, sławne z powodu świątyni Herkulesa. A teraz wszystko zburzone i zasypane popiołem. O bogowie ! żałujecie zapewne sami, żeście tego dokazać potrafili!“.

Pogląd historyczny.

Pompei przed zniszczeniem. Kiedy Pompei założone zostało, na pewne oznaczyć nie można, szczątki jednak najdawniejszego budynku tego miasta, świątyni doryckiej, zdradzają styl VI. wieku przed Chr. i świadczą, że Pompei już w owym czasie istniało. Najdawniejszymi mieszkańcami jego byli Oskowie, szczep, którego język, spokrewniony z łacińskim, lecz w wielu względach od niego się różniący, . znany nam jest tylko z kilku znalezionych napisów. Nazwę miasta wywodzą niektórzy od słowa „pompę“, oznaczającego w języku Osków liczbę pięć.

W r. 420 przed Chr. zajmują miasto spowinowaceni ze szczepem Osków Samnici, którzy opuścili swe górskie siedziby i posunęli się ku brzegom morza. Dawne ponure mieszkania Osków ustępują miejsca pięknym i wygodnym domom w stylu czysto doryckim, miasto otrzymuje ulice równe i brukowane, powstają wspaniałe świątynie i gmachy publiczne, Pompei przybiera kształty, w jakich się nam dziś okazuje. Oskowie i Samnici zostają pod wpływem greckich kolonii w południowej Italii i kulturą wysoko rozwiniętą przewyższają współczesnych Rzymian J). Wskutek

*) Podanie, jakoby Herkules założył Pompei, potwierdza mniemanie, że dawni mieszkańcy tego starożytnego miasta przejęli się kulturą i cy-wilizacyą helleńską. Z pisarzy rzymskich wspominają o niern Strabo, Pliniusz, Pomponiusz Mela, Statius, Suetonius, Cycero (który jedną ze swych licznych posiadłości w tamtych stronach nazywa pompejańską), Tacyt

wojen samnickich w latach 342—290 dostają się posiadłości Samnitów pod panowanie Rzymian, na razie w łagodnej formie przymierza z zachowaniem samodzielności na wewnątrz. Dopiero później, gdy Samnici wraz z innymi sprzymierzeńcami powstali do walki z Rzymianami (wojna w r. 90—88 przed Chr., w r. 89 Sulla oblega Pompei) i gdy podczas wojen domowych stanęli po stronie demokratów, Ma-ryusza i Cynny, przeciw partyi arystokratycznej, która odniosła zwycięstwo, staje się Pompei w r. 80 przed Chr. miastem zupełnie rzymskiem i otrzymuje kolonię weteranów pod P. Sullą, bratankiem dyktatora.

Od tego czasu przybiera też Pompei nazwę Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum od nazwiska rodzinnego dyktatora Sulli i od bogini Wenery, której tenże szczególniejszą cześć oddawał i która teraz pod imieniem Venus Pompeiana staje się bóstwem opiekuńczem miasta. Równocześnie zaś zakładają wypędzeni przez weteranów rzymskich obywatele pompejańscy przedmieście, które otrzymuje od przydomka dyktatora nazwę Pagus Felix, a później na cześć cesarza Augusta, nazwę Pagus Augustus Felix.

Z napisów w Pompei znalezionych, mamy wiadomość o następujących urzędach i władzach miejskich:

I) z czasów przedrzymskich.

1)    Kombenniom (conventus), zgromadzenie, niewiadomo jednak, czy ludu, czy członków rady.

2)    Medix, także medix tovtiks, naczelnik miasta.

3)    Kvaisstur (kwestor), prawdopodobnie kasyer miejski.

i Seneka. Ten ostatni opisuje szczegółowo trzęsienie ziemi z dnia 5. lutego r. 63 po Chr., które wyrządziło temu miastu znaczne szkody. Katastrofa ta, która w porze zimowej rzadko się zdarza, nastąpiła za konsulatu Regulusa i Wirginiusza. Pliniusz opowiada, że niejaki M. Erennius, duumvir pompejański, ugodzony został w Pompei piorunem z pogodnego nieba. Suetonius opisuje śmierć Druzusa, syna Klaudyusza, zaręczonego z córką Sejana. Przebywał on w Pompei i zginął tu w ten sposób, że bawiąc się gruszkami, podrzucał je w górę i chwytał ustami, a jedną z nich się udławił. Tacyt opowiada, że za czasów Nerona przyszło do gwałtownego sporu między obywatelami pompejańskimi, a mieszkańcami Nucery (w r. 59 po Chr.), którzy przybyli do Pompei oglądać widowisko w amfiteatrze. Rozgniewany tern Nero zabronił Pompejanom na 10 lat urządzania takich widowisk. Malowidło w Museo Nazionale w Neapolu, o któ-rem wspominaliśmy wyżej (str. 187) przedstawia tę walkę. Wkrótce potem nastąpiło wymienione wyżej trzęsienie ziemi z r. 63 po Chr., a w 16 lat później straszliwy wybuch Wezuwiusza i zniszczenie miasta.

18

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

4) Dwóch adilis (edylowie), do których urzędowego zakresu należało także zakładanie dróg i nadzór nad niemi.

II.) Za panowania Rzymian (od r. 80 przed Chr.).

1)    Decuriones, rada gminna.

2)    Duumviri iuri dicundo (sędziowie), dwaj urzędnicy, którzy po miastach wolnych i osadach mieli urząd, równający się władzy konsulów w Rzymie i wykonywali władzę sędziowską.

3)    Dwaj edylowie, którzy sprawowali policyę drogową, targową i budowlaną. Duunwirów i edylów obejmowano niekiedy łączną nazwą Quattuorviri.

4)    Duumviri quinquennales byli to duumviri w każdym piątym roku ; załatwiali oni czynności skarbowe, w Rzymie cenzorom przydzielone i zajmowali się re-wizyą listy obywateli i radnych miasta.

Wszystkich tych urzędników wybierali obywatele

miasta.

5) Praefecti iure dicundo. Byli to duumviri mianowani przez Radę miejską w wypadkach, gdy wybór nie przyszedł do skutku lub też urząd z innego powodu był opróżniony albo przez cesarza lub członka domu cesarskiego, gdy on przyjął wybór na duumvira lub na Quinquennala (np. Kaligula w r. 34 i 40 po Chr.).

Nadto należy tu wymienić następujące kollegia kapłańskie:

1)    Kapłanki Cerery i Wenery.

2)    Kapłan (flamen, sacerdos) Augusta. Z kapłanów późniejszych cesarzy znany jest kapłan Nerona, który miał jeszcze jako następca tronu swego kapłana.

3)    Augustales, kollegium składające się z wyzwoleńców i służące kultowi cesarskiemu.

4)    Ministri Augusti, Mercurii, Maiae.

5)    Ministri Fortunae Augustae.

6)    Magistri . z przedmieścia Pagus Augustus Felix,

7)    Ministri l wszystkie trzy kollegia poświęcone

8)    Pagani I    kultowi cesarskiemu.

Pompei było bogatem miastem handlowem. Położone

nad obfitą w wodę rzeką Sarnus, niedaleko morza, które w starożytności było o wiele bliższe miasta, aniżeli dzisiaj, tworzyło ono naturalny port dla całej równiny, leżącej na południowy wschód od Wezuwiusza i wymienioną rzeką

przerżniętej. Przedmiotem wywozu były głównie jarzyny i wino. Od czasu cesarza Augusta, staje się Pompei ulubio-nem miejscem pobytu znakomitych Rzymian, którzy przywabieni pięknem położeniem miasta i wybornym klimatem (gdyż świeże wiatry morskie łagodziły letnie upały), budują tu swoje wille. Pewne wiadomości mamy jednak tylko o pobycie tamże Cycerona i cesarza Klaudyusza. Wszelako nazwa willi w r. 1763 wykopanej „willą Cycerona“, nie jest niczem uzasadniona i polega na hipotezie. — Liczby mieszkańców starożytnego miasta nie można na pewno oznaczyć, w czasie największego rozkwitu można przyjąć 20000—30000.

Zasypanie Pompei. Obudzenie się wulkanicznej działalności Wezuwiusza poprzedziło w r. 63 po Chr. dnia 5-go lutego gwałtowne trzęsienie ziemi, które zburzyło wiele domów i pozostawiło ślady dziś jeszcze widoczne. Jeszcze Pompejanie byli zajęci odbudowywaniem i naprawą uszkodzonych budynków, przyczem wystąpiła na jaw niezwykła hojność prywatnych osób, gdy dnia 24 sierpnia 79 r. po Chr., za rządów cesarza Tytusa, nastąpił straszliwy wybuch Wezuwiusza i zasypał miasto, zrazu pumeksem, aż do wysokości przeszło 2 m., potem popiołem, który również utworzył warstwę 2 m. wysoką. Wybuch wulkanu połączony był z trzęsieniem ziemi, które nastąpiło prawie równocześnie, gdy się zaczął deszcz popiołu i obaliło wiele domów. Myl-nem jest przypuszczenie, jakoby masa zasypująca Pompei była gorąca. Chociaż bowiem wszystko, co było z drzewa zrobione, zostało zwęglone, to jest to jedynie następstwem procesu chemicznego, wywołanego wilgocią. Także i ta okoliczność, że okra, którą malowane były ściany domów, miejscami przeszła w kolor czerwony, jak gdyby pod wpływem żaru, zwłaszcza tam, gdzie się zetknęła z popiołem, nie stanowi żadnego dowodu w tym względzie, lecz musiało to nastąpić w inny, bliżej niewytłómaczony sposób, ślady bowiem lokalnego pożaru różnią się tu wyraźnie od tej czerwonej, wielką przestrzeń zajmującej barwy.

Herkulanum i Pompei nie zostały w jednakowy sposób zasypane, gdyż w Herkulanum te same masy, pumeks i popiół, nie ułożyły się w regularnych warstwach, jak w Pompei, lecz zlały się ze sobą w jedną mulistą masę, która zasypała miasto, gdyby gęsty strumień, a w ciągu czasu stwardniała i utworzyła rodzaj tufu, utrudniającego odkopywanie miasta.

Gdy Pompei zostało zasypane, wystawały górne części domów z popiołu, przez co z biegiem iat uległy zniszczeniu, tak iż dzisiaj przeważnie znikły. Przez to były także ułatwione poszukiwania, które prawdopodobnie wkrótce po katastrofie przedsięwzięto, za przedmiotami wartościowymi i materyałami budowniczymi, które znaleziono i zabrano. Odnosi się to zwłaszcza do marmuru, który z budynków na forum został prawie zupełnie uprzątnięty. — Mieszkańcy zdołali po większej części z miasta uciec, na podstawie znalezionych ciał można przyjąć liczbę ofiar wmieście na 2000. Jak daleko jednak zdołali zdążyć uciekający, stwierdzić się nie da. Część ich zasypana została w pobliżu miasta, na południu, prawdopodobnie na ówczesnym brzegu rzeki Sarno, szkielety ich wraz z wielu kosztownościami, (obecnie w Muzeum w Neapolu), znaleziono w latach 1880 i 1881. Grozą przejmujący opis owej straszliwej katastrofy pozostawił nam Pliniusz młodszy w dwóch listach (Epist. VI., 16 i 20) do przyjaciela swego, dziejopisarza Tacyta. Opisując ten okropny wypadek i swoje ocalenie, udziela mu równocześnie szczegółów o śmierci swego stryja i przybranego ojca, Pliniusza starszego, który dowodził podówczas cesarską flotą obok Misenum i przybywszy do Stabiae w celu badania niezwykłego zjawiska przyrody i dania pomocy nieszczęśliwym, zginął zasypany popiołem.

Odkopanie miasta. W IX. stuleciu naszej ery wspomina Martinus Monaco o starożytnem mieście Pompei. Także poeta włoski Sannazzaro (porównaj „Przewodnik po Neapolu“ str. 231 opis chiesa del Sannazzaro), który żył od r. 1458 do 1530, czyni o niem wzmiankę, jednak jakby o jakiejś poetycznej legendzie, podobnej do owych, czarem po-ezyi owianych podań o miastach zatopionych, spoczywających na dnie jezior lub morza. Zresztą przez długie wieki zapomniano zupełnie o Pompei. Gdy w latach 1594—1600 architekt Domenico Fontana zakładał kanał od źródeł rzeki Sarno do Torre Annunziata pod miastem, wykopano kilka napisów, na które nie zwrócono jednak uwagi. Regularne poszukiwania rozpoczęto dopiero w r. 1748, za panowania Karola III. Burbona i prowadzono je, jużto z większą, jużto z mniejszą gorliwością, szczególnie za krótkich rządów Murata. Do r. 1825 wykopano gmachy publiczne około forum i teatrów, tudzież ulicę Grobów, strada dei Sepolcri. Za Murata zdołano ustalić obwód miasta. Rozsądna i systematy-

czna praca datuje się od czasów genialnego archeologa, Giuseppa Fiorellego, który objął w r. 1861 kierownictwo poszukiwań. Dotychczas wykopano połowę miasta i oznaczono dokoła bieg okalających je niegdyś murów. Można jednakże przyjąć za prawdopodobne, że niewykopana jeszcze część miasta zawiera z gmachów publicznych jedynie kilka świątyń i termy, gdyż przeważną część budynków publicznych odkopano w okolicy forum i w pobliżu bramy Sta-biańskiej.

Plan miasta, mury i bramy. Obwód miasta w formie owalnej stosuje się do pochyłości wzgórza z lawy, na kto-rem ono się wznosi, tylko w północnej stronie, gdzie wzgórze przedłuża się dalej w kierunku ku Wezuwiuszowi, przechodzi mur miejski przez grzbiet jego w poprzek. Miasto jest założone wedle następującego planu: dwie główne ulice, strada di Mercurio ze swem przedłużeniem na południe od forum i strada di Nola (decumanus maior), przecinają miasto od jednego końca do drugiego i nadają kierunek wszystkim ulicom północno-południowym i zachodnio-wschodnim. Od tego systemu są jedynie w dwóch miejscach widoczne zbo czenia, raz na wschodniej stronie forum, by zmniejszyć skośność kątów, drugi raz zaś w strada Stabiana, która przecina miasto od północy ku południowi i stosując się do wklęsłości terenu, zbacza nieco od właściwego kierunku.

Mur miejski zachował się na stronie północnej, wschodniej i w znacznej części na stronie południowej, natomiast na zachodniej stronie i na zachodnim krańcu strony południowej uprzątnięto go jeszcze w czasach starożytnych i zastąpiono domami. W murze tym było ośm bram, które otrzymały nazwy, uwidocznione na planie.

Gmachy publiczne pompejańskie, o ile je dotychczas odkryto, skupiały się z wyjątkiem amfiteatru w dwóch wielkich grupach, z których jedna znajdowała się około forum, druga w blizkości bramy Stabiańskiej, między ulicą Stabiań-ską, a Forum trianguläre. Tylko zakłady kąpielowe były oprócz tego rozrzucone po mieście.

Dzisiejszy podział miasta, dzieło Fiorellego, opiera się na tej podstawie, że miasto dzielą dwie ulice, bieżące od wschodu ku zachodowi (strada di Nola i strada dęli’ Abbon-danza wraz ze swem przedłużeniem) i dwie ulice od północy ku południowi, a mianowicie strada Stabiana i ulica, mająca się znajdować między Porta di Capua i Porta di

Nocera, na dziewięć dzielnic czyli regionów. Wewnątrz tych regionów, z których odkopane są 1, 5, 6, 7, 8, 9 w częściach, są numerami oznaczone kwadraty domów, zamknięte czterema ulicami, t. zw. insulae, a numery te są wypisane na rogach obok numeru odnośnego regionu. Oprócz tego, ma każde wejście do domu swój numer. Np. region 8, ins. 2, numer 5, oznacza wchód do domu nr. 5, w insuli 2, a w 8 regionie. Także i ulice są wewnątrz każdego regionu oznaczone numerem porządkowym (via prima, secunda, tertia\ numery te nie mają jednak praktycznego znaczenia i lepiej nie zwracać na nie uwagi, gdyż mogą mylić. Ale zresztą podział ten, jakkolwiek nie jest zgodny z rzeczywistością, gdyż, jak wyżej wspomnieliśmy, ulica między Porta di Capua i Porta di Nocera nie istnieje i polega jedynie na fik-cyi, jest mimo to praktyczny i należy się do niego zastosować, gdyż ułatwia nadzwyczaj oryentowanie się w ulicach odkopanego miasta. Także oznaczenie strada di Nola, jako Decumanus maior, strada dell’ Abbondanza jako Decumanus minor, a strada Stabiana jako Cardo (linia środkowa) nie ma praktycznej doniosłości x).

Oznaczenie domów. Jeszcze przed podziałem miasta na regiony otrzymały ulice dowolnie im nadane nazwy włoskie, które się utarły i dziś jeszcze są w powszechnem używaniu. Tak samo wszystkie ważniejsze domy pompejańskie otrzymały nazwy, które im nadano z różnych powodów, bądźto od wysokich osobistości, w obecności których odbywały się tamże poszukiwania (casa del Granduca di Toscana, dell’ Impératrice di Russia, di Giuseppe II.), bądź od znalezionych tamże przedmiotów i obrazów (casa del Fauno, di Adone), wreszcie od rzekomych starożytnych właścicieli, w którym to względzie domniemania nie mają często żadnego uzasadnienia (casa di Sallustio, del poeta tragico). Nazwy to przyjęły się w przewodnikach i w literaturze i należy się przeto do nich stosować. Inne nazwy, które na wielu domach umieszczono na tablicach marmurowych, polegają na znalezionych tamże pieczątkach z bronzu z nazwiskiem właściciela albo na innych dowód stanowiących napisach. Pochodzą one jednak dopiero z ostatnich czasów, nie są tak rozpowszechnione i nie mają tego znaczenia, co poprzednie.

*) Jedyna droga publiczna, która przez bramę Herkulanską wiodła do Neapolu i przecinała Pompei, dzieliła się na dwie odnogi, wiodące do miast Stabiae i Nocera.

Okresy budowlane. Z budynków pompejańskich, najdawniejszych czasów sięga zburzona świątynia dorycka, która pochodzi z VI. wieku przed Chr. Także i mur miejski jest bardzo stary, lecz czas jego powstania nie da się bliżej oznaczyć. Zresztą wszystkie budynki dzielą się na dwie różne grupy, stosownie do tego, czy powstały przed, czy po osiedleniu tamże kolonii rzymskiej, co nastąpiło w r. 80 przed Chr. Budynki z pierwszej epoki stoją wyżej pod względem artystycznym, powstały bowiem pod bezpośrednim wpływem greckiej kultury i ukazują czyste i piękne formy doryckie, jońskie i korynckie. Na uwagę zasługują zwłaszcza świeże i pełne życia kapitele korynckie. Z drugiej strony jednak są one budowane z materyału skromniejszego, kolumny i belkowanie prawie wyłącznie z szarego tufu, powleczonego białym lub zabarwionym stiukiem, marmuru prawie wcale nie widać. Także i technika jeszcze nie jest udoskonalona, gdyż tu i ówdzie bloki architrawów nie sięgają od jednej kolumny do drugiej, lecz ułożone są na dylach drewnianych.

Budowle z epoki rzymskiej, nie dorównujące poprzednim pięknością formy, wykazują jednak lepszy i szlachetniejszy materyał, mianowicie marmur i delikatny kamień wapienny, zwany w Neapolu trawertynem (chociaż i tu jeszcze pojawia się niekiedy z początku tuf czyli martwica), tudzież lepszą technikę. W pierwszej grupie znajdujemy kilka domów z najdawniejszych czasów o fasadzie z ciosowych kamieni wapiennych i murach, do których zamiast wapna użyto gliny, w drugiej grupie wyróżniają się budowle z pierwszych czasów kolonii szczególnym rodzajem murów z lawy.

Z publicznych budynków należą do czasów przedrzym-skich : bazylika, świątynia Apollina i prawdopodobnie świątynia Jowisza, dawniejsze portyki na forum, termy Stabiań-skie, teatr większy, kolumnady na Forum trianguläre, koszary gladyatorów, palestra, zewnętrzna część bramy Porta Marina i części wewnętrzne wszystkich innych dawniejszych bram.

W pierwszych czasach kolonii rzymskiej powstały : termy obok forum, comitium, teatr mniejszy, amfiteatr, świątynia Zeusa Meilichiosa, wewnętrzna część bramy Porta Marina.

Wszystkie inne budynki zostały wzniesione w późniejszych czasach rzymskich.

Materyał budowlany i sposób budowy. W najdawniejszych budowlach przeważa kamień wapienny z rzeki Sarno, wapień naciekowy, który się tworzy jako osad z wód tej rzeki, jest on podobny do rzymskiego trawertynu. Równocześnie z nim, a później we większych rozmiarach, używano lawy, żużla i piany lawy (cruma). Z lawy zrobiony jest bruk i prawie wszystkie progi domów. W mniejszej mierze użyto szarej i żółtej martwicy (stwardniały popiół wulkaniczny) z Nocery, szary tuf był zwłaszcza ulubionym materyałem dla kolumn i fasad w czasach przedrzymskich. Od pierwszych czasów rzymskiej kolonii poczęto zastoso-wywać cegły palone na rogach domów i do odrzwi, rzadziej do całych ścian, a zawsze stanowiły one jedynie zewnętrzną oprawę kamieni łamanych. Marmuru używano jedynie do kolumn, belkowania i oprawy ścian podobnie i kamienia wapiennego, zwanego niewłaściwie trawertynem, z którego np. powstały późniejsze kolumnady na forum.

Kamień ciosowy (kamień wapienny i martwica) był jedynie używany do fasad. Zresztą zaś składały się mury do-mów z t.zw. opus incertum tj. nieregularnych, większych lub mniejszych kawałków i ułomków kamienia, spojonych wapnem. W odrzwiach zaś, a często także na rogach domów z dawniejszych, zwłaszcza przedrzymskich czasów, znajdujemy kamień ciosowy, później cegły palone albo kamienie na-kształt cegły wyciosane, czasem spotykamy także podwójny ten materyał zmieszany ze sobą mniej lub więcej regularnie. W poszczególnych wypadkach znajdujemy t. zw. opus reticulatum czyli robotę siatkową, która za czasów cesarstwa coraz bardziej zaczyna wchodzić u Rzymian w modę, przyczem kamienie na zewnętrznej powierzchni układano w zaprawie wapienno piaskowej w sposób regularny obok siebie, tak iż ściana otrzymywała deseń siatki. Pierwsze budowle z czasów kolonizacyi rzymskiej charakteryzuje jednak pewna niedbałość w tym względzie.

Domy mieszkalne. Domy mieszkalne pompejańskie nie różnią się niczem od rzymskich wogóle, jak je opisał znany rzymski autor Witruwiusz w dziele swem „De architectural W niektórych wypadkach są to domy staroitalskie, których środek zajmuje atrium, w innych domach przyłącza się jeszcze tylna część, która, podobnie jak „andronitis“ (ubika-cye mieszkalne mężczyzn) domu greckiego, rozłożona jest około podwórza z kolumnami, zwanego z grecka perystylem.

I właśnie ten rozkład dokoła tych dwóch dziedzińców (gdyż i atrium przez sporządzenie otworu w powale stało się poniekąd podwórzem), które udzielają leżącym dokoła pokojom powietrza i światła i umożebniają wchód do nich, stanowi charakterystyczną różnicę między domem rzymskim a dzisiejszym x).

Atrium było pokryte dachem, który ze wszystkich czterech stron pochylał się ku środkowi, gdzie się znajdował duży czworokątny otwór, compluvium, któremu odpowiadał w podłodze płaski basen, impluvium, dokąd spływała woda deszczowa, odchodząca następnie jużto do cysterny, jużto krytą rynną na ulicę. Atrium jest albo 1) tuscanicum (jakie w Pompei najczęściej widzimy), którego dach wspierał się jedynie na dwóch belkach, sięgających od jednej ściany do drugiej, albo 2) tetrastylum (nieco rzadsze), którego dach, zresztą niczem od poprzedniego się nie różniący, opierał się na czterech filarach, stojących w czterech końcach impluvium, jak np. główne atrium w casa del Laberinto, boczne w Casa del Fauno. Jeszcze rzadsze jest 3) atrium co-rinthium czyli korynckie, którego dach spoczywa na jeszcze większej ilości kolumn, dokoła impluvium stojących (casa di Castore e Polluce ; dom Epidiusa Rufusa IX., I., 20). 4) Atrium testudinatum, zupełnie bez otworu w dachu, jest bardzo rzadkie. Jako przykład możemy przytoczyć zachodnie atrium boczne w casa del Centenario.

Przystęp do atrium od ulicy tworzył krótki korytarz (fau-ces lub prothyron), w którym drzwi wchodowe znajdowały się albo bezpośrednio przy ulicy albo nieco głębiej wewnątrz, przez co pozostawała zewnętrzna część korytarza niezamknięta, tworząc t. zw. vestibulum. W domach przy ulicach głównych mieściły się obok wejścia zwykle sklepy, często z ladą, w którą tu i ówdzie zapuszczone są naczynia

J) Rozkład domu starożytnego o pokojach wązkich, małych, ciemnych, bez okien na ulicę, grupujących się dokoła obu dziedzińców, skąd czerpały powietrze i światło, wskazuje na to, że starożytni spędzali większą część dnia na wolnem powietrzu i tam przyjmowali odwiedziny swych przyjaciół i znajomych. Rozkoszny, łagodny klimat umożliwiał ten sposób życia, łącząc ściśle człowieka z przyrodą. W następstwie tego wyrabiał się też odmienny ustrój społeczny, odpowiadający pogodnemu niebu krain południowych. Gdy widzimy te portyki i krużganki, pod którymi starożytni tak chętnie się przechadzali, pogrążeni w rozmowach o polityce lub filozofii, uczymy się lepiej rozumieć dyalogi Platona i in-nycn wielkich myślicieli owych czasów.

gliniane do przechowywania towarów. Dokoła atrium rozłożone są pokoje, cellae, bądźto sypialnie i jadalnie, bądźto spiżarnie. Ostatnia ubikacya po obu stronach była ku atrium zupełnie otwarta w całej swej rozciągłości, tj bez ściany przedniej, są to t. zw. alae, skrzydła, tam przechowywali znakomici Rzymianie popiersia i wizerunki swoich przodków . w niszach. Była to więc poniekąd galerya antenatów, ozdobiona zwykle pięknemi mozaikami i malowidłami. W niektórych domach ubikacyi tych niema wcale.

W głębi atrium, wprost naprzeciw wejścia, znajdowało się tablinum, odpowiadające dzisiejszemu salonowi lub bawialni, od strony atrium zupełnie otwarte, a w domach mających perystyl, połączone z nim szerokiemi drzwiami, tak iż tworzyło komunikacyę między przednią a tylną częścią domu. Temu samemu celowi służył także niekiedy wązki korytarz obok tablinum. Inne pokoje mieszkalne rozłożone są dokoła perystylu. Podczas gdy wyżej opisana, przednia część domu służyła głównie do przyjmowania gości, klientów, stron przybywających z interesami, była tylna część domu poświęcona życiu prywatnemu, rodzinnemu. Środek jego tworzy otwarte podwórze lub ogród, otoczony krużgankami i zwany przeto perystylem. Niekiedy znajduje się jeszcze za perystylem osobny ogród, xystus, zawierający grządki kwiatów, wśród nich tu i ówdzie basen (piscina) i wodotryski. Dokoła perystylu leżały tedy właściwe pokoje mieszkalne gospodarzy. Sypialnie można po tern poznać, że miejsce na łóżko tworzyło poniekąd osobną niszę lub było oznaczone mozaiką posadzki albo dekoracyą ścienną. Bardzo często widzimy także w jednej ze ścian na dole wydrążenie, aby zyskać w ten sposób miejsce dla jednego końca łóżka. Jadalnie, triclinia (tak zwane od trzech nizkich kanapek na trzy osoby, na których starożytni Rzymianie napół leżąc jadali) są rzadko obszerne, zwykle podługowate i tylko tak szerokie, jak trzeba było na pomieszczenie trzech kanapek. I tu czasami rozszerzano miejsce przez wydrążenia w ścianach bocznych, tak, że i po tern można niekiedy rozpoznać pokój jadalny. Ubikacye gospodarcze, kuchnie, śpiżarnie itp. często także mały pokoik kąpielowy, leżały w różny sposób rozmieszczone obok atrium lub perystylu. Zdarzało się także, że je grupowano obok drugiego atrium bocznego, tak, iż w odnośnych domach znajdowały się obok siebie dwa atria (np. casa del Fauno, która ma wyjątkowo

również i dwa perystyle). Dom Pansy ma jeszcze za pery-stylem drugi ogród, a przed nim kolumnadę.

O malowidłach ściennych pompejańskich mówiliśmy już przy opisie odnośnych sal Muzeum w Neapolu (strona 182). Wartość artystyczna tych dzieł sztuki, z których najlepsze i najcenniejsze przeniesiono do Neapolu, jest bardzo rozmaita.

Posadzki mozaikowe. Posadzki w skromniejszych i mniej zamożnych domach, sporządzone z nietrwałej masy stiuko-wej, uległy przeważnie całkowitemu zniszczeniu. Natomiast lepiej się zachowały posadzki z kawałków cegły w stiuk ułożonych (opus Signinum), na których widnieją często piękne desenie z białych i czarnych kamyków. W bogatszych domach znajdujemy często posadzki mozaikowe o motywach wyłącznie ornamentalnych, przeważnie w kolorze czarnym i białym, rzadziej w innych barwach. W nielicznych tylko domach znaleziono obrazy mozaikowe w posadzce, zajmujące zwykle środek pokoju. Są one bardzo misternie wykonane i składają się z wielu drobnych kamyków. Bogatą w takie obrazy była szczególnie casa del Fauno, w której znaleziono sławny obraz mozaikowy „Bitwa Aleksandra Wielkiego z Persami pod issus“, wypełniający całą posadzkę w jednym pokoju, jedyny w swoim rodzaju. Zresztą znaleziono niewiele takich obrazów, prawdopodobnie dlatego, że ozdabianie posadzek w ten sposób od początku rzymskiej kolonizacyi wyszło z używania.

Wodociągi i studnie. Pompei obfitowało w dobrą wodę do picia, którą sprowadzano prawdopodobnie z wysoko położonego miejsca w górach wschodnich, zrazu przez równinę, potem wzdłuż Wezuwiusza do miasta, a mianowicie do północnej części jego, między bramą Herkulańską a Ka-puańską. Była to prawdopodobnie odnoga wodociągu, który zaopatrywał w wodę Neapol, Puteoli, Bajae i Misenum, z tego samego źródła, co dzisiejsza acqua del Serino w Neapolu. Istniała ona już w czasach przedrzymskich. W mieście zaś samem były na różnych miejscach rozmieszczone baseny na wysokich słupach (kilka z nich zachowało się na via Stabiana), dokąd woda wskutek silnego ciśnienia wpędzana została i skąd się rozchodziła rurami ołowianemi do publicznych studzien i domów. Studnie publiczne, które rozmieszczano chętnie w rogach ulic, składały się z basenu wykutego z dużych kamieni ciosowych, przeważnie z lawy, z tegoż samego materyału zrobiony był słup, połączony z rurą wodociągową i rzucający strumień wody do basenu. W prywatnych domach zarówno atrium, jak i perystyl zdobiły piękne wodotryski.

Kloaki w Pompei tworzyły sieć rozgałęzioną. Kanały znajdowały się pod chodnikami, tak, iż każda prawie ulica miała dwa kanały; niektóre umieszczone były pod domami np. na południe od strada dell, Abbondanza, tuż obok miejsca, gdzie ona się krzyżuje z ulicą Stabiańską. Wychodki były jużto połączone z kanałami, jużto miały swe ujście w dołach w ziemi wykopanych.

Bruk ulic. Prawie całe miasto było brukowane wieloką-tnymi kamieniami z lawy. W dwóch miejscach (na północ od ins. IX., 2, na zachód od IX., 4, są wyryte w płaszczyźnie chodnika dwa napisy jednakowe: EX. K. Q. VI., tj. ex Kalendis Quinctilibus, a między VII., 2 i 4 widnieją na bruku głoski K. Q. Napisy te, których znaczenie nie jest bliżej wyjaśnione, odnoszą się prawdopodobnie do bruku i dowodzą, że bruk istniał już przed r. 44 przed Chr., albowiem w owym właśnie roku miesiąc Quinctilis otrzymał nazwę Julius.

Napisy. O napisach na kamieniu w języku Osków i łacińskich, o ile mają znaczenie, będzie mowa przy opisie budynków, do których się odnoszą. Prócz tego widnieją tu jeszcze często na ścianach napisy, czerwoną barwą malowane. Są to po większej części polecenia kandydatów przy wyborach urzędników, które albo zawierają jedynie nazwę osoby, albo też krótką wzmiankę o zaletach kandydata. Prócz tego (w mniejszej liczbie) ogłoszenia rozmaite, zwłaszcza zapasów gladyatorskich, których jednak dziś już odczytać nie można. Także i liczne graffiti, tj. napisy, wyryte w ścianach domów rylcem lub innem ostrem narzędziem, są dzisiaj po większej części nieczytelne. Zawierają one różne prywatne notatki: imiona, życzenia, wierszyki itp.

Na wzmiankę zasługują jeszcze znalezione w r. 1875 w domu bankiera L. Caeciliusa Jucundusa (V., I., 26) dokumenty, pisane na drewnianych tabliczkach, woskiem powleczonych. Znajdują się one dziś w Muzeum w Neapolu (patrz str. 202) i zawierają pokwitowania pieniędzy, uzyskanych przez niego przy sprzedażach, jakie na rachunek innych

osób przeprowadzał, jużto odnoszące się do dzierżawy gruntów, należących do gminy.

Po tych uwagach wstępnych, niezbędnych dla każdego zwiedzającego ruiny Pompei, przystępujemy obecnie do opisu tychże ruin.

Przechadzka wśród ruin Pompei. Na prawo od hotelu Diomedesa znajduje się wchód przez bramę Porta Marina, (po lewej stronie kasa sprzedaży biletów). Tędy wchodzimy dziś do Pompei drogą, która i w starożytności niewątpliwie, wewnątrz i zewnątrz bramy, musiała być bardzo stroma, dlatego odbywał się tędy nieznaczny tylko ruch kołowy i niema śladów kół na bruku. Brama ta, 36 m. długa, 5 m. wysoka i 8 m. szeroka, miała jeden jedyny łuk, podzielony na dwa sklepione przechody, z których jeden sporządzony był z brukowych kamieni, drugi ze zbitej ziemi, jeden dla wozów, drugi dla pieszych, oba dające się zamykać. Po lewej stronie widnieje kawał muru miejskiego, który zresztą w tej okolicy zniesiono, albowiem bramę tę założono w czasach pokoju, mniej więcej po drugiej wojnie punickiej i służyła ona raczej do celów policyjnych, niż do wojennych. Była ona niegdyś, jak bramy wogóle, pod opieką Minerwy, a nisza z prawej strony zawierała posąg gliniany tejże bogini, (dziś w Neapolu). Zewnątrz, bramy szczątki budynków i krytego krużganka na lewo od drogi, wewnątrz przytyka do bramy sklepiony krużganek z późniejszych czasów, kiedy Pompei zostało rzymską kolonią, niewiadomego przeznaczenia.

W starożytnym budynku, który był prawdopodobnie niegdyś magazynem towarów okrętowych (stąd nazwa bramy Porta Marina), założył Fiorelli małe muzeum wykopalisk pompejańskich, które zawiera wiele zajmujących przedmiotów.

Muzeum. Pierwsza sala. Odlewy gipsowe drzwi. Na uwagę zasługują zwłaszcza drzwi z prawej strony, na których widzimy różne starożytne sposoby zamykania, jako to zamek, rygle, zasuwy, przyrząd do przytwierdzania belki poprzecznej (sera). Naprzeciwko drzwi z drzewa, nowoczesna reprodukcya tego samego modelu, opatrzona w zamki, na wzór starożytnych. Dalej drzwi sklepowe. Słup z oknem zakratowanem, naśladownictwo starożytnej, żelaznej kraty. Odlew dolnej części tylnych drzwi tablinum. Po lewej stronie dobrze zachowany okaz skrzyni pieniężnej i dwa żelazne żurawie do dźwigania ciężarów, z nich jeden odnowiony. Imitacya starożytnych drzwi i szafy podług zachowanych w popiele odcisków.

W drugiej i trzeciej sali znajduje się szereg odlewów ciał ludzi, którzy zginęli w popiołach, tudzież psa, który uwiązany w sieni, zdołał, póki padały bryły pumeksu, wyrzucane z paszczy wulkanu, utrzymać się ponad warstwą tychże, a dopiero później popiołem uduszony został. Popiół, pokrywający te ciała, stwardniał pod wpływem wilgoci, a gdy ciała i suknie uległy rozkładowi, powstała wewnątrz próżnia. Otóż wybrano, o ile to można było, kości z takich miejsc i wypełniono je gipsem, który, twardniejąc, przybrał kształty ciała dotyczącej osoby. Zgrozą przejmuje widok tych ofiar straszliwej katastrofy, na których twarzach można jeszcze rozpoznać mękę przedśmiertną, trwogę i rozpacz. Widzimy tu następujące ciała:

Nr. 37. Mężczyzna na wznak leżący, rasy afrykańskiej, wyciąga prawe ramię, lewą ręką szuka pasa. Ma na nogach sandały, a pierścień na palcu. — Nr. 38. Mężczyzna, który upadł na bryłę kamienia, nie pozostawił nic po sobie, jak tylko odcisk pleców i prawego ramienia. Popiół zaś, pokrywający ciało, rozsypał się, gdy próbowano lać gips. — Nr. 39. Młoda dziewczyna, która upadła twarzą do ziemi, a głowę oparła na ramieniu. W przerażeniu zarzuciła szatę na głowę, obnażając swe piękne ciało. — Nr. 40. Młoda kobieta z pierścieniem na ręku, na nodze ma koturn. — Nr. 41. Dwie kobiety obok siebie, starsza leży na boku, młodsza zaś twarzą do ziemi i opiera czoło na ramieniu. — Nr. 42. Mężczyzna, którego prawdopodobnie w czasie snu owa straszliwa katastrofa zaskoczyła, leży na lewym boku, głowę ma opartą na ramieniu, nogi ściągnięte. — Nr. 43. Mężczyzna leżący na twarzy w pozycyi, wyrażającej straszną rozpacz, jak gdyby chciał się wić na ziemi. — Nr. 44. Inny mężczyzna, który leży na wznak, ze skurczonemi nogami i rękami, okryty jest płaszczem, a na nogach ma sandały. — Nr. 45. Duży pies, o którym wspomnieliśmy wyżej i który udusił się w sieni domu; na skórzanej obroży widać dwa spiżowe pierścienie.

Zresztą zawierają sala 11. i III. przedmioty, które znamy już po części z Muzeum w Neapolu. W II. sali po lewej stronie duży zbiór naczyń glinianych (amfor), w których przechowywano zwykle wino, ale także zboże, suszone owoce, w mniejszych czasami sos rybi (garum). Na dole są one ostro zakończone, aby je można w ziemi zakopać i utrzymać świeżo ich zawartość. Na nich znajdują się napisy (niewyraźne), zwykle atramentem, rzadziej czerwoną lub zw białą farbą kreślone, trudno jednak czytelne, które podają zawartość naczynia, a przy amforach na wino niekiedy grunt, skąd wino pochodzi i datę. — Po prawej stronie inne naczynia gliniane i lampy. Prócz tego mieszczą się w szafach szklanki, flaszki, talerze, na szafach głowy lwów, wyrzucające niegdyś z paszcz wodę. Przedostatnia z nich jest bardzo starożytna i pochodzi ze świątyni doryckiej na Forum trianguläre, trzecia pochodzi z casa del Fauno lub też jest zupełnie podobna do znalezionych w tymże domu, inna znów ze świątyni Apollina. Obok

dachówki. W ostatniej szafie na dole małe pomalowane wazy z grobów samnickich przed bramą Herkulań-ską. Na górze dwa fryzy gliniane z Nereidami i Trytonami, z jednego z nich, który pochodzi z casa del Fauno, pozostała tylko płyta. — Ponad drzwiami do III. sali piękna i godna uwagi robota z kamienia (opus sectile). — W III. sali piękny stół gliniany o kształcie klęczącego mężczyzny. W szafach mieszczą się nad-yczaj ciekawe wykopaliska, szki ludzkie, szkielety psów i koni, szkielet kota, królika, kość golenio-wa dorosłego mężczyzny z śladami źle uleczonej ruptury i podagry, kości kurcząt, Świnia, chleb zwęglony, kurze jaja, figi, oliwki i inne owoce, ości ryb, naczynia szklane i bron-zowe i farby. Dalej wagi, miary, gruba igła z nawleczoną nicią, uzdy dla koni, szczypce, wędki, latarnie, lejki i mnóstwo innych drobnych przedmiotów codziennego użytku. Wszystko to jest nadzwyczaj zajmujące, gdyż dozwala nam wnikać w tajniki życia domowego starożytnych Rzymian.

cza-

Forum. Między bazyliką z prawej, a świątynią Apollina z lewej strony prowadzi droga ku forum, które było głównem centrum miasta, gdzie się odbywały zgromadzenia ludowe, skupiał cały ruch handlowy i targowy, zanim dla niego stworzono osobne lokale i gdzie się nadto odbywały uroczystości, a przed zbudowaniem amfiteatru, także i zapasy gladyatorów. Napis, znaleziony około r. 1600, opowiada o walkach byków, zapasach atletów i innych igrzyskach, które niejaki A. Clodius Flaccus w tern miejscu dwa razy urządzał, drugi raz w 2-im roku przed Chr. w święto Apol-lina." Dla wozów było forum niedostępne i duże kamienie przy ośmiu otworach wstrzymywały dojazd. Z trzech stron otaczały je kolumnady, z czwartej wznosiła się dumnie świątynia Jowisza. Kolumnady te wzniósł naprzód w czasach przedrzymskich kwestor Vibius Popidius z tufu, resztki widnieją na południu i na południowym wschodzie, w oczy wpada prymitywny sposób budowy i architrawy z drzewa. Doryckie kolumny z odpowiedniem belkowaniem dźwigały górną kondygnacyę w stylu jońskim. W czasach cesarstwa poczęto zastępować starą kolumnadę tufową nową z kamienia

wapiennego, zwanego tu trawertynem, której szczątki zachowały się na stronie zachodniej. I ta była również dwupiętrowa, mniej piękna, ale natomiast trwalsza. Nowej budowy nie zdołano jeszcze ukończyć, gdy ją trzęsienie ziemi z r. 63 po Chr. znów obaliło. Od strony wschodniej kolumnada nie była wszędzie jednostajna, gdyż tutaj miały przyległe domy każdy swój przedsionek. Na stronie północnej wznosi się po lewej stronie fasady świątyni Jowisza łuk tryumfalny, niegdyś marmurem pokryty, takiż łuk z prawej strony został usunięty, jak na to wskazują ślady. Tafle tra-wertynowe na otwartej przestrzeni zostały przeważnie usunięte jeszcze w starożytności, w celu poszukiwań. Wzdłuż całej kolumnady ciągnął się stopień z trawertynu, który się jeszcze w części zachował, pod nim zaś rynna, w którą woda deszczowa spływała małymi wpół okrągłymi otworami, (jakie jeszcze przed bazyliką widzieć można), stamtąd zaś odchodziła kanałami odpływowymi z miasta. Na stopniu stały posągi (cztery podstawy z napisami jeszcze się zachowały), przed nim statuy konne, liczne podstawy się zachowały, między niemi jedna na południowo-wschodniej stronie, pokryta marmurem i opatrzona napisem. Na zachodniej stronie widnieje wspólny postument dla trzech posągów konnych. Na dużej podstawie w formie łuku, w środku południowej strony forum, wznosił się prawdopodobnie posąg Augusta, na postumentach po prawej i lewej stronie Klau-dyusza i Agryppiny, nieco z przodu zaś na małym postumencie wznosił się posąg Nerona, jeszcze jako następcy tronu. — Z posągów w zachodniej stronie forum dwa wyobrażały Marka Lukrecyusza Decidianusa za życia i po śmierci, dwa zaś przedstawiały Cajusa Cupiusa Pansę ojca i Cajusa Cupiusa Pansę syna. Także i inne posągi wyobrażały zasłużonych obywateli pompejańskich. — Terasa w północnej stronie forum, przed świątynią Jowisza, służyła prawdopodobnie za mównicę. Na wschodniej stronie forum znajdowały się trzy małe trybuny, na które się wstępowało po schodach, a których przeznaczenie nie jest bliżej wyjaśnione.

Bazylika. Opis budynków, otaczających forum, rozpoczynamy od znajdującej się na południowo-zachodnim końcu bazyliki. Bazyliki były to budynki, które powstały prawdopodobnie w epoce po Aleksandrze Wielkim i miały być siedzibą wymiaru sprawiedliwości, oraz służyć do czynności handlowych. Bazylika pompejańska, bezsprzecznie najwspanialszy budynek tego miasta, była cała kryta dachem, przestrzeń środkowa i obejścia dokoła były jednakowo wysokie. Kolumny wewnętrzne, których kapitele się nie zachowały, miały około 10 m. wysokości i sięgały belkowaniem swojem aż do powały wnętrza. Ściany zaś były pod względem architektonicznym podzielone na dwa piętra, albowiem ponad 6 m. wysokiemi półkolumnami i równie wysokiemi kolumnami wejścia (kapitele jońskie się zachowały) wraz z ich belkowaniem, wznosiła się jeszcze górna część ściany, zawierająca obszerne otwory, kolumnami przedzielone i ujęte w oprawę dziwnie ukształtowanych kolumienek, a nadto miejscami również półkolumnami ozdobiona. Z tej górnej ściany pochodzą ustawione wzdłuż ścian odłamy koryn-ckich kolumn z tufu.

Na zachodnim końcu bazyliki znajdowało się podwyższenie, przeznaczone dla urzędników sędziowskich, duum-vira i jego personalu, do ich czynności urzędowych. „Tribunal“ ten miał także dwa piętra. Korynckie kapitele dolnego piętra (niektóre jeszcze się zachowały), różnią się od kapiteli górnej ściany głównej części bazyliki tylko liściem umieszczonym pod wolutami. Wysokość trybunału była prawdopodobnie ta sama, co głównej części bazyliki. Pod trybunałem znajduje się sklepienie w rodzaju piwnicy, do którego się zstępowało bocznymi schodami kamiennymi. Dawniej uważano je za więzienie, ale mniemanie to jest mylne, gdyż dla braku okien, dających się zamykać, mogło to być co najwięcej prowizoryczne miejsce przytrzymywania oskarżonego, bezpośrednio przed rozprawą lub w ciągu samej rozprawy. Prawdopodobniejsze jest twierdzenie, że był to skład sprzętów i miejsce przechowywania różnych potrzebnych przedmiotów, służących do ozdobienia sali górnej. Do trybunału wchodziło się schodami drewnianymi z prawej strony; możliwe, że niegdyś i z lewej strony znajdowały się schody, ale później je zniesiono, a odnośne drzwi zamurowano. Przed trybunałem znajduje się podstawa statuy konnej, z której jednak nic nie znaleziono.

Przestrzeń środkowa między kolumnami była pokryta dużym dachem, obejścia zaś i trybunał były prawdopodobnie kryte płaskiemi terasami, a pokoje przyległe do trybunału miały osobne dachy. Dekoracye ścian polegają na naśladowaniu inkrustacyi marmurowej (I. styl ornamentyki

19

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

ściennej w Pompei, t. zw. styl inkrustacyjny). Przedsionek od strony forum nie był kryty. Na lewo od niego znajdowała się studnia, w którą spływała z dachu woda deszczowa. Przyległe schody wiodły" na górne obejście kolumnady na forum.

W obrębie bazyliki znaleziono mnóstwo odłamów marmurowych, fragmentów stukatury, ozdób, napisów, kawałków waz i posągów, które przeniesiono do Muzeum w Neapolu. Było tyle tych napisów, odnoszących się do przeznaczenia budynku, że skłoniło to jednego z ówczesnych poetów do napisania dystychu (powtórzonego również na ścianie amfiteatru)

Admiror, paries, te non cecidisse ruinis Qui tot scriptorum taedia sustineas.

(Dziwię się, o ściano, żeś się nie rozpadła w gruzy, ty, która znosisz obrzydzenie tylu pisarzy).

Z jednego z napisów na ścianie wyrytych można wnosić, że bazylika ta istniała już w r. 676 po założeniu Rzymu, łuk zaś od strony forum jest jeszcze starszy, gdyż sięga czasów Vibiusa Popidiusa, jeszcze przed założeniem kolonii rzymskiej przez Sullę. Wedle znalezionego napisu miał „tri-bunale“ zbudować architekt M. Artorius, wyzwoleniec, ten sam, który odnowił teatr Wielki (teatro scoperto).

Z bocznego wychodu bazyliki przez strada della Marina dostajemy się do

świątyni Apollina (D 7). Nazwa ta opiera się na napisie w języku Osków na posadzce świątyni (jest to kopia, gdyż oryginał znajduje się w Muzeum w Neapolu), podług którego kwestor Oppius Campanius kazał sporządzić tę posadzkę ze skarbca Apollina. W celli świątyni leży kamień lufowy, V₂; m. wysoki, w formie stożka, który przypomina zupełnie kamień ze świątyni delfickiej Apollina, uchodzący za środek ziemi i zwany dlatego omphalos. Na pierwszym pilastrze na podwórzu z prawej strony widnieje namalowany duży trójnóg, a zatem są to oba godła Apollina. W samej świątyni nie znaleziono żadnego posągu. Świątynia ta pochodzi jeszcze z czasów przedrzymskich, podczas trzęsienia ziemi w r. 63 po Chr. została ona uszkodzona, po-czem ją odnowiono i przeinaczono. Ma ona zewnętrzne obejście z kolumn korynckich złożone (które z przodu przechodzi w rodzaj przedsionka) i znajduje się na podwórzu o dwupiętrowej kolumnadzie. Pierwotną budowę, w której się styl joński i dorycki ze sobą łączyły, pokryto po r. 63 fantastyczną, pstrą dekoracyą stiukową, którą na krużganku w czasie wykopania znaleziono jeszcze w dobrym stanie, lecz która później odpadła. Na niej widnieje gryf, jako święte zwierzę Apollina.

Duży ołtarz z kamienia wapiennego (t. zw. trawertynu) przed świątynią, założyli czterej Quattuorviri, tj. dwaj du-umviri i dwaj edylowie, prawdopodobnie jeszcze w czasach republikańskich, ponieważ wszyscy ci czterej urzędnicy nie mają żadnego przydomka, cognomen. Świadczy o tern po obu stronach tego pomnika umieszczony napis: „M. Porcias M. F. L. Sextilius L. F. Cn. Cornelias Cn. F. A. Cornelias A. F. //// Vir D. D. S. F. Loc. Na kolumnie z białego marmuru „cipollino“, stojącej na lewo od schodów, znajdował się niegdyś zegar słoneczny, dar dwóch duum-virow, jak głosi napis: L. Sepanias L. F. Sandilianas M. Fle-rennias A. F. Epidianas Dao vir L D. D. S. P. F. C. — Co się znajdowało na fundamencie z lawy na prawo od schodów, nie jest nam wiadomem. Na obydwóch podstawach w przednim rzędzie kolumn stał po prawej stronie posąg hermafrodyty, po lewej Wenery, oba z marmuru wykute, niższe aniżeli naturalnej wielkości (dziś w Neapolu). Przed posągiem Wenery umieszczony był ołtarz. W bocznych kolumnadach przy III. kolumnie wznosiły się posągi z bronzu, z prawej strony Apollina, z lewej Dyany (dziś w Neapolu), Dyana miała przed sobą ołtarz, Apollo zaś nie, gdyż jemu był już poświęcony duży ołtarz. Dalej po prawej stronie Hermes czyli Merkury, bożek handlu, tu jako bożek ćwiczeń gimnastycznych (palaestra), naprzeciw zaś kobieca herma (dziś w Neapolu), prawdopodobnie matka jego, Maja. Co stało u 9-tej kolumny z prawej strony, nie jest nam wiadomo.

Malowidła podwórza, przedstawiające epizody z Iliady, stały się z biegiem czasu prawie zupełnie niewyraźne.

Merkury i Maja mieli wspólny Maiae, a od 2 r. przed Chr. tylko kult, którym się zajmowało kollegium ministri Augusti. Corocznie składali t- zw. ministri Mercurii (et) Maiae, oni dar ofiarny, jednakże odnośne złożone z niewolników i wyzwoleń- napisy, z których ostatni pochodzi ców. Później poświęciło się to kolie- z r. 40 po Chr., znaleziono nie na gium kultowi cesarskiemu i zwało właściwem miejscu, ale rozrzucone fię odtąd ministri Augusti Mercurii po mieście.

W każdym kącie kolumnady stała na podstawie statua, z której strumień wody wpadał w umieszczony z przodu basen ; z prawej strony z tylu, widoczny jest przewód wodociągowy. Obok tylnego wyjścia z podwórza świątyni, znajdowała się izba odźwiernego (aedituus). Wychód ten prowadzi na mały plac, przy którym się niegdyś wznosiła niewielka dorycka kolumnada. Później wmurowano w tęże izbę odźwiernego świątyni i inne pokoje niewiadomego przeznaczenia, a zarazem założono na placu samym różne ubikacye, których cel nie jest nam jasny (być może hale targowe).

Za cellą świątyni znajdował się niewielki korytarz, przez który przynoszono przedmioty, potrzebne kapłanom do ich świętej służby. Zajęcie budzi napis, którego oryginał znajduje się obecnie w Muzeum w Neapolu. Podaje on wiadomość, że M. Holconius Rufus, duumvir i Caius Egnatius Postumus, również duumvir (I. z nich po raz trzeci, II. zaś po raz wtóry), nabyli za 300 sesterców prawo zakrycia mieszkańcom sąsiedniego budynku widoku na owo podwórze (ius luminum obstruendorum) i celem wykonania prawa przysługującej im służebności, wznieśli mur aż do wysokości dachu (usque ad tegulas).

Jak już na wstępie opisu tej świątyni zauważyliśmy, stwierdzono różnymi szczegółami (omphalos, trójnóg, gryf, napis na posadzce celli), że była ona poświęcona Apollinowi i niepoślednią w tern zasługę należy przypisać znakomitemu niemieckiemu uczonemu, prof. Augustowi Mau, który ów napis w języku Osków zdołał odcyfrować. Inni archeologowie wypowiadali znów inne mniemania w tym względzie. Pierwotnie przypuszczano, że to była świątynia Wenery, później znów wyrażono przekonanie, że świątynia ta była poświęcona bogini ziemi Tellus. Wobec przytoczonych wyżej dowodów, twierdzenia te nie mogą się ostać.

Wyszedłszy z podwórza świątyni tylnem wyjściem, zwracamy się na prawo ku forum. Tuż zaraz na prawo schody, wiodące na górne piętro małej doryckiej kolumnady poza świątynią Apollina.

Jeszcze dalej na prawo pod nr. 31 znajduje się kamienny

stół do urzędowego wymierzania i kontrolowania miar kupieckich. Jest to jednak tylko kopia, gdyż oryginał znajduje się w Muzeum w Neapolu. Na dole znajdowały się okrągłe otwory do wypróżniania miar. Mała przestrzeń pomiędzy niszą a schodami była prawdopodobnie przeznaczona dla urzędnika wykonującego kontrolę. Pierwotnie zawierał ten stół miary oskijskie i takież napisy ; czytamy jeszcze wyraźnie kuiniks, to znaczy choinix, grecka miara na zboże i na dzienną żywność. Wynika z tego jasno, że Pompejanie nadawali swym miarom w czasach przedrzym-skich greckie nazwy. Za czasów Augusta polecili duumviri A. Clodius Flaccus i N. Arcaeus Arellianus Caledus przystosować ten stół do miar rzymskich (mensuras exaequan-das ex dec. decr.), jak to głosi umieszczony na nim napis.

Nieco dalej po lewej stronie na forum wznoszą się domy, zbudowane dopiero po trzęsieniu ziemi z r. 63. Naprzód znajduje się tu pod nr. 29

hala targowa, możliwie targ warzywny, w czasie poszukiwań przedsięwziętych na forum, obrócona na skład wykopanych tamże odłamów architektonicznych.

Następuje potem (nr. 28)

publiczne miejsce ustępowe z przedsionkiem tak urządzonym, że się wewnątrz nie było widzianym. Z przodu przypływała woda, z tyłu był odpływ do kloaki.

Pod nr. 27 znajduje się ciemny, sklepiony lokal, niewiadomego przeznaczenia, może

więzienie lub skarbiec. Dziś służy za magazyn różnych przedmiotów. Składa się z dwóch przedziałów, z których tylko pierwszy otrzymuje nieco światła przez szczelinę w powale. Wchód zamykały drzwi żelazem okute. Gdyby to był niegdyś skarbiec, w takim razie mogłyby dwa górne pokoje, wychodzące na sąsiednią ulicę (obok schodów nr. 26), ale wysoko nad nią wzniesione, służyć za siedzibę ad-ministracyi kasowej.

W tern miejscu forum zamknięte jest murem.

Świątynia Jowisza (D 6). W północnej części forum, w środku, wznosi się ta świątynia, której budowę rozpoczęto prawdopodobnie jeszcze w czasach przedrzymskich, a ukończono w początku rzymskiej kolonizacyi. Nazwa tej największej świątyni pompejańskiej polega na tern, że znaleziono tam olbrzymią głowę Jowisza (dziś w Neapolu) i napis, który zawiera poświęcenie Jowiszowi na cześć Kaliguli. Wysokość świątyni można ocenić podług kolumny stojącej w przedsionku. W domu bankiera L. Caeciliusa Jucundusa, znaleziono na postumencie ołtarza Larów w atrium rzeźbę, która przedstawia północną część forum wraz z świątynią Jowisza. Otóż z rzeźby tej przekonujemy się, że płaszczyzny obok schodów tej świątyni zdobiły posągi konne, a na środkowej platformie wznosił się ołtarz. Platforma ta służyła także prawdopodobnie za mównicę. Kolumny wewnątrz służyły ku ozdobie, a zarazem za podporę powały; ponad zachowanemi częściowo kolumnami jońskiemi, wznosił się prawdopodobnie drugi rząd kolumn korynckich, pomiędzy któremi mogły się pomieścić dary ofiarne, a także i mniejsze posągi. Posadzka składała się w środku z płyt marmurowych, dokoła z mozaiki. Otwory, jakie w niej widzimy, przepuszczały światło do podziemnego sklepienia, do którego przystęp znajdował się na forum po prawej stronie i które dzisiaj służy za magazyn, w starożytności zaś być może było skarbcem lub miejscem przechowywania sprzętów świątyni. Z malowideł ściennych (w II. stylu, cokół w III. stylu) zachowały się tylko po lewej stronie z tyłu resztki, wyobrażające płyty marmurowe i gzyms. Duży postument w głębi przy ścianie, do którego wiodą z lewej strony schody, mógł odpowiednio do swoich rozmiarów, mieścić trzy posągi bogów, w dolnych zaś izbach przechowywano prawdopodobnie kosztowności i drogie ozdoby, przeznaczone dla tych posągów na dni świąteczne. Można przypuszczać, że stały tu posągi Jowisza, Junony i Minerwy, tak jak na Kapitolu i że świątynia ta, jak to było zwyczajem w koloniach, miała nazwę Capitolium. Gdy świątynia ta uległa zniszczeniu wskutek trzęsienia ziemi w r. 63 po Chr., przeniesiono kult wymienionych trzech bóstw prowizorycznie do małej świątyni przy via Stabiana, t. zw. świątyni Eskulapa, gdzie on pozostał aż do zasypania miasta. W czasie tej strasznej katastrofy były właśnie w toku roboty restauracyjne.

Na lewo od ściany frontowej wznosi się łuk tryumfalny, niegdyś marmurem pokryty, drugi taki z prawej strony został, jak to widzimy ze śladów jego, usunięty.

Po tej samej stronie, lecz bardziej w głębi, znajduje się

łuk tryumfalny, dający się zamykać, który stanowił niegdyś wejście na forum. Z marmuru, którym był niegdyś pokryty, niewiele zostało, nisze po stronie zewnętrznej zawierały każda po jednej studni, po stronie wewnętrznej zaś zawierała jedna nisza, jak świadczy znaleziony w pobliżu napis, posąg Nerona, syna Germanika, który został zamordowany przez Tyberyusza w r. 31 po Chr., druga prawdopodobnie posąg brata jego, Druzusa. Można tedy przyjąć za pewne, że na samym szczycie łuku wznosił się posąg konny Tyberyusza. Obok znajdował się jeszcze jeden zamykać się dający, sklepiony dostęp do forum.

Macellum (E 6). Jest to hala sprzedaży wiktuałów na północno-wschodnim końcu forum (nr. 4 — 12). Od strony forum miała ona przedsionek, z którego kolumn marmurowych jedna prawie całkiem się zachowała. Obok kolumn i naprzeciw stoją podstawy posągów. Na samym końcu z prawej strony mała, niegdyś marmurem ozdobiona kapliczka. Pomiędzy obydwoma wchodami znajdowała się oparta na słupach t. zw. aedicula (framuga), przeznaczona na posąg. Prócz tego były jeszcze dwa większe wchody, jeden z prawej, drugi z lewej strony. Wewnątrz ciągnęła się dokoła jednopiętrowa kolumnada, która jednak uległa zniszczeniu w czasie trzęsienia ziemi w r. 63 i została później tylko w jednej części po lewej stronie odbudowana, że zaś sięgała aż do dachu, wynika ze ściany od strony forum, która się w całej swej wysokości (5, 94 m.) zachowała.

Na tej ścianie zwraca naszą uwagę malowidło IV. stylu: czarne pola o czerwonych brzegach, które zawierają na przemian obrazy i unoszące się w przestrzeni postaci, dokoła zaś motywa roślinne; gdzieniegdzie przeglądy architektoniczne w pięknych, żywych kolorach. Z obydwóch zachowanych obrazów przedstawia jeden Ionę, której strzeże Argus (wybornie oddany wyraz twarzy Iony), drugi zaś scenę, gdy Odysseusz niepoznany jeszcze zbliża się do Penelopy. Na górze widnieją ryby, drób i inne artykuły, w tej hali niegdyś sprzedawane.

Malowidła te odznaczają się zręcznym i ułatwiającym przegląd całości rozkładem i bogactwem pięknych szczegółów, stosownym doborem kolorów i stanowią jeden z najważniejszych pomników sztuki pompejańskiej ostatniej epoki.

W środku hali wznosiła się kopuła (tholus), którą prawdopodobnie dźwigało 12 kolumn na podstawach; że taki tholus wchodził w skład macellum, stwierdzają nam monety i wzmianki w pismach autorów. Tu znajdował się też niegdyś basen wodny, którego śladów dziś jednak rozpoznać nie można; około niego obierano ryby z łusek, wielką ilość łusek znaleziono w kanale odpływowym w stronie południowo-wschodniej.

Po tylnej stronie miały oba lokale z prawej i z lewej strony po dwie kolumny u wejścia. Po prawej stronie odbywała się sprzedaż mięsa i ryb. — Środkowy lokal stanowił kaplicę, poświęconą kultowi rodziny cesarskiej i zawiera odlewy gipsowe znalezionych tam obydwóch posągów, które stały niegdyś oba po prawej stronie i wyobrażają prawdopodobnie siostrę Augusta, Oktawię, oraz jej syna Marcella. Nadto znaleziono tu ramię z kulą ziemską, należące prawdopodobnie do posągu cesarza Klaudyusza, który stał przy ścianie w głębi. Być może, że z lewej strony były tu jeszcze ustawione statuy Agryppiny i Nerona, w takim razie Oktawia wraz z synem stała naprzeciwko, jako ascen-dentka Klaudyusza i Agryppiny. — Lokal po lewej stronie służył także kultowi cesarskiemu, pojedyncze szczegóły jego urządzenia nie są jednak wyjaśnione. Nizkie podmurowanie, pokryte czarną płytą, mogło służyć za ołtarz dla ofiar w napojach. Być może także, że tutaj odprawiali członkowie kollegium Augustalów swoje uroczyste biesiady.

W małej, obmurowanej komórce na lewo, w tylnej części głównego budynku, znaleziono kości drobniejszych zwierząt, jak kóz i owiec, a w pobliżu północnego wchodu skrzynię pieniężną, zawierającą 1128 sztuk sreornych i miedzianych monet. — Do macellum należą także sklepy położone zewnątrz, na stronie północnej. Prawdopodobnie z tego powodu dano im wchód od strony zewnętrznej, a nie od kolumnady, aby zapobiedz psuciu się towarów, coby mogło nastąpić, gdyby te sklepy zwrócone były ku południowi. Wskutek kaplicy poświęconej kultowi rodziny cesarskiej, zostawało macellum pod potężną opieką Cezarów.

Z prawej strony przypiera do macellum budynek pod nr. 3, t. zw. curia, prawdopodobnie

poświęcony Larom miejskim (DE 7), bogom opiekuńczym miasta, zwanym Lares publici. Był on wspaniale urządzony, miał marmurową posadzkę i ściany wykładane marmurem. Kształt miał czworoboku, główna część jego nie była kryta, w środku wznosił się ołtarz. Absyda w głębi zawierała rodzaj kaplicy z podwyższeniem, przeznaczonem dla kilku posągów (dwóch Larów i geniusza opiekuńczego cesarza). Na wystającym cokole absydy wznosiły się z każdej strony dwie kolumny i dwie półkolumny. Po prawej i po lewej stronie znajdowała się ubikacya boczna, rodzaj kaplicy, obie z dwiema kolumnami u wejścia i postumentem na posągi. Główna część zawiera ośm nisz dla dalszych posągów. Przed budynkiem widać na brzegu forum kamienie, znaczące ślady długiego szeregu kolumn, służyły one jednak tylko ku ozdobie i nie dźwigały dachu. Z prawej ubikacyi bocznej wiodą drzwi do pokoi, obróconych dzisiaj na magazyn, które stały w połączeniu z obydwoma następnymi budynkami.

Świątynia Wespazyana (E 7). Świątynia ta (nr. 2), poświęcona cesarzowi Wespazyanowi albo jego geniuszowi opiekuńczemu, bezpodstawnie zwana świątynią Merkurego, przypiera z prawej strony do opisanego poprzednio budynku. Do niedawna była ona zamknięta żelazną kratą, niedostępna dla publiczności i przeznaczona na przechowywanie kawałków rzeźb, odłamów architektonicznych i innych przedmiotów wykopanych, które nie były tak ważne, by je oddać do muzeum. Na podwórzu, tylko od strony przedniej, wznosi się kolumnada. Zewnątrz marmurem pokryta, ma ta świątynia westybul, nad którym się wznosi dach, na czterech kolumnach oparty, natomiast miejsce, gdzie się znajduje ołtarz, nie było kryte dachem. Ołtarz ten, stojący w podwórzu, z białego wykuty marmuru, zawiera piękną rzeźbę. Widzimy tu kapłana okrytego zasłoną, który w otoczeniu swoich pomocników (ministri), grających na fletni i liktorów składa libacyę na poświęconym trójnogu, podczas gdy vi-ctimarius wprowadza byka ofiarnego. Byk był ofiarą,^ przynależną geniuszowi panującego cesarza. Świątynia, którą widzimy na tej rzeźbie w głębi, jest bezwątpienia tą samą, którą opisujemy i która miała zatem cztery kolumny z przodu. Na tylnej stronie ołtarza, wieniec z liści dębowych między dwoma drzewami wawrzynowemi, od r. 13 przed Chr. było to godło domu cesarskiego; po obu ścianach bocznych naczynia ofiarne. Z tego wynika, że świątynia ta była poświęcona cesarzowi, a ponieważ była zbudowana po trzęsieniu ziemi z r. 63, a w r. 79 jeszcze nawet nie ukończona, najprawdopodobniej Wespazyanowi. Podług znalezionego napisu (obecnie w Neapolu), zbudowała tę świątynię kapłanka Mamia na swój koszt (?). Niektórzy twierdzą, że była ona poświęcona geniuszowi Augusta, którego posąg miał się tu znajdować. — Za świątynią znajdowały się trzy pokoje, służące dziś za magazyn. Ściany kolumnady przed podwórzem były pokryte marmurem, natomiast ściany podwórza samego w czasie zasypania miasta, nie były jeszcze wykończone.

Z prawej strony przytyka do tej świątyni Gmach Eumachii (E7). O powstaniu tego budynku (nr. 1.) daje nam wyjaśnienie napis, który zachował się całkowicie na płycie marmurowej ponad bocznym wchodem z prawej strony (strada dell’ Abbondanza), a nadto w częściach na kawałkach belek na forum i opiewa, że kapłanka Eumachia w imieniu swojem i syna swego, M. Numistriusa Fronto, wystawiła na własny koszt chalcidicum (t. j. przedsionek na forum), portyki (t. j. wewnętrzne podwórze ze swemi kolumnadami) i kryptę (czyli kryty korytarz, ciągnący się dokoła trzech stron wewnętrznego podwórza), a zatem cały ten budynek i poświęciła go „Concordiae Augustae“ i „Pietati“, oznacza to poświęcenie gmachu panującemu Cezarowi Ty-beryuszowi i jego matce Liwii. Napis ten brzmi dosłownie, jak następuje:

Eumachia L. F. sacerdos pub. nomine suo et M. Numistri Frontonis filii chalcidicum cryptam. porticus. Concordiae. Augustae. Pietati. sua pecunia fecit eademque dedicavit.

W krypcie widnieje posąg założycielki, wzniesiony na jej cześć przez cech foluszników czyli wałkarzy (fullones), oryginał został jednak obecnie przeniesiony do Muzeum Narodowego w Neapolu i zastąpiony tu kopią z gipsu, cokół jednak jest oryginalny i tak samo napis: „Eumachiae L. F. sacerd. pub. Julio ne s“. Z tego można wnosić, że budynek ten był pierwotnie halą targową materyi wełnianych.

Przedsionek (chalcidicum) zawierał dwa rzędy kolumn, jeden ponad drugim, a u stóp każdej kolumny posąg. W tylnej, marmurem krytej ścianie dwie trybuny, na które się wstępowało schodami (dziś po prawej stronie zamurowane), niewiadomego nam przeznaczenia i cztery nisze dla posągów. W dwóch z nich wznosiły się posągi Eneasza i Ro-mulusa, zachowały się jedynie napisy u spodu, opiewające ich głośne czyny, dziś znajdują się w Neapolu, a na miejscu napisu odnoszącego się do posągu Romulusa, widzimy kopię, która opiewa dosłownie :

Romulus. Martis filius urbem Romam condidit et regnavit annos duodequadraginta. Isque primus dux duce kostium Acrone rege Caeninensium interfecto spolia opima Jovi Feretrio consecravit. receptusque in deorum numerum Quirinus appellatus est.

(Romulus, syn Marsa, założył miasto Rzym i panował 38 iat. Był on pierwszym wodzem, który pozbawiwszy życia wodza nieprzyjaciół, Akrona, króla Cenineńczyków, łupy wojenne poświęcił Jowiszowi Feretryjskiemu. Przyjęty w poczet bogów, otrzymał nazwę Kwiryna).

W dwóch innych niszach mogły się mieścić posągi Augusta i Tyberyusza albo Cezara i Augusta, całość była naśladownictwem posągów dowódców wojennych na forum Augusta w Rzymie. Wchód niesklepiony zdobiła piękna oprawa marmurowa, przedstawiająca wijące się rośliny (dziś w Neapolu). Po prawej stronie miejsce ustępowe. Nieco dalej znać miejsce, gdzie się znajdowała amfora, którą się posługiwali folusznicy w swojem rzemiośle. Na samym końcu lewej strony znajdują się resztki schodów, wiodących niegdyś na korytarz ponad kryptą.

Wewnątrz zachowały się tylko nieznaczne szczątki kolumnad, jednak pierwotny kształt ich można niewątpliwie stwierdzić. Na wszystkich czterech stronach stały po dwa rzędy kolumn, jeden na drugim, ale bez przegradzającej je posadzki (tak samo jak w przedsionku) ; jednakowoż kolumny po stronie przedniej były wyższe, aniżeli z innych stron, dlatego znajdowały się na przednich końcach filary, o które różne kolumny się wspierały. Odłamy dolnych kolumn strony przedniej zachowały się i wskazują, że wysokość ich wynosiła 4 m. 50 cm. im odpowiadały pilastry ściany wchodowej, która niegdyś cała była pokryta marmurem, na wysokości 4 m. 50 cm. widoczne jest miejsce ar-chitrawu. Dolnych kolumn, które się niegdyś w innych stronach wznosiły, leży również kilka odłamów na miejscu. Duża absyda w głębi z podstawą na posągi i niszami na jeszcze dwie statuy, miała trzy sklepione wejścia; wysokością górowała nad kolumnadą, a na górze była uwieńczona marmurową facyatą, której odłamy leżą obok prawej ściany. Posąg Concordiae Augustae z rogiem obfitości, wszelako

bez głowy (która być może miała rysy Liwii), został w tym gmachu znaleziony i przeniesiony do Neapolu. Można przypuszczać, że to ten posąg właśnie stał na wymienionej powyżej podstawie w absydzie, obydwie nisze zaś obok zawierały prawdopodobnie posągi Tyberyusza i Druzusa, syna jego. Oprócz tego znajdowały się w tym budynku popiersia zasłużonych obywateli, na cześć ich tam umieszczone za zezwoleniem dekurionów, między innemi także popiersie zwierzchnika przedmieścia czyli magistra Augusta Felicitusa.

W otwartej przestrzeni między kolumnadami znajdują się z przodu po prawej stronie dwa otwory cystern, w pośrodku kamień z pierścieniem do uwiązywania. W krypcie widnieją resztki malowidła 111. stylu. Tutaj znajduje się także z tyłu, "wymieniony już odlew gipsowy posągu Eumachii, który jej wznieśli folusznicy (fullones), oryginał jego przeniesiono do Neapolu. W tylnym prawym kącie krypty (ponad bocznym wchodem) znajdował się wchód na szczyt krypty.

Tylnym wychodem, nad którym się znajduje płyta marmurowa z wspomnianym powyżej napisem, dostajemy się na szeroką ulicę, zwaną strada dell’ Abbondanza. Nazwa jej pochodzi stąd, że na studni do budynku należącej znajduje się popiersie Concordiae Augustae, które dla rogu obfitości, jakie trzyma, zowią mylnie Abundantia. Na kamieniu tej studni widać jeszcze ślady wyciśnięte powrozami, za pomocą których czerpano wodę do naczyń.

Zewnętrzna ściana gmachu Eumachii od strony strada delFAbbondanza, służyła jako „album“ czyli mur, na którym przybijano plakaty i ogłoszenia.

Na rogu naprzeciwko widnieje na ścianie malowidło przedstawiające 12 bóstw, a mianowicie w kierunku od lewej strony ku prawej : Westa, Dyana, Apollo, Ceres, Miner-wa, Jowisz, junona, Wulkan, Wenus Pompejana, Mars, Neptun, Merkury. Poniżej węże, godła geniusza opiekuńczego miejsca.

Dom pod nr. 10 ma piękne drzwi z czasów samnickich. Nr. 8, casa del Cinghiale, dom dzika, dlatego tak nazwany, albowiem mozaika w posadzce u wejścia wyobraża łowy na dzika, natomiast w atrium przedstawia ona mury warowni. Atrium i perystyl z czasów samnickich są piękne i okazałe, z tyłu obszerna otwarta sala, exedra, z dwiema kolumnami u wstępu.

Na rogu forum leży

Comitium (E 8). Budynek ten (nr. 1) był niegdyś miejscem głosowania. Dla swej wielkiej szerokości (około 18 m.) nie był on prawdopodobnie kryty dachem, cały marmurem wykładany, czynił wspaniałe wrażenie. Pierwotnie miał on Î0 wchodów, później tylko 3 z dwóch stron. Na stronie wschodniej trybuna, do której wiodły schody, druga trybuna wychodziła na forum i była od strony tegoż dostępna schodami, później zamurowano ją jednak, równie jak większą część schodów. Nazwa comitium polega na podobieństwie do comitium w Rzymie, które tamże w ten sam sposób graniczyło z forum. Koloniści rzymscy, którzy przybyli w te strony, zachowali w pamięci obraz rodzinnego, sławą opromienionego miasta i pragnęli w swej nowej ojczyźnie stworzyć mały Rzym, stąd pochodzi też owe podobieństwo. Możliwe jednak, że budynek ten nie służył nigdy obywatelom do głosowania, tak jak i comitium w Rzymie w owym czasie. Drugi rząd kolumn w tej stronie forum stosuje się do wchodów do tego comitium. — W przyległym domu nr. 31 przechowane są odłamy architektoniczne pochodzące z forum. Comitium dawniej określane było powszechnie jako Scuola di Verna.

Tu oddziela się od forum ulica zwana strada delle Scuole. Z prawej strony pod nr. 11 schody wiodące na górne piętro krużganka (porticus) na forum.

Trzy tribunalia (D8). Na południowej stronie forum leżą trzy sale (nr. 10,8,6), podobne do siebie, chociaż nieco kształtem się różniące. Wszystkie trzy trzęsieniem ziemi w r. 63 uszkodzone, zostały później odbudowane, ale tylko pierwsza z nich (nr. 10) otrzymała napowrót swą szatę marmurową na zewnątrz i na wewnątrz, dwie inne nie były jeszcze zupełnie ukończone, resztki posadzek i rozrzucone tu i ówdzie odłamy marmurowe i fragmenty architektoniczne pochodzą z czasów dawniejszej budowy. Ju miały niegdyś władze miejskie swą siedzibę urzędową. Środkowa sala (nr. 8) była najokazalsza, przy bocznych ścianach stały kolumny, w głębi kaplica z podwyższeniem dla posągów, które przedstawiały prawdopodobnie członków cesarskiej rodziny. Ponieważ nadto wchód, do którego wiodły podwójne schody, był mimo to wązki i tylko dla niewielkiej liczby osób przeznaczony, można przeto wnosić, że tu była niegdyś sala posiedzeń rady miejskiej czyli t zw. dekurionów. Wobec tego jest rzeczą prawdopodobną, że w lewej sali (pod nr. 10) zasiadali wymierzający sprawiedliwość duumviri, w prawej zaś (nr. 6) edylowie. Ta ostatnia sala bowiem była najłatwiej dostępna, jużto wskutek swego położenia na końcu, jużto ponieważ przestrzeń przed nią nie mogła być, jak przed dwiema innemi salami zamkniętą i dlatego nadawała się wybornie do urzędowania dla władzy sprawującej policyę targową.

Od południowo-zachodniego końca forum prowadzi ulica wzdłuż południowej ściany bazyliki. Przy niej po lewej stronie znajduje się t. zw. casa di Championnet (CD 8), przezwana tak od francuskiego jenerała, który tutaj w r. 1799 kazał czynić poszukiwania, nie zawiera jednak nic szczególnego.

Od południowo-wschodniego końca forum biegnie ulica, zw. strada delle Scuole, która skręca wkrótce na lewo i po kilku zwrotach prowadzi na Forum trianguläre. U wylotu tej ulicy znajduje się studnia, a obok otwór, przez który dziś jeszcze woda deszczowa spływa do kloaki. Domy z prawej strony ulicy mają więcej piątr, albowiem zbudowane na stoku wzgórza miejskiego, mają jeszcze jedno lub więcej piątr poniżej parteru. Ze wszystkich tych domów roztacza się piękny widok na zatokę (np. z domu pod nr. 16). Nr. 17—21 : na samym dole zakład kąpielowy z malowidłami

IV. stylu, najłatwiej dostępny przez korytarz nr. 17. Takimże zakładem jest również dom pod nr. 23; najpierw przybywamy na miejsce niekryte dachem, służące do ćwiczeń gimnastycznych (palaestra), na co wskazują już godne uwagi malowidła ścienne. Widzimy bowiem na nich wyobrażonych atletów, jużto z wieńcem zwycięzcy na głowie, jużto gdy po zapasach mozolnych drapaczką (strigilis) ocierają ciało swe z prochu, wreszcie samą walkę i sędziego, który wręcza zwycięzcy palmę. Z tyłu znajdują się zniszczone ubika-cye kąpielowe. — Z innych domów zasługuje na uwagę ostatni z prawej strony, nr. 39, zwany casa di Giuseppe II., kilkupiętrowy, z urządzeniem kąpielowem w dolnem piętrze.

Stąd prowadzi na lewo w dół strada dTside, obok niej zaczyna się plac, zwany Forum trianguläre dla swego kształtu, do trójkąta zbliżonego.

Od forum do Forum trianguläre można także się dostać, idąc dalej przez strada de W Abbondanza. Ulicę tę znamionuje jako ulicę główną i ta okoliczność, że fasady domów wzdłuż niej, prawdopodobnie z polecenia zwierzchności, są prawie wszystkie z martwicy ciosanej. Tuż po studni d’Ab-bondanza (właściwie powinna się nazywać di Concordia), po prawej stronie (nr. 2): obszerny dom o dwóch atriach z czasów samnickich, resztki malowideł II. stylu. Nowa budowa, rozpoczęta po r. 63, była w czasie zasypania miasta nieukończona. Nieco dalej w dół tuż przed następującą studnią (z głową Minerwy) znajduje się w domu po lewej stronie (nr. 9) sklepiona izba} a w niej szkielet osoby, która się tam schroniła, w tej samej pozycyi, w jakiej zginęła.

Obok studni na prawo

Forum trianguläre. Wstępuje się na nie przez piękny przedsionek joński. Z prawej strony wznoszą się cztery kolumny z belkowaniem, w nowszych czasach odnowione i uzupełnione, architraw jednak i fryz stroną wewnętrzną obrócone są na zewnątrz. Tylna ściana została po r. 63 po Chr. na nowo odbudowana, z konsolami na posążki i inne ozdoby. Drzwi na lewo odpowiadają lewej kolumnadzie placu, drugie zaś drzwi odpowiadają niekrytej galeryi, (ambulatio), otoczonej nizkim murerri.

Kolumnady doryckie otaczały plac z trzech stron, czwarta, obrócona ku równinie, pozostała niekryta. Po lewej stronie jest widocznem, że te kolumnady miały oprócz dachu jeszcze poziomą powałę, wznoszącą się tuż ponad ozdobionym stiukiem architrawem. Na przedniej stronie wytryskał strumień wody z rury przechodzącej przez kolumnę i spływał do marmurowej miednicy, której podnóże jeszcze się zachowało. Naprzeciw znajduje się postument nieistniejącego dziś posągu M. Klaudyusza Marcella, młodo zmarłego siostrzeńca Oktawiana, który był patronem miasta Pompei. Było to bowiem zwyczajem, że kolonie i municypia w państwie rzymskiem nadawały ten tytuł znakomitym i wpływowym mężom, wkładając tern samem na nich obowiązek opiekowania się w Rzymie interesami odnośnego miasta i jego obywateli.

Nieco dalej znajdują się szczątki

Greckiej świątyni doryckiej(G 10) o fasadzie zwróconej ku południowemu-wschodowi. Utrzymała się dolna część, w nowych czasach odnowiona i uzupełniona, resztki murów celli, resztki dwóch kolumn z prawej strony z tyłu i cztery kapitele, przypominające najdawniejsze świątynie Paestum i Se-linuntu. Plan celli został niedawno/temu na podstawie wykopalisk dokładnie stwierdzony. Świątynia ta była t. zw.

pseudodipteros, to znaczy, że z każdej strony trzecia kolumna z początku i trzecia od końca odpowiadały kątowi celli. Miała ona siedm kolumn frontowych, równie jak świątynia Zeusa w Girgenti. W czasie zasypania Pompei świątynia ta już była poprzednio uległa zniszczeniu,. a na jej miejscu wznosiła się inna, skromniejsza. Do tej ostatniej należy okrągły postument, stojący na dużym, czworokątnym bloku kamiennym, który leży dokładnie obok linii środkowej starej świątyni i niegdyś być może w tejże świątyni, wraz z innym podobnym blokiem dźwigał ołtarz stojący przed posągiem bóstwa.

Dawniej sądzono powszechnie, że świątynia ta była poświęcona Herkulesowi, który wedle mitu miał założyć Pompei. Prawdopodobnie jednak była ona poświęcona Minerwie, co wynika z napisu w języku Osków, wymalowanego na południowej stronie ulicy dell’ Abbondanza, który oznajmia, że tą drogą można się dostać do świątyni Minerwy, a nie może tu być mowa o żadnej innej świątyni. Po ołtarzach jednak można wnosić, że tu oddawano cześć więcej bóstwom, między innemi prawdopodobnie i Apollinowi, gdyż u stóp wzgórza znaleziono uszkodzony posążek, pochodzący prawdopodobnie z tej świątyni, który nie bez podstawy uważają za posąg Apollina. Nadto znaleziono kijka ułomków dużego jelenia z gliny, który być może stał niegdyś na postumencie na prawo od celli, a jak wiadomo, jeleń był różnym bogom, między innymi i Apollinowi poświęcony.

Naprzeciw schodów znajduje się ogrodzenie, które tworzy wyższy mur zewnętrzny i niższy wewnętrzny, prawdopodobnie grób, gdyż między tymi murami znaleziono kości ludzkie. — Po lewej stronie trzy ołtarze z martwicy, z których jeden ma na górnej powierzchni trzy przedziały, był więc poświęcony trzem bóstwom. — Dalej wstecz studnia ze szczątkami pokrywającej ją niegdyś budowy kolistej, którą, jak oznajmia napis, polecił wykonać medix N. Tre-bius. Na samym zaś tylnym końcu z lewej strony świątyni wpółokrągła ławka (schola), na niej znaleziono zegar słoneczny i napis, który oznajmia, że dwaj duumviri, a mianowicie ci sami, którzy fundowali zegar słoneczny obok świątyni Apollina na forum, polecili sporządzić tę ławkę i ten zegar (horologium).

Całe Forum trianguläre było pierwotnie gruntem należącym do świątyni. Ale jeszcze w czasach przedrzymskich zbudowane na tem Forum kolumnady i przedsionek, spowodowały ścisły związek tegoż z teatrem, albowiem kolumnady służyły przedewszystkiem do ochrony publiczności teatralnej od deszczu, przedsionek zaś był jedynym pomnikowym, dlatego też niewątpliwie oficyalnym i na uroczyste wypadki przeznaczonym wchodem do teatru. Prowadziły przezeń dwa przechody, z tych środkowy zamknięty był tylko lekkiemi drzwiami z kraty żelaznej, drugi zaś prze-chód po lewej stronie zamykał się dużemi drzwiami o dwóch skrzydłach i otwierano go prawdopodobnie tylko wtedy* gdy w teatrze odbywało się przedstawienie.

Po lewej stronie na Forum trianguläre znajduje się

Palaestra t. zw. Curla Isiaca (G 9), plac ćwiczeń gimnastycznych dla chłopców, pierwotnie nieco obszerniejszy, tak, iż duży postument znajdował się w środku tego placu, po trzęsieniu ziemi w r. 63 zmniejszony na rzecz świątyni Izydy. Po stronie zachodniej miejsce, gdzie się rozbierano. Na postumencie znaleziono posąg, podług opisów i relacyi, jakie sporządzono w czasie znalezienia tegoż, można przyjąć za pewne, że był to doryfor (niosący włócznię) Polikleta, obecnie w Muzeum w Neapolu. Jest to jednak jeszcze sporne.

Całe urządzenie tego miejsca objaśniają w ten sposób, że podczas zapasów wieniec dla zwycięzcy przeznaczony leżał na stole kamiennym przed postumentem, poczem zwycięzca wstępował na schody i wkładał go na głowę posągu. Dlatego też słusznem jest zdanie archeologów, że posąg doryfora został tu później na niewłaściwem miejscu umieszczony i że pierwotnie znajdował się tu posąg Merkurego, z laską z wężami (caduceus) na plecach.

Między palestrą a teatrem, duży rezerwoar wody do skra-piania teatru wewnątrz i orzeźwiania widzów.

Teatr Wielki (G 9). Wchodzimy przez jedno z wejść, które wiedzie naprzód na sklepiony korytarz (crypta), a później na miejsca drugiego rzędu (media cavea). Część, wznosząca się ponad Forum trianguläre, została prawie cała odbudowana dopiero po odkopaniu miasta, stosownie do starożytnego planu.

Przestrzeń dla widzów przeznaczona miała kształt podkowy o średnicy 98 m. i dzieliła się na trzy piętra: ima, media i summa cavea. Do najwyższego piętra, summa cavea,

20

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

ponad kryptą, prowadziły różne schody. Do środkowego media cavea, można było iść z góry od strony krypty, z dołu zaś z bocznych wchodów orchestry. Było tam 20 rzędów siedzeń, które dzieliło sześć schodów, odpowiadających górnym wchodom, na siedm t. zw. klinów, cunei. Najniższe piętro, ima cavea, miało cztery szerokie i nizkie stopnie, na których stawiano siedzenia (bisellia) członków rady miejskiej (decuriones). Także i orchestra zawierała siedzenia. W cavea ima znajdowały się, jak wspomnieliśmy, miejsca honorowe dekurionów, a nadto zasiadali tu duumviri i au-gustales. Miejsca w cavea media zajmowali niżej członkowie stanu rycerskiego, za nimi wyżej obywatelstwo, w najwyższych zaś czterech rzędach t. zw. cavea summa zasiadał plebs. Powyżej obejścia, otaczającego to piętro, znajduje się jeszcze wązka platforma, na której prawdopodobnie stali robotnicy (majtkowie), którzy mieli rozpinać namiot nad teatrem. Cały teatr mógł pomieścić 5500 widzów. Na górze u brzegu wewnętrznej strony znajdują się pierścienie kamienne dla masztów, do których przytwierdzano żagle do ochrony publiczności od słońca. W innych budynkach starożytnych (np. w Kolosseum w Rzymie) znajdują się one po stronie zewnętrznej. Teatr ten nazywają także „teatro scoperto“, to znaczy odkryty, w przeciwieństwie do teatru Małego, który, jako kryty dachem, theatrum tectum, nazywa się po włosku „teatro coperto“. Za materyał budowlany służyła martwica czyli tuf.

Ponad lewem wejściem do orchestry, widnieje pochodząca z czasów samnickich głowa Satyra, z tufu wykuta. Przez ten wchód, jako też przez drugi naprzeciwko niego, dostajemy się na małe platformy ponad wchodami, zwane tribunale. Są to trybuny z tufu wulkanicznego, niegdyś prawdopodobnie marmurem pokryte; na jednej z nich było miejsce urzędnika, przewodniczącego widowisku, na drugiej być może zasiadały kapłanki, (w Rzymie Westalki). Przez wymienione dwa wchody można się było również dostać do przedziału, dzielącego od siebie dwa dolne piętra, t. zw. praecinctio. I na scenę można się było dostać z orchestry schodami; być może, że aktor, grający rolę posłańca, tędy wstępował na scenę. W półkolistej niszy zasiadał urzędnik sprawujący nadzór nad przedstawieniem. Tuż obok orchestry znajduje się miejsce dla kurtyny, którą na początku przedstawienia spuszczano w dół, a po ukończeniu podno-

szono do góry. Czworokątne otwory utrzymują połączenie z podziemnym korytarzem. Mechanizm jednak, tu zastosowany, nie jest dziś jeszcze należycie wyjaśniony. Dalej mur, który dźwigał niegdyś drewnianą posadzkę sceny; w zagłębieniu resztki niewyjaśnionych nam bliżej przyrządów. Ściana w głębi sceny przedstawiała fasadę pałacu z trojgiem drzwi, podczas przedstawienia zakrywano ją dekoracyami, które dawały się w bok usuwać (scena ductilis). Z tyłu garderoba aktorów (postscenium). Z boku miała scena dwoje dużych drzwi dla uroczystych pochodów.

Na scenie znajduje się imitacya napisu, wedle którego M. Holconius Rufus i M. Holconius Celer na własny koszt zbudowali cryptam, tribunalia, theatrum. Odnosi się to jednak tylko do odnowienia teatru za czasów Augusta, gdyż teatr ten pochodzi jeszcze z czasów samnickich. O krypcie i tri-bunaliach była wyżej mowa, przez theatrum zaś można rozumieć albo scenę albo miejsce dla publiczności czyli widownię (cavea). W tym ostatnim razie należy przypuszczać, że Holkoniuszowie zastąpili dawne miejsca z tufu marmurem, jednak i scena była także odnawiana. Inny napis wymienia twórcę nowej budowy, architekta, którym był wyzwoleniec M. Artorius Primus. Prócz tego znajduje się jeszcze mnóstwo napisów, pokrywających mury teatru, wyrytych ręką przechodni lub osób oczekujących początku przedstawienia. Najwyraźniejszy z nich opiewał podług Fiorellego (dziś nieczytelny):

Methe Cominiaes Atellana amat Chrestum corde sit utreisque Venus Pompeiana propitia et semper concordes, veivant.

Teatr Mały (H 9). Był on kryty dachem (theatrum tectum, teatro coperto) prawdopodobnie w formie piramidy, o czem świadczy napis dwukrotnie umieszczony, który podaje do wiadomości, że teatr ten polecili zbudować duumviri M. Quin-ctius Valgus i M. Porcius (wkrótce po roku 80 przed Chr.) Opiewa on, jak następuje: Quinctius C.F. Valg M. Porcius M. F. Duo. vir. dec. decr. theatrum tectum fac. locar. eidem-que prob, i jest zwłaszcza wyraźny nad bramą, wiodącą ku ulicy Stabiańskiej. Powstał więc teatr ten później, aniżeli poprzedni, ale mimo to można go uważać za starożytniej-szy, gdyż nie został odnowiony w czasach cesarstwa. Także i w Neapolu znajdował się obok teatru bez dachu teatr dachem kryty, jak stwierdza poeta Statius. Taki kryty teatr założył też w Atenach Herodes Atticus, zwał się on Odeum, sala śpiewu, można tedy wnosić, że takie budynki, gdyby dzisiejsze opery, służyły do przedstawień muzycznych, a kryte były dachem ze względów akustyki.

Rozkład miejsc jest taki sam, jak w teatrze Wielkim, tylko że brak tu najwyższego piętra (summa cavea). Stopnie mają zwykły kształt, z zagłębieniem przeznaczonem dla nóg osoby z tyłu siedzącej. Teatr ten mógł był pomieścić 1500 osób. Tribunalia są dostępne jedynie od sceny i zawierają każde trzy krótkie rzędy miejsc jeden za drugim, dla przyjaciół i orszaku tych dostojnych osób, dla których były przeznaczone. Uwagę zwracają wyraziste postaci i nogi gryfów na końcu murów, dzielących trybuny od widowni. W marmurowej posadzce orchestry widnieje napis bronzowy, świadczący, że duumvir M. Oculatius Verus kazał tę posadzkę sporządzić, zamiast urządzać igrzyska. Tylna ściana sceny, bez członów architektonicznych, pokryta była marmurem.

I tu znajdują się duże wejścia boczne dla uroczystych pochodów. Za sceną garderoba aktorów. Być może, że chodnik przy via Stabiana pokryty był kolumnadą.

Za Wielkim teatrem wznoszą się:

Koszary gladyatorów(HlO). Zbudowano je wtedy, gdygla-dyatorzy osiedlili się na stałe w Pompei. Zdaje się, że pierwotnie było to miejsce ogrodem lub publicznym placem targowym, ale gdy w sąsiedztwie powstały teatry, zostało ono dokoła zamknięte budynkami publicznymi i prywatnymi i musiano po bokach tworzyć wchody, by połączyć koszary z zamieszkaną dzielnicą miasta na wzgórzu. — Dokoła czworokątnego placu ćwiczeń, ozdobionego kolumnadami, wznoszą się w dwóch piętrach cele gladyatorów. W środku strony południowej szeroko otwarta sala (exedra), na której ścianach była wymalowana broń gladyatorów. Broni tej znaleziono znaczną ilość w celach południowego skrzydła. Po stronie wschodniej znajdowały się ubikacye niewyjaśnionego nam bliżej przeznaczenia, być może kuchnia i jadalnia. Do górnych cel wchodziło się przez drewnianą galeryę, częściowo odnowioną, do której wiodły różne schody. — Kolumny doryckie są w dole czerwone, na górze żółte (dziś kolor ten gdzieniegdzie również przeszedł w czerwony), tylko dwie środkowe po stronie wschodniej i zachodniej niebieskie,

aby oznaczyć podział miejsca, w którem się odbywały ćwiczenia. — W jednej z cel strony wschodniej znajduje się drewniane naśladowanie żelaznych kajdan, które jednak nie w tej celi znaleziono, ale w innej po stronie zachodniej. Tamże znaleziono także kilka szkieletów (ale nie zakutych w kajdany), widocznie izba ta była więzieniem. — W rogu obok Małego teatru joński przedsionek, obok niego cela odźwiernego. — W celi w pobliżu przeciwległego końca machina do wyciskania oliwek ze Stabiae.

Cała kolumnada należała kiedyś prawdopodobnie do Wielkiego teatru i służyła do ochrony publiczności od niepogody, jak przykłady tego widzimy w różnych teatrach w starożytności. Na kolumnach znajdują się jeszcze tu i ówdzie graffiti tj. napisy wyryte, odnoszące się do czynów i zwycięstw gladyatorów. Fiorelli w dziele swem kładzie nacisk na dwa napisy, jako szczególnie zajmujące:

1) (na IX. kolumnie od północy) VIII. K. Febr. tabulas positas in muscario CCC. VIII. 55. CCCC. XXX. — Drugi napis, który niedawno temu się zatarł, zawiera ślub, jaki gladyator składa Wenerze na wypadek, gdyby został zwycięzcą. Opiewa on „Mansuetus provocator victor Veneri arma feret“.

Brama Stabiańska (I 10). Przez Mały teatr lub przechód poza nim dostajemy się na ulicę Stabiańską, a z niej, idąc w dół, do starożytnej bramy Stabiańskiej, Porta Stabiana. Ma ona dwa przechody, z których wewnętrzny u góry sklepiony, zamykał się; między nimi rodzaj podwórza. Nisza w lewej ścianie zawierała prawdopodobnie posąg jakiegoś bóstwa, może Minerwy, boskiej opiekunki bram (porównaj Porta Marina str. 285). W prawym rogu napis w języku Osków (kopia), stwierdzający, że dwaj edylowie wytknęli tę drogę do mostu Stabiańskiego. Jest tu również wzmianka o ulicy zwanej via Pompejana (być może strada Stabiana) aż do świątyni Zeusa Meilichiosa, która prawdopodobnie identyczna jest ze świątynią, zwaną dziś świątynią Eskulapa. Otóż tę ulicę, tudzież via Jovia i jeszcze jakąś trzecią, bliżej nieokreśloną, założyli oni z polecenia burmistrza (medix) pom-pejańskiego na nowo czyli że te ulice z gruntu odnowili. — Zewnątrz bramy po lewej stronie znajduje się napis łaciński, który również odnosi się do budowy dróg, oznajmia bowiem, że dwaj duumviri wybrukowali tę drogę na swój koszt od kamienia milowego aż do stanowiska dorożek (ad cisiarios), jak daleko sięga terytoryum pompejańskie.

Nieco dalej

dwa grobowce w kształcie półkolistych siedzeń, I. M. Tul-liusa, którego imię widnieje na małych kamieniach z lawy po obu stronach, II. duumvira M. Alleiusa Miniusa. Obydwom wyznaczono to miejsce decreto decurionum.

Zagłębienie na prawo od drogi jest prawdopodobnie resztką rowu, otaczającego dawniej miasto, głowa lwa przy ulicy służyła niegdyś do zaopatrywania miasta w wodę.

Wewnątrz bramy po lewej stronie schody do wstępowania na mury i mały domek, prawdopodobnie budka strażnicza.

U pierwszej przecznicy z prawej strony, pomiędzy in-sulą I. 1, i I. 2, znajduje się po lewej stronie dom pod nr. 28, z tego względu godny uwagi, że compluvium jego dla ochrony przed złodziejami było opatrzone kratą. Widzimy tu jednak tylko nowożytną imitacyę, której oryginał znajduje się w muzeum w Pompei. — Dom pod nr. 2 z prawej strony był niegdyś garbarnią, w której znaleziono kilka narzędzi, przypominających swoim wyglądem nasze dzisiejsze. Okrągłe jamy służyły do moczenia skór.

Świątynia Zeusa Meilichiosa (H 9) przy strada Stabiana pod nr. 25 na lewo, zwana powszechnie świątynią Eskulapa. Gdy trzęsienie ziemi w r. 63 uszkodziło wspaniałą świątynię Jowisza na forum, przeniesiono prowizorycznie do tej świątyni kult trzech głównych bóstw kapitolińskich, Jowisza, Junony i Minerwy, postaci ich z gliny ulepione (dziś w Neapolu), stały na zniszczonym obecnie postumencie obok ściany tylnej. Na przedniej stronie podwórza mały krużganek o dwóch kolumnach. Z prawej strony ,pokój, prawdopodobnie izba służącego świątyni (aedituus). Świątynia miała przedsionek o czterech kolumnach.

z wy-w ję-

Była ona pokryta malowidłami prawdopodobnie w stylu dekoracyjnym I. epoki, którego motywa ukazuje także duży ołtarz. Rodzaj budowy odpowiada początkom kolonizacyi rzymskiej, gdyby więc świątynia ta była identyczna mienioną powyżej (str. 309), o której wspomina napis zyku Osków, jako o świątyni Zeusa Meilichiosa, musimy przyjąć, że wybudowano ją w czasach rzymskiej kolonii na

miejscu innej dawniejszej, która się tu przed nią znajdowała i o której wspomina ów napis u bramy Stabiańskiej. — Pod świątynią przechodzi kanał, założony w latach 1594—1600 przez architekta Dominika Fontanę, od źródeł rzeki Sarno aż do miasta Torre Annunziata. Wtedy też znaleziono między innemi wykopaliskami napis z poświęceniem Jowiszowi Optimus Maximus, pochodzący prawdopodobnie z tej świątyni.

W pobliżu pod nr. 27 przystęp do krypty i na najwyższe piętro, summa cavea, Wielkiego teatru.

Świątynia Izydy (G 9). Że świątynia pod nr. 28 była w istocie poświęcona tej egipskiej bogini, stwierdza napis nad wchodem, wedle którego sześcioletni N. Popidius Celsinus (czyli innemi słowy, jego rodzice w imieniu jego) kazał tę świątynię po trzęsieniu ziemi na swój koszt odbudować, za co otrzymał godność dekuriona. Oryginał napisu, którego kopię tu widzimy, jest w Neapolu, opiewa on dosłownie:

N. PopicLias. N. F. Celsinus. aedem. Isidis terrae motu, conlapsam a. fundamento. p. s. restituit. hune decuriones. ob liber alit atem. cum. esset, annor. sex. ordini. suo gratis, adlegerunt.

Pierwotna budowa pochodziła, jak to poznać można po szczupłych resztkach, które się zachowały (kolumny przedsionka itd.), z pierwszych czasów rzymskiej kolonii. Świątynia ta ma dziwny kształt i boczny wchód po lewej stronie. Na postumencie znajdowały się prawdopodobnie dwa posągi bóstw, na konsolach w bocznych ścianach mogły się znajdować statuetki lub inne przedmioty ku ozdobie. W świątyni znaleziono rękę z marmuru, prawdopodobnie lewą rękę, która w kulcie Izydy odgrywała ważną rolę, jako godło i symbol sprawiedliwości, gdyż lewą ręką nie popełnia się żadnych nieprawych czynów, dalej dwie trupie głowy i dwie skrzynie z naczyniami i sprzętami, między innymi dwa lichtarze, złotą czarę i mały posążek bóstwa z bronzu. W niszy w tylnej stronie świątyni znaleziono posążek Bachusa, wedle napisu dar N. Popidiusa Ampliatusa, ojca odnowiciela świątyni. Należy tu zauważyć, że Bachusa identyfikowano z Ozirysem. — Z lewej strony przed świątynią duży ołtarz, na którym znaleziono popioły i kości i mały filar. Przy takim samym filarze z prawej strony znaleziono tablicę z hieroglifami, która jednak nie ma nic wspólnego z kultem Izydy.

Mały budynek bez dachu po lewej stronie świątyni zawiera przystęp do podziemnego rezerwoaru, w którym przechowywano świętą wodę, stiukowa rzeźba na szczycie fasady przedstawia uwielbienie tejże wody, na górze naczynie na wodę ; na wygiętym fryzie przedniej strony egipskie postaci, źle zachowane, na tle pierwotnie niebieskiem ; na pilastrach skrajnych przedniej strony różne egipskie symbole. Na bocznych ścianach : z prawej strony Mars i Wenus, z lewej, jak się zdaje, Merkury, prowadzący duszę w podziemie.

Ogrodzone murem zagłębienie na prawo od wchodu, znaleziono wypełnione popiołami i resztkami spalonych owoców, jako to fig, daktylów, orzechów i t. p. — Między kolumnami sześć ołtarzy. W niszy naprzeciw świątyni znajdowało się malowidło, wyobrażające Harpokratesa, a naprzeciw niego kapłana z dwoma kandelabrami ; pod nią stała ława drewniana. — Na północno-zachodnim końcu otwartej przestrzeni środkov/ej, znajdowało się naczynie ołowiane w formie cylindra, do którego spływała z rury woda. Na końcu krużganka umieszczony był przy ścianie od ulicy, pomalowany i pozłacany posążek Izydy, który wedle napisu ofiarował L. Caecilius Phoebus; naprzeciw przy ścianie południowej podobny posążek Wenery i herma bronzowa aktora C. Norbanusa Sorexa. W najdalej na północ wysuniętym, sklepionym przechodzie strony wschodniej, znaleziono szczątki drewnianej statuy z głową i kończynami rąk i nóg z marmuru, w prawej ręce trzymała ona sistrum tj. brzękadło z miedzi, którego używali kapłani Izydy podczas ofiar. Kilka podobnych posągów miano znaleźć w pobliżu owego przechodu.

Izba, do której prowadzą owe sklepione przechody, była prawdopodobnie miejscem zgromadzania się czcicieli Izydy; znaleziono tu stół marmurowy, kilka sprzętów i kurze kości. W czasie odkopania znaleziono malowidła ścienne jeszcze w dobrym stanie, kilka obrazów, jako to egipskie pejzaże, Przybycie lony do Egiptu, Io strzeżona przez Argusa, znajduje się dziś w Neapolu. W posadzce mozaikowej, która się jednak nie zachowała, widniał napis: N. Popidi Ampliati, N. Popidi Celsini, Corelia Celsa, odnowiciel świątyni, jego brat i matka. Z lewej strony przytykała prawdopodobnie izba misteryów, białe jej ściany były pomalowane egipskiemi bóstwami. Naprzeciw wejścia mieszkanie kapłana.

złożone z kuchni, małej jadalni i sypialni wraz z niewiel-kiem pdowórzem.

naz

wa

Kult Izydy był w Pompei, jak i żuje, że w tajemniczych zakątkach wogóle w południowej Italii nadzwy- j owych świątyń zawiązywały się czę-czaj ożywiony. Miał go wprowadzić i sto miłostki i kryła się rozpusta. Sulla, a do rozwoju jego przyczy- ! Kapłani Izydy uchodzili za znawców niały się przedewszystkiem ożywio- | magii i umiejących przepowiadać ne stosunki handlowe" miast Kam- tajniki przyszłości. Wszystkie te panii z Aleksandryą i całym Egip- j szczegóły dały genialnemu powie-tem. Kapłani tej bogini, mimo, że ściopisarzowi angielskiemu,Bulwero-składali ślub czystości, byli głośni wi, motyw do stworzenia w powieści z rozpusty i wyuzdania. Juvenalis j jego „Ostatnie dni Pompei“, postaci ywa kapłanki Izydy Isiacae lenae Egipcyanina Arbacesa,przyciągającej bicielki do nierządu), co wska- demonicznym urokiem i grozą.

Idźmy teraz z powrotem na ulicę Stabiańską i zwróćmy się tą ulicą w górę. Po prawej stronie pod nr. 5 wznosi się

Casa del Citarista (H8). Dom ten (domus Popidi Secundi Augustiani) otrzymał swą nazwę od znalezionego w nim archaicznego posąpu Apollina z bronzu i należał do najpiękniejszych i najokazalszych w Pompei. Uwagę naszą zwraca okoliczność charakteryzująca późniejszą epokę, a mianowicie zaniedbanie obydwóch atriów, podczas gdy pokoje mieszkalne rozmieszczone są około trzech pięknych perystylów.

Malowidła w stylu IL, III. i IV. Na lewo od atrium pokój kąpielowy. Około basenu z wodą w perystylu środkowym, znajdowało się dużo drobnych postaci zwierzęcych z bronzu, dziś w Neapolu. W lewym kącie z przodu znaleziono wspomniany wyżej posąg Apollina bez podstawy, stojący na ziemi. W środku prawej ściany południowej była zapuszczona czarna płyta szklana jako zwierciadło. Naprzeciw wejścia cały szereg pokoi, malowanych w dziwnym stylu przejściowym od II. do III. stylu, obrazy przeniesiono do Neapolu. Duży pokój przy prawym perystylu po lewej stronie z tyłu, zawierał (po r. 63 po Chr.) dwa obrazy, należące do najlepszych, dziś w Neapolu : Orestes, Pylades i Ifigenia w Taurydzie i Bachus znajduje Ariadnę. — Lewy czyli północny perystyl uległ zmianie wskutek przebudowy.

!) Powieść ta wyszła w przekładzie polskim, nakładem warszawskiej „Gazety Polskiej“, w jej dodatku tygodniowym w r. 1899 i możemy ją polecic wszystkim zwiedzającym ruiny Pompei, jako lekturę nadzwyczaj zajmującą i wyborne studyum przedwstępne.

Idąc przez drugie, skromne atrium, którego prawa ala zamieniona była w szafę ścienną, w kierunku północnym, wyjdziemy na ulicę poprzeczną.

Dom M. Epidiusa Sabinusa. Oznaczony numerem 22. Z ulicy malowniczy widok szeregu kolumn w II. perystylu. W atrium różnobarwna kaplica Larów. Godne widzenia ta-blinum. W trzech pokojach zachowały Się malowidła III. stylu. W pokoju przechodnim między I. a II. perystylem : z lewej strony Herkules i Telamon uwalniają Hezyonę, córkę króla trojańskiego Laomedona ; z prawej strony widzimy Hipolita i Fedrę, żonę Tezeusza. W pokoju po lewej stronie: biesiada i scena toaletowa. W pokoju z prawej strony za I. perystylem (na czarnem tle): Herkules i Muzy. z greckimi napisami. Akteon i Dyana. — W II. perystyh i obok niego, dekoracye I. stylu (naśladowanie płyt marmu rowych). Dom ten jest domem podwójnym, gdyż składa się z dwóch domów, połączonych ze sobą przechoderr między obydwoma perystylami. Drugi dom, o starej fasadzie z kamienia wapiennego, ma wchód od ulicy wschodniej.

Dom Epidiusa Rufusa (nr. 20, H 7,8) leży na lewo od poprzedniego. Dobry wzór domu z czasów przedrzymskich, który, chociaż należał widocznie do rodziny bogatej, ograniczał się na ubikacyach przednich i nie miał wcale perystylu. Piękne atrium korynckie (porównaj wyżej str. 281) ma kolumny także i w alach, które tu leżą w środku stron podłużnych. W ali z prawej strony kaplica, którą dwaj wyzwoleńcy, imieniem Diadumeni geniuszowi gospodarza domu M (arci) n (ostri) i Larom poświęcili. (Genio M. n. Fi La-ribus duo Diadumeni liberti). Dekoracya IV. stylu (po r. 63) z zastosowaniem resztek I. stylu. W pokoju na prawo od wejścia piękne okna. Na prawo od tablinum piękny pokój z malowidłem, wyobrażającem Apollina, Marzyasza i Muzy. Obok dużych drzwi wchodowych znajdują się z prawej strony mniejsze, przez które można było wejść, gdy tamte były zamknięte.

Przez strada Stabiana przechodzimy obecnie do strada dell’-Abbondanza. Na początku tejże otwór kanału odpływowego, który dalej na lewo obok nr. 6 skręca ku południowi. Następnie, gdzie drogi się rozchodzą, filar wodociągu i cztery duże filary ceglane, które dźwigały niegdyś dach osłaniający tę część ulicy. Obok każdego z nich podstawa na sta-tuy, na pokrytej marmurem podstawie wznosił się niegdyś posąg M. Holconiusa Rufusa (dziś w Neapolu), jednego z odnowicieli Wielkiego teatru. Był on trybunem wojennym, pięć razy duumvirem, dwa razy quinquennalem, kapłanem Augusta i patronem kolonii. Wszystkie te jego godności wymienia napis na podstawie. Był to mąż około dobra miasta bardzo zasłużony.

Domus Cornelia. (Region VIII., ins. IV. nr. 15, G 8). Jest to dom C. Corneliusa Rufusa, którego popiersie znajduje się w atrium Wspaniałe impluvium ozdobione mozaiką. Dom prawidłowo zbudowany, z atrium i perystylem, który kolumnami swemi przytyka z tyłu do leżącego niżej ogrodu.

Termy Stabiańskie. (R. VII., I. 8). Jest to najlepiej zachowany i ze wszech miar godny zwiedzenia zakład kąpielowy Pompei, zbudowany jeszcze w czasach samnickich, przebudowany w pierwszych czasach rzymskiej kolonii, a potem znów drugi raz za cesarstwa. Do pierwszej przebudowy odnosi się znaleziony tutaj napis, wedle którego dwaj duumviri polecili zbudować laconicum i destrictarium naprawić portyki i palestrę.

Obszerne podwórze ozdobione kolumnami, tworzyło właśnie ową palestrę czyli plac ćwiczeń gimnastycznych. Skromne pierwotnie kolumny tufowe otrzymały w ostatniej epoce pompejańskiej grubą powłokę stiukową. Dwom wyższym filarom u wejścia odpowiada podobny motyw po stronie przeciwnej, herma, która się tam znajduje, z zakrytą głową, to Hermes, bożek palestry czyli opiekun ćwiczeń gimnastycznych. Na prawym murze podwórza, na małem podmurowaniu, obok VII. kolumny, znajdował się zegar słoneczny z napisem oskijskim, według którego kwestor Marius Atinius polecił go sporządzić z pieniężnych kar. Po lewej stronie i po części w tylnej stronie piękne, różnobarwne dekoracye stiukowe, między fantastycznymi motywami z architektury możemy tu rozpoznać : Herkulesa z puharem w kształcie rogu ; zapaśników ; atletę, który oczyszcza swe ciało drapaczką (strigilis), apoxyomenos ; Zeusa ; Dedala i Ikara.

Po lewej stronie palestry, gdzie nie było kolumn, znajdowała się kręgielnia, sphaeristerium, gdzie w starożytnych czasach młodzież grą w kamienne kręgle zyskiwała zgrabność i siłę; znaleziono tu dwie kamienne kule równej

wielkości. Dalej mieścił się tu basen do pływania (marmur uległ zniszczeniu, w prawym rogu rura doprowadzająca wodę). Tu należy; 1) miejsce przeznaczone dla kąpiących się do zdejmowania odzieży, widać tu ślady szaf na suknie, być może, że to jest właśnie owe destrictarium, o którem wspomina napis tj. miejsce, gdzie ocierano pył z ciała (de-sfringere); 2) płytki basen, gdzie się opłukiwano przed wstąpieniem w basen do pływania, aż do wysokości mężczyzny pokryty marmurem, z otworu w tylnej ścianie wpływała woda; 3) basen do pływania, pokrycie marmurowe się nie zachowało, w kącie z prawej strony rura doprowadzająca wodę ; 4) inny basen, który pierwotnie był taki sam, jak wyżej pod 2) wymieniony, a później został urządzony do innego, nieznanego nam celu. Potem boczny wchód od strony zachodniej. — W tylnej części: 1) Miejsce dla rzucających kule na kręgielni ; 2) miejsce dla sprawującego nadzór nad palestrą(?); 3) miejsce ustępowe i miejsce przeznaczone dla kąpieli pojedynczych z osobnem wejściem od strony zachodniej. Po pr. str. podwórza termy właściwe.

I też w przyległym pokoju. Z apodyterium wchodziło się, aby uniknąć zbyt gwałtownego przejścia od zimna do gorąca, do miernie ogrzanego pokoju, tepidarium, a stąd dopiero do właściwej łaźni, caldarium i ewentualnie laconicum, gdzie ono istniało. W dawniejszych czasach ogrzewano je, zarówno jak tepidarium, rozżarzonymi węglami, później około r. 80 przed Chr. wynalazł niejaki Sergiusz Orata, nowy system opalania przez wprowadzanie gorącego powietrza w wydrążoną przestrzeń pod posadzką (później także wzdłuż ścian).

Termy starożytnych zawierały łaźnie, a oraz ciepłe i zimne kąpiele.

W zakładach na większą stopę urządzonych, były osobne miejsca przeznaczone na pocenie się w suchem powietrzu (assa sudatio, laconicum) i dla ciepłej kąpieli (caldarium).

Wzakładach mniejszych, jak np. ten, który właśnie opisujemy, brakowało pierwszej ubikacyi, ale caldarium spełniało obydwie funkcye. Pragnący kąpieli wchodził naprzód do nie-ogrzewanej sali do rozbierania się, t. zw. apodyterium, z którem była połączona kąpiel zimna, bądź w samem apodyterium we wannie, bądź

Z przodu na podwórzu po prawej stronie, kąpiel dla mężczyzn. Były tu dwa wchody od strony palestry, z których prawy prowadził przez małe podwórze, gdzie słudzy kąpiących się mogli czekać na swych panów na kamiennej ławce. Trzeci wchód był od ulicy Stabiańskiej, a i tu znajdowało się przed nim wolne miejsce z ławkami. Przednia, węższa część sali do rozbierania się, apodyterium, ma piękne sklepienie o różnobarwnych ornamentach, natomiast część wewnętrzna i obszerniejsza ma białe reliefy stiukowe; tu znajdują się też nisze do przechowywania sukien. Z lewej strony przytyka do przedniej części zimna kąpiel, frigidarium. Woda wpływała z małej niszy naprzeciw wejścia i odpływała pod dużą niszą na lewo. Dalej na lewo kąpiel letnia, (tepidarium), a za nią kąpiel gorąca (caldarium), obie z wydrążoną posadzką i wydrążonemi ścianami do ogrzewania powietrzem. W tepidarium wyjątkowo wanna, w caldarium z prawej strony wanna na ciepłą kąpiel, z lewej strony la-brum, miednica, z której wytryskała w górę letnia woda.

W obydwóch tych pokojach widoczne jest, że ściany zawierały pierwotnie nisze takie same, jak w apodyterium, a więc nie były wydrążone. Tak samo i posadzka nie była zawsze wydrążona, albowiem budynek ten i zakład kąpielowy jest dawniejszy od owego wynalazku. Zdaje się, że naprzód otrzymało caldarium wydrążoną posadzkę, później takież ściany, tepidarium zaś otrzymało oba te urządzenia równocześnie. Prawdopodobnie napis przypisujący dwom duumvirom urządzenie laconicum, odnosi się do wprowadzenia tego systemu ogrzewania, gdyż właściwe laconicum tu wcale nie istnieje.

W tylnej części podwórza, również z prawej strony, znajduje się oddział dla kobiet, który się lepiej zachoWał od poprzedniego. Przez korytarz niegdyś kryty dostajemy się do apodyterium, mającego jeszcze dwa inne wchody. Drzwi od strony palestry sporządzono dopiero później, a pierwotnie oddział ten był od reszty zakładu zupełnie odcięty i dostępny jedynie wprost od ulicy. Nisze na suknie są niższe, aniżeli w oddziale dla mężczyzn. W lewym kącie zimna kąpiel.

Z prawej strony tepidarium, a dalej caldarium. W niem ' służyła rura bronzowa z prawej strony wanny do odpływu wody, rura dopływowa nie istnieje już dzisiaj. Z lewej strony na dole otwór do wypróżniania wanny, woda tędy wypuszczona służyła później do mycia podłogi. I w tym oddziale można rozpoznać stopniowe udoskonalenie systemu ogrzewania.

Między caldarium męskiem, a żeńskiem, miejsce, gdzie ogrzewano wodę, widać tu jeszcze miejsce ogniska i trzech dużych kotłów w kształcie cylindra na wodę gorącą, letnią i zimną.

Dom Holconiusa. (VIII. 4, 4, G 8). Leży naprzeciw termów Stabiańskich. Jest to piękny i bogaty dom z ostatnich czasów miasta Pompei, tylko atrium i boczne pokoje są dawniejsze. Malowidła wszystkie ostatniego stylu. Atrium starannie malowane. Na lewo od wejścia maska Oceana Z prawej strony na górze Sylen z dzieckiem Bachusem Impluvium zniszczone wskutek poszukiwań jeszcze w starożytności. Z prawej strony, w miejscu ali duża szafa, w któ rej znaleziono wiele sprzętów kuchennych. Obok atrium cztery sypialnie, cubicula, z tych przednia na każdej stronie mieszkanie niewolnika, który w przyległym sklepie sprzedawał towary swego pana.

W drugim pokoju z prawej strony popiersia figur bachij-skich, a na lewo od wejścia Parys i Amor. W drugim pokoju z lewej strony podobne obrazy; ślady żelaznej skrzyni przy lewej ścianie. W lewej ali od lewej strony: Perseusz ukazuje Andromedzie w zwierciedle wody głowę Meduzy. Apollo i Dafne. Herkules, który przyprowadza Admetowi Alcestę. — Tablinum, lewa strona: Młodzieniec, dziewica, amorety; prawa strona (uszkodzony obraz): Endymion i Selene czyli Luna. Pory roku w dużych polach niestety się zatarły.

Na lewo od tablinum schody do górnych ubikacyi, naprzód do górnego obejścia perystylu. Pokój jednak ponad pierwszym i drugim pokojem z lewej strony, należał do sklepu, z którym był połączony schodami.

Perystyl miał górne obejście, jak to można widzieć z przodu z prawej strony. Kapitele kolumn są bardzo piękne. Z prawej strony z przodu także kawał architrawu. Z kolumn strony przedniej i tylnej wytryskały strumienie wody. Znajdował tu się basen z wodotryskiem, w nim żelazne gwoździe do przytwierdzania rzeczy, które chciano trzymać w chłodzie. Komplikowane filary narożne, miasto dawnych prostych kolumn, są charakterystyczne dla epoki cesarstwa. Ściany bez nadzwyczajnych ozdób, lecz pomalowane gustownie; obrazy przedstawiające martwą naturę na czarnych polach zatarły się prawie zupełnie. Lewa kolumnada została niejako przemieniona w otwartą salę. Później dobudowano zimowe triclinium na lewo od tablinum. Wniem znajdują się obrazy: Frixus i Helle; Ariadna opuszczona przez Tezeusza.

Za perystylem w środkowym pokoju, triclinium letniem, znajdował się mały wodotrysk.

Obrazy: Hermafrodyta i Sylen, I glądający się sobie w zwierciedle; Bachus, Pan i Amor; Narcyz przy- j Bachus znajduje Ariadnę. — W po-

Koju z lewej strony : Wykrycie Achillesa w przebraniu na wyspie Skyros ;

ry zawierał niegdyś szafę ścienną, a w niej znaleziono ośm lamp. — Z prawej strony obok perystylu kilka sypialń i tylny wychód. Z przodu po lewej stronie kuchnia. Należący do domu tego sklep (nr. 1) był niegdyś farbiarnią ; w murowanej wannie tylnego lokalu znaleziono resztki farb.

Wyrok Parysa; resztki obrazu: Orestes, Pylades i Ifigenia w Taurydzie.

W pokoju z prawej strony: Europa;

Nereida na delfinie i obraz bliżej niewyjaśniony, a przedstawiający bóstwa światła. W ścianie pokoju z prawej strony widzimy otwór, któ-

Dom Vediusa Siricusa (G 7). Z prawej strony pod nr. 47 (zamknięty, przewodnik otwiera). Wchodzi się z tyłu, gdyż przedni wchód od ulicy Stabiańskiej zamknięty. W posadzce na progu sieni (prothyrus), widnieje napis „salve lucru (m)“, to znaczy „witaj zysku“, wykładany kamykami. W atrium bez malowideł widoczne są po prawej stronie miejsca poprzecznych belek, które niegdyś dźwigały dach. Obok impluvium podstawa figury studziennej, z której spływał strumień wody do miednicy marmurowej. Za tą podstawą stolik marmurowy, w impluvium wodotrysk. Na prawo od impluvium otwór cysterny. Na prawo od wejścia kamień, do którego była przytwierdzona skrzynia pieniężna. Na prawym końcu ślady drewnianej szafy, gdzie znaleziono różne naczynia. Tuż obok wejścia po lewej stronie ślady schodów, które wiodły niegdyś do górnych pokoi ponad ubikacyami przed atrium. Natomiast nie było żadnych górnych pokoi ponad ubikacyami obok i za atrium. W tablinum znaleziono dużą skrzynię z tkaninami.

Na lewo od atrium znajduje się pokój jadalny, pokryty bogatemi malowidłami ostatniego stylu. Widzimy tu : Neptuna i ApoIIina przy budowie murów trojańskich; Herkulesa przy Omfali; Tetydę u Hefaistosa; w polach Muzy. — Trzeci pokój na lewo od atrium jest to mała jadalnia, malowana również w ostatnim stylu, ale w sposób zupełnie oryginalny, nadzwyczaj starannie i bogato. Między obydwoma tymi pokojami korytarz do kuchni. Poza atrium pery-styl malowany skromnie w drugim stylu; w ogrodzie pawilon o czterech zielonych kolumnach.

Z domem tym połączony jest drzwiami na lewo od pe-rystylu inny; dom, mający wchód od ulicy Stabiańskiej. W atrium impluvium podobne, jak w drugiem atrium. Na lewej ścianie duży trójnóg, godło kultu Apollina, któremu w Pompei szczególną cześć składano. W perystylu dziwna rozmaitość kolumn, z przodu i po lewej stronie są one wyższe, a zaraz ponad architrawem dach ; z prawej stron> i z tyłu na architrawie kawał muru.

Wyjdźmy napowrót na ulicę. Naprzeciw tego domu widnieją wymalowane na ścianie dwa duże węże, które miały swoją świętą opieką strzedz jej od zanieczyszczenia, u dołu zaś znajduje się ledwie jeszcze czytelny napis: „Otiosis lo eus hic non est, discede morator“. (Miejsce to nie jest dla próżniaków, idź dalej, ty, co się tu zatrzymujesz).

Lupanare (F 7). Po lewej stronie, na rogu drugiej ulicy, vicolo del Balcone pensile, (via tertia), znajduje się lupanare (regio VII., insula 12, nr. 18). Zamknięty, przewodnik otwiera. Był to niegdyś dom rozpusty i mieszkanie publicznych prostytutek, na co już, gdyby nawet nie było innych dowodów, wskazywało samo ustronne położenie w ciasnej i wązkiej uliczce. Naprzeciw wchodu miejsce ustępowe. Dom ten zawiera pięć małych i wązkich pokoi, w każdym z nich łóżko z cegieł murowane, na górnym końcu nieco podwyższone. Ściany pokoi i przedsionka pokrywają sprośne malowidła, pomiędzy niemi obraz Priapa. Nadto znajdowały się tu różne nieprzyzwoite napisy, łacińskie i greckie, wyryte na ścianie, które w czasie odkopania miasta były jeszcze czytelne, obecnie znikły. Dwa napisy różniły się od innych tern, że nie wykraczały treścią swą przeciw obyczajności, lecz dziś i one się zatarły. Jeden z nich donosi o śmierci osoby, w tym lokalu widocznie dobrze znanej : „Africanas moritur scribet puer rusticus condisces cui doletpro Afri-cano“. Drugi napis to wykrzyk nienawiści gladyatora pom-pejańskiego przeciw gladyatorom z wyspy lschii. Na górnem piętrze znajdowały się lepsze pokoje, sala i kilka gabinetów, dokąd prowadził osobny wchód wprost od ulicy (nr. 20). Ubikacye górnego piętra" otaczała od strony obydwóch ulic zewnętrzna galerya (pergula), do której można było wyjść ze sali, jak i z gabinetów.

Hospitium Sittii. Z prawej strony, naprzeciwko, pod nr. 44 i 45. Jest to gospoda Sittiusa pod Słoniem. Na drzwiach był wymalowany słoń z dopiskiem: Sittius restitua elephantu“. \nny napis opiewał: Hospitium hic locatur, triclinium cum tribus lectis et com (modis omnibus?)“-Gospoda ta więc była do wynajęcia.

Casa del Balcone pensile (F 6). Dom ten znajduje się przy ulicy zginającej na lewo. Zamknięty. Ma on trzy pokoje na piętrze (maenianum), które się udało zachować w ten sposób, że zwęglone drzewo zastąpiono nowemi belkami. Także schody do tylnego mieszkania są znów odnowione. W domu tym znaleziono na piętrze hełm gladyatora, co wskazuje na to, że mieszkał tu niegdyś gladyator. Na dole, w niewielkiem atrium za impluvium, zwraca naszą uwagę piękna studnia, ozdobiona posągiem Amora, trzymającego gołębia, który wyrzucał wodę w basen. Pod stołem marmurowym w tyle tej studni, znajdowały się cztery kurki bronzowe do rozdzielania wody w różnych częściach domu.

Najbliższa przecznica, strada degli Augustali, była ożywioną ulicą handlową o wielu sklepach. Idąc nią na lewo, mamy przed sobą

Casa deir Orso (pod nr. 45 F 6), dom Niedźwiedzia (zamknięty), przezwany tak od mozaiki w posadzce przedsionka, na której widnieje niedźwiedź, przeszyty strzałą i trzymający w przednich łapach drąg, który gryzie zębami. U góry wypisane pozdrowienie: „hâveNa ścianach Pan uwieńczony liśćmi, tudzież nimfy i inne kobiece postaci, unoszące się w powietrzu. Malowidła ostatniego stylu, ale w ostatnich !atach prawie zupełnie zniszczone. W małym ogrodzie studnia mozaikowa.

Po prawej stronie w ogrodzie na dwóch filarach, widnieje malowany duży trójnóg, między nimi mała świątynia, godło kultu Apollina. W pokoju z prawej strony atrium: Narcyz* Danae z małym Perseuszem na wyspie Serifos, przyciska to dziecię do piersi. Te ostatnie obrazy są jeszcze dobrze zachowane.

Warsztat szewski. (Ins. VIL, I. nr. 41, 42). Dawne przeznaczenie tego lokalu stwierdzają mały stół, znalezione tutaj przybory szewskie i napis na ścianie. Oprócz tego podpisał się tu na ścianie M. Nonius Campanus, żołnierz ósmej kohorty pretoryanów, pełniący służbę w Century M. Caesiusa Blandusa, który znów imię swoje uwiecznił na dwóch kolumnach perystylu. Obaj ci żołnierze przybyli do Pompei prawdopodobnie w orszaku cesarskim. Połączenie z atrium nasuwa przypuszczenie, że szewc, który niegdyś pracował w tym warsztacie, był zarazem odźwiernym.

Dom Caesiusa Blandusa. (Nr. 40, G 6). Malowidła II. stylu (na prawo od tablinum, perystyl) i IV. stylu (atrium i przyległe pokoje). Na lewo od tablinum mała kąpiel, tepidarium i caldarium, ogrzewane z kuchni.

21

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

Piekarnia. (IX., 3). Było ich w Pompei dość dużo, a urządzenie ich jest łatwe do zrozumienia. Znajdujemy w nich regularnie kilka młynów, składających się z dwóch kamieni lawowych, z których jeden ma kształt stożka (meta), a drugi ma formę podwójnego wydrążonego stożka (catillus). Na końcu pierwszego kamienia był osadzony drąg drewniany, zakończony kawałkiem żelaza, na nim zaś opierał się catillus za pomocą belki poprzecznej. Tam, gdzie catillus był najwęższy, osadzano dwie dźwignie, któremi go obracano za pomocą osłów, w tym celu była podłoga dokoła brukowana. Zboże sypano w górny stożek wydrążony, poczem wypadało ono u kraju dolnego stożka, gdzie je odpowiednim przyrządem chwytano. — Przed piecem znajduje się komin, a w jego pobliżu wmurowane misy lub inne naczynia na wodę do zwilżania chleba. Misy te znajdują się czasem w osobnym pokoju, który zawierał oprócz tego duży stół (dziś zachowały się z tych stołów tylko murowane nogi) do wyrabiania chleba i szczególne przyrządy do ugniatania ciasta. Na ścianach znać tu nieraz ślady półek do przechowywania pieczywa.

Dom M. Lukrecyusza (G 6). Idąc Stabiańską ulicą w górę, widzimy po prawej stronie dom ten, oznaczony nr. 5, (zamknięty), nazwany od obrazu, który przedstawia list z adresem M. L. kapłana Marsa i radcy miejskiego (M. Lucretio flara. Martis decurioni Pompei). Dom ten jest godny zwiedzenia z powodu swoich dobrze zachowanych malowideł z ostatnich czasów Pompei i dla małych posążków marmurowych w ogrodzie. Schody na lewo od wejścia prowadziły prawdopodobnie do drewnianej galeryi dokoła atrium. Na prawo od atrium kaplica Larów, znaleziono tam statuetki z bronzu, wyobrażające Herkulesa, Jowisza, Fortunę, tudzież męskiego i żeńskiego geniusza opiekuńczego rodziny (ge-nius familiaris). Na lewo od atrium, z przystępem od lewej ali, kuchnia i ubikacye gospodarcze.

do Neapolu, to, co pozostało,,przed" stawia niewielką wartość. Ściany atrium pokryte fantastycznymi motywami z architektury, obrazów tu niema.

I. pokój na lewo: Satyr i Ba-chantka; Wenera i Amoretty (Narcyz, w Neapolu). W polach Amory z godłami bóstw, na tylnej ścianie

Malowidła domu tego są w swej części ornamentalnej (przyczem silnie przeważają fantastyczne motywa z architektury), wprawdzie artystycznie nie wykończone, ale zasługują na każdy sposób na uwagę, jako znamienny i dobrze zachowany wzór z ostatniej epoki pompejańskiej.

Z obrazów najlepsze przeniesiono

z godłami Merkurego i Bachusa, na przedniej ścianie obok wejścia z godłami Herkulesa i Apollina.

je pokrywał popiół, w kolor czerwony. Pokój na prawo od tablinum : Bachus wznoszący trofej; (w Neapolu: pochód tryumfalny Bachusa. Herkules i Omfale).

W ścianach tablinum były osadzone obrazy na tablicach drewnianych.

Przez schody do perystylu. Obok schodów maska i godła, po lewej stronie Jowisza, po prawej Junony. Dalej w I. pokoju przechodnim: Parys i Helena. W II. pokoju przechodnim (białe tło) był właśnie malowany ów wyżej wymieniony list, zaadresowany do M. Lukrecyusza, od którego dom ten otrzymał swą nazwę.

II. pokój na lewo: Wenera; Po-lifem odbiera list Galatei (Friksus i Helle, w Neapolu). W polach: popiersia, mianowicie na tylnej ścianie, Marsa i Wenery ; na ścianie obok wejścia, Jowisza i Junony. Na bocznych ścianach uzbrojone Amory.

Lewa ala: Sceny teatralne.

I.    pokój na prawo: Nereida na zwierzęciu morskiem ; Chiron i Achilles; Endymion; uzbrojone Amory.

II.    pokój na prawo: Polifem i Ga

latea (?); Ciparissus ze sarną; Nereida; Amorki; Amorki latające; po lewej stronie na górze, uosobienie Afryki.    Obok perystylu na prawo, jadal-

W prawej ali obrazy wyjęto, nia z ornamentami roślinnymi i wiją-Żółte ściany przeszły na górze, gdzie cemi się roślinami na białem tle/

W ogrodzie następujące posągi marmurowe: w niszy studziennej Sylen z miechem. Dalej cztery podwójne hermy: głowy Bachusa z brodą i bez brody i Ariadna; Satyr zapatrzony w dal; herma Satyra z fletem trzcinowym; zwierzęta i ptaki; Satyr, który Panowi z nogi cierń wydobywa; Amory na delfinach. Z tyłu na lewo, drugie atrium z osobnym wy-chodem (posticum). Na lewo od tego atrium były dwie szafy ścienne.

Następny dom przy ulicy Stabiańskiej nr. 2, w którego atrium z prawej strony widoczne są miejsca trzech dużych kotłów, miał być niegdyś, jak sądzą archeologowie, far-biarnią.

W poblizkiej ulicy bocznej, między ins. VII., 2 a VII., 3 (vico del Panattiere) wymienimy

Dom M. Gaviusa Rufusa (nr. 16, F G 6) z resztkami dekoracyi I. i II. stylu. Na uwagę zasługuje pokój na prawo od atrium. Niema tu wcale tablinum.

Dom M. Spuriusa Mesora (nr. 29, ins. VII., 2, F 5). Jest on cały pokryty malowidłami III. stylu, zwłaszcza należy tu zwrócić uwagę na piękny malowany kandelaber w lewym kącie za atrium i na pokój przy perystylu, skąd jednak obrazy przeniesiono do Neapolu.

Termy Centralne. Gdy wrócimy na ulicę Stabiańską i podążymy nią dalej w górę, to widzimy, że cała insula 4 w reg. iX. wypełniona jest dużym zakładem kąpielowym, którego budowa w czasie zasypania miasta jeszcze nie była ukończona. Trzy wchody prowadzą na duże podwórze (pa-laestra), gdzie niegdyś rozpoczęto kłaść podwaliny pod kolumny i rynnę deszczową. Wszędzie resztki dawniejszych domów, między innymi stare impluvium, użyte do celów budowniczych. Basen do pływania zaczęto dopiero kopać. Na stronie południowej dwa pokoje, jeden o dwóch oknach był może niegdyś izbą dozorców palestry, drugi służył do rozbierania się. W pobliżu północnego wejścia prowadzi przedsionek, obok którego znajdują się cztery lokale podobne do sklepów, do ubikacyi kąpielowych: apodyterium z zimną kąpielą (frigidarium), gdzie woda spływała z trzech nisz w trzech strumieniach; tepidarium; caldarium z dwiema dużemi i jedną małą wanną, zastępującą miednicę, labrum. Ogrzewanie miało się odbywać w podobny sposób, jak w opisanych już termach Stabiańskich. Laconicum, okrągły lokal, przeznaczony na suche kąpiele parowe, miał przystęp od strony tepidarium i caldarium. Z przyrządów do ogrzewania, prawie nic się nie zachowało. Liczne i duże okna ku zachodowi i południowi, miały prawdopodobnie szklane szyby i odpowiadają zupełnie przepisom Witruwiusza. Za ubika-cyami kąpielowemi jeszcze jedno podwórze, na filarze w pobliżu południowo wschodniego końca znajdował się niegdyś, być może, zegar słoneczny. — DJa kobiet niema tu osobnego oddziału, musimy tedy przypuszczać, że albo były dla nich osobne godziny zastrzeżone albo, co jest prawdopodobniejsze, był to zakład przeznaczony jedynie dla mężczyzn.

Naprzeciw tych termów znajduje się

Casa del Torello (V., 1, nr. 7, G 5). Fasada tufowa z czasów samnickich. U drzwi piękny kapitel z głową Bachantki.

Na prawo od tego domu wchodzimy w boczną ulicę, poczerń przez drzwi nr. 6 na prawo i przybędziemy do domu zwanego

Casa delle Nozze d’argento (G H 4). Otrzymał on swą nazwę od tego, że gdy król Humbert i królowa Małgorzata obchodzili w r. 1893 swoje srebrne wesele, zarządzono tam poszukiwania w obecności cesarza Wilhelma II. Jest to okazały dom (zamknięty), ma atrium o czterech kolumnach i doskonale zachowany perystyl, w stylu rodyjskim, jak to określa Witruwiusz, gdyż strona przednia jest u niego wyższa od innych. Pochodzi on jeszcze z czasów przedrzymskich,

został jednak dwukrotnie częściowo przebudowany i przemalowany, raz za czasów rzeczypospolitej i II. stylu dekoracyjnego, drugi raz zaś już za III. stylu dekoracyjnego, ale przed r. 63 po Chr. Na prawo z tyłu mała kąpiel, basen z zimną wodą w przyległem podwórzu.

Dom Marka Lukrecyusza Fronto. Dom ten, odkopany w r. 1899/1900, znajduje się w uliczce między insulą III. i IV. regionu V. (zamknięty). Dach w atrium został odnowiony w formie starożytnej. Widzimy w tym domu zajmujące i artystyczną wartość mające malowidła. W I. pokoju z prawej strony: Neoptolem w Delfach zabity przez Orestesa. W II. pokoju z prawej strony: na prawej ścianie Tezeusz i Ariadna, na lewej Wenus przy toalecie. W tablinum: z lewej strony Mars i Wenus, z prawej pochód tryumfalny Bachusa. Ogród, I. pokój z prawej strony, na prawej ścianie: Pyra-mus i Thisbe, na lewej: Bachus i Sylen.

Przy via di Nola prowadzą się w ostatnich latach gorliwe poszukiwania i coraz nowe domy starożytnego miasta rzymskiego, odkopane i zbadane, wyjaśniają nam nieznane dotychczas lub przynajmniej niejasne szczegóły życia dawnych Rzymian. W r. 1899, w czasie międzynarodowego zjazdu dziennikarzy, odkopano tu dom zwany casa dei Gior-nalisti. W r. 1904 odkopano casa del Conte di Torino, gdzie się znajduje obecnie kopia starożytnego posągu Fauna, dom ten w r. 1905 nie miał jeszcze numeru.

Jako nową zdobycz archeologów przytoczyć należy także t. zw. casa délia Soffitta restaurata, dom odkopany w r. 1902, który swą nazwę otrzymał od sufitu odnowionego. Freski wyobrażają tu skrzydlate smoki.

Casa délia Regina Margherita. (V., 2,1, przy strada di Nola, G 5). Dom ten tak nazwany został na cześć królowej włoskiej Małgorzaty. W pokojach na lewo i prawo od tablinum, godne widzenia malowidła. I. pokój na lewo: Leda z łabędziem; Pozejdon i Amymone. II. pokój na lewo: Marzyasz i Olimpos; Zeus i Danae; Meleager i Atalante (?). Pokój z prawej strony: Narcyz; opuszczona Ariadna; Likurg, król Tracyi, który pozbawiony przez Bachusa przytomności, zabija swego syna, w mniemaniu, że niszczy winną macicę.

Na prawo leży insula IX., 5, po trzęsieniu ziemi z r. 63 po Chr. nowo odbudowana, poczem wszystkie domy na nowo

malowano, dlatego zachowało się tu dużo malowideł w dobrym stanie, jednak bez większej wartości artystycznej. W domach tych ale znajdują się prawie zawsze w środku podłu żnej strony atrium.

Na strada di Nola z prawej strony znajduje się insula IX., 7. Odkopaną jej część zajmuje prawie całkiem duży dom, zwany

Casa del Centenario albo też del Fauno ubbriaco (H 5). Pierwsza nazwa ma budzić wspomnienie 1800 letniej rocznicy zasypania miasta, tyle bowiem lat upłynęło w r. 1879 od owej strasznej katastrofy. Dom ten ma dwa atria, lewe oznaczone nr. 6 stanowiło główny wchód. Malowidła ostatniego stylu, wyobrażają sceny z komedyi i tragedyi; na prawej ścianie można rozpoznać Herkulesa; 1. pokój z lewej strony: bóstwa egipskie; lewa ala zawiera dwa archaiczne wizerunki Dyany. Atrium boczne nr. 3, z malowidłami w stylu kandelabrowym, służyło także za dostęp do lokalności gospodarskich. Za obydwoma atriami duży perystyl, który tylko z przedniej strony miał ponad zachowanemi kolumnami jeszcze górną kolumnadę, z innych zaś trzech stron był jednopiętrowy. Obok basenu wodnego stał, jako figura studzienna, mały posążek z bronzu, pięknie wykonany i przedstawiający nagiego Satyra, który wypuszcza wodę z miecha (dziś w Neapolu). Obok głównego atrium, po prawej i po lewej stronie tablinum, znajdowały się dwa pokoje malowane w ostatnim stylu, jeden na białem, drugi na czarnem tle, pierwszy zwłaszcza godzien uwagi. Obok pokój w III. stylu na tle czer-wonem. Bardzo piękna jest prawa ściana perystylu z malowidłami ostatniego stylu: na żółtych polach widnieją tu godła Junony, Apollina i Minerwy.— Za perystylem prowadzi obszerna sala na niewielkie, dziś dachem pokryte podwórze z niszą studzienną, w której znaleziono posążek Sylena z marmuru wykuty; malowidła przedstawiają w dole ryby i ptaki wodne, w górze ogród i walki zwierząt. Korytarz z prawej strony na dole prowadzi do ubikacyi gospodarczych i izb niewolników.

Obok atrium bocznego nr. 3, wiodły zarówno z lewej strony, jak i z prawej afi, schody do górnych pokoi. Z prawej strony mały ogród. Na prawo od tablinum długi korytarz, wzdłuż niego z prawej strony ciągnie się szereg pokoi o pięknych malowidłach, przedstawiających sceny mitologiczne (2 pokoje w stylu kandelabrowym, jeden na tle białem, drugi na czarnem ; dwa małe pokoje ostatniego stylu, II. ze sprośnymi obrazami, zamknięty), dalej ubikacye kąpielowe, frigidarium niekryte dachem (tylko część z posadzką mozaikową miała dach, który opierał się na czterech kolumnach), tepidarium, caldarium, wreszcie boczne atrium, dachem kryte i mające osobny wchód nr. 1. Na prawo od wchodu miejsce ustępowe i trzy sypialnie, na lewo stajnia, (w atrium znaleziono szkielet osła i resztki uprzęży), kuchnia i piwnica, a w niej piec pod kąpielą, do mocniejszego ogrzewania tejże. Po lewej stronie również schody do górnego piętra. Na tylnym końcu z prawej strony kaplica Larów, przestrzeń obmurowana, w której znaleziono mały, przenośny ołtarz. Tutaj także, naprzeciw drzwi wchodowych nr. 1, było na ścianie malowidło, wyobrażające Bachusa, całego okrytego winogronami, obok niego górę, którą uważają za Wezuwiusz (dziś w Neapolu).

wyrysowana jest walka gladyatorów z dopiskiem: „Officiosus fugit VIII. idus nov. Druso Caesare M. Junio Silano cosu, tj. Officiosus uciekł 6. listopada 15 r. po Chr. A zatem przebudowa i malowanie nastąpiło przed tym rokiem. Później, ale jeszcze przed 63 r. po Chr., otrzymały malowidła ostatniego stylu atrium nr. 6 i perystyl. Wskutek trzęsienia ziemi z r. 63 po Chr., nastąpiła "przebudowa, a po niej malowano różne pokoje, z których najbardziej zasługuje na uwagę czarny i biały obok tablinum.

W bocznej ulicy na wschód od niniejszego domu, znajduje się ołtarz uliczny bogini zdrowia i powodzenia, Salus, z wymalowanym napisem. Tamże mały dom na lewo, z obrazami III. stylu o motywach architektonicznych. Na końcu strada di Nola znajduje się brama, Porta di Nola, podobna do Stabiańskiej, z głową Minerwy, opiekunki bram, ponad sklepieniem. W r. 1905 ustanowiono tędy drugi wchód do wykopalisk pompejańskich, dogodny dla osób, które przybywają do Pompei koleją elektryczną, ferrovia elettrica Cir-cumvesuviana (porównaj str. 265 i 269).

Wychodząc ze strada di Nola na przedłużenie ulicy Stabiańskiej, mamy przed sobą po prawej stronie insulę V., I.

Dom M. Tofelanusa Valensa (pod nr. 28), małe mieszkanie, które pierwotnie należało do casa del Torello,

Dom ten był niewątpliwie własnością niejakiego Ti. Klaudyusza Verusa, którego imię wyryte było na jednej z kolumn perystylu i do którego odnoszą się odezwy wyborcze w sąsiedztwie, polecające jego kandydaturę do urzędów miejskich.

Zawiera on w swych atriach bardzo stare części, doznał jednak gruntownej przebudowy, prawdopodobnie za czasów Oktawiana i otrzymał wtedy malowidła w stylu kandelabrowym. Na jednej ze ścian wtedy malowanych (atrium nr. 3 lewa ala),

zajmującej całą południową część tej insuli. Napis w atrium: M. Tofelano M(arci) f(ilio) Valenti quod amico donavi IIS (sest) n. /., orzeka, że ktoś, być może właściciel domu del Torello, przyjacielowi swemu, M. Tofel. Valensowi, coś, prawdopodobnie ten dom, w tej formie podarował, że mu go sprzedał za sestercya czyli około 26 helerów. Otwór impluvium znajdował się na lewym końcu z tyłu, obok schody do górnych pokoi.

Dom L. Caeciliusa Jucundusa, (nr. 26 G 4) bankiera i weks-larza. Okazały dom z czasów samnickich. W atrium zaraz na lewo postument kaplicy Larów z rzeźbą, wyobrażającą północną część forum wraz z świątynią Jowisza (porównaj wyżej str. 293). Obok murowana podstawa skrzyni pieniężnej. W tylnej stronie atrium filar hermy właściciela domu, który geniuszowi jego wyzwoleniec Felix w dwóch egzemplarzach poświęcił. Napis: „Genio L(uci) n(ostri) Felix l(ibertus)“. Popiersie z bronzu i drugi podobny filar znajdują się w Neapolu. Malowidła, chociaż w części niedobrze się zachowały, przedstawiają najpiękniejsze zabytki III. stylu, jak np. tablinum, (którego ściany w miejscach dziś żółtych, były niegdyś czerwone; obrazy z lewej ściany dziś w Neapolu: Orestes, Pylades i Ifigenia w Taurydzie), lewa ala, pokój na prawo od tablinum. Obok perystylu malowidła IV. stylu, zwłaszcza duży pokój na lewo, który zawiera Wyrok Parysa i trzy głowy kobiece. W jednym z górnych pokoi, tam, gdzie na lewo kawał muru ponad kolumnami się zachował, znaleziono skrzynię z tabliczkami drewnianemi, po-wleczonemi woskiem, na których pisane były kwity bankiera Caeciliusa Jucundusa. Znajdują się one dziś w Muzeum Na-rodowem w Neapolu i mówiliśmy o nich obszernie przy opisie tegoż (str. 202). Na jednej ze ścian znaleziono napis wyryty rylcem, który jednak dziś już jest nieczytelny: „Quis amat valeat, pereat qui nescit amare, bis tanto pereat, quis-quis amare vetat“.

Dom pod nr. 18 (G 4), niedawno temu odkopany, zwany casa degli Epigrammi czyli domem greckich dystychów, albowiem po lewej stronie perystylu w ostatniej komnacie, zawierającej posadzkę mozaikową, znajduje się pięć obrazów, a na dole umieszczone były odnośne dystychy z greckich poetów, rzecz w P. w swoim rodzaju jedyna i żałować należy, że napisy owe prawie zupełnie się zatarły.

Na lewej ścianie: Walka zapaśnicza między Panem a Erosem, w dole dystych: „Śmiało do walki z Panem stanął Eros“ itd. — Na tylnej ścianie w środku : Homer i dwaj rybacy, którzy mu zadają znaną zagadkę: „cośmy schwytali, zostawiliśmy, czegośmy nie schwytali, przynosimy ze sobą“. Rozwiązanie tej zagadki: wszy. Homer nie potrafił jej odgadnąć, co go tak bardzo zmartwiło, że go przyprawiło o chorobę i śmierć.

Na tejże samej ścianie w głębi po lewej stronie: Trzej bracia, myśliwy, rybak i pasterz składają ofiarę Panowi i poświęcają mu swoje sieci, aby szczęście sprzyjało ich usiłowaniom. — Z prawej strony obraz, jedynie w połowie zachowany, przedstawiał kozła obok latorośli winnej i kozła prowadzonego na ofiarę, wiersz u dołu opiewał: „Choćbyś mnie zjadł aż do korzenia, dość jeszcze wydam owoców, ale ciebie, o koźle, poświęcą i zawiodą bogom na offarę“. — Na prawej ścianie: posąg Bachusa i ofiary. Piękne i bogate motywa dekoracyjnego malarstwa. — W atrium zawiera dom ten malowidła IV. stylu: popiersia bóstw; Zraniony Adonis.

Fullonicac Po drugiej stronie ulicy (ins. VI., 14, nr. 22) znajduje się dom, który był niegdyś folusznią. W perystylu trzy duże baseny do moczenia sukien. Obok siedm miejsc na naczynia, w których materye sukienne ugniatano nogami we wodzie i myto je. Na ścianie powyżej humorystyczne przedstawienie zabawy foluszników, po lewej stronie rozprawa sądowa z powodu bójki przy tej zabawie. — W korytarzu na prawo od tablinum znaleziono białą ziemię glin-kowatą (creta fullonia), służącą do czyszczenia sukna.

Dom Vesoniusa Primusa (F 4,5) Dom ten pod nr. 20 o starożytnej fasadzie z ciosanego wapienia, był niegdyś własnością folusznika (fullo). Nazwisko właściciela podają napisy na ścianie malowane i herma jego w atrium ustawiona, którą mu poświęcił jego kasyer (napis: Primo nostro An-teros arcarius). Na tylnej ścianie ogrodowej duży obraz: Orfeusz wśród dzikich zwierząt, stąd też dom ten ma drugą nazwę „casa di Orfeo“. Obok perystylu kilka pokoi malowanych w III. stylu, między nimi jeden obok tablinum, zawierający postaci egipskie, znamienne dla tego stylu, będącego pod wpływem wzorów egipskich. Prawa ala obok atrium przemieniona w szafę ścienną.

Tam, gdzie się drogi rozchodzą, jest mały plac» a na nim znajduje się ołtarz poświęcony bogom, którzy czuwali nad drogami, t. z w. Lares compitales; obraz w części zatarty przedstawia ofiarę. Obok filar wodociągowy, z tyłu mała kolumnada.

Casa délia Caccia. (Ins. VII., 4, nr. 48, F .5). Fasada tufowa z czasów samnickich, wewnątrz jednak wszystko pochodzi z czasów późniejszych. Malowidła ostatniego stylu, zwłaszcza zasługuje na uwagę piękne i powabne malowidło w tabli-num, widzimy tu w polach postaci, wyobrażające boginie zwycięstwa i grupy unoszące się w powietrzu, które być może przedstawiają jutrzenkę i noc, (w Neapolu: Pasifae i Dedalus; Tezeusz i Ariadna, która mu podaje kłębek nici).

W atrium: pory roku, (jesień i zima się zachowały). Pokój na prawo: Wenera łowiąca ryby; Leda z łabędziem; (w Neapolu: Danae); popiersia bogów: Zeus, Selene czyli Luna, Hermes, Helios czyli Sol. Prawa ala: różnobarwne motywa architektoniczne, na tylnej ścianie zaś nà dole, lecz już bardzo zatarte: Poznanie Achillesa w przebraniu na wyspie Skyros, na prawej ścianie: Spór Achillesa z Agamem-nonem. Na ścianach obok ogrodu dwa duże krajobrazy, na jednym z nich widzimy nadto Polifema i Galateę. Walki zwierząt i sceny myśliwskie, od których dom ten otrzymał swoją nazwę. Widzimy tu, jak pies chwyta odyńca, którego myśliwy zranił śmiertelnie; lew ściga byka, na którego się rzuca léopard; dalej leży niedźwiedź obalony; dwaj myśliwi walczą; łania i daniele w ucieczce; jeden daniel rozszarpany przez lwa. W pokoju na lewo od perystylu malowidło niewielkiej wartości: Apollo i Admetus. Artemida i Akteon. Ponad sklepami obok wejścia znajdowały się pokoje górne, otwarte od strony ulicy (pergula), do wystawiania tamże towarów.

Stąd idziemy w ulicę boczną naprzeciwko.

Casa degli Scienziati (pod nr. 43) z studnią mozaikową. Dalej na lewo filar wodociągowy.

Po drugiej stronie przecznicy (VI., 15, nr. 1)

Domus Vettiorum (E F 3, 4) tak nazwany od znalezionych tam pieczęci A. Vettiusa Restitutusa i A. Vettiusa Convivy. Dom ten odznacza się pięknemi malowidłami i ozdobą marmurową perystylu i należy do najbardziej zajmujących wykopalisk w Pompei. Malowidła są ostatniego stylu, w atrium, w alach i w wielkim pokoju na prawo od perystylu wykonane przed, w innych zaś pokojach po trzęsieniu ziemi z r. 63 po Chr.

U samego wejścia znajduje się w zamkniętej szafce nieprzyzwoity obraz, przedstawiający Priapa. W atrium z prawej i z lewej strony skrzynie pieniężne, okute żelazem i bronzem, lecz niezupełnie zachowane. Tutaj także znajdują się piękne malowidła. Na uwagę zasługują piękne sceny Amorków na czarnym pasie ponad cokołem; na prawej ścianie Amorki składają ofiarę Fortunie; dalej są tu postaci dziecięce na cokole, jednym kolorem wykonane, t. zw. monochromy. W pokoju na lewo od wejścia, malowidła niewielkiej wartości artystycznej: po lewej stronie opuszczona Ariadna, po prawej Hero i Leander. Cenniejsze malowidła zdobią I. pokój na lewo od atrium. Na ścianie obok wchodu: Cyparissus, którego bogowie zamienili w cyprys, by położyć kres boleści jego z powodu przypadkowego zabicia ulubionego jelenia. Naprzeciwko: walka zapaśnicza między Panem i Amorem wobec Bachusa i jego orszaku. Na górze z prawej strony Zeus, naprzeciw drzwi Leda z łabędziem.

Perystyl, w którym dach prawie całkiem odbudowano i ogród napowrót zasadzono, daje nam dokładny obraz swego pierwotnego wyglądu. Dokoła, prócz strony przedniej, wznoszą się u kolumn posążki, z których strumienie wody spływały w marmurowe czary. Po lewej stronie Bachus, Satyr z worem na plecach, a w kącie chłopczyna siedzący z zającem. W tylnej stronie dwaj chłopcy, których ręce skrępowane są na plecach grubą chustką, w rogu postać jakaś, być może Parys. Z prawej strony dwaj chłopcy z bronzu, którzy w jednej ręce trzymają winogrono, pod II. ramieniem zaś kaczkę, z której dzioba wytryskała woda; na rogu Satyr z amforą. Na przedniej prawdopodobnie stronie, stała niegdyś nieprzyzwoita i sprośna figura studzienna, Priapus, którą znaleziono w kuchni i która przechowywana jest obecnie w przyległej do niej izbie, pod zamknięciem. W ogrodzie znajdują się dwa piękne marmurowe baseny, z nich jeden czworokątny, drugi zaś okrągły, wodotrysk w kształcie naczynia i dwa podwójne popiersia ustawione na kolumienkach : Bachus i Ariadna, Sylen i Bachantka. Między kolumnami trzy stoły marmurowe, najpiękniejszy z prawej strony z przodu wspiera się na lwich nogach i głowach. I tu, jak na niektórych posążkach, znać ślady pomalowania.

Malowidła ścian perystylowych nie są nadzwyczajne; na tylnej ścianie Satyr i Bachantka; na ścianie obok wstępu po prawej stronie, Muza Urania.

Na przedniej stronie perystylu dwie bogato pomalowane jadalnie. W jadalni z lewej strony, na lewo: Herkules jako dziecko dusi węże, które na niego nasłała mściwa Hera. Naprzeciw wejścia: Penteusz i Bachantki, pomiędzy niemi jego własna matka i żona, ogarnięte obłędem przez Bachusa, którego kultu on chciał zakazać, zabijają go. Z prawej strony grupa byka Farneskiego (Dirke, Amfion i Zethos).

W pokoju na prawo: na lewej ścianie, Dedal ukazuje drewnianą krowę Pazyfai. Na tylnej ścianie Iksyon w podziemiu, wpleciony przez Hefajsta na straszne koło męczarń; Iris zwiastuje Herze ukaranie zuchwalca, który ją obraził; na stopniach tronu królowej bogów siedzi postać kobieca, spowita w dużą chustę i spoglądająca błagalnie w górę, z rękoma wzniesionemi, gdyby do modlitwy, wedle jednych miałaby to być nieszczęsna matka Iksyona, wedle interpre-tacyi innych archeologów uosobienie cieni zamieszkujących podziemie. — Po prawej stronie: Bachus ze swym orszakiem znajduje śpiącą Ariadnę, motyw, często powtarzający się w ściennem malarstwie pompejańskiem.

Najpiękniejszą komnatą domu jest duży pokój na prawo od perystylu. Środkowe obrazy ścian zostały usunięte, prawdopodobnie, aby je zastąpić nowymi. Na czarnym pasie ponad cokołem widnieją sceny Amorków, a mianowicie, poczynając od prawej strony ku lewej: Amorki rzucające kamieniami do tarczy. Amorki splatające i sprzedające wieńce z kwiatów (Amorini fiorai). Amorki wyciskające i przeda-jące oliwę. Wyścigi. Amorki złotnicy (Amorini orafi). Amorki folusznicy (Amorini fulloni). Święto bogini Weśty (w dniu 9. czerwca obchodzone), w którym to dniu i osły wypoczywają z pracy. Winobranie. Tryumf Bacha. Handel winem.

Takie same pasy, nieco niżej położone, pod wązkiemi polami ścian, zawierają częścią Duszyczki czyli Psychy zrywające kwiaty, częścią trzy mitologiczne obrazy (czwarty uległ zniszczeniu): na prawej ścianie, Agamemnon wdziera się w święte miejsce Artemidy, aby świętokradzką ręką zabić łanię, tej bogini poświęconą; Apollo po zabiciu smoka Pythona. Na lewej ścianie: Orestes i Pylades (te dwie postaci są zniszczone) w Taurydzie przed królem Toasem i Ifigenią. Na cokole Amazonki w kostyumach teatralnych i kobiety z naczyniami ofiarnemi; na tylnej ścianie Satyr i Ba-chantka. W czerwonych polach unoszące się w powietrzu rozmaite grupy. Na prawej ścianie: Perseusz i Andromeda; na tylnej ścianie: po lewej stronie, Apollo i Dafne, po prawej, Bachus i Ariadna; na lewej ścianie: Pozejdon i Amy-mone. Na ścianie obok drzwi wchodowych na prawo: Hermafrodyta i Sylen. Niemniej zasługują na uwagę piękne ornamenty na wązkich czarnych polach i pasy ornamentowe ponad czerwonemi polami.

Na prawo od tego pokoju mały perystyl z jadalnią i sypialnią. W pierwszej dwa obrazy: Poznanie Achillesa, który bawił przebrany między córkami Likomedesa, króla wyspy Skyros, po prawej stronie zaś: Herkules i Auge, piorąca szaty bogini Ateny.

Wróciwszy do atrium, widzimy, że obok niego na prawo (twarzą od wejścia), znajduje się małe atrium boczne z kaplicą Larów, a dalej kuchnia, w której naczynia, tak jak je znaleziono, zostawiono na piecu. Za kuchnią zamknięta izba ze sprośnemi malowidłami i posążkiem Priapa, o którym była wyżej mowa (str. 331).

Dalej ku północy pod nr. 9, atrium o czterech kolumnach z górnem piętrem, które podług starożytnych śladów odrestaurowano.

Domowi Wettiuszów, który niedawno temu, bo w latach 1894 i 1895, został odkopany, poświęciliśmy nieco obszerniejszy opis, gdyż zasługuje on na szczególniejszą uwagę, tak ze względu na to, że wybornie jest zachowany, jako też i dla wysokiej wartości artystycznej znalezionych w nim dzieł sztuki.

Casadel Laberinto (VI., 11, nr. 9 i 10,E 4). Dom ten o dwóch atriach pochodzi z czasów samnickich, w planie swym podobny jest do domu Fauna, w pobliżu którego jest położony. Osobliwe zajęcie budzi on z tego powodu, że tu zachowały się dekoracye ścienne II. stylu z pierwszych czasów rzymskiej koionizacyi. Dekoracya I. stylu pozostała jedynie w atrium głównem czterokolumnowem (nr. 10) i w kilku przyległych pokojach. Kilka tylko pokoi zdobią malowidła ostatniego stylu, jak np. pokój między obydwoma atriami, gdzie widzimy Parysa i Oenonę, pierwszą jego kochankę, którą chce opuścić, by uciekać z piękną Heleną. W zamkniętym pokoju poza perystylem, mozaika posadzki przedstawia Tezeusza i Minotaura. Lewa połowa domu zawiera ubikacye gospodarcze, kąpiel i piekarnię z trzema młynami, obraz Larów tamże przedstawia nadto Westę z osłem i Wenus Pompejańską z Amorem, w dole Sarnus. Po prawej stronie z tyłu stajnia osłów, które obracały młyny.

Wróćmy teraz na strada di Nola. Po lewej stronie in-sula VII., 4. Obok casa délia Caccia, pod nr. 51, wznosi się

Casa dei Capitelli colorati, zwana także casa d’Arianna, dom o barwnych kapitelach (E 5,6). Obok wejścia kapitel z figurami bachusowemi. Dom ten pochodzi z czasów samnickich, a w ostatnich czasach Pompei otrzymał nowe piękne malowidła. Wchód z tyłu. Nasamprzód jest tu ogród, w którym znać grządki kwiatów, przy nim skromne izby niewolników. Kolumnada idąca dokoła zrazu w jednakowej szerokości, została później ścieśniona przez różne przebudowy. Przy perystylu leżą właściwe pokoje mieszkalne. Kapitele jońskich kolumn z czasów samnickich, zostały w ostatnich czasach powleczone nowym stiukiem i pomalowane różnobarwnie, stąd też nazwa domu. Dokoła jadalnie, sale towarzyskie i sypialnie różnej wielkości. Ze względu na malowidła należy wymienić pokój pokryty powałą, po prawej stronie, o niebieskiem tle (Wenus i Adonis; Sprzedaż Amorków; krajobraz). Naprzeciw wpółkolisty pokój (Leda, scena ofiarna, Achilles i Antilochus). Piękne malowidła pokoju przechodniego, między ogrodem a perystylem, uległy przeważnie zniszczeniu. — Przez tablinum i dwa korytarze do atrium. Tamże w lewej ali (Apollo i Dafne) kaplica Larów. Obok wejścia od ulicy kamień, na którym stała skrzynia pieniężna. Ulica, która obok prowadzi, jest strada degli Augustali

Idziemy dalej przez strada di Nola. Po lewej stronie

Casa del Granduca di Toscana (nr. 56 E 5). W ogrodzie mała i skromna, lecz mimo swej prostoty bardzo gustowna studnia mozaikowa. Obok tablinum była umieszczona z prawej strony szafa ścienna.

Casa dei Capitelli figurati (nr. 57 E 5). Dom ten otrzymał nazwę od kapiteli drzwi wchodowych od strony ulicy z figurami bachusowemi. Pochodzi z czasów samnickich i jest pięknie i symetrycznie założony. Malowidła w stylu kandelabrowym niedobrze się zachowały. W ali szafa ścienna. — W ogrodzie zegar słoneczny, sześć kolumn pawilonu, kaplica Larów. Perystyl prawidłowy. — Z tyłu po lewej stronie piekarnia, w której znaleziono różne ciasta i grupa pokoi i sklepów, wychodzących na strada degli Augustali.

Casa délia Parete nera, pod nr. 59 (E 5) czyli dom o czarnej ścianie. W dużym pokoju poza perystylem nadzwyczaj piękne malowidło na czarnem tle. Trzy małe obrazy, przedstawiające Amorki, są dawniejsze od samej ściany i później w niej osadzone. Malowidło w tym pokoju i w przyległym z lewej strony pochodzi z ostatnich czasów, wszystkie inne należą do III. stylu. Ponad półkolumnami ściany ogrodowej, resztki pilastrów.

Naprzeciwko, na prawej stronie ulicy, insula VI., 12.

Casa del Fauno (nr. 2, E 5). Jest to wzór przestronnego domu zamożnej rodziny, pochodzącego z czasów samnickich (II. w. przed Chr.), z dekoracyami I. stylu, który w swych istotnych częściach przechował się niezmieniony. Przed drzwiami na płycie kamiennej, widnieje pozdrowienie hâve. Fasada tufowa, tylko odrzwia głównych drzwi nr. 2 były powleczone białym stiukiem. Plan domu prawidłowy i symetryczny: przy ulicy cztery sklepy, po części komunikujące z wnętrzem domu. Dwa wchody prowadzą do dwóch atryów, z których lewe (nr. 2) jest głównem. Poza niem i poza lewą połową atrium bocznego piękny, duży perystyl, za prawą zaś połową atrium bocznego ubikacye gospodarcze, od tego atrium dostępne, mianowicie izby niewolników, miejsce ustępowe, kąpiel z tepidarium i caldarium, kuchnia. A dalej znów, poza pierwszym perystylem i ubikacyami gospodar-czemi, drugi perystyl (ogród) obszerniejszy, zajmujący całą szerokość domu, z pokojami po stronie przedniej, które wychodzą częścią na jeden perystyl, częścią na drugi. Sypialnie właścicieli domu leżą obok atryów, w dwóch z nich znaleziono nogi łóżek z kości słoniowej; jadalnie i pokoje dla towarzystwa (nasze bawialne) obok perystylów. Tylko ponad pokojami przy atrium bocznem (z wyjątkiem al) i ponad częścią ubikacyi gospodarczych, wznosiło się górne piętro, w owej dawnej epoce bowiem urządzano o ile możności całe mieszkanie w parterze, a na piętrze znajdowały się pokoje tylko w razie koniecznej potrzeby i przeważnie dla niewolników.

Główne atrium jest tu tuskańskie bez kolumn, w bocznem zaś dach wspiera się na czterech kolumnach. W atrium bocznem po lewej stronie z tyłu, kamień na skrzynię pie-

niężną. We wszystkich prawie pokojach zachowały się dobrze dekoracye z czasów samnickich, naśladujące płyty marmurowe (styl I.). Ściany były pokryte ołowiem pod stiukiem, by go chronić od wilgoci. Na ścianach głównego wchodu widzimy naśladowanie fasady świątyni. Szczególniejszą uwagę należy zwrócić na atrium, III. pokój z lewej strony i na I. perystyl. Dekoracyi dopełniały piękne posadzki, niektóre o wspaniałych mozaikach, dziś przeniesionych do Neapolu. Najsławniejszy obraz mozaikowy, bitwa Aleksandra Wielkiego z Dary usze m pod Issus w Cylicyi w r. 333 przed Chr., znajdował się w otwartej sali z czerwonemi kolumnami poza pierwszym perystylem. Kolumny te i pilastry zdobią piękne kapitele, piękny jest również biały joński kapitel w I. pe-rystylu po prawej stronie z tyłu. Górnego obejścia nie było w I. perystylu. W I. perystylu w pośrodku wytryskiwała woda z basenu marmurowego, którego podnóże się zachowało. Obok impluvium głównego atrium, znaleziono sławny posążek bronzowy tańczącego Satyra („Fauna“), dziś w Neapolu, a od niego otrzymał ten piękny dom swą nazwę.

Nieco dalej krzyżuje się strada ai Nola, zwana tutaj także strada della Fortuna, z ulicą di Mercurio i jej przedłużeniem, kończącem się na forum. Z lewej strony widok na forum.

Po lewej stronie na rogu (ins. VII., 4, nr. 1, D E 5)

Świątynia Fortuny Augusty. Widzimy tu piękne schody z białego marmuru, w środku ołtarz przeznaczony na ofiary. Schody te zamykało dwoje drzwi. Przedsionek miał cztery kolumny z frontu, po bokach zaś po trzy wraz z kolumnami narożnemi. Cella była wewnątrz i zewnątrz pokryta marmurem i miała z frontu pilastry w rogach. Wewnątrz, w tylnej części znajdowała się mała kapliczka (aedicula), na której architrawie napis obwieszczał, że M. Tullius, trzykrotnie duumvir, quinquennalis, augur, trybun wojenny, świątynię tę (aedem Fortunae Augustae) na własnym swym gruncie i na własny koszt wznieść kazał. Obok prawej ściany leżą odłamy architektoniczne tej kaplicy. W świątyni znaleziono napis, odnoszący się do Oktawiana i dwa posągi, mężczyzny i kobiety.

Wązka przestrzeń między świątynią a przyległymi z prawej strony domami, była niegdyś prywatną własnością założyciela świątyni, co wyraża ledwie czytelny napis na kamieniu lawowym (M. Tulli M. /. area privata).

Dziwnem jest umieszczenie napisu o założeniu świątyni wewnątrz tejże; być może, żc to nastąpiło wtedy, gdy fasada po trzęsieniu ziemi z r. 63 po Chr. była odbudowywana.

Kultem bogini Fortuna Augusta zajmowało się kollegium Ministri Fortunae Augustae, składające się z 4 niewolników i wyzwoleńców, założone w r. 3 przed Chr. Corocznie wystawiali oni, pod nadzorem duunwirów i edylów, mały posążek (signum) w świątyni; wynika to z napisów ich, sięgających aż do r. 56 po Chr., z których znaleziono dwa w świątyni, trzy w innych miejscach.

Z prawej strony, na początku ulicy Merkurego, łuk tryumfalny, który zarazem służył do rozdzielania wody z wodociągu. Znaleziony tu w odłamach posąg konny z bronzu (dziś w Neapolu), ma przedstawiać Kaligulę albo Nerona. Na lewo szeroka strada del Foro, po jej lewej stronie kolumnada i krużganek z filarów.

Idziemy dalej przez strada di Nola. Po lewej stronie wznoszą się pod nr. 2

Termy Mniejsze (D 5). Są to t. zw. Terme del Foro, które vraz z należącymi do nich sklepami zajmują całą insulę VII., 5 zamknięte). Wznieśli je w pierwszych czasach rzymskiej volonizacyi (wkrótce po r. 80 przed Chr.) duumvir L. Caesius edylowie C. Occius i L. Niraemius na koszt miasta, później zostały one na nowo pomalowane, zresztą jednak nie uległy żadnej znaczniejszej zmianie.

Przy ulicy znajduje się ławka, chroniona przeddaszem, dla czekającej służby. Wchodzi się naprzód do oddziału dla mężczyzn, a mianowicie do apodyterium, gdzie się rozbierano. W ścianach otwory na półki, na których składano odzież. W ścianie naprzeciw wejścia otwór na lampę przeznaczony, powyżej okno, którego szklana szyba, w ramie bronzowej osadzona, dawała się obracać. Tuż obok wejścia na prawo mały pokoik boczny, gdzie być może przechowywano olej do namaszczania się (elaeothesium). — Naprzeciw wejścia, z prawej strony okrągłe frigidarium, otwór w dachu od strony południowej miał przypuszczać promienie słoneczne. Dopływ wody znajdował się naprzeciw wejścia, odpływ obok wejścia. Na górze po lewej stronie od wejścia, otwór na lampę. Na fryzie przedstawione są wyścigi pieszo, na wozach i końmi. — Naprzeciw wejścia do apodyterium, znajduje się po lewej stronie II. wchód z podwórza, zawierają-

22

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

cego kolumnady i cienistą exedrę (przedłużenie kolumnady, opatrzone w ławki, gdzie się zbierano do rozmowy). Podwórze to miało dwa dostępy od strony dwóch ulic, obok zachodniego miejsce ustępowe. W korytarzu prowadzącym z podwórza do apodyterium, znaleziono 500 lamp, w całych termach przeszło 1000. — Z apodyterium idzie się na prawo do tepidarium. Było ono ogrzewane jedynie przez dużą fajerkę węglową z bronzu, którą ofiarował na swój koszt M. Nigi-dius Vaccula, podobnie jak i 3 ławki z bronzu. Jako allu-zyę do nazwiska ofiarodawcy można uważać umieszczoną na fajerce postać krowy (vacca) i krowie głowy, zdobiące owe ławki. Napis opiewa: „M. Nigidius Vaccula P. S“. W ścianach nisze na suknie; postaci Atlasów z terrakoty, które je podpierają, t. zw. telamony, przypominają współczesne im rzeźby tufowe Małego teatru. Natomiast piękne sklepienie stiukowe jest młodsze, można tu jeszcze rozpoznać następujące reliefy stiukowe: po lewej stronie Amora; Ganimeda z orłem; po prawej Apollina z gryfem, na górze w środku Amor i zwierzęta morskie. I tu w ścianie otwór na lampę. Szyby okna były oprawione w ramę bronzową.

Następuje caldarium z wydrążoną podłogą i wydrążonemi ścianami do ogrzewania. Po prawej stronie wanna marmurowa ze stopniami zewnątrz i wewnątrz do wstępowania i ukośną tylną ścianą (pulvinus), służącą za oparcie dla siedzącej w wannie osoby. Naprzeciw miednica do mycia rąk i twarzy (labrum), z której letnia woda tryskała w górę; jak świadczy napis bronzowy, umieszczono ją tu w latach 3—4 po Chr. i kosztowała 5250 sestercyów czyli mniej więcej 1370 koron.

Nr. 8 oznaczony jest oddział dla kobiet. Przed drzwiami przedpokój z ławką dla służebnic. Urządzenie pokoi jest tu skromniejsze. Przy apodyterium obok wejścia zimna kąpiel w niszy. Także i tepidarium ma tu wydrążoną podłogę i takież ściany.

Przy ulicy idącej obok kąpieli dla kobiet na lewo, sterczy filar wodociągu, który zaopatrywał niegdyś te termy we wodę.

Na końcu całego tego kompleksu termów, w pobliżu forum, pod nr. 18, znajduje się lokal, gdzie sprzedają fotografie, widokówki i opisy wykopalisk pompejańskich. Obok pod nr. 19, małe muzeum wykopalisk z willi obok Bosco-reale, która niedawno temu została odkopana.

Strada di Nola prowadzi na brzeg | lare, wiedzie do bramy Herkuiańskiej. wzgórza miejsk., które jeszcze nie jest W miejscu, gdzie ulice się dzielą, całkiem odkopane. Nieco przedtem znajduje się studnia, na której wi-oddziela się od niej na prawo ulica, dnieje rzeźba, wyobrażająca orła wiodąca do muru miejsk., którego z zającem. Nieco dalej gospoda, gdzie wieżę widać. Druga zaś ulica boczna, sprzedawano gorące napoje (Ther-skręcająca na lewo, t. zw. via Conso- mopolium: Taberna Fortunatae).

Przy strada di Nola, naprzeciw kąpieli dla kobiet, znajduje się ins. VI., 6, a w niej wznosi się pod nr. 1 dom obszerny, który całą tę insulę wypełnia,

Casa di Pansa (D 4, 5). Nazwa domu tego pochodzi stąd, że na ścianie zewnętrznej znajdował się napis „Pansam aed. paratus rogat“, ale właścicielem jego był Cneius Al-leius Nigidus Maius, który w nim mieszkał i wynajmował sklepy. Napis, który to stwierdzał, zatarł się. Fasada tufowa z czasów samnickich, o bardzo wysokich drzwiach. Ponad sklepami, wedle częstego zwyczaju, górne pokoje (pergula), od strony ulicy otwarte, do wystawiania towarów.

Na przedostatnim filarze z martwicy, z prawej strony wymalowany napis oskijski, odnosi się prawdopodobnie do oblężenia miasta przez Sullę i orzeka, że drogą tą można się dostać do bramy Herkuiańskiej i części muru miejskiego, obejmującej 12. wieżę, gdzie dowodzi M. Adirius. Podobne napisy znajdowały się na casa di Sallustio i na casa del Fauno, wymieniające inne wieże i innych wodzów. Prawdopodobnie miały one obcym żołnierzom, podczas oblężenia miasta tu zgromadzonym, wskazywać drogę, a nam służą dzisiaj za niewątpliwy dowód, że owe wieże miejskie istniały już w czasach przedrzymskich.

Dom Pansy zajmuje jednakową powierzchnię, jak casa del Fauno, mieszkanie jest jednak tu o wiele mniejsze, albowiem wiele miejsca dokoła zajmują sklepy, mieszkania wynajęte i ogród. Dom pochodzący z czasów samnickich, doznał później przebudowy jedynie z tyłu obok perystylu, wtedy bowiem utworzono tam większe sale. Nie zachowały się tu ani piękne posadzki, ani cenne malowidła, dom ten jest jednak mimo to bardzo zajmujący i godzien zwiedzenia, gdyż harmonijnym rozkładem przestrzeni i konse-kwentnem i ścisłem przeprowadzeniem planu budowniczego się odznaczając, może być słusznie uważanym za wzór domu rzymskiego. Perystyl przypomina poniekąd swym kształtem atrium z alami po obu stronach z przodu; joń-skie kolumny tufowe zostały później przy pomocy stiuku

22*

przemienione w korynckie, stiuk ten jednak odpadł przeważnie. Ze znalezionych odłamów architektonicznych można wnosić, że istniał górny krużganek (porticus), kształt jego jest nam jednak nieznany. — Po prawej stronie z przodu tylne drzwi (posticum) i schody do górnych pokoi. Po lewej stronie z tyłu ubikacye gospodarcze: kuchnia z obrazem Larów, stajnia z miejscem ustępowem i wozownia. — Ogród był warzywny, przy wykopaniu znaleziono ślady grządek. Przed nim kolumnada, w jej środku, naprzeciw okna dużej jadalni, zamiast kolumn wyższe filary. — Pomiędzy przynależnymi do domu sklepami, po lewej stronie z przodu (nr. 17) piekarnia z trzema młynami. U progu tego domu znaleziono w mozaice pozdrowienie „salve“.

Na lewo przez ulicę boczną (insula VI., 8).

Casa del Poeta tragico (pod nr. 5 D 5). Niewielki ten, ale z nadzwyczajnym gustem urządzony dom, znajdujemy opisany w powieści Bulwera „Ostatnie dni Pompeijako dom Glaukosa. Jest on nadto sławny ze swych dzieł sztuki, jakie w nim znaleziono. Mieszkanie, chociaż małe, odznaczało się harmonijnym rozkładem przestrzeni i pięknymi obrazami, które (dziś przeważnie w Neapolu), pochodzą z ostatniej epoki pompejańskiej. Dokoła atrium i perystylu rozmieszczonych jest 6 sypialń, triclinium letnie i zimowe (na prawo od perystylu), śpiżarnia (apotheca, III. pokój na lewo od atrium), kuchnia, prócz tego górne pokoje, do których wiodły podwójne schody, na prawo i na lewo od atrium.

Obok wejścia widniała w posadzce mozaika (dziś w Neapolu), która wyobrażała psa na łańcuchu, u dołu napis: „cave canem“, strzeż się psa. Dziś widzimy tu kopię. W atrium znajdowały się duże obrazy, dziś do Neapolu przeniesione, przedstawiające sceny z Iliady : Zeus i Hera na górze Ida, Wysłańcy Agamemnona odbierają Bryzeidę Achillesowi, Odjazd Chryzeidy. Po lewej stronie, obraz częściowo zachowany przedstawia Tetydę z bronią Achillesa. — W 11. pokoju na lewo: Walki Amazonek; inne obrazy w pokojach zatarły się. W atrium otwór pod ujściem studni zamknięty, w ostatnich czasach służył on do ozdoby, znać jednak tu ślady dawniejszego używania.

Posadzka mozaikowa w tablinum, na której przedstawiona była próba teatralna i znaleziony tam obraz, Adme-tus i Alcesta, który dawniej również tłómaczono mylnie jako próbę czytania sztuki teatralnej (oba dziś w Neapolu), dały powód do nazwy domu. Täblinum, jak zwykle, zamykało się z tyłu.

W kaplicy Larów perystylu znaleziono posążek Sylena. Obok kolumn resztki żelaznej kraty. Po lewej stronie tylny wychód (posticum), dziś zamurowany. Na wązkiej ścianie prawej kolumnady był niegdyś umieszczony sławny obraz „Ofiarowanie Ifigenii“, jedno z najwspanialszych malowideł z zakresu mitologii i podań bohaterskich, (dziś w Neapolu). Triclinium zimowe po prawej stronie może nam służyć za dobry wzór bogato i starannie malowanego, dobrze zachowanego pokoju z ostatniej epoki pompejańskiej. Obrazy są tu następujące : Młodociana para spogląda na gniazdo z trzema nagimi Amorkami; powyżej Marsyasz i Olimp; Tezeusz opuszcza Ariadnę; obraz bliżej niewyjaśniony z zakresu podań o Artemidzie; na polach: postaci wojenne, pory roku. W posadzce mozaikowej: ryby i kaczki.

Strada di Mercurio, po lewej stronie insula VI., 8.

Kaplica bogów Lares eompitales (nr. 14), opiekujących się bezpieczeństwem ulic. Niektórzy archeologowie uważają ją mylnie za... salon golarza (!). —Nr. 15—19 zajmują sklepy z górnym lokalem (pergula). Zresztą ulica ta ma wogóle mało sklepów, a okoliczność ta, jako też przestronne i bogate domy, nadają jej piętno arystokratyczne.

Fullonica (pod nr. 20) czyli folusznia. Z atrium jest tu połączony duży perystyl, około którego leżą ubikacye, służące do wykonywania rzemiosła foluszników i pokoje mieszkalne. Malowidła ostatniego stylu, tylko w pokoju wcho-dowym, który powstał przez wyłamanie ściany w triclinium, zachowała się dekoracya 11. stylu. Obok wejścia, na lewo, pokój do przyjmowania zleceń itp. interesów, dalej szafa ścienna.

W perystylu na prawo miejsce, gdzie się znajdowała tłocznia. Obok tylnej ściany cztery baseny do maczania i prania sukna. Z prawej strony sześć miejsc na naczynia, w których ugniatano sukno nogami. Sklepiony pokój do prania z otworem cysterny; znaleziono tu murowaną wannę i stół kamienny (dziś zniszczone).

Między filarem środkowym a lewym narożnym przedniej strony stała miednica marmurowa, w którą spływały z obu tych filarów dwa strumienie wody. Malowidłu na filarze narożnym, wyobrażającemu boga rzeki Sarnus, odpowiadał na drugim filarze obraz nimfy.

Na filarze narożnym były umieszczone obrazy, odnoszące się do rzemiosła foluszników (dziś w Neapolu). Przedstawiają one:

1)    Kobietę, która odbiera od robotnicy kawał materyi; mężczyznę, który czyści sukno; innego mężczyznę, który niesie kadzielnicę i postument na sukno, na nim widnieje sowa, święty ptak Minerwy, opiekunki cechu foluszników.

2)    Czterech robotników, którzy w naczyniach sukno nogami gniotą i piorą.

3)    Kobietę, która wydaje polecenia; sukno rozwieszone do schnięcia.

4)    Tłocznię.

Z temi ubikacyami ma połączenie atrium (nr. 21), które było niegdyś piękne, korynckie, o sześciu kolumnach, później jednak zostało zeszpecone różnemi przybudówkami.

Naprzeciwko ins. VI., 10, nr. 7.

Casa deST ancora. Dom Kotwicy, przezwany tak od mozaiki obok wejścia. Niezwykły perystyl, albowiem ogród otoczony małemi niszami leży niżej, aniżeli krużganek, oparty na smukłych kolumnach i filarach. Portyk ten i przyległe pokoje leżą dziś przeważnie w gruzach.

W tejże samej insuli

Dom pod nr. 6. Ma on prawidłowe atrium bez pery-stylu, z krużgankiem przed ogrodem. Na prawo od wejścia i na lewo od tablinum, dekoracye ścienne I. stylu. Po trzęsieniu ziemi z r, 63 przebudowano go po większej części na nowo, ale zostawiono dawne malowidła.

Przejdźmy obecnie na lewą stronę.

Casa délia Fontana grande. Dom ten (pod nr. 22, D 4) stanowił pierwotnie jedną całość z atrium pod nr. 21, należą-cem obecnie do opisanej powyżej foluszni, na co już wskazuje wspólna fasada. Jedyny wzór oryginalnej fasady tufo-wej z czasów samnickich; między obydwoma atriami jest troje drzwi zamurowanych. — Piękne, okazałe atrium z czasów samnickich, bez perystylu, z krużgankiem przed małym ogrodem. W nim studnia mozaikowa z dwiema tragicznemi maskami (prawa wyobraża Herkulesa). Dom ten uległ przebudowie w ostatniej epoce pompejańskiej, ale, jak się zdaje, przed trzęsieniem ziemi z r. 63.

Casa délia Fontana piccola. Dom o dwóch atriach pod nr. 23 i 24. Mur pomiędzy obydwoma atriami i mur z prawej strony atrium nr. 23 zostały po r. 63 na nowo wzniesione, ale nie były jeszcze malowane, malowidła po lewej stronie atrium są resztkami z dawniejszych czasów. Natomiast wszystkie inne malowidła domu tego powstały po r. 63. Na uwagę zasługuje prawa ala. W tablinum piękna rzeźba. Krużganek ogrodowy zachował smukłe kolumny do-ryckie z czasów samnickich.

W ogrodzie studnia mozaikowa z maską komiczną, wyrzucającą wodę i naśladowanie statuetki z bronzu. Najwięcej zajęcia budzą jednak duże krajobrazy na ścianach ogrodowych. Po lewej stronie: Widok portu z świątyniami i domami mieszkalnymi. Na lewo od studni : Świątynia (lub może grobowiec) nad strumykiem. Na prawo od studni : Wiejskie mieszkanie, w podwórzu kobieta z dziecięciem; z prawej strony na górze zegar słoneczny, po lewej stronie pług. — W krużganku na górze, na wązkiej ścianie: Miejsca bogom poświęcone, po prawej stronie nadto siedząca statua, w pośrodku kobieta na koniu, którą napadł pies. — Na prawo znów widok portu; rybak klęczy przed ołtarzem, o który widnieje oparta kotwica.

Do kuchni i innych ubikacyi gospodarczych dostać się można z krużganka, tudzież z atrium mniejszego, oznaczonego nr. 24. Tu zasługują na uwagę malowidła w tablinum, tudzież w pokoju na lewo, który zarówno z powodu swoich obrazów przedstawiających potrawy, jako też dla kształtu swojego może być uważany za jadalnię.

Naprzeciwko insula VI., 10, nr. 1

Szynk, mający połączenie z domem nr. 2. W przednim lokalu piec kuchenny i stół szynkarski. W lewym pokoju tylnym obrazy, odnoszące się do życia szynkowego. Idąc od lewej strony ku prawej, widzimy następujące ciekawe malowidła: 1) Goście siedzą dokoła stołu, kelner jednemu z nich szepce coś do ucha. 2) Nalewanie do amfor wina z łagwi leżącej na wozie. 3) Kelner nalewa gościowi; dopisek : da fridam pusillum, (dolej czegoś zimnego). 4) Gra w kostki, dwaj kelnerzy. 5) Gość i kelner. 6) Goście siedzący dokoła stołu. — W przedsionku prawego pokoju tylnego resztki obrazu, przedstawiającego przelewanie wina, w tylnym pokoju Polifem i Galatea, Wenera łowiąca ryby. Są to dwa małe obrazy, po bokach umieszczone, I. z prawej, II. z lewej strony.

Na rozstajnej drodze studnia; na filarze rzeźba wyobraża Merkurego w szerokim kapeluszu (petasos), opatrzonym w skrzydła, dzierżącego w ręku laskę z wężami, caduceus, tj. laskę herolda. Od tej rzeźby otrzymała cała ta ulica swoją nazwę.

Dalej po lewej stronie tej ulicy ins. VI., 7, nr. 18 (D 3).

Casa di Adone. Dom ten był własnością M. Asellina (domus M. Asellini), nazwę zaś swą otrzymał od pięknego obrazu, z prawej strony ogrodu, przedstawiającego Wenerę i rannego Adonisa, którego pielęgnują Amorki. Jest to jedno z najlepiej wykonanych malowideł pompejańskich. Szczególnie dobrze wypadły figurki Amorków, mniej dobrze oddany jest wyraz głównych postaci, postać w stroju wschodnim wyobraża jedną z bogiń miejscowych. Obok na kolumnach dwa malowidła, wyobrażające Achillesa, którego uczy gry na cytrze centaur Chiron. Na lewo od perystylu piękny pokój z dekoracyami ostatniego stylu, pola ścian, dziś czarne, były niegdyś czerwone; piękne szczegóły ornamentacyjne. Na lewej ścianie: Hermafrodyta przy toalecie. Na tylnej ścianie: Hermafrodyta i postaci bachijskie. — Po lewej stronie z tyłu leżą izby niewolników i ubikacye gospodarcze.

Casa dęli’ Argenteria. Dom pod nr. 20, 21 (D 3). (Domus P. Antisti Maximi et L. Laeli Trophimi). Nazwę swą otrzymał od znalezionych tu naczyń srebrnych (dziś w Neapolu), pochodzi z czasów samnickich i ma dwa atria, z których główne, tuscanicum (porównaj str. 281), oznaczone nr. 20, jest piękne i obszerne. Atrium boczne o czterech kolumnach, ma zamiast zwykłej krótkiej sieni (fauces) szeroki przedsionek o dwóch kolumnach. Z tyłu ubikacye gospodarcze, ściśnione na wązkiej przestrzeni w dwóch piętrach. Za obydwoma atriami ogród z krużgankiem i kaplicą Larów. — Malowidła tego domu, wielce uszkodzone, są ostatniego stylu, ale powstały prawdopodobnie przed 63 r. po Chr.

Z domem tym połączony jest dom pod nr. 22, prawdopodobnie gospoda, zawiera dwie jadalnie, 6 sypialń, z których 5 i miejsce ustępowe wzdłuż długiego korytarza. Po r. 63 rozpoczęto dom ten na nowo odbudowywać.

Casa di Apollo. Dom ten położony w regio VI. insula 7 pod nr. 23 (D 2), zamknięty. (Domus M. Herenulei Communis).

Stara fasada z ciosanego kamienia wapiennego. Wewnątrz był dom ten kilkakrotnie przebudowywany, po r. 63 zaś otrzymał nowe malowidła. Na lewo od atrium Helios, bóg słońca. — Na uwagę zasługują tu najbardziej malowidła ta-blinum, gdyż są one jedną z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych dekoracyi ściennych ostatniego stylu w Pompei. Po prawej stronie widzimy tu zranionego Adonisa, po lewej Wenerę przy toalecie. — W podwórzu za tablinum studnia dziwnego kształtu. Po prawej stronie z tyłu kuchnia z obrazem Larów. W kącie ogrodu sypialnia dla dwóch osób; na jej ścianach rozrzucone tu i ówdzie pomiędzy motywami architektonicznymi osoby, przedstawiają wynalezienie fletu przez Atenę, znalezienie go przez Marsyasza i jego blu-źniercze współzawodnictwo z Apollinem. Główne postaci tego malowidła, począwszy od tylnego końca prawej ściany, są: Atena grająca na flecie; Apollo grający na cytrze; Mar-syasz znalazł flet; Scyta przybywa, by pobitego zuchwalca ukarać ; Olimp wstawia się za Marsyaszem ; Marsyasz skrępowany; Scyta przybywa ponownie z nożem w ręku. Oprócz tego są tu bóstwa światła. Cokół był cały, oprócz miejsc zajętych bokami łóżek, z marmuru. Na ścianie zewnętrznej tego pokoju, krajobraz z figurami bachijskiemi, a w mozaice odkrycie Achillesa w przebraniu za dziewczynę na wyspie Skyros. W ogrodzie wznosił się pawilon, oparty na czterech kolumnach i dwóch półkolumnach.

Casa del Duca d’Aumale pod nr. 25. Na uwagę zasługują tu piękne kapitele pilastrów u wejścia.

Nr. 26. Stajnia.

Ulicę Merkurego zamyka na północnym końcu wał ziemny, opierający się o mur miejski w celu jego wzmocnienia. Przy nim ołtarz poświęcony bogom opiekuńczym dróg i ulic, Lares compitales. Widać tu wieżę, dolna jej część, która nie była pokryta stiukiem, była zasłonięta owym wałem ziemnym, po którym można się było dostać do drzwi wieży, dziś niedostępnych. Obecnie obnażono wewnętrzną stronę murów, gdzie widnieją wyryte znaki, prawdopodobnie tych osób, które dostarczyły kamieni do budowy.

Casa diMeleagro. (Regio VI., insula9, nr. 2, D E 3).Obszerny dom z czasów samnickich (zamknięty), bez sklepów. Malowidła są ostatniego stylu, wykonane po r. 63, dlatego też dobrze zachowane, lecz nie mają wielkiej wartości artystycznej.

Obok wejścia, na lewo: Meleager i Atalante; naprawo: Merkury podaje Cererze (albo Fortunie?), trzymającej pochodnię, sakiewkę z pieniądzmi. Pod stołem marmurowym w atrium (tuscanicum) przyrząd do trzymania potraw i napoi w chłodnej wodzie. Na podstawie przed stołem znajdowała się niegdyś figura, z której spływał strumień wody do impluvium. Na prawo od wejścia duży pokój, w którym na ścianach widnieją otwory na półki, była to więc niegdyś prawdopodobnie spiżarnia. Tam znajdują się również schody do górnej izby, gdzie, być może, niegdyś rmeszkał odźwierny. Po prawej stronie trzy sypialnie, a obok tablinum pokój jadalny, w którego lewej ścianie osadzone były trzy pilastry drewniane. Na lewo od tablinum przechód do ubikacyi gospodarczych.

Na lewo od atrium rozciąga się piękny, przestronny pe-rystyl, w środku basen wodny z wodotryskiem; także i na małych schodkach stała niegdyś figura studzienna. Malowidła perystylu, czarne pola z widokami architektonicznymi, należą do lepszych, jakie znaleziono w tym bogatym i arystokratycznym domu. — Na prawo od perystylu otwarty pokój z szeregiem kolumn wewnątrz (t. zw. koryncki oecus), górnego obejścia tu nie było, jak to można poznać po ścianie tylnej. Malowidła: Satyr i Bachantka. Tezeusz i Aria: dna po zabiciu Minotaura. - W pokoju przyległym z lewej strony: Marsyasz i Apollo. Na samym końcu duża sala jadalna z lichemi malowidłami: Wyrok Parysa; obraz niezrozumiały ; na cokole, stosownie do przeznaczenia sali, potrawy i napoje. (Stąd szło się także do ubikacyi gospodarczych). Obok sypialnia. Wreszcie obok wejścia z atrium do perystylu, pokój z niebieskiemi polami na ścianach, pięknie wykonany obraz w środkowej części na górze, na którym widnieje dziewczyna grająca na tamburynie.

Casa del Centauro. Przestronny ten dom (nr. 3, 4, 5, D E3) powstał już w czasach samnickich przez połączenie trzech domów. Przy atrium nr. 3 na prawo od wejścia, piękna sypialnia pierwszego stylu. Obok niszy, przeznaczonej na łóżko, widzimy po lewej stronie otwór, było tu prawdopodobnie niegdyś legowisko psa, jak to nieraz widzieć można w domach pompejańskich.

W tyle mały, późniejszemi przybudowami jeszcze bardziej zwężony perystyl z czasów samnickich.

Dom pod nr. 5 stanowił pierwotnie odrębną całość i miał krużganek ogrodowy, atrium jego, po połączeniu z domem nr. 3, przemienione zostało w perystyl. — Nr. 5, wchód od ulicy, nr. 4, cela odźwiernego, przez którą można było wejść do środka, gdy duże drzwi były zamknięte. — Po prawej stronie perystylu szafa ścienna. Tablinum zdobiły malowidła III. stylu, z których jednak mało co się zachowało. Dwa obrazy zostały wyjęte i przeniesione do Neapolu. Jeden z nich przedstawia Herkulesą i Dejanirę, tudzież centaura Nessusa, który ofiarowuje się przewieźć żonę nieustraszonego bohatera na drugi brzeg rzeki, (stąd nazwa domu); drugi obraz przedstawia Atalantę i Meleagra z głową dzika kaledońskiego i dwie postaci młodzieńcze, prawdopodobnie krewnych bohatera. Z pokoju na lewo od tablinum pochodzi piękna mozaika (dziś w Neapolu) : Amorki, które skrępowały lwa. — Ubikacye gospodarcze w piwnicy, do której, jako też do ogrodu i do tylnych drzwi prowadził korytarz z prawego tylnego końca perystylu.

Wreszcie po lewej stronie tego perystylu, znajduje się jeszcze drugi perystyl, mniejszy, z kilku pokojami.

Casa di Castore e Polluce. (Nr. 6 i 7, DE 3, 4). Dom ten tak przezwany został od obrazów, które znaleziono obok głównego wchodu pod nr. 6 i przeniesiono do Neapolu. Jest to obszerny dom, który powstał w czasach rzymskich przez połączenie trzech dawniejszych domów i odznaczał się pięknymi pokojami i stylowem malowidłem. Ponieważ na drzwiach wchodowych namalowany był Merkury a obok niego Fortuna, można przypuszczać, że właściciel domu tego trudnił się handlem.

Przez główny wchód pod nr. 6 dostajemy się naprzód do kompletnego domu z czasów samnickich, z krużgankiem ogrodowym. Dom ten był jednopiętrowy, tylko nad dwoma pokojami, mianowicie na lewo od tablinum i na prawo od wejścia, znajdowały się górne ubikacye. Atrium korynckie wspierało się na 12 kolumnach. Po lewej stronie, miejsca dwóch skrzyń pieniężnych, w jednej z nich znaleziono 45 sztuk monet złotych i 5 srebrnych. Z pokoju na prawo od wejścia wiodły schody do izby odźwiernego (ostiarius), który mógł przez okno widzieć osoby stojące na dworze.— Lewa ala była przemieniona w szafę ścienną i tu się zachowały malowidła II. stylu. Zresztą zostało atrium w ostatnich czasach, już po r. 63, na nowo pomalowane, przyczem jednak naśladowano dawniejsze malowidło III. stylu, z którego się zachowały szczupłe resztki na prawym końcu z tyłu, zasłonięte tamże szafą. Całkiem do ostatniego stylu należą piękne malowidła w tablinum i w pokoju na prawo od tablinum. Obrazy z tablinum: Poznanie Achillesa w przebraniu na wyspie Skyros i Spór tego bohatera z Aga-memnonem, przeniesione zostały do Neapolu. Z prawej strony na górze, piękny mały krajobraz. W pokoju na prawo : Narodziny Adonisa z Myrrhy, zamienionej w drzewo. Skylla zdradza ojca swego Nizosa Minosowi, królowi Krety. (Nizos, syn Pandiona, a brat Egeusza z Aten, był królem Megary. Miał on włos purpurowy, od którego los jego zależał. Gdy Minos obiegł Megarę, wyrwała córka Nizosa, Skylla, z miłości ku Minosowi, włos ów fatalny ojcu swemu, przez co go wydała w ręce wroga. Ale za ten podły czyn spotkała ją zasłużona nagroda, Minos bowiem przywiązał ją do steru na swym okręcie, poczem ona wrzuciła się w morze, uwolniwszy się przy pewnej sposobności z więzów i zamieniona została w ów znany potwór morski). W obu tych pokojach jest wiele pięknych szczegółów dekoracyjnych i ornamentów. Godne uwagi są też malowidła na białem tle w dwóch pokojach na lewo od wejścia. Mniejszą natomiast wartość ma mały pokój kryty, na lewo od tablinum. Obrazy: Apollo i Dafne; Sylen i nimfa z małym Bachusem. - Za tablinum ogród z piękną kolumnadą o wysmukłych kolumnach doryckich, które były połączone kratą. U tylnej ściany ogrodu kaplica Larów ; przed nią mały ołtarz. Na prawo obraz : Fedra i Hippolytos. Po lewej stronie jadalnia. Obok kuchnia i ubikacye gospodarcze.

Na prawo od atrium przestronny perystyl, dostępny także od strony ogrodu, z dobrze zachowanemi malowidłami, które nie dorównują wprawdzie wartością artystyczną ma-)widłom w tablinum i przyległym do niego pokoju, ale są fantastycznie rozmaite i różnobarwne i wywierają przeto wrażenie : widnieją tu na lekkich rusztowaniach rozpięte dywany, obok fantastycznych widoków architektonicznych ; na dole na zielonych tablicach jest wymalowany trójnóg albo kadzielnica (thymiaterion), ponad tablicą obraz przedstawiający jakąś potrawę, martwa natura (xenion). W dużych polach: Wenus Pompejańska; Bachantka; nagie postaci wojowników; dziewczynawzadumie pogrążona. Na obu końcach wscho-dniego krużganka: Tetyda u Hefajśta; Uzbrojenie Achillesa. Do perystylu przytyka, rozmieszczone dokoła drugiego atrium pod nr. 7, kompletne mieszkanie z kuchnią, kilku sypialniami i jadalnią obok małego ogrodu.

Tam, gdzie się drogi rozchodzą, skręcamy na prawo, na via Consolare, wiodącą do bramy Herkulańskiej Jest tu regio VI., insula 2; na rogu zaś pod nr. 4

Casa di Sallustio (C 4). Atrium z okalającymi je pokojami i leżącym z tyłu ogrodem, przedstawia nam piękny wzór domu z czasów samnickich, obok casa del Fauno najważniejszy zabytek I. stylu. Sklep oznaczony nr. 5 zawierał niegdyś szynk i restauracyę (thermopolium), na końcu lady przyrząd, który służył do tego, by naczynie przystawiać do ognia. Niższa część małego stołu w środku tworzyła niegdyś siedzenie gospodarza lub kelnera. Po lewej stronie z tyłu szafa ścienna. Okoliczność, że sklepy nr. 3 i 5 miały połączenie z głównym wchodem i stanowiły poniekąd jedną całość z wnętrzem domu, dowodzi, że w ostatnich czasach cały dom służył do prowadzenia restauracyi.

Atrium, ale i tablinum zachowały dekoracye I. stylu, kolory jednak nie są tak dobrze dobrane, jak w casa del Fauno. Na uwagę zasługuje II. pokój na prawo od atrium, gdzie się na górze zachowały oryginalne motywa I. stylu. Obie ale miały pierwotnie w tylnej ścianie duże okno, z lewej strony sięgał krużganek ogrodowy pierwotnie aż do ali, także i z prawej strony musiała już wtedy, jak i dzisiaj, graniczyć ala z ogrodem. Z pokoju poza lewą alą szło się na lewo do schodów górnego piętra. — Trzy pokoje od ta-blinum na prawo, tworzyły pierwotnie tylko jeden pokój kwadratowy, bardzo skromnie udekorowany. W pokoju na lewo od tablinum znajduje się wprawdzie dekoracya I. stylu, ale pochodzi ona z czasów późniejszych i jest naśladowaniem dawmiejszego stylu. Poza domem kolumnady. Zamiast ogrodu ambulatio czyli krużganek do przechadzki, gdzie tylko wzdłuż ścian i kolumn zieleniło się nieco roślin. Na lewym końcu murowane triclinium (sofki w jadalniach) w altanie, z której filar się zachował. W pobliżu pod kolumnadą mały piec kuchenny. Kawał ogrodu na lewo od triclinium był uprawiany ; można tu poznać, że kolumnada sięgała pierwotnie aż do lewej ali.

Na prawo od atrium mały perystyl z czasów późniejszych o jednym wchodzie : mały ogród z kolumnadą, obok dwie sypialnie, duża jadalnia, kuchnia. Być może, że w ostatnich czasach było tu mieszkanie właściciela, reszta domu zaś służyła do prowadzenia restauracyi. Kolumnada miała z prawej strony dach ukośny, przez co jadalnia otrzymała wysoki wchód, po obu innych stronach zaś dach był płaski z górnem obejściem, w kuchni schody. — Malowidła ostatniego stylu, dość dobre. Obok ogrodu duży obraz : Dyana i Akteon; z prawej strony: Fryksus i Helle; z lewej : Europa na byku ; powyżej małe obrazki rodzajowe. W sypialni z prawej strony: Mars i Wenus; poniżej: Parys i Helena. W niszy znaleziono posążek bronzowy, w pokoju naczynie złote wagi 85 gr. i kilka monet.

Także i piekarnia oznaczona nr. 6 należy do tego domu Uwagę zwraca dobrze zachowany komin. — Na filarze po między sklepami nr. 1 i 2 resztki napisu oskijskiego, odno szącego się do oblężenia miasta, o którym wspomnieliśmy wyżej (str. 339).

Na insuli VI., 1, po prawej stronie

Dom oznaczony nr. 13. Był to jakiś lokal publiczny którego przeznaczenie nie jest nam znane. Przypuszczają że tu mieścił się urząd clowy, na co jednak niema dowodów. W tylnej stronie" ołtarz.

Casa del Chirurgo (C3). Tak się nazywa dom z prawe strony pod nr. 10, z powodu znalezionych w nim przyrządów chirurgicznych, jest to jedyny, dość dobrze zachowany wzór domu z najdawniejszego okresu kamienia wapiennego Fasada z ciosanego kamienia wapiennego, o drzwiach niższych, aniżeli te, jakie spotykamy w późniejszej epoce sam-nickiej. Kamienie wewnątrz spojone są gliną, bez wapna Plan domu bardzo prosty i nie różni się znacznie od wielu domów następnego okresu. Przed ogrodem znajdował się pierwotnie krużganek o filarach z kamienia wapiennego, który wskutek późniejszych dobudowań uległ skróceniu ; jeden tylko filar został się. Na prawo od atrium, ubikacye gospodarcze. Malowidła, jakie się zachowały, należą wszystkie do ostatniego stylu.

Casa delle Vestali. Przestronny i nieregularnie zbudowany dom ten (nr. 7) zawiera malowidła ostatniego stylu Po lewej stronie z tyłu przytykał perystyl z przyległymi doń pokojami do muru miejskiego. Nazwa domu tego (domu Westalek) pochodzi stąd, że perystyl miał kształt świątyni, a wewnątrz znajdował się kamień w kształcie ołtarza na święty ogień Westy, nie można jednak stąd wysnuwać żadnych wniosków co do pierwotnego przeznaczenia budynku.

Gdy wyjdziemy tylnemi drzwiami na ulicę i zwrócimy się na prawo, mamy przed sobą po lewej stronie ulicy in-sulę VI., 2, a w niej pod nr. 14

Casa delle Amazzoni. Dom o oryginalnych malowidłach z początku epoki ostatniego stylu. Otrzymał on swą nazwę od malowidła w pokoju na lewo od ogrodu, gdzie na tylnej ścianie widnieje z prawej strony Amazonka zwycięska, z lewej strony młodzian pokonany w walce, który właśnie pada z konia.

Niedaleko od tego domu insula VI., 5, w niej pod nr. 3

Casa di Nettuno. Dokoła atrium różnobarwne malowidła o motywach architektonicznych; obok basenu wodnego, pokrytego pawilonem, widnieje tu w altanie posąg Neptuna. Od tego obrazu pochodzi nazwa domu. Na ścianie obok wejścia : wóz Artemidy, zaprzężony dwiema łaniami.— W pokoju na prawo od wejścia, dekoracye: Apollo i Dyana ; Tezeusz i Ariadna.

Wracając na via Consolare, zwracamy się ku bramie Herkulańskiej. Po obu stronach widzimy dawne gospody i szynki, lada prawie wszędzie opatrzona w przyrząd, by przystawić naczynie do ognia. Po lewej stronie pod nr. 1 gospoda lui Polibiusa, był to niegdyś szynk i dom zajezdny dla wozów, stąd szeroka brama wjazdowa. Po prawej stronie znajduje się kuchnia, wozownia, stajnia i miejsce ustępowe, po lewej pokój sypialny. Nazwisko właściciela, lui. Polibiusa, było wyryte obok wejścia, dziś się zatarło.

Porta di Ercolano. Wewnątrz z prawej strony schody, po których wstępowano na mur miejski ; niegdyś sięgały one dalej, zostały jednak przerwane przez domy obok muru zbudowane, poza tymi domami znów sie ukazują.

Brama Herkulańska wzniesiona została na każdy sposób nie później, jak za czasów Oktawiana, na miejscu dawnej bramy, leżącej nieco więcej na lewo. Miała ona wewnętrzny i zewnętrzny, pokryty sklepieniem przejazd i po dwa również sklepione przechody dla pieszych, w środku rodzaj podwórza. Wewnętrzne przechody zamykały się.

Mur miejski. Przed bramą Herkulańską widać na prawo mur miejski. Grubość jego wynosi około 6 m., a składa się on z zewnętrznej i wewnętrznej ściany kamiennej, między któremi przestrzeń środkowa wypełniona jest ziemią i ru mowiskiem. Obie te ściany składały się pierwotnie z ka mienia ciosowego. Ściana wewnętrzna, o ile się jeszcze za chowała, zachowała swój dawny kształt i sposób budowy natomiast na ścianie zewnętrznej odróżnić możemy dawniejsze i nowsze części, gdyż miejscami zastąpiono starą budowę z kamienia ciosowego drobnymi kamieniami lawowymi. Z dawnych 12 wież zachowało się 10. Napisy oskijskie, o których mówiliśmy na str. 339 i 350, oznaczają niewątpliwie trzy wieże przy bramie Herkulańskiej jako X., XI. i XII. i stąd też wiemy ich pierwotną liczbę, prawdopodobnie musiały tedy istnieć jeszcze dwie wieże między bramami Sta-biańską i Porta Marina. Z napisów tych wynika również, że już w czasach przedrzymskich wieże te istniały, a ponieważ owe wspomniane wyżej, późniejsze części składowe ściany zewnętrznej muru odpowiadają swym materyałem i rodzajem budowy wieżom, przeto i one powstały jeszcze w czasach przedrzymskich. Mylnem jest tedy przypuszczenie, jakoby owe nowsze części muru miały służyć do wypełnienia wyłomów, które uczyniły w owym murze zwycięskie hufce oblegającego miasto Sulli. Bardziej uzasadnione jest raczej twierdzenie, że mury pompejańskie, podczas długiego pokoju po II. wojnie punickiej, uległy uszkodzeniu, aż w r. 90 przed Chr., gdy miała wybuchnąć wojna ze sprzymierzeńcami, znów je naprawiono i wzmocniono wieżami

O mur opierał się od strony wewnętrznej wał ziemny, który go wzmacniał i ułatwiał wstęp nań i który tylko miejscami, w pobliżu bram, zastąpiono kamiennymi schodami. Mury te miały ośm bram: Herkulańską, délia Marina, Sta-biańską, Nocerańską, Sarnejską, Nolańską, Kapuańską i We-zuwiańską. Z wież najlepiej się zachowała wieża najbliższa przy bramie Herkulańskiej i po niej można poznać dokładnie całe urządzenie wszystkich wież i sposób, w jaki sie z nich bronili oblężeni.

Strada de’ Sepolcri czyli ulica Grobów. Przychodzimy obecnie do jednej z najpiękniejszych i najlepiej zachowanych części miasta, której nikt bawiący w Pompei pominąć nie powinien. Jest to cmentarz starożytnego miasta, który zwłaszcza w porze wieczornej czyni wrażenie przejmujące i pełne nieopisanego uroku. Znany jest zwyczaj starożytnych, że grzebali umarłych za bramami miast wzdłuż gościńca. Nowsze badania wykazały, że rzędy grobowców istniały także poza innemi bramami Pompei. Główny jednak cmentarz miasta rozciągał się wzdłuż drogi, wiodącej od bramy Herkulańskiej do Herkulanum i Neapolu.

Zanim się zajmiemy szczegółowym opisem pojedynczych grobowców, zauważymy, że oprócz nich wznoszą się wzdłuż tej drogi trzy wille. Naprzód t. zw. willa Cycerona, po lewej stronie, zaraz po kilku pierwszych grobowcach, pierwej odkopana, teraz na nowo zasypana ; później na pagórku po prawej stronie, willa jeszcze nie całkiem wykopana, z rzędem sklepów i krużgankiem przy ulicy, opartym na arkadach, wreszcie, na samym końcu po lewej stronie, przedmiejska willa, t. zw. willa Diomedesa, o której później pomówimy obszernie.

Grobowce pochodzą prawie wszystkie z czasów rzymskich i zawierają popioły spalonych zwłok, prawie wszędzie orzeka na nich napis, że zwierzchność miejska zezwoliła na to miejsce, jako grób odnośnego zmarłego (decurionum de-creto). Tylko całkiem na dole z prawej strony, mała grupa grobowców z czasów samnickich zawiera zwłoki niespalone.

Zaczynajmy przegląd grobów od bramy, po lewej stronie drogi:

1)    Nisza grobowa augustala M. Cerriniusa Restitutusa z ławkami bocznemi. Obok ściany tylnej sterczał wysoki kamień grobowy, a przed nim znajdował się mały ołtarz, oba wykute z marmuru, z równobrzmiącymi napisami ; „M. Cerrinius Restitutus Augustalis loco dato d. d“. Popioły zmarłego były prawdopodobnie pod ołtarzem zagrzebane. Wobec powyższego napisu okazuje się mylnem dawniejsze przypuszczenie, jakoby ta nisza była niegdyś budką strażniczą (garitta) żołnierza i zmyślonem jest opowiadanie, że znaleziono tu szkielet żołnierza, który zginął na swoim posterunku.

2)    Półkolista ławka (schola) z tufu, z grobem A. Veiusa, który był duumvirem, quinquennalem i wybranym przez lud trybunem wojennym. Popioły jego spoczywają prawdopodobnie za ławką. Na poręczy tej ławki znajdował się napis : „A. Veio M. f. 1. vir. /. D. iter. Quinq. trib. milit. a populo

23

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

ex d. dĄ Orzeka on, jakie godności zmarły piastował za życia. Prawdopodobnie wznosiła się tu niegdyś ponad napisem statua jego. Od czasów po Auguście nie pojawia się już więcej godność trybuna wojennego przez lud wybranego (tribunus militum a populo).

3)    Grobowiec M. Porciusa, na który, wedle napisu na małych kamieniach lawowych z obu stron, uchwaliła rada miejska ofiarować przestrzeń 25 stóp kwadratowych (rzymska stopa — 0,296 m.). M. Porcius był prawdopodobnie współzałożycielem Małego teatru i amfiteatru, możliwe jednak, że to syn lub jaki krewny tegoż. Grób miał kształt dużego ołtarza. Napis wspomniany opiewa : „Al. Porci M. /. ex dec. decret o in frontem. ped. XXV. in agrum. ped. XXV\

4)    Grobowiec kapłanki Mamii, w kształcie półkolistej ławki, jak pod nr. 2, z napisem. Popioły były złożone za ową ławką w urnie z terrakoty, która była znów zamknięta w urnie ołowianej. Napis opiewa: „Mammiae P f. sacerdoti publicae locus sepultur. datus decurionum decreto“. Ławka była zakończona nogami gryfów.

Za tym nagrobkiem znajdował się duży grobowiec w kształcie budynku, zawierający w przystępnej celi grobowej nisze na urny z popiołami. Leżące z przodu odłamy tufowe pochodzą przeważnie z okrągłego piętra górnego, wspartego na kolumnach, w którem stały znalezione tu posągi. Dla licznych kamieni grobowych obok pomnika można przyjąć za prawdopodobne, że należał on niegdyś do znakomitej rodziny Istacydów. Między innemi osobami były tu pochowane : kapłanka Istacidia Rufilla, nadto Melissea Asiat ica i Buccia Apta.

Obok grobowca Mamii skręcała na lewo ulica, dziś zamurowana. Na rogu odpis znalezionego tu napisu, wedle którego trybun wojenny T. Suedius Clemens, z polecenia Wespazyana zwrócił miastu grunta, które osoby prywatne bezprawnie sobie przywłaszczyły; w której stronie one leżały, nie jest nam wiadomo.—W pobliżu znaleziono napis, odnoszący się do zakładu kąpielowego : „Thermae M. Crassi F rugi aqua marina et baln (ea) aqua dulci. Januarius l (ibertus)“, to znaczy: Termy M. Krassusa Frugusa, zawierające kąpiele w wodzie morskiej i słodkiej, pod zarządem wyzwoleńca januariusa. M. Krassus Frugus był konsulem w r. 64, a w r. 68 po Chr. zginął z polecenia Nerona, o źródle zaś jego, w którem kąpano się, wspomina także Pliniusz.

Po lewej stronie drogi kończą się teraz groby. Następuje wspomniana wyżej willa Cycerona, dziś na nowo zasypana. Filary murów należą do krużganka, który ciągnął się wzdłuż drogi. Dopiero dalej na dole, poczynają się znów grobowce. Zwróćmy teraz uwagę na grobowce po prawej stronie drogi, począwszy znów od bramy Herkulańskiej.

1)    Duży grobowiec w formie ołtarza, bez napisu. W małej komórce dolnej części, którą dopiero przed kilku laty otwarto, znaleziono dwa naczynia gliniane w puszkach ołowianych, ziemią pokrytych, w nich zaś resztki kości owinięte chustką, a między niemi po jednej monecie z czasów Augusta.

2)    Grobowiec edyla M. Terentiusa Felixa Majora, który mu wzniosła małżonka jego, Fabia Sabina. Miasto ofiarowało oprócz miejsca kwotę 2000 sestercyów czyli mniej więcej 520 koron. Grobowiec ten tworzy przestrzeń otoczona murem; zmarły został pochowany pod małym stołem z lewej strony, tu znaleziono szklaną urnę z resztkami kości, umieszczoną w urnie glinianej, która znów mieściła się w ołowianej, nadto kamień grobowy z napisem T. Maiori. Kości innych osób, prawdopodobnie krewnych lub wyzwoleńców, znaleziono w drugiej części grobowca z prawnej strony, oddzielonej nizkim murem, naprzeciw wspomnianego stołu.

Grobowce od 3 do 8 są bezimienne.

Grobowiec 6, zwany tomba delle Ghirlande, gdyż zdobią go girlandy między pilastrami po prawej stronie, pochodzi, wedle sposobu budowania, z pierwszych czasów rzymskiej kolonii. Budowa jest masywna. Czy się w dolnej części znajduje cela grobowa, nie jest stwierdzone.

8)    Grobowiec niebieskiego naczynia szklanego, zwany tak od pięknej urny szklanej" (w Neapolu), na której rzeźba przedstawia winobranie i którą znaleziono w celi grobowej, z tyłu dostępnej. Oprócz tego znaleziono tam jeszcze inną urnę szklaną i 13 posążków z gliny. Forma grobowca była piękna, na zachowanej" po dziś dzień wysokiej części dolnej wznosiły się stopnie, a na nich ołtarz.

9)    Półkolista nisza (hemicyclum). Właściciel tego miejsca, który tu chciał spocząć na wieki, był jeszcze prawdopodobnie przy życiu w czasie zniszczenia miasta i dlatego też tablica na napis przeznaczona pozostała próżna. Niszę tę zdobią pilastry i ornamenty stiukowe. Oba te ostatnie grobowce należały do przyległej willi, z której można było się dostać na plac poza nimi.

Tutaj kończą się groby także i z prawej strony. Bezpośrednio przy ulicy znajdowały się dwie wille, których właściciele korzystali z położenia swych domów przy drodze, by wynająć je na gospody, garkuchnie, szynki itp. przed którymi się rozciągał krużganek oparty na filarach. Z prawej strony prowadził wchód pod nr. 12 do ogrodu ze studnią mozaikową, przed którą cztery kolumny mozaikowe (dziś w Neapolu) dźwigały rodzaj kiosku. Pawilon ten nie ma bezpośredniego połączenia z pokojami mieszkalnymi, natomiast komunikował przez drzwi (dziś zamurowane) z miejscem poza wymienionymi grobowcami pod nr. 8) i 9) położonem, nie ulega tedy wątpliwości, że miał on przeznaczenie służyć obrzędom za zmarłych, widocznie odprawiano tam biesiady pogrzebowe, stypy.

Pod nr. 15 gospoda z kaplicą domową, poświęconą Herkulesowi, Apollinowi, Bachusowi i Merkuremu. Na szczycie fasady widnieje tu bowiem Bachus; wewnątrz, na czerwonym pasie ponad małym ołtarzem, trójnóg i krąg słoneczny ; na górze maczuga Herkulesa ; na ołtarzu zewnątrz po lewej stronie duży kielich Herkulesa, po prawej maczuga, na stronie przedniej Świnia wiedziona na ofiarę, na tylnej zaś kogut, ptak Merkurego. Na podwórzu z lewej strony, kolumnada i wchód do wyżej położonych ubikacyi.

Nieco dalej ku dołowi, zaczynają się znów po lewej stronie grobowce.

16) Grobowiec, w formie, która w tym rzędzie najczęściej się powtarza: dolna część, zawierająca celę grobową, powyżej ołtarz na stopniach. Część górna nie zachowała się w całości, dlatego uważano grobowiec ten za nieukończony (sepolcro in construzione).

Obok kamień grobowy dziwnego kształtu, jakie tylko w Pompei i Sorrento często, gdzie indziej zaś wyjątkowo spotykamy, z napisem „Junoni Tyches Juliae Augustae ve-neru} to znaczy: geniuszowi opiekuńczemu (gdyż Juno nazywał się geniusz opiekuńczy kobiet) Tychy, niewolnicy Julii Augusty (Liwii). Wyraz dodany vener (iae) oznacza prawdopodobnie, że była ona zatrudniona w jakikolwiek sposób przy kulcie Wenery, albowiem niewolnicy byli często członkami kollegiów, poświęcających się kultowi bogów, jak np. ministri Mercurii Maiae (patrz str. 291) i ministri Fortunae Augustae (str. 337).

17)    Grób (Jmbriciusa Scaurusa, na który rada miejska ofiarowała miejsce i 2000 sestercyów. Pomnik wzniósł zmarłemu ojciec, co oznajmia napis na przedniej stronie, inne trzy strony pomnika były ozdobione stiukiem. Na ścianie przedniej i na stopniach górnej części grobowca, obróconych do drogi, widniały w rzeźbie stiukowej walki gladya-torów, być może na pamiątkę tego, że zmarły urządził takie igrzyska. Celę grobową z niszami na urny znaleziono próżną.

18)    Okrągły grobowiec. Cela oryginalnie sklepiona ma trzy nisze, w których podłodze urny są wmurowane i zamknięte nakrywkami, jak w rzymskich kolumbaryach. Na murze otaczającym grób, znajduje się niezapisana tablica, którą prawdopodobnie zmarły za życia umieścić kazał i na napis przeznaczył, podczas gdy spadkobiercy napis ten, dziś nieistniejący, umieścili na górze, na samym grobie.

19)    Miejsce z nagrobkiem bez napisu.

20)    Grób augustala C. Calventiusa Quiet usa, któremu rada miejska z powodu jego hojności udzieliła zaszczytnego prawa bisellium t. j. miał on prawo siedzieć w teatrze na takiem samem honorowem krześle, jak członkowie rady. Owo bisellium jest na pomniku wyrzeźbione, powyżej umieszczono napis. Celi grobowej tu niema, popioły są prawdopodobnie złożone pod pomnikiem.

21)    Grobowiec pagana (patrz wyżej str. 274) N. Istaci-diusa Helenusa i jego rodziny. Jest to przestrzeń otoczona murem, wewnątrz której miejsca pojedynczych osób oznaczone są kamieniami grobowymi w kształcie popiersi. Przed jednym z nich, który miał naois Istacidiae Scapidi, było osadzone w ziemi naczynie na dary dla zmarłych. Wedle napisu na grobowcu ma przestrzeń, którą zajmuje, wynosić 15 stóp długości i tyleż szerokości, to znaczy, wedle naszej miary 4⁻44 m., w istocie jednak szerokość wynosi 4*34 m.

22)    Grobowiec Naevolei Tyche, który ona kazała wznieść dla siebie samej, dla C. Munatiusa Faustusa, pagana przed-

mieścia

leńców.

Pa2us

Także

Augustus Felix i dla obustronnych wyzwo-i Faustusowi przysługiwało zaszczytne prawo bisellium, które widzimy na lewej stronie pomnika.

Z przodu na górze wizerunek Naevolei Tyche, na dole ofiara na cześć zmarłej. Po prawej stronie okręt zawijający do przystani, którego żagle zwijają, symbol przeznaczenia człowieka, który ukończywszy ziemską wędrówkę, chroni się do bezpiecznej przystani. W celi grobowej, zawierającej ławkę i nisze, znaleziono kilka lamp i urn z popiołami, między niemi trzy szklane, umieszczone w puszkach ołowianych ; kości pływały tamże w cieczy złożonej z wody, wina i oliwy.

23) Triclinium funebre. Grób C. Vibriusa Saturninusa. W otoczonej murem przestrzeni, murowana kanapka dla biesiadników (triclinium) do uczty za zmarłych, stypy, podobna do tych, jakie się zachowały w wielu domach pom-pejańskich. Popioły Saturninusa były gdzieś złożone przy murze, prawdopodobnie obok wejścia.

Co się tyczy czasu powstania wymienionych grobów, to jako najdawniejsze należy uważać: okrągły grobowiec pod nr. 18, grób Istacidiusa Helenusa i triclinium funebre. W późniejszych czasach, z wzrostem dobrobytu, starano się, wzajemnie prześcigać okazałością i bogactwem pomników grobowych, przeto możemy przyjąć za uzasadnione twierdzenie, że pomnik Scaurusa (nr. 17), a następnie sepolcro in con-struzione, jako najskromniejsze, są najdawniejsze, natomiast pomnik Naevolei Tyche, jako najbogatszy i najbardziej okazały, jest najpóźniejszy, który miał przepychem swoim zaćmić wszystkie poprzednie.

Po prawej stronie leży u stóp wzgórza, między drogami, które się tu rozchodzą:

37) Grób AL Allejusa Lucciusa Libelli, duumvira i quin-quennala, tudzież jego 17-letniego syna, tak samo się nazywającego, dekuriona, który im wznieść kazała żona pierwszego, Alleja Decimilla, kapłanka Cerery. Piękny, dobrze zachowany pomnik z kamienia wapiennego t. zw. trawertynu. Cela grobowa jest być może ukryta w dolnej części grobowca.

34) Grobowiec z drzwiami marmurowemi. Wewnątrz, naprzeciw wejścia nisza, w której znaleziono urnę alabastrową z kośćmi. Inne urny ze szkła, gliny, marmuru, były umieszczone na ławce, która się ciągnie wzdłuż ścian. Że-wnątrz resztki płyt marmurowych. Kamienie ciosowe, leżące dokoła tego grobowca, były przeznaczone dla jednego z nieukończonych grobów 33, 35, 3ó.

Dalsze groby leżą na wzgórzu, pomiędzy obydwiema drogami i dzielą się na trzy grupy.

Pierwsza grupa: 38) Grobowiec L. Ceiusa Lcibeo. Napis (dziś w Neapolu) opiewa: L. Ceio L. f. Men. Labeoni iter (um) d(uum) v(iro) i (uri)d(icundo), quinq (uennali) Menoma-chus l (ibertus). Pomnik w kształcie budynku na wysokiej podwalinie. Rzeźba stiukowa wyobraża od strony miasta mężczyznę obok swego konia. Na zachowanej budowie wznosiło się prawdopodobnie jeszcze drugie piętro, a w niem znajdowały się posągi, których większą ilość znaleziono. Wewnątrz znaleziono kości w urnie szklanej, która była zamknięta w puszce ołowianej.

Do tego grobu należy, przytykający doń od wschodu plac ogrodzony, gdzie się znajduje nagrobek z napisem : L. Ceins Comunis. Tutaj chowano krewnych i wyzwoleńców Labeona.

Do drugiej grupy środkowej należy grób 12-letniego chłopca, który oznacza napis: N. Velasio G rato vix. ann. XII. Znajduje się on w niszy 41, pod którą złożono jego popioły, do urny z popiołami była doprowadzona rura na ofiary w napojach. Tak samo, w zupełnie podobnej niszy grobowej nr. 40 sześcioletniego chłopca Salviusa. Na tym samym gruncie, grób nr. 39 w kształcie budynku, wzniesiony obok pomnika Labeona.

Trzecia grupa, która powstała później od drugiej, zawiera groby, które, wedle napisu w murze, M. Arrius Dio-medes kazał wznieść swej dawniejszej pani Arrii, sobie samemu i swoim przynależnym. Z przodu przy drodze (nr, 42) pomnik Diomedesa w kształcie świątyni, w napisie została później dodatkowo wymieniona godność jego : magister pagi Augusti Felicis suburbani, do tej godności odnoszą się także, na przedniej stronie grobowca widniejące wiązki rózg (fasces). — Nieco dalej w tyle leżący grób 43, podobny do grobowca 39, kryje prawdopodobnie popioły Arrii, patronki wyzwoleńca Diomedesa, który jej wprawdzie okazalszy pomnik przeznaczył, ale dla siebie za to wybrał miejsce prędzej w oczy wpadające. Dwa nagrobki z lewej strony przy drodze kryją popioły wyzwoleńców Diomedesa, spoczywają tu Arria Utilis i M. Arrius Primogenes.

Przy drodze, która się nieco wyżej od tych grobów na prawo oddziela, odkopano część samnickiego cmentarzyska,

Obok perystylu, na lewo od wejścia, znajdowała się kąpiel, małe podwórze z kolumnadą z przodu i z lewej strony, w niem basen zimnej wody pod dachem, opartym na dwóch kolumnach. W lewym kącie mały piec, na którym znaleziono kilka naczyń. Po prawej stronie: apodyterium, tepidarium, caldarium ; tepidarium było ogrzewane jedynie za-pomocą otworu w ścianie, który przepuszczał ciepłe powietrze z caldarium. Okno tepidarium znaleziono zamknięte czterema szklanemi szybami. — Oprócz tego znajdowały się po prawej stronie podwórza śpiżarnia, miejsce ustępowe i kuchnia, z której także i kąpiel ogrzewano.

skrzynie z ciosanych kamieni wapiennych, w których złożone były niepalone zwłoki zmarłych wraz z kilku malo-wanemi wazami (dziś w muzeum w Pompei, patrz str. 287).

Willa Diomedesa. Naprzeciw grobów rodziny Diome-desa wznosi się willa, którą jedynie z tego powodu przezwano willą Diomedesa. Stosownie do przepisów Witru-wiusza nie ma ona atrium, lecz wchodzi się tu od razu do perystylu. Pokoje mieszkalne i ubikacye gospodarcze rozłożone są dokoła perystylu, tudzież wzdłuż ciągnącego się z tyłu korytarza i obok położonego niżej ogrodu. Malowidła należą z małymi wyjątkami II. stylu, do ostatniego stylu.

Po lewej stronie obok perystylu, najpierw drzwi (dziś zamurowane), które wiodły do ogrodu. Później sypialnia, której malowidła II. stylu dziś się bardzo zatarły, między innymi obrazami były tu przedstawione Nereidy, grające na różnych instrumentach muzycznych. Trzecie drzwi wiodły do sypialni z przedpokojem i alkierzem dla służącego, jest ona półkolista, ma trzy duże okna, dziś zamurowane, niszę na łóżko, którą zakrywano firankami i murowaną miednicę.— W tylnej stronie perystylu, w lewym kącie schody, pod nimi szafa ścienna. — Po prawej stronie I. drzwi wiodły na korytarz, skąd można się było dostać do ubikacyi gospodarczych, w których znaleziono sprzęty kuchenne i rolnicze.

rami i zbudowano w końcach krużganka

Za pokojem przechodnim w rodzaju tablinum, w tylnej stonie wznosiła się pierwotnie kolumnada, wychodząca na szeroką terasę. Później zastąpiono kolumny szerokimi fila-

pokoje, a nadto dużą salę przed tym krużgankiem na terasie. Obok tej sali pozostała terasa, która się rozciągała dokoła ponad portykami leżącego niżej ogrodu. W przedniej stronie ogrodu znajdował się pod terasą cały szereg pokoi mieszkalnych i sypialń. Na uwagę zasługuje na prawym końcu przedniego portyku, dobrze zachowana płaska powała z gzymsami, które ją łączą ze ścianą, jest to w Pompei coś w swoim rodzaju jedynego. Ogród zamyka dokoła portyk z filarów, w środku zaś ma on duży basen wodny z wodotryskami i pawilon oparty na 6 kolumnach. Przy tylnych końcuch portyku znajdowały się pokoje, z tych pokoi i ze środka samego portyku wiodły drzwi na dwór. W pobliżu tych ostatnich drzwi znaleziono dwa kościotrupy, prawdopodobnie gospodarza domu i niewolnika, pierwszy miał przy sobie duży klucz, 10 sztuk złotych monet i 88 srebrnych.

Pod trzema bokami portyku rozciągała się obszerna piwnica, do której przystęp znajdował się po obu końcach z przodu. Znaleziono w niej liczne amfory (dzbany na wino) i szkielety 18 osób dorosłych i dwojga dzieci, które się tu schroniły grozą zdjęte, by szukać bezpiecznego schronienia przed straszliwą katastrofą i tutaj śmierć znalazły.

Amfiteatr. Budynek ten, gdzie się odbywały zapasy gla-dyatorów i walki zwierząt, leży oddzielony od innych wykopalisk pompejańskich. Zachowany w dwóch egzemplarzach napis orzeka, że C. Quinctius Valgus i M. Porcius (założyciele Małego teatru, patrz wyżej str. 307), gdy ich obrano quinquennalami (honoris causa), budynek ten (spec-tacula) na koszt swój wznieść kazali i ofiarowali go w darze swoim współobywatelom (coloneis). Amfiteatr ten leży w południowo-wschodnim kącie muru miejskiego, tak, że szerokie obejście o wysokiej balustradzie, które na górze siedzenia w koło otacza, styka się z dwóch stron z powierzchnią muru. Amfiteatr mógł pomieścić 20000 widzów; ponieważ arena czyli miejsce zapasów leży niżej, aniżeli powierzchnia ziemi zewnątrz, przeto wydaje się budowa zewnątrz niższa, aniżeli wewnątrz.

Główny wchód do areny był od północy (tj. z lewej strony). Obok niego stały posągi obydwóch C. Cuspiusów Pansów, ojca i syna, I. z nich (oprócz innych godności, jakie piastował), był praefectus iuri dicundo ex decurionum decreto lege Petronia, to znaczy, że został on mianowany dekretem rady miejskiej duumvirem, ponieważ wybory nie dały żadnego wyniku. Syn był wielkim kapłanem i duumvirem. Oprócz tego wchodu miała arena drugi wchód od strony południowej, przy którym widnieje jeden z owych dwóch wyżej wymienionych, równobrzmiących napisów (niezupełny) i trzeci mniejszy wchód w środku ściany zachodniej, połączony z wązkim korytarzem, który służył prawdopodobnie do wynoszenia ciał gladyatorów (porta Li-bitinensis) Przy każdym z tych trzech wchodów znajduje się po boku ciemna jama, zamknięta małemi drzwiczkami, gdzie być może przechowywano dzikie zwierzęta.

Balustrada ogrodzenia areny była w czasie odkopania amfiteatru pokryta malowidłami, które wyobrażały sceny, jakie się tu odgrywały, epizody krwawych walk, które wprawiały w zachwyt ówczesną publiczność. Tu i ówdzie widoczne są na niej ślady żelaznej kraty, która miała widzów chronić przed skokami dzikich zwierząt Napisy, jakie się po stronie wschodniej na balustradzie na górze znajdują, odnoszą się do sporządzenia siedzeń w amfiteatrze i oznajmiają, że kilku duunwirów, a raz kollegium magistrów przedmieścia pagus Augustus Felix kazało sporządzić po jednym z owych klinowych przedziałów (cunei) pomiędzy schodami.

Widownia była dostępna jużto z góry, z szerokiego obejścia przy stronie zewnętrznej, jużto ze sklepionego korytarza pod najniższymi stopniami II. rzędu. Miejsca dla widzów przeznaczone dzielą się na trzy oddziały o 5, 12 i 18 stopniach, które mają podobny wygląd, jak w Małym teatrze. Ze sklepionego korytarza wiodą schody jużto do najniższego stopnia miejsc drugorzędnych, jużto do najwyższego stopnia miejsc pierwszorzędnych. W środku miejsc pierwszorzędnych znajduje się po obu stronach podłużnych szeroka loża, zawierająca zamiast zwykłych miejsc szerokie i nizkie stopnie, tu umieszczano krzesła honorowe (bisellia) radnych miejskich. Na stronie wschodniej rozszerzono tę lożę dodatkowo ku południowi, prawdopodobnie dla tych, którym przyznano honor bisellii. W środku strony wschodniej miejsce honorowe o szerokości dwóch stopni, prawdopodobnie dla urzędnika, który przewodniczył igrzyskom. Górne loże dla kobiet były dostępne z korytarza poza niemi, do którego się wstępuje po schodach z wyżej wymienionego szerokiego obejścia. W korytarzu tym zachowało się jeszcze kilka kamieni przedziurawionych, w których osadzano maszty rozpościerające żagiel (vélum), w celu ochrony publiczności od skwaru słonecznego. W Muzeum Narodowem w Neapolu znajduje się obraz, który nam daje dokładne wyobrażenie o całem urządzeniu amfiteatru ; przedstawia on bójkę, która w r. 59 po Chr. wybuchła pomiędzy Pompejańczykami, a mieszkańcami Nucery, którzy przybyli widzieć zapasy w amfiteatrze (patrz wyżej str. 273 uw. 1). Zdaje się, że vélum rozpinano ze szczytu masztów na mur miejski i jego wieże.

Ze znalezionych programów wiadome nam są nazwiska kilku osobistości w Pompei, które urządzały w tym amfiteatrze zapasy i walki gladyatorów. Pierwszą z tych osób, jakie znamy, był Eneus Alleius Nigidius Maius, quinquennal i flamen (kapłan) Augusta, urządzał on igrzyska w pierwszych latach rządów Tyberyusza. Po nim znany nam jest Kîaudyusz Verus, współczesny Germanika, tudzież Nume-rius Festus Ampliatus, który podczas uroczystości pogrzebowych Aulusa Umbriciusa Scaurusa urządził walkę ośmiu par gladyatorów i którego igrzyska odbywały się za czasów Klaudyusza lub w pierwszych latach Nerona. W późniejszych czasach Pomponius Faustinus, Aulus Suetius Certus i Numerius Popidius Rufus. Urządzali oni widowiska w amfiteatrze po upływie owych 10 lat, przez które widowiska takie z powodu gniewu Nerona były wzbronione (str. 273 uw. 1) i które oni nazywali z emfazą „totius orbis desiderium“.

Na tern kończymy naszą wędrówkę po ulicach i domach odgrzebanego ze snu śmierci, starożytnego miasta Pompei. Jest to jedna z najprzyjemniejszych wycieczek, jakie sobie można wyobrazić, wrażenie, jakie tu odnosimy, nie zaciera się tak rychło. Możemy sobie utworzyć dokładny obraz sposobu życia, zwyczajów, zamiłowań, sztuki i cywilizacyi wielkiego narodu, który tak wybitną rolę odegrał w dziejach ludzkości. A ponieważ Pompei leżało poniekąd na pograniczu dwóch różnych światów ducha, rzymskiego i helleńskiego, przeto każdy z nich zostawił tu ślady swej cywilizacyi, które nas przejmują podziwem.

Zanim opuścimy Pompei, powinniśmy jeszcze zwiedzić dwie nadzwyczaj zajmujące miejscowości w najbliższem sąsiedztwie, mianowicie Valle di Pompei i starożytną willę, odkopaną w terytoryum Boscoreale.

Valle di Pompei. Naprzeciw amfiteatru leży hotel Albergo del Sole, o którym mówiliśmy na str. 268, ulubione mieszkanie archeologów, artystów i literatów. Stąd po 5 minutach drogi znajdziemy się w Valle di Pompei, Sławnem miejscu pielgrzymek. Miasteczko to jest stacyą kolei żelaznej i z każdym rokiem coraz bardziej podnosi się i rozwija. (Hotel : Albergo Nuova Pompei, patrz str. 268). Gdzie dzisiaj widnieją rzędy gustownych domów i will, a światło e e-ktryczne rozjaśnia ulice, przed 30 laty panowała jeszcze pustka, a cała okolica osławiona była jako siedziba opry-szków i włóczęgów. W r. 1870 ofiarowała właścicielka wioski, owdowiała hrabina Fusco, gminie dla jej ubogiego kościółka, obraz Madonny z różańcem, który nabyła za kilka lirów w Neapolu. Obraz ten zasłynął wkrótce cudami, a z całego świata napływały tłumy pobożnych, szukających łaski i pociechy. Liczba pielgrzymów zwiększała się corocznie, obecnie przybywa ich co roku około 100.000. Z darów przez nich składanych urosły miliony. Już w r. 1876 położono fundament pod wspaniały kościół katedralny Santa Maria del Rosario, który ukończono w r. 1898. Kościół ten nie ustępuje najbogatszym kościołom w Rzymie, ani kosztownością materyału budowlanego, ani dziełami sztuki z marmuru i bronzu, ani bogactwem skarbca swego. Cudowny obraz Przenajświętszej Panny pokryty jest setkami brylantów. Z rana pomiędzy 11 a 12 pada nań przez okno jasne światło słoneczne. O tej porze, podczas wielkiej mszy i po południu podczas nieszporów, rozbrzmiewają melodyjne tony pozłacanych organów i słychać cudowny śpiew chóru młodzieńczych, ale znakomicie wyszkolonych głosów, co podnosi nastrój uroczysty i wywiera silne wrażenie.

Obok tego wspaniałego przybytku Pańskiego, powstało również godne uwagi dzieło miłosierdzia, stworzone przez wspaniałomyślnego dobroczyńcę ludzkości, komendatora adwokata Bartola Longo, małżonka hrabianki Maryanny de Fusco. Założył on mianowicie przytułek dla sierot (dziewcząt) z całego królestwa włoskiego i dom wychowawczy dla chłopców, których rodzice siedzą w więzieniu i nie mogą się przeto zająć ich wychowaniem (ospizio educativo pei figli dei carcerati). Zakład ten zawiera aptekę, szpital, obserwatorium meteorologiczne, drukarnię, gdzie wychowankowie sami drukują różne książki do nabożeństwa, modlitwy, kalendarze i pismo peryodyczne „Valle di Pompei“ (periodico semestrale). Każdy gość, zwiedzający zakład, zostawia swój adres i otrzymuje potem w darze od owych biednych chłopców kalendarz przez nich samych wydrukowany i zbroszurowany, z prośbą o przysłanie kwoty 50 c. na zakupno chleba na utrzymanie dzienne jednej osieroconej dziewczyny (orfanella della Vereine d\ Pompei) i jednego chłopca, syna zbrodniarza, będącego w więzieniu. Rzewnej tej prośbie biednych dzieci, które już wcześnie uczą się na chleb swój pracować, zapewne nikt nie odmówi. Chłopców wykształca się na zecerów, drukarzy, introligatorów, dziewczęta uczą się również różnych robót pożytecznych. Z chłopców utworzono wyborną kapelę muzyczną, która we wszystkich uroczystościach miejscowych bierze udział. Z końcem roku 1905, kiedy straszliwe trzęsienie ziemi w Kalabryi wiele dzieci tamże pozbawiło rodziców i środków do życia, zakład niniejszy rozwinął w całej pełni swą pożyteczną działalność. Jest to istotnie dzieło humanitarne, jakiego wszystkie inne państwa Włochom zazdrościć mogą.

W roku 1906 odstąpił commendatore Bartolo Longo wszystkie te zakłady dobroczynności, przez niego założone, z całym majątkiem ruchomym i nieruchomym, oraz własność literacką swoich książek i wydawnictw, stolicy apostolskiej na własność. Papież Pius X. przyjął ten dar i wysłał swego prałata domowego, monsignora Augusta Silii, jako swego delegata, do Valle di Pompei, w celu objęcia zarządu. Wspaniałomyślnym i bogobojnym tym czynem uwieńczył zacny ten człowiek godnie żywot swój, pełen zasług, jakiemi niewielu tylko poszczycić się może.

Willa rzymska obok Boscoreale. W pobliżu Boscoreale, 4 km. na północ od Pompei, odkopana została w roku 1897 starożytna willa rzymska, którą zwiedzać można jedynie za osobnem zezwoleniem jej właściciela, posła do parlamentu włoskiego, p. de Prisco w Torre Annunziata. Tu znaleziono w r. 1895 sławny skarb z Boscoreale, zawierający wielką ilość srebrnych naczyń stołowych, puharów i * innych przedmiotów, wyrobu aleksandryjsko - greckiego i rzymskiego z pierwszych czasów cesarstwa. Skarb ten kupił baron E. Rotszyld za pół miliona lirów i ofiarował go w darze muzeum du Louvre w Paryżu. Willa ta jest to t. zw. villa rustica, zawierająca przeważnie ubikacye gospodarcze, na przestronnem podwórzu osadzone są w ziemi beczki (do-lia) do przechowywania wina, z tłoczni tam doprowadzanego.

W r. 1900 odkrył de Prisco w dawniejszej winnicy, vigna Vitiello, 24 pokoi pięknej willi starożytnej, w której nie znaleziono ani mebli, ani żadnych sprzętów domowych ni ozdób. Ściany jednak tych pokoi były pokryte wspaniałymi freskami, z których trzy mają szczególne znaczenie dla niezwykłej wielkości przedstawionych na nich postaci (dwa razy większej od wielkości naturalnej). Przeważna część tych fresków, pochodzących prawdopodobnie z ostatnich czasów rzeczypospolitej, przedstawia kwiaty i owoce, tudzież allegorye ćwiczeń gimnastycznych i inne podobne motywa. Owe trzy wymienione obrazy przedstawiają grającego na gitarze, starego gladyatora, który opowiada jakiejś kobiecie swoje bohaterskie czyny i piękną kobietę, która pogrążona w zadumie, zdaje się przysłuchiwać tonom jakiejś odległej muzyki. Ośm obrazów przeniesiono do Neapolu.

X. Herkulanum.

Herkulanum (Herculaneum, po grecku Herakieia) zostało wraz z Pompei i Stabiae zasypane wybuchem Wezuwiusza w r. 79 po Chr. Ruiny jego leżą około 12 do 30 m. pod powierzchnią ziemi, pod miastami Portici i Résina. Nowe strumienie lawy popłynęły tamtędy w r. 472 i 1631 i na nich właśnie zbudowano Resinę. Wchód do wykopalisk znajduje się tuż na prawo od gościńca, o 5 minut drogi po II. stronie zamku w Portici, o 15 minut drogi od stacyi kolei. Wychodząc z dworca kolejowego należy iść główną drogą na prawo, po 7 minutach na lewo („linea daziaria del Comune di Résina“), w dalszych 5 minutach dostajemy się, w pobliżu zamku królewskiego w Portici (leżącego z lewej strony), na gościniec, gdzie się zwracamy na prawo Ponad bramą wchodową widnieje napis „Scavi di Ercolano“ Wstęp kosztuje 2 1., a każdy zwiedzający ruiny otrzymuje przy kasie bezpłatnie przewodnika, któremu się nie należy żaden napiwek. Zdarza się niekiedy, że przewodnik taki nagi; zwiedzających do pośpiechu, przeciw czemu należy energicznie zaprotestować. W niedzielę wstęp bezpłatny.

Drogę z Neapolu do Herkula- idącym z Neapolu z piazza dei Mar-num można odbyć: 1) Powozem tir! przez Chiatamone, piazza S. Fer-(jednokonny kosztuje 2 1., dwukonny ! dinando, piazza del Municipio, stra-3 1.). 2) Tramwajem elektrycznym, da del Piliero, Castel del Carminé,

Granili, S. Giovanni do Portici. Wozy mają zielone światło i zielony napis. 3) Koleją żelazną idącą do Portici (patrz str. 266). 4) Koleją elektryczną, tak zwaną Circumvesu-viana, która funkcyonuje od lip-

ca 1905 roku i idzie z Neapolu do Pompei, zatrzymując się także w pobliżu Portici, a następnie okrąża Wezuwiusz, stanowi przeto dogodne połączenie Neapolu z Herkulanum.

Herculaneum (czyli Herakleia) otrzymało nazwę swoją od kultu Herkulesa. Wedle starego podania miał ten sławny bohater, podczas swych wędrówek na zachód, bawić w tych stronach i założył to miasto. Zamieszkiwali je Os-kowie, pierwotni mieszkańcy tych okolic, Etruskowie i Sam-nici, poczem dostało się pod panowanie Rzymian. Wkrótce powstały tu liczne wille możnych Rzymian, zwabionych zdrowem położeniem miasta na wzgórzu, w pobliżu morza. W r. 79 po Chr. uległo Herkulanum wraz z Pompei i Sta-biae zburzeniu przez wybuch Wezuwiusza, przyczem jednak pumeks i popiół nie ułożyły się w regularnych warstwach, jak w Pompei, lecz zlały się ze sobą w jedną mulistą masę, która zasypała i wypełniła budynki miasta, gdyby gęsty strumień, a w ciągu czasu stwardniała i utworzyła rodzaj tufu, przez co odkopanie miasta stało się bardzo utrudnione.

Mimo zburzenia miasta zachowało ono swą nazwę, a u-bogie rodziny zaczęły się na nowo tu osiedlać i zakładać domy. Wtem nastąpił nowy wybuch w r. 472, który zniszczył owe domostwa i zmienił wygląd całego wybrzeża. Następne wybuchy podniosły poziom warstw wulkanicznych, leżących nad miastem do wysokości 12—30 m. W r. 1719 przedsięwziął jenerał austryacki, książę Elbeuf, poszukiwania w tern miejscu (wiedziano bowiem, że tu leżało Herkulanum), w tym celu kazał wykopać szacht w ziemi (pozzo) i wtedy to znaleziono poza sceną teatru kilka posągów. Dwa z nich, piękne statuy portretowe starszej i młodszej kobiety, wysłał wicekról hr. Daun do Wiednia księciu Eugeniuszowi Sabaudzkiemu w darze, po którego śmierci nabył je dla swych zbiorów drezdeńskich król saski, Fryderyk August II. Potem zaniechano znów poszukiwań aż do roku 1737, w którym je podjął na nowo król Karol III; prowadzone jednak w sposób nieumiejętny i niezręczny, nie dały one żadnych ważniejszych wyników. W r. 1750 wykuto w twardej masie długi, wązki korytarz, wiodący do teatru, w miejscu, gdzie teatr ten leży, w głębokości 21 m. pod brukiem ulicy, a korytarz ten stanowi dziś jeszcze wchód do teatru. W r. 1755 założono t zw. Accademia Ercola-

nese w celu zbadania wykopanych tu zabytków, a wydawnictwo tej akademii w 9 tomach p. t. „Antichita d’Erco-lano“ (Neapol 1757—92) obudziło w świecie uczonych wielkie zajęcie.

Systematyczne i racyonalne poszukiwania rozpoczęły się jednak dopiero za panowania francuskich monarchów Neapolu, Józefa Napoleona (1806—1808) i Joachima Murata (1808—1815), tudzież za Burbonów po r. 1828. Wykopano wtedy różne budynki, które jednak zazwyczaj natychmiast znów zasypywano ziemią, jako to : teatr, część forum z kolumnadami, kolumnadę podobną do gmachu Eumachii w Pompei, zwaną fałszywie bazyliką, świątynię, przestronną willę i kilka domów prywatnych. Wydobyto wówczas na światło dzienne wspaniałe dzieła sztuki : posągi, popiersia, obrazy ścienne, nadto napisy, zwoje papyrusowe i różne sprzęty; przeważna część ich znajduje się obecnie w Muzeum Narodowem w Neapolu, a mają one wyższą wartość artystyczną, aniżeli przedmioty znalezione w Pompei. Mniej pomyślnym skutkiem były uwieńczone starania rządu włoskiego, który walcząc z trudnościami finansowemi, nie mógł rozwinąć należytej działalności. Nie ulega jednak wątpliwości, że leżą tu jeszcze w ziemi cenne i ciekawe zabytki starożytności, albowiem wysokość i twardość masy wulkanicznej, która pokryła Herkulanum, utrudniała starożytnym mieszkańcom miasta, którzy uciekli w czasie katastrofy, późniejsze wydobycie zagrzebanych tamże dzieł sztuki i in-nvch przedmiotów wartościowych. Dlatego należy w inte-

ie nauki ubolewać nad tern, że gdy w r. 1905 kilku amerykańskich bogaczy ofiarowało znaczne sumy na czynienie poszukiwań w Herkulanum i starało się o pozwolenie na to, rząd włoski, pod naciskiem opinii publicznej w kraju, pozwolenia tego odmówił, wychodząc z założenia, że te poszukiwania jedynie siłami krajowemi i za pieniądze włoskie prowadzone być winny. Później nastąpiły zaś różne nieszczęścia żywiołowe, trzęsienie ziemi w Kalabryi, gwałtowny wybuch Wezuwiusza w kwietniu 1906, a o Herkulanum nie było czasu myśleć. Mała zaledwie część starożytnego miasta jest przeto dotychczas odkopana.

Zajmijmy się przedewszystkiem opisem teatru.

Prowadzą tam od wejścia długie czarne schody, w lawie wykute, po których zstępujemy w dół, w towarzystwie przewodnika, trzymając w ręku świecę, która tylko czę-

ściowo rozjaśnia panującą tu ciemność. Wobec tego trudno sobie utworzyć obraz budynku, czyniącego poniekąd wrażenie labiryntu, zanurzonego w ciemności. Panuje tu chłód dotkliwy i dlatego należy się, przed zejściem w dół, ciepło ubrać, a osoby chorowite i skłonne do przeziębienia powinny być nadzwyczaj ostrożne, zwłaszcza w lecie i zwiedzenia teatru lepiej całkiem zaniechać. Teatr miał na samym dole 4 szerokie stopnie, przeznaczone dla krzeseł dostojniejszych widzów, następnie 19 rzędów siedzeń w 6 oddziałach czyli klinach (cunei). Między nimi wiodło siedm schodów w górę na szeroki korytarz, ponad którym się wznosiły trzy dalsze rzędy siedzeń. Widzów mogło tu się zmieścić co najwięcej 3000. Orchestra leży prawie 27 m. pod poziomem dzisiejszej Resiny i otrzymuje słabe światło górne przez szyb. Jest to półkolista przestrzeń między rzędami siedzeń a sceną. Scena (proscenium) jest 1,₃ m. wysoka, 9 m. głęboka, a 24 m. szeroka i zawiera po bokach dwa piedestały, na których niegdyś wznosiły się statuy : z lewej strony prokonsula Noniusa Balbusa, z prawej konsula, i wodza Àppiusa Claudiusa Pulchera (38 przed Chr.). Ściana sceny została tylko do pewnej wysokości odkopana. Widać jeszcze wystające półkolumny, troje drzwi w ścianie tylnej i zagłębienie, w które spuszczano kurtynę z początkiem przedstawienia. — Teatr ten zbudował na swój koszt L. Annius Mammianus Rufus, budowniczym zaś był Numisiusr syn Publiusa, o czem świadczą dwa napisy.

Więcej zajęcia budzą wykopaliska nowsze (scavi nuovi) z lat 1828—37 i po r. 1868. Idziemy z przewodnikiem przez vico di Mare około 200 kroków do drzwi z żelaznej kraty,, którędy się schodzi do odkopanych domów starożytnego miasta. Urządzenie i dekoracya ich taka sama, jak w Pompei. Za materyał budowlany służyła żółta martwica z Neapolu lub z Nocery, nadzwyczaj miękka, stąd też pochodzi owa niezwykła grubość murów. Domy te leżą około 13 m. pod dzisiejszym poziomem terenu i służyły przeważnie do celów handlowych. Gdy zejdziemy po schodach ceglanych w dół i po starożytnym bruku zwrócimy się na prawo do rzędu domów odkopanych, to IV. dom z prawej strony jest t. zw. dom Argusa, nadzwyczaj gustownie urządzony, ale tylko częściowo odkryty. Na prawo komnata z czerwonemi ścianami, malowidłami architektonicznemi, widokami morskimi, duże jej okno wychodzi na ogród, otoczony pięknym

24

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

portykiem o 20 kolumnach i 6 filarach. W obszernem triclinium znajdowało się malowidło, dziś zatarte: Merkury, lo i Argus, od którego pochodzi nazwa domu.

Po lewej stronie obok casa di Aristide albo także zwana villa dei Papyri. Dom ten jest sławny z tego powodu, że znaleziono tu (w III. izbie o pięknych ornamentach stiuko-wych) ów sławny, jedyny w swoim rodzaju zbiór papyru-sów, dziś w Muzeum w Neapolu (str. 201). Tu znaleziono także piękny posąg bronzowy Fauna pijanego (str. 180). Po drugiej stronie drugiego atrium na lewo, obszerna sala zawiera białą mozaikę i piękne malowidła.

Naprzeciwko znajduje się bazylika z resztkami pery-stylu, z przodu zaś trzypiętrowy gmach, t. zw. więzienie, gdzie jeszcze widać trzy kraty bronzowe. — Zwracając się ku południowemu wschodowi, kończymy przegląd ruin starożytnego miasta; na górze po prawej stronie nowożytny domek zawiera model rekonstruowanego teatru herkulań-skiego.

Najnowsza zachodnia część wykopalisk zawiera resztki kilku perystylów, studnię mozaikową, termy. Przez żelazną kratę tuż obok z prawej strony, dostajemy się znów do vico dei Mare. — 10 minut drogi od tych wykopalisk, leży przy głównej drodze królewska villa Favorita (str. 266 i 268).

XI. Castellammare, Sorrento i Capri.

Jest to wycieczka, której w żadnym razie pominąć nie należy.

droga: Z Neapolu Ko- S,U godz. patrz niżej. Barka z Sor-do Castellammare (28 ! rento do Capri w 2x/2 godz. za 6—8 IV4 godz. I. klasa ko- ! 1., gdy jednak morze jest wzburzone, c., II. klasa 2 1. 30 c., ! albo wiatr przeciwny, potrzeba 4

km.) w 3 sztuje 3

III. 1 1. 50 c. — Do Gragnano (33 wioślarzy, a wtedy cena przewozu km.) I. kl. 3 1. 85 c., II. 2 1. 70 c., III. podnosi się do 12*1.

1 1. 75 c.—Z Castellammare do Sor- II.) Droga morska. Z Neapolu rento (16 km.) powozem IV2 lub 2 ! odchodzą statki parowe towarzystwa godziny, jednokonny 3 1. dwukonny j „Società Napoletana di Navigazione 6 1., po 5-tej godzinie po południu a vaporeu, którego biuro znajduje 3 1. 50 c. i 7 1. Jedna osoba może i sięnalmmacolatella vecchia. Parow-znaleźć miejsce (un posto) w jednym ce wycieczkowe (tylko I. klasa) z powozów, które tą drogą często odchodzą z Neapolu w sezonie od jadą, za 1 1. lub 1 1. 50 c.    1 czerwca do 14 lutego włącznie,

‘Parowce z Sorrento do Capri codzienie o 9 godz. z rana, z portu obok Santa Lucia i Castel dell Ovo 4 1. tam i napowrót 7 1. Bilety powsiadanie lub wysiadanie z okrętu wrotne mają ważność przez 3 mie-wraz z pakunkami ręcznymi kosz- j siące; w razie przerwy podróży tuje 30 c., w Sorrento lub Capri 20 i należy bilet ostemplować. Ponieważ c.) Do Sorrento przybywają o godz. pora 'odjazdu statków może uledz 10 min. 10, do Marina grande w Ca- ¹ zmianom, przeto bezpieczniej jest pri o 11 godz., do groty Niebieskiej j wpierw się w tym względzie dowia-o 11 godz. 20 min., stąd zaś wracają j dywać, nadto należy zawsze zasię-do Capri o 12 godz. i przybywają ; gać informacyi u kapitana statku, tam o 12 g. minut 10. Capri opu- j czy nastąpi wjazd do Niebieskiej szczają o 4 godz. po poł. (od 1 li- j groty, co nie jest możliwe w razie stopada do 14 lutego o 3⁵/2 godz. [ gwałtownych wiatrów północnych po poł.) i przybywają do Sorrento i i wschodnich.

o 4 godz. 50 min., do Neapolu z po- Kto się śpieszy, może w ten wrotem o 6 godz.    I sposób czas swój podzielić: I. dnia

Od 15 lutego do 31 maja utrzy- : z rana pierwszym pociągiem wyjeż-mują komunikacyę między Neapo- ! dża doCastellammare (przechadzka lern a Capri salonowe parowce Pół- do villa Quisisana), następnie po-nocno-niemieckiego Lloydu „Nixe“ I wozem do Sorrento ; powozem do i „Najada“ (także tylko 1. klasa). ! Massa. Po południu parowcem do „Nixe“ odchodzi z Neapolu o 9 g. Capri, tam przenocować, II. dnia z rana, przybywa do Sorrento o 10 zwiedzić tę uroczą wyspę, a po po-godz. 5 minut, odjazd o 10 godz. 20 łudniu parowcem powrócić do Ne-min. przybywa do Capri o 11 godz. apolu. — Odkąd ukończony został odjazd o 11 g. 10 min. w grocie gościniec z Sorrento do Amalfi, Niebieskiej o 11 g. 20 min. odjazd można zwiedzenie Sorrento połączyć o 12 g. 30 min. ponownie w Chpri z wycieczką do Amalfi, Salerno, o 12 g. 40 min. odjazd o 1 g. 30 m. Paestum, w takim razie radzilibyś-w Ischii o 3 g. w Casamiccioli o 3 my zwiedzić Capri wprost z Nea-g. 20 m. w Neapolu o 5 g. 30 min.— polu parowcem za biletem powro-Ceny biletów jazdy parowcami Pół- tnym (wycieczka na 2 dni obliczona), nocnoniemieckiego Lloydu wzglę- natomiast do Sorrento udać się po-dnie towarzystwa Società Napole- wozem z Castellammare lub z Pom-tana : z Neapolu do Sorrento 4 1. pei, stamtąd dalej jechać do Amalfi, 75 c. tam i napowrót 7 1. 50 c., z Ne- tu przenocować i potem zwiedzić apolu do Capri 5 1. 50 c. tam i na- i Salerno i Paestum. Z Salerna do powrót 10 1., z Sorrento do Capri i Neapolu powrót koleją.

Kolej z Neapolu do Castellammare. Droga do Tone Annunziata, stacya Centrale, patrz wyżej 266 i 267. Tu odłącza się odnoga kolei, idąca do Castellammare, na prawo, a idąc wzdłuż wybrzeża przekracza rzekę Sarno. Po prawej stronie mała wysepka skalista Revigliano, z zamkiem średniowiecznym.

W odległości 200 m. od brzegu ocalenia. Między niemi znajdowało rzeki Sarno, na 1 km. od muru mia- się w lektyce ciało jakiejś znako-sta Pompei, znaleziono w jesieni mitej osoby, które bezpodstawnie r. 1901 pod zwaliskami portyku, zbu- uważano za zwłoki Pliniusza. Ze rzonego podczas katastrofy w r. 79 skarbów tych i licznych przyrządów po Chr., szkielety około 70 osób, rybackich, które tam również zna-które unosząc ze sobą drogocenne leziono, jak np. 100 haków na wędki ozdoby, kosztowne naczynia, sprzęty i t. p., można wnosić, że tu leżało i liczne monety, szukały w ucieczce niegdyś przedmieście pompejańskie

24*

z portem, o którem wspomina Stra- ! Jańczyków, którzy schronili się do bo i że owe kosztowne przedmioty portu, by na okrętach szukać oca-były własnością bogatych Pompe- | lenia, ale w czasie tej ucieczki zginęli.

(28 km.). Stacya Castelłammare di Stabia, miasto liczące 32,589 mieszkańców, którzy prowadzą ożywiony handel i trudnią się żeglugą i rybołówstwem, stolica biskupstwa, leży na wschodnim końcu zatoki Neapolitańskiej, a na początku półwyspu Sorrento, u stóp i na stoku przedgórza Monte S. Angelo. Wznosi się ono na gruzach starożytnego Stabiae, które w r. 79 zasypane zostało wraz z Herkulanum i Pompei, stąd też pochodzi jego urzędowa nazwa C. di Stabia. Tu zginął wtèdy Pliniusz starszy. Starożytne Stabiae leżało w północno-wschodniej stronie dzisiejszego Castel-lammare, po r. 79 zostało ono prawdopodobnie na miejscu dzisiejszego miasta odbudowane.

Hotele: Grand Hotel Stabia, I Umberto /., gdzie stosownie do pory nad morzem i w pobliżu dworca, 60 roku, raz lub trzy razy tygodnio-pokoi ; pokój, światło, usługa 3 1., wo grywa wieczorem muzyka. — i. śniadanie 1 1., II. z winem 3 1., o- j Globo.

biad z winem 5 1., utrzymanie dzień- Zamek dawniej królewski „villa ne 7 1., kuchnia włoska. — Hotel du Quisisana“ (patrz niżej), wydzierża-Park, również I-rzędny, oświetlony wiony był do niedawna również na elektrycznie, w domu kąpiele mine- hotel, Grand Hotel Royal Margheri-ralne, pięknie położony. — Powy- ! ta, tylko w lecie otwarty, żej miasta, przy via Quisisana, wznosi Apteka: Farmacia del Leone się po lewej stronie Grand Hotel (G. Falcone).

Quisisana, skąd piękny widok na Taryfa powozów do wycieczek Wezuwiusz i zatokę. Ulubione mie- (powozy dwukonne i o trzech ko-szkanie Anglików i Amerykanów, niach mają tę samą taryfę): Za ja-Pokój, światło i usługa od 5 k w górę, zdę jednokonnym powozem w mie-I. śniadanie IV2 1., II. bez wina 3 1., ście 35 c., dwukonnym 80 c. Za mia-obiad bez wina 5 1., utrzymanie stem do odległości 2 km., za 1 godz. dzienne, pensione, w razie co naj- 1 1. 70 c. względnie 2v/2 1., za każdą mniej 5-dniowego pobytu, od 9 1. następną 1 1. 20 c. względnie 2 i. w górę, omnibus z kolei 1 1., z pa- Do (Juisisana 1 1. wzgl. 2 l.,do Poz-kunkiem lł/2 I. — Pensione Hollan- zano 1 i. 30 c. wzgl. 2 1. 50 c. Do dia (villa Teresa), pensyonat holen- Gragnano 1 1. 30 c. wzgl. 2 1., 50 c. dersko-niemiecki, niedawno założo- Do Lettere 2 1. 70 c. wzgl. 3 1. 70 c. ny, dzienne utrzymanie 8—10 I. — Do Torre Annunziata lub Pompei Hotel i pensyonat Weiss, villa Bel- 2 1. wzgl. 3 1. 10 c. Do Vico Equense vedere, 60 pokoi; pokój, światło, u- 1 1. 80 c. wzgl. 2 1. 60 c. Do Meta sługa 2V/2 1., 1. śniadanie 1 1., II. bez 3 1. 90 c. wzgl. 4 1.60 c. Do Sorrento wina 2 1. obiad bez wina 3¹/a 3. Całe do 5 po poł. 4V2 1. wzgl. 6V2 1., wie-utrzymanie dzienne bez wina i świa- czorem zaś 5V2 1. względnie 7V2 1. tła 6—7 1. Hotel ten, którego wła- Do Amalfi płaci się 12—15 1. Za ja-ścicielem jest Niemiec austryacki, zdę powrotną należy się z reguły ma piękny’ ogród i terasę z wspa- taka sama zapłata, co do czasii niałym widokiem.    czekania zaś należy się z woźnicą

Restauraeye: Na dworcu kole- osobno umówić. Nocną porą, to jowym, colazione od 11. 50c. w górę, znaczy w sezonie od 1 listopada do "kuchnia dobra. — Europa, largo 30 kwietnia od 10 godz. wieczorem

do 6 godz. z rana, a od 1 maja do j rem do 4 godz. z rana, należy się 31 października od 11 godz. wieczo- | zapłata o połowę wyższa.

Ślady starożytnego Stabiae mają dziś jedynie znaczenie archeologiczne, kierownikiem wykopalisk jest dr. Cosenza. Do obrębu starożytnego Stabiae należy także mała kata-komba, Grotta di San Biagio. Dzisiejsze Castellammare rozciąga się w dwóch równoległych ulicach nad morzem w długości prawie 2 km. W odległości 8—10 minut od dworca kolejowego leży otwarty od strony morza, niewielki, ale pięknemi plantacyami ozdobiony plac largo Umberto z Caf-je Europa (patrz wyżej). Ożywiony port o 9 m. głębokości ochrania grobla; przy nim arsenał i warsztaty państwowe. Na wzgórzu ponad miastem, od strony południowej, sterczą ruiny zamku (Castello antico), od którego pochodzi nazwa miasta; zbudował go niegdyś cesarz Fryderyk II. w XIII. stuleciu, a Karol I. Andegaweński obwarował murami i wieżami.

Castellammare stanowi ulubione miejsce letniego pobytu mieszkańców Neapolu, a to głównie dla swoich kąpieli morskich i zdrojów siarczanych, jakoteż dla swego położenia, ku północy zwróconego i pięknych spacerów. Na wiosnę zaś i w jesieni bawią tu przeważnie cudzoziemcy Ma ono wyborną wodę do picia. Mieszkańcy prowadzą ożywiony handel, a w tutejszych warsztatach okrętowych powstają największe okręty wojenne marynarki włoskiej.

Idąc przez via Quisisana w górę, mijamy hotel Quisisana i dostajemy się na gościniec o licznych skrętach, ocieniony pięknemi drzewami, który wiedzie do królewskiej niegdyś willi Quisisana] (20—25 minut). Zameczek ten królewski (Casino reale) wznosi się na miejscu domu, który niegdyś Karol II. Andegaweński zbudował, około r. 1300 i gdzie król Władysław wraz z siostrą swą Joanną II., schronili się w czasie dżumy w Neapolu. Ferdynand 1. Burbon odnowił budynek w r. 1820 i dał mu jego dzisiejszą nazwę „tu się powraca do zdrowia“. Z terasy piękny widok (napiwek 25 c). Przyległy park, bosco di Quisisana, zawiera prześliczne spacery, wstęp wolny.

Po lewej stronie na górze wznosi się Monte Coppola (300 m.), na który można się dostać uroczemi drogami le-śnemi (skąd piękny widok na Wezuwiusz i zatokę), wśród licznych skrętów i przepastnych jarów. Droga tam i napowrót 2—2X/2 godz. za osła płaci się 1 i. Wracać do miasta można (nakładając pół godziny drogi) obok dawniejszego klasztoru 5. Maria a Pozzano, który założył niegdyś sławny Gonsalvo z Cordowy, dziś jest. on opustoszały. Droga to cienista i wiedzie obok zwalisk zamku. Opuszczając park najlepiej zwrócić się na prawo w dół, obok hotelu Quisisana.

ES&WSS'* wycieczka j przewodnika, żeby prowadził na naj-na Monte Faito (1103 rn.), na kto- Wyższv wierzchołek góry, gdzie się

^??cho*ek. iostac ^nm°zna znajdują ruiny kaplicy S Michel!, przez Quisisana i Campodella Cep- z jnnyph widok nie jest taki E/mIÏÏÎ ^ t³ ^odzmach. Wspaniały piękny. Na drogę w dół potrzeba widok roztacza się stąd na otoczo- ; 3 godzin, należy tedv w czas wybrać

! ^mZieSr0tem’ by 'PrZCd n°Cą byĆ

py Syren „li Galii“ i na cudowną 1    '

wyspę Capri. Z Monte Faito rno- Koleją z Castellammare do Gra-żna w 2l/2 godz. dostać się na Mon- gnano (5 km.) w 30 minutach, ceny te Sant’ Angelo    i patrz str. 336. Miejscowość sławna

Monte Sant’Angelo (1443 m.) i \ wybornego wina. Powozy obok jest to najwyższy wierzchołek w po- ! dworca kolejowego, taryfa jak w Ca-bliżu Neapolu, z wspaniałym wido- stellammare. Liczne fabryki makakiem, obejmującym zatoki Gaety, ronu- O 3 kwadranse drogi na pół-Neapolu i Salerna i sięgającym od ! nocny wschód leży miejscowość przedgórza Circeoaż do najwyższych Lettere, która zachowała nazwę, sła-grzbietów Apeninów. Stoki tej górv wnej w starożytności z mleka pasą-porastają przeważnie kasztany, a j cych się tam krów, góry mons La-wszędzie widać tu pełno pumeksu, , ctarius (dziś Monte Muto), 640 m. znaczącego ślady wybuchów Wezu- północ stąd rozegrała się w r. wiusza. Wspinanie sie na wierzcho- ⁵⁵³ P° Chr- krwawa walka między lek (niezbędny przewodnik i zapasv I wojskiem Narzesa a hufcami Tei, żywności) wymaga z Castellammare ostatniego króla Gotow. Gotowie 4 lub 5 godz. czasu (piechota), na ; zostali po zaciętym oporze zm-ośle 3 godz., tam i napowrót 7-8 i szczeni, altaliadostała się podpano-godz. (przewodnikowi i za osła 5 1.) i wanie wschodmo-rzymskie. Z ruiny Należy jednak wyraźnie żądać od : zamku (Cös^/piękny widok.

Z Gragnano prowadzi wśród przepysznej wegetacyi gościniec do Ageroli. Widnieją tu bujne winnice, brzoskwinie, kasztany, drzewa figowe i orzechowe. Pierwsza większa wioska jest Pimonte (około 4 km.), skąd w 20 minutach można zwiedzić dawny klasztor Dominikanów Belvedere, a w pół godz. dostać się na grzbiet Monte Pendolo. Następuje tunel 1 km. długi, oświecony lampami naftowemi, w czasie deszczu jednak bardzo brudny.

Agerola (na wysokości 700 m.) jest to miejscowość górska, złożona z kilku grup domów, t. zw. frazioni. W fra-zione S. Lazzaro dobry hotel, Albergo Risorgimento (utrzymanie 6-8 1. dziennie), z pięknym widokiem. Podobnie piękny widok roztacza się z ruin Castello Avitabile. Amal-fi i Ravelio widać z t. zw. Casino di Lauritano. Wycieczka do Montepertuso (l¹ ₂ godziny pieszo).

Droga z Castelîammare do Sorrento (16 km ), założona w r 1832, należy do najpiękniejszych w tej uroczej okolicy. Aż do miejscowości Meta można ją odbyć także i pieszo, powozem zaś potrzeba na przebycie tej drogi niespełna dwóch godzin. Ciągnie się ona jużto nad samem morzem, jużto wysoko na stromych skałach nadbrzeżnych* to znów między gajami oliwnymi, potem zstępuje w nizinę* między drzewami pomarańczowemi i ogrodzeniami winnic. Z prawej strony piękny widok na morze i Wezuwiusz. Trzy skały na wybrzeżu zowią się i tre fratelli.

starożytnego miasta. W kościele katedralnym prawnika Gaetana Filangieri (f 1788). Z willi

(34 km.). Vico Equense (11818 mieszkańców, niema tu gospody) w uroczem położeniu na wystającej skale, w okolicy pagórkowej, którą starożytni zwali Aequana. Dzisiejsze Vico zbudował Karol II., który tu częściej przebywał* na gruzach grobowiec

Giusso (mały napiwek) piękny widok. Zakład kąpielowy (zdrój zawierający żelazo i arszenik) odwiedzają licznie Włosi w lecie.

Na lewo gościniec do (7 km.) i prowadzi w dół do Mety. Tu roz-Cirignano, poczem ścieżka obok j poczyna się sławna ze swej bogatej S. Maria a Castello do pięknie po- ! roślinności i zdrowego klimatu ró-łożonego Positano nad morzem. ' wnina Piano di Sorrento. Obok ga-

Poza Vico, nad głęboką otchła- jów pomarańczowych i cytryno-nią, wznosi się wspaniały most. wych widzimy tu drzewa figowe, Z prawej strony wioska Marina di granatowe i morwowe. Już w staro-Equa z piękną *wieżćp Mijamy uro- żytności przebywali tu chętnie znaczą miejscowość Sejano (90 m. Ho- komici Rzymianie (Oktawian, Agryp-tel-PensionSejano, utrzymanie dzień- pa, Antoninus Pius), a i dziś odwie-ne z winem od 6 1. w górę) i przy- dzają podróżni z całego świata z upo-bywamy wśród bujnej wegetacyi do | dobaniem ten prześliczny zakątek, Punta di Scutolo powyżej miaste- gdzie znajdują spokój i niezrównanie czka Meta. Droga okrąża to wzgórze piękną przyrodę.

(39 km.). Meta ma 5798 mieszk. (Hotel Bella Meta, nowo założony). Dwa małe porty. Tu po lewej stronie kończy się piękny gościniec z Amalfi. Kościół S. Maria del Lauro ma się wznosić na miejscu starożytnej świątyni. Przez wiadukt Ponte Maggiore przybywamy "do Carotto, Pozzopiano, Sant Agnello (tu o ¹U godz. przed Sorrento, w pobliżu wybrzeża, Hotel-Pension Cocumella, właściciel Gargiullo, utrzymanie dzienne z winem 6—7 i.) i wreszcie do prześlicznego miasta

(45 km.) Sorrento, liczącego 8832 mieszkańców.

Hotele (wszystkie na stromej j wymaganiom odpowie: Hotel garni skale z pięknymi widokami i z ogro- Villa Rubinacci (tylko pokoje, IV2 1.) darni): Hotel Victoria (Onor. Fio- i restauracya Villa di Sorrento na rentino), piazza di Tasso, powyżej | piazza. W razie dłuższego pobytu małego portu, lift, 120 pokoi, pokój można wynająć umeblowane mie-światło i usługa od 5 1. w górę, I. szkanie, a nawet całą willę. — Ka-śniad. IV2 1., II. bez wina 3 1., obiad i wiarnie: Ercolano, na piazza, z cubez wina 5 1., całe utrzymanie dzień- kiernią, piwo z Monachium. — Caffé ne od 10 1. w górę. — Tramontano, \ Ristorante De Martino, na piazza.— Sirena i Tasso, między małym a du- Rest. du Jardin. — Na piazza znaj-żym portem, również stromo nad j duje się Circolo di Sorrento z czy-morzem (lift). Na wschód od małe- telnią, dziennikami, bilardem i t. *p. go portu, Hotel d’Europe (Cappuro) I Kąpiele morskie na Piccola o 30 pokojach, z piękną terasą. Po- Marina (50 cent.). Kwadrans drogi kój, światło i usługa 3 1., I. śniada- tamże. — Lekarze : dr. Fabricatore, nie I¹/* 1., ii. śniadanie bez wina3 1., De Gregorio, Gargiulo. Adresy ich obiad bez wina 4 1., utrzymanie można znaleźć w aptekach : Farma-dzienne 8—10 1. — Hotel Grande ! cia Capiello, obok poczty; Farm. Bretagne (villa Majo ; G. Fiorentino), | Finizio, Corso Duomo 6; Farm. pokoje 3—4 1., 1. śniad. 1 1. 25 c., Tl. Astarita.

śniad. 2 I. 50 c., obiad 4 i., utrzyma- Kantor wekslowy i biuro informe dzienne 7—9 1. — Royal (Casa- macyjne: J. E. Anniser, na piazza grande). — Hotel de Londres et (Niemiec).

d’Angleterre (Jaccarino), pokój 3 1., ! Barki w małym porcie kosztują: I. śniadanie 1 1. 25 c., II. z winem za godzinę jazdy z jednym wiośla-3 !., obiad z winem 4 1., utrzymanie rzem 1 1. 50 c., z 2 wioślarzami 3 1., dzienne 7 1., przy dłuższym pobycie do Capri z 2 wioślarzami 6—8 1., 6 lirów. — Wszystkie te hotele leżą z 3—4 wiośl. 12 1., z 5—8 wiośl. 16 i. wśród ogrodów, mają prywatne Tak samo do Castellammare. schody, wiodące do morza i zakła- :    Powozy (z rana tańsze, aniżeli

dy kąpielowe, co do cen dobrze jest wieczorem): za 1 godzinę 1 1., dwu-wprzódy się poinformować i umó- I konny powóz 2 1.; do 5. Agata i nawie. Najlepsze pokoje wiecie są od powröt 8—10 1.; do Castellammare północy, z wolnym widokiem i z bal- i napowrót 8—10 1. ; do Amalfi i na-konem. - W mieście: Hotel Villa powrót 18—20 1.; do Massa jednocz Sorrento, piazza Tasso, pokoje konny 1 1. 25 c.—2 1., dwukonny 2—3 po 2 1. utrzymanie dzienne po 6 1.—    1., tam i napowrót 2 1. 50 c. do 3 1.

Na wschód od miasta: Hotel Pen- i 3 1. 50 c. do 4 1. — Za osła 1 1. za Sion Cocumella (patrz wyżej str. godzinę.

375).— Na zachód, Pension Paradis Sławne są tu roboty snycerskie (obok Capo di Sorrento), utrzym. z drzewa (intarsye). Także towary dzienne 6—7 I. — Skromniejszym jedwabne są tu dobre i tanie.

Sorrento (z przydomkiem la Gentile), w starożytności Surrentum, jest siedzibą arcybiskupa i wznosi się wśród bujnych ogrodów pomarańczowych i cytrynowych na 50 m. wysokiej skale tufowej, którą opłukują fale morskie i otaczają głębokie parowy, gdzie według podań ludu mają swe mieszkanie karły (monacelli). Wschodni parów kończy się w małym porcie Marina Piccola, zachodni ma swe ujście w Marina Grande, gdzie przybijają do brzegu łodzie rybackie. W średnich wiekach było S. kwitnącem miastem han-dlowem, lecz mury i wieże z owych czasów uległy zniszczeniu. Z czasów rzymskich pozostały jedynie podziemne cysterny na prawo od drogi do Castellammare, tudzież nieliczne fundamenty i szczątki murów.

Na piazza wznosi się marmurowy pomnik wielkiego poety, Torquata Tassa, który się urodził w S. dnia 11 marca 1544. Dom, w którym się on urodził, pochłonęły wraz z skałą dźwigającą go fale morskie. Pokazują tu jednak dom siostry jego, Kornelii, palazzo Sersale na via S. Nicola, gdzie ten sławny śpiewak „Jerozolimy oswobodzonej“ szukał w swem nieszczęściu przytułku (f w Rzymie w r. 1595) Dziś jest Sorrento, nawet i w lecie, ulubionem miejscem pobytu dla podróżnych wszystkich narodów, gdyż piękne to miasto, zwrócone ku północy, ma łagodny klimat. Po zachodzie słońca gra na piazza muzyka. Od r. 1892 zaopatrują S. wodociągi w wyborną wodę do picia, miasto jest elektrycznie oświetlone. Przyjemna jest przechadzka piękną aleją wzdłuż starego mara miejskiego, dokąd przybywamy, idąc na lewo od prostej ulicy, wiodącej od piazza do kościoła katedralnego. Należy także zwiedzić, ewent. w barce, na wschód od Sorrentu w kierunku do Cocumelli, piękne groty della Campana, del Cavallo i Grotta Sirena. Sławne są tutejsze pomarańcze, cytryny, orzechy i masło.

ochronka opuszczonych dzieci) piękny widok. Naprzeciw pensyonat Oasi-Brandmeyer (utrzymanie 8 1. dziennie). — Godne zwiedzenia także Telegrafo Semaforico (IV4 godz. 240 m.) ponad Valle delle Pigne, ze sławnym widokiem na Capri; (2/2 godz.) Piccolo Sant’ Angelo (445 m.) i (11/2 godz.) Arco Naturale. Wil-legiatura Sant’ Agata di Massa Lubrense (390 m. Pension Petagna 6 1. dziennie; Oasi Brandmeyer j. w.) 20 minutna połudn. wschód od Deserto, słynie ze swych pięknych widoków. Tam prowadzi gościniec, wracać zaś można ewentualnie przez piękny las kasztanowy La Tiglia-

Wycieczki w okolicę. Do (l¹/« godz.) Deserto (455 m.). Gościniec wiedzie tam przez Massa i Sant'A-gata, droga dla pieszych zaś następująca: od ostatniego domu w Ś. kilka minut do romantycznego parowu Conca, potem trzeba kilka minut iść niewielką drogą brukowaną, strada Cap o di Monte, w górę, a gdzie się drogi dzielą, zwrócić się na lewo wzdłuż via Priora, gdzie się zaś drogi po raz drugi rozchodzą, na prawo wązką drogą między mu-rami. Przybędziemy wtedy do (1/4 godz.) Priora, obok wieży kościelnej na prawo zaś prowadzi droga brukowana (³/4 godz.) do Deserto.

Z dachu dawnego klasztoru (dziś na.

Najpiękniejszą jednak wycieczką z S. jest przechadzka pięknym gościńcem wzdłuż morza, przez parów la Conca, do Capo di Sorrento w górę {Pens. Paradis patrz wyżej str. 376, także w Trattoria Minerva są pokoje od 1 1. w górę), a potem, okrążając szczyt Telegrafo Semaforico (gdzie niegdyś optyczny telegraf utrzymywał komunikacyę z Capri), do ( 1¹4 godz.) Massa Lubrense, miasteczka liczącego 8010 mieszk. Z Castello S. Maria piękny widok. Prowadzi tam via Pozzillo, przewodnikiem jest zwykle mały chłopiec, za klucz do wieży z widokiem mały napiwek. Nad morzem szczątki rzymskiego wodociągu i inne zabytki. Ze sławnej w starożytności świątyni Syreny niema dziś ani śladu, być może, że znajdowała się ona w pobliżu Madonny della Lob-bra. Corocznie obchodzą tu uroczyście dzień 15 sierpnia, na który schodzą się wieśniacy z całej okolicy. W Massa można zawsze znaleźć powóz lub barkę do powrotu do Sorrenta, do Capri zaś można jechać parowcem lub barką (4 osoby płacą za 3 wioślarzy 10 1.).

Z Termini wycieczka na Monte San Costanzo (1 godz.) uciążliwa, ale piękna. — Z Termini można także udać się do Nerano w kierunku połudn.-wschodnim i do Marina del Cantone (1 godz.), stąd łódką da Crapolla, gdzie się znajdują starożytne ruiny ze studnią w środku i ślady wodociągu. Wyżej na wzgórzu gruzy klasztoru i romańskiej bazyliki S. Pietro (142 m.), której ośm kolumn marmurowych i granitowych pochodzi prawdopodobnie częściowo z wymienionej świątyni Minerwy.

Freski z roku 1390. (1 godzina

Z Massa piękna droga do (³A g.) |

drogi).

Termini i (2' ^. godz.) Punta di Cam-panella z latarnią morską, skąd piękny widok dokoła. Nazwa ta pochodzi stąd, że za Karola V. wznosiły się tu wieże strażnicze, których dzwony ostrzegały mieszkańców przed korsarzami. W starożytności stała tu dorycka świątynia Minerwy cz. Ateny, którą wedle podania wzniósł Odysseusz na cześć tej bogini, jak to wspomina Strabo (stąd nazwa starożytna „przylądek Minerwy“). Za latarnią morską, resztki starożytnej willi. Wązka cieśnina Le Bocche di Capri, oddziela przylądek ten od Capri.

Capri.

Gdy się zbliżamy parowcem, rysują się przed nami niezrównanie piękne kształty tej wyspy z jej stromemi, czerwonymi skałami, jeszcze bliżej zaś, roztacza się przed nami zielona, bujna wegetacya jej uroczych dolin. Ma ona 7 km. długości, a najwyższym jej szczytem jest po zachodniej stronie Monte Solario (585 m.). W dwóch tylko miejscach można tu barki zaciągnąć na brzeg, na północy w Marina Grandef na południu w Marina Piccola. Wyspa liczy 6200 mieszkańców i ma tylko dwa znaczniejsze miasteczka, Capri i Anacapri ; obfituje w owoce, oliwę i wyborne wina, czerwone i białe. Mieszkańcy jej trudnią się nadto wydobywaniem korali z morza, rybołówstwem i — zwłaszcza w wrześniu — polowaniem na przepiórki. Rosną tu także figi indyjskie, drzewa pomarańczowe, brzoskwiniowe, orzechowe i t. p. Dla swego łagodnego klimatu nadaje się C. na stacyę klimatyczną w zimie, a nawet i w lecie. Okręt przybywający z rana wjeżdża do Marina Grande, potem zwraca się do groty Niebieskiej (patrz niżej), gdzie się zatrzymuje podczas zwiedzania tej groty i wraca następnie do Marina Grande (czółno 20 c.). Pierwotnie była Marina osadą rybaków, żeglarzy i strażników nadbrzeżnych, dziś zaś wznoszą się tu okazałe hotele. Stąd wiodą 4 drogi do miasteczka Capri, między niemi szeroki gościniec i dwie wązkie ścieżki. Obcych przybywa tu rocznie do 30000 osób i oni to stanowią główne źródło zarobku dla ludności krajowej. Mężczyźni tutejsi emigrują często, ale tylko czasowo, do Ameryki południowej, kobiety, między któremi można niekiedy spotkać rysy twarzy helleńskie, trudnią się tkactwem. Główne uroczystości są tu: dzień patrona wyspy, św. Co-stanza 14 maja; św. Antoniego 13 czerwca (w Anacapri) ; Madonna della Libera w Marina Grande (w połowie września).

Hotele. 1) Obok portu z w i- dący oraz właścicielem hotelu Con-dokiem na morze: Hotel Ale- tinental w Neapolu. Dobry hotel :sandra-Miramare (właśc. von Mey- i zasługuje na polecenie. — 2) Obok ren, Duńczyk, żona jego Wiedenka). miasteczkaCapri: Hotel Savoy, ^>okói, światło, usługa 2 41., I. śnią- właściciel Niemiec, piękny widok. Janie 1 1. do 1 1. 25 c., II. śniad. 2 i. Pokój 3-6 1., I. śniad. 1 1. 50 c., II. >0 c., obiad 3 1. 50 c., utrzymanie ! śniad 3 1., obiad 4 1. 50 c., utrzyma-dzienne od 51. w górę. W lecie naprze- nie dzienne bez wina od 8 1. w gó-iw hotelu duży zakład kąpielowy.— | rę. — Hotel-Pension Quisisana z o-riotel i restauracya Bellevue (właść. grodem, sławny i licznie odwiedza-Petagna) z dużą terasą. Pokoje od ny hotel I-rzędny, gdzie zwłaszcza 2 1. w górę, I. śniad. 75 c., II. z wi- wielu Anglików zawsze zastać mo-nem 2 1. 50 c., obiad z winem 3 1., żna. Pokój 3—5 1. światło i usługa utrzymanie od 6 1. w górę, kąpiele 1 1., II. śniad 3 1., obiad 4 1. 50 c., ciepłe, zimne i morskie. Piwo z be- utrzymanie dzienne 9 1.' — Hotel-czki. Chwalony. Hotel de la Grot- Pension Pagano z przynależącemi te bleue, terasa z widokiem, piękne doń willami (t. zw. dépendances), pokoje, niedrogo, utrzym. dzienne Villa Serena, Villa Roma, Villa Paty 1. — Hotel Continental, odwiedza- gano, znany od dawna, z pięknym ny zwłaszcza przez Anglików i Ame- widokiem z dachu. W ogrodzie wspa-rykanów. Pokój 3 1., I. śniadanie 1 I. niała palma, zresztą skromnie urzą-25 c., U. 2 1. 50 c., obiad 4 1., wiecze- dzony, 11. śniad. z winem 2 1. 50 c , rza 4 1. 50 c., utrzymanie dzienne obiad z winem 3 1. 50 c., utrzyma-7—9 1. — Hotel, Pension et Restau- nie dzienne 7 1. Chwalony. — Przy rant Bristol z ogrodem i terasami, drodze do willi Tyberyusza: Hotel utrzym. dzienne 6 9 1. — Nieco da- Royal (pierwej de France), w pię-lej od morza: Szweizerhof z ogro- knem położeniu, gospodarz Cosina, dem. Ceny te same, co w hotelu Niemiec austryacki. Pokój 4 1., II. Bristol. Właściciel R. Waehler, bę- : śniadanie 3 1. obiad 4 1.50 c., utrzymanie dzienne 7—12 1. wyborna ku- ! że pokoje do wynajęcia po 1 1.). — chnia. W kierunku do PuntaTra- ; Caffé Punta Tragara, usługa nie-gara: Pension Tragara, utrzymanie j miecka. — Scoppa, na Salto di Ti-dzienne8—10 1. kuchnia niemiecka— berio (gospodarz włada językiem Pension Stanford, w pałacu Ferrari, i niemieckim i angielskim). ' utrzym. dzienne 5 8 1. — Hotel-Pen- \ Urząd pocztowy i telegraficzny sion Faraglioni. chwalony; pokój j na piazza.

2 1. 50 c., I. śniadanie 1 1., 11. z wi- Powozy z Marina Grande do nem 2 1. 50 c., obiad z winem 3 1. miasta w górę lub napowrót: jedno-50 c., utrzymanie dzienne 6—7 1. — konka 1 1., tam i napowrót, tudzież Pension delle Sirene, za hotelem za pół godziny czekania 2 1. Dwu-Quisisana, pensyonat chwalony, na- konka 2 1. wzgl. 3 1. Do Anacapri daje się zwłaszcza dla kobiet, które i napowrót 3 1., tylko tam 2 1. Dwu-podróżują same i w razie dłuższego konka 5 i 3 1. Z Capri do Anacapri pobytu, utrzym. dzienne z winem 1 1. wzgl. 2 1. Tam i napowrót 2 wzgl. 6—7 1. Jedyny hotel, w którym jada 3 1. Za godzinę jazdy I1/2 wzgl. 2 1. się obiad o godz. 1-szej po poł. tak W porze wieczornej taryfa droższa, jak u nas. — Hotel Tiberio (Bus- Polecamy przejażdżkę: Marina-Ana-setti) we wsi z restauracyą dla osób capri-Capri-Marina (3 osoby 3 1. mniej wybrednych, utrzymanie dzień- 50 c.). — Od Marina do Capri w gó-ne od 4 1. 50 c. w górę.    rę płaci się za osła 1 1., za konia

Restauracye i kawiarnie: Pod pod wierzch 1 1. 25 c., w dół 75 c. kotem Hidigeigei, piwiarnia i kawiar- wzgl. 1 lira; z Capri do Anacapri nia przezwana na cześć poety nie- i napowrót 1 1. 50 c. wzgl. 2 1.— mieckiego, Wiktora Scheffla, który Z Marina do Villa di Tiberio w górę tu pisał, w hotelu Pagano, swego i napowrót 2 1. 50 c. wzgl. 3 1. — „Kater Hidigeigei“ w„Trębaczuz Sac- Z Marina lub Capri na Monte So-kingen“. Restauracya przy piazza, laro i napowrót 4 1. 50 c, wieczorem licznie odwiedzana. Świeże Barki. Za godzinę około 1 1. piwo z beczki (monachiumskie), nie- 50 c. Za przejażdżkę dokoła wyspy mieckie dzienniki. Tu można także (3-4 godz.) 4 wioślarzom 8—12 1. kupować książki, papier, towary ko- Do Sorrento płaci ośm osób w je-lonialne i mieniąc obce pieniądze dnej barce za 6 wioślarzy 14 1. na włoskie. — Vermouth di Torino, Wystawy obrazów artystów, przy piazza, również piwo bawar- którzy mieszkają na tej wyspie, mo-skie. — Caffé e Birreria dei Fara- żna oglądać na piazza w budynku glioni (naprzeciw hot. Quisisana); pocztowym i przy drodze do Punta i tu piwo bawarskie. — Trattoria Tragara (właściciel Cerio)\ wstęp delta Sirena naMarina Piccola (tak- wolny.

Capri, w starożytności Capreae, jest pierwszem miejscem, w którem się Grecy osiedlili w Kampanii. Później dostała się wyspa pod panowanie Neapolu, a w r. 29 przed Chr. nabył ją, olśniony jej pięknością, Oktawian drogą zamiany od gminy neapolitańskiej i kazał tu powznosić pałace, kąpiele, wodociągi. Tyberyusz założył na głównych punktach wyspy dwanaście will na cześć 12 bóstw (największa z nich była willa Jowisza). Było to w r. 27 po Chr., gdy powierzył Sejanowi wszystkie sprawy państwowe i cofnął się w to prześliczne ustronie. Tu przebywał on prawie bez przerwy, także i po upadku Sejana, aż do śmierci swej w r. 37 po Chr. O wyuzdaniu i okrucieństwach starego tyrana pozostawili nam wiadomości starożytni pisarze (Swetoniusz). Z budowli przez niego wzniesionych pozostały jeszcze znaczne szczątki. — Podczas wojen napoleońskich obsadzili wyspę

C. w r. 1806 Anglicy i obwarowali silnie, czyniąc z niej mały Gibraltar, w r. 1808 zajęli ją jednak napowrót Francuzi. W roku 1813 oddali ją Anglicy Ferdynandowi sycylijskiemu.

W ostatnich latach stała się wyspa C. ulubionem miejscem pobytu obcych, zwiedzających zatokę Neapolitańską, nie tylko na wiosnę i w jesieni, ale także i w lecie, w której to porze ukazuje się ona w całym blasku swej piękności. Dlatego też przebywają tu chętnie na willegiaturze cudzoziemcy, mieszkający stale w Rzymie lub Neapolu. Najwięcej bawi tu Niemców, Anglików i Amerykanów. Dla poetów, malarzy i innych artystów wszystkich narodów miała urocza ta wyspa zawsze powab niezwykły, nas zaś także i z tego powodu zająć powinna, że odgrywa pewną rolę w literaturze naszej. Tu przebywał bowiem dłuższy czas nasz znakomity powieściopisarz, Józef I. Kraszewski i na gruzach pomników wielkiej przeszłości, powziął myśl napisania obrazu owej epoki p. t. „Capreä i Roma“, w którym opisuje krwawe czasy cezarów rzymskich i męczarnie pierwszych chrześcijan. Z nowszych naszych poetów bawili tu Marya Konopnicka, która w zbiorze swym „Italia“ poświęciła tej pięknej wyspie sonet p. t. „Capri“ i Jerzy Żuławski, który w listopadzie r. 1905 napisał tu najnowszy swój utwór dramatyczny „Gra“.

Przy gościńcu, wiodącym licznymi skrętami od Marina Grancie do miasteczka Capri w górę, znajduje się kościół S. Costanzo, jeden z najdawniejszych w południowych Włoszech, z czterema starożytnemi kolumnami. Jest to pozostałość dawnego miasta, które leżało na wybrzeżu i zostało w XV. w. opuszczone z powodu częstych napadów korsarzy. Nieliczne tylko gruzy oznaczają zresztą miejsce, gdzie się ono niegdyś wznosiło.

Miasteczko Capri (138 m. 3890 mieszk.) składa się z szeregu małych domów, zbudowanych z wulkanicznego tufu sorrentyjskiego, z terasami i werandami. Centrum miasta tworzy mały plac, piazza Umberto /., w pobliżu miejsca, gdzie się łączą drogi, wiodące do Marina Grande, Marina Piccola i Anacapri. Ludność krajowa składa się przeważnie z ogorzałych rybaków. Z powodu napływu bogatych cudzoziemców wzmogło się znów żebractwo, zwłaszcz: między dziećmi, które śpiewając pieśni przeważnie niemie ckie, proszą o jałmużnę.

Grota Niebieska. Wycieczka j za wynajęcie małego czółna do wja z Marina Grande do tej prześlicznej zdu, a nadto wioślarz ma płacić za groty wymaga 1³A do 2 godz. czasu, swych gości bilety wstępu. Zwiedza-Wjazd w razie wzburzonego morza jący grotę Niebieską (Grotta Azzur-niemiły, jest przy silnym wietrze ra) ma prawo zabawić w niej 1/4 północnym lub wschodnim zupełnie godz. za każdy dalszy kwadrans niemożliwy. Odbywa się on w umyśl- musi płacić osobno 50 c. Gdy się nie do tego urządzonych, długich wynajmuje łódź w porcie, należy a płaskich łodziach, mogących naj- się natychmiast powołać na urzę* wyżej trzy osoby pomieścić. Wedle dową taryfę, gdyż nieraz się zdarza, urzędowej taryfy mają płacić: a) Za że wbrew ustawie żąda się od ob jazdę z parowca do groty i napo- cego, by zapłacił oprócz ceny przewrót każda osoba 1 1. 25 c. b) Za jazdu jeszcze bilet wstępu do rąk jazdę z Marina Grande do groty dozorcy u wejścia do groty (1 1. 25 i napowrót, jedna osoba 2 1. 25 c., c. od osoby). Pojedyncze osoby mogą dwie osoby 3 1. 75 c., trzy osoby 5 1. odbyć całą drogę od portu w małych 25 c., każda dalsza osoba zaś płaci czółnach, które wjeżdżają do groty I1/2 1. Ceną tą objęta jest już zapłata i nie potrzebują zatem się przesiadać.

Niebieska grota leży około 2³/₄ km. na zachód od Marina Grande, na północnej stronie wyspy. Droga wzdłuż wysoko sterczących skał wybrzeża jest nadzwyczaj piękna. Po 15 min. przybywamy do szczątków kąpiel Tyberyasza (bagni di Tiberio), gdzie jeszcze widać we wodzie starożytne zwaliska, które lud nazywa „palazzo a mare“. Po dalszych 30 min. przybywamy do groty, do której wchód leży zaledwie 1 km. nad zwierciadłem wody. Tu należy się przesiąść w jedno z będących w pogotowiu małych czółen. Wewnątrz wznosi się sklepienie do 12 m., woda zaś jest 15 m. głęboka. Długość groty wynosi 54 m. największa szerokość 30 m. Widok niebieskiego światła, ogarniającego wszystkie przedmioty, jest niezrównanie piękny, najpiękniejszy w porze południowej. Wszystko zanurzone w wodzie, a zwłaszcza ciało ludzkie, wydaje się skąpane w srebrnym blasku. Za napiwek 1 1. skaczą chłopcy w wodę. Grota ta jest połączona z 50 m. długim korytarzem o połamanych schodach, dziś zasypanym. Być może, że miała niegdyś połączenie z willąTyberyusza obok Torre di Damecuta (151 m.). Przez wieki była zupełnie zapomniana, aż w r. 1826 zwrócił znów na nią uwagę malarz i poeta niemiecki, August Kopisch z Wrocławia.

Grota Niebieska jest najsławniej- I Caterla. Następuje przestronna Grot-sza ze wszystkich pieczar, jakie za- ! ta del Bove marino i dwa głazy wierają skaliste brzegi C. Ale i inne w morzu o dziwnych kształtach, groty są godne widzenia. Prze- zwane U Facile (flinta) i la Riccolta iażdżkawbarcedokoławyspy (ser). Po Capo Tiberio przybywamy wymaga 3—4 godz. czasu (taryfa do Grotta Bianca (delle Stalattite str. 380) i sprawia wielką przyjem- tj. grota stalaktytowa) i przez bramę ność. Wyjeżdżając od marina ku skalistą obok skał Faraglioni do wschodowi, mijamy uroczy zakątek Marina Piccola, do Grotta Verde na brzegu, który żeglarze nazywają (ustópMonteSolaro)i do groty Nieb.

Inne wycieczki z miasta C. 1) Do Marina Piccola lub Marina di Mało. 2) Do Punta Tragara, droga wygodna. (Café Ristorante Carmela, w willi Tragara). Jest to południowo-wschodni przylądek z wspaniałym widokiem na morze i (po lewej stronie) trzy olbrzymie głazy Faraglioni, które sterczą z morza obok ruin starożytnego portu. Na najbliższej skale Monacone (Mnich), resztki starożytnego grobowca. 3) Do (50 minut) willi Tyberyusza (pal. di Tiberio).

tern miejscem, gospoda ze Sławnem winem (butelka 1 1. 25 c.); tu można także podziwiać piękny taniec, tarantella (napiwek 50 c. do 1 1.). 30 kroków na prawo szczątki starożytnej latarni morskiej {Fanale an-tico), która na kilka dni przed śmiercią Tyberyusza runęła. Dziś tylko 18 m. wysoka. Piękny widok. Jeszcze kilka kroków w górę i znajdujemy się obok willi Tyberyuszaz podziemnymi korytarzami, galeryami, pokojami, w których widzimy posadzki mozaikowe i odłamy architektoniczne. Część tej, wspaniałej niegdyś willi, obrócona dziś na winnice i stajnie. Po lewej stronie prowadzą schody do kaplicy Cappella Santa Maria del Soccorso (340 m.). Obok niej mieszka pustelnik, żyjący z jałmużny obcych. Z kaplicy roztacza się widok wspaniały.

Od Punta Tragara należy powrócić do (8 minut) drogi brukowanej, stąd iść w górę, a gdzie się drogi rozchodzą, zwrócić się na lewo między dwoma domami kamienną drogą w górę, aż do małej niebieskiej kapliczki przy drodze, tu na prawo w górę do kościółka Santa Croce (obok piękna grota stalaktytowa, wstęp 1 1., przyczem można też obejrzeć zniesiony dziś fort S.

Michele, (245 m.). Wzdłuż muru S.

Croce dalej kamienistą drogą między murami, a gdy po 1/4 godziny drogi się rozchodzą, zwracamy się brukowaną drogą na prawo. Na górze, bezpośrednio przed willą Tyberyusza, znajduje się z pr. str. t. zw.

Salto di Tiberio, skąd wedle Swe-toniusza, okrutny ten tyran kazał strącać w morze ofiary ze skały 297m. wysokiej. Bezpośrednio przed j

4) Do (³/₄ godz.) Arco Natarale. Droga zrazu ta sama, jak do willi Tyberyusza, przed S. Croce, gdzie się drogi rozdzielają, należy iść drogą oznaczoną jako via Materma-ma. Idąc wzdłuż drutu telegraficznego, między ogrodami i pojedynczymi domami, przybędziemy do groty Mitroma-nia czyli groty Mitrasa, do której prowadzi w dół 180 stopni. W tej jaskini odbywał się niegdyś prawdopodobnie kult Mitrasa, niezwyciężonego boga słońca, któremu za wzorem Wschodu oddawano, w późniejszych czasach cesarstwa cześć we wszystkich prowincyach rozległego państwa rzymskiego. W jaskini tej widać szczątki z czasów rzymskich, ławki i resztki murów. Z tamtej strony groty wspaniały widok na morze i na Arco Naturale, majestatyczną bramę wśród skał, łuk naturalny, który przewyższa swą pięknością łuki, stworzone ludzką ręką.

5)    Do Anacapri (³/₄ godz.) prowadzi w kierunku wschodnim bogaty w piękne widoki, nowy gościniec (z r. 1874), który się lekko wznosi w górę. Po 20 min. przybywamy do miejsca, gdzie po lewej str. sławne kamienne schody o 536 stopniach tworzyły niegdyś jedyne połączenie z Anacapri. Powyżej drogi gruzy zamku, który w r. 1544 zburzył sławny korsarz Barbarossa (Chayreddin) t. zw. Castello di Barbarossa (410 m.).

Miasteczko Anacapri (268 m. 2316 mieszk.) leży w zachodniej części wyspy, wśród pięknej, dobrze uprawionej równiny.

Hotele: Hotel S. Michele, w da- nem 5 1. — Hotel Londra, ceny te wnym klasztorze S. Michele, piękny same. — Alb. Barbarossa, dla nie-widok z terasy, utrzymanie dzienne wybrednych. — Gospody: Winiarnia od 71. w górę. — Albergo Paradiso, Molla (Niemca). — Cafe Bitter(Nie-w pobliżu kościoła, dobra kuchnia, mieć), dobra kawa, wyborne wina. Re-pokój 1 1. 50 c., 1. śniad. 60 c., obiad stauracya na Migliera, w pobliżu poł. z winem 2 1. utrzym. dzienne z wi- zachód, końca wyspy z lat. morską.

Anacapri czyni miłe wrażenie, domy przypominają swym stylem daleki Wschód. Główny kościół na piazza jest S. Sofia. W kościele 5. Michele, na prawo od drogi, posadzka mozaikowa z XVII. w.

6)    Z Anacapri wycieczka na (ll/4 siony przez Anglików, ale dziś godz.) Monte Solaro. Góra ta jest wpół zniszczony mały fort (Bruto). 585 m. wysoka. Na szczycie wznie- Piękny widok.

XII. Salerno, Amalfi i Paestum.

sznym t. zw. „diretto“ do Battipaglia, a mieszanym „misto“ do Pesto, kosztuje I. klasa 4 1. 85 c., II. klasa 3 1. 50 c.

Powóz z Salerno do (20 km.) Amalfi i napowrót kosztuje: jednokonny 8 1., dwukonny lub o 3 koniach 12 1. — Z Amalfi do Sorrento

Koleją z Neapolu przez Pompei do (54 km) Salerno w IV2—2V2 godz. kl. 1. 6 1. 30 c., II. 4 1. 40 c.,

III. kl. 2 i. 85 c. — Koleją z Salerno przez (19 km). Battipaglia do (40 km.) Paestum (Pesto) w IV2—2 godz.

1. klasa 4 1. 65 c., II. kl. 3 1. 25 c.,

III. 2 I. 10 c. Gdy się jedzie pośpiejednokonny 8—12 1., dwukonny 12 I stellammare, I. kl. 4 1. 30 c., II. kl. do 15 1. — Kolej z Salerno do Ca- \ 3 1., III. 1 1. 95 c.

Linia kolejowa z Neapolu do (24 km.) Pompei, patrz wyżej str. 265. Następuje (25 km.) stacya Valle di Pompei, patrz str. 363. — Stacya Scafati (27 km.). Znaczne fabryki. Uroczystość Madonny dei Bagni 15 sierpnia. Z boku opactwo Realvalle, dzieło francuskiego budowniczego króla Karola Anjou z lat 1266—85, zachowały się jednak tylko boczny mur i kilka kapiteli.— (31 km.). Stacya Angri (11281 mieszkańców). Piękny pałac i park ks. d’Angri, duże fabryki. W pobliżu pole bitwy (na północ od Mons Lactarius) z r. 553 między Narzesem a Teją (patrz str. 374). — (35 km). Stacya Pagani (14524 mieszk.). W kościele San Michele relikwie Alfonsa de’ Ligaori, założyciela zakonu Redemtory-stów, który zmarł w r. 1787 w Pagani, a w r. 1839 został policzony w poczet świętych.

(37 km.). Stacya Nocera Inferiore. Miasto to ma 20064 mieszkańców i duże fabryki, leży na zachód od starożytnego Nuceria Alfaterna. Tu się urodził Hugo de’Pagani, założyciel zakonu Templaryuszów i malarz Franciszek So-limena, a historyk Paulus Jovius był tu biskupem. Na lewo od kolei, powyżej dużego klasztoru Kapucynów, zwaliska starego zamku, Castello in Parco, który był nieraz widownią ważnych w dziejach wypadków, odkąd w nim zmarła w niewoli Helena, wdowa po królu Manfredzie, po bitwie pod Beneventem. Także i inne góry dokoła wieńczą malownicze ruiny, stare klasztory i zameczki myśliwskie.

Na 10 minut przed (40 km.) stacyą Nocera Superiore wznosi się z pr. str. (widzialny z kolei) kościół Santa Maria Maggiore, starochrześcijańska budowa, prawdopodobnie baptysteryum z IV. w., zewnątrz niekształtna, wewnątrz koło złożone z 16 par kolumn, dźwigające środkową kopułę, dokoła obejście z przyległą małą trybuną. Później była to katedra, ale w r. 1382, gdy groziła upadkiem, została opróżniona. Na ścianach freski z XIV. w- — Kolej poczyna znacznie iść w górę.

(45 km.). Stacya Cava dei Tirreni, miasto po lewej stronie (295 m.), ma 23415 mieszkańców. Jest ono ulubionem miejscem pobytu turystów w jesieni i leży w malowniczej dolinie między dwoma pasmami gór, których szczyty wieńczą ruiny zamków i wioski.

25

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

Hoteie: Vittorla, pok 21., śnią- bardzo odwiedzany, pokoje 3—5 1., danie I. 1 1. 25 c., obiad 1. 50 c., I. śniadanie 1 1. 50 c., II. śniadanie utrzymanie dzienne od 8 1. w górę.— 2 1. 50 c., obiad 5 1., utrzym. dzienne Hotel Savoie. — Hotel de Londres,    10—12 1.

OJ

Wycieczka do Corpo di Cava, powóz jednokonny tam i napowrót 3 1., dwukonny 5 1., osioł 3 1.

O 5 kwadransów drogi na południowy zachód leży wśród gór, w malowniczej dolinie, sławne opactwo Santa Trinita della Cava, knięte dokoła górami i drzewami kasztanowemi. Sławny ten niegdyś klasztor Benedyktynów założył w r.

1025 za czasów Waimara II., księcia Salerna, Alferio Pappacarbone ze znakomitego rodu longobardzkiego.

Od czasu papieża Grzegorza VII. podlegał ten klasztor bezpośrednio stolicy apostolskiej. Dzisiejszy budynek pochodzi z końca XVIII. w. i wznosi się częściowo na resztkach pierwotnej budowy. Klasztor ten jest, tak jak Monte Cassino, własnością narodową i zawiera liceum dla wyższych warstw społecznych wraz z internatem. Opat jest przełożonym archiwum. — Stare grobowce z czasów longobardzkich.

Wstęp dozwolony codziennie od 9—3 godz. oprócz świąt uroczystych.

Kościół zbudowany w latach 1012 do 1019, a w r. 1796 zupełnie zmodernizowany, ma jeszcze starą kazalnicę. Przy prawej ścianie babin ca grobowiec Sybilli, żony króla Rogera, w atrium dwa starożytne marmurowe sarkofagi z 3. stulecia (polowanie Meleagra i bachanale). W kaplicy na prawo od wielkiego ołtarza, zawierają trzy potężne trumny z marmuru szczątki trzech pierwszych Opatów, a relikwiarz krzyż z piersi papieża Urbana Ii. Organy należą do najlepszych w całych Włoszech. —

Rzeźby w sali kapitulnej zostały wykonane podług rysunków A. da Salerno. W Sala dei r i-

1 i e v i znajdują się reliefy starego kościoła.

Sławne i godne zwiedzenia ar-zam- chiwum klasztorne (9—3 godz.) za wiera ważne dokumenty na perga minie, odnoszące się do dawniej szych dziejów południowych Włoch około 40000 pergaminów z 1600 dy plomami, najdawniejszy pochodzi od Radelchisa, ks. Beneventu. Wyborny katalog w 8 tomach sporządził opat Venereo. Biblioteka zawiera cenne i rzadkie rękopisy, między innymi biblię z VII. w. (Itala), kodeks ustaw longobardzkich z r. 1004 książkę do nabożeństwa ze śliczne mi miniaturami ze szkoły Fra An gelico da Fiesole. Z małej pinako teki wymienimy dwa piękne obrazy ołtarzowe ze szkoły umbryjskiej (z r. 1.540): Adoracya Trzech Króli i Zmartwychwstanie, które zdradzają wpływ Rafaela; Madonnę Sassofer-rata i Madonnę Gwidona Reniego ; kilka płócien ze szkoły Andrea da Salerno i z XVII. w. Nakoniec ogląda podróżny ubikacye starego klasztoru, trójkątny krużganek i oryginalną kryptę, w niej zaś stare obrazy ścienne, liczne czaszki longobardzkich i normandzkich książąt, tu pogrzebanych, pieczarę, w której mieszkał św. Alferius i inne osobliwości.

Dokoła klasztoru piękne spacery. Na skale wioska Corpo di Cava (600 m.), zdrowy klimat, ulubiona willegiatura. (Hotel i pensyonat Sca-polatiello, 5—6 1. dziennie całe utrzymanie; Pension Ferd. Adinolfi 5 1. 50 c. dziennie).

Kolej przybywa do (49 km.) stacyi Vietri sul Mare. Stąd idzie dziennie dwa razy dyliżans do Amalfi. Za 7—10 1. można także wynająć powóz do Amalfi z powrotem do Salerna.

(54 km.). Stacya Salerno (bufet kolejowy), î/₄ godz. na wschód od hoteli.

Hotele (wszystkie nad morzem ropa. — Omnibus z kolei do mia-przy Corso Garibaldi): Angleterre, | sta 10 c. -- Jednokonka 50 c., w no-pokój 3 1. 50 c., I. śniadanie 1 1. 50 c., cy 70 c., dwukonka 1 1. i 1 1. 50 c. II. śniadanie z winem 3 1. 50 c., obiad Urząd pocztowy i telegraficzny: z winem 5 1. — Albergo Aquila piazza Matteo Luciani 12; filia, d’oro. — Małe gospody (locande): Corso Garibaldi 25. — Morskie ką-Roma.— Vesuvio.— Pacella.— Peluso. piele obok portu. — Teatr. — Są one jednak tylko dla osób nie- Uroczystość ludowa 20. i 21. wrze-wybrednych odpowiednie, ale też śnią, w dzień św. Mateusza, ognie bardzo tanie. — Trattorie: Conti- j sztuczne i illuminacya miasta. — nentale. — Regina Ellena. — Birre- Salerno jest miejscem rodzinnem ria Velten (piwo bawarskie).    | malarza Andrzeja (Sabbatini) da

Kawiarnie: Café Salvi, dobre Salerno (1480 — 1545), ucznia Ra-lody (sorbetteria). — Roma. — Eu- faela.

S. ma 42315 mieszkańców i leży uroczo nad morzem, najpiękniejszą ulicą jest tu Corso Garibaldi, na zachodnim końcu tegoż teatr, przed nim plantacye. Na wschód pomnik Carla Pisacane, ofiary rewolucyi z r. 1857 i męża stanu Giovanniego Nicotera (+ 1894). W połowie Corsa, obok prefektury, idziemy na lewo, tu po prawej stronie kościół Sant’ Agostino, po II. kaplicy z lewej strony, obraz Andrzeja da Salerno, Madonna i dwóch świętych. — Kilka kroków dalej na lewo kościół San Giorgio, na II. ołtarzu z prawej stony: Andrzej da Salerno, Madonna, czterech świętych i założyciel, 1523.

Idąc dalej na lewo przybędziemy do kościoła katedralnego, który w r. 845 zbudowany jako kościół Panny Maryi, w r. 954 przezwany został San Matteo. W r. 1077 kazał go Robert Guiscard całkiem przebudować, papież Grzegorz VII. poświęcił go w r. 1084 i znalazł tu później grób swój, jako tułacz. Wspaniałe atrium z r. 1080 (fasada w r. 1768 odnowiona) otaczają kolumnady o 28 starożytnych kolumnach granitowych z Paestum. Obok ścian bocznych 14 starożytnych sarkofagów, których Normanowie i ich następcy użyli na grobowce chrześcijańskie. W środku stała niegdyś czara granitowa z Paestum, dziś w Neapolu (str. 124). Drzwi bron-zowe, ozdobione robotą szmelcarską „niello“, wykonane zostały w Konstantynopolu i są darem Landolfa Butromile (r. 1099).

Wewnątrz nawy środkowej wi- ! ty Anjou (f 1412), małżonki młod-dnieje ponad wejściem duże popier- ! szego Karola Durazzo i matki Wła-sie mozaikowe św. Mateusza z cza- dysława i Joanny II., dzieło Baboc-sów normandzkich, dalej są tu dwie ; cia di Piperno, z dobrze zachowa-ambony, które Giovanni da Procida, ' nem malowidłem. Naprzeciw grób wrógKarolaAndegaweńskiego,ozdo- j biskupa Nic. Piscicelli(i 1471), dzieło bił mozaiką w r. 1175. — W lewej Jak. della Pila. Na końcu lewej na-nawie bocznej grobowiec Malgorza- j wy bocznej, w kaplicy del Sacra-

25*

m ento,OpłakiwaniezmarłegoChry- fundował w r. 1260 wspomniany wy-stusa, pendzla Andrzeja da Salerno, żej Giovanni da Procida, jest odno-W zakrystyi paliofto, tj. zasłona wioną. Po lewej stronie grobowiec przedniej części ołtarza czyli antę- arcybiskupa Caraffy (f 1668) ze sta-pedyurn, duża płyta z rzeźbami z ko- I rożytną rzeźbą sarkofagową z Pae-ści słoniowej, o motywach zaczer- I stum, przedstawiającą porwanie Pro-pniętych z historyi bibfijnej,zXIl. w.— j serpiny. Dalej znajdują się w pra-Na chórze posadzka i balustrady wej nawie bocznej grobowce bisku-ozdobione mozaiką z epoki nor- ; pa i rycerza, starożytne sarkofagi mandzkiej; przed wielkim ołtarzem marmurowe z wyobrażeniem scen dwie starożytne kolumny z zielonego : bachijskich. — W bogato ozdobio-marmuru. -- Na końcu" prawej na- nej krypcie przechowane są zwło-wy bocznej grobowiec papieża Grze- \ ki ewangelisty Mateusza, który przykrz« VII. (f w Salerno w r. 1085). był tu ze Wschodu w r. 930. Przed W r. 1578 odnowił go arcybiskup I bocznym ołtarzem trzon kolumny, Colonna, statua papieża i freski są j na którym miano ściąć głowę trzem nowożytne. Mozaika kopuły, którą j świętym męczennikom.

Z Salerno do Amaifi (20 km.). Gościniec ten, ukończony w r. 1852 (powozem 2Va godz.), ciągnie się wzdłuż morza i wzdłuż wysokich gór~ (z pr. str.), których zbocza pokryte są drzewami kasztanowemi, pomarańczowemi i oli-wnemi, tudzież wioskami. Na każdym skręcie odsłaniają się przed nami nowe, zachwycające krajobrazy. Naprzód z lewej strony w morzu skały „Fratellipotem następuje wioska rybacka Cettara, niegdyś jedno z najdawniejszych gniazd korsarzy saraceńskich. Droga podnosi się do Capo del Tu-mulo (skąd piękny widok) i zstępuje znów w dół obok Capo d’Orso, pamiętnego zwycięstwem Filippina Dorii nad flotą Karola V. (Badia di Capo d’Orso z malowidłami z XII. w. ; katakomby z IV. i VI. w. z obrazami). Potem następuje (15 km.) miasteczko Majori, w malowniczem położeniu, obfitujące w drzewa pomarańczowe, cytrynowe i „ponsiri“ (tj. rodzaj limonii, które się jada z cukrem). Niegdyś rywalizowało ono z Amalfi.

W Majori wznosi się stary ko- żej Maiori, zwaliska zamku 5. Nicola, ściół S. Maria a Mare. Malownicza który oył własnością Piccolominich. droga (kołowa) prowadzi przez Val- \ W pobliżu Majori grota Pannone lata di Tramonti między ogrodami lub Pandona, przestronna i bogata do (2 godz.) Pimonte i (3 godz.) j w stalaktyty, z podobnem oświetle-Chiozzi, skąd piękny widok. Powy- | niem, jak Niebieska grota w C.

(16 km.) Minori, mała miejscowość w uroczem położeniu nad strumieniem Reginolo, niegdyś arsenał m. Amalfi i miejsce wiecznego spoczynku jego książąt i konsulów. (19 km.) Atrani, niejako przedmieście Amalfi, leży malowniczo przy ujściu wąwozu, którego obie ściany pokrywają białe domy tego miasteczka, tudzież stare zamczyska, wieże strażnicze, klasztory, kaplice i wille. W kościele San Salva-tore dl BerrettOy gdzie chowano książąt Amalfi, zachowały się jeszcze drzwi spiżowe z r. 1087, dar syna Pantaleona, praprawnuka hr. Mauron. Tutaj to oddawali wyborcy książętom (duchi) czapkę książęcą (il beretto). W kierunku ku Pontone dom, gdzie rzekomo miał się urodzić Masaniello, który w r. 1647 kierował powstaniem ludowem w Neapolu (patrz str. 112 i 219). Na jego przygodach osnute jest libretto znanej opery Aubera „Niema z Portici“.

(20 km.). Amalfi, malowniczo położone miasteczko, ma 7308 mieszkańców, którzy trudnią się żeglugą i wyrobem papieru i makaronu. Siedziba arcybiskupa.

Hotele: Albergo délia Luna, po- | Anglików, pokoje 4—5 1. 50 c., I. śnia-kój 2 1. 50 c., I. śniadanie 1 1. 25 c., ; danie 1 1. 50 c., Ii. śniadanie 3 1., II. śniadanie z winem 2 1. 50 c., obiad | obiad 5 1., utrzym. dzienne 10—12 I — z winem 4 1., utrzymanie dzienne | Hotel de la Sirene, mały dom przy 6—8 1. — Hotel-Pension Flavio Gio- i gościńcu, z drugiej strony tunelu, ja, w dawnym pałacu książęcym, I z pięknym ogrodem i widokiem, po-z dużym ogrodem, pokój 1-50—2 1. kój 2 1. 50 c., I. śniadanie 1 1. 25 c., (bez usługi), I. śniadanie 1 1. 50 c., II. śniadanie z winem 3 1., obiad z will. śniadanie 2 1. 50 c., obiad z wi- nem 4 1., utrzymanie dzienne 8 1. — nem 3 1. 50 c., utrzymanie dzienne Przy placu Katedralnym: Hotel d’Ita-6—7 1. 50 c., piękne pokoje. — Gran lia (déjà Suisse), porządny. — Ai-Albergo Cappuccini-Convento, w da- ! bergo Contessa di Amalfi, piazza wnym klasztorze Kapucynów Cano- Ferrari, I. śniad. 1 1. 25 c., II. śniad. nica, położony wysoko i romanty z winem 2 1. 25 c., obiad z winem 3 1. cznie, wykwintny, odwiedzany przez 25c., utrzym. dzień.6—81.(wiecie 61.).

Amalfi, o którem już w VI. w. znajdujemy wzmiankę, stało z początku pod opieką greckich cesarzy, w IX. zaś w. miało już własnych książąt i było kwitnącą rzecząpospo-litą kupiecką, która utrzymywała rozgałęzione stosunki handlowe ze Wschodem i przez długi czas panowała nad żeglugą morza Śródziemnego, gdzie miało zastosowanie prawo morskie, zawarte w t. zw. tavole amalfitane. Tu miał także w r. 1302 wynaleźć kompas Flavio Gioja, któremu obecnie wzniesiono cenny pomnik, dzieło Alf. Balzica. Później jednak A. przyćmione zostało przez rozwijające się miasta, Genuę i Pizę, a w XIV. w. uległo zniszczeniu przez ogromną powódź. W czasach największej swej potęgi liczyło A. 50.000 mieszkańców.

Dzisiejsze miasto leży przy ujściu głębokiego parowu, otoczone potężnemi górami i skałami, wśród bogatej wege-tacyi: winnic, drzew pomarańczowych, cytrynowych i oliwnych. Dnia 22. grudnia 1899 wyrządziło tu wielkie szkody urwanie się skały, która spadając zniszczyła skrzydło dawnego klasztoru Kapucynów i pensyonat Sta Caterina, przy-czem 12 osób straciło życie. Na prawo od gościńca prowadzi via del Duomo do małego placu, gdzie się wznosi

kościół katedralny (Sant’ Andrea). Jest to budowa lom-bardzko-normandzka, z fasadą stylowo odrestaurowaną. Przedsionek ze wspaniałemi kolumnami został odnowiony w r. 1865. Kościół ten, pierwotnie o 5 nawach, zbudowany został w r. 940, przebudowany w r. 1208, w XVIII. w. odnowiony; z pierwszej budowy zachowały się jeszcze odrzwia marmurowe drzwi środkowych i krypta W środkowym portalu sławne drzwi spiżowe w mieszanym stylu italsko-bi-zantynskim, wedle napisu dar Amalfitańczyka Pantaleona, prawnuka hr. Maurona (patrz wyżej str. 389), odlane w Konstantynopolu przed r. 1066. W 20 polach widnieją tu krzyże, w czterech wewnętrznych zaś Chrystus, Matka Boska, św. Andrzej i św. Piotr. Campanila z kopułą i starożytnemi kolumnami z Paestum, pochodzi z r. 1276.

Wnętrze o trzech absydach jest | z Paestum. Balustrada chóru, pocho-zupełnie odnowione. Po I. kaplicy ! dząca częściowo z XI. w., jest ozdo-z lewej strony (kaplicy chrztu), biona mozaiką. W kaplicy na prawo w przechodzie do kaplicy del Cro- od chóru na ołtarzu, również stara cefisso: starożytna waza porfirowa, mozaika. — Obok chóru (zakrystya-jako chrzcielnica; dwie starożytne nowi 30 c.) prowadzą schody do rzeźby sarkofagowe, z lewej strony j pod z i em i a (ukończonego w r. 1220, na górze porwanie Proserpiny, z pra- odnowionego w r. 1719) o pięciu absy-wej strony na dole Tezeusz i Aria- I dach i czterech kolumnach. Malo-dnâ (albo może Peleus i Tetyda). widia na powale wykonał Falcone, U wejścia do chóru dwie wspaniałe ! olbrzymi posąg św. Andrzeja, któ-kolumny; trzy duże boczne kolum- rego ciało od XIII. w. tu spoczywa, ny z Paestum: ambony z prawej j Naccarlno w r. 1600. W krużganku po-i "lewej strony chóru, wykładane j chodzące z Paestum, starożytne ko-mozaiką i pozłacane, spoczywają j lumny dawnego przedsionka. — Głó-na starożytnych małych słupach ; wne święto: na św. Andrzeja, 30. listop.

Przechadzki i wycieczki w okolicy Amalfi.

1)    Do (V4 godz.) Canonica, nie- 18 młynów wyrabiających papier, gdyś klasztoru Kapucynów, zbudo- najbardziej malowniczo położony wanego w skale, na wysokości 70 m. t. zw. mollno rovinato (1 godz.). nad powierzchnią morza, z pięknymi 3) Na (2V2godz.) Monte Chiunso krużgankami i wspaniałym wido- dostać się można na ośle (przez Makiem. Dziś hotel (patrz str. 389). jori). — 4) Do (3V2 godz.) Santa Ma-

2)    Piękny spacer przez (V2 godz.) ria dei Monti (przez Ravello), z pię-uroczą Valle de’ Molini (dolinę knym widokiem na obie zatoki. — młynów). Idziemy z placu Katedral- 5) Do (2x/2 godz.) Monte Sanf An-nego wzdłuż głównej ulicy aż do gelo. — 6) Do (2godz.) Pogeroli (przez kościoła Santo Spirito, potem na- , Vettica Minore, Lone i Pastina. — 7) przeciw studni krytym przechodem, Drogądo Positano 1 stąd do Sorrento. Porta dęli’ Ospedale, mijamy małe Barką: Przyjemność sprawia ja-wodospady i zwracamy się przez j zda barką w odległości 2 km. od wy-strada Chiarito Superiore. Piękny brzeża ku zachodowi i wschodowi, widok na skały i zamki. W dolinie ¹ skąd piękny widok na Amalfi. —

2) Do (V4 godz.) groty di Sant’ Andrea (Grotta del Mare), 2 wioślarzy 2 1., 4 wioślarzy 4 1. — 3) Do groty Panno ne czyli Pandona (patrz wyżej str. 388).

sześciu kolumnach, które dźwigają wspaniałe lwy, orzeł bazaltowy w stylu normandzkim dźwiga pulpit. — Ponad łukiem drzwi z datą 1272, znajduje się ważne dla historyka sztuki popiersie portretowe Sigilgaity Rufolo. Naprzeciw kazalnica z r. 1272, z wyobrażeniem Jonasza, którego połknął wieloryb. Na chórze tron biskupi i dwa kandelabry ozdobione mozaiką.

Wyszedłszy z katedry i zwracając się na lewo, przybędziemy, minąwszy largo Vescovado, do palazzo Rufolo, dziś własności Angielki/?^. Jest on zbudowany w stylu saraceń-skim (z XII. w.), niegdyś mieszkali w nim papież Hadryan IV., król Karol II. i Robert Mądry. W środku małe fantastyczne podwórze z kolumnadami. Oryginalna wieża z mau-rytańską czerwoną kopułą. Na południowo zachodniej stronie ogrodu, korytarz z pięknym widokiem (ogrodnikowi 50 c.).

Idźmy z powrotem do katedry, a potem na lewo w górę, to przybędziemy w kilku minutach do San Giovanni deł Toro. Jest to kościół jeszcze z czasów króla Rogera, ale zmodernizowany, z piękną starą kazalnicą. W przyległym ogrodzie (piccolo giardino) z małego balkonu piękny widok. Również piękny widok z Belvedere Cembrone (V4 godziny), za kościołem S. Chiara.

Wracać można przez wioskę Scala (Caffé della Rosa), z uwagi godnym dużym kościołem, w którego podziemiu grobowiec rodziny Coppola. Jest to najdawniejsza miejscowość rzeczypospolitej Amalfi, niegdyś miasto o 130 kościołach, dziś ma ledwie 1132 mieszkańców. — Mijamy starą bazylikę S. Annunziata, należącą do wioski Minuto, z 10 starożytnemi kolumnami (w krypcie malowidła z XII. w.). Z prawej strony zwaliska zamku Scaletta. Potem przybywamy do Pontone, skąd schodami w dół i przez Valle de’ Molini do (V2 godz.) Amalfi. Droga piękna, ale męcząca.

Wycieczka do Ravello (przeszło IV2 godz.). Powóz dwukonny 6—7 1., za najęcie osła 2 1. Piesi idą obok kościoła Sta Maria Maddalena, przez largo Maddalena, często po stromych schodach (zrazu i w dół) do doliny Atrani, gdzie się dostają na gościniec.

Ravello (374 m.) leży wspaniale na wysokiej terasie, skąd piękny widok, zwłaszcza z ogrodu, obok San Giovanni del Toro. Miasteczko ma 1851 mieszkańców, a zbudowane z czarnego tufu, ma piętno zupełnie maurytańskie.

Hotele: hotel-Pension Palumbo (gospod. Niemka), 10 pokoi po 3—5 1.,

1. śniadanie 1 1. 50 c., II. śniadanie

2    1. 50 c. i 3 1., obiad 4 1. i 4 1. 50 c., wieczerza 3 1., utrzymanie dzienne 9 1., dobre wino. — Albergo del Toro, pokój 2 1., I. śniadanie 1 1., II. śniadanie z winem 2 1., obiad z winem

3    1., utrzym. dzienne z winem 6 1. 50 c.

R. zostało założone za czasów Normanów i miało w czasie swej największej świetności, pod domem Andegaweńskim w XIII. w., 36.000 mieszkańców, 13 kościołów, 4 klasztory i liczne pałace. Jest ono godne zwiedzenia i zajmie zwłaszcza tego, kto nie zna jeszcze architektury maurytańskiej.

Kościół katedralny romański (S. Pantaleone), którego budowę rozpoczęto w r. 1087, odnowiony w r. 1786, ma w środkowym portalu jeszcze stare drzwi spiżowe, które w r. 1179 wykonał Barisanus z Tran i (patrz str. 67), naśladując podobne drzwi w Atrani. Kościół ten o trzech nawach, ma jeszcze 16 starożytnych kolumn korynckich o średniowiecznych kapitelach. Kazalnica, którą wykonał w r. 1272 Niccolo, syn Bartłomieja di Foggia, jest jedną z najpiękniejszych, równie swą rzeźbą, jak i mozaiką; spoczywa ona na

Z Amalfi do Sorrento (30 km.) nowy gościniec, powozem w 4V2 godz., jednokonka 8—12 1., dwukonka 12—1.5 1.

Jest to droga nadzwyczaj piękna, zwłaszcza w porze przedpołudniowej i ciągnie się wzdłuż wybrzeża we wielu skrętach, między skałami i zboczami gór, pokrytemi wioskami i ogrodami. Minąwszy mały tunel, okrążamy przylądek Capo di Conca i przybywamy do (8 km.) Prajano. Po Prajano następuje, po drugiej stronie przylądka Capo Sottile, Vettica Maggiore, potem po lewej str. kościółek S. Pietro dell’ alto. (15 km.) Posilano (Pensione Margherita, pokój z oświetleniem 2 1. 50 c., II. śniadanie z winem 2 1. 50 c., utrzymanie dzienne z winem 6—8 1. Hotel-Pension Germania, ceny nieco wyższe. Alb. Paradiso. Alb. Roma, utrzymanie dzienne

6    1.). Miasteczko to ma 2839 mieszkańców, a leżąc w uro-czem położeniu na wybrzeżu i zasłonięte od wiatrów, nadaje się na zimową stacyę klimatyczną dla chorych, szukających spokoju i cichej ustroni. W średnich wiekach miało ono wielki port. Mieszkańcy jego podróżują po południowych Włoszech z towarami, a na 15. sierpnia (wielki odpust) zjeżdżają do domu.

Droga okrąża domy Positana i zniża się do wybrzeża, poczem podnosi się znów, zwracając się ku lądowi. Z morza wychylają się „Wyspy Syren“, zwane li Galii, które były w średnich wiekach obwarowane. Około grupy domów Ge-remenna, wznosi się droga do wysokości 250 m. Wśród uroczych gajów pomarańczowych zjeżdżamy w dół do (25 km.) Mety (patrz str. 375), gdzie obok Madonny del Lauro dostajemy się na drogę Castellammare-Sorrento, a następnie tą drogą przybywamy do (30 km.) Sorrenta.

Z Salerno do Paestum.

się na prawo przez jednostajną równinę, na której się tu i ówdzie pasą stada bydła. Przeszedłszy ponad starożytnym Silarus (dziś Sele) i minąwszy stacye San Nicolà Var-co, Albanella, Capaccio, przybywado (40 km.) stacyi Pesto (na wschód obok Paestum).

Koleją z Salerno IV2 godz. Bilety powrotne musi się nabywać aż do Ogliastro, stacyi po Paestum, I. kl.

7    1. 75 c., 11. kl. 5 1. 45 c., III. 3 1. 50 c.

Mijamy stacye Pontecagnano, Mon-tecorvino i przybywamy do (19 km.) stacyi Battipaglia. Stąd oddziela się my kolej od szlaku głównego i zwraca

Paestum (na dworcu dobry bufet w sezonie podróży, II. śniadanie z winem 2 1. 50 c.) było niegdyś bogatem miastem Poseidonią, założonem przez doryckich Greków z Sy-baris w r. 700 przed Chr. i miało wspaniałe świątynie. W r. 871 zostało jednak przez Saracenów zburzone, a gdy Robert Guiscard złupił je do reszty i wywiózł pozostałe jeszcze kolumny i rzeźby, stało się cichem i opuszczonem miasteczkiem, które odwiedzają jedynie miłośnicy zabytków greckiej architektury i gdzie malarya czyni straszliwe spustoszenia. Kto bawi w Neapolu, nie powinien pominąć wycieczki do Paestum, gdyż świątynie jego pięknością swą tylko z ateńskiemi porównane być mogą.

Dworzec leży tuż na wschód od starożytnego miasta. W pobliżu ruiny wodociągu i starożytny bruk. Wchodzimy do dawnego miasta, otoczonego potężnymi, w dolnych częściach jeszcze dobrze zachowanymi murami, przez bramę wchodnią Porta della Siretia, t. zw. od małej, dziś ledwie widzialnej rzeźby na niej, wyobrażającej Syrenę. Po drugiej stronie bramy mijamy willę Salati (w podwórzu resztki rzeźb starożytnych) i przybywamy w 10 min. do ulicy poprzecznej (tu na prawo ślady amfiteatru), a zwracając się obecnie na lewo, znajdujemy się obok

świątyni Neptuna, największej i najlepiej zachowanej z trzech greckich budowli. (Wstęp do świątyń 1 1., w niedzielę bezpłatny). Jest to znakomity wzór doryckiej architektury z epoki przed Peryklesem (około 550 r. przed Chr.). Długość świątyni wynosi 58,₀₁ m., szerokość 26,₂₅ m. Po stronie przedniej i tylnej wznosi się po 6 potężnych dory-ckich kolumn z kanelurami, 8,₉ m. wysokich, po obu zaś bokach po 12 kolumn, razem przeto 36, wszystkie dobrze zachowane. Wewnątrz świątyni stoi, jako resztki celi, w dwóch rzędach po siedm kolumn, o 2 m. średnicy, z drugim porządkiem kolumn mniejszych ponad architrawem tamtych, które to kolumny niegdyś dźwigały dach; po stronie południowej jest ich pięć, po str. północnej trzy. Dach ponad celą był wycięty, tak iż sanktuaryum stało pod gołem niebem. Podwójne kolumny dzieliły wnętrze celi na szeroką nawę środkową i dwie boczne węższe, w tyle wznosił się posąg boga. Całość była powleczona stiukiem. — Przed fasadą wschodnią leży w ziemi kamienna podstawa przynależnego do świątyni ołtarza ofiarnego. Harmonia rozmiarów, szlachetny styl i wspaniała prostota, wynoszą tę świątynię ponad wszystkie, jakie widzimy w południowych Włoszech i w Sycylii.

Na południe od świątyni Neptuna stoi t. zw. Bazylika. 50 kolumn trawertynowych o 2 m. średnicy tworzy tu prostokąt 24 m. szeroki, a 54 m. długi, który znów środkowy rząd kolumn (3 z nich jeszcze się zachowały) dzielił na dwie podłużne części. Miejsce ścian celi zastępują rzędy kolumn z kwadratowymi filarami narożnymi, wnętrze zamykała nizka balustrada między kolumnami. Była to prawdopodobnie świątynia dwom bóstwom poświęcona i pochodzi z czasów dawniejszych, aniżeli świątynia Neptuna.

Przed temi obydwoma świątyniami rozciągało się prawdopodobnie forum starożytnego miasta, znać tu jeszcze fundamenty ołtarzy albo kolumn honorowych.

Dalej ku północy wznosi się mała świątynia Cerery (wedle innych Westy) o 34 kolumnach trawertynowych, po 6 z przodu i z tyłu, a po 11 z obu stron. Zachowały się tylko kolumnada zewnętrzna i 4 kolumny przedsionka. Szerokość świątyni wynosi 14,₂₅₀ m., długość 32,₂₅ m., kolumny mają 1,₂₅ m. średnicy i 6, x m. wysokości, mają one kanelury i spoczywają na cokołach. Cela jest zniszczona, na jej końcu znajdował się wizerunek bóstwa. Budowa tej świątyni przypada na czas między powstaniem obydwu wymienionych pierwej świątyń. W czasach rzymskich odrestaurowano ją.

W środku, między świątynią Neptuna i Cerery, widnieją tu i ówdzie odosobnione szczątki rzymskich gmachów, jak teatru, amfiteatru i rzymskiej świątyni w stylu korynckim (t. zw. Tempio della Pace, odkryte w r. 1830). W pobliżu znaleziono w krzakach dwie metopy z wypukłorzeźbami.

Przed bramą północną, Porta Aurea, ciągnęła się ulica Grobów. We wielu grobowcach, które otwarto, znaleziono broń grecką i inne przedmioty (dziś w Muzeum w Neapolu). 1 km. drogi przed bramą zachodnią, Porta di Mare, wznosi się na brzegu Torre di Pesto. Najpiękniejsze wrażenie czynią świątynie, gdy się na nie patrzymy z muru, obok bramy Porta della Giustizia.

XII. Z Neapolu do Reggio.

za wagon sypialny dopłaca się 18 I do biletu I. klasy. — Przy biletach wprost z Neapolu do Messyny, Palermo etc. wliczone są koszta przejazdu z Reggio do Messyny, oraz koszta przeprawy pakunków. W sezonie od stycznia do kwietnia odchodzi co 14 dni pociąg luksusowy

Koleją z Neapolu do (473 km.)

Reggio w 13—17V2 godz. I. klasa 54 1. 90 c., II. 38 1. 45 c., III. 24 1. 70 c.—

Z Neapolu do (73 km.) Battipaglia patrz str. 384. Z Battipaglii do (400 km.) Reggio w 11—14 godz. I. klasa 46 1. 60 c., II. 32 1. 50 c., III. 20 1. 90 c. Pośpieszne o 10% droższe, w nich mający tylko I. klasę, z wagonami j apol-Palermo 69 1. 40 c. i 23 1. 95 c. sypialnymi pociągów Berlin-Neapol Kto chce poznać okolicę, niech i Paryż-Rzym i wagonem restaura- podróżuje porą dzienną (do Battl-cyjnym z Neapolu do Palermo. Ce- paglia pociągiem pośpiesznym, dany: Neapol-Reggio 60 1. 75 c. i do- lej osobowym). Dobrze jest zaopa-płata za miejsce 15 1. 75 c., Neapol- trzyć się w żywność na drogę, gdyż Messyna 62 1. 85 c. i 16 1. 30 c., Ne- przystanki są krótkie.

Z Neapolu do (24 km.) Pompei, patrz str. 265. Stąd do (54 km.) Salerno, patrz str. 385. Stąd do (94 km.) Paestum czyli Pesto patrz str. 392. — Po (99 km.) stacyi Ogliastro Cilento (miejscowość 12 km. na południowy wschód), zbliża się kolej przy (103 km.) stacyi Agropoli (niegdyś grecka osada) na krótki czas do morza, poczem przechodzi przez długie wiadukty i kilka tuneli (Galleria di Rutino). Między wielkiemi drzewami oliwnemi i przez 4 tunele dojeżdżamy do (141 km.) stacyi Pisciotta, z ruinami średniowiecznego zamku, wzniesionego przeciw korsarzom. Kolej zwraca się znów ku lądowi i okrąża Monte Bulgheria (1224 m.); liczne tunele. Obok (153 km.) stacyi Centola z pr. str. piękny widok z mostu, przez dolinę Mingardo, na miasteczko z ruiną zamku na skale. — Po (158 km.) stacyi Celle di Bulgheria długi tunel. — Po (166 km.) stacyi Torre Orsaja odsłania się widok na zatokę Policastro, sinus Terinaeus starożytnych.

(170 km.). Stacya Policastro, niegdyś wielkie i potężne miasto, które jednak zburzył w r. 1055 książę normandzki, Robert Guiscard, a w r. 1542 Turcy. — Po dwóch małych stacyach następuje (180 km.) stacya Sapri {Alb. Garibaldi; Rosa), małe, ale ruchliwe miasteczko; tu wylądował w roku 1857 Carlo Pisacane, bohater i ofiara rewolucyi w r. 1857 (pomnik jego w Salerno, patrz str. 387). Po Sapri duży tunel, okolica malownicza, gdyż góry zbliżają się aż do morza. Po (204 km.) stacyi Prata d’ Ajeta-Tortora widać małą trójkątną Isola di Dino, która ma tylko 2 km. obwodu i zawiera dwie groty niebieskie, podobne do groty w Capri. — (216 km.). Stacya Scalea, mieścina otoczona murem, na wzgórzu, w pobliżu morza. Przy (229 km.) stacyi Cirella-Majera leży mała wysepka Cirella. Po (246 km.) stacyi Capo Bonifati następuje przylądek, tak samo nazwany ; następnie (255 km.) stacya Cetraro, mieszkańcy miasteczka (po lewej str. w górze) trudnią się przeważnie połowem sardelek. — (261 km.). Stacya Guardia Piemontese, osada północno-włoska ; w okolicy kilka kolonii albańskich. — (268 km.).

Stacya Fuscaïdo (Giglio d'or o), miasto ma 9544 mieszkańców i ruiny zamku średniowiecznego. Ze stacyi piękny widok na wspaniałe, amfiteatralnie się wznoszące i bogato zaludnione stoki góry.

(274 km.). Stacya Paola (Albergo Regina d’ Italia, niedaleko dworca; w mieście Alb. Arcieri), 9425 mieszkańców. Jest to jedno z najpiękniej położonych miast Kalabryi, nad morzem, w kotlinie; na górze się wznosi malowniczy (V4 g.) klasztor San Francesco di Paola (z XV. w.), św. Franciszka, założyciela zakonu Minimów, tj. Franciszkanów surowszego kierunku. Tu urodził się on w r. 1416 i jest dziś jeszcze, zwłaszcza we Francyi, bardzo czczony. W urodzajnej okolicy rozwinięty przemysł i handel, tudzież wiele źródeł mineralnych, między doliną Crati a wybrzeżem. Z Neapolu i Messyny przybywają tu parowce 2—3 razy tygodniowo. Wyborny gościniec wiedzie do Cosenzy (dyliżansem w 7 g. za 4 1. 65 c.).

Z Paoli kolej idzie między wysłańcami Monte Cocuzzo (1542 m.), który łączy góry nadbrzeżne z górami Siła (Monte nero). — (299 km.). Stacya Amantea, starożytne Clampetia w Bruttium. — Po (307 km.) stacyi Serra-Ajello przechodzi kolej przez Savuto. — Obok (327 km.) stacyi Sant' Eufemia Marina wznosił się założony przez Roberta Guiscardä, sławny klasztor Benedyktynów Sant’ Eufemia, który zniszczony został w czasie trzęsienia ziemi w r. 1638, a na jego miejscu utworzyło się jezioro. Dzisiejsze miasteczko leży o 3 km. oddalone, na zboczu góry. — (331 km.). Stacya Sant’ Eufemia Biforcazione (bujet), tu oddziela się na lewo kolej do Catanzaro.

(dziś w Wiedniu) z uchwałą senatu przeciw Bachanaliom z r. 186 przed Chr. i wiele monet.

(22 km.). Stacya Settingiano. — (33 km.). Stacya Corace. — (37 km.). Stacya Catanzaro Sala. — (41 km.) S. Maria. — (47 km.). Catanzaro Marina.

Catanzaro Sala jest stacyą dla miasta Catanzaro (350 m. 32005 mieszkańców). Piękny kościół katedral-•    . . . s    ny i starożytny zamek, dziś ruina.

Tiriolo (4267 mieszkańców) w u- ; Muzeum prowincyonalne z liczne-roczem położeniu. Tu znaleziono mj starożytnościami (hełm bronzo-w r. 1640 sławną tablicę spiżową wy? wazy5 monety).

Z Sant’ Eufemii do Catanzaro

47 km. w 2 godzinach, I. klasa 5 1.

50 c., II. 3 1. 85 c., III. ki. 2 1. 50 c.

Stacye: (6 km.) Sambiase. — (9 km.)

Nicastro, 18150 mieszkańców, ruiny zamku, w którym niegdyś więził cesarz Fryderyk II. swego syna Henryka. — (13 km.). Stacya Fe rolet o Antico. — (17 km.). Stacya Marcelli-nara. Stąd 6 km. na północ leży (2 razy dziennie poczta)

Głó wn ym s z lak iem ko 1 e i przybywamy po trzech małych stacyach do (357 km.) stacyi Pizzo, 9172 mieszkańców. Niegdyś była to warownia przeciw piratom. W dole ruiny zamku, gdzie rozstrzelany został w r. 1815 szwagier Napoleona 1., Joachim Murat, król Neapolu. Za miastem pomnik na cześć poległych w tern miejscu uczestników powstania braci Bandiera.

Kolej przejeżdża teraz przez prawdziwy raj ziemski, ogród Hesperydów, z prawej strony szumi obok nas morze, dokoła zielenią się kaktusy obok winnej latorośli, stoki gór pokrywają kwitnące gaje pomarańczowe i cytrynowe, a zdała na morzu wychylają się z fal liczne wysepki. — (360 km.). Stacya Monteleone-Porto S. Venere} przystanek kolejowy dla oddalonego o 11 km. miasta Monteleone (Alb. Centrale), mającego 13481 mieszkańców. Po zupełnem zniszczeniu w r. 1783 zostało ono na nowo odbudowane, w r. 1905 z powodu gwałtownego trzęsienia ziemi w Kalabryi ponownie uszkodzone. Znaczne fabryki jedwabiu. Nad miastem ruiny zamku Fryderyka II. z pięknym widokiem aż do Etny.

(383 km.). Stacya Tropea. Miasto, starożytne Trapeia, 6264 mieszkańców, na wrzynającej się w morze skale. Kolej okrąża Capo Vaticano z latarnią morską i przybywa po kilku mniejszych stacyach do (431 km.) stacyi Palmi. Miasto to ma 13346 mieszkańców. Z Giardino pubblico piękny widok na Etnę, Messynę, wyspy Liparyjskie i morze. P. leży na Monte Sant ’Elia (580 m.). — (441 km.). Stacya Bagnara, 11136 mieszk. Miasto to założył Robert Guiscard ; ruiny zamku. — (450 km.). Stacya Scilla (wymaw. Szilla). Miasto to zostało po trzęsieniu ziemi z r. 1783 na nowo odbudowane i ma 7395 mieszkańców. Ciągnie się ono w dwóch rzędach domów poniżej skały zamkowej aż do morza, które tworzy tutaj półkolistą zatokę. Mieszkańcy trudnią się przeważnie rybołówstwem i sprzedają wyborne wino i towary jedwabne. Dla miłośników świata starożytnego, jego podań i poezyi, jest ta mała mieścina pełna uroku, gdyż jest to starożytne Scyllaeum, a ta wysoka, prostopadle z morza stercząca skała, to Scylla u północnej kończyny cieśniny sycylijskiej, z którą się wiąże starożytne podanie o potworze moskim, Scylli, zgubnym dla przepływających tamtędy okrętów.

Homer wspomina o tym potwo- Cola Pesce, ale gdy na wezwanie rze w Odyssei, a Tucydydes łączy królewskie po raz trzeci wskoczył to podanie z niniejszą miejscowo- w morze, nie wrócił więcej. Na tern wością. Dzisiaj morze jest tu ciche podaniu osnuł Schiller swą piękną i spokojne, a fale jego, szemrząc balladę „Nurek“. — Charybdis tedy łagodnie i melodyjnie, nie grożą byłaby oddalona od Scylli o 2% g., biednym rybakom żadnem niebezpie- tak, iż przysłowie„incidit in Scyllam, czeństwem. Naprzeciw rozpościera qui vult vitare Charybdin“, nieko-się brzeg Sycylii, a tam obok portu niecznie musiałoby w tym razie Messyny, gdzie niekiedy gwałtowny mieć zastosowanie. — Na skale wir, t. zw. Garofalo, wprawia w sil- Scylli widnieje zamek, który jeszcze niejszy ruch drobne statki, miała wiatach 1806—1808 stawił opór woj-niegdyś Charybdis pochłaniać swoje skom francuskim, ofiary. Dziś jednak prąd ten nie W pobliżu góra Aspromonte wyrządza znaczniejszych szkód. We- (1958 m.). Uciążliwa, ale piękna wy-dług podania miejscowego miał tam cieczka. W r. 1862 został tu Garibal król Fryderyk rzucić złoty puhar di przez wojska włoskie pod do-w toń morską. Dwukrotnie wydobył wództwem Pallaviciniego zraniony go z głębiny śmiały rybak z Catanii, | i dostał się do niewoli

(459 km.). Stacya Villa San Giovanni. Miasteczko leży ponad najwęższem miejscem cieśniny (tylko 3 km. szerokości), w pięknem położeniu, ma dobry, zdrowy klimat. Stąd najkrótsza przeprawa do Messyny 4 razy dziennie w 35 minutach, I. klasa 110 c., II. 80 c., III. 50 c. Parowce mają połączenie z pociągami kolejowymi. — Wśród okolicy pokrytej bogatą wegetacyą południową, dojeżdżamy do (473 km.) stacyi Reggio.

XIII. Z Neapolu do Metaponto.

Koleją z Neapolu przez (166 km.) I godz. I. kl. 44 1. 80 c., II. 31 1. 35 c., Potenza w 5-9 godz. I. kl. 19 1. 30 III. 20 1. 15 c. — do (703 km.) Reggio c., II. kl. 13 1. 50 c., III. kl. 8 1. 70 c.— i (niema tu jednak bezpośredniego (273 km.) Metaponto w 8—15 godz. ; połączenia) I klasa 81 1. 55 c., II. kl. I. kl. 31 1. 70 c., II. 22 1. 20 c, III. 14 | 57 1. 10 c., III. kl. 36 1. 70 c. Pociągi

l.    30 c. — (386 km.) Brindisi w 1 W I pośpieszne 10% drożej.

Z Neapolu do Salerno (54 km.) patrz str. 385. Po Salerno piękny widok na góry i zatokę. — (73 km.). Stacya Battipaglia, gdzie się oddziela na prawo kolej do Paestum. (80 km.). Stacya Eboli (Alb. del Pastore), miasto ma 12423 mieszkańców. Piękny widok z zamku. W San Francesco w zakrystyi : Ukrzyżowanie, pendzla Roberta de Oderisio (z Neapolu). Mijamy z prawej strony Monte Alburno (1742

m. ), starożytny Alburnus, opiewany przez Wergiliusza. — (120 km.). Stacya Romagnano, mała mieścina (765 mieszkańców), ale ślicznie położona, gdyż tu łączą się trzy doliny górskie, obfitujące w winną latorośl, drzewa dębowe i oliwne. — (166 km.). Stacya Potenza. (Bufet kolejowy, Alb. Lombardo). Główne miasto prowincyi Basilicata, ma 16163 mieszkańców. W czasie trzęsienia ziemi w r. 1857 zostało ono prawie całkiem zburzone, później odbudowano je.

Po tej stacyi kolej idzie wzdłuż rzeki Basento, wpadającej do zatoki Tarentyjskiej. Malownicze krajobrazy, liczne tunele. Po wielu drobnych stacyach przybywamy do (273 km.) stacyi Metaponto (dobra restauracya kolejowa i pokoje tamże po 2 1.). Ważny punkt węzłowy dla pociągów do Reggio i Taranto. Na zachód od dworca średniowieczny zamek Torremare, 2 km. zaś na północny wschód znajdują się szczątki starożytnego Metapontion.

będziemy w dwóch godzinach do drugiej starogreckiej świątyni, także doryckiej, z której perystylu zachowało się jeszcze 15 kolumn wapiennych. Chłopi nazywają je le Tavole Paladine, twierdząc, że na kolumnach tych siedzieli naczelnicy Sara-cenów przy obiedzie. Świątynia ta pochodzi prawdopodobnie jeszcze z czasu przed I. zburzeniem miasta w r. 600 przed Chr. Wracać można wzdłuż rzeczki Bradano. Obok dworca małe muzeum znalezionych tu przedmiotów (kustosz Cos. Sam-pietro mieszka w sąsiedn. Baral-da).

Było to kwitnące miasto greckie, założone w roku 768 przed Chr., a po zburzeniu w r. 600 z Sybaris znów kolonizowane. Tu umarł w r.

497 przed Chr. 90-letni filozof Pitagoras. — Po bitwie pod Kannami oświadczyło się M. za Hannibalem, co spowodowało upadek jego. Dziś widzimy tu, jako resztki starożytnego miasta, szczątki doryckiej świątyni Apollina Lykeiosa z końca VI. w. przed Chr., zwane przez sąsiednich mieszkańców Chiesa di Sansone.

Kolumny są tu powleczone stiukiem.

Idąc za gościńcem w kierunku północnym i skręcając na prawo, przy-

Z Fogii przez Melfi do Potenzy.

Z Foggii prowadzi odnoga kolei przez Melfi do Potenzy, 119 km., 4³/₄—6 godz. I. kl. 13 1. 85 c., II. 9 1. 70 c., III. kl. 6 1. 25 c. Mijamy (18 km.) stacyę Ordona, starożytne Her-doniae z ruinami i (31 km.) Ascoli Satriano, gdzie Pyrrhus odniósł w r. 279 przed Chr. drugie swoje „zwycięstwo“ nad Rzymianami. — (39 km.). Stacya Candela, na brzegu apul-skiej równiny i Apeninów. — (50 km.) Stacya Rocchetta-Sant Antonio (dobry bufet). — (67 km.). Stacya Melfi. Miasto ma 14547 mieszkańców i leży na stożku lawy (630 mA oddzielonym od Monte Vulture. Zamek zbudowany przez Roberta Guiscarda, który Karol V. darował Andrzejowi Doria z tytułem książęcym, jest jeszcze własnością tej rodziny. Zajmująca wycieczka na Monte Vulture, duży wygasły wulkan

na końcu apulskiej równiny. — (84 km.). Stacya Forenza (starożytne Ferentum). — (90 km.). Stacya Castel Lagope-sole, miejscowość przezwana tak od zamku normandzkiego jeziorem (lago) di Pesole. — (101 km.). Stacya Pietra-galla. (Stąd wycieczka dyliżansem pocztowym w 4 godz. do Acerenzy, starożytnego Acheronzia). — (116 km.). Stacya Potenza Superiore i (119 km.) Potenza Inferiore, gdzie się kolej ta łączy ze szlakiem Neapol-Metaponto (patrz wyżej).

nad

XIV. Z Brindisi przez Taranto i Metaponto do Reggio.

Koleją z Brindisi do (70 km.) km.). Metaponto w 2i/4 do 2⁸/t go. Taranto w lł/2 godz. I. klasa 8 1. 15 dżin, I. klasa 13 1. 25 c., II. klasa 9 1-c., II. 5 1. 70 c., III. 3 1. 70 c. — (113 30 c., III. klasa 6 1.

(31 km.). Stacya Oria, starożytne Uria, niegdyś stolica Japygii, leży malowniczo na wzgórzu, skąd widok ku wschodowi na morze Adryatyckie i dzikie góry wapienne Albanii, ku zachodowi na zatokę Tarentyjską i okrągłe góry Kala-bryi. Średniowieczny zamek i piękna katedra. — (52 km.). Stacya Grottaglie (wiele pieczar z wykopaliskami przedhi-storycznemi). - (70 km.) Stacya Taranto. (Hotele: d*Europe; Aquila d’Oro; Dandolo). Powóz z dworca do miasta (10 minut) 50 c. Omnibus do piazza 15 c. Miasto to ma 60331 mieszkańców, leży na wyspie i połączone jest dwoma mostami z lądem stałym. Arsenał i doki imponują swoimi rozmiarami, gdyż Tarent jest dziś dużym portem wojennym i posiada najważniejsze warsztaty włoskiej marynarki.

Strabo opisuje urządzenia i potęgę Tarentu, a Horacy w odzie (II., 6 opiewa jego piękność i zalety. — W r. 927 zburzyli miasto Saracem a w r. 967 odbudował je Nikeforos Fokas, cesarz bizantyński. W roku 1301 zajął T. Filip, syn Karola II. Andegaweńskiego.

T. założyli w r. 701 przed Chr. spartańscy Parteńczycy pod Phalan-tosem, wkrótce zakwitło to miasto handlem i żeglugą. Także oświata stała tu wysoko, a sławny matematyk Archytas (400—365 przed Chr.), zwolennik Pitagorasa, był obywatelem i zwierzchnikiem tego miasta.

Idąc od wejścia do miasta przez piazza Fontana na prawo i wzdłuż via del Duomo, przybędziemy do kościoła San Domenico, starej budowli o jednej nawie, w formie greckiego krzyża, z pięknemi kolumnami, a z lewej strony z głębokiemi kaplicami. — Katedra San Cataldo, nazwana tak od biskupa San Cataldo, obecnego patrona miasta, irlandzkiego misyonarza z VI. lub VII. w., jest to stara bazylika, która wedle napisu odnowiona została za Sykstusa

V. w r. 1588 i później jeszcze różnym ulegała zmianom, mimo to jednak czyni imponujące wrażenie. Powała płaska w kasetony jest grubo pozłacana. Po ośm starych kolumn marmurowych o pięknych kapitelach i dwóch półfilarach, połączonych łukami, oddziela od siebie trzy nawy.

Przestronna kaplica na prawo | z ich książęcymi herbami i starym od chóru, poświęcona św. Ca- napisem. Pod katedrą odkopano tal do, jest bogato ozdobiona rze- w r. 1901 starochrześcijańską bazy-źbami i mozaiką, w niszach 10 posą- likę, której sklepienie dźwiga 14 dogów marmurowych. Srebrny posąg brze zachowanych kolumn granito-świętego. Obok wejścia do zakrystyi wych, przyczem znaleziono różne na prawo, płyta grobowa Filipa freski, starożytny sarkofag i Ii-z Tarentu, syna Karola II. Anjou czne odłamy starochrześcijańskich jego małżonki, Katarzyny Valois, rzeźb.

Pod koniec via Maggiore, obok kościoła Santissima Tri-nita, odkopano szczątki dwóch kolumn o kanelurach i sty-obatu (czyli podstawy kolumn), które, jak to wnosić można po ogromnych rozmiarach a wązkich odstępach kolumn, pochodzą z bardzo starej doryckiej świątyni, prawdopodobnie Pozejdonaz początku VI. w. przed Chr. — Ku wschodowi, gdzie tylko wązka odnoga morska oddziela wyspę z miastem od stałego lądu, wznosi się stary zamek, ozdobiony średniowiecznymi herbami, pięć okrągłych a dużych, połączonych murami wieżyc otacza jego fortyfikacye, pochodzące z X. w. Kanał 90 m. szeroki ciągnie się ku północy do Mare Piccolo i umożliwia przejazd największym okrętom wojennym. Most żelazny prowadzi do Borgo Nuovo, gdzie niegdyś się znajdowało stare miasto greckie T.

Przez via Archita dostajemy się do pięknego Giardino pubblico na piazza d’Archita. Tu po lewej str., pod nr. 10, nowe Museo Municipale (otw. w niedzielę i w czwartek od 9—1 godz., w innej porze należy się zwrócić do kustosza). Zawiera ono wazy grobowe z czasów przedgre-ckich, tudzież z czasów doryckiej kolonizacyi, nadto rzeźby, starożytne reliefy z wyobrażeniem walk lądowych i morskich, posążki, głowy marmurowe z czasów greckich, gemmy, wyroby z kości słoniowej, szkła i t. p.

Na tym samym placu wznosi się Palazzo degli Uffizi (1896) z biurami sądowemi, gminnemi i szkołami. Z tyłu piazza Venti Settembre, w pobliżu szpital, a w kierunkujdo

26

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

morza, gdzie dziś piazza Anfiteatro, widać było dawniej szczątki amfiteatru. Na północ od willi Beaumont-Bonelli, duże stosy muszli purpurowych, używanych w starożytności do farbowania sławnej wełny tarentyńskiej.

choroby muzyką i tańcem dało powód do t. zw. taranteli, tańca, który w XV.—XVII. w. stał się powszechnym w całych Włoszech południowych. W samej rzeczy jednak ukąszenie taranteli nie jest szkodliwsze od ukłucia pszczoły żądłem.

W okolicy T. znachodzi się tak zwana tarantula {tarantola, Lycosa tarantula), rodzaj pająka drapieżnego, 25—37 mm. długiego, którego ukąszenie dawniej uchodziło za jadowite i miało wywoływać pomieszanie zmysłów. Leczenie tej rzekomej

Kolej żelazna Taranto-Metaponto idzie przez równinę jednostajną i pustą, tu i ówdzie tylko widać pole uprawne (pszenicę), laski oliwne i folwarki (masserie). — (113 km.). Stacya Metaponto (patrz wyżej).

Szlak kolejowy Metaponto-Reggio (430 km., 16 do 16³/4 godz., I. klasa 49 1. 90 c., II. 34 I. 95 c., III. 22 1. 45 c.) przecina również okolicę jednostajną, wśród której się pasą liczne stada ciemnobrunatnych bawołów. (22 km.). Stacya Policoro. W pobliżu znajdowało się starogreckie Heraclea, założone w r. 432 przed Chr. przez Tarentyjczyków. Tu pobił Pyrrhus w r. 280 przed Chr. po raz pierwszy Rzymian. Obok sąsiedniego Luce znaleziono w r. 1753 sławne tablice bronzowe (dziś w muzeum w Neapolu). — (42 km.). Stacya Monte Giordano. Przed (50 km.) stacyą Roseto mijamy po lewej str. stary zamek nad brzegiem morza. — Po (75 km.) stacyi Torre Cerchiara oddala się kolej od morza. — (80 km.). Stacya Sibari (restauracya na dworcu i pokoje tamże), dawniej Buffaloria, nazwana tak od poblizkich ruin starożytnego Sybaris

wała tu jednak rozwiązłość i znie-wieściałość, która weszła w przysłowie, a w r. 510 przed Chr. zburzyli je do szczętu Krotoniaci.

O 2 godz. na południe leżało Thurii, osada Sybarytów, której ruiny znajdują się na północny wschód od dzisiejszego miasteczka Terranova. W r. 443 przed Chryst. otrzymało Th. kolonię z Aten, której członkiem był także sławny historyk Herodot. Po wojnie z Hannibalem Rzymianie skolonizowali sprzymierzone z nim Th. i zmienili nazwę jego na Copiae.

(24 km.). Tarsia, starożytne Ca-

Z Sibari prowadzi odnoga kolei do Cosenzy, 69 km. w 2—4 godz.,

I. klasa 8 1. 05 c., II. 5 1. 65 c., III. 3 1. 65 c. — (10 km.) Stacya Cassano, stąd 6 km. na północ miasteczko Cassano, 8526 mieszk., w malowni-czem i zdrowem położeniu. Na wzgórzu zamek z pięknym widokiem na doliny rzek Coscile i Crati (staroż. Krathis), w którego pobliżu wznosiło się sławne greckie Sybaris, założone w r. 720 przed Chr. przez Achejeżyków i Trezeńczyków z Ar-golidy. Potężne to miasto mogło postawić do walki z Krotoniatami 300,000 żołnierzy. Wkrótce zapano-prasia. — (52 km.) Stacya Acri-Bi- która tu zmarła podczas podróży.— signano. Ta ostatnia miejscowość Na piazza przed gmachem prefe-na miejscu starożytnego Besidae. ktury, pomnik na cześć powstańców Katedra" z pięknym portalem goty- ; kalabryjskich roku 1844, jak bracia ckim. — Mijamy sławną rzekę Bu- Bandiera i inni, z allegorycznym po-sento (Buxentius), w której łożysku i sągiem Wolności, dzieło Pacchoniego znalazł w roku 410 po Chr. wieczny z Bolonii z r. 1879. Przed południo-spoczynek mężny król Wizygotów wą stroną miasta: Nowy teatr, ALaryk i przybywamy do (69 km.) a przed nim posąg Italii. Trzęsienia Cosenzy (244m.) Hotele: Excelsior— ziemi zniszczyły prawie wszystkie Grande Alb. e Ristorante; Aquila średniowieczne budynki. — Kolej d’Oro; Centrale. Miasto liczy 20857 | idzie dalej do (78 km.) stacyi Pietra-mieszk., w starożytności było ono fitta.

Kalabrya jest widownią straszliwych trzęsień ziemi, które często się powtarzają i wyrządzają ogromne spustoszenia. Jedno z najgwałtowniejszych było w roku 1783, które zniszczyło prawie 400 miast i wsi, trwało ono 4 lata i objęło prze-

(Cosentia) warowną stolicą Bruttów, dziś jest głównem miastem prowin-cyi Cosenzy. Zamek średniowieczny (385 m.) przez trzęsienie ziemi znacznie uszkodzony . Kościół katedralny w r. 1750 odnowiony, fasadę restaurowano w r. 1831. Wewnątrz grób Ludwika III. Anjou (t tu na febrę , strzeń około 60 mil kwadr. Także w r. 1434) i pomnik Izabelli ara- i w r. 1905 wyrządziło trzęsienie gońskiej, małżonki Filipa Śmiałego, | ziemi tutaj znaczne szkody.

Dalszy ciąg głównego szlaku z Brindisi do Reggio

(94 km.). Stacya Corigliano. Miasto otacza gęsty gaj oliwny, stąd nazwa jego grecka Korion elaion. Piękny zamek feudalny. — (106 km.). Stacya Rossano. Miasto to (13354 mieszkańców) jest miejscem urodzenia św. Nilusa, członka zakonu greckich Bazylianów i wielce poważanego pustelnika. Z 14 kościołów wymienimy bizantyński San Pietro. W bibliotece arcybiskupiej sławny rękopis ewangelii św. Marka i Mateusza, na purpurowym pergaminie, prawdopodobnie z Aleksandryi z VI. w. (z illustracyami).

Po (117 km.) stacyi Mirto Crosia zbliżamy się znów do morza. — (137 km.). Stacya Cariati. I znów ukazują się góry i plantacye oliwne. — (147 km.). Stacya Crucoli, miejscowość ze starem zamczyskiem. Następuje przylądek Punta deir Alice z latarnią morską (w starożytności zwał się Crimisa i wznosiła się tu świątynia Apollina). —(176 km.). Stacya Strongoli.

Miejscowość o 5 km. oddalona j które wedle podania miał założyć ma 4122 mieszkańców i leży na gó- ! Filoktet. Stawiało ono niegdyś roz-rze (341 m.). Jest to starożytna Poe- j paczliwy opór Hannibalowi. Niektóre telia, bardzo dawne greckie miasto, | ruiny jeszcze się zachowały.

Kolej oddala się nieco od morza i przecina łąki i pastwiska. Mijamy rzekę Niet o (staroż. Neaethos) i Esaro (Aesarus), strumień pokryty chwastami, w okolicy nawie-

26*

dzanej malaryą. — (192 km.). Stacya Cotrone (Hotel i trat-toria Concordia). Miasto to portowe ma 9545 mieszk. i leży na wzgórzu wrzynającem się w morze. Ma ciasne ulice, ale się podnosi i rozwija. Między dworcem a miastem z lewej str. duże magazyny dla płodów krajowych, które tu ładują. W r. 1790 założono dla portu dwie nowe groble i dwie latarnie morskie. Ze starego zamka, rozszerzonego za czasów Karola V., piękny widok. Pozwolenia wstępu udziela oficer, pozwolenia wejścia na wieżę prefekt.

Kroton założył i wychodźcy achej- skiej, na Capo della Colonna, sta-scy w r. 710 przed Chr. Miasto to rożytnem promontorium Lacinium, podniosło się wkrótce do wielkiej sterczy samotnie nad morzem 8Va potęgi i współzawodniczyło z po- m. wysoka, dorycka kolumna blizkiem Sybaris. W wojnie między z kanelurami, na fundamencie z ka-temisąsiedniemi miastami, pokonali mieni ciosowych. Jest to jedyny zahartowani i wyćwiczeni w szko- szczątek sławnej, prastarej świątyni łach zapaśniczych Krotoniaci prze- Hery, która tak dalece była powa-ważające siły Sybarytów. Tu bawił żana, że kult tej bogini przyjęty zo-sławny filozof Pitagoras z Samos stał przez wszystkie ludy sąsiednie, i założył stowarzyszenie polityczno- a później także i przez Rzymian, religijne, które jeszcze za jego życia j jako kult Junony Lacinia. Drogę do rozszerzyło się po znaczniejszych j tej kolumny najlepiej odbyć w barce miastach Wielkiej Grecyi. Pobici ; (dwóch wioślarzy 6 1.), gdyż przy-przez Lokrów nad Sagras, ulegli ; stęp lądem (2V2 g.) bardzo uciążliwy, później Krotończycy napadom Dyo- Okolica obfituje w lukrecyę (li-nizyusza (388 przed Chr.), Agatoklesa quiritia), która lubi gliniastą ziemię (299 przed Chr.) i Pyrrhusa. Za pa- równin Kalabryi i Sycylii. Mieszkań-nowania rzymskiego K. nie miał cy wyciskają sok lukrecyi, sama już żadnego znaczenia.    przestrzeń tylko od Catanzaro do

12 km. na połudn. wschód, na Cassano dostarcza rocznie 400 cent. wschodnim krańcu zatoki Tarentyj- tego soku.

Dalszy ciąg linii kolejowej. Po Cotrone przejeżdża kolej przez 2³/₄ km. długi tunel Galleria di Cutro. — (209 km.). Stacya Cutro, małe miasteczko górskie. — (252 km.). Stacya Catanzaro Marina. Stąd odnoga kolei do Catanzaro Sala (str. 396). — Przejeżdżamy przez rzekę Corace i mijamy po pr. str. duży, 47 m. długi, zniszczony kościół romański, o szerokiej nawie poprzecznej, trzech absydach i jeszcze dobrze zachowanych murach ; sam jeden, gdyby cudem, ostał się on z miasta, do którego należał. — (258 km.). Stacya Squillace. Miasteczko ma 3122 mieszk., leży 8 km. od zatoki morskiej na samotnem wzgórzu (344 m.) i jest z kolei widzialne.

Squillace jest to starożytne Sky- 468 po Chr. Cassiodor, tajny pisarz Jakion, założone przez Ateńczyka Teodoryka i pierwszy urzędnik w pań-Mnestheosa, które Wergiliusz nazy- stwie Ostrogotów, który na starość wa Scyllaceum. Tu urodził się w r. j osiadł w założonym przez siebie obok Squillace klasztorze Vivarese, i mi i zmarł, licząc95 lat. — Z przedgó-gdzie się zajmował pracami naukowe- ! rza Stilliti piękny widok na morze.

starego klasztoru rycerzy rodyjskich. Riace.

(298 km.). Stacya Monosterace-Stilo, wioska z ruinami

(305 km.). Stacya

10 km. na prawo ku lądowi od wiózł uciekającego cesarza do Rossa przylądka Stilo, leży miasto Śtilo, ma- no.Gdyby przylepiony do skałyConso-jące 3177 mieszk. Tutaj padło w r. 982 lino, wznosi się ponad miastem mały za Ottona II. 4000 Niemców pod sza- kościół z cegieł, w stylu bizant., w for-blami Saracenów, a grecki okręt za- mie krzyża greckiego, La Cattolica.

Mijamy wzdłuż wybrzeża Rio Allaro, ma to być starożytny Sagras, między Kaulon a Lokri, sławny z klęski Krotoniatów (patrz wyżej str. 404). — (312 km.). Stacya Caulonia. Miasto (9 km. na półn. zachód) ma 9152 mieszk. Jest to starożytna Caulonia, osada Achejczyków. Dyoni-zyusz, książę Syrakuz, zdobył ją w r. 365 przed Chr. i podarował Lokrom, a mieszkańców przesiedlił do Syrakuz Odbudowane, podupadło miasto po raz drugi za Pyrrhusa. — (335 km.). Stacya Gerace. Schludne to miasto ma 10572 mieszkańców i leży 9 km. od morza, w wspaniałej okolicy, w pobliżu miejsca, gdzie się niegdyś wznosiło Lokri, jedna z najdawniejszych osad greckich w Italii, założona przez ozolskich Lokrów w r. 683 przed Chr.

Sławny prawodawca Zaleukus j swobody i własne ustawy. Mimo to nadał miastu temu w r. 664 ustrój podupadło ono później, na równi demokratyczny. Rozwój swój i po- z sąsiedniemi miastami. W roku tęgę zawdzięczało ono przychylno- 1889 *4 1890 odkopano obok Torre ści Dyonizyusza, księcia Syrakuz, di Gerace szczątki świątyni z V. którego żona pochodziła z L. Także wieku przed Chrystusem w stylu i Rzymianie pozostawili mu pewne jońskim.

Miasto Gerace zawiera kilka pięknych kościołów, zwłaszcza katedrą (Assunta) z r. 1054, która się zawaliła podczas trzęsienia ziemi w r. 1783, ale odbudowana, zdradza jeszcze dawny styl romański, 20 olbrzymich kolumn granitowych i marmurowych, które łukami swymi przedzielają nawy, pochodzi ze świątyń starożytnego Lokri. — San Francesco z r. 1252 ma piękny portal gotycki. Kaplicą Santa Maria di Gesu zbudowano w r. 1449; piękne ołtarze marmurowe.

(368 km.). Stacya Brancaleone. — Kolej okrąża¹¹ południowy koniec Kalabryi, Capo Spartivento (stacya374 km.), stąd pierwszy raz widać dobrze Etnę. — (390 km.). Stacya Amendolea, mała ta i uboga wioska ma być miejscem ro-dzinpem Praksytelesa. — (400 km.). Stacya Melito, najbardziej na południe wysunięty punkt kontynentu włoskiego, gdzie Garibaldi dwukrotnie wylądował, w r. 1860 i 1862.— Mijamy Capo dell’ Armi, starożytny przylądek Leukopetra, gdzie Cycero wylądował w r. 44 przed Chr., po zamordowaniu Cezara. — (419 km.). Stacya Peliaro. Obok Capo Pellaro zbliżają się góry do morza, widać tu pola uprawne obok drzew owocowych. — (430 km.). Stacya Reggio. Pociągi pośpieszne stają obok stacyi Centrale (zwykłe także obok stacyi Succursale) i jadą później do stacyi Porto, skąd się odbywa przeprawa do Messyny.

Hotele : Albergo Centrale, Corso szyny żelazne, na które się wtacza Garibaldi 8; Hotel Vittoria tamże, wagony ciężarowe, poczem statek nr. 309; Caprera, tamże 62. — Café przewozi te wagony na brzeg prze-Spinelli, kawiarnia. — Taryfa doro- ciwny. Obecnie zamierzają także żek: za jazdę 50 c., w nocy 1 1. 20 c. wagony osobowe w ten sam sposób Za godzinę jazdy 1 1. 50 c., nocą 2 1. przeprawiać na drugi brzeg, tak, iż 20 c. — Parowce odchodzą do Mes- podróżujący kosztownymi expresami syny 3 i 4 razy dziennie, jazda trwa mieszkańcy Północy, będą mogli godzinę, 1. klasa 1 1. 75 c., II. kl. 1 1. z Wiednia, Berlina i Petersburga, bez 25 c., III. 80 c — Pociągi pospieszne wysiadania z wagonu, przybyć do Pa-mają bezpośrednie połączenie z Mes- lermo, stolicy Sycylii. Także i z Villa syną za pomocą t. zw. ferry-boats San Giovanni mają odchodzić takie tj. szerokich i wytrzymałych statków ferry-boats do Messyny (patrz. str. 398) parowych, mających na pokładzie Urząd pocztowy w ratuszu.

Reggio di Calabria, stolica prowincyi, ma 44569 mieszkańców i leży wśród prześlicznego ogrodu, którego balsamiczną wonią przepełniona jest cała atmosfera. W starożytności zwało się miasto to Rhegium i było pierwotnie kolonią eubejską. W r. 723 przed Chr. zaludnili je uciekający Messeńczycy i doszło ono wkrótce do wielkiej potęgi, ale musiało prowadzić uciążliwe wojny. W r. 387 przed Chr. zdobył je i zburzył Dyonizyusz I., książę Syrakuz, w r. 270 przed Chr. Rzymianie. Ten sam los spotkał miasto w r. 549 po Chr. od króla Gotów Totilasa, w r. 918 od Sara-cenów, 1005 od Pizańczyków, 1060 od Roberta Guiscarda, 1552 i 1597 od Turków. Po r. 1783 na nowo odbudowane, ma R. piękne szerokie ulice i wspaniałe wille.

Od dworca, przed którym widnieje pomnik Garibaldego, przybywamy w kilku minutach do miasta, tu na lewo Giar-dino Umberto /. z obserwatoryum meteorologicznem. Wspaniały widok na Messynę, góry, morze i Etnę. Na Corso Garibaldi z prawej strony kościół katedralny, na fryzie ponad trzema portalami cytat z Dziejów Apostolskich (XXVIII., 13) : „A stamtąd płynąc kołem, przybyliśmy do Regium“. Jest to okazała budowa filarowa z XVII. w., z prześliczną cappella del Sacramento (na lewo od chóru) i kilku grobowcami. - - Strada delle Caserme prowadzi do miejsca nad morzem, gdzie odkopano zakład kąpielowy z czasów greckich i rzymskich z przyrządem do ogrzewania i posadzką mozaikową. Obok Museo Civico zawiera terrakoty, wazy, lampy, małe bronzy, monety, napisy, fragmenty architektoniczne i t p. (otwarte od 8—12). — Na piazza Vittorio Emanuele marmurowy pomnik Italii.

Wycieczki z Reggio: Na Aspro- j (strona 397). — Na Monte Elia (stro-monte (patrz str. 398). — Do Sciili | na 397).

XV. Z Neapolu morzem do Sycylii.

nionego towarzystwa odchodzą w poniedziałek, wieczór, w środę " i sobotę po południu z Neapolu (wtorek wieczór., środę, czwartek i niedzielę wracają z Messyny) bywają w 12 godz. do Messyny za 35 1. 50 c., 5 1. płaci się osobno za wikt.

przy-

I. Do Palermo. Parowce towarzystwa Navigazione Generale Ita-liana (biuro w Neapolu, via Nicola Amore 16; w Palermo, Corso Vittorio Emanuele 96) odbywają codziennie w 11V4 godz. drogę z Neapolu do Palermo za 341. 70 c. (bez wiktu).

U. Do Messyny. Parowce wymie

y,nl«ßif)9ii33f fôioàoH

-wodoi§ uąflirt i (inöfb bo ow91 ßn) otomsmac hfe vr bßn ß02[9im ob ixbßwoiq arrnsgßO 3lteb ßbßitg -9ig WÖ3BX9 s    fcüUas, oi r.qc. :

pjlxbßaoq i ßinßwasigo ob rnab^xiyrtq x fohternvxi ’yxßw v^otoiaî ßT i//GX oVmt) cmuN\ ?l o $ö -pwc ; - 6î^9îidDiB vtayrnj ;;tî /(aiqßn fyi9ri0fn fYxno*id otßrn rvqrnc < o ù / . \iEiq ■ ' .(Sl ■ -8 bc *jntr* j) .q '    • nx:m

.ü\ö1\ tfinmoq ywoiunnßfn tlaumim

■ ■'■in ßlül sfnoM bM. — .{ÏQI isnou?.

OiqgA fi’Z    S

iU^i(2 ob mssiom ufoqedld X .VX

-Ott ■■• . ' •"•.    • r >.'•}•■ -, •    •:■:;'?<• ! -ß ■ • ■ .    •/'

~o i pbcni H    AMttistoViiv -\J1\    ^r.füU^V-

uloqr^W x uinbuloq oq ?iod stoai/ ßiv «uiüqßs/ v/ oi -sin i >temwx;> ,?bov. ..ibxaoi.• >\v -o»iV    „noid v •

£x or

• |5[ßo«TW »teixt r^^ ijiis A /dbo iàÇ fai ' ;

vnxmM ftb .xbûâ Sî w pißw^d «tomsV/: x ' jgoib .xbo;. ‘ tdoao pia toßtq .! c 01 :    uMîw s*d) 0 AK ßS: *VT

.tjliw -sirn^waowo : r:'. .{fl^

ft

S-

13

SYCYLIA.

Podziałkai: 1100 000

jg—

_¹⁰

Wschodnia, odległość 14 od Greenwich

II

Kilometry (11 l, 3 -1 °)

Włosku® mile (60=1°)

—...........g-o ścirlce

Jfazny głÓTOrych miast prowincytmainych podkreślona scy podwójnie, głównych miast okręgowych pojedynczo-Wysokość w metrctcłis.

Kolęje

\V

■m

Wmii

11él

Jp§|pik4^hnL

m-y 4

■P^P^

iUPS^^

Paréo

*nh

iF 41

*5V«y/«4j

%!

hm

g§

mmmmm

BS—

if

ly^KÂÎP ■■KSssäiäSBr™^ ' '

mrh. -M *.rS»x 7. s    a t kć-ruArh¹

PBaa

■;"2S

iP^caL

:K

«*??«

il

'aVratp^2,V<!Öto    / 'Z l/onfdWàttv L&üfc&r.

■^teß.....4î/fpâ Ez^tes: -

•<>

:\ «

-F J 'lj

* ii fc-

r crot

WtrM

yM.

mmßmSi

■-•R oKffcm Wmfmä&atM^I

Ÿ\

*Pi

;°

"y .'<7

37

y/

fl

13

cxæWa, jyy₀rz<i â(ü/m Motta ⁽'»>àdifrym-aMl:

w«,;    • i^rrqJr"'"

^ES(S&¥>T-^ :v

«*^>V Tri"ïn

H <it/Æ

i7^"lufiVw ?

Kf3à

!    - .r^i‘hł-.'PavWłu'.7

sgnpâ

yiupry^àtyyy;_

NW:/r^Mlum VJ fc Jfi

P /:

..

mm

If

j)i/f

/’O/f

Ut

D-L 0 /i

mm,

\it

«s

C°./F

ló/śavojóx

⁷^A.

'Y    W. ' /y''^^^TV^ntnllulriJntQ-i/ / e& ^

yt j-    S

< jffi&tâTossS.rnteeh^^S^

_'tâtymMiük f ) Wwfà&miïo

^ '•-^CIpR>Ateu^r

ko

.....

^ 4 ysü^amu

§Ur* fejê- : Q,,'/^

^ nr ‘T VzJtètSffîLlt/L

m

®l

' lW\

tle

mËÈm

vr' i

SŚj

ÎSNV

fz

i

JM AL T A

Podziałkal: 1000000

gg!^l8Bil^rtli

^\V

Tm

~Sotarin

TxV

14

WÆ

■xßSk

’0mk

a»

wÊmÊmSi

iâtss

,tri<Î

xssïh

ks

37

■/ tjkj/ModicaSN

yy

). PoïzUitSy l

ii

La

i';

(7

^n&ÿf

WÊÊ^mÊM

m

15^

■1

mm^

i-

vwwP⁹

l* tnionaia^

îy«o₃#

• t

CZĘŚĆ II.

PRZEWODNIK PO SYCYLII.

r

>

-

00

s

Uwagi ogólne.

Pora i plan podróży i rozkład czasu. Najpiękniejszą porą do podróży po Sycylii jest kwiecień i maj, do wspinania się na Etnę lipiec i sierpień. We wrześniu rozpoczyna się okres deszczów jesiennych, po pierwszych deszczach jednak, tudzież w październiku można również przyjemnie po Sycylii podróż odbywać. Także i w styczniu jest tu nieraz pogoda pomyślna, a wegetacya bujna jaśnieje w tym miesiącu najpiękniejszemi barwami, dni jednakowoż są wtedy za krótkie. Luty i marzec są zimne i burzliwe. Największa część podróżnych przybywa do Sycylii na wiosnę i musi wobec tego rezygnować z wstępowania na szczyt Etny. — Z kontynentu włoskiego można się dostać do Sycylii dwojaką drogą: parowcem z Neapolu (lub z Genui) do Palermo lub Messyny (patrz wyżej str. 407) albo też koleją z Neapolu do Villa San Giovanni albo do Reggio w Kalabryi, poczerń następuje krótka przeprawa statkiem zwanym ferry-boat przez cieśninę Messyńską do Messyny (patrz wyżej str. 406). Większość podróżnych obiera jednak drogę morską z Neapolu do Palermo. Na zwiedzenie najważniejszych miejscowości w Sycylii należy przeznaczyć przynajmniej 24 dni, którebyśmy radzili w następujący sposób rozdzielić: na Palermo z okolicą 5 dni; na Segesta, Selinunt, Marsala, Monte San Giuliano (a z Trapani parowcem do Palermo) 5 dni ; na Termini, Cefalu, Girgenti 3 dni ; na Grotte, Cal-tanisetta, Castrogiovanni do Catanii 2 dni ; na Catanię i wstąpienie na szczyt Etny Z dni; na Syrakuzy, Taorminę, Messynę i okolicę 6 dni.

Hotele w dużych miastach i wogóle w miejscowościach, odwiedzanych licznie przez obcych, są urządzone w sposób kosmopolityczny i mogą zaspokoić najwybredniejsze wymagania, w małych miastach natomiast, zwłaszcza tych, które nie leżą przy głównych drogach, są to prymitywne lokandy z nędznym wiktem, dlatego należy się w razie wycieczki w te strony zaopatrzyć w prowiant na drogę.

Restauracye (trattorie) są przeważnie tanie i można w nich znaleźć zazwyczaj dobry wikt i wyborne wino.

Kilka słów o Sycylii i jej mieszkańcach.

Sycylia (Sicilia, po grecku Sikelia i Trinacria), największa i najbogatsza wyspa morza Śródziemnego, tworzy niejako przejście z Włoch do Afryki. Powierzchnia jej wynosi 25.738 km.p, obwód 759 km. i ma ona 3,529.266 mieszkańców. Podzielona jest na siedm prefektur: Palermo, Caltanisetta, Catania, Girgenti, Messy na, Syrakuzy i Tra-pani. Liczba miast jest tu stosunkowo większa, aniżeli na półwyspie włoskim, albowiem mieszkańcy, narażeni na liczne najazdy i walki z korsarzami, zmuszeni byli do wznoszenia warownych miast w okolicach, gdzie pod innymi warunkami byłyby jedynie powstały wioski lub nieznaczne miasteczka. Śtolicą wyspy jest Palermo.

Charakter ludności pozostaje spryt i rozsądek, powagę i ponurą w związku z dziejami Sycylii. We dumę. Kobiety wiodą życie samotne, wschodniej połowie znać jeszcze po ; Sycylijczyk jest prędki i popędliwy, części żywioł grecki, w zachodniej I jak wogóle każdy południowiec, zaś i południowo-zachodniej semi- i rzadko jednak zdarza się, by kto cki (fenicko-kartagiński) i arabski, j z obcych doznał jakiej przykrości obok tego także charakterysty- ¹ od krajowca. Uczynki gwałtowne, czne rysy Normanów i Hiszpa- ! jakie się niekiedy zdarzają, są skie-nów. Mieszkańcy Sycylii są łago- ; rowane wyłącznie przeciw innym dnego usposobienia, trzeźwi i umiar- krajowcom i albo wynikają ze szcze-kowani w sposobie życia, uprzejmi j gólnych pobudek osobistych, za-i uczynni, zwłaszcza dla obcych (fo- zdrości, zemsty (vendetta) albo też restieri) i starają się im wszelkimi ! oparte są na tle niezdrowych sto-sposobami uprzyjemnić pobyt na i sunków społeczno-agrarnych i zwra-wyspie, którą ponad wszystko mi- j cają się przeciw większym właści-łują. Z dobrocią serca łączą oni ! cielom ziemskim.

Pod względem bezpieczeństwa publicznego Sycylia nie różni się niczem od cywilizowanych krajów europejskich. Bryganci sycylijscy należą do históryi. Turysta pieszy, który samotnie odwiedza ustronne ruiny świątyń starogreckich, czuje się w Sycylii tak samo bezpieczny, jak gdzie indziej we Włoszech. Nawet kobiety mogą się same wydalać bezpiecznie z domu i wracać wieczorem do domu i nie są narażone na żadne nieprzyjemności, owszem wieśniacy i mieszczanie okazują im jak największe uszanowanie i udzielają chętnie wyjaśnień. Mafii jednak nie zdołały jeszcze władze mimo wszelkich natężeń zupełnie wytępić.

Dziwnie wygląda wieśniak w po- ! pominających już nieco Afrykanina, łudniowej Sycylii, z twarzą opaloną j Odziany jest w krótki, niebieski pła-od słońca i wiatrów, o rysach przy- j szczyk z kapuzą, głowę zaś ma ob-

wiązaną białą lub czerwoną chustką I sta zamiana samogłosek e na i, o płócienną, pod którą się kryje pra- : na u, zwłaszcza w końcówkach, przez wie niewidzialna czapka z daszkiem, co mowa staje się jednostajniejszą, W stroju tym jedzie na ośle lub mu- b zastępuje się często przez w, 11 le, pędząc przed sobą stado kóz j i tt przed dd, nd przez nn, p i q na i owiec. Osły, muły, kozy i owce początku wyrazu zamieniają się stanowią dobytek przeciętnego wło- w ch. Jest to prawie zupełnie odrę-ścianina w Sycylii. Konie posiadają ; bna mowa i potrzeba pewnego cza-tylko bogaci gospodarze, krowy zaś ! su, by ucho przybysza się z nią wogóle należą do największych rząd- j oswoiło. Posiada ona swoją własną kości na tej wyspie.    literaturę ludową, mianowicie wielki

Pewne trudności sprawia podró- zasób pieśni ludowych, pełnych żnemu w Sycylii tamtejsze narze- głębokiego uczucia, które wieśniacy cze, którem się posługuje nie tylko | i pasterze śpiewają przy dźwięku lud, ale także i warstwy wykształ- mandoliny lub gitary. Sycylia ma cone. Jest to dziwny dyalekt, pełen również wybornych im pro wiz a-spółgłosek syczących, w którym torów. Najznakomitszym poetą znać ślady języka greckiego, arab- ludowym w Sycylii był Pietro Falskiego i hiszpańskiego. Oryginał- lone z Palermo, który umarł w ro-nemi jego właściwościami są: czę- ku 1670.

Klimat Sycylii znamionują suche lato i obfite deszcze zimowe, czas suchy trwa od maja do września i zaczyna się wtedy, gdy północno wschodnie wiatry zyskały przewagę nad południowo zachodnimi. Lato następuje tu bezpośrednio po zimie. Sycylia ze swym łagodnym klimatem, swoimi czarownymi krajobrazami, bogactwem przyrody i pełnymi uroku zabytkami wielkiej przeszłości, nadaje się wybornie, jako miejsce pobytu przez zimę dla osób chorowitych, szukających wypoczynku i pokrzepienia. Najlepsze sta-cye klimatyczne są Palermo, Catania, Taormina i Syrakuzy, gdzie w zimie temperatura nie spada poniżej 2° Celsiusa, a w lecie wiatry morskie łagodzą upały. Miasta te są najchętniej odwiedzane przez Anglików i Amerykanów, których o brak praktycznej rozwagi w wyborze posądzać nie można. Najbardziej odwiedzane miejsca kąpielowe (o zdrojach siarczanych) są: Acireale, Termini i Sciacca.

Pogląd historyczny.

Sykanowie, Sykelowie, Fenicyanie i Elimowie. Po mitycznych mieszkańcach Sycylii (np. Cyklopach i Lestrygonach na wybrzeżu wscho-dniem) i po przedhistorycznych ludach epoki kamiennej, nastąpili Ibe-rowie i Sykanowie, którzy dłuższy czas mieszkali rozrzuceni po całej wyspie, aż gwałtowne wybuchy Etny i przybycie Sykelów z Italii wyparły ich ku wybrzeżu zachodniemu. Sy-

kelowie spowinowaceni z Rzymianami, o których już Homer wspomina w „Odyssei“, jako o han: dlarzach niewolników, zamieszkali w środkowej części wyspy. — Do tych dawnych mieszkańców Sycylii przybyli już wcześnie na swych statkach żaglowych Fenicyanie i założyli tu między XI. a IX. w. przed Chr. osady, oni pierwsi wprowadzili tu handel i przemysł i rozwinęli

kulturę drzew owocowych. Ze wzglę- tagińską, z którą żywioł grecki w Sy-dów handlowych obsadzili oni są- cylii zmuszony jest prowadzić dłu-siednie małe wyspy, później zaś, za- gie wojny. W roku 491 objął grecki grożeni przez Hellenów, warowne wódz Gelon władzę w terytoryum miejsca Motye (na północ od Mar- Geli, a w r. 485 także i w Syraku-sali), Solöis i Panormos (Palermo) zach, a utworzywszy silne wojsko i mieszkali tedy w sąsiedztwie Eli- lądowe i potężną flotę, rozszerzył mów, którzy wedle podania mieli swe panowanie aż do Himery. Tam-pochodzić od Trojan, w rzeczywi- tejszy tyran Terillos zawezwał na stości jednak prawdopodobnie byli pomoc Kartagińczyków, Gelon je-pochodzenia semickiego.    dnak i teść jego Theron, władca

roz-

Hellenowie czyli Grecy i Kar- miasta Akragas, odnieśli nad nimi tagińczycy. Hellenom zawdzięcza w r. 481 świetne zwycięstwo pod Sycylia swoje wielkie znaczenie na Himerą. Od tego czasu zaczyna się polu kultury i cywilizacyi. Zakłada- właściwy rozwój greckiej Sycylii, nie greckich osad na wyspie poczy- kwitną w niej sztuki i nauki i po-na się dopiero w VIII. w. przed Chr. wstają wspaniałe pomniki prawdzi-Dwa najważniejsze miasta handlowe wie helleńskiego ducha. Śyrakuzy Greków, jońska Chalcyda na Eubei i Akragas stają się pod panowaniem i dorycki Korynt, założyły pierwsze Hierona I., brata Gelona, wielkiemi rzeczywiste osady w Sycylii. Wy- i kwitnącemi miastami. Poeci tej chodźcy z Koryntu założyli Syraku- miary, jak Pindar i Eschyl, opie-zy, a wychodźcy z również doryckiej wali zasługi Hierona, który opieko-Megary w roku 728 miasto Megara wał się poezyą i naukami. Prócz Hyblaia. Z Chalcydy założono w r. tych dwóch poetów, przybyli w V w. 735 przed Chr. Naxos, które utwo- przed Chr. do Sycylii greccy lirycy rzyło znów w r. 729 przed Chr. osa- Symonides i Bakchylides, komedyo-dy Leontinoi i Katanę (Katania), pisarz Epicharmos, Sofron i genialny W tymże samym mniej więcej cza- Empedokles, filozof, poeta, lekarz, sie powstała osada (również joń- badacz przyrody i polityk w jednej ska) Zankle (Messina). Były to osobie. Do tej epoki należą też sy-cztery główne filary jońskiego ży- cylijscy twórcy retoryki, Korax, Ti-wiołu w Sycylii. Na południowym sias i sławny Gorgiasz z Leontinoi. wschodzie i na wybrzeżu południo- Wspaniałe świątynie powstają w Se-wem panował natomiast szczep do- linus, Akragas, Segesta, Gela i Hi-rycki. W r. 689 przed Chr. założyli mera, a helleńska cywilizacya Rodyjczycy Gela (Terranova), w r. szerzą się po całej wyspie. — Po 664 wychodźcy z Syrakuz Akrai, w r. wygnaniu tyranów zyskują miasta 628 powstaje osada Megary Selinus, doryckie przewagę nad jońskiemi, w r. 581 osada Geli Akragas (Gir- co jednakże nie powstrzymuje dal-genti). Także Kasmenai (Ścieli) w r. szego rozwoju rolnictwa, handlu, 644 i Kamarina (599), założone przez przemysłu, sztuk i nauk. mieszkańców Syrakuz, były miasta- Miasta Sykelów połączył w roku mi doryckiemi. Mieszkańcy miast 453 Duketios w jeden związek, zbu-Zankle i Śyrakuzy założyli w r. 648 dował nowe miasto związkowe nad wspólnie Himerę. Ostatnia grecka jeziorem Palike (Lago Naftia), zwa-osada powstała w r. 580 na Lipari. ne Palike i uderzył na Greków, Zachód Sycylii pozostał w posiada- chcąc ich wyprzeć z wyspy, został niu Semitow, środek wyspy żarnie- jednak pod Nomai pobity. — Coraz szkiwali dalej Sikelowie. — Fenicya- gwałtowniejsze atoli dążenie żywio-nie, zagrożeni przez osady helleń- łu doryckiego do przewagi wywoła-skie, zawezwali na pomoc Elimów ło wkrótce krwawe zatargi miast i spowinowaconych z nimi Karta- helleńskich między sobą. I tak Sy-gińczyków i pokonali Greków. Dla- rakuzy wszczęły wojnę z miastem tego już w VI. w. stają się Motye, Leontinoi, które połączyło się znów Solöis i Panormos prowincyą kar- z miastami jońskiemi i zawezwało

na pomoc Ateńczyków. Flota ateńska pośpieszyła do Sycylii, by zdobyć Syrakuzy, poniosła jednak w r. 413 klęskę. W cztery lata później nastąpił najazd Kartagińczyków, który wyrządził w Sycylii ogromne spustoszenia. Zawezwani na pomoc przez mieszkańców Segesty przeciw miastu Selinus, przybyli oni, by pomścić krwawo klęskę pod Himerą rozszerzyć swe panowanie. Selinus, Himera, Akragas, Gela i Kamarina dostały się wkrótce w ich ręce. Ty-an Syrakuz Dyonizyusz I., który panował od r. 406, bronił się mężnie w murach tego miasta, ale przede-wszystkiem straszliwa malarya sprawiła, że Kartagińczycy dwukrotnie odstąpili od oblężenia. W latach 383, 379, 368 odpierał on skutecznie ich najazdy, a mądr^ swą polityką uczynił Syrakuzy znów najpotężniejszem miastem Sycylii, które wywierało nawet wpływ na stosunki w Grecyi. Tymoleon z Koryntu pobił w r. 340 Kartagińczyków nad rzeką Krimis-sos i wygnał ich także z innych miast Sycylii. Okrutny tyran i awanturnik Agatokles, którego lud obrał w r. 317 nieograniczonym władcą (317—289), potrafił utrzymać się przy władzy wobec wrogów zewnętrznych i wewnętrznych. Kartagińczyków zmusił do odwrotu świetną wyprawą do Afryki, wewnętrznych zaś wrogów pokonał siłą i podstępem, a w r. 305 przybrał tytuł króla. Zięć jego Pyrrhus, który przybył w r. 278 do Sycylii, zdołał wprawdzie wydrzeć wyspę tę Kartagińczykom (oprócz Lilybaeum), po trzech latach powrócił jednak do Italii.

Rzymianie. W Messynie usadowili się Mamertynowie czyli mężowie Marsa, żołdacy kampańscy, którzy pozostawali pierwej w służbie Agatoklesa i założyli tamże trzecie państwo w Sycylii, niezawisłe od Syrakuz i Kartaginy. Hieron II., który w r. 274 przed Chr. objął rządy w Syrakuzach, wyruszył przeciw nim i obiegł Messynę. Oblężeni zawezwali na pomoc Rzymian, którzy w r. 264 pojawiają się po raz pierwszy w Sycylii. Po I. wojnie punickiej (264—241) upada potęga Kartagińczyków i państw greckich w Sycylii, a wyłącznymi panami jej stają się Rzymianie. Hieron jednak, który od r. 263 był najwierniejszym sprzymierzeńcem Rzymian na wyspie, utrzymał się przy swej władzy. W r. 216 zmarł on, licząc więcej, aniżeli 90 lat. Jego łagodnym i roztropnym rządom zawdzięczały Syrakuzy nową epokę rozkwitu; za jego czasów żyli tu sławny matematyk Archime-des (urodź, w r. 287) i poeta Teokryt, który w sielankach swych przedstawia pełne naiwnej prostoty życie pasterzy sycylijskich. Gdy następcy Hierona wystąpili wrogo przeciw Rzymianom, zdobył Marcellus Le-ontinoi i Syrakuzy (w r. 212). W r. 210 zajęli Rzymianie zdradą Agry-gent i cała Sycylia stała się teraz prowincyą Rzymu (a oraz jego śpichlerzem), rządzoną przez pro-pretorów, którzy ją gnębili i wyzyskiwali. Ohydna gospodarka Rzymian doszła do najwyższego stopnia za rządów Verresa (73—71), które oskarżyciel jego Cycero dosadnie opisał; złupił on całą wyspę i zabrał jej najcenniejsze skarby sztuki. Po wojnie z Pompejuszem, którego głównym punktem oparcia była Sycylia i który w bitwie morskiej pod Naulochos (niedaleko Milazzo) w r. 36 pobity został przez Agryppę, pozostawała wyspa ta w takim stanie upadku i zniszczenia, iż Oktawian musiał jej dopomódz w drodze ko-lonizacyi. Z rzymskich budowli zachowały się resztki wodociągów, teatrów i amfiteatrów.

Gotowie i Bizantyńczycy. Chrześcijaństwo. Wędrówki narodów spowodowały dalsze spustoszenie i zniszczenie Sycylii. Już za cesarza Pro-busa spustoszyli Frankowie w r. 278 po Chr. Syrakuzy. Wandalowie pod królem swym Gejzerykiem obiegli Palermo, zajęli Lilybaeum (w r. 440), a pobici w r. 456 pod Girgenti, pozostawili spustoszoną wyspę Odo-akrowi w r. 476. W r. 491 zajął ją Teodoryk, król Ostrogotów, w r. 535 Belizar. wódz bizantyński. Za panowania Bizantyńczyków, które trwało aż do IX. w., pozostały częściowo rzymskie urządzenia, a cesarski namiestnik sprawował prawie nieograniczoną władzę cywilną i wojskową. — Chrześcijaństwo zapuściło już wcześnie swe korzenie na tej wyspie. Dzieje Apostołów jednak, wspominając o trzydniowym pobycie Pawia w Syrakuzach w r. 61 po Chr., nie zawierają wzmianki, jakoby apostoł ten zastał tam zaprzyjaźnionych współwyznawców. Męczennikami byli pierwsi biskupi w Catanii, Girgenti, Palermo i Mes-synie. Ludność wiejska pozostawała jeszcze czas jakiś w pogaństwie. Kilku papieży pochodziło z Sycylii, jako to : Agaton (678), Leon II. (682), Sergiusz (687), Stefan IV. (768). Cesarz wschodnio-rzymski Konstans II. schronił się przed swymi przeciwnikami do Syrakuz (663—668), które uczynił swą główną kwaterą do obrony przeciw Longobardom. Miasto to uzyskało wtedy tytuł cesarskiej rezydencyi. Wtedy jednak powstało nowe niebezpieczeństwo ze strony wzmagającej się potęgi arabskiej.

Arabowie. W r. 831 zajęli Arabowie Palermo, następnie Messynę i południową część wyspy. W r. 878 zdobyli i zburzyli Syrakuzy, w r. 902 Taorminę, stolicę Sycylii bizantyńskiej. Sycylia pozostaje teraz półtora wieków w posiadaniu Mahometan. Miasta, które się dobrowolnie poddały, zachowały swój dawny ustrój; zdobyte orężem, otrzymały zwierzchnika gminy w osobie alkada i sędziego w osobie kadego, poddanych nieograniczonym rządom emira. Chrześcijanom zostawiono swobodę wykonywania religii, nie było im jednak wolno zakładać nowych kościołów i klasztorów, nosić broni, nawracać innych na swoją wiarę itp. a nabożeństwa swe mogli odprawiać jedynie w mieszkaniach prywatnych i kościołach zamkniętych. Te same ograniczenia nałożono na żydów. Wśród samych Arabów wybuchły jednak niesnaski między właściwymi Arabami a Berberami. Miejsce dy-nastyi Aghlabidów z Rairouan zajęli Fatymidzi, a Sycylia stała się emiratem, zawisłym od Egiptu, z głównem miastem Palermo. Has-san-Ibn-Ali był pierwszym emirem Fatymidów. Syn jego, Achmet, zniszczył w cieśninie Messyńskiej flotę grecką. Druga połowa X. w. była najpomyślniejszym okresem rządów arabskich, szczególnie panowanie Abul - Futuch - Jussufa (989 — 998). Książęta arabscy odznaczali się męstwem w wojnie i świetnym dworem i opiekowali się poezyą, sztukami i umiejętnościami, tudzież rolnictwem, handlem i przemysłem. Oni to wprowadzili kulturę drzew pomarańczowych, trzciny cukrowej, bawełny itp. Krwawa walka jednak między Sunitami i Sziitami przeniosła się z Afryki do Sycylii, a rokosz licznych miast przyśpieszył upadek panowania arabskiego.

Normanowie. Robert i Roger Hauteville, synowie Tankreda z Nor-mandyi, przybyli do Włoch na wezwanie swych starszych braci, którzy się ogłosili hrabiami Apulii. Robert Guiscard zmusił papieża, by mu nadał w lenno Apulię, a następnie wyprawił się w r. 1061 z bratem swym Rogerem na zdobycie Sycylii, gdzie Ibn-Thimna w Syrakuzach wzywał ich pomocy. Dopiero w 30 lat później powiodło się im jednak zdobyć całą wyspę (1090). W r. 1127 wymarła linia Roberta Guiscarda, a rządy objął drugi syn Rogera, hrabia Roger II., który się koronował w Palermo w r. 1130. Za jego rządów zakwitła Sycylia na nowo, a floty jego zwyciężyły Arabów i Greków. Po nim nastąpił (1154—1166) jego drugi syn, Wilhelm Zły, a następnie tegoż syn, Wilhelm II. czyli Dobry (do r. 1189). Wskutek bezpotomnej śmierci Wilhelma wybuchły spory o następstwo tronu między Tankredem, naturalnym synem Rogera z Apulii, a Henrykiem z domu Hohenstaufów, najstarszym synem Fryderyka Rudobrodego, mężem Konstancyi, córki Rogera. Po śmierci Tankreda pokonał Henryk VI. z łatwością syna jego, Wilhelma III. a na tron Sycylii dostają się w roku 1194

Hohenstaufowie. Henryk rządził krótko, gdyż już w r. 1197 umarł w drodze z Messyny do Palermo.

po-

Sycy/ii.

Po nim nastąpił cesarz niemiecki Fryderyk //., jako król Fryderyk I., który położył ogromne zasługi około Sycylii, zaprowadził ład powszechny, uporządkował finanse i opiekował się sztukami pięknemi i umiejętnościami. Od r. 1250—1254 panował jego drugi syn Konrad, a następnie Manfred aż do bitwy pod Beneven-tem w r. 1266. W r. 1268 kazał Karol Andegaweński stracić w Neapolu pojmanego w bitwie pod Tagliacozzo Konradyna, ostatniego z Hohenstau-fów (patrz str. 219).

Dom Andegaweński i nieszpory sycylijskie. Korol z domu Anjou, któremu papież Klemens IV. nadał Sycylię jako lenno, nie zdołał tu na długo utrwalić swego panowania. W r. 1282 wybuchły, w czasie sławnych nieszporów sycylijskich, krwawe rozruchy w Palermo, podczas których zamordowano w samej stolicy 2000 Francuzów. Mes-syna stawiała Karolowi bohaterski opór, a wkrótce pojawił się z flotą swą przed Trapani Piotr aragoński, zięć Manfreda i w dwóch miesiącach opanował całą wyspę.

* Rządy Hiszpanów oznaczają upadek Sycylii. Długie wojny z władcami Neapolu z domu Anjou wycieńczyły ją, a wysocy magnaci (jak np. Chiaramonte i Ventimiglia) zagarnęli władzę, uniemożliwiając ład i porządek w państwie. Od r. 1410 przyłącza się jeszcze ta okoliczność, że Sycylia wchodzi w skład większego państwa, Neapolu i Hiszpanii i zachowuje tylko tam cień samoi-stności, gdzie nie ma z niej żadnego pożytku, mianowicie w swych wewnętrznych urządzeniach, a nadto wystawiona była na napady korsarzy. Dopiero w‘roku 1812 utworzono tu z średniowiecznego państwa feudalnego nowożytne konstytucyjne. Za wpływem angielskiego jenerała Ben-tincka, którego wojska broniły wyspy przeciw Napoleonowi, uchwalono w owym roku w Sycylii kon-stytucyę na wzór angielskiej, która jednak już w r. 1815 znów zniesiona została, gdy kongres Wiedeński zwrócił władzę w królestwie Obojga Sycylii Ferdynandowi 1. Nędzna

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

gospodarka Burbonów i nienawiść przeciw połączeniu z Neapolem wywołały w r. 1820 krwawe powstanie, które neapolitańscy jenerałowie, Pepe i Colletta, w strugach krwi stłumili. W r. 1848 powierzyła Sycylia po rewolucyi rządy szlachetnemu Ruggierowi Settimo i broniła przez półtora roku swej niezawisłości od Neapolu. Jako przewodnicy ludu odznaczyli się wówczas margrabia Torrearsa, książę Butera, Stabile, La Farina i brada AmarL Wielu Polaków walczyło wtedy bohatersko za wolność Sycylii, między innymi kapitanowie Józef Jerzmanowski i Domagalski, a wojskiem powstańców dowodził sławny nasz rodak, jenerał Ludwik Mierosławski. I ten wysiłek bohaterski został zgnieciony, armia i flota króla Ferdynanda II. („Re Bomba“) pokonały nieszczęsną Sycylię. Wtedy jednak obudziła się w świadomości Sycylijczyków idea narodowa z całą tęgą, a gdy w 11 lat później Garibaldi (11. maja 1860) wylądował z tysiącem walecznych („i mille“) pod Marsalą i zdobył 27. maja Palermo, cała wyspa przyłączyła się z uniesieniem do ruchu narodowego i plebiscytem z 21. października 1860 uchwaliła przyłączenie Sycylii do nowego królestwa włoskiego (Italia una).

Daty chronologiczne tej epoki są następujące:

1282—1285. Piotr aragoński, król 1285—1296. Jakób Sprawiedliwy.

1296-1337. Fryderyk II. — 1337 do 1342. Piotr II.

1344-1355. Ludwik. — 1355—1377. Fryderyk III.

1377—1402. Marya, córka Fryderyka III., od 1385 zaślubiona z Marcinem aragońskim.

1402—1409. Marcin /., mąż Bianki kastylijskiej. — 1409—1410. Marcin II. — 1410—1412. Interregnum.j — 1412—1416. Ferdynand Sprawiedliwy, król Aragonii i Kastylii. — 1416—1458. Alfons, król Aragonii, a od r. 1442 Neapolu. — 1458—1479. Joanna aragońska i nawarska. — 1479—1515. Ferdynand II. Katolicki (od r. 1505

27

także władca Neapolu). 1516—1554. Cesarz Karol V. — 1554—1598. Filip II. — 1598—1621. Filip III.— 1621 do 1665. Filip IV. — 1665—1700. Karol II. — 1700—1713. Filip V. Burbon. -1713 —1720. Wiktor Aniadeusz Sabaudzki. — 1720-1734. Karol l//., cesarz niemiecki. — 1734—1759. Ka-roi III. Burbon. — 1759—1825. Ferdynand IV., król Neapolu i Sycylii, od r. 1815, jako Ferdynand I., król Obojga Sycylii,szwagier cesarza Józefa II. — 1825—1830. Franciszek I. 1830—1859. Ferdynand II. — 1859 do 1860. Franciszek II. — Od r. 1860 Italia una.

Pogląd na rozwój sztuki i oświaty.

Czasy przedhistoryczne. Z czasów przedhistorycznych zawiera Sycylia kilka zajmujących budowli, t. zw. Castello d’ Ispica z mieszkaniami jaskiniowemi w trzech piętrach, jaskinie w Monte Pineta obok Pa-lazzolo itp. Natomiast budowla wie-lokątna na górze obok Cefalu, cy-klopskie mury na Monte San Giu-liano itp. pochodzą z czasów Feni-cyan. Z innych szczątków pierwotnej kultury sycylijskiej zachowały się (zwłaszcza w zbiorach muzeum w Syrakuzach): narzędzia kamienne i kościane, tudzież surowe wyroby garncarskie ludności pierwotnej, przedmioty bronzowe i nieco towarów importowanych z czasów sykelijskich; broń i naczynia bronzowe i lepsze wyroby garncarskie, oraz liczne narzędzia żelazne z późniejszego okresu czasów sykelijskich.

Epoka grecka. Osadnictwo greckie pozostawiło istniejące jeszcze świątynie doryckie w Selinus, Gir-genti i Segesta, które pochodzą z VII.—V. w. przed Chr. i należą do najcenniejszych pomników Sycylii. Dla rozwoju rzeźbiarstwa greckiego mają metopy Selinuntu (dziś w muzeum w Palermo) doniosłe znaczenie, gdyż pochodzą z trzech różnych epok starodoryckiego stylu reliefowego. — W Sycylii znaleziono też liczne piękne wazy z starożytnych grobów, najpiękniejsze w Girgenti, Leontini, Selinus, Terranova i t. p. Bogate ich zbiory zawierają muzea w Palermo i w Syrakuzach. — Greckie teatra w Syrakuzach, Taormi-nie, Segesta, Tyndaris, w Palazzolo i w Catanii, zostały wprawdzie w czasach rzymskich przebudowane, jednakowoż można poznać dokładnie

moza-

ich pierwotne urządzenie. Fortyfr kacye w Epipolai w Syrakuzach należą do najlepiej zachowanych warowni greckich, jakie wogóle istnieją Sycylia posiada wiele szczątków starożytnych murów, wodociągów, termów, mostów i posadzek ikowych. Posągów zachowało się niewiele (w muzeach w Palermo i w Syrakuzach). Z odlewów bron-zowych, w których wedle podania miał być mistrzem Perilaos z Agry-gentu, nie posiadamy prawie nic. Wysoką wartość artystyczną mają greckie monety Sycylii, które przewyższają wszystko, co na tern polu w starożytności zdziałano, zwłaszcza monety Syrakuz z lat 412—345 przed Chr. Bogaty ich zbiór znajduje się w muzeum w Palermo.

Równocześnie z rozwojem sztuki zakwitła i literatura grecka w Sycylii. Stesichoros z Himery (około r. 550 przed Chr.) dodał do strofy i antistrofy epodę i udoskonalił w ten sposób grecką pieśń chórową. Es chyl żył długi czas w Sycylii i u-marł w Geli (456). Także Symoni-des, Pindar i Safo, przebywali w Sycylii, a Pindar opiewał zwycięstwa sycylijskich zapaśników w Olimpii. Formis, urzędnik Gelona w Syrakuzach, wynalazł kulisy i był, podobnie \ak Epicharmos (480), Sofron (460) i tegoż syn Ksenarch, zdolnym kome-dyopisarzem. A nawet później, już w czasach upadku, powstał w Sycylii nowy rodzaj poezyi, sielanki, których niezrównanym twórcą był Teo-kryt ze Syrakuz.

Na polu studyów filozoficznych okazywali Sycylijczycy zawsze wielkie zdolności. Pitagoras znalazł tu zwolenników, Ksenofanes z Kolofon, założyciel szkoły eleatyckiej, zmarł

jako zgrzybiały starzec w Syraku- łania stylu bizantyńskiego, arab-zach, gdzie wiek później Platon trzy skiego i romańskiego wytwarza się razy przebywał. O Empedoklesie odrębny styl narodowo-sycylijski. w Akragas wspominaliśmy na str. Książęta z domu Hauteville (patrz 414. Sławnymi lekarzami Dyli nadto : str. 416) budowali swe wspaniałe pa-Pauzaniasz, Akron w V. w., Mene- łące po części jeszcze w stylu mau-krates w IV. w. przed Chr. Jako hi- rytańskim (Zisa, Cuba i inne), nato-storycy odznaczyli się: Antyoclius, miast liczne zamki Rogera i jego Filistos z Syrakuz, Timaios z Taor- następców zdradzają wpływ półno-miny i Dikaearch z Messyny ; pó- cny. Pałace owe sa to zwykle ol-źniej, za Oktawiana, napisał Diodor brzymie czworoboki,"piętra ich mają z Agyrium (Diodorus Siculus) swoją okna o ostrołukach i arkady i prze-Bibliotheca historica. Mówców sła- dzielone są gzymsami, sale przyjęć wnych wymieniliśmy na str. 414. mają nisze i sklepienia stalaktytowe, Także sławny Liziasz był synem ściany zdobi marmur, szczyt wień-obywatela Syrakuz. Z matematyków czą blanki. — W kościołach tej epoki najznakomitszy był Archimedes. panuje jeszcze ostry łuk arabski Hi ket as z Syrakuz uczył, że ziemia (który od ostrołuku gotyckiego od-się obraca, a słońce jest nieruchome, różnić należy), jako ornament. Sto-Pod panowaniem Rzymian, a na- sownie do tradycyi bizantyńskiej stępnie Bizantyńczyków upada o- i rzymskiej, tudzież do potrzeb kul-świata w Sycylii. Wznoszono wpra- tu zachodniego, mają w planie prze-wdzie, zgodnie z rzymskiemi upo- wagę jużto motywa bizantyńskie, dobaniami, okazałe budowle, któ- jużto zachodnio-romańskie, które rych szczątki jeszcze się zachowały, jednak zlewają się zawsze w pewną zwłaszcza amfiteatry, teatra i wo- oryginalną całość. Niektóre z tych dociągi. Chciwi namiestnicy, zwła- kościołów należa do najważniejszych szcza Verres, złupili liczne skarby pomników Sycylii np. katedra w Mon-sztuki. Chrześcijanie zakładają świą- reale i w Cefalu, Cappella Palatina tynie i cmentarze. Jedyny koś ci o- w Palermo; inne okazują stopniowy łek bizantyński zachował się rozwój architektury (np. Martorana obok Malvagni. O upadku oświaty San Giovanni degli Eremiti). — Prze-w Sycylii świadczy to, że nawet pod śliczną ozdobą kościołów w śre-panowaniem Arabów nie pojawia dnich wiekach w Sycylii były obrazy się tu jeszcze żaden znaczniejszy mozaikowe, jaśniejące wspaniałemi pisarz, chociaż żyło na wyspie wielu barwami na złotem tle. Pochodziły księży i mnichów. Na wzmiankę za- one wprawdzie zrazu od artystów sługują jedynie Teophanes Cera- bizantyńskich, ale liczne i szybko meus i historyk Manichejów, Petrus po sobie następujące budowle, które Siculus.    trzeba było ozdabiać (Cefalu 1131,

Za Arabów budzi się w Sycylii Palatina 1140, Monreale 1174), wy-świeży ruch umysłowy. Prace ich magały dobrze wyszkolonych arty-na polu dziejopisarstwa i geografii stów domowych tj. normandzkich, tworzą nową epokę i jeszcze za pa- a przy ornamentach pracowali pra-nowania Rogera II. ukończył pierw- wdopodobnie i saraceńscy pomo-szy geograf wieków średnich, Ed- cnicy. Mozaiki w katedrze w Cefalù risi, swoje wielkie dzieło (Nushat-el- są najlepsze i przewyższają wzory Muschtak). Między mahometańskimi bizantyńskie techniką wykonania Kasidami czyli poetami zasługuje i harmonią barw. Także malowidła na wzmiankę Ibn-Hamdis.    w Capp. Paiatina, Martorana i w ka-

Z dzieł plastyki zasługują na wymienienie normandzkie krużganki i portale.

Czasy Normanów. Z czasów bi- tedrze w Monreale przewyższają zantyńskich i saraceńskich pozo- wszystkie współczesne prace*na tern stały tylko nieznaczne szczątki, ale polu. możemy na budynkach z XII. w. śledzić rozwój architektury i widzieć, jak z pośredniego współdzia-

27*

Epoka odrodzenia. Na polu tonello da Saliba, który naśladuje r z e z b i a r s t w a odznacza się zwła- Sn₀sób malowania Antonella da Mes-szcza rodzina Gagini, z koncern XV. Sjna _ Drugą epokę malarstwa sy-do połowy XVI. w., która zdradza cylijskiego przedstawia najwybitniej w dziełach swych swoje pochodzę- vicenzo Ainemolo z Palermo, zwanie lombardzkie. Genialnoscią po- ny także Vincentius Romanus, z przy-mysłu i mistrzowskiem wykonaniem domkiem rodzinnym de Pavia. W naj-dosięgają oni wyżyn sławnej ro- lepszych swych płótnach (1530—1540) dżiny Lombardów.    zdradza wpływ Rafaela i przewyż-

Na polu malarstwa me stwo- sza współczesnych malarzy sycvlij-rzyli najdawniejsi przedstawiciele skich pięknością kolorytu, szkoły sycylijskiej z XIV. w. mc sa- _    . .    ,    ,    ...

modzielnego, płótna ich są naślado- . . Z HI epoki malarstwa sycvlij-wnictwem wzorów północnowłoskich. skiego (pod koniec XVI. w.) należy Także i w pierwszej połowie XV. w. wymienić malarzy messynskich, nie można mówić o odrębnej sztuce odznaczających się świetnym kolo-sycylijskiej ; podobnie jak w Nea- rytęm i dobrem wykonaniem Każdy polu, tworzyli tu artyści flamandzcy z nich m'a* Pewien charakterysty-albo też malarze sycylijscy kształ-    P[zy4OIT,e^* ¹    _ np. Alibran-

cili się na Północy na wzorach ma- rf/,zwał się messynskim Rafaelem, larzy flamandzkich. I tak malowidło Alfons o Rodriguez C araccim, Bnr-„Tryumf śmierci“ w Caserma di Santa balunga Domemchinem, Comande Trinità w Palermo, dzieło znakomi- Wenecyaninem. i t. p. Marto Men-tego mistrza, powstało pod wpły- nLtL ,ze Syrakuz był uczniem Cara-wem flamandzkim lub z ręki mała- [ va§f,a- Czwartą i najważniejszą rza flamandzkiego.—Antonello da i eP°k? reprezentuje Pietro NotielU Messina (t 1493) bawił tylko krótko : z Monreale (1603 (647). Mistrz ten w Sycylii, a główne swe dzieła two- ; przystąpił do realistycznej szkoły rzył w Wenecyi. Sycylia posiada neapolitanskiej, umiał dobrze od-tylko jeden obraz ołtarzowy tego: twarzac wyraziste głowy charakte-mistrza w Messynie (Museo Civico). I rystyczne i okazuje wiele pokre-Z końcem XV. w. odznaczają się i wienstwa z szkołą hiszpańską, zwła-malarze Tommaso de Vigilia i An- ! szcza w kolorycie.

*

■

*

V

-

—

—

».

mqw

wBionsic

&03J^

/

B do Povrazzi

aptii    • %

G .    \    11/

Â"

k:m&m:-r :f /?pŁ

:. / /P/S Sr*"

, . v '■■

V : lÆ'.. ¥rv

MoiU'ecdeh D

I^Zisa

cX •

. ^.pgï

In»**    £/• .....I

Ä”

ii::,//

? rfttą ,..

, » G e s ait ica9

,1 J

•?“iLa. C Litt s a

931- ■    ■■ Mi

do Jfoce tlF

ip**

/

T vlffe_

! *» ésnasi 1#^^=

r«ro

JHL

K_

PALERMO.

Podziafka 1:13 000

Hotele (Alberghi):

Wf '4P

II,

0( (i’(/

F 3.

b mtoldeFrarne D 7. J f Relecchmo    C 3.

d HBtel Ckmiocd D 4 || g Hot. des Palmes F4.5.

,-p.

'deWtWA

' Pf-If P

s$Â

sSS Stazioae Lolii

,    a 1>iazza

^ 5 j 4M 121 u-^

TU r Vt

Tframwaj

)    • ‘Ä

IfeiS

•’-YXVX⁰!    Çiralo délia

"r " Madonna

iLpr

^dĆgliEre mîti£ ^

L S.BeaedelloJt    YjPf * ,T n,>aU| B

r h** .; «»-1Ë

^<:⁰“ v>

2s

Ml

.    "“-i®'1/^ Ł swiftSn?«

: ■ Ujfe¹;...........    .». • J,X| I

‘ üt i>~.•^rJfc\\Vf 'Sr„w/^f xX -rłi'-

f1 PiBIR.,

H    — Xi;“" !/>-...........v

.....j>.....■ ■Svfwi •*;.    \    -

iÄfei    a-M    ........

■c i//?*

ra

•“o'i-

WB/îfM

^ XPi-™

’, ! «Äl»

-, il

« s°/

SestaCàsa

.•

.1 Lj

1)

, „ ,    Caser,

pi

! Sa /

\ do Termini

3--»

/......M!

jùt

'MP:*, m

jy

-- . i,: : ;• ;•, ,[,■..:, - i W»X«⁶^■Cÿ‘t''Ä2.&U,    ^ cwUfU ?T

tsr^ :    jK“*p i^ègr

-------- -..........- ---

' / /X :..

fût*

SS&»'    -

Vigna (ra 11 u

ÎW\t

Garibaldi y

• /à

tHlAJilii

~r |q- m e e ^

_lfa

>ÆmÊ

r tt

■SB

■Hji

... : •

!p

tï-^nm.....'••••

JIP^

III

’Â-rr::

7/ X/ ,

:T

5- ■

§;

is;

43-

p/;

ÉH®

^SF/77/W/

ÜM

J-:,,

Jrt/enfirre

...........—.

|    Datier in

> SJïras/no

<».>■>»

HÉi

•'

//

11///

ä=/y

/i

....

Mpf/I

•-Y'

. :xi

llllevio

il®

»Xi?

Naiilù'o IfÂïsJ >

SBi

I. Palermo.

Dział informacyjny.

Przybycie parowcem. Parowce z Neapolu przybijają do brzegu tuż obok dogany tj. urzędu cłowego; inne wysyłają łodzie (osoba 60 c.. z pakunkiem 1 1.). — Rewizyacłowa nie zbyt surowa. Stąd do miasta pieszo 20 minut drogi. Omnibusy hotelowe stoją w pobliżu.— Dorożka jednokonna z dogany do miasta (z pakunkiem): 1 1. 50 c. Należy jednak z góry o tę cenę się umówić.

Przybycie koieją żelazną. Palermo ma trzy dworce: 1) Centralny dworzec, przy via Lincoln przed Porta Sant Antonino (na planie B 5); 2) Zachodni, dla jadących w kierunku do Trapani, via Lolli (na planie G 1, 2); 3) Lokalny, dla pociągów do Corleone, Sant’ Erasmo, na poł. wschodnim końcu Mariny (na planie A 8). — Taryfa powozów i tràm-wai, patrz niżej str. 422.

Hotele i pensyonaty. Na przedmieściu Acquasanta, na południe od Monte Pellegrino (szybkie połączenie tramwajem elektrycznym),wznosi się wspaniale urządzony hotel pierwszorzędny Villa Igiea Grand Hotel, wśród prześlicznego ogrodu nad morzem, z placem tennisowym i własnym jachtem. Hotel ten pod dyrekcyą Humberta Galante, zaspokaja wszystkie wymagania hygieni-czne, a nadto dla gości przebywających tutaj urządza się koncerty i inne zabawy. 200 pokoi, z tych 150 na południe. Pokój, światło i usługa od 6 1. dziennie w górę. Małe apartamenty od 25 1. dziennie w górę. I. śniadanie 2 I., II. bez wina 5 1., obiad bez wina 7 1., utrzymanie dzienne od 18 1. w górę, omnibus hotelowy 1 1. — W mieście: Hotel des Palmes, via Stabile 83, z wspaniałą terasą i dwoma pięknymi ogrodami, w lecie zamknięty, właściciel Enrico

Ragusa, 150 pokoi. Pokój, światło, usługa dla 1 osoby od 4 do 12 1., dla 2 osób od 8 do 25 1. Salony od 15 do 50 1. dziennie, 1. śniadanie 1 1. 50 c. do 2 1., II. 3 1. 50 c. do 5 1., o-biad 5 do 8 1., utrzymanie dzienne 10 do 22 1. — Grand Hotel Trinacria, via Butera 31, z pięknym widokiem. Właściciel Ernesto Ragusa. Pokój, światło i usługa dla 1 osoby 3 do 6 1., dla 2 osób 6 do 15 1. dziennie, obiad 5 do 8 1., utrzymanie dzienne 10 do 15 1. — Hotel de France, piazza Marina 54, właść. P. Weinen, Niemiec. Pokoje zachodnie wychodzą na obfitujący w palmy, piękny Giar-dino Garibaldi. Pokój ze światłem i usługą, od osoby 4 1. 50 c. do 10 1., I. śniadanie 1 1. 50 c. do 2 1., II. śniadanie 3 1. 50 c., obiad 5 1., przy dłuższym pobycie utrzymanie dzienne 10—17 1., od 1 lutego do 1 maja 12 — 20 1. Kąpiel w hotelu 2 1. W r. 1905 nabył właściciel tego hotelu piękny ogród do hotelu przynależny i założył nad morzem, obok Porta Felice (na planie D 7), dla wygody swoich gości, prześlicznie położony pawilon, zwany „pawilonem Weinena“, który zawiera tea-room, bogatą bibliotekę i czytelnię wyposażoną w najważniejsze dzienniki i pisma europejskie. — Hotel Excelsior, via délia Liberté, obok Giardino Inglese, nowy, bo w r. 1906 założony, I-rzędny, 150 pokoi, pokój, światło i usługa 6 15 1., I. śniadanie IV2 1., II. bez wina 4 1., obiad bez wina 6, utrzymanie dzienne od 14 1. w górę, omnibus 1 x/2 I. Savoy Hotel, via Villarmpsa również I-rzędny, nieco tańszy. Światło elektryczne, lift, kuchnia francuska.— Hotel de Milan, via Emerico A mari 114,50 pokoi. Pokój, usługa i oświetlenie 3V2 1., I. śniadanie 1 1., Ii. zwi-

nem 3 1.. obiad z winem 4¹/21., utrzymanie dzienne 9 1., omnibus 1 1. chwalony. — Albergó Centrale, Corso Vittorio Emanuele 343, obok Quattro Canti, tylko pokoje (2—4 1.). Albergo Vittoria al Pizzuto, Bandiera 31, w pobliżu placu S. Do-menico, pokój, światło i usługa od 2¹/s 1. w górę, II. śniadanie z winem IVa 1., obiad z winem 3Va L, utrzymanie dzienne 8 1. Jest tu także re-stauracya. — Hotel Pension Panor-mus, piazza Florio (dawniej via Vil-larmosa), utrzymanie dzienne bez wina 8—10 1. Pension Germania et da Sud, właśc. p. Marya Fasching z Ba-waryi, via Liberta, wchód na via Quint. Sella. Dobra kuchnia i piękne pokoje. Pokoje od 1 1. 50 c. do*6 1. dziennie, utrzymanie dzienne 5 - 8 Pensione Kremp. Foro Umberto. — P. Verso, via Lincoln 55. — Pension Suisse, via Monteleone, palazzo Monteleone, pensyonat ten istnieje od 30 lat i jest cały rok otwarty, utrzymanie dzienne 6 1. 50 c. do 7 1.— Pension Tersenghi, via Lincoln 83, utrzymanie dzienne 6—8 1., kuchnia włoska.

dność sprawia w takiem prywatnem mieszkaniu stosunek ze służbą sycylijską, mówiącą miejscowem narzeczem i nie zawsze władającą językiem włoskim.

Restauracye (trattorie): Pro-gresso, via Vittorio Emanuele 307/311, obok Quattro Canti. — Firenze, via Macqueda 264, nie drogo. — Favorita, piazza Leoni, naprzeciw wejścia do Favority. — Oreto, piazza Marina 23—24—25. — Umberto /., Corso Vittorio Emanuele, 87—89—91. — Napoli, via Vitt. Eman. — Café del Massimo, piazza Verdi. - - Focaccaria Siciliana, Corso V. Eman. 247—249. — Restaurant Contin, via Vitt. Eman., 330. — Caffé e Rist or ante Bologni, Corso Vitt. Eman. 383, naprzeciw piazza Bologni, nie drogo. — Są to restauracye połączone z kawiarniami i zwane Café Ristorante, oprócz tego posiada Palermo także same tylko

Kawiarnie. Wymienimy: Cafe Trinacria, piazza Quattro Canti di Campagna, obok Porta Macqueda.— Caflisch, via Macqueda 292 i Vitt Eman. 180. — W czasie miesięcy letnich Café del Foro Umberto L (lub wedle dawniejszej nazwy Foro Italico) nad morzem.

Bar amerykański (z restauracyą połączony): Bar Royal (fu Café Umberto), via Macqueda 192—194, obok Quattro Canti. Ceny przystępne.

Cukiernie: Caflisch (j. w.). — Cav. Guli, via Vitt. Eman 101—107 i via Ruggiero Settimo 4. Obie wyborne.

via

w m-mo-

Meblowane mieszkania są zwykle ogłaszane wywieszonemi kartkami. Na zimę nie są one dość zaopatrzone i dfa chorych, nie mających opieki, nieodpowiednie. Pojedynczych pokoi często brak. Na niebrukowanych ulicach nowszych dzielnic, w razie posuchy często proch i kurz. Za najlepiej położone uchodzą mieszkania przy piazza Marina, piazza Vittoria i piazza Bo- Piwiarnie : Birreria Gambrinus, logni. Cena umeblowanego pokoju via Macqueda 467. — Caflisch, via w mieście 30—70 1., małego ume- Vitt. Eman. 180. — W obu tych lo-blowanego mieszkania poza mia- kałach niemieckie dzienniki i piwo stem około 100 1. miesięcznie. Także bawarskie (w I. z nich wprost z be-niektóre wille prywatne w Olivuzza czki, w II. flaszkowe). Także i lub obok Giardino Inglese są w ca- nych kawiarniach i cukierniach łości lub częściowo do wynajęcia, żna mieć piwo bawarskie we fla-ale zwykle za wysoką cenę i nie dla szkach, butelka 1 1. 50 c. chorych na piersi. Przy zawieraniu Cygara: Valdes, via Macqueda umowy najmu należy być bardzo | i Vitt. Eman., dobre importowane ostrożnym i zawezwać do pomocy j cygara od 25 c. w górę. jakiego znajomego krajowca, ewent. ! Dorożki. Taryfa dla 1—4 osób bankiera, do którego się ma pole- jest następująca: Za jazdę w obrę-cenie, by żadnych szczegółów nie I bie miasta jednokonka 50 c., dwu-zapomnieć i formalnościom pra- i konka 80 c. Za jazdę poza miasto, wnym zadość uczynić. Pewną tru- ! do dworca lub do portu (ale nie

więcej, aniżeli pół godz.) 1 1. względnie 1 1. 50 c., za drobniejsze pakunki nie płaci się nic. Za większy kuferek 20 c., za dwa zaś 30 c. Za każdą godzinę jazdy 1 1. 80 c., względnie 2 1. 20 c., za każdy kwadrans następny 40, względnie 50 c. Po północy ceny wynoszą o 50% więcej.

Banki i bankierzy. Banca d’Italia, Banco di Sicilia. Oba te banki w palazzo delle Finanze na Corso Vittorio Emanuele. — Wedekind, via Cintorinai 48, pal. Cattolica, w pobliżu S. Francesco.

Wekslarze (cambia valute) mają swoje kantory przeważnie przy Corso (lub via) Vittorio Emanuele. Między innymi Giovanni Vaides tamże, 104.

Spedytorowie. Frat. Gondrand, Corso Vitt. Eman. 87. Trifonio Medici, tamże 84. — Frat. Mazza-rella, tamże 86.

Wysyłką owoców południowych i win zajmuje się stara i godna zaufania firma Daneu et C. via Stabile 130. Ma ona również sklep ze starożytnościami, dziełami sztuki, albumami i innemi pamiątkami z Palerma. Właściciel pochodzi z Zagrzebia i utrzymuje liczne stosunki z firmami galicyjskiemu Jest to jedna z największych i najpoważniejszych firm w mieście. Ma na składzie wielki wybór starożytności i wo-góle artykułów specyalnie sycylijskich.

W Wielki Piątek dorożki nie jadą w śródmieściu. W razie dalszycn wycieczek należy się z woźnicą o cenę wyraźnie umówić i dodać potem skromny napiwek (np. do Monreale i napowrót z F/2 godzinnym pobytem tamże 7—8 1.).

Tramwaje elektryczne: zpiazza Marina odchodzą do Acquasanta (Villa Igiea); — do Romagnolo (Villa Giulia etc.); — do Noce (Villa Flo-rio, Zisa); — do Faide (Monte Pel-legrino); — Favorita; — San Lo-renzo (Villa Sofia). Cztery pierwsze jazdy kosztują po 10 cent., V. 15 c.,

VI. 20. — Z piazza Bologni: do Cap-puccini (Cuba) 10 c. — do Villa Tasca 10 c. - do Rocca 20 c. — do Monreale co 30 minut 40 c.

Omnibusy: z Porta Felice do Poirazzi, 15 c. — z piazza Marina do

dworca kolejowego przy via Lolli, | zegarmistrz. Zollikofer, Corso c-    placu,PP Ohyuzza vitt. Emanuele 142. Apteki -.Campisi,

(Villa Amalfitana i Villa Florio) I corso'Vitt. Eman. 299. - Pufco Cs-¹⁵ C; Z dworca centralnego do uto, tamże 58, 60. via Liberta (Giardino Inglese) 10 c., r    . xł

do Favorita 20 c.    Stosunki sanitarne. Jak w Nea-

Poczta główna, piazza Bolo- polu, tak i tutaj należy z powodu gni, wschodnia strona. Ważne dla częstych wypadków chorob zołąd-obcych, gdyż tu należy odbierać li- kowych zachowywać ostrożność sty poste "restante (ferma in po- w ubieraniu się i w jedzeniu i uni-sta). - Filie: via Ruggiero Setti- kac przeziębienia się, tudziez niemo 2, via Macqueda i inne.    strawnosci. W razie wilgou nie na-

Telegraficzny urząd: via Mac- leży siadać w ogrodach, zwłaszcza queda 222, na północ od Quattro wieczorem. Woda z no\vego wodo-Canti    K    v    ciągu (acqua di SciLlato) jest wy

Parowce: Główne towarzystwo Navigazione Generale Italianà (Florio Rubattino), via Vittorio Eman. 96. — La Veloce, via Porto 150.

Konsulaty. Wymienimy tylko konsulaty tych trzech państw, które Polaków obchodzić mogą. Austrya: F. Varvaro Pojero, piazza Meli 5. — Rosy a (i Francya): A. Rousseau, via Lolli 1. — Niemcy : E. Springer, via Butera 7 (zastępuje również Holan-

dyę)-

borna, kto jednak ma słaby żołądek, niech doda do niej nieco czerwonego wina. Między krajowcami zdarzają się tu częste wypadki chorób oczu. Od rażącego światła słonecznego należy się chronić parasolem lub ciemnemi okularami.

Ciepłe kąpiele (1 1. 25 c.). Net-tuno, vicolo Paternö, niedaleko Quattro Canti. - Stabilimento idrotera-pico (La Barbera), via IV. Aprile 7—9, obok piazza Marina. Oba te zakłady

stnymi warunkami dla podróżnych biuro E. Pagliarego w Neapolu „Naples Tours“ w hotelu Eldorado (Neapol, Santa Lucia), które ma we wszystkich ważniejszych punktach swoich funkcyonaryuszów i zaspokaja wszystkie wymagania swych klientów/

są bardzo dobrze urządzone i można tam mieć także tureckie kąpiele.

Kąpiele morskie poczynają się z końcem czerwca i kończą w wrześniu, przy Acquasanta, Stradone del Borgo i Romagnolo. Obok Sanita na północnym końcu Foro Umberto, wyjeżdżają dla dobrych pływaków barki na otwarte morze (50 c.).

Księgarnie. Alb. Reber, libreria internazionale, Corso Vittorio Emanuele 356—360. Wielki wybór książek we wszystkich językach, zwłaszcza odnoszących się do Włoch i do Sycylii. — Remo Sandron, Corso Vitt. Eman 324.

Antykwarnie. De Ciccio, Corso Vitt. Emanuele 448. — Fr. Costa, via Macqueda 224—226. — Giov. Fioren-za, Corso Vitt. Emanuele 365.

Fotografie. Libreria Reber (jak wyżej). — Incorpora, via Cavour.

Nuty. Luigi Sandron, Corso Vittorio Emanuele, w pobliżu San Giuseppe. — Ricordi, via Ruggiero Set-timo.

Przewodnicy (Guide). Kto nie włada dostatecznie językiem włoskim, powinien się zaopatrzyć w przewodnika, którego mu polecą w hotelu lub w biurze podróży, jako godnego zaufania. Władają oni różnymi językami obcymi, a niektórzy z nich mają pewne wiadomości z historii i archeologii. Za dzień płaci się im w obrębie miasta 6-10 1., w razie wycieczek na prowincyę rozstrzyga umowa. Zazwyczaj wynagrodzenie to obejmuje już i wikt takiego przewodnika, koszta jazdy koleją należy mu jednak osobno zwrócić.

Stowarzyszenia i kluby. Nuovo Starożytności. Costa, via Mac- Casino, w pałacu Geraci via Vitt, queda 224, — De Ciccio Corso Vit- Emanuele 411. Tu zgromadzają się torio Emanuele 448. - Daneu (j. w.). wyKJse warstwy Palermo,. kazdy Prasa sycylijska, która zajmuje członek ma prawo wprowadzania nadzwyczaj wpływowe stanowisko gościa, za 14 dni me płaci się nic, i której pracownicy otoczeni są po- P?znie.J zas na ezy    h ^Powszechnym szacunkiem, ma swągłó- s!^czJlie-    b Alp ino Siciliano,

wną siedzibę w stolicy Sycylii. Wy- via Macqueda 282. chodzą tu dwa najważniejsze dzień- Teatra. Teatro Massimo (Vit-niki sycylijskie „L'Ora“ (Godzina) torio Eman.), największy w Europie i „Giornale di Sicilia", które wytła- i jeden z najpiękniejszych, opera. — czają codziennie około 35.000 egzem- Biondo, dramat i lepsza komedya. — plarzy w dwóch, prawie identy- Bellini (piazza della Martorana, na cznych ze sobą wydaniach. Każdy planie C 5). — Politeama Garibaldi, numer kosztuje 5 c. Organem so- piazza Ruggiero Settimq (G 4). — cyalistów jest tygodnik „Battaglia“ Humberto, teatr ludowy i tak samo (Bitwa). Obcych zająć powinien Garibaldi, w obydwóch sztuki lu-przepysznie illustrowanymiesięcznik dowe w narzeczu sycylijskiem.

„La Sicilia Illustrata“, (wydawca Palermo posiada liczne i piękne Leon d’Alba),zawierający prace o Sy- ogrody, które dla swej bujnej i nie-cylii różnych wybitnych autorów zwykłej wegetacyi zasługują na zwie-w języku włoskim, francuskim, nie- dzenie. O ogrodach publicznych mieckim i angielskim. Z tygodni- pomówimy później, prywatne są ków humorystyczno - satyrycznych dostępne jedynie dla osób, mają-wymienimy „Karykatury“, „Piccolo“, cych polecenie do właścicieli. „Piff-paff“.    Jako główne święto obchodzą

Biuro podróży. Pernull (Nie- tu dzień św. Rozalii, patronki mia-miec austryacki), piazza Marina 16.— sta (4 i 5 września). Na cześć tejże Wycieczki z Neapolu do Sycylii odbyvyaja się także wielkie uroczy-urządza także pod bardzo korzy- stości 11—15 lipca.

P. dzieliło się wtedy na pięć regionów, z których dwa były otoczone Palermo zawdzięcza swe po- szańcami i rowami: Kasr, którego wstanie Fenicyanom, jakkolwiek ze główną oś przecinała prosto i ró-starożytnych czasów znana nam wno idąca ulica (via Cassaro, dziś jest tylko grecka nazwa miasta „Pan- Vitt. Emanuele), region zamieszki-ormos“ tj. obszerny port. Karta- wany przez kupców i patrycyuszów giną, osada fenicka, była zwierzchni- miej'skich; Kafesa (po arabsku el-czką i opiekunką tego miasta, które chalisa, to znaczy „czyste“ lub „bły-wraz z Solois i Motye stanowiło | szczące się“ miasto), stolica sułtana główny punkt oparcia Kartagińczy- | i jego dworu, gdzie się znajdował ków w Sycylii; tutaj też założyli | arsenał, kąpieie, więzienia i inne oni ogromny arsenał wojenny dla gmachy publiczne; Region Słowian, swej armii i marynarki. W r. 254 ciągnący się równolegle do Kasru przed Chr. zdobyli je po zaciętym i i przedzielony od niego strumie-oporze Rzymianie i uczynili z tego niami i moczarami, nieobwarowany, miasta jedną ze swych najważniej- tu mieszkali majtkowie i kupcy cu-szych warowni na wyspie. Tutaj dzoziemcy (dziś jeszcze wznosi się odniósł w r. 251 przed Chr. konsul tu kościół San Giorgio dei „Geno-Caius Caecilius Metellus świetne j vesi“); Nowy Region i Region Me-zwycięstwo nad Kartagińczy kam i, I czetow, bez murów, oba zawierały którzy miasto to Rzymianom ode- ! targi i warsztaty rzemieślników, brać chcieli. W r. 247 zajął Hamil- Żydzi zamieszkiwali osobną dziel-kar Barkas na czele zaciężnych hu- nicę, a tak samo i żołnierze, fców kartagińskich silne stanowisko ! Korzystając z wewnętrznych za-na dzisiejszym Monte Pellegrino na- i mieszek, przybyli do Sycylii we-przeciw Panormos, skąd żołnierze i zwani na pomoc Normanowie, zra-jego zapuszczali zagony w równiny ! zu pod dowódcą bizantyńskim, pó-dokoła, Rzymianie zaś nie mogli go j źniej pod wodzą braci Rogera i Ro-w żaden sposób stamtąd wyprzeć. ! berta Guiscarda". Podczas drugiego Dopiero po 6 latach, gdy w r. 241 I oblężenia Palerma, zdołał je Roger flota rzymska odniosła zwycięstwo zdobyć podstępem dopiero po 5 nad kartagińską obok wyspy Aegu- j ‘    '    *-    “

Z dziejów miasta.

kartagińską obok wyspy Äegu- | miesiącach, poczem miasto stało (Favignano), musiał Hamilkar j się zdobyczą Normanów. Arcybi-zrzec się Sycylii. Pod panowaniem skup bizantyński Nikodemos wszedł Rzymian miało P. liczne przywileje, tryumfalnie do pięknej katedry, yło ono i która z arabskiego meczetu stała ważnem miastem handlowem. — j się głównym kościołem Normanów. W wojnie Bizantyńczyków z Go- Robert obwarował port twierdzą tami zdobył je Belizar w r. 535 : (dzisiejsze Castellammare) i wzniósł

sa (Faviönanok musiał Hamilkar zrzec

Rzymian miało P. liczne prz a za czasów Cycerona by

greckim, łacińskim i francuskim, ! wyrządziły miastu wiele szkody, tak, iż nawet napisy pomnikowe j wojsko odparte przez powstańców, i pisma prawne układano równocze- } zamknęło się w twierdzy i zasypy-śnie w języku arabskim, greckim j wało stamtąd mias o bombami i łacińskim. — Także i w dziedzinie ! i kartaczami. Podobnie i w r. 1860, sztuki zlewały się motywa wscho- ; pokąd Garibaldi nie zdobył miasta, dnie z poglądami i ideami Zachodu. I Odkiedy P. wraz z Sycylią weszło

Pod łiohenstaufami doszło P. ^ w skład zjednoczonych Włoch (Ita-do najwyższego rozwoju. Fryderyk j lia una), zdziałano wiele dla upięk-II. władał wielu językami, otaczał | szenia miasta, a zewnątrz wałów, się zbytkiem, wznosił wspaniałe które w r. 1860 zniesiono i zamie-gmachy, opiekował się handlem j niono w piękne bulwary, powstała i rolnictwem. P. zawdzięcza mu kul- j wspaniała nowa dzielnica will i pa-turę palm daktylowych, rozwój ra- : łaców, zwłaszcza w kierunku pół-fineryi cukrowych, tudzież znaczny j nocno-zachodnim, na północ od wzrost marynarki handlowej.    ! via Cavour.

Karol Andegaweński niewiele ,    ^    A , .    _ ,

zdziałał dla miasta. Pod władcami :    Rozwoź sztuki w Palermo,

z domu aragońskiego pozostało ! Z czasów arabskich zachowały P. stolicą wyspy i siedzibą jej ad- się nieliczne szczątki w budowlach ministracyi. "Kiedy po śmierci Fry- normandzkich, artystyczne napisy deryka 111. Sycylia rozpadła się na ! arabskie iednakowoż, które jeszcze 4 wikaryaty", wzniósł* się wikary ! istnieją, pochodzą prawie wszystkie w Palermo, Manfiredi Chiaramonte, i z początku epoki normandzkiej, na stanowisko prawie udzielnego : kiedy to jeszcze arabskie pismo księcia, gdyż wydał swą córkę za i arabska sztuka panowały na wy-mąż za króla Neapolu, zamieszki- spie wszechwładnie. I owe wspa-wał wspaniały pałac książęcy w P. i niałe meczety arabskie nie zostały i rozszerzył miasto w kierunku wszystkie zburzone, lecz częściowo wschodnim" ku morzu. Gdy jednak j znów obrócone na kościoły. W nie-wskutek niesnasek między baro- ! których kościołach zachowały się nami władza królewska znów się jeszcze fragmenty architektoniczne podniosła, nie mogło P. samo sta- meczetów, zwłaszcza kolumny arab-wić oporu, Andrea Chiaramonte ; skie np. w portalach katedry i ko-oddał głowę pod topór kata, a król j ścioła Santa Francesco i wewnątrz Martino zaj"ął jego pałac. — Pod i Martorany. -- Roger //., który nie rządami hiszpańskimi powstają i był tak klerykalny, jak jego ojciec, przestronne pałace magnatów o hi- j wznosił przedewszystkiem pałace, szpańskich fasadach zbytkowych I tak w r. 1119 królewski pałac w P., i wiele nowych wież, za wicekróla który został przez Wilhelma II. Markantonia Colonny także wspa- przebudowany, zawiera jednakowoż niałe kościoły, nowy molo (ukoń- ! we wieży San Ninfa normandzki czony w r. 1590) i urocza droga : pokój z mozaiką, a w obserwato-spacerowa nad morzem. W r. 1609 ryum* powyżej kamienne sklepienie założono ośmiokątny plac Vigliena stalaktytowe w stylu zupełnie sara-i usunięto stare wewnętrzne mury ceńskirn ; dalej wzniósł on zamki i bramy. Później wzmaga się liczba Menani (Minenio) i Favara, z któ-klasztorów i kościołów, P. staje się rych zachowały się szczątki, w r. główną siedzibą duchowieństwa 1129 położył podwaliny do kaplicy i szlachty, wiodącej tu życie pró- koronacyjnej (dziś archiwum ko-żniacze i wesołe. Za Burbbnów za- ścioła katedralnego) i kazał zbudo-chowuie miasto swój blask zewnę- wać w pałacu królewskim sławną trzny, największą jego ozdobę two- ! Cappella Palatina. Za jego panowa-rzą jednak dawne jego gmachy , nia powstały nadto kościoły San i piękność przyrody. — Rewolucya ! Giovanni degli Eremiti (w r. 1132) w r. 1848 i krwawe jej stłumienie ! i la Martorana, którego główny zarys jest bizantyński, wieża zaś ; już w XIII. w. powodują wojny do-najdawniejszem dziełem wyrobio- mowę, częste zmiany władców, oraz nej normandzkiej architektury ze- okoliczność,że królowie cudzoziemcy wnętrznej. Drzwi drewniane w po- nie troszczyli się o dobro wyspy, łudniowej części kościoła wyrze- upadek sztuk pięknych w Sycylii, zbili Saraceni/kopuła zaś wykazuje Palazzo Chiaramonie (Tribunale) i postęp w porównaniu z bizan- Sclafani (Caserma Trinità) okazują tyńskim sposobem budowania. Na jeszcze styl normandzko-gotycki. ’ " czas rządów Wilhelma /. (1154—66) Z nastaniem okresu rządów hi-przypada podobna poniekąd budowa szpańskich znika twórczość samo-San Cataldo i Magione, tudzież dzielna. W epoce odrodzenia (patrz wzniesienie pałacu La Zisa, którego wyżej str. 420) reprezentuje rzeźbiar-westybui się w części zachował stwo w sposób znakomity rodzina i który nawet w dzisiejszym swym Gagini, pochodząca z Bissone nad stanie ukazuje arabskie motywa jeziorem Lugano, o której pierwszą i zasady przyjęte w budownictwie wzmiankę znajdujemy (o Dominiku normandzkiem. Wilhelm II. ukoń- Gaginim) w r. 1463 w Palermo. Sy-czył budowę tego pałacu, a za jego nowi jego Antoniemu (f 1478), przy-panowania rozpoczęto w r. 1170 bu- pisują najlepsze dzieła tej rodziny.— dowę katedry pod kierownictwem Z początkiem XVIII. w. tworzył w Pa-Waltera of the Mili, który wtedy lermo Giacomo Serpotta (1655—1732), został arcybiskupem („Gualterius następca Berniniego i poprzednik Ophamilius“). Ale do najwyższego stylu rokoko, znakomite dzieła na rozwoju wzniósł się styl normandzki polu dekoracyi stiukowej. Po nim w dziele swem z r. 1176, tj. w ko- pozyskał sobie wielką sławę rżę* ściele katedralnym w Monreale, źbiarzlgnazio Marabitti (1719- 1797), który należy do najwspanialszych zapowiadający nowy kierunek w rze-kościołów całego świata. — Wilhelm źbiarstwie, który znów sobie obiera II. kazał zbudować nowy zamek La za wzór głośne arcydzieła staroży-Cuba, w pobliżu pałacu królewskie- tności. go, który, podobnie jak Zisa, służy za dowód, że normandzcy książęta przy budowie swych zamków trzymali się chętnie wzorów saraceń-skich. —Najwspanialszą ozdobę tych budowli XII. w. (kiedy to Palermo miało i pod względem politycznym światowe znaczenie) stanowią jaśniejące w przepysznych barwach malowidła mozaikowe na złotem tle, które o wiele wyżej stoją swą wartością artystyczną od współczesnych rzymskich.

Na polu mała rst wa rozwijasię w P. sztuka sycylijska w XIV. i XV. w., ale chociaż ci artyści ujawniają pewien odrębny pogląd sycylijski, to jednak nie utworzyła się tu szkoła malarska w właściwem słowa tego znaczeniu, tak jak we Włoszech środkowych i północnych. Do najznakomitszych malarzy należą (oprócz flamandzkiego mistrza, który wymalował sławny fresk w Caserma Trinita „Tryumf śmierci“ [w r. 1455, patrz wyżej str. 420] i Antoniego Crescenzio, który zostawił kopię obrazu Rafaela „Spasimo“ [1538], w Palermo bardzo cenioną): Tom-maso di Viglia (f 1497), który uchodzi za ucznia mistrza Antoniego i odznacza się poprawnością rysunku i zręcznem^grupowaniem osób.— Pietro “Ruzzulone, także rzekomy uczeń Crescenzia, objawia w swym realistycznym poglądzie najdosadniej właściwy charakter sycylijskiego malarstwa. Spokrewniony z nim Antonello da Saliba, wykształcił się

Świetny rozwój rzeźbiarstwa ujawnia się przedewszystkiem w drzwiach spiżowych kaplicy Pala-tyńskiej (patrz wyżej) i katedry w Monreale, tudzież w technice wykonania trumien porfirowych książąt normandzkich i cesarzy niemieckich w kościele katedralnym w Palermo, najwspanialej jednak w krużganku w Monreale. Palermo prześciga w ozdabianiu kazalnic, świeczników i balustrad w kościołach swoich ląd stały Europy. Jednakże

lepiej pod wpływem Antonella da zasługuje nadto Giuseppe Albina, Messina. — Antonello Palermitano zwany U Sozzo (f 1611). — W XVII. zdradza już wpływ rafaelowskiego w. pozyskał sobie sławę najwięk-„Spasima“. — Vincenzo Ainemolo szego z malarzy palermitańskfch (zwany także de Pavia, tudzież ii j Pietro Novelli z Monreale, zwany Romano), który umarł po r. 1557 Monrealese (patrz wyżej str. 420). (patrz wyżej str. 420), był najznako- Pełną życia charakterystyką stwo-mitszym malarzem palermitańskim rzonych przez siebie postaci prze-XVI. w. Pozostaje on tak dalece pod i wyższa on malarzy neapolitańskich wpływem Rafaela, że w „Zdjęciu i i Caravaggia, a ciepłym, barwnym z krzyża“ w kościele San Domenico j kolorytem dorównuje najlepszym odtwarza kilka postaci ze „Spasi- malarzom hiszpańskim. — Najlepsi ma“. ~ Pietro d’ Asaro da Racal- z jego uczniów są: Andrea Carreca mato i Zoppo di Ganci (f 1613) | (f 1677) i Giacomo lo Verde (zTra-obrali sobie za wzór arcydzieła pani), którego płótna mają nieraz szkoły weneckiej. — Na wzmiankę podpis Novellego.

Klimat. To, cośmy powiedzieli ! gdyż mogą oni tu, z powodu jedno-w ogólności o klimacie Sycylii (str. j stajnej stosunkowo temperatury 413 , stosuje się także i do Palerma, w zimie, znaczną część dnia poza które jest znakomitą stacyą klima- domem przepędzać. Mgła pojawia tyczną w zimie dla chorych na piersi, się rzadko, śnieg prawie nigdy.

Rozkład czasu. Dla podróżnych, którzy w P. 4 dni spędzić zamierzają, podajemy następujący rozkład czasu, który im umożliwi zwiedzić najważniejsze osobliwości i zabytki tego miasta. I-dzień (z rana) : kościół San Giovanni degli Eremit i, pałac królewski i * Cappella Palatina, * kościół katedralny i zamek Zisa ; po południu: * Monte Pellegrino.— II-dzień, z rana: Oratorio del S. S. Rosario, San Domenico, * Muzeum; po poł. Villa Tasca, * Monreale, ew. San Martino. — 111-dzień, z rana: *S. Maria di Gesu, S. Ca-taldo, *Martorana ; po poł. albo Acquasanta i Villa Bel-monte, albo Favorita i Giardino Inglese, wieczorem Foro Umberto /. i Villa Giulia. — IV-dzień : wycieczka do Ba-gheria i Soluntum. — Szczególny urok nadają miastu liczne ogrody publiczne i prywatne, tak w samem mieście, jak i w okolicy.

Położenie i charakter miasta.

Palermo, największe i główne miasto Sycylii, jest dziś pięknem, nowoczesnem miastem, liczącem 305716 mieszkańców, siedzibą arcybiskupa i prefektury i ma uniwersytet i sąd kasacyjny. Leży ono ku północy, zwrócone ku morzu, nad zatoką, którą okala pasmo gór, ciągnące się 75 km. od Monte Catalfano na wschodzie do Monte Pellegrino na północy. Między temi górami końcowemi uroczej zatoki, które w prostej linii są od siebie tylko 12 km. oddalone, roztacza się w tyle za miastem równina, cała pokryta gajem cytrynowym i mieniąca się w blasku słonecznym, stąd też nazwa jej „Conca d’oro“ (złota koncha), tudzież zielenią się piękne ogrody licznyyh will. Miasto samo tworzy duży prostokąt, a przecinające się na krzyż ulice, via Vit-torio Emanuele i via Macqueda, dzielą je na cztery mniejsze prostokąty, które mają wspólny punkt środkowy w piazza Vigliena (Quattro Canti). Via (czyli Corso) Vittorio Emanuele zaczyna się w kierunku od morza przy Porta Felice, koniec jej w kierunku do Monreale tworzy Porta Nuova ; via Macqueda zamyka od północy Porta Macqueda, od południa w kierunku do dworca kolejowego Porta Sanf Antonio. Domy wewnątrz miasta zachowały jeszcze wiele charakterystycznych szczegółów z czasów hiszpańskich. I tak widzimy tu liczne, nieraz dziwacznie wygięte balkony przy oknach, w dawniejszych pałacach olbrzymie portale, rzeźbione filary, przecinające fasadę aż do szczytu, nisze z herbami i posągami, okna, które sięgają aż do podłogi i służąc jako drzwi balkonowe, opatrzone są w żaluzye, nako-niec dachy z ciężkich cegieł. Najważniejsze pałace pochodzą z XVII. i XVIII. w., tu i ówdzie można jednak napotkać budowle dawniejsze. Na rogach miasta wznoszą się liczne filary wodociągowe, zbudowane jeszcze przez Normanów, które odprowadzają wodę wodociągową do poszczególnych domów. P. jest i dziś jeszcze ważnym portem handlowym, znaczny jest wywóz stąd pomarańcz, cytryn, limonii, oliwy, siarki i tym podobnych rzeczy. Tu utworzyło się towarzystwo żeglugi włoskiej „Florio“, które połączywszy się z genueńskiem „Rubattino“, przybrało nazwę „Naviga-zione Generale Italiana“.

Palermo, jak wspomnieliśmy, jest miastem nowożytnem o pięknych ulicach i rozległych placach, cienistych ogrodach i alejach. Ze starożytnego Panormos, o które wiedli krwawe boje Kartagińczycy i Rzymianie, później Wandale i Goci, pozostały tylko nieznaczne ślady, natomiast geniusz Bizan-tyńczyków i Arabów wycisnął na niem swe piętno, budując wspaniałe pomniki i widnieje on dziś jeszcze w kolumnach i sklepieniach, kopułach i łukach dawnych meczetów i pałaców. Zabytki te dawnych świątyń arabskich obudzają wspomnienia odległej Andaluzyi, Alhambry i arabskich minaretów z całym ich urokiem poezyi wschodniej. Główne pomniki pozostawili jednak po sobie rycerscy Normanowie, którzy przybyli z dalekiej Północy i obalili panowanie półksiężyca, a piękne katedry w Palermo i w Monreale, pałac królewski ze sławną Cappella Palatina i inne wspaniałe budowle przypominają rządy Rogerów i Wilhelmów.

Swem pięknem położeniem, wspaniałymi gmachami, ulicami czysto utrzymywanemi i ogrodami, w których rosną palmy i drzewa pomarańczowe i cytrynowe, obudzą Palermo zachwyt każdego. Sycylię zwano dawniej perłą morza Śródziemnego, słusznie można nazwać Palermo perłą Sycylii.

Przewodnik po mieście.

Część miasta południowa. Jedną z najpiękniejszych przechadzek w P. stanowi Foro Umberto I. (la Marina), dziś jeszcze zwane niekiedy dawną nazwą Foro Italico (na planie B 8), które się ciągnie nad morzem na przestrzeni 1 km. od Porta Felice aż do Villa Flora. Piękny stąd widok na zatokę, zwłaszcza w pogodne dni, gdy chmury nie zakrywają widnokręgu, na północy rysuje się Monte Pellegrino, od zachodu widać grupujące się amfiteatralnie wzgórza, które okalają miasto, na wschód sięga wzrok nasz, na prawo od Monte Catalfano, aż do Etny. Obok drogi dla pieszych ciągnie się wygodny gościniec o dwóch rzędach drzew, w lecie pojawia się tu po 6 godz. wieczorem wyższy świat stolicy w swoich powozach ; o 9 wieczorem zazwyczaj koncert.

Na północ od Foro Umberto leży mały port, La Cala, a dalej nieco, założony przez króla Alfonsa w r. 1445, duży port, Porto, który tworzy molo wychodzący od podnóża Monte Pellegrino. Na północnym końcu Foro wznosi się, swą ozdobną fasadą ku niemu zwrócona, stara Porta Felice (D 7), którą tworzą dwa olbrzymie, marmurem pokryte filary stylu doryckiego.

a nad niemi w dwóch niszach posągi Pana i Pomony; na górze herb i balustrada, na jej dwóch końcach dwie Palermitanki : św. Krystyna i św. Ninfa. — Idąc przez tę bramę i po schodach na lewo, dostajemy się na terasę Butera (str. 433).

Okazałą tę bramę barokową poczęto budować za wicekróla Mark-antonia Colonny w r. 1582 i otrzymała ona swą nazwę od żony jego,

Felicyi Orsini. Ukończono ją jednak dopiero w r. 1637. Przed filarami umieszczono w r. 1644 dwie studnie,

Przez bramę idziemy na piazza Santo Spirito (D 7); na prawo dom podrzutków, przed nim rosną palmy i wznosi się studnia, ozdobiona pięknym koniem morskim (cavallo marino), dzieło Ignacego Marabitti, 1760. — Następuje 1846 m. długi, a 10,₇₀ m. szeroki Corso Vittorio Emanuele, ulica, którą Saraceni nazywali niegdyś El-Kasr (stąd lud ją dziś jeszcze nazywa Cassaro), a która później otrzymała nazwę Toledo. Pod nr. 12 oznajmia tablica, że tam mieszkał w r. 1787 wielki poeta niemiecki, Goethe. — Dalej następuje (nr. 31) Dyrekcya archiwum państwowego, ze szkołą paleografii i zbiorem ważnych dyplomów. — Z prawej strony piękny kościół

Santa Maria délia Catena (D 6, 7). Już w r. 1330 wspominają o nim, jako o starym kościele, w r. 1392 został on jednak z powodu cudu przebudowany. Nazwa pochodzi prawdopodobnie od łańcucha (catena), którym stary port zamykano. Piękny przedsionek, wzniesiony z początkiem XVI. w. na stronie zachodniej, ma łuki, jakie często znajdujemy w epoce przejściowej od gotyku do odrodzenia. Uroczy widok na port.

Ponad łukiem środkowym i na- ! wnątrz trzy nawy i trzy absydy. II. pisem, odnoszącym się do klęski ! kapl. z lewej str. : Pietro Novelli, głodowej z lat 1594—97, widnieje San Gaetano. Na wielkim ołtarzu posąg św. Katarzyny modlącej się. j trzy rzeźby, na górze Nawrócenie Rzeźby w trzech por ta la c h, u drzwi ! św. Pawła; Oddanie kluczy św. Pio-i okien strony północnej, wykonał | trowi (1556); na dole: Ukrzyżo-Vincenzo Gagini w r. 1530. — We- I wanie.

W kierunku południowo zachodnim naprzeciwko (wchód od piazza Marina), wznosi się San Giovanni de’ Napole-tani (D 6), gotycki kościół salowy (t. zw. Hallenkirche, którego nawy są równej wysokości), w r. 1627 zeszpecony. Malowidło na powale nawy środkowej, wyobrażające św. Jana Chrzciciela, wykonał Zoppo di Ganci, 1598.

Przy ulicy Vittorio Emanuele wznosi się, naprzeciw gmachu Navigazione Generale Italiana, kościół Porto Salvo (D 6), założony w r. 1526 w stylu renesansowym, w r. 1581 jednak, przy przecięciu ul. Toledo, do połowy zburzony. — Dalej na prawo nowy paîazzo delle Finanze (D 6) z czterema filarami doryckimi. Naprzeciw piękna Fon-tana dei Garaffo (D 6), wzniesiona w r. 1698 przez Pawła Amato, a w r. 1862 tu przeniesiona, ze statuą Obfitości (Abbondanza) na orle, ponad wyrzucającemi wodę głowami hydry. — Od wschodu graniczy założony w r. 1883 i sławny ze swych palm Giardino Garibaldi, wśród pięknego placu, _ piazza Marina (D 6), otoczony gmachami publicznymi. W nim widnieją popiersia sławnych mężów: Roso-lina Pilo, który poległ w r. 1860, Rafaela di Benedetto (poległ 1867 w walce z wojskiem papieskiem), Giuseppa Maz-zi niego (f 1872) i La Massy (f 1882). — Na południowo zachodnim końcu kościółek Santa Maria dei Miracoli (C 6), zbudowany w r. 1547 w stylu odrodzenia, o trzech nawach. — Po str. południowej, nowoczesny gotycki palazzo del principe di San Cataldo (nr. 68). — Na lewo prowadzi vicolo Palagonia all’Alloro do (po pr. str. nr. 5) starego pałacu San Cataldo, z czasu wczesnego odrodzenia, z pięknie ozdobionemi oknami i łukiem portalowym. — Po wschodniej str. piazza Marina wznosi się (pod nr. 58)

Tribunale (CD 6, 7), imponujący gmach z kamieni ciosowych, niegdyś palazzo Chiaramonte, który z powodu swego przeznaczenia do przyjmowania gości, zwał się ho-sterium (po włosku lo Steń). Był on niegdyś jedną z najpiękniejszych budowli normandzkich Palerma.

(palazzo dei Tribunali). — Wewnątrz zachowała się duża sala z powałą drewnianą, którą w latach 1377—1380 pomalowali Simone da Corleone i Cecco di Naro. Jest to dziwny wzór zlania się bizantyńskiego i arabskiego poglądu w sposobie przedstawienia obranego przedmiotu.

Przez bramę z pr. str. (dziśdogana) przybywamy na piękne podwórze i do przyległej kaplicy zamkowej Sant’Antonio Abbate, zbudowanej przed r. 1330. Fasada jej została odnowiona, również kopuła w roku 1536.

Budowę rozpoczął Manfredi Chiaramonte w r. 1307, a w r. 1380 została ukończona. Wskutek rokoszu Andrzeja Chiaramonte, straconego w r. 1392, dostały się wszystkie dobra tej rodziny, wraz z pałacem, królowi Martini), który go przeznaczył na siedzibę władz sądowych.

W latach 1468—1517 mieszkają tu wicekrólowie, a w r. 1600 oddano pałac inkwizycyi, która miała tu więzienia kacerskie. Najstraszniejsze, założone przez Filipa III. i zwane dlatego Filippine, mieściły się przy wieży zegarowej. W r. 1799 stał się ten pałac znów siedzibą sądów

Od pałacu tego idziemy w kierunku południowym przez via Quattro Aprile do kościoła Gancia (Santa Maria degli Angeli C 6) z klasztorem, którego mnisi odznaczyli się pa-tryotyzmem w czasie przygotowań do walki ulicznej dnia 4. kwietnia 1860.

Kościół został ukończony w r. gini. Z przodu na filarach chóru 1480, wnętrze jego ma kształt krzyża dwie półfigury (Zwiastowanie), dzieło greckiego. W 2 kapl. z pr. str .An- Gaginiego. — Na dwóch odpowie-tonello da Palermo, Madonna di dnich filarach nawy: św. Ludwik Monserrato między św. Katarzyną i św. Bernardyn, XV. w. — Na chórze i św. Agatą, 1528, po bokach funda- piękne stalle. Na lewo w 1. kapli-torowie,mężczyzna i kobieta, z przo- cy obok chóru: Vincenzo di Pavia, du dwaj aniołowie z napisem. Po Zaręczyny Maryi, widzimy na tym 5 kapl. z pr. str. kazalnica z rze- obrazie w stylu Rafaela 12 postaci źbami (Zmartwychwstanie i czterech naturalnej wielkości ostatnia z nich ewangelistów), które wykonał Ga- przedstawia mistrza samego.

W 2 kaplicy na lewo od chóru: ! W 3 kaplicy na lewo: Pietro No-sławny Bambino delta Gancia. — | velli, San Pietro di Alcantara, 1640.

We via Alloro następuje pod nr. 68 z prawej strony palazzo Abbatelli (C 7), sławna budowla z r. 1495, z ostatniego okresu gotyckich budowli pałacowych w Palermo, dziś klasztor.

Na prawo od bramy napis, że za: „Potęga i siła“. Ponieważ zało-Franciszek Abbatelli zbudował ten życiel nie miał potomstwa, zapisał dom w r. 1495 dla siebie i swej żony, ten pałac po śmierci Ii. swej żony Helionory Solere z Barcelony, po- zakonnicom Madonna della Pieta nad bramą herb i hiszpańska dewi- na klasztor.

Przy końcu tej ulicy wznosi się przybudowany do klasztoru kościół Piet.a Plan fasady jego, najpiękniejszej z epoki baroku Palerma, ułożył Fra Giacomo Amato; wnętrze bogate. Na 111. ołtarzu z lewej str. Ainemolo, Złożenie do grobu. — Naprzeciw kościoła prowadzi vicolo Mura dei Cattivi do terasy przed pałacem Butera (patrz wyżej str. 430) ponad Foro Umberto, skąd widok wspaniały.

Od Pieta kierujemy się przez via Torremuzza ku południowi; przy piazza della Kalsa (porównaj wyżej str. 425) z prawej str. Santa Teresa (C 7), kościół z fasadą barokową, dzieło Fra Amata, nad drzwiami środkowemi rzeźba, Przenajświętsza Rodzina, wykonał Ottavio Mêlante z Tra-pani, XVIII. w. — Na wschód Porta dei Greci (C 7) z roku 1553, tak nazwana od starego borgo, które zamieszkiwali Grecy. Część jej, zwrócona ku morzu, wchodzi w skład pałacu Forcella (dziś Baucina); jest to nowożytny pałac w stylu normandzkim, z salami w stylu normandzkim, sara-ceńskim i pompejańskim i zawiera bogaty zbiór broni, W ostatnich latach municypium kazało zburzyć duży kawał muru obok tego pałacu i utworzyło przez to połączenie między Foro Umberto /. a piazza della Kalsa.

pomarańczowe, cytrynowe, erythri-na corallodendron, cercis siliqua-strum i inne, tudzież przepyszne kwiaty rozszerzają woń balsamiczną dokoła. — W ogrodzie znajdują się cztery, w stylu pompejańskim malowane i stiukiem ozdobione kioski, z freskami Giuseppa Meli. — Wchodząc bramą od via Lincoln, podziwiamy w głębi alei wspaniałą grupę z marmuru wykutą, która przedstawia dwóch braci Canaris, bohaterów greckich z czasów wojen Gre-

Ku południowi prowadzi via Torremuzza dalej do Porta Reale i do via Lincoln; tu znajduje się wchód do Villa Giulia, zwanej także Flora (B 7). Graniczy ona od wschodu z Foro Umberto I.; jest to wspaniały, pięknie urządzony ogród publiczny, który obudzą zachwyt swoją bujną wegetacyą południową. Założony w r. 1777, otrzymał swą nazwę od Giulii Guevara, żony wicekróla hiszpańskiego, w r. 1872 rozszerzono go i upiększono. Drzewa

28

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

cyi o niepodległość w 1. połowie lijczyków z kenotafiami tychże (to XIX. w. Dzieło to, które wykonał znaczy z próżnymi grobami, które Benedetto Civiletti z Palerma w r. zakładano na cześć znakomitych 1886, należy do najznakomitszych ziomków, zmarłych i spoczywają-utworów współczesnego rzeźbiarstwa cych na obcej ziemi). — W ogrodzie sycylijskiego i uzyskało na wysta- tu i ówdzie rozrzucone po alejach wie paryskiej w r. 1878 medal hono- popiersia sławnych mężów, uczo-rowy. — Wymienimy nadto posągi nych, malarzy, rzeźbiarzy i muzyków, Sławy (la Gloria) i Obfitości (l’Ab- między innymi widnieją tu: Vincenzo bondanza), dłóta Lorenza Marabitti. Bellini, Rossini, Pacini, Donizzetti, Tenże artysta wykonał Atlasa, który d’Alcamo, Giov. Meli. Pomnik, który dźwiga dodekaeder z zegarem sło- znajdował się przedtem na piazza necznym, misterne dzieło znakomi- Kalsa, uwiecznia pamięć twórcy wie-tego matematyka, księdza Lorenza lu pieśni, poety Giovanniego Me-Federici. Fontanę zdobi Geniusz li. — Obok willi Giulia ku zachodowi miasta Palermo. Na południowym Ogród botaniczny (Orto Botanico, końcu głównego frontu ogrodu, B 7), założony w r. 1785, wchód od wznosi się dorycka kolumnada via Lincoln. Zawiera obce rośliny o pięciu kolumnach. — Schody wiodą i krzewy egzotyczne, niektóre bar-na terasę, skąd piękny widok. W kie- dzo rzadkie i wielkiej wartości, runku ku zachodowi przybędziemy Przestronne akwarium. W okrągłej na drogę, ocienioną platanami, z po- kolumnadzie posągi sławnych przy-sągiem cesarza Fryderyka II. w głębi, rodników, na ścianach widnieją sen-a stąd idąc ku morzu, na miejsce po- tencye Pliniusza. (Ogrodnikowi 30 święcone pamięci zasłużonych Sycy- do 50 c. napiwku).

Idźmy teraz przez via Torremuzza ku północy, potem przez piazza della Kalsa do via sotto 1’Arco di Santa Teresa, która wiedzie między Istituto di Artigianelle (przytułkiem sierot) a kościołem Santa Teresa, przez piazzetta della Vittoria, do piazzetta dello Spasimo (C 6, 7). Na początku tego placu wznosi się po prawej stronie budynek renesansowy z r. 1542, nieukończony, niegdyś przeznaczony dla szlacheckiego stowarzyszenia „Białych“, którzy mieli za zadanie asystować skazanym na śmierć. Właściwe miano tego bractwa było Compagnia del Santissimo Crocefisso, a „Białymi“ zwano ich dlatego, ponieważ przy wykonywaniu swego humanitarnego powołania przywdziewali białe płaszcze i twarz kryli przyłbicą. — Pod łukiem środkowym wchód do starego kościoła Santa Maria della Vittoria (B 6). W 1. kaplicy z pr. str. widzimy tu resztki bramy, przez którą Robert Guiscard wtargnął zwycięsko do miasta i obraz wotywny, przedstawiający to doniosłe zdarzenie dziejowe. — Na tymże samym placu widzimy dalej po lewej stronie olbrzymie łuki kościoła Santa Maria dello Spasimo, który należał do założonego w r. 1506 klasztoru Olivetanôw (dziś szpital).

Dla tego to kościoła malował Ra- ! (tj. Chrystus dźwigający krzyż). Obraz fael sławny swój obraz „Lo Spasimo“ \ ten wskutek rozbicia się okrętu dostał się zrazu do Genui, później do j drycie. W r. 1573 opuścili mnisi ko-Paierma i wywarł tu ogromny wpływ ; ściół i klasztor, a kościół obrócono na malarzy. Od r. 1661 jest on w Ma- | na teatr, później na magazyny.

Przez mały plac délia Vitriera przybywamy na piazza délia Magione (B 6), idziemy aż do przeciwległego prawego rogu tegoż i dostajemy się do kościoła La Magione, który należał dawniej do zakonu Niemieckich Rycerzy, a obecnie został odnowiony. Założył go w r. 1161 Matteo d’Ajello ze Salerno, wielki kanclerz Wilhelma I., poświęcił go Przenajśw. Trójcy i oddał Cystersom. Gdy jednak ci mnisi oświadczyli się później za Tankredem, odebrał im w r. 1195 kościół ten cesarz Henryk VI. i oddał go w r. 1197 jako „mansio“ (magione, kościół zakonny) Rycerzom Niemieckim, których był konfratrem i opiekunem.

Dwupiętrowy przedsionek dory- i dwóch świętych, poniżej Ukrzyżo-cki z r. 1820, dodany do kościoła, wany, obie Marye i 12 apostołów, szpeci go. (Portyer w dawnej ka- w. XV. — Zakon posiadał ten ko-plicy, w krużganku na lewo). — ściół do r. 1492, poczem w. mistrz Przed prawą absydą widać jeszcze oddał go papieżowi. — Dziś jest na ziemi nagrobki zakonników z lat ; klasztor obrócony na mieszkania 1428, 1480, 1494, z leżącemi figurami I prywatne, a w dawnych celach Nie-zmarłych. W górze na prawej ścia- j mieckich Rycerzy mieszkają teraz nie rzeźba z terrakoty: Madonna | królewscy karabinierzy.

Przez długi dziedziniec idziemy na via délia Magione i w kierunku zachodnim na Corso Garibaldi; tu po pr. str. (nr. 23—39) wznosi się ogromny palazzo Ajutamicristo (C 5), zbudowany w r. 1485 przez Mattea Carnevale w stylu przejściowym od gotyku do odrodzenia. Wprawdzie balkony z XVII. w. nieco go zeszpeciły, jednakże zachowały się dobrze drzwi zachodnie i piękne atrium wschodnie wewnątrz.

W tym pałacu mieszkali, jak (zwycięzca w bitwie morskiej pod głosi napis obok starej bramy (nr. 37 Lepanto w r. 1571) w r. 1574. — z pr. str.), cesarz Karol V. w r. 1535 Obok pałacu od r. 1860 Teatro Ga-i Don Giovanni (Juan) d’Aus*ria ribaldi (C 6).

Ulica wychodzi na piazza Fiera Vecchia (zwana także czasowo piazza délia Rivoluzione, C 5). Tutaj to w r. 1848 rozwinięto nasamprzód sztandar rewolucyi. Jeszcze przed r. 1291 był to plac targowy. W r. 1684 otrzymał on studnię ozdobioną statuą, która wyobraża geniusza Palerma. W roku 1849 uprzątnęli ją Burbonowie, przenosząc do magazynu, lecz w r. 1860 lud w tryumfie ustawił swoje „vecchio Palermo“ na dawnem miejscu. — Na lewym końcu ulicy uwiecznia tablica pamięć sześciu młodzieńców, których rozstrze-

28*

lano za to, że „z tęsknotą myśleli ciągle o wolności ojczyzny“ (anelare col pensiero alla libertà délia patria).

Przez piazza San Carlo i piazza Aragona, przybywamy na piazza délia Croce dei Vespri („nieszpory sycylijskie“), gdzie się w środku wznosi kolumna marmurowa z krzyżem, z r. 1737 na pamiątkę wymordowanych w r. 1282 Francuzów, którzy rzekomo tu zostali pogrzebani (oryginał w Museo Nazionale); dokoła ogrodzenie, utworzone z włóczni i hale-bard. — Na rogu oznacza tablica z napisem (obok wmurowanej kolumny z XV. w.) pałac S. Remy, gdzie mieszkał niegdyś S. Remy, towarzysz Karola Andegaweńskiego, którego podczas nieszporów sycylijskich oblegano w tym pałacu. — Poblizki barokowy pałac Valgaarnera ma na blankach mnóstwo popiersi. — Przy via del Teatro Santa Ce-cilia (tak nazwanej od nieistniejącego już dziś, starego teatru z r. 1693) wznosi się palazzo Settimo (z bogatą biblioteką), gdzie do r. 1849 mieszkał sławny Ruggiero Settimo, którego w r. 1848 obwołał parlament prezydentem państwa. — Obok placu Aragona prowadzi na lewo via Cintorinai (po lewej stronie wspaniały palazzo dei Principi di Cattolica z XV. w., dziś własność kupca Briuccia) do kościoła

San Francesco de’ Chiodari (D 6), w r. 1255 rozpoczętego (najdawniejszą część jego stanowią trzy kaplice z lewej strony). Zachowane jeszcze główne drzwi kazali sporządzić w r. 1302 Chiaramontowie w ówczesnym stylu sycylijskim, mieszanym z zasadami i poglądami bizantyńskimi i normandzkimi.

Z każdej strony bramy znajdują ; str. Biczowanie, z pr. Chrystus nio-się cztery kolumny, pochodzące sącykrzyż,wykonałMarabitti, 1786.— częściowo z budowli arabskich. Fa- 8. kapl. z pr. str.: AinemoLo, Ma-sadę odnowiono w r. 1735. — Wnę- donna, św. Jan Chrzciciel i św. Klara, trze kościoła zmodernizowano.W r. Na chórze piękne stalle z XVI. w. -1458 został kościół powiększony, W przyległym klasztorze zebrał a w r. 1471 zbudowano kaplicę chó- się parlament w r. 1848. Na lewo obok rową, później odnawiano go 1548, | (we via dell’Immacolata) znajduje się 1735, 1823. Ponad głównym wcho- j Oratoryum kongregacyi San Lodem: Pietro Novelli, Dysputa mię- renzo (1564) z reliefami stiukowymi dzy Sant’ Angelo di Licata, św. Frań- Serpotty (1690). Na lewo od wielkiego Ciszkiem i św. Dominikiem, 1631. — ołtarza: Michelangelo Caravaggio, 6 kapl. z pr. str.: Rzeźby, z lewej Przedstawienie w świątyni.

Via Cintorinai kończy się we via Vitt. Emanuele. Stąd w kierunku zachodnim przybędziemy na nową via Roma, gdzie się znajduje kościół Sant’ Antonio (D 5). Zbudowany w r. 1220, został on po trzęsieniu ziemi z r. 1823 odnowiony i znacznie zmodernizowany. Pierwotny zarys bizantyński odpowiadał kościołom Martorana i San Cataldo, został jednak zmieniony w stylu późnego gotyku. Duży dzwon na wieży (1375) zwoływał radę gminną i parlament generalny. — Przed kościołem wznosiła się wysoka saraceńska wieża strażnicza, la Torre di Baych, na której szczycie znaleziono kuficzny napis z datą budowy (952) i kilka wierszy z Koranu.

Wróciwszy na Corso Vittorio Emanuele, przybędziemy w kierunku zachodnim do San Matteo (D 5), kościoła zbudowanego w r. 1632 w stylu baroku. W 4. kaplicy z pr. str. : P. Novelli, Przedstawienie w świątyni. W kaplicy chórowej posągi czterech Ojców kościoła, wykonał Marabitti, 1772; w 4. kaplicy z lew. str. : P. Novelli, Matka Boska i św. Anna. — Przy najbliższym vicolo di Santa Caterina prowadzą na lewo schody o 13 stopniach na piazza Pretoria (D 4), plac nazwany tak od pałacu dawnego pretora (dziś municipio). Tu znajduje się sławna Fontana Pretoria, o 12 m. wysokości i 133 m. obwodu, jedna z najpiękniejszych na świecie (56 rur, 37 posągów, 24 głów zwierzęcych, 20 urn). Z polecenia don Pietra di Toledo, który chciał nią ozdobić jedną ze swych will we Florencyi, wykonali tę studnię florentyjscy rzeźbiarze, Camilliani i Vagherino, tudzież najlepszy uczeń Michała Anioła, frate Angelo da Montorsoli w r. 1550. Po śmierci don Pietra sprzedał ją w r. 1575 syn jego miastu Palermo.

Na południowo zachodniej stronie placu wznosi się, kilkakrotnie przebudowywany

Palazzo Municipale (C 4), zbudowany w r. 1463, przez architekta Giuseppa Damianiego w stylu XV. w. odnowiony. Z przodu pięć tablic, uwieczniających ważne wypadki z dziejów miasta i państwa: Zwycięstwo Garibaldego, 1860; Założenie wodociągów miejskich, 1897; Crispiego 80. rocznica urodzin; Italia una, 1875; Kongres naukowy w r. 1875.

Z prawej str. w podwórzu na j clelle Lapidi, gdzie tablice marmu-studni posągi dwojga rzymskich rowe uwieczniają pamięć doniosłych małżonków, z jednego kawałka mar- wypadków dziejowych. W innej sali muru. Przy głównych schodach, na przechowane są wszystkie sztandary, kolumnie porfirowej, Geniusz mia- jakie ofiarowały stolicy gminy wy-sta (XV. w.), siedzący w pięknej cza- spy, przy uroczystym obchodzie rze marmurowej, na której widnieje ; 6-wiekovvej rocznicy nieszporów sy-napis : „Panormus, conca aurea, suos cylijskich. Obok przechowana jest devorat, alienos nutrit“. U stóp ko- broń, którą Napoleon I. ofiarował lumny dwie inne postaci siedzące. — admirałowi Gravina, a którą księ-Ze sal pałacu wymienimy: Sala żna Montevago zapisała miastu Pa-lermo. W t. zw. Sala Rossa widnieje Izby baronów w czasie przyjęcia dobry posąg grecki, przezwany An- konstytucyi angielskiej w Sycylii tinous (wedle innych Apollo lub w r. 1812-^Giuseppe Sciuti z Catanii, Dyonizos). W Sala Gialla dwa pię- Pogrzeb lymoleona. Francesco Lo kne płótna: Padovani, Posiedzenie Jacono, Krajobraz.

Na wschodniej stronie placu wznosi się dawny palazzo Serradifalco i znajduje się wchód boczny do kościoła Santa Caterina (D 4, 5), zbudowanego 1566 — 96 w sycylijskim stylu barokowym, wnętrze bogato ozdobione. Główny wchód do kościoła jest na przyległym placu Bellini, którego wschodnią stronę zdobi piękny teatro Bellini (1800), w południowej zaś stronie jego wznoszą się kościoły: (na lewo) La Martorana, (na pr.) San Cataldo.

La Martorana (otw. 9 -4, wstęp 1 1., w niedzielę bezpłatny), na planie C 4. Kościół ten zwał się pierwotnie Santa Maria deW Ammiraglio, albowiem założył go w r. 1143 admirał Rogera, Georgios z Antyochii, na cześć Najśw. Panny. Wieża jest najdawniejszą budowlą w Palermo o nor-mandzkiej architekturze zewnętrznej.

Tutaj ma swą siedzibę urząd kolumnach ze wschodniego granitu. Conservazione dei monumenti di ze złoconymi kapitelami. Ściany. Sicilia, gdzie pracują znani uczeni, kopuła i absydy były całe ozdo prof. Patricolo i Sebastyan Agati. bione mozaiką, dziś jeszcze widać Kustode stąd odprowadza na żąda- na górze liczne stare mozaiki na nie do pałacu Sclafani, gdzie mo- złotem tle. Na prawo od wejścia żna oglądać malowidło „Tryumf Chrystus koronuje króla Rogera, śmierci“.    u góry napis łaciński greckiem;

Kościół ten zbudowany został głoskami opiewa: „Rogerius rex“. pierwotnie na sposób bizantyński, Król ma ciemno czerwone włosy, jako kwadrat o 3 absydach, z ko- wązką bródkę spiczastą i odziany pułą opartą na 4 kolumnach i przez jest w szaty bizantyńskie, a jakc greckich (prawdopodobnie) artystów sycylijski legat Kościoła ma na so ozdobiony wspaniałemi mozaikami, bie dalmatykę. — Druga mozaika Gdy w r. 1433 król Alfons oddał go znajduje się w samym kościele, zakonnicom poblizkiego klasztoru, z przodu po lewej str. i jest odna-który w r. 1193 założyli byli Aloi- wiana. Przedstawia ona założyciela sia i Goffredo Martorana, rozsze- kościoła, admirała Georgiosa, na rzono kościół ku zachodowi, a przez klęczkach przed Przenajśw. Dzie-wcielenie do niego atrium, uzyskano wicą, trzymającą w rękach dyplom, miejsce pod chór zakonnic. W r. 1591 na którym napisana jest po grecku zbudowano fasadę, a 1684 zastą- prośba do Jej Syna o łaskę dla te piono środkową z trzech okrągłych goż admirała. Tylko głowa i ręce absyd czworokątną kaplicą chórową, klęczącego są oryginalne, reszta (jak W r. 1726 wyrządziło trzęsienie zie- j np. płaszcz jego) pochodzi z XVII mi znaczne szkody, przy restaura- | wieku. — W prawej absydzie: św cyi starano się zachować, o ile mo- Anna z palmą, dobrze zachowana żności, plan pierwotny.    półfigura, z lewej str. św. Joachim

Wnętrze kościoła, kwadrat Główne wejście było od zacho o 10 m. długości, ma trzy nawy, du, przed niem znajduje się w es ty-o łukach ostrych na nierównych bul (pod chórem zakonnic) z 8 ko

rynckiemi kolumnami, z których dwie mają arabskie napisy, pochodzą zatem prawdopodobnie z meczetu. Przy lewej ścianie wązkiej, drzwi z arabskiemi rzeźbami w drzewie, jeden z małej liczby pomników tego rodzaju z owego czasu i dlatego bardzo zajmujący, dzieło arab-

skich artystów, będących w służbie książąt normandzkich. Do wieży jest z każdej strony wchód, którego ostre łuki spoczywają na koryn-ckich kolumnach. — Po wygnaniu domu Andegaweńskiego zebrał się w tym kościele sycylijski parlament.

San Cataldo (C 4), kościół założony w r. 1161, podobny jest w planie do poprzedniego, brak mu jednak mozaik.

Dom i kościół zbudował admi- I gają główną kopułę, tudzież wspierał Majone di Bari, a po jego upad- j rają dwie mniejsze na wschodniej ku sprzedał je król Wilhelm I. Syl- i zachodniej stronie. We wszystkich westrowi di Marsico, w r. 1182 na- 3 kopułach widać przejście od for-była je katedra w Monreale, w r. 1625 my kwadratowej do kolistej. Po-objęli kościół arcybiskupi Palerma; sadzka mozaikowa zachowała 1787 był dom i kościół siedzibą się w zupełności. Znaleziono tu ol-urzędu pocztowego, dziś jest on, tarz grecki z XII. w., na nim widnie-jakó pomnik narodowy (monumento ją symbole ewangelistów: lew św. nazionale), własnością państwa. Marka, wół św. -Łukasza, orzeł św.

Kościół ten ma 10,20 m. długo- Jana, człowiek św. Mateusza,w środ-ści, a 7,50 m. szerokości i trzy ab- ku Agnus Dei, Baranek boży. — sydy, 4 starożytne kolumny dzielą Porządek kolumn i kształt ostrych całą przestrzeń na trzy nawy i dźwi- łuków taki sam, jak w Martorana.

We via Macqueda ku południowi, po lewej str., San Nic-coló Tolentino (C 4), w lewej nawie poprzecznej (6 kapl. z lewej str.): Novelli, San Niccoló, 1636; w dawnym klasztorze archiwum miejskie. — Następuje po pr. str. Sant’ Orsola. — Z lewej str. obok, piękny pałac de’ Principi cli Comitini, 1762. Kilka kroków dalej na lewo, we via Divisi: Madonna di tatte le grazie del Ponticello, budowa gotycka z r. 1542. — Przy via dell’ Universitâ (na lewo od via Macqueda) uniwersytet (C 4) w gmachu, który do r. 1805 należał do zakonu Teatynów. Zawiera on bogate zbiory przyrodnicze; w westybulu popiersia sławnych profesorów i wychowanków uniwersytetu.

Na północ piazza Vigliena (D 4), zwana zwykle Quattro Canti (cztery kąty), gdyż wszystkie cztery strony mają równe fasady, a plac ten (ośmiokątny) oddziela od siebie cztery regiony miasta i stanowi główne ognisko całego ruchu.

Wicekról książę Vigliena kazał sita), nadto studnie, herby, posągi w r. 1609 plac ten przyozdobić po- hiszpańskich monarchów, Karola V., dług planu Rzymianina, Giulia Las- Filipa II., III. i IV., a na górze po-so. Każda strona ma równą fasadę sągi patronek miasta, św. Kry-z doryckim, jońskim i mieszanym styny, św. Ninfy, św. Agaty i św. porządkiem kolumn (t. zw. compo- ! Olivy.

Fasada od str. północnej należy do kościoła San Giuseppe (D 4), wspaniale zbudowanego 1612—45 przez Tea-tyna Giacoma Bęsio z Genui; prowadzi do niego 11 schodów.

Kropielnice wykonał Ignazio powale nawy środkowej malował Marabitti, kościół ma trzy nawy, Filippo Tancredi z Messyny, freski a potężnemi swemi kolumnami i bo- absydy Carreca z Trapani. Godną gatą ozdobą z marmuru wywiera widzenia jest także krypta (Madon-olśniewające wrażenie. Freski na na délia Providenza).

Idąc przez via Vittorio Emanuele na zachód, przybywamy na piazza Bologni (C D 4), gdzie niegdyś tracono nieszczęsne ofiary inkwizycyi. Na środku widnieje pomnik bronzowy Karola V., który wykonał Livolsi ze Susy, 1630: cesarz za-przysięga konstytucyę sycylijską, u stóp jego hydra o siedmiu głowach ma przedstawiać kacerstwo protestanckie. — W dawnym kościele S. Nicola główna poczta. Na zachód pa-lazzo Villafranca. — Naprzeciw placu Bologni palazzo Belmonte, dziś Riso (D 4), który zbudował w r. 1790 Mar-vuglia, z atrium i wspaniałą salą na I. piętrze.

Na prawo od pałacu wiedzie kanclerskiego“. W r. 1590 został pięć stopni do kościoła del Cancel- przebudowany. W I. kaplicy z lewej liere (Santa Maria dei Latini), str. po organach: Antonello da Sa-który założył w r. 1171 Matteo Ajello, liba, Adoracya magów; po prawej wielki kanclerz Wilhelma II. i który i po lewej stronie: św. Paweł i św. też po nim otrzymał nazwę „kościoła Błażej.

Powróćmy na piazza Bologni; na południowy zachód, we via Santa Chiara na lewo (nr. 2), szczątki palazzo Spéciale (z oknami gotyckiemi), który wedle napisu był w r. 1468 własnością wicekróla Spéciale, dziś jest zabudowany w palazzo Rajfadali. — Przez salita Raffadali idziemy w kierunku południowo wschodnim do wspaniałego kościoła Casa professa de’ Gesuiti (C 4), rozpoczętego w r. 1554, a ukończonego 1630. — Obok z prawej strony Biblioteka miejska (10—3 godz. otwarta) zawiera przeszło 130.000 tomów, 2600 rękopisów, odnoszących się do dziejów Sycylii, wiele monet arabskich i portrety sycylijskich uczonych i artystów.— Dalej w połudn. zachodnim kierunku, przez via Casa professa na piazzetta Ballaró, plac nazwany tak od arabskiej wioski Balharà, której ogrodnicy sprzedawali tu owoce i jarzyny. Na południu przy piazza del Carminé wznosi się kościół Carmine Maggiore (B 4), piękna budowa z r. 1626, fasada z r. 1814; I. kapl. z pr. str. Novelli, Św. Andrzej Corsini; III. kapl. z pr. str. Gagini, posąg św. Katarzyny, 1521. Płótno w kaplicy na prawo od chóru, S. Maria del Carminé, est kopią Tommasa de Vigllia. — Przez piazzetta idziemy na via Porta Castro, tu w I. ulicy bocznej na lewo wieża San Niccoló VAlbergheria (C 3) z czasów normandzkich. — Na północ przez via de’ Benfratelli i via Santa Chiara do kościoła Santa Chiara (C 4), który wedle napisu zbudował 1341—44 conte Sclafani na tem miejscu, gdzie wuj jego Matteo, wielki justycyaryusz, odbywał sądy; dzisiejsza budowa pochodzi z r. 1678. W I. kapl. z prawej strony jedno z ostatnich i najlepszych płócien Pietra Novellego, Pieta, 1646. — Przez via San Salvatore przybywamy do San Sal-vatore (C D 3), jednego z najważniejszych kościołów Pa-lerma, przy Corso Vitt. Emanuele, założonego w r. 1198 w stylu bizantyńskim z kopułą, a przebudowanego 1628 przez opata Paola Amato w pięknym, barokowym stylu pa-lermitańskim, jako ośmiobok z kopułą w kształcie elipsy. — Naprzeciw, przy via Vitt. Eman. (nr. 411), palazzo Geraci (D 4), pałac renesansowy, dzieło Maravuglii, który w r. 1790 przebudował pałac dawniejszy; w westybulu elegancka robota stiukowa, rzeźby u bramy środkowej i dużego balkonu wykonał Marabitti, od r. 1860 mieści się tu Casino Nuovo. Dalej na zachód z pr. str. (nr. 327) Liceo Vittorio Emanuele i Bibiioteca Nazionale (nr. 359). Założona w r. 1682, otwarta od 9 -3 godz. Zawiera ona 200.000 tomów i 1532 rękopisy, między nimi bardzo cenne greckie i arabskie. — Naprzeciw we via del Protonotario z lewej strony szczątki muru klasztornego z r. 1072. — Przybywamy teraz na

plac katedralny (D 3), jeden z najpiękniejszych w mieście, z widokiem na wspaniałą stronę połudn. katedry.

Tu znajdował się niegdyś da- Ojców Kościoła i świętych palermi-wny cmentarz katedry. W r. 1753 tańskich, które wykonali w r. 1673 otoczono go z trzech stron balu- Travaglia i AnelLo; w środku św. stradą marmurową i umieszczono Rozalia na trójkątnej podstawie, tu 16 posągów, przedstawiających 1744.

Kościół katedralny (D3), pod wezwaniem św. Rozalii, jes* na zewnątrz malowniczą budową normandzką i obudzą po" dziw brunatno żółtą barwą swoich murów i piękną dekora: cyą sycylijsko normandzką. Od strony południowej ma on arkady o ostrych łukach i saraceńskie blanki. Oryginalny babiniec pochodzi z lat 1426—58 (na 1. kolumnie z lewej strony napis kuficzny, kilka wierszy z Koranu). Na górze widzimy: Boga Ojca w szatach kapłańskich, dwóch aniołów grających, Zwiastowanie, kilku świętych i herby.

Drzwi południowe pochodzą jeszcze z r. 1180, a w roku 1426 ozdobił je Gambara rzeźbami marmurowemi (Chrystus* apostołowie, herby) i mozaiką (Madonna i dwaj aniołowie). Strona wschodnia z (odnowionymi) czarnymi ornamentami zachowała jeszcze najbardziej dawne piętno. Fasada zachodnia z głównemi drzwiami i obiema wieżami pochodzi z I. połowy XIV. w. Dwa wysokie ostrołuki łączą zachodnią część katedry przez via Bonello ze starą dzwonnicą obok pałacu arcybiskupiego, pochodzącą jeszcze z XII. w., lecz częściowo odnowioną, której zarys przedstawia czworobok, otoczony okrągłemi półwieżyczkami.

Na tern miejscu wznosiła się zmarłego. — Na prawo obok, przy niegdyś chrześcijańska bazylika z r. ścianie, stoi sarkofag marmurowy, 600, którą Arabowie przemienili na starożytny, na którym rzeźba przed-meczet. Już w r. 1109 poczęto tu bu- stawia polowanie; tu spoczywa Kon-dować katedrę, z której to najda- stancya aragońska, małżonka ce-wniejszej budowy pozostały tylko i sarza Fryderyka II. (f 1222). nieznaczne szczątki. W r. 1170 roz- i Za sarkofagiem Henryka, sar-poczęto budowę dzisiejszego ko- ! kofag porfirowy jego małżonki, ścioła pod kierownictwem Waltera j Konstancyi, córki króla Rogera. of the Mili, od r. 1170 arcybiskupa I W głowach wyrzeźbiona róża i orzeł, („Gualterius Offamilius“). W r. 1784 u stóp korona cesarska i krzyż, przerobił architekt florentyjski, Fer- j Napis opiewa, że ostatnia z kró-dlnando Fuga (twórca fasady Santa ; lewskiego rodu Normanów zmarła Maria Maggiore w Rzymie), wnętrze j w Palermo 27. listopada 1198. kościoła w stylu noworzymskim, ; II. kaplica z pr. str. Z przodu: w sprzeczności z jego charakterem ! grobowiec porfirowy cesarza Fry-zewnętrznym, a nadto, mimo silne- deryka II. Na górze sześć reliefów: go oporu Sycylijczyków, zeszpecił z lewej str. Madonna i dwa symbole całość przez dodanie kopuły.    ewangelistów, z pr. Chrystus błogo-

Wnętrze (od 12—4 godz. zam- sławiący i również dwa symbole knięte) ma trzy nawy i kształt krzy- ewangelistów, w głowach róża i krzyż, ża łacińskiego : Fuga zamienił ostro- u stóp głowa lwa i cesarska korona, łuki na okrągłe, lekkie kolumny na Napis na grobie wysławia cnoty ciężkie filary, zastąpił drewnianą zmarłego. Przy otwarciu gro.u (1781) powałę białem sklepieniem i poczy- znaleziono ciało owinięte trzema nił wiele innych doniosłych zmian, tunikami, z których wierzchnia była Okna powiększono w r. 1652.    bardzo bogato ozdobiona. Były to

W 1. i II. kaplicy prawej nawy szaty, które sycylijscy Arabowie bocznej znajdują się groby kró- 1211 ofiarowali Ottonowi IV. U boku lewskie (zakrystyan otwiera za na- monarchy leżały miecz i berło, na piwkiem 30 c.). I. kaplica z pr. str. poduszce jabłko. Ponad ciałem ce-z przodu: sarkofag porfirowy ce- sarza znajdowały się zwłoki Piotra sarza Henryka VI., u nóg wyrze- II. aragońskiego i jakiejś kobiety, źbiona cesarska korona. Napis opie- Obok na lewo przy ścianie: sar-wa: „Pamięci cesarza Henryka VI., kofag marmurowy Wilhelma, księ-króla Sycylii, t w Messynie, we cia ateńskiego, syna Fryderyka II. wrześniu 1197“. Sarkofag ten otwie- (f w Palermo 1338V rano dwukrotnie (1491 i 1781) i zna- Za grobowcem Fryderyka II., leziono zwłoki i szaty jeszcze czę- sarkofag z kamienia wapiennego ściowo zachowane, cesarska mitra króla Rogera II., wykonany 1185—87. z arabskim napisem leżała u stóp Baldachim dźwiga sześć korynckich

kolumn o pięknych kapitelach. Na rowy tron królewski z mozaiką; po cokole napis z datą śmierci (w lu- prawej stronie tron marmurowy ar-tym 1154).    cybiskupi. Pierwszy ma napis : „Pri-

W IV. kaplicy z pr. str. : Pie- ma sedes, corona regis et regni ca-tro Novelli, Loyola i Franciszek put“, drugi: „Trinacriae prima me-z Paoli przed Chrystusem. III. kapl. tropolis sedes“. — W 8. kapl. z le-z pr. str. (capp. Cecilia), na lewej wej str. : Zasłona ołtarza (paliotto) ścianie: Santa Cecilia i piękny anioł, i grobowce z rzeźbami Gaginiego.— który klęcząc u stóp jej gra na lu- 7. kapl. z lewej str.: Posąg Madon-tni (albo św. Barbara?), dzieło ma- ny, dzieło Dalmatyńca, Franciszka larza północno - włoskiego, a nie Laurana, 1469. Po obu bokach groby Antonia Crescenzio, któremu da- dwóch arcybiskupów palermitań-wniej obraz ten przypisywano.    skich, Mormila Rafaela i Pignatel-

W kaplicy św. Rozalii (na lego Dominika. — Przy IV. filarze pr. od chóru): Dwie rzeźby, epizody z lewej str. (naprzeciw bocznego z życia tej świętej, wykonał Valerio wejścia): urna na wodę święconą, Villareale, uczeń Canovy ; arabeski ozdobiona pięknemi rzeźbami; na marmurowe wykonał Gagini. Sre- dole chrzest Chrystusa, na górze brną trumna św. Rozalii, ważąca poświęcenie wody do chrztu, szkoła 412 kg, pochodzi z r. 1631, odsła- florentyjska, w. XV. — 11. kaplica niają ją jedynie 11 stycznia, 15 lip- z lewej str. .Gagini, posąg Madonny, ca i 1 września. Dziełem Gaginiego Na końcu prawej nawy bocznej są także marmurowe posągi 11 apo- zakrystya. (Zakrystyan otwiera stołów we większej absydzie, pod na żądanie, 50 c.). Widzieć tu mo-każdym z nich rzeźba z wyobrażę- żna ‘niektóre szczątki, wydobyte niem męczeństwa jego. — Na lewo z grobów królewskich, jak czepek od wielkiego ołtarza, ponad przepy- Konstancyi aragońskiej, kawał szaty sznie wykładaną posadzką, marmu- Henryka VI. itp.

Krypta (otwarta z rana 7—11 godz., zakrystyanowi 50 c.), do której się schodzi w dół obok królewskiego tronu, miała pierwotnie trzy nawy, obecnie dwie, z dwoma rzędami kolumn z syenitu. Tu znajdują się groby 24 arcybiskupów Palerma (niektórzy z nich spoczywają w starożytnych sarkofagach). Między innymi spoczywają tu : Federigo d’Antiochia (f 1305, rycerz leżący na pokrywie, z XVI. w.); Giov. Paternó (f 1511, figura w rzeźbie w szatach pontyfi-kalnych jest dziełem Gaginiego); Walter of the Mili, założyciel tej katedry (f 1190).

nello resztki pięciu łuków z czterema kolumnami; należały one do loggii, skąd świeżo koronowany król ukazywaFsię ludowi, który go witał oklaskami.

Na północnej stronie katedry, w zachodnim końcu, dawna Cappella di Santa Maria 1’Incoronata (do r. 1410 kaplica koronacyjna), szczątek dawnej katedry, poświęconej w r. 608. W kierunku ku via Bo-

Naprzeciw chóru katedry, we via Incoronazione nr. 5> znajduje się Badia Nuova (D 3) z 13 freskami na powale, pendzla P. Novellego : Wniebowstąpienie, Św. Franciszek w drodze do raju, Natchnienie św. Bonawentury, Obłóczyny św. Klary i inne. — Na zachodniej stronie placu Katedralnego wznosi się palazzo Arcivescovile (pałac arcybiskupi, D 3), zbudowany w r. 1458, później rozszerzony; ponad bramą herb założyciela, arcybiskupa Simona Bologna. — Na północnym końcu tego pałacu, Ospedale dei sacerdoti (D 2, 3), szpital kapłanów, którego kaplica zawiera na wielkim ołtarzu Pieta, dzieło Marcella Venusti. — Wracając przez via Bonello, przybędziemy na piazza Vîttoria (C 2), największy, ale nie bardzo ożywiony plac Palerma, gdzie się znajdują pałac arcybiskupi, którego główny front wychodzi na plac Katedralny, gmach prefektury, zamek królewski i dwie kasarnie. Na południowo-wschodnim końcu tego placu leży Caserma Trinité, niegdyś pałac hrabiego Mat-tea Sclafaniego z r. 1330. W r. 1432 przeznaczył go król Alfons na szpital (Ospedale Grande), od r. 1852 służy gmach ten za kasarnię.

dawniej Antoniemu Crescenzio (patrz wyżej str. 420 i 427), prawdopodobnie jest to jednak dzieło flamandzkiego malarza, który miał tu bawić w czasie choroby. — Klucz do miejsca, gdzie się obraz znajduje, w kościele La Martorana; custode stamtąd odprowadza zwiedzających.

Na zachodnim końcu Corsa Vittorio Eman. znajduje się Porta Nuova (C 2), brama tryumfalna w stylu baroku, wzniesiona w r. 1535 na cześć Karola V., z okazyi wjazdu jego do miasta. Zdobią ją rzeźby, popiersia w medalionach i orły. W r. 1668 zburzył ją piorun, poczem ją jednak odbudowano według pierwotnego planu. Górna część bramy jest połączona korytarzem z pałacem królewskim i można ją stamtąd zwiedzić; piękny Widok dokoła. Ponieważ brama ta miała uświetnić zwycięstwo Karola V. w Tunisie, przeto cztery olbrzymie karyatydy po str. zewnętrznej przedstawiają czterech jeńców afrykańskich.

Palazzo Reale (C 2), na podwyższonej terasie, w miejscu, gdzie niegdyś się znajdowała pretura rzymska, na najwyższym punkcie miasta.

Ze średniowiecznej strony zachodniej pozostał tylko kawał muru, na str. południowej i wschodniej zachowała się jeszcze w części stara dekoracÿa gotycka. Na ścianie południowej II. podwórza widnieje sławne malowidło enkaustyczne : Tryumf śmierci z XV. w., przypisywane

Pałac ten zbudowali w IX. w. Arabo- wych uległ pałac ciężkim uszkodzę⁻wie,awXIl.w.stałsięrezydencyąn or- niom, tak, iż Marcin aragoński o⁻m a n d z k ą. Wnętrze jego, zwłaszcza brał sobie na rezydencyę raczej Pa⁻część środkowa, urządzone z wielkim lazzo Chiaramonte. W r. 1600 po-przepychem. W czasie wojen domo- czynił w nim wicekról Macqueda li-

czne zmiany, kazał wznieść dzisiej- | do biura administracyi pałacu (Am-szą fasadę i loggie i pałac stracił ministrazionedella RealCasa),gdzie wtedy swoje piętno starożytne, się otrzymuje bezpłatnie permesso Z czasów normandzkich posiada je- do zwiedzenia komnat królewskich, szcze tylko dwa zabytki, ale są to kaplicy Palatina i Villi Favorita, prawdziwe klejnoty, mianowicie: W stęp do komnat i do Cappella Pala-Cappella Palatina i komnata króla tina wolny we czwartek i w niedzielę Rogera (stanza di Ruggiero).    9—4 godz. Napiwek służącemu, któ-

Przez bramę idziemy na lewo ry otwiera komnaty i oprowadza na dziedziniec zamkowy, otoczony ! zwiedzających, 50 c.—1 1., w Cappel-arkadami, wstępujemy z lewej stro- i la Palatińa 50 c. Inne napiwki wy-ny po schodach, a na I. piętrze zwra- i kluczone, także osobnego przewo-camy się na prawo i przybywamy i dnika nie trzeba.

Kaplicę Palatina (wchód naprzeciw biura administracyi) począł budować Roger w r. 1129. W r. 1132 uzyskała ona prawa kościoła parafialnego, w r. 1140 została poświęcona, a w r. 1156 ukończona. Przedsionek jest szczątkiem krużganka, który niegdyś kaplicę otaczał, ostrołuki jego opierają się na siedmiu kolumnach z wschodniego granitu o kapitelach naśladujących korynckie; mozaiki (dzieje Ab-saloma, Rogera i Ferdynanda Katolickiego) pochodzą z r. 1506, a zostały w r. 1800 odnowione. Po lewej str. na ścianie widnieje napis w języku łacińskim, greckim i arabskim, odnoszący się do zegara nadzwyczaj kunsztownego, który z polecenia króla Rogera sporządził w r. 1142 pewien mistrz z Malty. — Ka pl i ca sama jest to mała, 32 m. długa, 13 m. szeroka, wspaniała bazylika o trzech nawach i trzech absydach. Bogactwo kolorów, połączenie różnych stylów budowy : starożytnego, bizantyńskiego, arabskiego i zachodnich, tudzież mrok, jaki wewnątrz panuje, olśniewają każdego. Kolumny starożytne, z egipskiego granitu, białego marmuru i t. zw. cipollino, mają kapitele w stylu starożytnym, a łączy je ze sobą po pięć ostrołuków. Kopuła 18 m. wysoka, zbudowana jest w stylu bizantyńskim, ma ośm małych okien, przepuszczających słabe światło do wnętrza i pokrywają ją napisy greckie i łacińskie. Balustrady marmurowe, ozdobione mozaiką, oddzielają od nawy podwyższoną przestrzeń pod kopułą, tudzież absydę środkową. Nawa środkowa, 19 m. długa, a 12 m. wysoka, ma płaską powałą stalaktytową, bogato malowaną, na niej kasetony w formie gwiazd, okolone napisami kuficznymi tj. staroarabskimi. Skrzydła nawy poprzecznej (13*/a m. długiej, 7 m. szerokiej) są kryte sklepieniem beczkowem, nawy boczne mają dachy drewniane. Z pr. str. przytyka do chóru marmurowa kazalnica, ozdobiona mozaiką; przed nią z pr. str. marmurowy świecznik wielkanocny, 4Va rn. wysoki, robota normandzka; jedno i drugie z XII. w. Na świeczniku tym widnieją na dole myśliwi, zwierzęta, aniołowie, Chrystus błogosławiący biskupa, dusza, którą anioł opiekuńczy prowadzi przed Zbawiciela, cztery ptaki drapieżne i cztery postaci trzymające czarę, które zostały dodane później, bo w XV. w. Gotyckie stalle na chórze są nowożytne. Na zachodnim końcu nawy środkowej wznosi się marmurowy tron królewski, ozdobiony mozaiką, z herbem aragońskim i sabaudzkim. Wszędzie widnieją prześliczne mozaiki na złotem tle, najlepsze oświetlenie po 10 godz. z rana. Posadzkę tworzą barwne kamyki.

Mozaiki na ścianach nawy głó- stało później odnowionych i uzu-wnej przedstawiają 34 scen ze Sta- pełnionych. Najdawniejsze, naścia-rego Testamentu, począwszy od ścia- nach chóru, pochodzą jeszcze z cza-ny południowej (Stworzenie świata, sów Rogera, tylko postać Madonny Grzech pierwszych ludzi i t. d.). — została później uzupełniona. Postać Chór ze staremi mozaikami zawiera Chrystusa przedstawiona jest tak epizody z życia Zbawiciela, w głó- jak ją widzimy we wszystkich nor-wnej absydzie olbrzymia półfigura mandzkich mozaikach, zwłaszcza Chrystusa, udzielającego błogosła- w Cefalù. Najnowsze mozaiki są po-wieństwa, w dole Przenajświętsza nad tronem królewskim.

Panna, św. Jan Chrzciciel, Jakób, Na lewo od wejścia prowadzą Magdalena i św. Piotr ; w północnej drzwi bronzowe, ozdobione orna-absydzie olbrzymia półfigura św. mentami w stylu starożytnym (zeza Pawła, poniżej św. Anna i Matka sów normandzkich) do zakrystyi Boska, z lewej str. św. Filip, z pr. zawierającej archiwum dokumen św. Sebastyan. W południowej absy- tów greckich, łacińskich i arabskich dzie olbrzymia półfigura św. An- W przyległym pokoju z lewej stro drzeja, w dole św. Józef z Dziecią- ny znajduje się skarbiec, na uwagę tkiem Jezus, z lewej str. Barnabasz, zasługuje nr. 7, duża szkatułka z ko-z pr. Stefan. W nawach bocznych ści słoniowej arabskiego wyrobu postaci świętych. Wiele mozaik zo- i ostensorium z r. 1600

Z kaplicy idziemy głównymi schodami, po zachodniej stronie podwórza, do arkad II. piętra, potem na lewo aż do korytarza, w którym I. drzwi z pr. str. mają napis R. Os-servatorio. Jest to wchód do obserwatoryum astronomicznego, urządzonego na wieży S. Ninja (dawniej zwanej Torre Pisana), która jest najdawniejszą częścią zamku i pochodzi jeszcze z czasów normandzkich. Do zwiedzenia tego obserwatoryum, skąd w r. 1801 odkrył Piazzi Cererę, wymagane pozwolenie (permesso) dyrektora.

czas pięknemi mozaikami. Na uwagę zasługuje posąg bronzowy Archi-medesa, który wykonał Benedetto Civiletti, twórca sławnej grupy braci Kanaris we Villa Giulia (patrz wyżej str. 433). —Z płaskiego dachu wspaniały widok dokoła.

Wznosi się ono 75 m. nad powierzchnią morza. Wstęp od 10—3 godz., custode 50 c.—1 1. Bezpośrednio pod obserwatoryum znajduje się sala zwana dei quattro vent i, która niegdyś była kaplicą Roberta Guiscarda, przyozdobioną podów

Drzwi na końcu wymienionego powyżej korytarza wiodą do komnat zamkowych, z których na szczególniejszą uwagę zasługują sala z portretami wicekrólów i komnata Rogera (stanza di Ruggiero). W I. z tych sal znajdują się wizerunki wicekrólów Sycylii od r. 1488. Cztery brakujące obrazy spalono w czasie rewolucyi przeciw Burbonom. Wtedy to wyrzucono także przez okno na ulicę tron Burbonów ze sali tronowej. W suficie widać jeszcze ślady gwoździ, którymi był tam przytwierdzony baldachim ponad tronem, w r. 1848 zniszczony. Stanza di Ruggiero to prawdziwy klejnot artystyczny z czasów normandzkich, wschodnią i zachodnią jej ścianę zdobią inkrustacye mozaikowe z czasów Wilhelma I. (palmy, sceny myśliwskie, walki centaurów, pawie, arabeski i t p.). Niemiecki orzeł na powale wskazuje, że za czasów Hohenstaufów salę tę odnawiano. — Oryginalną jest sala prywatna królewska w stylu pompejańskim i gabinet w stylu japońskim.

Naprzeciw lewego skrzydła zamkowego widnieje pomnik marmurowy Filipa V., wzniesiony tam w r. 1856 na miejscu dawniejszego pomnika Filipa IV., który został zburzony w r. 1847. Ośm posągów wyobraża państwa, które niegdyś podlegały berłu Filipa IV., a rzeźby przedstawiają cztery części świata. — Naprzeciw zamku, przy piazza della Pinta, znajduje się kościół

San Giovanni degli Eremiti. Wchód we via Benedet-tini, przy bramie ogrodowej należy dzwonić. Napiwki są wzbronione, custode sprzedaje natomiast różne drobne przedmioty starożytne. Stary ten kościół jest dziwną budową z r. 1132 o pięciu kopułach i stanowi dziś, jako monumento na-zionale, własność państwa.

dują się szczątki małego meczetu» który pięć kolumn dzieliło niegdyś na dwie nawy, mały krużganek prowadził na czworokątne podwórze. Normanowie urządzili tu cmentarz dla dworzan; zachowały się jeszcze resztki fresków z XII. w. — Po II. str. krużganek z r. 1148, którego piękne, dobrze zachowane łuki przypominają krużganek w Monreale.

Wnętrze kościoła ma kształt t. zw. egipskiego krzyża (r) o trzech absydach, nawę podłużną dzieli ostro-łuk na dwa kwadraty, pokryte dwiema kopułami, trzy inne kopuły wznoszą się ponad trzema kwadratami nawy poprzecznej. Główna absyda wysuwa się nieco⁻naprzód, boczne zaś absydy tworzą poniekąd nisze. — W części południowej zna)'-

II. Północna część miasta. Od katedry (D 3) idziemy przez via Bonello, potem na prawo przez via Gioseni i piazza de’40 Martiri do okazałego Monte di Pieta z r.

1591, z dorycką kolumnadą z r. 1786. Stąd przez szeroką via dello Santo Spirito dostaniemy się do Sant ’ Agostino (E 4); kościół ten zbudował w r. 1275 Karol Andegaweński ponad kościółkiem normandzkim San Nicola, w r. 1506 i 1672 przebudowano go. Fasada została odnowiona w r. 1306 i ma jeszcze dawny główny portal. — W kierunku zachodnim przybędziemy do hali targowej, Nuovo Mercato (E 3). W pobliżu piazzetta San Marco i założony przez Wenecyan, piękny kościółek renesansowy San Marco (E 3).

Via Sant’Agostino łączy się na wschód z via Macqueda, drugą główną ulicą miasta. Założył ją w r. 1600 wicekról Macqueda, jest ona 11¹/₂ m. szeroka, a od Porta Sant’Antonino aż do Porta Macqueda 1376 m. długa. Na jej północnym końcu wznosi się po lewej str. Teatro Vittorio Emanuele (Massimo, E 4), który zbudował genialny architekt Basile (na miejscu zniesionych klasztorów) dla 3200 widzów. Na schodach zewnętrznych dwie grupy bronzowe : z lewej str. lew z liryką (wyk. M. Rutelli), z prawej str. lew z tra~ gedyą (wyk. B. Civiletti). Przez Porta Macqueda (F 4) i przez via Ruggiero Settimo, oraz przez piazza dei Quattro Canti di Campagna wychodzimy na piazza Ruggiero Settimo (G 4), gdzie się wznosi pomnik tego sławnego męża stanu i patryoty (f 1862, wykonał Delisi), którego nieśmiertelne zasługi wyrażają trzy daty na postumencie: 1812 (konstytucya liberalna), 1820 (samodzielna Sycylia) i 1848 (powstanie przeciw Burbonom). Naprzeciw pomnik Carla Cottone, księcia Castelnuovo, również wielkiego pa-tryoty (z liczbami lat 1811, 1812,1822), założyciela instytutu rolniczego. — Za pomnikiem Settima piękny teatr Polite-ama Garibaldi, który zbudował Damiani w latach 1865—75. Przedłużenie via Ruggiero Settimo tworzy via délia Libertà, na jej końcu piękny Giardino Inglese.

Wracamy teraz do Porta Macqueda, a stąd idziemy na południe aż do schodów z lewej strony. Na lewej ścianie oznajmia napis, że przed kościołem Santa Maria della Volta poległ w r. 1647 przewodnik ludu, Giuseppe d’Alesi (sycylijski Masaniello). W Santa Maria della Volta na 11. ołtarzu z pr. str.: Andrea Brescianino} Madonna (obraz przypisywany Rafaelowi). Po drugiej stronie piazza Nuova prowadzi via de’Fornari na wschód na piazza Caraccioli (D 5), gdzie za czasów arabskich był plac targowy, a za panowa-nia domu Andegaweńskiego targowica mięsna (boucherie), stąd dziś jeszcze zowie się on „ucceria“. We via d’Argenteria wznosi się fasada renesansowa kościoła di Sant’ Eulalia dei Catalani (D 5) z czterema popiersiami królów aragońskich w reliefach i z herbem hiszpańskim, wewnątrz po pr. str. : Gerardo Storino (szkoła Ainemola), Madonna di Mon-serrato, 1582. — W pobliżu ożywiona piazzetta Garaffello (D 5); w domu pod nr. 16 (z popiersiem Karola V.) urodził się ojciec kardynała Mazzariniego. — Stąd na lewo, idąc przez via Materassai i vicolo Argenteria vecchia, przybywamy do kościoła św. Dominika (patrz niżej) i obszedłszy go, dostajemy się na via Bambinai, gdzie się znajduje

Oratorio dei Rosario, zbudowane w r. 1578, z bogatą dekoracyą stiukową, którą wykonał Giacomo Serpotta w r. 1720. (Klucz w parterze domu pod nr. 16, gdzie się należy zgłosić między godz. 12 a 2).

Novelli, Dysputa doktorów w świątyni i Zesłanie Ducha św.; nr. 1. Giacomo lo Verde (uczeń Novellego), Zwiastowanie; 6: 11. 14. Luca Gior-dano, Modlitwa w ogrodzie oliwnym, Zmartwychwstanie, Wniebowzięcie Najśw. Panny. — 7. 8. 9. Szkoła flamandzka, Biczowanie, Włożenie Chrystusowi korony cierniowej,Chrystus niosący krzyż.

Na wielkim ołtarzu: Van Dyck,

Madonna del Rosario, jedno z naj-'epszych dzieł tego mistrza, które stworzył w r. 1623 w Palermo, licząc lat 25; Przenajświętsza Panna podaje różaniec św. Dominikowi, przed nim klęczy św. Rozalia, św. Ninfa spogląda w górę w zachwyceniu, z boku św. Oliva, Róża, Agata i Krystyna. Na ścianach: nr. 5, 13.Pietro

lonna, poetki i malarki. — II. pila-ster: Popiersie malarza Giuseppa Velasqueza z Palermo. — III. pila-ster: Popiersie sławnego lekarza, Michela Pandolfino. IV. pilaster: Popiersie malarza Giovanniego Pa-tricolo i grobowiec sławnego męża stanu, Emerica Amari. W VI. kaplicy piękne płótno sławnego Giuseppa Velasqueza (patrz wyżej), przedstawiające św. Wincentego Ferreri (1790). VI. pilaster: Popiersie sławnego ar-

Kościół San Domenico (E 5), przy placu tej samej nazwy, zbudowany w r. 1300, odnowiony w r. 1458 i 1640, jest największym kościołem Palerma. Bazylika ta o trzech nawach i 16 kolumnach marmurowych, może bez chóru pomieścić 12.000 osób. W ostatnich latach stał się ten kościół sycylijskim Panteonem, gdyż umieszczono tu grobowce, popiersia i kenotafia (patrz str. 434) znakomitych mężów Sycylii.

Poczynając od I. pilastra z pr. str. widzimy popiersie Wincentego Riolo, sławnego malarza (ur. 1772 t 1837). — W II. kaplicy z pr. str. medalion marmurowy margrabiego di Villabianca (f 1802) i matematyka Giovanniego Gorgone (f 1868). W III. kaplicy na ołtarzu cenne płótno Fondullego z Kremony, wyobrażające św. Tomasza i św. Magdalenę przed krzyżem. Nadto pomnikdwóch sióstr, Józefiny i Anetty Turrisi Co-

29

PRZEWOGWIK PO WŁOSZECH.

cheologa, Antonia Mongitore. — źba z r. 1477. — W V. kapl. z lewej W kaplicy na prawo od chóru pię- str. obraz ołtarzowy Filippa Pala-kna płaskorzeźba Antoniego Gagi- dino, San Kaimondo Pennaforte. niego, Madonna i głowy aniołów. Posąg św. Anny, dłóta Gaginiego. Naprzeciw Pietà ze szkoły Gaginie- Następuje popiersie sławnego histo-go. Grobowiec archeologa Dominika ryka, Gioacchina Ventura. — W III. Lo Faso jest kenotafem, wykona- kapl. z lewej str. grobowiec księcia nym przez architekta Napoleona di Villarosà. Następuje popiersie Giachery. W kaplicy na lewo od historyka Agostina Galio. W II. ka-chóru znajdują się popiersia sła- plicy kenotaf poety Michelangela wnego chirurga, Giovanniego Sale- Monti i grobowiec sławnego poety mi, historyka Rosario Gregorio i gro- sycylijskiego, Giovanniego Meli. bowiec Ruggiera Settimo z jego U I. pilastra grobowiec Franciszka-popiersiem. Płótno wyobrażające nina Dominika Ścina, znakomitego św. Dominika jest pendzla Pala- archeologa i literata. - W I. kaplicy ditia. — W nawie poprzecznej z pr. piękny posąg św. Józefa ze szkoły str. grobowiec Franciszka Crispi, Gaginiego. sławnego ministra włoskiego, twór- W kościele ty cy trójprzymierza, Sycylijczyka, wy- 1848 Ruggiero Settimo, naczelnik konany w r. 1905 przez Nicoliniego.— prowizorycznego rządu sycylijskie-W lewej nawie poprzecznej, na wąz- go, powitał w imieniu narodu par-kiej ścianie, cenne płótno IYincenza lament Sycylii. — W przyległym Ainemola, Madonna, której składa- klasztorze sir. Dominika, który dziś ją cześć św. Dominik, Krystyna, zajmuje Towarzystwo poświęcające Tomasz, Ninfa. Popiersia Piotra się badaniu dziejów ojczystych (So-Novellego i Giuseppa Crispi, profe- cięta di storia patria), piękna pła-sora języka greckiego.— W VII. kapl. skorzeźba Łukasza della Robbia z lewej str. na lewej ścianie: Bóg- Przenajświętsza Panna, której św. Ojciec, Ukrzyżowany i gołąb, rze- Hieronim cześć oddaje.

m dnia 25. marca

w stylu Bram an ta.

We via Bandiera, ku zachodowi, po lewej str. (nr. 14) palazzo Pietratagliata (niegdyś Termini), z XII. w. z portalem o ostrych lukach; ponad oknami ma on jeszcze cztery stare luki, a ponad IV. oknem z lewej strony starą wieżę z blankami. — Dalej po lewej str. San Pietro Martire (E 4) z r. 1656; II. kaplica z lewej str.: Vinc. Ainemolo, Św. Piotr odbiera koronę męczeńską, po lewej str. św. Stefan, św. Atanazy, po pr. św. Agata, św. Katarzyna; w środku: Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus; II. kaplica z pr. str.: Tenże, Złożenie do grobu (częściowo odnow.). — Na prawo przez via Patania idziemy do kościoła dell’ Olivella (E 5), z obrazami Filipa Paladina w lewej i prawej nawie poprzecznej; II. kapl. z pr. str.: Lorenzo di Credi} Adoracya Dzieciątka. Obok z pr. str. Oratorio, piękna budowa Maravuglia z r. 1770 — Po lewej str. w budynku, który był przedtem klasztorem mnichów dell’ Oratorio, znajduje się

I w niedzielę od 11—3 godz. Zamknię“ : te w Wielki Tydzień, w trzy osta' Wstęp 1 1., w niedzielę wolny, tnie dni karnawału i w święta urzę' Muzeum otwarte od 10—3 godziny, downie uznane (patrz str. 14).

Museo Nazionale.

Dyr.: prof. Salinas. — Katalog we włoskim języku, wydany przez tegoż, jest jeszcze z r. 1901 (111. wydanie).

Parter. I. podwórze (primo cor-tile). W środku: Tryton, posąg z XVI. w., ozdoba studzienna z Palazzo Reale. — Z tyłu po lewej str. kolumna, ustawiona na piazza Cro-ce dei Vespri w r. 1737, ku pamięci Francuzów, zamordowanych w r. 1282 w czasie t. zw. nieszporów sycylijskich. — Pod arkadami: portale, rzeźby i napisy ze średnich wieków i z epoki odrodzenia. — Przy ścianie obok wejścia z pr. str. malowana statua Madonny z r. 1500. Przy prawej ścianie ołtarz z tufu z gotyckimi ornamentami z XV. w. z kościoła San Michele Arcangelo. — Ostrołuk z pałacu Sclafani (str. 444) w środku ściany prowadzi do bocznej sali del San Giorgio, gdzie się znajduje ołtarz, rzekomo dzieło A. Gaginiego, pochodzący z zakry-styi kościoła św. Franciszka z As-syżu. Widzimy tu św. Jerzego na koniu między medalionami sześciu świętych w reliefie. — Po prawej str. z tyłu: altare di San Luigi, którego kolumny tworzyły niegdyś oprawę sławnego obrazu Rafaela, Spasimo di Sicilia. — Na lewo od ołtarza św. Jerzego dwa portrety w płaskorzeźbie. Dalej na lewo: odlewy gipsowe dzieł z XIV., XV. i XVI. w. — Idziemy z powrotem na małe podwórze, tu widzimy przy ścianie w głębi (od pr. str. ku lewej): nr. 1220. Malowana statua Madonny z r. około 1500; nr. 998. Głowa portretowa z epoki odrodzenia.— Na ścianie poprzecznej, na prawo: 1039. Antoni Gagini, posąg Madonny; z lewej str. 999. Rzeźba wyobrażająca Matkę Boską. Dwoje drzwi o bogatych ornamentach renesansowych wiedzie do dwóch małych pokoików wr głębi podwórza (stan-zette), gdzie się znajdują dwa powozy galowe senatu palermitań-skiego z XVIII. w. Większy z prawej str., ozdobiony jest malowidłami Giuseppa Velasqueza. — Przy lewej ścianie piękne drzwi z XVI. w. Między dwiema kolumnami z palazzo Sclafani schody do wyższych piątr.

II. podwórze (secondo cortile), niegdyś krużganek. Napisy, sarkofagi, nagrobki t. zw. cippi, odłamy architektoniczne, po lewej str. z Sycylii, po pr. z innych krajów lub niewiadomego pochodzenia. Obok pr. ściany, w pobliżu wejścia, imita-cya okna z katedry w Monreale; dalej nr. 717. Eskulap; 752. Selene i Eros (grupa, do której należał śpiący Endymion). Naprzeciw' sycylijskie agaty; 715. Alceusz; 781. Fragment fryzu z Partenonu, powyżej dwie małe rzeźby z grobowców z Aten; prawie na samym końcu ściany, dwie małe greckie rzeźby: 773. Młodzian z naczyniem na wonne maści, przy kąpielach używane; 797. Tancerka. Przed ścianą tylną (od pr. str. ku lewej): Klau-dyusz (?) siedzący (tors z gipsu), po prawej i po lewej str. rzymskie posążki z porfiru i granitu. — Zeus stojący, posąg z Tyndaris, z greckiego marmuru (znacznie odnawiany), po obu stronach dwa rzymskie kandelabry marmurowe (z tyłu wchód do wązkiego westybulu). — Po lewej str. olbrzymi posąg Jowisza siedzącego, odzianego w chiton i himation, znaleziony w Solunto 1825, po bokach dw ie kolumny, które tworzyły niegdyś część tronu tego boga. — Przy lewej ścianie korytarza: sycylijskie starożytności (od pr. str. ku lewej), pomalowana ściana z maskami z domu w Solunto; przed nią, w podłodze: przedhistoryczny grób z okolicy Paler-ma. Dalej na lewo (pod napisem „Solunto“) nr. 416. Grupa archaiczna, kobieta, prawdopodobnie bogini, siedzi między dwoma lwami, skrzydlatymi i odzianymi w szaty. Od strony podwórza: na półkolum-nie zegar słoneczny z marmuru z Tyndaris. Zajmujące dwra napisy: nr. 55. Napis grecki na cześć gim-nazyarcha Antallusa Ornica. Nr. 56. Napis łaciński, który respublica So-luntinorum umieściła na cześć Ful-vii Plautilli, żony Caracalli, wygnanej przez niego do Lipari. Pod „Li-libeou nr. 464. Napis fenicki z Lili-beo, z wyrytym rysunkiem, pochodzący z votum, jakie ślubował nie-

29*

jaki Hanno bogowi Baalowi Ammo-nowi, godne uwagi szaty osoby i godła bóstwa. W oddziale „Tauro-menio“, nr. 704. Posąg kapłanki Izydy, z Taorminy. Nr. 25. Rachunki urzędników z Tauromenium. — Nr.

być może epigraf grecki w Sycylii (Pasadiaso to sama. Krates epoiei).

W głębi napisy grobowe z Li-pari na kamieniach z lawy. Jeden z marmuru (nr. 27) zawiera pię kny epigramat grecki niejakiego Giafira z Kappadocyi, zmarłego w Lipari, który „żył swobodnie (paneleuteron) i zaznał pięknych darów losu obok goryczy życia“. (kai katon to tyches kai pikron oida biou).

1962. Napis L. Pliniusza Rufusa, legata Sextusa Pompejusza, odnoszący się do obwarowań Lilybaeum. —

Z Geli. Duża podstawa z tufu z archaicznym napisem greckim, znaleziona w Terranova, najdawniejszy

Idziemy przez podwórze obok basenu z trzciną papyru-sową z Syrakuz, do wązkiego westybulu (poza posągiem Zeusa z Tyndaris). Tu znajduje się odlew gipsowy kapi telu ze świątyni G w Selinuncie i olbrzymiego telamona ze świątyni Zeusa w Girgenti.

Po prawej stronie mały pokój obydwóch wyobrażona jest postać z dwoma sarkofagami fenickimi, kobiety. Są to jedyne niewątpli-w kształcie skrzyń mumii. Znale- we ślady Fenicyan w Palermo, ziono je w Cannita, w pobliżu Pa- które jednak zdradzają oraz wpływ lerma, 1695 i 1725. Na nakrywach grecki.

Przechodzimy obecnie do sali di Panormo (zwanej także sala dei Musaici). Na podłodze widnieje tu posadzka mo zaikowa 11,₆₈ m. długa, 8,₆₄ m. szeroka, w 33 oddziałach pochodząca z końca I. w. po Chr.

ma.

Wykopano ją w r. 1869 z duże- ! sna; (z pr.) Zima. — W III. części go mieszkania rzymskiego na piazza Z lewej str. głowa Heliosa, w środki Vittoria. Całość, ozdobiona dokoła Apollo, z pr. str. Pozejdon czyi pasami i ornamentami ryb, dzieli Neptun. Powyżej dwa bogi wiatrów się na 3 główne części. W pojedyn- Ponad nimi z lewej i prawej strony czych oddziałach (od dołu do góry Nereida, w środku Europa. Powy i od lewej str. ku prawej) są tu żej Minerwa i (z prawej strony) ju przedstawieni: l. 1, 2, 3. Trzech poe- nona. Ponad niemi: Nereida, Petów siedzących. — II. Lato (po le- gaz i Nereida. Znów dwa wiatry. Na wej str.). jesień (po pr. str.). Powy- samej górze: 1) Herkules, 2) w środ-żej: 1) Antiope. 2) Danae. 3) Leda. ku Dyana i 3) postać niewiado Jeszcze wyżej (z lewej str.): Wio-

Ściana tylna: Posadzka mozaikowa (pod Casa Maggio, via Macqueda nr. 239 znaleziona); widzimy na niej Orfeusza, grającego na lutni i otoczonego zwierzętami, jest ona ó,₁₄ m. długa, 5,55 m. szeroka i pochodzi z końca II. w. po Chr. — Z napisów znalezionych w Palermo wymienimy najdawniejszy chrześcijański z r. 488 (nr. 57) i II. z r. 602, znaleziony w via Cavour pod pałacem Saponara, nagrobek Piotra da Aiessandria, handlującego płótnem.

Sala del Fauno. W środku: wspaniały posąg Satyra z Torre del Greco, dar Ferdynanda II. — Na prawo, na cokole (nr. 1028), t. zw. pietra di Palermo z napisem hiero-glificznym. Jest to fragment urzędowych annałów, zawierający różne darowizny, dni świąteczne i obrzędy i ceremonie religijne, wykonywane przez Faraonów z IV. i V. dynastyi, zwłaszcza przez wielkiego króla Snefru, około 5000 lat przed Chr. Zabytek ogromnie cenny dla swej treści i starożytności. — 713. Piękna herma brodatego Bachusa. 710. Ar-chaistyczna Pallas Atene. — Przy prawej ścianie: Archaistyczna Afrodyta. — Gzyms z trzema lwiemi głowami i ze szczątkami malowanych szat, z doryckiej świątyni w Himerze, zburzonej w r. 409 przed Chr. — Obok po lewej str.: Statua bez głowy z Girgenti. - Przed tylną ścianą: sarkofag tufowy z jednego kamienia (monolit) z Girgenti, z śladami pomalowania. Po obu bokach drzwi lewej ściany, dwie rzymskie statuy portretowe z Tyndaris. Po pr. str. napisy z Selinuntu, jeden chrześcijański, lekko wyryty, ze znakiem krzyża św. i literami a i omega, uwiecznia pamięć Ausaniusa dyakona.

Sala di Selinunte zawiera sławne, rzeźbami z trzech epok doryckiej sztuki (VII. VI. i V. w. przed Chr.) ozdobione metopy trzech świątyń w Selinuncie. Są one wyko-îane z żółtego kamienia tufowego, znaleziono je w r. 1822, 1831 i 1892. Przy lewej ścianie najdawniejsze metopy ze świątyni C w Selinuncie, zwanej świątynią Herkulesa. I. (z pr. str.) jest to metopa z rzeźbą, przedstawiającą wóz, zaprzężony czterema końmi (quadriga) i fragmenty trzech osób, które wozem tym kierowały (prawdopodobnie Helios i dwie Hory). — Na II. metopie widzimy Perseusza, w czapce i w butach, zabijającego Meduzę, z której krwi wyskakuje skrzydlaty Pegaz. Obok bohatera opiekuńcza Pallas Atene. — Na III. metopie Herakles (Melampygos), uzbrojony mieczem, niesie dwa duchy psotniki (Passalosa i Akmona Cerkopów), które go chciały w czasie snu okraść, skrępowane na rękach i nogach.

Styl tych trzech rzeźb na metopach jest znakomitym okazem najdawniejszego rzeźbiarstwa doryckiego, wkrótce po założeniu miasta Selinus w r. 628 przed Chr.

Przy ścianie z prawej str. II. oddział metop z Selinuntu ze świątyni F, z dwiema rzeźbami, tylko w dolnej części zachowanemi, które należały do fryzu, przedstawiającego niegdyś bój Gigantów. I. Walka (prawdopodobnie) Artemidy z Gigantem. II. Walka (prawdopodobnie) Dyonizosa z Gigantem. — Oba te reliefy należą do późniejszej epoki i znamionują wyższy rozwój sztuki.

Przy wązkiej ścianie w głębi cztery metopy ze świątyni E} tj. świątyni Hery w Selinus. I. (od lewej str ku prawej). Walka Herkulesa z Amazonką, prawie nieuszkodzona. II. Zeus przyciąga do siebie Herę, która zrzuca z siebie zasłonę. III. Akteon walczy z psami, które Artemida na niego szczuje; okrywa go skóra jelenia, którą, wedle sycylijskiego poety Stesichora, mściwa bogini na niego zarzuciła, nie zamieniając go całkowicie w zwierzę, lecz łudząc jedynie psy. IV. Bogini Atene zabija Olbrzyma Enkeladosa. — Nagie części postaci kobiecych są wykonane z białego marmuru i umieszczone na tufie.

Na prawo znajduje się metopa źle zachowana i dotychczas dokładnie nie wyjaśniona. Metopy te przedstawiają, jak wspomnieliśmy, rozwój sztuki doryckiej w czasie od r. 628 przed Chr., kiedy Selinus założono, aż do jego zburzenia w r. 409 przed Chr.

Przy

Na osobnych podstawach znajdują się małe metopy archaiczne (Europa na byku, ze śladami pomalowania; Sfinks; Herakles poskramiający byka), znalezione w r. 1892. Inna znów metopa wyobraża Herę i Hermesa. —- W szafach: fragmenty architektoniczne; kawałki rzeźb; nogi marmurowe z metopy, pochodzącej ze świątyni Hery; klamry żelazne dla metop, pokryte ołowiem; lampa chrześcijańska bron-zowa, znaleziona w mieszkaniu bizantyńskiem w pobliżu świątyni C w Selinus. (Napis: Deo gratias). Na prawo fragmenty architektoniczne i napisy. Zajęcie budzi długi napis grecki, wyryty na pilastrze tufowym, znaleziony 1871 w świątyni G w Selinus; wymienia on, którym bogom mieszkańcy tego miasta zawdzięczają swoje zwycięstwa i pochodzi prawdopodobnie z połowy V. w. przed Chr. końcu ściany: odłamy z kaplicy z V. w. przed Chr. t. zw. aedicuła Empedokłesa w Selinuncie.

Na lewo znajduje się

Muzeum Etruskie (Museo Casuccini z Chiusi, w niedzielę zamknięte). Trzy sale wypełnione posągami, urnami z alabastru i terrakoty, sarkofagami z malowanymi napisami itd. —

Z I. sali prowadzą schody do magazzino w suterenie (nieprzystępnego dla publiczności), gdzie się przechowuje tymczasowo nowo odkopane przedmioty z grobowców Selinuntu.

Wracamy na I. podwórze i idziemy schodami ze środka lewego korytarza w górę na I. piętro.

Pierwsze piętro. Sala Araba przedstawia rozwój sztuki arabskiej w Sycylii. Ponad wejściem, barwna imita-cya kasetonu powały drewnianej z Cappella Palatina. Naprzeciw odlew gipsowy sklepienia stalaktytowego z zamku Cuba, a w górze dokoła sali odlew gipsowy dużego napisu arabskiego z tegoż zamku. Na ścianach, malowane rzeźby z drzewa i konsole z wieków średnich ; odłam powały drewnianej w stylu arabsko - normandzkim, który z powodu kilkakrotnie tamże umieszczonego orła ma pochodzić z czasów Hohenstaufów; drewniana oprawa drzwi z Martorany. Staroarabskie roboty snycerskie, kraty okien, drzwi, balkon (wszystko to z Kairu). Na konsolach i w szafkach szklanych piękne naczynia bronzowe, wspaniała waza gliniana, w białym i złotym kolorze z Mazary; garnki z białej gliny i dzbany; między bronzami astrolabium z r. 955; arabskie napisy z grobowców.

Następuje sala z dawniejszymi obrazami szkoły włoskiej i niderlandzkiej, nowszemi rzeźbami itp., które nie budzą szczególniejszego zajęcia. Pochodzą one z zapisu margrabiny di Torre Arsa} księżny Serradifalco. Na uwagę zasługują Bachantka (dzieło Val. Villareale, f 1854) i cztery talerze fajansowe z Urbino.

Przechodzimy do sali di Serpotta z pięknemi figurami i dekoracyami stiukowemi dwóch kaplic ze Serpotty. Tymczasowo są tu przechowane zbroje i przedmioty z bronzu. — Następuje z lewej str. Corrido jo di Ponente, zawierający sycylijskie wyroby kuźnicze, naprzeciw wazy z czasów przedgreckich i piękne obrazki rodzajowe z IV. i III. w., figurki kobiece pomalowane w rodzaju tanagryjskich. Na lewo wiodą szklane drzwi do kaplicy, w której się znajduje srebrna płyta stołowa z klasztoru del Salvatore i inne artystycznie wykonane sprzęty. — Naprzeciwko C o r r i d o j o di Mezzogiorno, w nim majoliki ze Sycylii, Faenzy, z Pesaro i Urbino. Na lewej ścianie zbiór kafli majoliko-wych (XVII. i XVIII. w.) z napisami, herbami i obrazami, które umieszczone były na domach, jako odznaki właścicieli. Z pr. str. Madonna z pracowni Andrzeja della Rob-bia, nieco dalej w szafie wspaniała waza z Faenzy.

Przed oknem, na staro

Przez przedsionek, w którym się znajdują etruskie bronzy i bryły ołowiu z rzymskim stemplem, idziemy na prawo do sali starożytnych bronzów. Z prawej str. widnieje tu piękna grupa studzienna: Herkules obala doścignionego jelenia. Starożytna ta grupa bronzowa została wykopana w Pompei w r. 1805. Po lewej str. duży baran (ariete) z bronzu, który już od XI. w. miał się znajdować w Syra-kuzach, gdzie służył wraz z drugą podobną figurą do ozdoby twierdzy Maniace, broniącej portu, poczem stał się własnością rodziny królewskiej, aż jako dar Wiktora Emanuela Ii dostał się do tego muzeum. Na ścianach broń, dzbany z bronzi i ołowiane rury wodociągowe, żytnym stole pompejańskim, wazy bronzowe. — Trzy pom-pejańskie obrazy ścienne, największy przedstawia scenę myśliwską, dwa inne sceny z komedyi i tragedyi.

Idziemy z powrotem do sal, mieszczących zbiór greckich waz. W I. pokoju z pr. str. najdawniejsze wazy z Geli, po lewej str. wazy z południowych Włoch. — W II. sali w szafach, na których oznaczone jest pochodzenie przedmiotów, znajdują się jużto korynckie naczynia z VI. w. przed Chr. (po pr. str. z Selinus), jużto attyckie (po lewej str. z Geli), między niemi (z V. i IV. w. przed Chr.) na środkowym stole wspaniała waza z Geli z czerwonemi figurami i wyobrażeniem walki Amazonek.

Na innych stołach: Nr. 656. j i Memnona. Pod figurami podpisy.— Na wazie tej jest przedstawiony I Nr. 1628. Bachus i Ariadna z Ii-Tryptolemos na skrzydlatym wozie, i cznym orszakiem. (Wytworne wy-obok niego Demeter, Persefone j konanie, V. w. przed Chr.). — Pod i dwaj królowie Attyki. Po str. prze- j szkłem: czara grecka, wyłowiona ciwnej Zeus między Tetydą i Ju- w zatoce Palermitańskiej, wraz z ko-trzenką (Eos), które zanoszą bła- j ralem, który na dnie morza do niej gania za swych synów, Achillesa i przyrósł.

Corridojo di Tramontana. Tu znajdują się w szklanych szafach sycylijskie wyroby z terrakoty, figurki, reliefy i maski, które służyły niegdyś jako ozdoby architektoniczne, małe posążki bogów (niektóre z VI. i V. w. przed Chr.) jako dary wotywne, tudzież zwierzęta ofiarne; lampy; broń i naczynia z bronzu; laska zakrzywiona (caduceus) z Ima-chary; pociski ołowiane z czasów wojny z niewolnikami, z napisem: L. Piso L. F. Cos., a także fenickie; — wyroby z kości słoniowej, między nimi t. zw. tessera hospitalis z Lilybaeum, na której, na przedniej stronie, widzimy dwie splecione dłonie, na odwrotnej grecki napis, że Himilko Hannibal Chloros, syn Himilkona i Lykon, syn Diognetesa, zawarli przyjaźń; wreszcie przedhistoryczne wykopaliska z Sycylii, garnki i broń kamienna.

Na lewo wiodą drzwi do gabinetu numizmatyczn ego. Obok wązkich ścian I. pokoju znajdują się cztery gablotki z nowszemi monetami, tudzież z medalami. W środku, w I. i 111. gablotce i obok ściany, kościelne naczynia ze złota, z kości słoniowej i z emalii i wyroby koralowe z Trapani z XVII. w. W II. zaś gablotce, z jednej strony bizantyńska emalia i starożytne klejnoty (jako to złote wieńce z grobów, srebrne fibulae, pierścienie z gemmami, bizantyński pierścień z małemi figurami z niello), z II. str. zaś wspaniały zbiór starożytnych monet sycylijskich. W szafie między oknami, odciski greckich i fenickich pieczęci w glinie, z świątyni C w Selinuncie. W trzech framugach okien, witryny z przedmiotami, znalezionymi w grobowcach obok Megary.

W ostatnim pokoju, wspaniałe ornaty kościelne z klasztorów S. Francesco i S. Cita; rząd (na konia) margrabiego Villena i gobelin z XVII. w.

Na drugiem piętrze znajduje się gal ery a obrazów. Zaraz po lewej str.^widzimy kilka płócien bizantyńskich, między niemi: 893. Św. Jan ze skrzydłami. 402. Chrystus i Łazarz w piekle (XII. w.). 401. Św. Jan, zwany tu „Petrus Lampardus“, sycylijskie naśladowanie pierwowzoru bizantyńskiego.

Małe drzwi obok wiodą na 111. piętro, gdzie przechowane są pamiątki z dziejów Sycylii, zwłaszcza z krwawych lat 1848 i 1860, sycylijskie koronki i kostyumy osad albańskich w Sycylii. — Wracamy na II. piętro. Z prawej str. w Corrido jo di Ponente: obrazy ołtarzowe z XIV. i XV. w., przeważnie jeszcze w dawnej gotyckiej oprawie. W pokojach obok tego korytarza, płótna ze szkoły sycylijskie i od XVII — XIX. w. — W Corridojo di Mez-zogiorno szkoła sycylijska z XV. i XVI. w. Z pr. str. Nr. 85. Madonna i święci, obraz malarza sycylijskiego z XV. w., przedtem przypisywany Ant. Crescenzio.

Nr. 165. Gius. Albina (U Sozzo), Madonna między dwoma aniołami. — Nr. 489. Tommaso de Vigilia, Santa Maria del

Carminé. — Z lewej str. Nr. 365. Antonio Crescenzio, kopia sławnego Spasimo Rafaela. — 814. Rzekomo Antonio Crescenzio, Madonna i św. Rozalia.

Nr. 103. Sw. Tomasz

Pierwsza sala, sala del Romano, zawiera przeważnie płótna pendzla Vincenza di Parna, zwanego U Romano. Z lewej str. Nr. 91. Biczowanie Chrystusa, z podpisem „ex-pensis nationis Lombardorum. 1542“. Z pr. str. na górze. Nr. 88—93. Młodość Chrystusa w 6 obrazach, najpiękniejszy nr. 93, Przedstawienie w świątyni. — Nr. 97. Madonna jako wybawicielka dusz z czyśćca, z Akwinu, otoczony tłumem uczniów i zwolenników, po zwycięstwie nad kacerzem Averroesem, rzekomo płótno Antoniego da Saliba. — Nr. 102. Zdjęcie z krzyża, główne dzieło Vjncenza, wykonane z głębokiem uczuciem. — Nr. 169. Sw. Konrad.

Druga sala, sala del Novell i, zawiera dzieła tego ostatniego z wielkich malarzy sycylijskich. Z lewej strony. Nr. 120. Portret własny. — Nr. 110. Matka Boska na tronie i kilku świętych.

Nr. 450. Zwiastowanie Najświętszej P. Maryi. — Nr. 114- Uwolnienie św. Piotra z więzienia.

Nr. 194 i 196. Resztki zniszczonych fresków z Ospedale civico (dzisiejszej Caserma S. S. Trinità). — Na górze: nr. 337. Matka Boska i św. Anna. — W przyległej sali z lewej str. znajduje się zbiór robót snycerskich z średnich wieków i nowszych czasów; model drewniany świątyni G w Selinus.

Perłą całego zbioru jest mały niderlandzki tryptyk ołtarzowy (nr. 59), umieszczony za szkłem w G ab i netto Malvagna, obok sali del Romano.

Katarzyna z pierścieniem, po prawej św. Dorota z różami. Zewnątrz na nakrywach: z lewej str. Adam i Ewa u wrót raju, z prawej krajobraz (okolica skalista). — Obraz ten ofiarował książę Malvagna Muzeum Narodowemu w Palermo, jako dzieło Durera.

Tryptyk ten z r. 1501 przypisywano przedtem Janowi Van Eyck, obecnie zaś Janowi Gossartowi Ma-buse. Jest on prześlicznie i bardzo starannie w miniaturze wykonany.

W pośrodku, wśród gotyckiej architektury, Madonna z Dzieciątkiem i aniołowie, po lewej stronie św.

Prócz tego znajdują się tu: Nr. 48. Holbein, Portret mężczyzny. — Nr. 5. Rzekomy Correggio, Głowa Chrystusa.— Nr. 406. Rafael (?), Judyta. — Nr. 58. Memling (?), Madonna. — Nr. 35. A. van Dyck, Rodzina Rubensa. — Nr. 60. Garofalo, Madonna. — Nr. 230. P. Potter (?), Krajobraz.

Trzecia sala (Scaole Diverse) zawiera płótna mniejszej wartości: z pr. str. Nr. 202. Vanni Pisano} Madonna (XIV. w.). — Nr. 73. Bartłomiej de Camulio, Madonna (r. 1346). - Nr. 535. Fil. Paladini, Św. Michał. — Nr. 146. Szkoła Rubensa, Przenajświętsza Rodzina. — Po lewej str. Nr. 532, 534. Vasari, Zbieranie manny spadającej z nieba. — Nr. 538. Marco del Pino, Nawrócenie św. Pawła.

Na prawym końcu korytarza di ckiego, Epicharmosa) i obcych (Ru-Tramontana i w obydwóch przyle- bens, Pasterz i nimfa i inne). Oprócz głych salach, umieszczona jest t. zw. tego obrazy ze szkoły hiszpańskiej, Quadreria Galio, tj. galerya obra- po lewej stronie zbiór starych ram zów ze spadku po literacie Agostino i obrazów ze szkoły neapolitańskiej. Galio z Palermo, obejmująca płótna W pokojach obok korytarza freski malarzy sycylijskich (między nimi sycylijskie, zwłaszcza Tomasza de nr. 937. Agostino Scilla z Messyny, Vigilia, dawniejsze i nowe miedzio-Talia wieńczy komedyopisarza gre- j ryty, rysunki i szkice.

Od Muzeum idziemy przez via Bara na wschód; w II. ulicy na prawo San Niccoló de’ Greci (E 5), kościół parafialny Greków z r. 1540. Z tyłu przy via del Seminario greckie seminaryum dla albańskich osad Sycylii. — Via Lam-pedusa prowadzi w kierunku południowym do via Valverde ; tu wznosi się kościół Santa Cita (E 5), zbudowany w r. 1586.

Za chórem, zakryta przez wielki z centaurem, w górze Madonna, ołtarz, duża rzeźba z trzech części z pr. str. św. Hieronim; piękne or-złożona, dzieło Antoniego Gaginie- namenty.

go z r. 1535: Narodzenie Chrystusa, W Oratorio di Santa Cita, na śmierć Matki Boskiej, święci, anio- wielkim ołtarzu: Carlo Marattà, łowię i piękne ornamenty. — Z le- il Rosario (Różaniec). Ławki są wy-wej str., obok wejścia bocznego, kładane perłową macicą. W stole w kaplicy na lewo od chóru (capp. obok wejścia, największa i najpię-Scirotto), na lewej ścianie, poza kniejsza płyta agatowa Sycylii. De-ołtarzem: barwna rzeźba Antoniego koracya stiukowa jest dziełem Ser-Gaginiego, po lewej str. św. Antoni j potty.

Naprzeciw fasady kościoła Cita znajduje się Konserwa-toryum muzyczne (E 5); ponad drzwiami zwraca naszą uwagę normandzko-arabski ostrołuk. Z lewej strony tuż obok (via Squarcialupo 53): Sant’ Annunziata (E 6), z fasadą renesansową z r. 1501, wnętrze z r. 1345, nie jest dostępne. — San Giorgio dei Genovesi (E 6), kościół wzniesiony w r. 1591 przez kupców genueńskich; wnętrze w pięknym, chociaż pełnym prostoty stylu renesansowym, piękne gzymsy i kapitele.

Filary, kolumny, łuki i ołtarze i dłoga pokryta nagrobkami. — I. kapl boczne są z białożółtego marmuru, ! z pr. str.: Luca Giordano, Matka ściany i sklepienia malowane, po- Boska Różańcowa. — III. kapl. z pr.

str.: Bernarda Castelli (z Genui), I Tenże, Męczeństwo św. Jerzego. — San Lorenzo, 1591. — IV. kapl. z pr. j Ponad drzwiami ,wchodowemi: Fi-str.: Palma Vecchio (?), Chrzest i livpo Paladino, Św. Łukasz maluje Chrystusa. — Na wielkim ołtarzu: Przenajświętszą Pannę.

Przez Porta S. Giorgio wychodzimy na wolny plac; na lewo idzie via Cavour, a jej II. boczna ulica na prawo, via Principe Scordia, prowadzi na piazza Ignazio FLorio (gdzie się wznosi pomnik senatora Florio z r. 1875, a w pobliżu nowożytny gotycki Kościół angielski, F 5). — Po pr. str. od Porta S. Giorgio znajduje się piazza délié XIII. viitime, z pomnikiem na cześć rozstrzelanych tu „13 ofiar“ rewolu-cyi z 4. kwietnia 1860.

Kierując się na prawo, wyjdziemy na piazza del Castello, na której wschodnim końcu leży zamek Castellammare, nad morzem, w znacznej części zburzony w r. 1860. Plac ten tworzy zachodni brzeg Małego portu (La Cala; D E 6), który jeszcze w X. w. był o wiele większy, później bowiem, przez trwałe podwyższanie się wybrzeża, morze ustawicznie się cofało. — Na południowym końcu placu, kościółek

Santa Maria di Piedigrotta (E 6), gustowna budowa w stylu późnego renesansu (1565). Nazwa ta pochodzi stąd, że w grocie, dziś zamkniętej małą kaplicą, znajdował się obraz Mater Dolorosa, czczony przez rybaków. Dokoła groty piękny łuk rzeźbiony. Latarnia okrętowa w kształcie dwmgłowego orła, tu przechowywana, oświetlała niegdyś galerę wodza floty sycylijskiej w bitwde pod Capo Corvo i jest darem z votum Ottavia d’Aragona za ocalenie z burzy po zwycięstwie nad Turkami w r. 1613. — Przez via San Sebastiano przybywamy do Santa Maria la Nuova (D 6); kościół ten, odnowiony w r. 1520, ma przedsionek przypominający S. Maria della Catena; wnętrze o trzech nawach zostało później udekorowane w stylu rokoko, nad ośmiokątnym chórem wznosi się kopuła.

II. Okolice Palerma.

1) Zisa (E 1), kwadrans drogi przed Porta Nuova. Po drugiej stronie tej bramy (C 2) prowadzi Corso Alberto Amedeo na zachód, do via della Colonna rotta i na piazza Ingastone, skąd idąc na lewo przez via Zisa, przybędziemy

Normandzki ten pałac zbudował Wilhelm I. w r. 1164 i dał mu arabską nazwę EUAziz („wspaniały“), którą później zwłoszczono na Zisa. Napisy, których resztki się zachowały, są arabskie ; także kolumny, ornamenty i sposób budowy są arabskie. — Budowa zewnętrzna z żółto-bru-natnego wapiennego kamienia ciosowego składa się z trzech części.

do CasteUo délia Zisa (dziś własność margrabiego San Giovanni; klucznik obok z pr. strony; wstęp 1 L).

Najlepiej zachował się wewnątrz westybul ze studnią (fontanna ponad sztucznym głazem marmurowym). Na tylnej ścianie fryz mozaikowy na złotem tle z trzema medalionami (po lewej str. dwa pawie po obu bokach siedmioliściastej palmy; w środku: dwaj myśliwi po obu bokach drzewa pomarańczowego; z pr. str. znów pawie, między nimi palma. Na górze i na dole b ornamenty. Górne piętra są przebudowane. — Niegdyś otaczał ten pałac rozległy ogród z kwitnącemi drzewami pomarańczowemi i cytrynowemu

ogate

Brama środkowa została zeszpecona w roku 1636 nizkim łukiem, prawie wszystkie okna zostały przemienione w czworokątne otwory, we wielu pokojach zachowało się jednak wewnątrz sklepienie stalaktytowe.

Od Zisy zwracamy się na północ i idziemy 1. ulicą na wschód na piazza Olivuzza, gdzie się wznoszą liczne i bogate wille, między innemi Villa Florio (niegdyś Butera) i Villa Serradifalco. — Tramwaj do miasta.

śmierci. Najdawniejszy jest kościotrup Kapucyna z r. 1693, który dzi-wnem zrządzeniem ma jeszcze dobrze zachowany język, sterczący z poza zębów. W r. 1905 były w tym kościele prowizorycznie złożone zwłoki Franciszka Crispi (dziś w kościele św. Dominika, patrz str. 450) i kardynała Zelesii, które miały następnie być przeniesione do kościoła katedralnego.

Do klasztoru tego można także przybyć od ulicy, wiodącej do Monreale, mianowicie po koszarach ar-tyleryi (Caserma dei Borgognoni) należy iść przez via di Pindemonte na prawo (stąd przez via de’ Cipressi i na lewo do Zisy, 10 minut drogi). — Z powrotem idziemy od piazza Ingastone ku wschodowi, przez via d’Ossuna ku dawnej Porta Ossuna (E 2). Tu odkopano przy Corso Alberto Amedeo w r. 1785 małe katakom-by z czasów przedchrześcijańskich, bez pomników. W pobliżu, via Papi-reto nr. 22, Istituto di Belle Arti.

Idąc od Zisy na południe i I. ulicą na prawo, przybędziemy przez via de’ Cipressi w niespełna 10 min. do klasztoru Kapucynów (Cappuc-cini), w którego podziemiu (załóż, w r. 1621) wystawione są ciała Pa-lermitan, sztucznie zakonserwowane. Do roku 1880 nie było bowiem w Pal. należytych cmentarzy i tu tedy chowano zmarłych. W osobnym korytarzu ustawione są ciała mieszczan, osobno kobiet, osobno ks.

Kapucynów. Zgrozą przejmuje widok tych szkieletów, ustawionych rzędami obok siebie, w mroku podziemia klasztornego. Zwykle też zwiedza się te groby w liczniejszem towarzystwie. Przewodnicy opowiadają, że pewna kobieta, która w r.

1849 odłączyła się od towarzystwa i przypadkiem tu zamknięta, spędziła w tern podziemiu całą noc, dostała nazajutrz z przerażenia pomieszania zmysłów. Każdy szkielet ma na piersiach tabliczkę, a na niej wypisane nazwisko zmarłego i datę

2) Cuba i Monreale.

Tramwaj elektryczny idzie od Monreale i kosztuje 40 c., napowrót piazza Bologni przez La Rocca (gdzie 30 c. Na przestrzeni od Rocca do się poczyna wyżyna) do (7,is km.) Monreale (1000 m.) jest to kolej li-newkowa. Czas jazdy 35 minut. Jest ! Powóz od Porta Nuova do Mon to jedyne tego rodzaju urządzenie j reale kosztuje (wraz z pobytem tamże w Europie, gdyż przez dodanie oso- i za jazdę z powrotem) 51. jednokonny, bnego wagonu nie potrzeba się 10 1. dwukonny. — Z Palermo przez przesiadywać w Rocca, przy przej- Boccadifalco (z wycieczką po dro-ściu do systemu linewkowego. j dze do Baidy) 15 1. i napiwek.

Od Porta Nuova (C 1) ciągnie się w prostej linii przedłużenie Corsa Vittorio Emanuele, Corso Calatafimi, który prowadzi do Monreale. Po 10 min. drogi, z pr. str. Albergo dei Poveri, zbudowany w r. 1746 dom sierot. Nieco dalej, po lewej str. (nr. 100), koszary artyleryi, Caserma dei Bor-gognoni. Wewnątrz tych koszar, na podwórzu, wznosi się zdała widzialny zamek

Cuba (żołnierzowi towarzyszącemu daje się zazwyczaj kilka cygar). Zamek ten, jak to oznajmia napis arabski na górze na fryzie, zbudował Wilhelm II., około r. 1180. We wnątrz w podwórzu resztki sklepienia stalaktytowego. Dc wnętrza wstęp wzbroniony, niema tam jednak nic zajmują cego. Pałac ten otaczał niegdyś rozległy park z obfitującym w ryby stawami. Dziś pozostały tylko ślady tych stawów i po drugiej str. ulicy pawilon.

u okien katedry. (Tutaj to rozgry wa się piękna nowela w Boccaccia „Decamerone V., 6: „Giovanni di Procida i i Restituta).

Pałac Cuba był od r. 1516 własnością prywatną książąt di Pandol-fina, którzy go wynajmowali na koszary kawaleryi.

Wchód do tego pawilonu dawnego parku, zwanego Cubola, znajduje się o 10 minut drogi na prawo pod nr. 581 (należy pukać, napiwek).

Dziś stoi ten pawilon w ogrodzie cytrynowym cavaliera Napoli; ma on ostre łuki i zgrabną kopułę, ornamenty koło łuków podobne, jak

Wzdłuż Corsa Calatafimi przybywamy następnie w kilku minutach do (z lewej str. nr. 248) Giardino di Acclima-zione} założonego w r. 1861 w celu popierania rolnictwa (służącemu 50 c.). — Kilka minut dalej, również po lewej str. ulicy, gdzie widnieje żelazne ogrodzenie i mały domek szwajcarski (nr. 448), znajduje się wchód do uroczej Villa Tasca, założonej przez hrabiego Tasca, jednego z najlepszych agronomów Sycylii, jako stacya doświadczalna. Piękny park (dokoła niego ogrody warzywne) sławny jest ze swych rzadkich roślin i krzewów; liczne palmy, z kiosku piękny widok. Odźwiernemu przy odchodnem 30—50 c.

Grupa domów u stóp góry Monreale ma nazwę La Rocca. Tu kolej poczyna się wspinać w górę, a w czasie dalszej jazdy odsłania się widok prześliczny wstecz: w dole złoci się, mieniąca się w blasku słonecznym Conca d’oro, zdała nad brzegiem morza, na tie zieleni, wśród palm i innych drzew bieleją domy i kościoły Palerma z wieżyczkami i kopułami, a na morzu kołyszą się olbrzymie okręty wojenne i handlowe. W czasie pogody wzrok nasz sięga aż do wysp Liparyjskich, Alicuri i Filicuri.

Droga, którą założył arcybiskup Testa z Monreale (piesi przebywają ją w ³/₄ godz.), wspina się w skrętach na t. zw. górę Królewską (350 m.), na której Wilhelm II. założył w r. 1174 opactwo Benedyktynów, a w latach 1174—1189 wzniósł sławną

katedrę Monreale. Dokoła tych budynków powstało z biegiem lat małe miasteczko, zwłaszcza, gdy tu przeniesiono stolicę drugiego arcybiskupstwa Sycylii. Dziś liczy miasto Monreale 23.556 mieszkańców. (Restaurant Savoy, obiad z winem 3 1. ; Ristorante Eden, przy wejściu do miasta, na prawo).

Katedra Monreale zbudowana jest w kształcie krzyża łacińskiego, ma trzy absydy i 102 m. długości, a 40 m. szerokości. Szczególną pięknością na zewnątrz odznacza się część mieszcząca presbiteryum. Dwie czworokątne wieże zamykają z obu stron wchód do kościoła o trzech nawach. Wspaniały portal ma drzwi bronzowe z r. 1186, które wykonał „Bonannus Civis Pisanus“, z reliefami z Pisma św. i przypiskami w starym języku włoskim. Drzwi bronzowe bocznych portali wykonał nieco później Barisano. W r. 1811 uszkodził katedrę pożar, lecz odrestaurowano ją bardzo dobrze.

Wewnątrz (wchód po lewej str. ; j Testamentu aż do walki Jakóba, gdy zamknięto, dzwonić na prawym w dwóch rzędach obrazów (w ka-końcu kruchty) dźwiga 18 kolumn żdym po 20). W nawach bocznych granitowych ostrołuki podłużnych j i poprzecznej sceny z życia Zbawi-ścian nawy środkowej. Po pięciu I cielą. Na łukach w nawie poprze-stopniach wchodzi się do nawy po- ! cznej sceny z życia apostołów, św. przecznej, która opiera się na czte- j Piotra i św. Pawła. Na trybunie po-rech filarach. Ostrołuki są zbudo- piersie Chrystusa z napisem gre-wane całkiem podług wzorów arab- ckim: /. Chr. ho pantokrator. Poni-skich.    żej Madonna na tronie, dwaj anio-

Mozaiki, ukończone w r. 1182 łowię i apostołowie u boku, niżej i wypełniające całkowicie ściany, 14 świętych. W niszach po obu stro-są największe w całej Sycylii, gdyż nach św. Piotr i św. Paweł. Ponad zajmują przestrzeń 6340 m.kw. i przed- | królewskim tronem przedstawiony stawiają w trzech seryach epizody jest król Wilhelm II., którego Chry-ze Starego Testamentu, z życia stus koronuje; ponad tronem arcy-Zbawiciela i apostołów. Łacińskie j biskupim: Wilhelm II. oddaje ko-napisy służą za objaśnienie. W na- | ściół Madonnie. Wielki ołtarz, wywie głównej widać sceny ze Starego ! konany w r. 1771 przez Francuza

Na południowy zachód od katedry wznosi się dawny klasztor Benedyktynów, gdzie Wilhelm osadził mnichów z Cava. Otwarty do zachodu słońca; wchód od strony placu przed głównym portalem kościoła, do klasztoru wiodą duże drzwi środkowe, do krużganka boczne z lewej str. wstęp 50 c. Z dawnej budowy zachował się jeszcze tylko krużganek, największy i najpiękniejszy w stylu włosko-romańskim. 216 kolumn w parach dźwiga ostrołuki, kapitele ozdobione różnemi postaciami i trzony kolumn o bogatych ornamentach należą do najpiękniejszych dzieł w swoim rodzaju. Na str. północnej, na 9. kolumnie od wschodu widnieje napis z r. 1200 „Ego Romcinus filius Constantinus Marmorarius", pochodzący od kamieniarza. Na str. południowej wystercza ponad krużganek ruina bardzo dawnego muru klasztornego z ostrołukami. Z ogrodu piękny widok na dolinę ku Palermo. W nowej części klasztoru, przeznaczonej dziś na szkoły, są godne uwagi schody marmurowe z malowidłem Piotra Novellego, przedstawiającem św. Benedykta i głowy zakonu Benedyktynów w r. 1635 (custode odsłania ten obraz).

Piękniejszy jeszcze, aniżeli z da- I nut drogi powyżej Monreale. Chło-chu katedry, jest widok obok ko- | pak odprowadza tam turystów, na-ścioła Madonna delle Croci, 15 mi- | piwek 30 c.

Od Monreale prowadzi na zachód w górę stroma droga Je scaleu do opuszczonego fortu Castellaccio, skąd piękny widok (wstęp 30 c.; przekąski). Stąd schodzi się w dół do

W kościele klasztornym na Chórze rzeźbione stalle z drzewa orzechowego, dzieło Scypiona di Guido (1597). W nawie, w dużej kaplicy z lewej str.: Św. Benedykt i bracia zakonni, pendzla Novellego. W dawnym refektarzu na powale, piękny fresk Novellego: Daniel w jaskini lwa (1629). Z biblioteką klasztoru łączy się wspomnienie ciekawego fałszerstwa dziejowego, jakiego

sar-

Ludwika Valadier, jest cały ze srebra i bogato ozdobiony rzeźbami, które przedstawiają sceny z życia Matki Boskiej, jest on zasłonięty, lecz można żądać uchylenia zasłony. — W prawej nawie poprzecznej spoczywają w sarkofagach Wilhelm /. i Wilhelm II., pierwszy z nich w kofagu porfirowym, podobnym do grobowców królewskich w katedrze w Palermo; grobowiec Wilhelma II.

pochodzi z r. 1575. — W lewej na wie bocznej, Cappella del Crocefisso z r. 1690 zawiera dobre roboty snycerskie, wyobrażające mękę Zbawiciela. — W pr. nawie bocznej, Cappella di San Benedetto zawiera rzeźby marmurowe z XVIII. w. — Słudze kościelnemu za otwieranie kaplic i towarzyszenie na dach (172 schodów, piękny widok) napiwek 50—75 c.

San Martino delle Scale, klasztoru Benedyktynów, który papież Grzegorz W. założył w VI. w. W przestronnym tym budynku z r. 1778 znajduje się dziś zakład wychowawczy dla młodocianych przestępców.

Wspaniały westybul z 16 marmuro-wemi kolumnami; z tyłu posąg konny św. Marcina, dłóta Ignacego Marabitti. Na wiosnę zajmująca we-getacya, zwłaszcza piękne orchidee.

dokonał opat Giuseppe Vella, który Sycylii, został jednak zdemasko-na podstawie sfałszowanego ręko- wany w r. 1794 przez uczonego pisu arabskiego opracował dzieje oryentalistę Hagera z Medyolanu.

Od San Martino schodzi się w dół w 1 godz. przez wązką, jednostajną dolinę do Boccadifalco, leżącego malowniczo na skale, dokąd prowadzi bezpośredni gościniec z Palermo, od Porta Nuova obok klasztoru Kapucynów, przez wioskę Altarello di Baida. Tuż przed nią szczątki założonego przez Rogera normandzkiego pałacu Mimnermum, po arabsku Menant. Od Boccadifalco do stacyi tramwajowej Rocca pół godz. drogi, gościniec z pięknym widokiem wysoko nad doliną.

tramwaj przez piazza Olivuzza do piazza Marina albo też na kilka minut przed Passo di Rigano, zbaczamy na prawo na drogę wśród pól, w 10 min. później na lewo na gościniec, a po 20 min. idziemy na lewo na via Vinc. Littara, wiodącą na plac Noce.

Z Boccadifalco można się dostać niezłą drogą dla jeźdźców w 2V2 godz. na szczyt Monté Cuccio (1050 m.), skąd piękny widok. Przewodnik Gius. Billitteri w Boccadifalco, 3 1. i napiwek. Na górze dworek, klucz w klubie Alpino Siciliano w Paler

Również piękna droga prowadzi od Boccadifalco w 20 min. do dawnego klasztoru Baida, który założył w r. 1388 Manfred Chiaramonte dla Cystersów. W X. w. leżała tu wieś arabska Baidha („biała“), połączona szeregiem domów z miastem Palermo. Z terasy szpitala obok kościoła piękny widok (napiwek). W pobliżu trudno dostępna prgzara stalaktytowa Quattro Arie.

ZiBaidy można wracać do Palerma: pzez Boccadifalco i gościńcem przez Altarello di Baida (j. w.) albo przez Passo di Rigano, stąd (na prawo,

mo.

2    km.) do Noce, skąd znów idzie

3)    Na Monte Pellegrino (597 m.), wycieczka na pół dnia. Połączyć ją można ze zwiedzeniem

4)    Acquasanta i 5) willi Favorita.

Od piazza Marina do Acquasanta bytem tamże, jednak bez ubocznych około 3 km.; tramwaj elektryczny.— wycieczek, można przeznaczyć 5 go-Od Porta S. Giorgio do Falde, u po- dżin; w gorącej porze roku najle-dnóża Monte Pellegrino gościniec, piej wybrać się tam wcześnie z ra-

3    km. (tramwaj elektryczny; jedno- na. — Od piazza Ucciardone do Fa-konka IV2 1.). Stąd do groty św. Ro- vorita, 5 km.; tramwaj elektryczny.— zalii wiedzie droga dla jeźdźców, Od Porta Macqueda do Favorita IV2 godz.; za osła, którego wprzódy 5 km., omnibus od Porta S. An-w mieście zamówić należy, wraz tonino przez via délia Libertà z poganiaczem, 4 1. Na drogę do do Leoni; przyjemniej jednokonką groty i napowrót do miasta, z po- za 4 1.

Szeroka via Francesco Crispi, zwana dawniej stra-done del Borgo, ciągnąca się od Porta San Giorgio (F 6), dzieli się przy piazza Ucciardone na dwa ramiona: prosto idzie ona do Monte Pellegrino i do Favority, prawe ramię zaś prowadzi, obok nowych warsztatów okrętowych (can-tiere), przez via del Molo i jej przedłużenie, via delP Acqua-santa, do wsi Acquasanta, odwiedzanej w lecie dla jej kąpieli morskich. Tuż przed nią leży godny zwiedzenia, stary cmentarz angielski (15—20 c.). Od końcowego punktu tramwaju elektrycznego, przybywamy w kilku minutach do Grand Hotelu Villa Igiea (patrz str. 421) wspaniale położonego, z pięknym parkiem i terasami nad morzem. Widok piękny zwłaszcza przy świetle wieczornem. Z tyłu wchód do prześlicznej Villa Belmonte, którą założył Gius. Ventimiglia, książę di Belmonte. Zwiedzić ją można za poleceniem dy-rekcyi hotelu Igiea lub innych znanych osób w Palermo lub z ,.permesso“ uzyskanym w palazzo Pandolfini, via Allora 46; wspaniały ogród i piękny widok.

via Francesco Crispi (patrz wyżej) idzie do piazza Giachery, gdzie, obok więzienia (carceri, I 5), dzieli się ulica znów na dwa ramiona. Na lewo idzie via Sampolo do Favority, prosto zaś via del Monte Pellegrino aż do podnóża góry, Punta di Bersaglio (5 minut od Falde, końcowej stacyi kolei elektrycznej).

Przedłużenie

Monte Pellegrino jest to 597 m. wysoka skała wapienna, obfita w muszle, której piękny, charakterystyczny kształt już zdała widzieć można. Od strony miasta jest ona mniej stroma, aniżeli od morza. Budowę kolei zębatej rozpoczęto, ale jej zaniechano, ostrzegamy turystów, by nie wspinali się w górę wzdłuż

kawałka trasy tej kolei, już ukończonego. — W dziejach jest ta góra pamiętna z tego powodu, że tu założył Hamilkar Barkas 247—245 przed Chr. swój obóz i nękał stąd wycieczkami załogę rzymską w Pa-normos. W XV. w. była góra ta pokryta krzakami, a i dziś jeszcze rosną na niej trawa i zioła i pasie się bydło

Droga zygzakowata, wiodąca na tę górę, może służyć tylko dla pieszych lub dla jeźdźców, zrazu jest ona bardzo stroma, później mniej uciążliwa, w części brukowana gładkimi kamieniami. Po VI. skręcie na lewo stara wieża, a powyżej kaplica, obok z lewej str. chata, gdzie można wprowadzić konie. W półtora godz. przybywamy, na północno-zachodnim stoku góry, do

Groty św. Rozalii, dziś na kościół przeistoczonej. Przyległy dom z lewej str. jest mieszkaniem mnichów (dzwonek dla obcych na I. piętrze).

Św. Rozalia (f około r. 1170) fnęła się ona w zacisze na Monte była wedle podania córką księcia Pellegrino, by wieść tu życie bogo-Sinibalda, a siostrzenicą normandz- bojne i pustelnicze. W r. 1624 od-kiego króla Sycylii, Wilhelma II. kryto w grocie jej kości, które spro-Dobrego. W kwiecie młodości co- | wadzono do Palerma, gdzie w cu-

stusa, potem następuje kenotaî (patrz str. 434) św. Rozalii z napisem. Przy lewej ścianie: ołtarz św. Rozalii pod dachem marmurowym, obok leży posąg marmurowy świętej, dłóta artysty florentyjskiego, Gregoria Tedeschi Na sklepieniu skały, ołowiane przewody do zbie-scia- ranià wody w rezerwoarze, z którego custode czerpie cudowną ! wodę.

downy sposób uwolniły miasto od zarazy. Od tego czasu jest ona czczona jako patronka miasta, a grotę odwiedzają tłumy pobożnych, zwłaszcza dnia 4 września.

W grocie widzimy przy świetle świec ołtarz, nad nim w górze baldachim z drzewa. Posąg Madonny wykonał Sozzi. Na prawej nie z przodu: rzeźba wyobrażająca ukoronowanieśw. Rozalii przez Chry-

W pobliżu restauracya Argos-Eden (śniadanie II. 3V₂ 1- ; na piazza Fonderia 27 udzielają wyjaśnień, czy otwarta).— Przed domem na prawo wiedzie stroma ścieżka w pół godz. do Telegraf o na najwyższym szczycie, skąd piękny widok.— Od restauracyi w pół godz. przybywamy do olbrzymiej statuy św. Rozalii na północno-wschodniej części góry, którą dwukrotnie piorun uszkodził, w dole leżą odłamane podówczas głowy tejże. 1 stąd roztacza się widok niezrównany.

Droga z Palermo do Favority ciągnie się poza Porta Macqueda (F 4) i po piazza Ruggiero Settimo (patrz str. 448) w kierunku północnym przez ozdobioną platanami via délia Liberta (H 4), gdzie się wieczorem przechadza wyższe towarzystwo Palerma i odbywa corso w swych eleganckich powozach. W pobliżu stąd piazzetta Crispi (z pr. str.), gdzie się wznosi od r. 1905 bronzowy pomnik Franciszka Crispi (1819-1901), który rodem z Ribery, był długie lata posłem miasta Palermo w Rzymie, później prezydentem ministrów i zasłużonym dla państwa politykiem. Posąg ten jest dziełem Maria Rutellego. — Kilka kroków dalej (na lewo) widnieje wzniesiony w r. 1902 posąg konny Garibaldego, wykonany przez rzeźbiarza palermitańskiego, Wincentego Ragusa. Bohater jest tu przedstawiony w chwili, kiedy po bitwie pod Calatafimi, wyrzekł do swego przyjaciela, Bixio, owe pamiętne słowa : „Nino, domani a Palermou (Nino, jutro w Palermo). Obie rzeźby bronzowe cokołu, przedstawiające „tysiąc walecznych“ (i mille) pod Calatafimi i Capuą (patrz str. 36), tudzież lew Caprery, który zrywa kajdany niewoli, są dziełem Maria Rutellego. — Naprzeciw pomnika Garibaldego, piękny ogród publiczny, Giardino în-glese (IK 4) z palmami i pinelami.

Stąd przybywamy w ³/₄ godz. prostą drogą do willi królewskiej, Favority (otwarta w niedzielę i czwartek od 9 godz. do zachodu słońca, napiwek 50 c.). Prześliczny park stanowi ulubione miejsce przechadzek dla mieszkańców Palerma. W inne dni tygodnia wymagane permesso (str. 445). Pałac zbudowany został przez Ferdynanda IV. w chińskim stylu, w kilku komnatach naśladowany jest styl starożytny. Z terasy II. piętra widok prześliczny. W całej okolicy („/ Co///“) piękne wille magnatów (Villa Sofia R. Whiteac-kera, Villa Castelnuovo księcia Cottone, f 1829, dziś instytut agronomiczny, Istituto agrario).

6) Santa Maria di Gesù. Favara. Campo Santo Spirito.

Jednokonka do S. Maria di Gesù i z piazza dell’ Indipendenza zaś via 2¹ i2 4 1., pieszo idzie się godzinę. | FiLiciuzza. Można także jechać tram-Jako punkt wyjścia obrać najlepiej wajem do Ponte delt' Amniiraglio, z śródmieścia via Oreto, która się j a stąd iść przez Brancaccio (40 mi-zaczyna obok Porta S. Antonino, j nut) do S. Maria di Gesù.

S. Maria di Gesù (50 m. nad pow. morza) jest to dawny klasztor Minorytów, skąd w porannych godzinach roztacza się cudowny widok na miasto i na Monte Pellegrino w głębi. Na pięknym cmentarzu klasztornym ma kilka znakomitych rodzin Palerma swoje grobowce. W Cappella la Grua, którą jeden z mnichów otwiera, resztki malowideł ściennych z XV. w. niewiadomego malarza. Powyżej cmentarza prowadzi ścieżka w górę do kaplicy, gdzie najlepsze stanowisko, by podziwiać widok i piękną okolicę.

15 min. na wschód, znajduje się gościniec przez Ciaculli i niedaleko w Monte Grifone pieczara, la Grotta klasztoru Gibilrossa (gdzie 26 maja dei Giganti, zwana zwykle od po- j 1860, przed zdobyciem Palerma, Ga-blizkiego kościoła San Ciro, która ribaldi stał obozem', tudzież w po-odgrywa ważną rolę w dziejach pa- | bliżu pomnika z r. 1882, do wsi Bel-leontologii i dziś jeszcze zawiera ko- monte czyli Mezzagno(14 km. od S.M. ści dawnych zwierząt. W pobliżu ; di Gesù).— Z Belmonte można przed-trzy łuki średniowiecznego budynku ¹ sięwziąć wycieczkę na szczyt Monte norma ndzkiego. — Stąd prowadzi Griffone (777 m.) i do Misilrneri.

W pobliżu wymienionej groty dei Giganti, leżą na lewo od drogi, powyżej ożywionej wioski Brancaccio (z okazałym kościołem parafialnym), resztki arabsko-normandzkiego pałacu la Favara (około r. 1153), którego przepych opisują arabscy i żydowscy podróżni średnich wieków i w którym przebywał Fryderyk II. ze swym dworem. Niektórzy twierdzą, że założył go emir Giafar (stąd nazwa Favara) 997—1019. Dzisiaj nazywa się pałac ten Castello di Mare Dolce, prawdopodobnie od jeziora, które się rozciągało na miejscu dzisiejszego ogrodu. Z Brancaccio dostajemy się przez Ponte deirAmmiraglio i Corso de’Mille (A 6) z powrotem do miasta.

i przypomina tern angielskie kościoły wczesnego średniowiecza, tudzież ma ostrołuki i trzy absydy.

Od Porta S. Agata (B 4) prowadzi via de’ Vespri w 15 min.do Cam-po Santo Spirito czyli Sant' Orsola, starego cmentarza z r. 1782 (nowy znajduje się obok Monte Pellegrino), z kościołem S. Spirito. Jest to stara normandzka budowa, którą założył arcybiskup Walter of the Mili

w r.

Miejsce dokoła kościoła jest w dziejach pamiętne, albowiem tu wybuchło 31 marca 1282 krwawe powstanie przeciw rządom znienawidzonych Francuzów i tu rozegra-1173 wraz z klasztorem Cystersów. : ły się owe straszne nieszpory sycy-Kościół ten, odnowiony w r. 1882 ! lijskie (aż do Porta Montalto), co (zamknięty; dozorcy cmentarza za uwiecznia pomnik obok kościoła — otwarcie napiwek 20—30 c.), ma po- j Przez via dei Vespri i Corso Tu-tężne filary okrągłe, które dzielą i kery możemy powrócić na piazza (po 4) nawę główną od bocznych ; dell’lndipendenza.

7) Bagheria i Solunto.

Kolej do Bagherii (z dworca obie wycieczki połączyć, może od głównego), pociąg pośpieszny (15 Villa Valguarnera w V2 godz. domin.) 1 1. 70 c., 1 1. 20 c., 80 c. ; po- stać się wprost do S. Flavia. Ci, co ciągi zwyczajne idą V2 godz. i ko- się śpieszą, mogą wprost dalej je-sztują 1 1. 55 c., 1 1. 10 c., 70 c. — j chać do Cefalu, Catanii lub Girgenti. Do 5. Flavia (tylko pociągi osobo- ; Powóz do (13 km.) Bagherii we) 1 1. 90 c., 1 1. 30 c., 85 c. Na i (16 km.) Solunta kosztuje, dwu-zwiedzenie Bagherii i Solunta pie- ! konny 15—20 1., jednokonny 10 1. -i-szo trzeba 5 godzin, Solunta sa- i Do Solunta zaopatrzyć się w ży-mego (z S. Flavia) 2 godz. Kto chce | wność na drogę.

Kolej przejeżdża ponad rzeką Oreto. Z lewej str. widać w dole wysoko sklepione łuki mostu Ponte deW Ammira-glio, który niegdyś łączył brzegi rzeki Oreto, zanim ona swój bieg zmieniła. Założył go w r. 1113 admirał Georgios Antiochenos i zachował się on po dziś jeszcze, w dobrym stanie. — Nieco dalej wznosi się San Giovanni dei Lep-rosi, jeden z najdawniejszych kościołów normandzkich w Sycylii, obecnie odnawiany. Założyli go w r. 1071, podczas oblężenia miasta, Roger i Robert Guiscard, na miejscu, gdzie w r. 251 przed Chr. konsul Metellus pobił wojsko kartagińskie. W zatoce zniszczył w r. 1673 francuski admirał Duquesne prawie całą flotę holendersko-hiszpańską. Z pr. str. Monte Griffone i Falcone.

(8 km.). Stacya Ficarazzelli. — (10 km.). Stacya Fica-razzi, wśród żyznej okolicy. Z pr. str. wzgórze Cannita, gdzie się niegdyś wznosiło duże miasto fenickie, później zamek arabski, Kasr Sad. Tu znaleziono owe grecko-feni-ckie sarkofagi, dziś w Muzeum w Palermo (str. 452). — (13 km.). Stacya Bagheria albo Bagaria (po arabsku znaczy tyle, co okolica nadmorska) ma 17219 mieszk. i piękne wille sycylijskich magnatów, dziś opustoszałe. Villa Pala-gonią i Villa Butera zawierają jeszcze owe fantastyczno-dziwaczne dzieła sztuki, które Goethe opisuje w swoich Pamiętnikach podróży. — Naprzeciw górnego wchodu willi Palagonia prowadzi na lewo droga do willi Valguarnera, sławnej z powodu pięknego widoku z terasy i z pagórka Montagnuola (napiwek 30—50 c.). Z willi tej można się dostać w 25 min. w kierunku wschodnim do stacyi S. Flavia-Solunto.

(16 km.). Stacya Santa Flavia, gdzie znaleziono w roku 1864 kilka grobów fenicko-kartaginskich. — Wychodząc z dworca zwracamy się na prawo, po kilku minutach mijamy z lewej str. czerwony dom, z napisem „Antichita di Solunto“, gdzie się znajduje custode, który odtąd towarzyszy podróżnym (1—2 1.), otwiera pokój gościnny, gdzie można spożywać swój prowiant i dostarcza wina. Stąd idziemy, zrazu wygodną drogą ogrodem, później stromą pod górę i bez cienia i przybywamy w lf₂ godz. do ruin starożytnego miasta Solus albo Soloeis, Soluntum (183 m.), które leżało na południowo-wschodnim grzbiecie Monte Catalfano. Było to miasto pierwotnie fenickie, ruiny jego pochodzą jednak z czasów rzymskich, zburzyli je prawdopodobnie Arabowie. Dzisiejsza miejscowość leży o ³/₄ godz. dalej na południe nad morzem i nazywa się Solanto. Starożytna ulica brukowana, wijąca się zygzakowato w górę, jest w znacznej części odkopana. Miasto było bardzo regularnie zbudowane, we wielu domach można jeszcze poznać wewnętrzny rozkład pokoi. Część kolumnady dużego domu odbudował prof. Cavallari i nazwał „gymnasium“. Nadto odkopano tu szczątki świątyni Zeusa. Z szczytu góry piękny widok.

U poblizkiego wybrzeża, na ! Ku wschodowi wznoszą się wschód od Porticelli, znajdował się szczątki Castello di Solunto, który starożytny port wojenny Solunta to zamek w dziejach kilkakrotnie (obok t. zw. Tonnara di Solunto). odgrywał rolę.

W nizinie znaleziono groby z wazami greckiemi.

8) Parco.

j leży przy pięknym, ale bezpiecznym gościńcu,

Włoch.

W czasie niektórych uroczysto-

Gościniec z Palermo przez Por- 10 km. dalei razzi do (56 km.) Corleone, prowa- nie zbyt dzi obok miasteczka Parco (11 km.), Piana dei Greci (8470 mieszk.),osa-gdzie Wilhelm II. założył wielkie par- da Albańczyków, którzy po zdo-ki myśliwskie, a Fryderyk II. ara- byciu Albanii przez Turków w ro-goński wzniósł na górze klasztor ku 1466 uszli do południowych Cystersów Altofonte. Piękny widok na Palermo Monte Pellegrino. —

ści występują mieszkańcy tej wioski I Język ich jest dziwną mieszaniną w bogatych strojach narodowych. | albańskiego i greckiego.

9) Wyspa Ustica.

mordowali piraci część ludności, resztę uprowadzili ze sobą. Dziś wynosi cała ludność 1916 osób, między niemi wielu skazanych tu przymusowy pobyt (domicUio co-atto). Ziemia urodzajna, brak jednak źródeł. Jedyna miejscowość Ustica (Albergo Aurora) leży na wschodnim końcu wyspy. Wyspa ta jest zajmująca dla geologów, którzy mogą tu badać ciekawe jaskinie; w nich znaleziono liczne kopalne mięczaki w stanie zwapnienia.

Dwa razy tygodniowo odchodzą parowce z Palermo (4V2 godz.,

na

7 1. 50 c.) do tej, 67 km. na północ położonej, wulkanicznej wyspy, którą w marcu 1905 nawiedziło tak silne trzęsienie ziemi, że myślano, iż zniknie ona zupełnie w morzu i przygotowywano już przeniesienie mieszkańców jej do Sycylii. W starożytności skolonizowali ją Fenicya-nie, później zawładnęli nią Rzymianie, w średnich wiekach była ona słabo zamieszkana. W r. 1762 wy-

111. Z Palermo do Trapani.

Segesta w powrocie ; pociąg ranny odchodzi z Castelvetrano o7V4godz. Restauracye w Castellammare i Ca-talafimi nie najlepsze, wskazane przeto zaopatrzyć się na drogę w żywność.

Odległość 195 km. Kolej, pociągi pośpieszne idą 5 godz. (tylko

I.    i II. kl.), 24 1. 90 c., 17 1. 45 c. Pociąg zwykły 7 godz., I. kl. 22 1. 65 c.,

Parowce. Navigazione Gen. Ita-Liana (linia Genua-Palermo-Porto Empedocle-Siracusa) odchodzą z Palermo co poniedziałek o 8 godz. z rana, przybywają po poł. do Trapani, jadą we wtorek o 5 g z rana dalej i przybywają do Porto Empedocle (Girgenti) wieczorem, a do Syrakuz w środę o 8 godz. wieczorem. Wracają z Syrakuz w piątek o 9V2 godz. wieczorem, z Porto Empedocle w niedzielę o godz. 3 z rana, do Trapani przybywają o północy, do Palermo zaś" w poniedziałek o 6 godz. rano. Także niektóre parowce, kursujące między Neapolem a Tunisem, stają w Palermo i w Trapani. Prócz tego odchodzi z Trapani co poniedziałek z rana mały parowiec przez Favi-gnana, Marsala, Pantelleria, Lampe-dusa, Linosa do Porto Empedocle, a w środę wieczorem wraca stamtąd do Trapani.

II.    kl. 15 1. 85 c., III. 10 1. 20 c. -Do Castellammare (73 km.) I. stacyi dla zwiedzających Segesta, pociąg pośpieszny 2 godziny, 9 1. 35 c., 6 1. 55 c., osobowy 3 godz., 8 1.

odz.

50 c., 5 1. 95 c., 3 1. 85 c. -- Do Ca-stelvetrano (120 km.), stacyi dla Se-linuntu, pociąg pośpieszny 3¹/* godz.,

15 1. 35 c., 10 1. 75 c., pociąg osobowy 4V2godz., 13 1. 95 c., 9 1. 75 c.,

6 1. 30 c. Wygodnie jest nabyć bilet jazdy koleją do Castelvetrano i na-powrót, z jazdą powozem do Seli-nuntu i napowrót : I. kl. 21 1. 80 c.,

II. kl. 16 1. 50 c. Oprócz na dworcu kolejowym sprzedają takie bilety w hotelach i biurach podróży. W czasie jazdy powrotnej można przerwać podróż celem zwiedzenia Se-gesty, po porozumieniu się z naczelnikiem stacyi w Castelvetrano.—

Kto opuszcza Palermo pociągiem rannym o 5V4 godz., może zwiedzić ruiny Segesty, a po poł. dalej jechać do Castelvetrano albo wrócić do Palermo. Zresztą lepiej zwiedzić

Kolej odchodzi z głównego dworca i mija (6 km.) sta-cyę Lolli, poczem idzie przez Conca d’ oro (z lewej str.

Monti Billiemi, z pr. Monte Pellegrino) do (11 km.) stacyi San Lorenzo. — (15 km.). Stacya Tommaso Natale. — (19 km.). Stacya Isola delle Femine ; niedaleko wybrzeże morskie. — (27 km.). Stacya Carini. Miasto ma 13887 mieszk. i leży 3 km. ku południowi na wzgórzu, ma zamek rodziny Chiaramonti i wznosi się na miejscu starożytnego miasta Sykanów, Hykkara, rodzinnego miasta sławnej hetery Lais, późniejszej towarzyszki Alcybiadesa, którą Ateń-czycy, po zburzeniu tego miasta, uprowadzili stąd w roku 415 przed Chr., jako dziewczę 12-letnie. — (49 km.). Stacya Zacco-Montelepre. Zucco było własnością księcia d’Aumaîe, który tu umarł w r. 1897. — (73 km.). Stacya Castellammare. (Trattoria na dworcu). Miasto, zwane urzędownie Castellammare del Golf o, ma 20665 mieszkańców, było niegdyś portowem miastem Segestan i dziś jeszcze prowadzi ożywiony handel. Leży ono na zachód nad morzem, powozem z dworca 20 minut, miejsce w powozie dla jednej osoby „un posto“, 40 c. Albergo Tre Stelle, pokój kosztuje 1 1.

Do wycieczki do Segesta (cavalcatura) 5 1., jednokonka 6 1., można zamówić powóz u Diloretiza powóz dwukonny 12 1. Te same ce-i należy się ułożyć co do ceny ; ny są u Alb. Ciaravino. Poza sezo-z dworca Castellammare lub z dwór- nem podróży, można uzyskać także ca Segesta kosztuje wierzchowiec ceny niższe.

. Sta-

Kolej oddala się od wybrzeża i zwraca się w górę, w dolinie rzeki Flame Freddo, zwanej u starożytnych Krimisos. (80 km.). Stacya Segesta. Nie wszystkie pociągi stają tu, jednak jest to najwygodniejszy punkt do zwiedzenia stąd ruin Segesta, gdy się zaopatrzyło w żywność na drogę i zamówiło powóz na dworzec (patrz wyżej). — (83 km.) cya Alcamo-Calatafimi. Dworzec leży między temi obydwoma miejscowościami. — Alcamo (hotele : Alb. e Ristor. Sicilia, pokój 1¹/₂ 1., II. śniad. z winem 1¹/₄ 1., obiad z winem 2 I ) ma 51146 mieszk. i zostało założone przez Arabów, dopiero Fryderyk II. sprowadził tu w r. 1233 w miejsce ludności arabskiej chrześcijańską. W starożytności wznosiło się tu Longaricum. Miasto to ma jeszcze dziś dziwny, obcy wygląd i liczne zabytki z wieków średnich, jako to zamek, dziś więzienie i inne. Góra, wznosząca się na południu wysoko nad miastem, nazywa się Monte Bonifato albo della Madonna delVAatu. Pokazują tu dom, rzekomo poety sycylijskiego Ciulla d’Alcamo (XIII. w.), który jednak w istocie powstał później. Także i stąd można zwiedzić ruiny

Segesta, albowiem z Alcamo do dworca Segesta jest 6 km. drogi gościńcem.

Calatafimi. (Hotel: Alb. Samuel Buttler, pokój 1% 1., urządzenie skromne, o cenę umawiać się wprzódy).

Powóz do ruin Segesta można 8 1., do stacyi Segesta 9 1., dwukon-zamówić u Leon. Denaro : od dworca ny powóz 12—15 1. i napiwek. Osłów (naprzód zamówić, tam i napowrót pod wierzch dostarcza Ginv. Spata-

8    godz.) jednokonka dla 1—2 osób fora, via Garibaldi, 243 (2—3 1.).

Calatafimi jest wysoko położonem miasteczkiem i ma 11374 mieszkańców. Na wzgórzu (340 m.) zamek saraceński z pięknym widokiem. Pole bitwy, w której Garibaldi pobił 15 maja 1860 wojska Burbonów, leży 3 km. na południowy zachód, wzniesiono tam pomnik w r. 1892.

Ruiny Segesta leżą niedaleko od gościńca, który łączy Castellammare i Calatafimi, a który przecina w połowie gościniec, wiodący od stacyi Segesta. Z tych trzech miejsc można tedy owe sławne ruiny zwiedzać. Powozy należy zamówić dzień pierwej (przez właściciela hotelu) w Castellammare lub Calatafimi.

Cała wycieczka z pobytem obok 5 godz., pieszo 6 godz.; z miasta ruin wymaga: od stacyi Castellam- Calatafimi powozem 4—5 godz., mare powozem 7 godz., pieszo pieszo 5—6 godz.; od stacyi Calata-

9    godz.; od stacyi eSgesta powozem fimi 3—4 godz. więcej.

Segesta albo Egesta (jak je nazywali Grecy) jest je-dnem z najstarszych miast Sycylii, którego jednak nie założyli Grecy, ale Elimowie. Stąd owe ciągłe walki z miastami greckiemi, jakkolwiek wciągu wieków S. przyjęło całkowicie kulturę helleńską.

ckiej poddało się miasto dobrowolnie Rzymianom (264 przed Chr.), a mieszkańcy zmienili nazwę jego na Segesta, by uniknąć alluzyi ubóstwa (egestas). Rzymianie otoczyli je, ze względu na tradycye o pochodzeniu trojańskiem, opieką pod którą ono nieco się podniosło. Verres złupił spiżową kolumnę bogini Demeter, którą niegdyś zabrali byli Kartagińczycy i którą im odebrał Scypio Afrykański.

Za Arabów miasto uległo zniszczeniu.

Starożytni Grecy mniemali, że miasto to założyli Trojanie, w czasach rzymskich 'zaś powstało podanie, jakoby je założył był Eneasz.

Zagrożeni przez sąsiedni Selinunt, zawezwali w r. 416 przed Chr. Ege-stanie Ateńczyków na pomoc, a po ich klęsce pod Syrakuzami, Karta-gińczyków. Wybuchła krwawa wojna w r. 409 przed Chr. Mimo, że Ege-stanie później połączyli się z Aga-toklesem, złupił tenże ich miasto w r. 307, poczem otrzymało ono nazwę Dikaiopolis. W 1. wojnie puni-

Zewnątrz starożytnego miasta, na zachodniem wzgórzu (304 m.), wznosiła się najważniejsza, nigdy nie ukończona.

ale świetnie zachowana budowa, świątynia, jedna z najwspanialszych w stylu doryckim. Jest to t. zw. peripteros hexastylos o 36 kolumnach, jeszcze bez kanelur. Wewnątrz brak celi, a stopnie świątyni nie są w górze ukończone, Pochodzi ona z II. połowy V. w., długość jej wynosi 61,₁₅m., szerokość 26,₃ m., wysokość kolumn i kapiteli 9,₃ m. Archi-trawy wzmocniono żelaznemi klamrami.

Od świątyni prowadzi w 20 min. ścieżka, w kierunku połudn. wschodnim, do właściwego miasta, które leżało na Monte Barbaro. Na uwagę zasługuje tu teatr, skąd widok prześliczny. Jest on w skale wykuty, a średnica jego wynosi 63 m. Siedzenia dzieliły się na siedm klinów (cunei) i były przedzielone przez t. zw. praecinctio. Dolna część widowni zachowała się prawie całkiem, część poniżej praecinctio ma 20 rzędów siedzeń, z których najwyższy opatrzony w poręcze; górna część natomiast jest zniszczona. Z*przodu przy proscenium widać dwa uszkodzone reliefy Satyrów z czasów rzymskich. — Także szczątki domów zostały odkopane, z greckiemi i rzymskiemi posadzkami mozaikowemu — Od prawego końca proscenium prowadzi nieco stroma ścieżka w 6 min. w dół, do domu dozorcy, custode.

Dalszy ciąg 1 i n ii k ol e j o w e j. (94 km.). Stacya Gibellina. — (104 km.). Stacya Santa Ninfa-Salemi, przystanek dla tych obydwóch miejscowości, z których ostatnia oddalona jest 6V2 km. na zachód, ma 10759 mieszkańców i ruiny starego zamku i wznosi się na miejscu starożytnego Halikyae.

(120 km-). Stacya Castelvetrano. z rana w drogę, zwiedzić rano Seli-Powóz z dworca do miasta, „un po- nunt, w południe starożytne kamie-sto“ 50 c. Hotele: Alb. Bixio (pokój, niołomy Campobello, a stąd udać światło i usługa 2Va 1.) Alb. Palermo- się pociągiem pośpiesznym wie-Selinunte, tak samo. Ci, co się śpię- czorem do Trapani. Na drogę zao-szą, mogą, wybrawszy się wcześnie patrzyć się w żywność.

C. ma 21507 mieszkańców i leży wśród żyznej równiny, dostarczającej wina i oliwy. Z wieży kościoła obok pałacu Monteleone piękny widok. W kościele S. Giovanni za ołtarzem (zakrystyan otwiera) posąg św. Jana Chrzciciela, dłóta Ant. Gaginiego, 1522. W kościele 5. Domenico liczne figury stiukowe Antonina Ferrara (XVI. w.) i marmurowy posąg Madonny Dom. Gaginiego. W gymnasium małe Museo municipale z wykopaliskami z Selinuntu, między niemi

Należy się umówić z woźnicą, by jechał aż do Akropolis, zwiedzić najpierw te ruiny, stamtąd nekro-polis na zachód, po drugiej str. rzeki Modione, a w końcu świątynie wschodniego wzgórza, gdzie czeka powóz obok Casa Florio. Wszystkie ruiny są otwarte i przystępne dla każdego.

archaiczny posążek bronzowy Apollina i zajmujące wyroby z terrakoty. — 3V₂ km. na zachód od Castelvetrano leży odnowiony kościół normandzki z XII. w., 5. Trinita della Delia, własność rodziny Saporito.

Wycieczka z Castelvetrano do Selinuntu. Odległość 12—13 km., pieszo 2lj₂ godz., powozem 1J/₂ godz.

dzielnica, gdzie mieszkańcy Selinun tu budowali jeszcze świątynie, gdy w r. 409 Hannibal Gisgon zdobył i złupił miasto. Było to w wojnie między Segesta a Selinuntem,w której Kartagińczycy wystąpili jako sprzymierzeńcy Segestan. Większą część mieszkańców wymordowano wtedy lub uprowadzono do Afryki., 2600 tylko uszło do Akragas i ci powrócili potem do miasta i skupili się około Hermokratesa ze Syrakuz, który odbudował mury, ale miasto nie zdołało się już napowrót podnieść z upadku. W L wojnie puni-ckiej zostało ono w r. 249 przed Chr. zupełnie zburzone, a mieszkańcy przesiedleni do Lilybaeum. Świątynie jednak, zdaje się, służyły jeszcze długo kultowi bogów i zapadły się dopiero w wiekach średnich wskutek trzęsienia ziemi. Saraceni zwali tę miejscowość Rahal el-As-nam i bronili się tu przeciw hrabiemu Rogerowi. Lud nazywał te ruiny aż do najnowszych czasów „Pilieri dei Giganti“ (filary olbrzymów). Wszędzie rośnie tu jeszcze dziś obficie opich (po grecku selinon), przedstawiony często na starożytnych monetach tego miasta, które od niego otrzymało swoją nazwę. Tu znaleziono w r. 1822 i 1892 owe sławne metopy, dziś w Muzeum Nar. w Palermo. Systematyczne poszukiwania zarządził rząd włoski.

Custode dei monumenti znajduje się obok wschodnich świątyń albo na Akropolis, gdzie w t. zw. Casa della Commissione (Torre di Polluce) przeznaczony jest do wygody gości osobny pokój (sala dei visita-tori) z planem Selinuntu. Niema tu jednak żadnej restauracyi, ani gdzie przenocować. Kto chce czynić dokładniejsze studya, niech się umówi pierwej z prof. Salinas w Muzeum Narodowern w Palermo.

Pogląd historyczny. Selinus, niegdyś jedno z najważniejszych miast Sycylii, którego olbrzymie ruiny świątyń dziś jeszcze budzą powszechny podziw, założone zostało w r. 628 przed Chr. przez wychodźców z Megara Hyblaea i było najbardziej na zachód wysuniętą osadą grecką w Sycylii. Na 47 m.

Wysokiem wzgórzu nad morzem, na wschód od rzeki Selinus (Modione), zbudował Pammilus, przewodnik wychodźców, Akropolis. Na przeciw-ległem wzgórzu, przedzielonem od Akropolis bagnistą doliną (Gorgo di Cotone), powstała w VI. w. święta

Zachodnie wzgórze, na którem się wznosiło najdawniejsze miasto, Akropolis, było dokoła otoczone murami, które w r. 409 przed Chr. zburzone, zostały w r. 407 w górnej swej części odbudowane. Dwie główne ulice przecinały tę dzielnicę od wschodu ku zachodowi i od południa ku północy, a tam, gdzie one się krzyżowały, leżą na wschód najważniejsze ruiny czterech świątyń. Południową oznaczają jako świątynię A, na południe od niej fundament O budynku niewiadomego przeznaczenia. Po drugiej str. ulicy, idącej od wschodu ku zachodowi, następuje mała świątynia B, którą sławny niemiecki architekt Hittorff napowrót zrekonstruował, jako prostylos tetrastylos z jońskiemi kolumnami i doryckiem belkowaniem. Wedle jego mniemania miało to być heroon filozofa Empedoklesa. Następuje świątynia C, z której pochodzą najdawniejsze metopy, przypisywana zwykle Herkulesowi, wedle Benndorfa św. Apollina, najdawniejsza ze wszystkich. Świątynia D nieco późniejsza, przed nią podwyższona platforma. Znajdują tu się jeszcze podwaliny innych budynków, domy z późniejszych czasów i groby z ludzkiemi kośćmi; krzyże, wyrzeźbione na archi-trawach, dowodzą, że to były mieszkania z czasów chrześcijańskich. Na północ od Akropolis zostały odkopane szczątki obwarowań, które w r. 407 Hermokrates był odnowił, z półokrągłą wieżą (dawniej określaną mylnie jako „te-atro“) i z rowem trincea. W pobliżu znaleziono trzy nowsze metopy w r. 1892. Dalej rozciągało się właściwe miasto, z którego pozostały tylko nieznaczne resztki murów, a jeszcze dalej na północ jedna nekropola.

Drugą nekropolą mieli mieszkańcy Selinuntu na zachód od Modione, obok domu Messana. Propyleje jej, z początku IV. w., które miały także służyć, wedle napisu, jako świątynia bogini Hekate, odkrył jeszcze Cavallari, tuż po drugiej stronie rzeki Modione. Z tyłu odkopano po r. 1891, pod kierownictwem Salinasa i Patricola, świętą dzielnicą z ołtarzami i pomnikami grobowymi (stele), a powyżej świątynię bez perystylu, wedle napisu i kształtu, Megaron bogini Demeter z najdawniejszych czasów miasta. Dokoła znaleziono liczne posążki z terrakoty.

Stąd prowadzi ścieżka do położonych na zachód kamieniołomów Campobello (patrz niżej), wskazane jest przybrać przewodnika.

Na wschodniem wzgórzu, gdzie niema śladów żadnych innych budynków, ani murów, widnieją wśród pól zbożowych resztki trzech świątyń, które dziś jeszcze budzą podziw swoimi potężnymi rozmiarami. Południowa, świątynia £, była, wedle znalezionego w r. 1865 napisu wotywnego, poświęcona Herze i zawierała pięć metop (dziś w Palermo). Był to t. zw. hexastylos peripteros, otoczony 38 kolumnami, z których trzy jeszcze stoją prosto. Środkowa, świątynia £, której kolumny są w części nieukończone, zawierała dwie dolne połowy metop, odkryte w r. 1822. Ostatnia, świątynia G, jedna z największych greckich świątyń wogóle, była nieukończona; wedle napisu, była ona poświęcona Apol-linowi. — Podkig zgodnego zdania archeologów, pochodzą świątynie C, D, F z I. połowy VI. w., A i E z początku V. w., świątynia G zaś częścią z II. połowy VI. w., częścią z połowy V. w. przed Chr. Pochodzą przeto wszystkie z epoki, kiedy kwitło miasto, a w niem kultura grecka (628—409 przed Chr.) i były zbudowane w stylu doryckim.

(129 km.). Stacya Campobello, miasteczko pięknie położone, 9090 mieszkańców.

3 km. na południowy zachód i Ingkam albo też z Selinuntu. — leżą duże starożytne kamieniołomy, ! Jest to wycieczka bardzo zajmująca, które dostarczały materyału do opi- I albowiem roboty starożytnych mie-sanych powyżej świątyń,zwane dziś | szkańców Selinuntu zostały tu w r. Cave di Campobello albo gocche, j 409 nagle przerwane z powodu zdo-di Cusa. Można je zwiedzić powo- bycia miasta i nie były potem niżem z Castelvetra.no w 3 godz. albo gdy na nowo podejmowane, tak, że jechać koleją do stacyi Campobello, dziś jeszcze można rozpoznać różne a stąd udać się pieszo przez Casa stadya pracy starożytnych robotn.

di

(134 km.). Stacya «S. Nicola. — (143 km.). Stacya Ma-zara del Vallo. W starożytności była to graniczna twierdza Selinuntu, którą również zburzył Hannibal Gisgon w roku 409 przed Chr. W r. 827 wylądowali Arabowie obok Punta Granitola (2 godz. od Mazary) i stąd zdobyli wyspę, Mazarę zaś uczynili warownem miastem. Na piazza kościół katedralny z r. 1073, w r. 1694 odnowiony, w nim trzy starożytne sarkofagi (walka z Amazonkami ; polowanie na dzika; porwanie Prozerpiny); na wielkim ołtarzu Chrystus w aureoli, Gaginiego, a w kaplicy sarkofag biskupa Mon-taperto (1485). — W mieszkaniu hrabiego Burgio, przy placu Katedralnym, duże arabskie wazy z majoliki. Okolica piękna, wyborne wino.

(164 km.). Stacya Marsala. (Hotele : Alb. Centrale, via Cassero ; Leone, przy pi. Katedralnym; Stella d’ Italia. Powozem z dworca do miasta, „posto“ 50 c.). Jest to ożywione miasto handlowe i ma 57824 mieszk. Sławne wino. Chipsa Maggiore zawiera piękną grecką wazę marmurową, ośm dywanów ściennych z XVI. w. i trzy małe rzeźby Gaginiego. W Municipio starożytna grupa z Motye: tygrys rozszarpujący byka, powyżej napis fenicki. Nieco starożytności zawiera Biblioteca Comunale i małe muzeum angielskiego wi-cekonsula Mr. Graÿa. — Marsala wznosi się na miejscu starożytnego Lilybaeum. Obok Porta di Trapani zachował się kawał starego muru miejskiego, w pobliżu jaskinie i groby. W (zamkniętym) Convento dei Niccolini, na południowy wschód od miasta, groby fenickie z bizantyńskimi obrazami; w poblizkiej latomii chrześcijańskie grobowce sklepione. Na północ widoczne są ślady starego portu i odłamy murów przy Capo Boco albo Lilibeo, najbardziej na zachód wysuniętym punkcie wyspy. Przed Porta Nuova uwiecznia pomnik wylądowanie Garibaldego 11. maja 1860, który stąd rozpoczął swój sławny pochód zwycięski przeciw rządom Burbonów. W polu na lewo od przylądka, kościół San Giovanni Battista z podziemnem źródłem, wy-tryskającem w GrOtta delta Sibilla, gdzie Sybilla kurnej ska miała wygłaszać wyrocznie; wodę tę i dziś jeszcze otacza lud zabobonnym szacunkiem.

Na małej wyspie San Pantaleone, 10 km. na północ od Marsali, niedaleko wybrzeża (barką z Marsali za 4 1.), leżała w starożytności ważna osada fenicka, Motye. Dokoła całej wyspy zachowały się fundamenty starych murów i resztki bram, najlepiej od strony lądowej, gdzie grobla łączyła wysepkę z Sycylią. Dziś jeszcze istnieje ta grobla pod wodą. W r. 397 przed Chr. zdobył i zburzył Motye Dyonizyusz, pobiwszy flotą swoją admirała kartagiń-skiego Himilkona. Zamiast zburzonego miasta założyli Kartagińczycy poblizką twierdzę Lilybaeum.

Lilybaeum było główną twierdzą Kartagińczyków w Sycylii. Pyrrhus oblegał ją napróżno w r. 279 przed Chr. W latach 249—241 usiłowali ją napróżno zdobyć Rzymianie w czasie długiego i pamiętnego w dziejach oblężenia. Pod panowaniem rzymskiem zakwitło Lii. i było głównem miastem połowy Sycylii, oraz punktem wyjścia, skąd Rzymianie najeżdżali Afrykę. Arabowie nadali miastu dzisiejszą nazwę Mar-sa-Ali (port Alego). Karol V. polecił ścieśnić wejście do portu, by zamknąć piratom jedną z ich kryjówek.

Kolej z Marsali do Trapani idzie w pobliżu morza. Po lewej str. skaliste wyspy: San Pantaleone, S. Maria, Isola Lunga i inne, a dalej na półn. zachód wyspy Egackie. Wzdłuż wybrzeża rozległe saliny, w których wydobywają sól z wody morskiej, własność prywatna, albowiem włoski monopol solny nie obejmuje Sycylii. -- (176 km.). Stacya Ragattisi. Kolej przekracza rzekę Birgi, Acithius starożytnych; tu pobił w r. 1299, na równinie Falconaria, Fryderyk II. sycylijski wojsko francusko-neapolitańskie i wziął do niewoli Filipa II., syna Karola II. Andegaweńskiego.

(195 km.). Stacya Trapani. Ho- I i dobra restauracya. — Alb. Trina-tele: Grand Hotel, piękne pokoje | cria. — Alb. Milano.

Omnibus z portu do Madonna dęli’ Annunziata, co 20 minut za 10 c. w 25 min. — Powozem z dworca do miasta, „posto“ 75 c. — Urząd pocztowy i telegraficzny w pobliżu katedry. — Wierzchowiec na Monte S. Giuliano 2—2vh 1., chłopcu towa

rzyszącemu 50 c. Dwa razy dziennie (o 6 z rana i o 3 po poł.) idzie tam dyliżans pocztowy (3 godz., 11. 35 c.). Obecnie ma być wprowadzone połączenie samochodem. Powóz o 3 koniach 25—30 1. -- Kościoły w Trapani są cały dzień otwarte.

Trapani, Drepana (drepanon — sierp) otrzymało nazwę od kształtu półwyspa, na którym jest położone. Jest to najważniejsze miasto na zachodniem wybrzeżu Sycylii, które prowadzi ożywiony handel solą i koralami.

W starożytności było ono miastem portowem poblizkiego Eryxu (Monte S. Giuliano). Dopiero w r.

260 zamienił je Hamilkar Barkas w twierdzę i zaludnił mieszkańcami Eryxu. W r. 249 pobił tu przed portem kartagiński admirał, Adherbal, flotę rzymską pod dowództwem konsula Publiusa Klaudyusza, a w r. 242 obiegł miasto konsul Lutatius Ca-tulus. W rok później została w pobliżu miasta zniszczona flota karta-ińska i przez to ukończona I. woj

na punicka. Miasto zakwitło dopiero w wiekach średnich i było kilkakrotnie rezydencyą królewską. W „Enei-dzie“ Wergiliusza umiera tu Anchizes, ojciec Eneasza, który na cześć jego urządził wielkie igrzyska.Wedle podania miał Giovanni z Procidy na skale Scoglio del Mai Consiglio uknuć sprzysiężenie przeciw Karolowi Anjou. Historycznym faktem jest jednak jedynie to, że Piotr aragoński, przybywając w r. 1282 z flotą swą z Afryki, tu został powitany jako wybawca.

Prócz licznych okazałych budowli barokowych, zawiera miasto mało rzeczy godnych widzenia. W Istituto Tecnico e Nautico na Corso, zbiór przyrodniczy i galerya obrazów (w poniedziałek, czwartek i w sobotę, 10 —2 godz., napiwek 50 c.). Galerya ta zawiera między innymi następujące obrazy: Carreca, Sen Jakóba, Madonna del Rosario, Św. Albert; Ribera, Głowy apostołów. — Dalej na Corso, katedra San Lorenzo, w IV. kapl. z pr. str. : Van Dyck, Ukrzyżowanie (przemalowany). — Bardziej na południe S. Agostino, niegdyś rezydencyą Templariuszów, z portalem o ostrołukach i takiemiż oknami u wieży. — We via San Pietro po lewej str. Santa Maria di Gesii, w kościele tym, na prawo od wielkiego ołtarza: Madonna, dzieło Andrzeja della Robbia. Przy tej samej ulicy Madonna della Luce, z portalem z r. 1509. — W dawnej dzielnicy żydowskiej, via della Giu-decca, stary dom z wieżą (lo Spedadello) zasługuje na uwagę z powodu dziwnej mieszaniny stylów XV. w. Na zachodnim końcu via Garibaldi, portal normandzki. W 5. Nicola di Bari, za wielkim ołtarzem, posągi świętych ze szkoły Gaginiego z r. 1560. — Na piazza Vittorio Emanuele, pomnik Wiktora Emanuela II., dłóta Duprégo (1882).

Przechadzki: cienistą aleją, viale Regina Elena obok portu, z posągiem marmurowym Garibaldego, dłóta Crocego; do Torre di Ligny; na zachód do fortu Colombara, skąd Rzymianie w r. 242 przed Chr. prowadzili operacye przeciw oblężonemu Drepanum.

Wycieczka do Monte San Giuiiano, 3Vs godz.

Mijamy (35 min. za miastem) kościół Madonna delV Annunziata z r. 1332 (piesi mogą się dotąd posługiwać omnibusem). Kościół sam, o jednej nawie, w stylu gotyckim, jest zmodernizowany i zawiera sławny posąg Madonny Franc. Laurany, natomiast prześliczna Cappella del Christo risorto, przybudowana

od str. północnej, jako fundacya żeglarzy z r. 1476, zachowała i zewnątrz swą pierwotną architekturę. Zakry-styan w klasztorze za kościołem.

Obok kościoła oddziela się od gościńca na lewo, droga kołowa na Monte S. Giuiiano, a wkrótce potem oddziela się, znów na lewo od tej drogi, stroma ścieżka dla turystów pieszych

Monte San Giuiiano (751 m.), Eryx u starożytnych jest samotnie stojącą górą, na której szczycie leży opustoszałe miasto (Alb. e Ristorante Cordici), którego mieszkańcy stale emigrują. Mężczyźni noszą tu, z powodu wilgotnej mgły, kapuzy, wogóle często na wyspie używane, kobiety zaś długie welony aż do stóp. Katedra została odnowiona w r. 1865, zachodnia część jej pochodzi z XV. w.; wielki ołtarz wykonał Antonello Gagini (1513). Biblioteca Comunale zawiera małe muzeum (Zwiastowanie, relief Ant. Gaginiego z r. 1525). Obrośnięty bluszczem zamek, na wschodnim końcu miasta, dziś więzienie (napiwek 50 c.). Ze szczytu skały piękny widok na wyspę i morze, w zimie widać niekiedy stąd Cap Bon w Afryce (w kierunku połudn. zachodnim), często wyspę Pantelleria.

przez Eneasza. Wedle innych założył je Dedal. Nazwa San Giuiiano pochodzi stąd, że wedle legendy, gdy hr. Roger walczył z Saracenami o to miasto, przyszedł mu z pomocą św. Julian i zmusił niewiernych do ucieczki. Ze świątyni Wenery zostały się jedynie fundamenty zamku, tudzież t. zw. Ponte czyli Arco del Diavolo i Pozzo (studnia) di Venere.w ogrodzie zamkowym, starożytna, 3l/2 m.

Góra Eryx była w starożytności bardzo poważana, jako góra bogini Venus Erycina, na szczycie założyli osadnicy elimscy i feniccy świątynię, a na ołtarzu jej nie wolno było krwi przelewać. Ale czczono tu także i Melkarta, dlatego uważali Grecy świątynię tę, jako założony przez Herkulesa. Dokoła świątyni powstało miasto, o które i później staczali krwawe boje Rzymianie i Kartagińczycy w czasie I. szeroka, a 7 m. głęboka cysterna, wojny punickiej. Rzymianie, po za- I Ze starych fenickich murów, któ-warciu pokoju, odbudowali świąty- rymi obwarowana była osada obok nię i przeznaczyli jej dochody z 17 świątyni, odpowiadająca dzisiejsze-miast Sycylii, albowiem, wedle po- mu miastu, zachowały się jeszcze dania, Eryx miało być założone między Porta Trapani a Porta Spada

znaczne szczątki, oznaczone gdzie- ! 11 wież, a wchód do miasta znajdo-niegdzie fenickiemi literami. Mury te ' wał się między Monte di Quartiere miały w niejednakowych odstępach j a Porta Spada.

IV. Z Casteîvetrano (Selinus) do Girgenti.

Odległość około 100 km. Dyli- tek po poł. i we wtorek w południe, żans pocztowy do Sciacca 7 godzin, 3ł/4 godz. ; Sciacca-Porto Empedocle 8 1., stąd do Porto Empedocle 11V4 (Girgenti), we wtorek po poł. w 3 godz., 7³/4 I. W projekcie połączenie godzin. Wsiadanie lub wysiadanie pocztowe automobilem. Za powóz z okrętu w Sciacca 1 1 (2 dni) żąda się około 80 1. Bilety Kto opuszcza wcześnie z rana powrotne III. kl. Palermo-(Lolli-) Casteîvetrano, może w jednym dniu Sciacca (koleją i pocztą) 15V2 1. — udać się konno przez ruiny Seli-Okolica ta jest jeszcze zawsze mniej nuntu do Sciacca. Z Casteîvetrano bezpieczna, aniżeli zresztą w Sycy- j gościńcem przez Menfi (10.888 mie-lii, dlatego najlepiej jest zwiedzić ! szkańców) 47 kilometrów, przez Se-Girgenti koleją z Palermo. Parowce: linunt i nad brzegiem morza 7 kilo-(Marsala-) Mazara-Sciacca, w pią- | metrów więcej.

Sciacca (Alb. Nuova Italia) ma 24,645 mieszk. i leży na stromej wysokości 80 m. nad powierzchnią morza. W starożytności wznosiły się tu Thermae Selinuntinaef dzisiejsza nazwa zaś ma pochodzenie arabskie Shakkah. Tu urodził się ojciec dziejopisarstwa sycylijskiego, Tommaso Fazello. W średnich wiekach była Sciacca potężnem miastem, gdyż nie podlegała baronom, lecz bezpośrednio królom. Fryderyk II. aragoński wzniósł w r. 1400 mury, dziś jeszcze istniejące. Resztki zamków rodzin Luna i Perollo, których walki (t. zw. caso di Sciacca) trwały cały wiek (1410—1529), przypominają owe burzliwe czasy w średniowiecznej Sycylii. Katedrę miała założyć córka Rogera 1., Giulietta de Haute-ville (1090). 5. Margherita (XIV. w.) ma piękny marmurowy portal boczny i przypisywany Franciszkowi Laurana ołtarz ze świętymi. Najpiękniejszy widok z wieży S. Michele.

góra, Monte S. Calogero, na której szczycie (388 m.) znajduje się klasztor (Santuario), a obok kąpiele parowe, le Stufe di San Calogero, które, podobnie jak zdroje siarczane u stóp góry, we Valle de’ Bagni, odwiedzane są w lecie przez wielu chorych. W starożytności zwano tę górę Mons Kronios, a za założyciela grot z kąpielami parowemi uważano Dedala. W średnich wiekach zaś przypisywano odkrycie mocy uzdrawiającej tych kąpieli su>. Calogero (kalogeros znaczy po nowogrecku

2 km. na wschód wznosi się mnich) i po nim nazwano wszystkie

ciepłe kąpiele w Sycylii.

Z Palermo przez Corleorte i S. Carlo do Sciacca, 150 km. Kolej lokalna idzie przez Corleone (68 km. w 4 godz. za 6 1., 3 I. 55 c.) do S. Carlo 107 km. za 9 1. 10 c., 5 1. 55 c.; karty powrotne do Sciacca wraz z jazdą powozem, 14 1. 55 c., 10 1. 65 c. Wycieczka ta budzi mało zajęcia. — (68 km.). Stacya Corleone (Alb. delle Palme). Miasto to ma 16.088 mieszkańców, zostało założone przez Arabów (Knrliun) i otrzymało w r. 1237 od Fryderyka II. ko-

31

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

lonię lombardzką, stąd gwałtowny stacyi S. Carlo. W pobliżu ruiny opór jego przeciw domowi Anjou. — Agristia, starożytna Scirtaea. Pro-Ż Corleone idzie ta kolej jeszcze jektowane przedłużenie kolei do 39 km. ku południowi aż do (107 km.) j Sciacca.

Podróż od Sciacca do Girgenti jest bardzo nużąca, 60—65 km. trzeba przebyć konno lub powozem (12 godzin). Jedziemy przez rzekę Verdura i mijamy Caltabellotta (z katedrą z czasów normandzkich), Ribera, gdzie się urodził Franciszek Crispi (1819—1901) i Mont alle gro. Stąd 25 km. do Porto Empedocle, a dalej do Girgenti koleją (patrz niżej).

V. Z Palermo do Girgenti i Porto Empedocle.

136 km. Kolej do Girgenti, ranny 17 1. 55 c., osobowy w 6 godz. 15 1. pociąg pośpieszny (od Roccapalumba 80 c., 11 1. 05 c., 7 1. 10 c. — Od osobowy) z wagonami przechodnimi Girgenti do Porto Empedocle jeszcze I.— III. klasy (napowrót po południu) 9 km. koleją, 25 minut, 1 1. 05 c. w 4³/4 godz. za 16 1. 65 c., 11 1. 70 c..    75 c., 50 c.

(16 km.). S. Flavia Solunto, stacya dla Solunto. — (37 km.). Stacya Termini ïmerese (Restauracya kolejowa; Grande Alb. delle Terme). Miasto ma 20.319 mieszkańców i jest pięknie położone, ale tylko górna część jego zawiera szerokie ulice i okazałe pałace.

Termini (Thermae Himerenses) j w pobliżu kościoła Matrice i Porta jako miasto założyli w r. 407 Kar- di Palermo, Villa Palmieri (dostę: tagińczycy po zburzeniu Himery. pna 7—1 i 5—7 godz.) z pięknymi Przyjęło ono wkrótce grecką kul- ogrodami i pięknym widokiem, turę, ale pozostało pod zwierzchni- Tu odkopano nieznaczne rzymskie ctwem Kartaginy. W r. 307 zdobył szczątki budowlane. Rzymski wodo-je Agatokles, a w I. wojnie punickiej ciąg na południowy wschód od mia-Rzymianie. I w średnich wiekach sta, Aqua Cornelia, zniszczony zo-zachowało ono swoje znaczenie, stał w r. 1438.

W r. 1338 odparło zwycięsko napad Z Termini do Leonforte. Dro-Roberta, króla Neapolu, a silny jego ga kołowa 110 km. Poczta od Cer-zamek warowny zburzony został da do Caltavuturo 5Vt godz. 6 I. 40 c., dopiero w r. 1860.    stąd przez Donalegge i Petralia do

Już Pindar wysławia Termini Gangi 8'/? godzin, 11 1. Najważniej-jako miejsce kąpielowe, a i dziś je- sze miejscowości są: Caltavuturo szcze słynie ono jako takie. —    (31 km. od Cerda), miasto saraceń-

W katedrze (La Matrice) krzyż, ma- skie Kalat-Abi-Thaur, które Roger I. lowany przez Ruzulona. W S. Ma- po zdobyciu oddał w lenno córce ria della Misericordia piękny try- swej, Matyldzie. Polizzi Generosa ptyk z datą r. 1453. W Chiesa del z kościołem Sta Maria del Gesu. Monte złożone są zwłoki sycylij- Gangi, prawdopodobnie starożytne skiego dziejopisarza Palmierego. Enguium, pierwotnie kolonia kre-Zbiór starożytności i dawniejszych teńska, ze świątynią, sławną jeszcze obrazów malarzy sycylijskich znaj- za czasów Cycerona, którą złupił duje się w dawnem Ospedale dei Verres. Stąd przez urodzajną oko-Benfratelli (w dużej sali piękne licę do (20 km.) Sperlinga (które okna gotyckie). Powyżej miasta, podczas krwawych nieszporów sy-

cylijskich w r. 1282 udzieliło Frań- ; skale Rocca di Serlone albo di Sar-cuzom schronienia, stąd napis u wej- ; no, zginął przez zdradę waleczny ścia do castello : „Quod Siculis pla- j Norman Serio. — Od Nicosii 27 km. cuit, sola Sperlinga negavitu) i da- ; do miasta, a 34 km. do stacyi kole-lej (5 km.) do Nicosii. W pobliżu, na ; jowej Leonforte.

Dalszy ciąg linii kolejowej. Kolej idzie dalej wzdłuż wybrzeża i przekracza rzekę Fiume Torto. — (45 km.). Stacya Cerda. — (51 km.). Stacya Sciara. — (70 km.). Sta-cya Roccapalumba, punkt węzłowy dla linii Palermo-Cata-nia. — (90 km.). Stacya Cammarata. — (101 km.). Stacya Acquaviva-Platani. Na wschód małe miasto Mussumeli, z zamkiem rodziny Chiaramonti (dziś Lanza di Trąbią) w pobliżu. -- (106 km.). Stacya Sutera. Miasto to nazwane zostało w r. 860 przez Arabów Sotir. — (126 km.). Stacya Aragona-Caldare, punkt węzłowy dla linii Girgenti-Catania. Aragona (Alb. Centrale) ma 11.895 mieszkańców i nowożytny zamek. W pobliżu Le Maccalube, wulkan błotnisty. — (136 km.). Stacya Girgenti (patrz niżej). — Kolej okrąża dalekim łukiern wzgórze, na którem się wznosi miasto, przebiega krótki tunel i dobiega do

(145 km.) Porto Empedode (Trattoria Empedoele obok portu, dobra kuchnia), zwanego dawniej Molo di Girgenti, ożywionego miasta portowego (11.059 mieszk.), gdzie kupcy z Girgenti, handlujący siarką i zbożem, mają duże magazyny.

VI. Girgenti.

Hotele. Grand Hotel des Temples (Ad. Ragusa), 1 km. na południowy wschód od miasta, przy drodze do świątyń, w pięknem położeniu, 100 pokoi, otwarty od października do końca czerwca; pokój, światło i usługa 3—71., I. śniadanie lVa 1., II. bez wina 3V2 1., obiad bez wina 5 1., utrzymanie dzienne 9-13 1., jazda omnibusem IV2I., automobilem 2 1. (automobil można wynająć, za V2 dnia 10—20 1. — Hotel Agragas (Parisi) bliżej miasta,

kiem na świątynie, 30 pokoi, pokój światło i usługa 2¹/2—4 1., I. śniad 1V4 1., II. z winem 3 I., obiad z winem 4V2 1., utrzymanie dzienne 8 do 121., omnibus 11. — Grande Bretagne, obok via Atenea, utrzymanie dzienne 8—12 1. — Alb. Centrale (tylko pokoje), II-rzędny, tańszy. — Locanda Bella Napoli, jeszcze skromniejszy.

Trattorie: Ristor. Palermo, na zachodnim końcu via Atenea. — Bella Napoli, piazza Lena. — Fireri-

30 pokoi, otwarty ód października Atenéa. -"Sî via SantTuiciæ

r Kawiarnie: Caffé Scn^a

II. z winem 3¹/21., obiad z winem 6 1., ! C°ffe Stella, obie przy via Atenea, bez wina 3 i 5 1., utrzymanie dzienne I Wicekonsul austryacki, Euge-15 1., omnibus 2 1. — W mieście: Alb. niusz Barresi, w Porto Empedocle. Belvedere, na zachodnim końcu, po- Niemiecki, A. Camilleri, via Ate-niżej via Atenea, z pięknym wido- j nea 133. Agendy konsulatu rosyj-

skiego załatwia konsul francuski j gdzie dorożki godzinę przed odej-w Palermo.    sciem pociągu stoją w pogotowiu.

Apteka:Salvatore Bonfiglio, via Taryfa jazdy do świątyń i napo-

Atenea, 151.

wrót: za 3 godz. 5 1., za każdą na-

Urząd pocztowy i telegrafi- i stępną godzinę IV2 1. Należy sobie czny, via Atenea, piazza S. Anna. — ; zastrzedz także zwiedzenie Rupe Handlarz starożytności: Vincenzo i Atenea. — Do Porto Empedocle 7 1., Caltagirone, via San Francesco tam i napowrót z pobytem 10 1. d’Assisi, kupiec godzien zaufania. Aby zwiedzić świątynie i inne za-

Powóz z dworca do miasta ! bytki Girgenti, należy zabawić co (³/4 godz.) 2 1., pojedynczy podróżny j najmniej IV2 dnia. Pieszo do świą-płaci za miejsce „posto“ 50 c., po | tyń i napowrót, bez pobytu tamże, zachodzie słońca 1 1. Do hotelu des 2V2 godzin. Przewodnik kosztuje 5 1. Temples 1—4 osób 3 1., nocą 5 1.; I dziennie, jest jednak zbyteczny. Cu-za pakunek 25 c. Do jazdy na dwo- ¹ stode świątyń Herkulesa i Zeusa rzec należy wsiąść we via Atenea, j znajduje się przy tej drugiej.

Girgenti, Akragas Greków, Agrigentum Rzymian, w średnich wiekach najbogatsza stolica biskupia Sycylii, ma prefekta, załogę wojskową i 21.990 mieszkańców. Prowadzi ożywiony handel.

Pogląd historyczny. Akragas, lis na północy, której zachodnią wedle Pindara najpiękniejsze mia- część, gdzie była świątynia Zeusa sto na świecie, założone zostało Polieusa, zawiera dzisiejsze miasto w r. 582 jako osada Geli. Doryccy i z właściwego miasta na południu, koloniści, pochodzący po części gdzie stały owe wspaniałe świąty-z wyspy Rodos, wprowadzili tu obok nie, których ruiny dziś podziwiamy, kultu Ateny z Lindos, kult Zeusa Jeńcy kartagińscy budowali pod-Atabyriosa. Gdy mu, jako założy- ziemne kanały. Był to okres naj-cielowi miast, Zeusowi Polieusowi, wyższego rozkwitu miasta. Syn The-wzniesiono świątynię, zagarnął. Pha- rona (umarł 473), Tkrasydaios, nie-laris, który kierował jej budową, podobny w niczem do swego wiel-przy pomocy swoich robotników kiego ojca, został wygnany, a Akra-władzę i sprawował ją w sposób gas stało się rzecząpospolitą, któ-okrutny i tyrański. I tak miał on rej ustrój opracował sławny Empe-przeciwników swoich palić Zeusowi dókles (umarł około 424). W mie-na ofiarę w wydrążonym byku spi- ście panowały bogactwo i przepych, żowym. W r. 549 padł on wskutek a jako liczbę mieszkańców jego po-powstania pod wodzą Emmenidy dają 200.000 mężczyzn, nawet 800.000, T elemachosa, którego potomek The- co jednak prawdopodobnie już z oko-ron objął rządy w r. 488. Tenże roz- licznem terytoryum i z niewolnika-szerzył granice swego państwa aż mi rozumieć należy. Podczas wojny do północnego wybrzeża, gdzie zdo- | Aten z Syrakuzami pozostało Akra-był Himerę, a w przymierzu z zię- gas neutralne. Później jednak naszli ciem swym Gelonem, tyranem Syra- i Kartagińczycy Sycylię ponownie, kuz,odniósł wr. 480 pod Hirnerą świe- \ a Himilko i Hannibal zajęli w r. 406 tne zwycięstwo nad Kartagińczykami. przez zdradę i złupili Akragas, świą-Za jego rządów powstały w Akra- tynie podpalono, a wspaniałe arcy-gas wspaniałe pałace i świątynie, j dzieła sztuki wysłano do Kartaginy. Ówczesne miasto, wzniesione na wy- | Miasto zostało później w części od-sokiej górze, od północy stromej, j budowane, podniosło się jednak od południa zaś łagodnie pochyłej, ¹ nieco dopiero za Tymoleona. Po którą okalały dwie rzeki, Akragas wojnach punickich, w których stało (S. Biagio) i Hypsas (Drago), skła- po stronie Kartaginy, zajęte przez dało się z dwóch części: z Akropo- Rzymian (Agrigentum) podupadło zupełnie. W r. 828 zajęli je Arabo- i żył tu bogate biskupstwo. Pierw-wie, w r. 1086 Roger i., który zało- | szym biskupem był św. Gerlando.

Ulica, wiodąca od kolei, kończy się obok prefektury przed bramą wschodnią (Porta Atenea), gdzie się rozciąga pokryty plantacyami plac, pio.zza Vittorio Emanuele. Stąd prowadzi gościniec (idący do Porto Empedocle), poniżej t. zw. Passeggio Cavour, u stóp skały Rupe Atenea, obok hoteli Agragas i des Temples, do świątyń. Ścieżka, która przy wyjściu z miasta, na prawo poniżej kasami prowadzi wprost do San Nicola, jest w razie niepogody niemożliwa do przebycia.

Zwracając się od gościńca wio- J ją na kościół S. Biagio. — Wró-dącego do hotelu des Temples na I ciwszy na drogę krajową, idziemy lewo, przybędziemy do szczątków aż do silnego skrętu; droga, która małej greckiej świątyni, zw. świąty- i tu się na lewo oddziela, prowadzi nią Cérery i Prozerpiny, która je- do poblizkiego Fonte dei Greci, sta-dnak, na co wskazuje znaleziony rożytnego źródła, które i dziś je-tam posąg, była raczej poświęcona j szcze zaopatruje miasto w wodę do bogowi rzeki Akragas i pochodzi ! picia. By przybyć do świątyń, nale-z połowy V. w. przed Chr. W cza- | ży wrócić na drogę krajową i iść sach normandzkich przebudowano ; nią obok S. Nicola.

S. Nicola jest to mały, gotycki kościółek, wbudowany w starożytny budynek, którego kawał widać jeszcze za wielkim ołtarzem. Portal kościoła odnowiony. Obok t. zw. Oratorium Phalarisa, rzymska budowa w stylu jońsko-doryckim z II. w. przed Chr., przeistoczona później na kaplicę normandzką. Przed nią piękny widok dokoła. W przyległym ogrodzie Vella Morreale, koryncki gzyms i resztki posągów. — Tuż przed S. Nicola, po lewej "str. drogi, wykopano resztki starożytnego domu, t. zw. Casa Greca, z wodociągiem i mozaikami.

Dalej prowadzi droga krajowa do starego muru południowego miasta, wzdłuż którego znajdują się świątynie.

Świątynia Junony Lacinia (120 m.). Nazwa ta polega jedynie na hipotezie i opiera się na tern, że kult Junony Lacinia był rozpowszechniony w południowej Italii i Sycylii. Jest to peripteros hexastylos o 34 kolumnach, z najlepszych czasów doryckiego stylu (V. w. przed Chr.) Kolumny mają 20 kanelur, a wysokość ich równa się pięciokrotnej średnicy. Złość ludzka i trzęsienie ziemi zburzyły ten wspaniały pomnik sztuki greckiej. Tylko 25 całych kolumn stoi jeszcze, 9 półkolumn ustawiono napowrót. Przed otwartym przedsionkiem (pronaos) dwde wązkie terasy. Po II. str. starożytna cysterna.

Południowa część starożytnego muru miejskiego, złożonego z olbrzymich głazów, w części się zachowała. W skale pod wymienioną świątynią, starożytne groby.

Świątynia Concordii, dalej ku zachodowi, jest jedną z najlepiej zachowanych świątyń starożytności, gdyż w średnich wiekach była przeistoczona na kościół S. Gregorio deile Rape. Jest to peripteros hexastylos, również z V. w. przed Chr., ale późniejsza od poprzedniej świątyni. 34 kolumn z architrawem stoi jeszcze, w rogach ściany celi schody, po których można wstąpić na górę.

Poniżej muru, w połudn.-zacho- (klucz ma custode świątyni Zeusa) dniej stronie od świątyni, odkrył do starochrześcijańskiej katakomby, prof. Salinas w r. 1899 starożytną Grotta de’ Frangapani, której na]-nekropolis, która pochodzi wpra- dawniejsze części pochodzą z f!. w. wdzie jeszcze z czasów rzymskich, Natomiast liczne groby chrześci-ale służyła chrześcijanom w IV. jańskie w okolicy tych katakomb i V. w. za cmentarz.    w skale wykute, należą do epoki

Między świątynią Concordii i po Konstantynie (V. w.), a Zeusa, na lewo przy drodze, wchód

Niedaleko świątyni Concordii leżą gruzy t. zw. świątyni Herkulesa (otoczone murami, bramę otwiera custode świątyni Zeusa). Był to peripteros hexastylos o 38 kolumnach z końca VI. w. Tylna część celi została w czasach rzymskich podzielona na trzy przedziały. Tu znaleziono posąg Asklepiosa (dziś w Palermo). W tej świątyni miał się znajdować sławny obraz Zeuxisa, przedstawiający Alkmenę. Verres usiłował stąd zabrać ukradkiem w porze nocnej posąg Herkulesa, ale robotnicy jego zostali wypędzeni przez pobożnych mieszkańców miasta.

nianej Tomba di Therone, stoi samotny, nowożytny dom (Casa Gregorio), zawierający resztki starożytnego budynku, który był prawdopodobnie dorycką świątynią Asklepiosa. Tu znajdował się niegdyś sławny posąg Apollina, dłóta Myrona. Dziś jeszcze płynie źródło, nad któ-rem się ta świątynia wznosiła i stoi jeszczeTilar północny, 5 m. wysoki.

Między świątynią Herkulesa a Zeusa otwiera się brama portowa miasta, t. zw. Porta Aurea, którędy w r. 210 przed Chr. Rzymianie wtargnęli do miasta. — Zewnątrz tej bramy na lewo, t. zw. Grób The-rona, który podobnie jak Oratorium Phalarisa należy do czasów rzymskich.

10 minut na południe od wspom

Na północ od Porta Aurea leżą gruzy świątyni Zeusa, która nie została ukończona (również zamknięte; custode w przyległym domu). Wspaniała ta budowa, którą wysławia Polibiusz, a opisuje Diodor, została wykonana w I. poł. V. w. przed Chr. Był to pseudoperipteros o 37 lub 38 olbrzymich półkolumnach. Gdzie się znajdował wchód, nie

jest rzeczą pewną, po śladach stopni można wnosić, że na zachodniej stronie. W ścianach celi, wedle niektórych na górze ponad pilastrami, wedle innych na dole, stało 38 olbrzymich Telamonów czyli Atlasów, dźwigających powałę. Wysokość ich wynosiła 7,₇₅ m., jeden, którego złożono na-powrót z odłamów, leży na ziemi. Ponad fasadą wschodniej strony (wedle innych w metopach) przedstawiona była walka bogów z Gigantami, po zachodniej str. zdobycie Troi.

Jest to jedyna świątynia w Akra- w r. 406 przerwało tę robotę nazaw-gas, której nazwa nie ulega żadnej sze. — Do r. 1401 stały jeszcze wątpliwości. Rozpoczęto jej budowę znaczne resztki świątyni na miejscu, po zwycięstwie pod Himerą (480 w XVIII. wieku jednak zabrano przed Chr.), a pracowali nad nią wiele materyału do budowy jeńcy kartagińscy. Zdobycie miasta portu.

Na półn. zachód od świątyni Zeusa leży t. zw. świątynia Dyoskurów (Tempio di Castore e Poliuce). Szczątki tej świątyni zrekonstruował Cavallari w r. 1860, przyczepi jednak połączono części dwóch różnych budowli ; dawniejsze części (cztery doryckie kolumny, architraw i fryz tryglifowy) pochodzą z końca IV. w. przed Chr. Na belkach resztki stiuku i pomalowania. Był to peripteros hexastylos o 34 kolumnach. W pobliżu fundamenty innych starożytnych budynków. Piękny widok nad brzegiem przepaści.

Po drugiej stronie niziny, która : Wulkanowi. Stąd na północ leżało miała być niegdyś ową sztuczną sa- ; prawdopodobnie pole wyścigów (hip-dzawką (piscina), wspominaną przez podromos). — Otwory w ścianach Diodora, znajdują się w ogrodzie ! skał, obok dawnej pisciny, to reszt-szczątki świątyni, przypisywanej j ki sławnych kanałów Phaeaksa.

Przechodzimy obecnie do godnych widzenia p o mn i⁻kówz nowszych czasów. Idąc od piazzaVittorioEmanuele obok prefektury w północnym kierunku w górę. przybędziemy, okrążywszy miasto z zewnątrz, do dawnej Porta Bibirria (dziś terasy z widokiem) i na via del Duo-mo. Stąd prowadzi, naprzeciw biblioteki Lacchesiana (założonej w XVIII. w.), na lewo w dół via Cannella, ^ która po kilku krokach łączy się z via S. Maria dei Greci, w miejscu, gdzie pod kościołem tej nazwy odkopano resztki świątyni. Jak przypuszczają, była to świątynia Zeusa Atabyriosa albo Ateny ; można po szczątkach poznać, że była ona peripteros hexastylos, a Theron jej założycielem.

Wróciwszy do biblioteki Lucchesiana, idziemy dalej na zachód przez via del Duomo.

Kościół katedralny wznosi się w północnej części miasta, 320 m. nad powierzchnią morza. Budowę jego rozpoczęto w XIV. w., jest on jednak przeważnie zmodernizowany. Piękną jest stara, w r. 1688 odnowiona powała drewniana i nieukończona campanila z ślicznym widokiem. Na ostatnim ołtarzu z prawej str. Madonna Gwidona Reni; na końcu lewej nawy bocznej, w Aula Capitolare, sarkofag marmurowy, wykonany w czasach rzymskich, podług dobrego oryginału greckiego z początku IV. w.

Rzeźby na nim wyobrażają epi- Na wzmiankę zasługuje w tym zody z tragedyi miłosnej Fedry, żo- kościele §ławne echo, Porta Voce, ny Tezeusza i jej pasierba Hippo- Gdy ktoś, stojąc obok zachodniego lita. Na I. str. wązkiej : Fedra przy- wejścia do kościoła, kilka słów sze-gnębiona boleścią, mamka zdejmuje ptem wymówi, może go druga osoba, z niej zasłonę, przed jej krzesłem z poza głównego ołtarza, mimo od-unosi się Amor, służebnice starają ległości 32 m. wybornie rozumieć, się grą na cytrze utulić ją w jej Z niezwykłą tą właściwością aku-smutku. Na podłużnej prawej str.: ! styczną kościoła łączą się różne Hippolit na łowach zabija odyńca. , anegdoty,które opowiadazakrystyan, Na lewej str. podłużnej : mamka o pewnej kobiecie i jej mężu, który przynosi Hippolitowi miłosny list j w ten sposób dowiedział się o jej macochy; otaczają go giermkowie, tajemnicach. Naukowe studya temu psy ikonie. Na drugiej str. wązkiej : ciekawemu zjawisku poświęcili Ab. Hfppolita rozrywają rumaki. — Na- ; Actis i ks. kanonik prof. Giuseppe piwek zakrystyanowi 25—30 c.    Russo.

Skarbiec kościelny zawiera dwie szkatułki z emalii z XV. w. W archiwum kościelnem liczne dokumenty z czasów normandzkich. — Przypuszczają, że na miejscu dzisiejszej katedry wznosiła się niegdyś jedna z dwóch świątyń na Akropolis, o których wspomina Polibiusz, Zeusa Atabyriosa lub Ateny, druga miała się znajdować pod S. Maria dei Greci (patrz wyżej). Z katedry idziemy dalej na zachód na piazza del Seminario, a z jej południowo zachodniego końca, przez salita del Seminario w dół, na piazza del Municipio, na zachodnim końcu głównej ulicy miasta, via Atenea. Tu znajduje się Muzeum (10—2 godz.) pod zarządem Alfonsa Celi, złotnika i archeologa. Zawiera ono godny uwagi archaiczny posąg Apollina, marmurowy sarkofag z fryzem tryglifowym, znaleziony w r. 1886 w pobliżu morza, liczne wazy, zwłaszcza przedhistoryczne, statuę Augusta, monety i odłamy marmurowe. — Przy via Atenea, na wschód urząd pocztowy, naprzeciw Izba handlowa, dalej na wschód kościół del Purgatorio; tu pod lwem kamiennym, wchód do starych podziemnych kamieniołomów („katakomb“), rozciągających się pod całem miastem. Klucz ma custode świątyni Zeusa. — W kilka minut później przybywamy na piazza

Vittorio Emanuele. Z placem tym łączy się w kierunku połudn. wschodnim, wspomniany wyżej Passeggio Cavour poniżej Rupe Atenea, z pięknym widokiem. Tu gra muzyka w lecie w niedzielę i czwartek wieczorem, w zimie w niedzielę po południu.

Od Villa Garibaldi, publicznego ogrodu na północny wschód od piazza Vitt. Emanuele, dostajemy się, obok dawnego klasztoru Kapucynów 5. Vito (dziś więzienie), w 20 minutach na wysoką skałę Ateny, Rupe Atenea (351 m.). Szczyt jej jest prywatną własnością aptekarza Salvatora Bonfiglio, via Atenea 153, gdzie można dostać za 60 c. bilet wstępu z opisem tej skały.

a skałą, dziś napowrót wypełniony? miał być wykonany na polecenie Empedoklesa ze względów hygieni-cznych, aby świeży wiatr północny, tramontana, wygnał malaryę.

Widok ze skały obszerniejszy i dalszy, aniżeli widok obok świą

tyń.

Dzisiejsza nazwa ma jedynie orzekać, że szukano tu szczątków starożytnej świątyni Ateny; znaleziono zaś cysternę, kawał muru o-gradzającego od południa i wschodu, podziemny korytarz i nieokreślone bliżej fundamenty greckiego budynku. Wyłom między miastem

VII. Z Palermo i Girgenti do Catanii.

Z Palermo do Catanii 243 km. Caterina-Xirbi pośpieszny, w 6-/3 koleją. Pociąg pośpieszny w 6³/4 godz. 23 1. 55 c., 16 1. 50 c., 10 1. 70 c. godz., 31 1. 05 c., 21 1. 75 c., 14 1. 10 Pociąg osobowy 8V2 godz. 22 1. 20 c., c. (wagon restauracyjny dla I. i II. 15 1. 55 c.., 10 1. — Na stacyi S. Ca-klasy, II. śniadanie z winem 3 1., obiad terina-Xirbi łączą się obie linie. — z winem 4 1.). Pociąg osobowy 9 Kto nie chce korzystać z wagonu godz., 28 1. 20 c., 19 1. 75 c., 121. 70 c.— restauracyjnego, niech się zaopatrzy Z Girgenti do Catanii 191 km. ko- j w żywność na drogę, gdyż na stacyach leją. Pociąg poranny, od stacyi S. \ rzadko gdzie są restauracye kol.

Z Palermo do S. Caterina-Xirbi. — Do Roccapalumba (70 km.) patrz wyżej str. 483. — (101 km.). Stacya Villalba. (127 km.). Stacya 5. Caterina-Xirbi.

Z Girgenti do S. Caterina-Xirbi. — Do Aragona Cal-dare (10 km.) patrz wyżej str. 483. — Kolej idzie przez

patrz wyżej

okolicę kopalń siarki („zolfare“) i przez liczne tunele. — (15 km.). Stacya Comitini-Zolfare. — (20 km.). Stacya Grotte, być może starożytne Erbessus, gdzie się w r. 262 Rzymianie przed Agrigentum zaopatrywali w żywność. — (39 km.). Stacya Canicatti. Punkt węzłowy dla linii do Li-cata-Syrakuzy. — Kolej jedzie kawał drogi wstecz do linii

głównej. — (49 km.). Stacya Serradifalco, miasteczko, od którego ma nazwę sławny wydawca zbioru „Antichitadi Si-cilia“, Domenico Lo Faso Pietrasanta, książę di Serradifalco (1783—1863). — (62 km.). Stacya San Cataldo. — (68 km.). Stacya Caîtanissetta. Miasto (Hotel Bristol) ma 43023 mieszkańców i jest jedno z najważniejszych w głębi Sycylii. Piękny plac Garibaldego, przy nim katedra z r. 1622. W pobliżu klasztor Badia di S. Spirito, budowa normandzka, poświęcony w r. 1153.

127 km. od Palermo, 75 km. od Girgenti, na stacyi S. Caterina-Xirbi, łączą się obie linie. Dworzec leży obok Xirbi, 2 godz. na południe od miasteczka S. Caterina. Przybywający z Girgenti widzą przed tą stacyą po raz pierwszy Etnę. Odległości miejsc są odtąd "podane od stacyi Palermo.

(134 km.). Stacya Imera. — (153 km.). Stacya Castro-giovanni-Calascibetta. Castrogiovanni ma 26081 mieszkańców i leży na górze 997 m. wysokiej. Jest to starożytne Enna, które opisuje Cycero, a Liwiusz nazywa „inexpugna-bilis“, dziś znów silnie obwarowane. Arabowie nazwali miasto Kasr-Jani, stąd dzisiejsza nazwa.

Enna odgrywała ważną rolę ! wytężeniem, po zaciętej obronie w dziejach Sycylii i była główną Eunusa ze Syryi, wodza niewolni siedzibą kultu bogini Demeter-Kore. ; ków. Wtedy to przybito na krzyż O miasto to, wśród nadzwyczaj uro- i 20000 niewolników, a dziś jeszcze dzajnej okolicy położone, walczyli znachodzą tu rzymskie pociski z wy-Dyonizyusz, Agatokles, a w czasie rytem imieniem konsula Pisona.— wojen punickich Rzymianie i Karta- W r. 859 zdobyli to miasto Arabo-gińczycy. W czasie wojny z niewól- I wie przez zdradę, Normanowie zanikami oblegali je Rzymianie dwa ś jęli je w r. 1087, cesarz Henryk VI. lata i zdobyli dopiero z wielkiem ; w r. 1197.

Nad miastem góruje stara cytadela La Rocca, odnowiona przez króla Manfreda, z wielu wieżami. Z platformy najwyższej wieży, jeden z najwspanialszych widoków w całej Sycylii. Przypuszczają, że tu wznosiła się sławna świątynia Cerery {Demeter), podczas gdy świątynia Prozerpiny miała się wznosić na Monte Salvo ; z obydwóch nie pozostały żadne ślady. Na drugim końcu miasta, zamek założony przez Fryderyka II. aragońskiego. — Katedra z r. 1307 zawiera piękną kazalnicę, stalle, a w bogatym skarbcu stare tabernakulum z pozłacanego srebra. W Biblioteca Comunale znajdują się cenne inkunabuły, w Museo wazy, stare monety, obrazy.

W pobliżu miasta sławne jezioro, ; tylko na wiosnę jasna i niebieska, Lago Pergusa (673 m.), z którem zresztą zaś często podobna do kasie łączy mit o porwaniu Prozer- łuży; jaskinię wiodącą do podzie-piny przez Plutona. Dziś rosną tu i mia, z której wyskoczył Pluton, by nieliczne drzewa na miejscu bujnej porwać swą piękną zdobycz, przy-niegdyś wegetacyi ; woda jeziora, | pominają tylko wydobywające się, którą opiewali starożytni poeci, jak niekiedy'z pod ziemi gazy, dla ryb Owidiusz w Metamorfozach, jest zabójcze.

W czasie dalszej jazdy koleją, piękny widok wstecz na oba te miasta, wysoko na skałach zawieszone, Calascibeta i Castrogiovanni. — (164 km.). Stacya Leonforte. -(174 km.). Stacya Assoro-Valguarnera. — (187 km.). Stacya Agira, dawniej 5. Filippo d! Ar gir o. Jest to starożytne Agyrion, miejsce rodzinne dziejopisarza Diodora. — (197 km.). Stacya Catenaniwva-Centuripe. W mieście Centuripe resztki rzymskich budynków, w okolicy znaleziono liczne wazy i monety. — (209 km.) Stacya Sferro. Etna ukazuje się cała, od dołu do szczytu. — (235 km.). Stacya Bicocca. Punkt węzłowy dla linii Catania-Syrakuzy. Tuż przed Catanią ukazuje się znów morze. — (243 km.). Stacya Catania (patrz niżej).

VIII. Z Girgenti przez Canicatti i Licata do Syrakuz.

Z Girgenti do Syrakuz można, ; dniej w Modica), gdyż niema bez-oprócz głównej linii kolejowej przez pośredniego połączenia. Przestrzeń Catanią i parowców, jechać także ! ta wynosi 303 km., do Modica 11 godz., drugą linią kolejową przez Canicatti i stąd do Syrakuz 3 godz. Linia zre-i Licata, musi się jednak podróż na i sztą przez turystów mało uczę-noc przerwać i nocować (najwygo- szczana.

Z Girgenti do Canicatti 39 km. patrz str. 489. — (85 km.). Stacya Licata. Ważne miasto handlowe na południowem wybrzeżu Sycylii, zbudowane na miejscu, gdzie po zburzeniu Geli przez Mamertynów około r. 284 tyran Phintias z Akra-gas założył miasto, które od niego otrzymało nazwę. Dzisiejsza nazwa pochodzi z arabskiego, Linbijadhah. W r. 256 przed Chr. pobił tu Regulus flotę kartagińską, a w r. 249 zniósł wódz kartagiński, Karthalo, rzymską flotę transportową. — (120 km.). Terranova di Sicilia. Miasto to portowe ma 22019 mieszkańców i zostało założone przez cesarza Fryderyka II. W niem i dokoła niego znajdują się resztki miasta Gela, w którem umarł Eschyl w r. 456 przed Chr.

Wzgórze po zachodniej stronie miasta było starą nekropo-lis, w której wykopano liczne wazy.

Gelę założyli w r. 689 przed j swemu, Hieronowi. W r. 405 zburzyli Chr. wychodźcy doryccy pod prze- I Gelę Kartagińczycy, ale Tymoleon wodnictwem Antiphemosa z Rodos odbudował ją napowrót i zaludnił i Entimosa z Krety. Miasto otrzy- osadnikami. "Około 284 zburzyli ją mało nazwę od zimnej rzeki Gela po raz drugi Mamertynowie. — Na (Fiume di Terranova), a zamek Lin- \ wschód przed miastem widnieją doi od miasta na Rodos. Nowa j szczątki doryckiej świątyni ; bez ża-osada doszła do najwyższego szczy- dnej podstawy uważają" ją za ową tu potęgi za panowania Hippokra- ¹ świątynię Apóllina, z k‘tórej Karta-tesa (498—491). Następca jego Gelon gińćzycy w r. 405 wywieźli sławny przeniósł siedzibę dełnomenidów do posąg bronzowy tego boga i wy-Syrakuz i przesiedlił tam również słali do Tyru, gdzie go znalazł połowę mieszkańców Geli, a władzę Aleksander Wielki po zdobyciu nad tern miastem zostawił bratu j miasta.

(140 km.). Stacya Biscciń. — (150 km.). Stacya Vittoria. Miasto ma 30832 mieszkańców. {Alb. Roma, obok dworca; Alb. Ristorante Italia, pokój, światło, usługa 31.). Ożywiony handel winem. W pobliżu ruiny starożytnego miasta K a marina. założonego w r. 599 jako osada Syrakuz, o które walczyły ze sobą różne miasta Sycylii, potem Kartagińczycy i Rzymianie. — (158 km.). Stacya Comiso. Tu znajdowało się niegdyś sławne źródło Dyany, o którem głosiło podanie, że woda jego, czerpana rękoma kobiety wszetecznej, nie zmiesza się z winem. — (191 km.). Stacya Ragusa Supe-riore. Kilka średniowiecznych kościołów. — (200 km.). Stacya Ragusa Inferiore. — (211 km.). Stacya Modica. Miasto ma 49951 mieszkańców. Hotele: Stella ci’Italia; Leone.

Kościół San Giorgio został w r. 1653 przebudowany. Na tern miejscu wznosiła się niegdyś osada fenicka Motyka.

wie

Z Modica można zwiedzić ma- j których przytwierdzano różne przed-lowniczą dolinę grot, Val albo Cava mioty. Prawdopodobnie była to ne-d’ïspica. W ścianach skał jest tu kropolis starożytnego miasta, nie-wydrążonych więcej, aniżeli 1000 pie- którzy archeologowie jednak upa-czar, sztucznych grot z zamierzchłej trują w tych budowlach szczątki przeszłości, które w Sycylii fałszy- samego miasta. W IV. w. używali nazywają Ddieri. Później urzą- chrześcijanie tych pieczar do chodzono niektóre z nich na mieszka- wania zmarłych, nia. Niektóre leżą w kilku piętrach Najsławniejsze groty są: t. zw. ponad sobą, połączonych wewnątrz Castello d’ Ispica, Spelonca gros-okrągłymi otworami. Widać tu także sa, Grotta del Corvo i Grotta del pierścienie w kamieniu wykute, do Vento.

(270 km.). Stacya Noto. Piękne pałace arystokracyi. Małe muzeum archeologiczne.

Na południe od miasta, na le- tek pomnika, który Syrakuzanie wym brzegu rzeki Tellaro (Heloros), wznieśli tu po klęsce Ateńczyków wznosi się kolumna z bloków, bez pod wodzą Nikiasza w roku 413. wapna, dziś jeszcze 10 m. wysoka, Obok kolumny komórka grobowa zwana La Pizzuta. Ma to być szcza- z końca 111. w. przed Chr.

(286 km.). Stacya Cassibile.

(294 km.). Stacya S. Teresa Longarini. — (303 km.). Stacya Syrakuzy (patrz niżej).

30 km. na północ od Modica, nat grobowych. W poblizkiej do-a 43 km. na zachód od Syrakuz, ; linie, Contracta dei Santicelli, znaj-leży Paiazzolo Aereide (Alb. "Italia), \ dują się owe dziwne, dopiero w XIX. miasteczko mające 15106 mieszkań- w. uszkodzone płaskorzeźby, t. zw. ców. Jest to starożytne Akrai Gre- I Santoni, na nich widnieje siedząca ków, późniejsze Placeolum, u Ara- j bogini, prawdopodobnie Kybele, nie-bów zwane ’ el Akrat, u sławnego ' kiedy także Hermes. Należały one geografa Edrisi, Balensul. Założyli prawdopodobnie do starożytnego je Syrakuzanie, zburzyli Saraceni. cmentarza. Niedaleko rozległa ne-Znajdują się tu groby z różnych ! kropolis, Acrocoro della Torre, gdzie epok, greckie z rzeźbami i staro- i już kilkaset trumien otwarto i zba-chrześcijańskie. Nadto t. zw. Terapio ' dano.

Ferale (świątynia umarłych, zam- I Z Palazzoło do Syrakuz wiodą knięta), mały teatr i t. zw. odeon— \ dwa gościńce ; poczta idzie połu-Na południe od Akropolis, Monte dniowym z nich, codziennie z rana, Pineta z wielką liczbą małych kom- 6 godzin, 3Ł/4 1.

IX. Z Palermo wzdłuż wybrzeża do Messyny.

Odległość 232 km. Koleją w6Vs śpiesznych pociągach dziennych do do godz. za 26 1. 95 c., 181.85 c., płaca się 6 1. 60 c., w nocnym 7 1. 12 1. 15 c. Pociągi pośpieszne 5 do Parowce Navigazione Generale 5V‘2 godz. 29 1. 75 c., 20 1. 85 c., 131. Italiana idą dwa razy tygodniowo 55 c., te ostatnie jadą w Messynie z Palermo do Messyny 13—24 godz., dalej aż do portu, gdzie za pomocą jazda kosztuje 28 1. 35 c. bez wiktu: t. zw. ferry bouts mają bezpośrednie linia X.—XI. z Palermo odchodzą połączenie z Villa San Giovanni w niedzielę o 5 godz. po poł., w Mes-i Reggio i z odchodzącymi stam- synie są w poniedziałek o 6 godz. tąd pociągami pośpiesznymi do Ne- rano. Linia XXIII., commerciale, apolu i Metaponto. — Pociągi lu- z Palermo w piątek z rana o 10, ksusowe o jednym wagonie ‘idą do w Reggio w sobotę z rana o 6V2 g., Berlina i do Paryża. Dopłata za | w Messynie o 10 przed poł. Jadą przestrzeń Palermo-Messyria około i zaś z powrotem z Messsyny w pią-10 1. 50 c. Za wagon salonowy w po- | tek o 8 godz. wieczorem.

Z Palermo do Termini, patrz str. 482. — (47 km.). Stacya Buonfornello.

Kilka domów tej miejscowości, niegdyś najbardziej na zachód wy-na lewo od drogi krajowej, stoi na sunięte, greckie miasto na półno-gruzach świątyni doryckiej, którą enem wybrzeżu Sycylii, Himera, poczęto odkopywać w r. 1906. Na miejsce rodzinne poety Stesichora wzgórzu po prawej stronie leżało (pierwotnie nazywał się Tisias, urodził się zaś około r. 630 przed Chr.), j odnieśli Gelon i Theron w r. 480 który je ocalił od tyranii Phala- j przed Chr. świetne zwycięstwo nad

nsa.

wojskiem kartagińskiem Hamilkara.

H im era została założona w r. W r. 409 zdobył i zburzył miasto do 648 przez wychodźców z Zankle. Tu szczętu wnuk Hamilkara, Hannibal.

(53 km.). Stacya

Przekraczamy rzekę Fiume Grandę.

' Campofelice. Połączenie pocztowe z poblizkiem Collesano, skąd się odbywa wycieczki w góry Madonie i Nebrodzkie- — (58 km.). Stacya Lâscari. W pobliżu góra Pizzo delVAngelo czyli Gibilmanna (1081 m.)., na której szczyt można się wybrać z Cefalu przez klasztor Kapucynów, gdzie udzielają chętnie gościnności turystom. — (67 km.). Stacya Cefalu (Alb. Italia-Centrale, lepiej tu jednak nie nocować, a nadto przywieźć ze sobą prowiant).

Miasto to leży poniżej staroży- r sie kościół na tern miejscu, gdzie tnego Cephaloedium. Zdobyli je Ara- się dostanie na ląd. To nastąpiło bowie w r. 858. Gdy w r. 1129 król w Cefalù, gdzie też rozpoczął budo-Roger wracał z Neapolu, a burza wę katedry, jednakże dokument fun-groziła okrętowi, miał on ślubować dacyjny z r. 1145, w bogatemarchiwum Chrystusowi i apostołom, że wznie- jj biskup., nie zawiera o tern wzmianki.

Katedra, jeden z najważniejszych pomników budowniczych z czasów normandzkich, leży po zachodniej stronie, u stóp góry, na której się wznosiło miasto starożytne. Dokoła niej powstało z biegiem czasu nowe miasto. Fasada spoczywa na olbrzymich kamieniach ciosowych, wziętych prawdopodobnie z dawniejszej budowy. Dwie potężne czteropiętrowe wieże łączy ze sobą kolumnada, ponad nią widnieje wyryty napis z r. 1251. Mozaiki kolumnady, wyobrażające Rogera i jego następców, są zniszczone. Brama zachodnia pochodzi z tego samego czasu, co kościół, portal jest niezwykły. Asydy są i zewnątrz ozdobione, zresztą cała budowa zewnątrz skromna i pełna prostoty.

Wnętrze w kształcie łacin- j dają klasztory na górze Athos. Wspa-skiego krzyża, ma trzy nawy i trzy I niały obraz Zbawiciela został wyko-absydy. Ostrołuki naw wspierają się j nany w roku 1148. Piękna chrzcielna *15 kolumnach granitowych i na nica z XII. wieku. — Obok kościoła jednej z cipollino. Mozaiki na chó- J krużganek, podobny, jak w Mon-rze są najstarsze i najlepsze w Sy- j reale, przystęp od pałacu arcybi-cylii, podobne do tych, jakie posia- j skupiego.

W jednej ze sal liceum mały zbiór starożytności, znalezionych na wyspie Lipari. — Pomnik bronzowy sycylijskiego patryoty, Nicola Botta, rozstrzelanego za rządów Burbonów, wykonał w r. 1894 L. Battaglia.

Ze skały wapiennej, sterczącej ! sztki starożytnej świątyni (Tempio miastem, piękny widok.Tu znaj- j di Diana)-,w czasach rzymskich dobudują się szczątki średniowiecznego dowano do niej sklepienie, a później zaniku i arabska cysterna, nadto re- I przeistoczono budynek w kościół.

nad

(82 km.). Stacya Pollina. Sądzą, że tu było starożytne miasto Apollonia. Obok Gapo d’Orlando (139 km.) stacya Naso-Capo d'Orlando. — (163 km.). Stacya Patti. W zmodernizowanej katedrze spoczywają zwłoki Adelasii (f 1118), matki króla Rogera. — Kolej przejeżdża tunelem przez przylądek Capo Tindaro (280 m.), na którym się niegdyś wznosiło greckie miasto Tyndaris.

Tyndaris założył Dyonizyusz I. w r. 396, wkrótce stało się ono ważnem miastem w Sycylii, a w czasie wojen punickich pozostało Rzymianom wierne, przez co się mogło pod ich potężną opieką swobodnie rozwijać. Wczasach chrześcijańskich było siedzibą biskupa. Kiedy zostało zburzone, nie da się na pewno oznaczyć.

Można jeszcze dokładnie rozpoznać mury miejskie. Zachowały się fundamenty większego budynku, zwane gyrnnasium, chociaż raczej

należały do bazyliki, dwie posadzki mozaikowe i szczątki teatru, którego cavea dzieli się na 9 cunei i ma 27 rzędów siedzeń. Znaleziono tu kilka rzymskich posągów (dziś w Palermo). Klucze do tych zabytków ma custode. — Z przylądka nadto wspaniały widok na morze i wyspę.

W dole grota stalaktytowa czarodziejki Donnavilla, z nią wiąże się baśń o czarodziejce, która w ślubnej nocy porywa oblubienice. Zwiedzić tę grotę można jedynie, spuszczając się po powrozie.

(187 km.). Stacya Barcellona, zamożne miasto, 16490 mieszkańców. — (196 km.). Stacya Milazzo. Miasto ma 9550 mieszkańców, piękny port i zamek z czasów Karola. V., w XVII. w. odnawiany, dziś więzienie.

Wznosi się ono na miejscu sta- j bytków starożytnych tu niema, rożytnego Mylae, założonego przez gdyż miasto w średnich wiekach wychodźców ze Zankle w r. 716 przed kilkakrotnie przebudowywano i oble-Chr. W r. 426 zdobyli je Ateńczycy, gano. W r. 1860 zmusił Garibaldi w r. 315 Agatokles. Tu odnieśli Rzy- neapolitańskiego jenerała Bosco na mianie w r. 260 pod wodzą Duiliusa zamku w Milazzo do kapitulacyi.— pierwsze zwycięstwo na morzu. Za- Z latarni morsk. (83 m.) piękny widok

(207 km.). Stacya Venetico-Spadafora. W zatoce na-lewo zniszczył Agryppa flotę Sextusa Pompejusza, w bitwie pod Naulochos w r. 36 przed Chr. — (211 km). Stacya Rometta. — (213 km.). Stacya Saponara - Bauso. - Kolej przejeżdża tunelem 5 km. długim przez góry Pelory fańskie, starożytny Mons Neptunius i przybywa do

(232 km.) stacyi Messyny (patrz niżej).

X. Wyspy Liparyjskie.

na m-

Do wysp tych odchodzą parów- wieczorem. W czwartek wraca zwy-ce pocztowe Società Siciliana: kle parowiec z Lipari o 7 g. z rana z Milazzo codziennie, 2V2 godziny, do Milazzo (9l/2 godz. przed poł.). Z Messyny, we wtorek, czwartek i do Messyny (2 godz. po poł.). We i sobotę, 5 godzin. Odjazd o 1 godz. wtorek i w piątek idzie z rana pa-10 minut po północy; statek przy- rowiec z Lipari do wysp Salina, bywa do Lipari o 6 godz. z rana; Filicuri i Alicuri, a wraca po poł. we wtorek i w sobotę idzie dalej do W Lipari skromne gospody, wysp Salina, Panaria, Stromboli; nych wyspach trudno znaleźć przywraca przez Canneto na Lipari; od- tułek. Na statkach parowych, w cza-jazd z Lipari o 5 g. 40 m. po poł. ; sie jazdy dziennej, zazwyczaj niewy-przybywa do Messyny o IOV2 godz. kwintna restauracya.

Wyspy Liparyjskie czyli Eolskie (Aeoliae, Liparaeae, Vulcaniae, Hephaistiades) jest to wulkaniczna grupa wysp. złożona z 7 większych, a 10 małych wysp, które wychylają się z głębi morza, jako szczyty wysokich gór. Cała powierzchnia ich wynosi 116V2 km.p, ludności 15450 osób. Należą one do prowincyi Messyna i tworzą od r 1400 osobne biskupstwo.

jazdy Kartagińczyków. W r. 260 dostał się tu konsul Cornelius Scypio z całą flotą i załogą do niewoli Kartagińczyków. Ośm lat później zajęli te wyspy Rzymianie i osadzili tu swoją kolonię. Za Saracenów i Normanów należały wyspy Liparyjskie do Sycylii; gdy Sycylia oddzieliła się od Neapolu, na przemian do Neapolu lub do Sycylii, od 1609 należą stale do Sycylii.

W roku 1783 wyrządziło im trzęsienie ziemi znaczne szkody.

Diodorwymienia już siedm wysp Liparyjskich i podaje, że tu leży wyspa Eola, władcy wiatrów, o której wspomina Homer w Odyssei.

W r. 579 przed Chr. założył Penta-thlos z Knidos, z kolonistami z Kni-dos i z wyspy Rodos, na Lipari osadę grecką. Zbudowali oni flotę do obrony przeciw korsarzom i żyli razem, gdyby jedna wielka rodzina.

W r. 452 złiipili Ateńczycy wyspę Lipara, sprzymierzoną z Syrakuzami, później była ona narażona na na-

Wyspa Lipari, w najdawniejszych czasach zwana Meli-gunis, jest największą i najżyźniejszą z tej grupy (38 km. kwadrat, 9700 mieszk.). Główne miasto, również Lipari zwane {Alb. di Ant. Furanna, Alb. di Franc. Traina, skromne), zbudowane jest nad południową zatoką wschodniego wybrzeża, dokoła zamku, który się wznosi" na samotnej skale. Ma ono 5850 mieszkańców. Kościół katedralny i trzy inne kościoły leżą wewnątrz zamku. Z zakrystyi katedry piękny widok na morze. Na północ od zamku na Marina lunga mieszkają sami rybacy. Na południe obok przystani okrętów, w pobliżu kościoła Aninie del Purgatorio, znajdują się magazyny kupców z płodami wyspy.

#6C^

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

~77

li

:

AHÜ

/I

»,

7/

Ä 4Jp

î||

Vl

WWm

«Kl

ME S SYNA.

’)*s

%vi

.ü

as

oX

CTDp

=f 4

«i

i| lf:

in

"^■>77Av

Podziałka 1:11000

i 5?"" 200    200    J00    500

»,    Trarruvzy

«Æ***

7$fm^ ffi t.i //llM

■^ämSsMM!5>S„-:üfiv

2SäÄ..

mSÆWmm H

3^ 3^

§A

pF

riuTim*

N-

ó*

§t%f

gf

"^AV

IMl

rń .

mG

SJ

il

fc/.

,\\

)o<

'mm.

I\ V

m[: m o

BSK&WcV\\\ \ \ \ \ \ \ yv<3 "C>

Äl

A3Av<â

ÄAV'Wp

ni

--

!!■

tazj^ne

ÿ 1

?y \ m

A«V\\

yrs

Foętó,

Don

Piazza d’ Ar mi

J il

,y „r

,J

A'

ftnr—

I    Lazz^p^

C 'ï⁻

•;

azza

" W*X- :    «

Foptmdel \    \L3

'8i8v@||atoÄe ■|l|l|

mM

»iS «

:4

Eacino

<li<'.TOiiajöio

>:,;i

ser-

S.Kaineri/"

G_

H_

A>

ô

•> °<;

/<t- * .

* gl V

o SS 2 ^ fi& 3

»

Starożytne miasto L'ipara wzno- I 6—8 godzin. Za osła z poganiaczem siło się na skale zamkowej. Wpo- 6 1., przewodnikowi 4 1. i napiwek, śród równiny, między zamkiem Najpierw zwiedza się gorące źródła a pałacem arcybiskupim, znajdował j| San Calogero (10 km.), następnie się niegdyś duży zakład kąpielowy, | opisane już przez Diodora kąpiel-który z początkiem XIX. w. częścio- !| parowe Le Stufe (czyli Bagno sec-wo odkopano, później jednak na po- j co) i wraca się na Monte Santf lecenie biskupa Todaro znów zasy- Angelo. Z wygasłego tego wulkanu, pano. W tej okolicy leżała też ne- porosłego trawą, piękny widok na kropolis, kilka napisów grobowych całą grupę wysp, w której środku złożono w seminaryum. Cała v ta stoimy i na miasto leżące u naszych płaszczyzna nazywa się dziś jeszcze stóp. Stamtąd prowadzi ścieżka obok Diana od dawnej świątyni Dyany.— Monte Chirica (603 m.) na północny Pół godz. na północ od stolicy leży, i koniec wyspy, Capo Castagna, przez nad północną zatoką wschodniego ! Campo bianco, gdzie mężczyźni, wybrzeża, wieś Canneto (2526 mie- kobiety i dzieci zbierają pumeks szkańców).    i wloką na brzeg (Baja della pu-

Wycieczka przez wyspę wymaga ; mice). Stąd wracamy do miasta.

Nadto naieżą do tej grupy następujące większe wyspy Vulcano, której krater ustawicznie dymi; Salina, składająca się z dwóch stożków, wygasłych wulkanów, Monte de' Porri (860 m.) i Monte Salvatore (966 m.); Filicuri (775 m.) ; Alicuri (663 m.); Panaria (12 km. oddalona od Lipari) i Stromboli, przez Greków zwana Strongyle, którą uważano za siedzibę boga wiatrów, Eola. Stromboli jest również, jak krater Vulcano, czynnym wulkanem, stożek jest 926 m. wysoki. Gwałtowne wybuchy następują jednak dość rzadko, np. w r. 1889, 1891 i 1905, kiedy to" wylew lawy i deszcz popiołu wyrządziły wyspie wiele szkody.

XI. Messyna.

Przybycie morzem. Statki prze- Dworzec centralny z dobrą vozowez Villa S. Giovanni i Reggio restauracyą kolejową) leży w powybijają do brzegu w porcie obok łudniowo wschodniej części miasta, ytadeli. Za barkę do „schodów Pociągi pośpieszne jadą dalej do Sta-marmurowych“ (Scala di marmo) zionę Messina-Porto (patrz wyżej).— obok Palazzo Municipale płaci się Miejskie biuro kolejowe: Orlândi bez pakunków 25 centesimów, z pa- Bonfiglio et C. znajduje się na kunkami 1 lira. Ci, którzy dalej piazza Municipio. jadą pociągami pośpiesznymi do Pakunki ulegają rewizyi cłowej, Palermo lub do Catanii, mają tu i dość pobłażliwej. Należytość tra-w porcie już połączenie z tymi po- garzy: za torbę podróżną na dworcu ciągami i wsiadają tu do dalszej kolejowym 10 c., do hotelu 25 c. jazdy. — Przy innych okrętach taksa i za kuferek na dworcu kolejowym za wylądowanie z pakunkami wy- i 15 c., do hotelu (do 50 kg. wagi) nosi 1 l. 10 c., bez pakunku 45 c. 1 50 cent.

Uroszczenia przesadne są tu jednak Hotele (co do cen z góry się na porządku dziennym.    umawiać) : Victoria, wchód na via

32

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

na-

Garibaldi 66. — Trinacria, via Gari- j Campo Santo (stacya Gazzi), 30 c. baidi 102. Pokoje tylne, wychodzące i 20 cent. i dalej do Giampilieri. na port, spokojniejsze. — Conti- Wyjazd z wybrzeża, poza muni-nental, via S. Giacomo 23, pokój, cipio.

światło i usługa 3—3V* 1., I. śniad    Urząd pocztowy, via San Ca-

1 1. 25 c., II- - z wmem 3 1., obiad millo, otwarty od 8 godz. z rana z winem 3 1.50 c., utrzymanie dzień- do 6 po poł. Urząd telegraficzny ne 81. 60 c.—10 1. Belvedere, via Pri- j w pobliżu, piazza Annunziata, mo Settembre 4, pokoj i światło 1 1. 70 c. do 2 1. — Europe, via Garibaldi 121. — Venezia, strada délia Neve 7 i 11 (tylko pokoje, po 2 1.

50 c.). — Hotel Messina. — France, obok dworca centralnego, dla niewybrednych.— Albergo Flavio Gioja, via II. Santa Caterina nr. 6, gospoda również bardzo skromna i tania.

Kąpiele morskie na Marina, dobrze urządzone, kąpiel 50 c. — Ciepłe kąpiele parowe, Corso Ca-vour 57 i w Stabilimento idrotera-pico, Corso Cavour 299.

Restauracye. Caffé Duilio, via Garibaldi 133, dobra. — Trattoria Venezia, via Garibaldi 109. — Caffé Nuovoy w gmachu teatru Vittorio Emanuele. — Caffé del Corso, Corso Cavour 235. — Ristorante della Rovere, via Rovere nr. 77.

Piwo z beczki, w Pilsner Urquell, via Pozzoleone, na lewo od teatru Vitt. Emanuele (także ciepłe potrawy).

Bary: Trimboli (dobra kawa 15 c.). — Moderno, via Garibaldi 87—93. — Royal, via Garibaldi 124.

Cukiernie: Pasticceria Germanica, via San Camillo 34, naprzeciw poczty. — W lecie jest często odwiedzany Chalet w Giardino a mare, gdzie grywa także muzyka.

Taryfa dorożek (same jedno-konki). Za jazdę w mieście lub na dworzec kolejowy 50 c., tam powrót 85 c., za jazdę na dworzec kolejowy z pakunkami, w dzień 70 c., tam i napowrót 1 1.; w nocy 1 1., tam i napowrót 1 1. 50 c. Za godzinę jazdy 1 1. 80 c., za następną 1 1.10 c. Do Campo Santo 85 c., tam i napowrót i 1. 50 c. Do Faro 5 1., tam

1    napowrót 6 1. 50 c.

Tramwaj parowy do Faro, 4 pociągi dziennie (6 do Granatari,

2    km. na zachód od Fari) wr 1 godz., 80 c. lub 50 c. Wzdłuż północnego wybrzeża dalej do Barcellony, 2 razy dziennie. W przeciwnym kierunku idzie około 5 pociągów dziennie do

Teatra: T. Vittorio Emanuele. —^ Teatr we Villa Mazzini.— Te-atro della Munizione i in. -- Muzyka gra w zimie, w niedzielę i czwartek, na piazza del Municipio, w lecie codziennie, oprócz wr piątek, na przemian we Villa Mazzini lub w Giardino a mare.

Wycieczki z Neapolu do Sycylii przez Messynę urządza pod bardzo korzystnymi warunkami biuro podróży E. Pagliarego „Naples Toursu w Neapolu (Santa Lucia). Urządza: ono I. wycieczki w’ okolicę Neapolu, jako to do Pompei, Cava dei Tirreni, Paestum, Amalfi, Capri, Bai, na Wezuwiusz i t. p. II. Do Sycylii: Neapol, Messyna, Giardini, Taormina, Catania, Syrakuzy, Gir-genti, Palermo, Neapol i odwrotnie.

III.    podróże do Malty i Tunisu.

IV.    do Egiptu i Palestyny, samoistnie lub w towarzystwie.

Konsulat austryacki: Cav.Fle-res, via Alighieri 9.

Niemiecki : Ed. Jacob, via Primo Settembre 107.

Rosyjski : Corso Vittorio Emanuele 111.

Banki: Banca Commerciale, via Garibaldi 167. — Banco di Sicilia, w Palazzo Municipale.

Wekslarze: Fratelli Grosso, via Garibaldi 69 (gdzie także sprzedają starożytności).—Jako specyal-ność messyńską możemy polecić wyborne i bardzo tanie obuwie.

Na zwiedzenie zabytków i pomników Messyny wystarcza dzień jeden, ale mimo to radzilibyśmy każdemu, kto się nie śpieszy, zabawić

tu kilka dni, gdyż wspaniałe krajo- ny, z powodu ostrych wiatrów brązy w mieście i okolicy, widok jednak pobyt nie jest tu wskazany wybrzeża Kaiabryi, zwłaszcza w o- dla chorych na płuca i cierpiących świetleniu wieczornem, malownicze na reumatyzm, panorama na. Colle di Rizzo iwy- Ryby messyńskie były już w sta-cieczki w okolicę, stanowią właści- rożytnosci sławne z dobroci, podo-wy urok tego pięknego miasta. bniè i wino Mamertyńskie,które jest

Klimat miasta zdrowy i przyjem- jednak nieco ciężkie.

Messyna ma 90070, a jako gmina 147106 mieszkańców, jest siedzibą arcybiskupa, sądu apellacyjnego i uniwersytetu i leży nad zatoką od niej nazwaną, Faro czyli Stretto di Messina. Pięknością okolicy współzawodniczy ona ze stolicą Sycylii. Port jej jest jeden z najlepszych na świecie, a ruch okrętowy bardzo znaczny. Miasto jest regularnie zbudowane i ma wiele pięknych ulic. Wzdłuż portu ciągnie się Marina czyli Corso Vittorio Emanuele, równolegle do tej ulicy via Garibaldi, dalej w głębi Corso Cavour, a wreszcie via dei Monasteri.

SCO

Pogląd historyczny. Sykelijska nazwa miasta była Zankle (tyle co sierp) od kształtu półwyspa, tworzącego port. Według Tucydydesa założyli tu greccy koloniści z Kyme i z Chalcydy osadę grecką, która wkrótce tak zakwitła i urosła w potęgę, że w r. 649 sama założyła osadę Himer a. Po r. 493 opanował miasto Anaxylas, tyran z Rhegium i nadał mu, ze względu na swoje pochodzenie, nazwę Messene, później przemienioną na Messana. Synowie jego panowali tylko do r. 461, a potem otrzymała Messana napowrót ustrój demokratyczny. W walkach miast sycylijskich brała często udział. W r. 396 zburzył ją Himilko, wódz Kartagińczyków i " tylko część ludności zdołała się ocalić; odbudował ją Dyonizyusz, który zdobył stąd sąsiednie Rhegium. Po śmierci Agatoklesa zawładnęli zdradziecko Messaną żołdacy tegoż, którzy się zwali Mamertynami tj. synami Marsa (w r. 288) i zdołali się tu utrzymać przeciw Pyrrhusowi. Ale Hie-ron II., tyran Syrakuz, pobił ich, a Hannibal zajął zamek. Mamerty-nowie zawezwali wtedy na pomoc Rzymian i dali powód do I. wojny punickiej. Messana stała po stronie Rzymian, którzy w r. 264 (Appius

Claudius) uwolnili ją od oblegających wojsk kartagińsldch i syraku-zańskich i cieszyła się odtąd opieką rzymską. Tylko w czasie wojny domowej między Oktawianem a Sex-tusem Pompejuszem, którego flota przez długie lata miała swe centrum w porcie Messyny, złupili ją po klę-Pompejusza żołdacy Augusta. W r. 843 zdobyli ją Saraceni, a później była ona pierwszem miastem w Sycylii, które zajęli Normanowie. W r. 1282 oblegał ją napróżno Karol Andegaweński. W XV. i XVI. w. była Messyna miastem potężnem i kwitnącem, które podejmowało w swoich murach Karola V. i syna jego, Don juana d’Austria, który przybył tu po bitwie pod Lepanto (1571) i uczciło młodego bohatera pomnikiem i nazwaniem po nim ulicy. Upadek miasta spowodowały niesnaski między szlacheckiemi rodzinami (Merli), a partyą demokratyczną (Malvizzi) w latach 1672—78. Później nawiedzały Messynę różne klęski, jak zaraza morowa, która w r. 1740 pochłonęła 40000 ofiar i trzęsienie ziemi w r. 1783. W nowszych czasach wyrządziło jej wiele szkody bombardowanie z r. 1848, cholera w r. 1854 i gwałtowne trzęsienie ziemi 16 i 17 listopada 1894.

Messynajest miastem rodzinnem | hemerosa i malarza Antonella (oko-historyka Dikaearcha, filozofa Eu- j ło r. 1440—1493).

Kościół katedralny, la Matrice, jest dziełem Normanów, budowę jego rozpoczęto w r. 1098, a ukończono za Rogera ÎI. W r. 1254 uszkodził go pożar, a w r. 1559 spalił się szczyt dzwonnicy. W r. 1682 zmodernizowano wnętrze, zamieniono ostrołuki na okrągłe i ozdobiono ściany stiukiem. Trzęsienie ziemi z r. 1783 zburzyło wieżę i nawę poprzeczną, tak, że ze starej budowy mało co się zachowało. Kościół ma kształt krzyża łacińskiego i 93 m. długości, nawa poprzeczna ma 45 m. szerokości. Chór z dwoma wieżami został odnowiony w r. 1865. Piękna fasada jest w stylu wczesnego gotyku.

Wnętrze. Obok portalu główne- go znówr pojednać z Bogiem i z pra-go wejścia (gdy zamknięty, wchód wem ludzkiem. od strony północnej) na prawo:    Na głównym ołtarzu, który ko-

posąg św. Jana Chrzciciela, dłóta sztował 3,825,000 1„ widnieje piękny Gaginiego. 26 kolumn granitowych i obraz Matki Boskiej Madonna delta o bizantyńskich kapitelach, które j Lettera, głównej patronki miasta, dźwigają powałę, mają pochodzić j Z obrazem tym wiąże się piękna ze starożytnej świątyni Neptuna 1 tradycya. Oto, gdy Matka Boska ba-obok wioski Faro. W nawie podłu- | wiła w Egipcie, przybył św. Paweł żnej zachowały się jeszcze zajmu- ! do Messyny, by tam głosić zasady jące resztki dawnych ozdób powały ewangelii i zdołał wielu mieszkań-w stylu arabsko-normandzkim. Oł- ców nawrócić na wiarę chrześciiań-tarze 12 kaplic z posągami aposto- ską. Ci uchwalili wysłać dwóch połów zostały wykonane w r. 1547 słów do Matki Boskiej do Egiptu, według pomysłu Montorsolego, z wyrazami hołdu i uwielbienia, a w r. 1906 odnowione. Pod VI. łu- a Ta, z wdzięczności za ten dowód kiem z prawej str. zwraca naszą pobożności, napisała list do obywa-uwagę piękna kazalnica w kształ- teli Messyny i przesłała im (w roku cie olbrzymiego kielicha z marmu- 42) Swoje błogosławieństwo, oraz ru, wykonał ją w r. 1572 Andrea pukiel włosów. List, napisany po Calamech z Carrary. Piedestał jej hebrajsku, przełożył św. Paweł na zdobią głowy czterech wrogów Ko- język grecki, później zaś przetłó-ścioła": Mahometa, Kalwina, Zwiń- rnaczono go na język łaciński; jest glego i Lutra. Głowa Kalwina nieco on, wraz z owym puklem włosów, spłaszczona skutkiem bomby, która przechowany w szafce z tylnej stro-w czasie bombardowania miasta ny. List ten ma być, jak utrzymują, w r. 1848 wpadła do kościoła, dzi- sfałszowany przez Konstantyna La-lym wypadkiem nie wyrządzając skarisa (f 1505), który go przełożył żadnej innei szkody. Pod piątym łu- na język łaciński. Główna uroczy-kiem chrzcielnica z XIV. w.    stość na cześć patronki odbywa się

Po tej samej stronie budzi nasze 3. czerwca, zajęcie duża drewniana skrzynia Trumna z prawej str. w górze, z napisem : Cassa di Mali Ablati ¹ obok wielkiego ołtarza, poświęcona dellaS.S. Cruciata. W dawniejszych ! jest pamięci cesarza Konradà IV., czasach złodziej, który uczuwał j którego kości się spaliły w czasie skruchę, składał, by czyn swój zma- pożaru, 1254. W trumnie naprzeciw, zać, skradziony pieniądz do tej po lewej stronie, przechowane są skrzyni, która służyła ku temu, by ; szczątki królu Alfonsa (f 1458)^

a w trumnie z tyłu na chórze szczą- ! str. Biczowanie, z lewej Ukrzyżowa-tki królowej Antonii, wdowy po nie. W nawie bocznej obok, goty-Fryderyku 111, aragońskim. Stalle cki grobowiec 5 arcybiskupów. — wykonał Giorgio Veneziano (f 1540). W nawie głównej obok organów, Mozaiki trzech absyd (w r. 1905 od- i z lewej str. dwie tablice marmuro-nawiane) pochodzą z XIII. w.: z pr. j we z przywilejami miasta, nada-str. św. Jan ewangelista, król Lu- ! nymi przez Henryka VI. — Podsta-dwik i książę ateński, w środku j wa urny na wodę święconą, obok Chrystus, Matka Boska i św. Jan, i lewego wejścia bocznego, ma na przed Nim Fryderyk II. aragoński, ! sobie napis grecki, oznajmiający, że syn jego Piotr i arcybiskup Gui- j należała ona do kolumny, na której dotto, z lewej str. Madonna i dwie się niegdyś znajdował dar ofiarny, królowe, Eleonora i Elżbieta.    złożony Asklepiosowi i Hygiei, bó-

W nawie poprzecznej z lewej stwom opiekuńczym miasta. Obok str. ołtarz renesansowy z r. 1530. składany ołtarz z posągiem Zbawi-Na prawo godzien uwagi pomnik cielą po zmartwychwstaniu, rzeko-arcybiskupa Guidotta de’Tabiati mo dzieło Gaginiego\ naprzeciw <f 1333), dzieło Gregoria da Siena, groby kardynałów z XVI. w. — Bona sarkofagu cztery rzeźby, z przodu gaty skarbiec katedralny zawiera z lewej str." Zwiastowanie, z prawej wiele wyrobów złotniczych z XV. w. Adoracya mędrców, z boku z pr. i klejnotów.

Na piazza del Duomo, naprzeciw fasady katedry, studnia bogato ozdobiona posągami i rzeźbami, dzieło Fra Giov. Ang. Montorsolego, ucznia Michała Anioła, 1547 — 51; na brzegu głównego basenu, aliegoryjne posągi rzek Nilu, Ebra, Tybru i strumienia Camaro obok Messyny.

Niedaleko katedry, we via Primo Settembre, wznosi się wązka fasada kościoła normandzkiego Cattolica. — Dalej pod nr. 53 na lewo, przy małym placu, piazza dei Catalani, kościół S. Annunziata dei Catalani. Jest to najdawniejszy kościół normandzki Messyny, którego absyda we via Cardines jeszcze się w części zachowała. Tu miała się dawniej wznosić okrągła świątynia Neptuna, a kilka smukłych kolumn, wmurowanych w ściany kościoła, dziś jeszcze świadczy o jej dawnej piękności. Już w r. 1169 jest ten kościół określony, jako chiesa antichissima prima dedicata a Nettuno, w r. 1330 został odnowiony i oddany Kataloń-czykom czyli Hiszpanom.

Na końcu via Primo Settembre niegdyś należący do zakonu Nie-znajduje się Santa Maria Alemana, \ mieckich Rycerzy; w nim olbrzymi również dawny kościół normandzki, ; posąg Neptuna ze studni w porcie.

Naprzeciw fasady katedry prowadzi via dell’ Universitâ od placu Katedralnego wprost do uniwersytetu, który zawiera bibliotekę o 35000 tomów i 778 rękopisach, zbiór przyrodniczy i nieco rzeźb i starożytności za żelazną kratą na lewo od wejścia (klucz ma custode muzeum). Znajduje się

tu rzymski sarkofag z Dedalem i Ikarem, greckie i arabskie napisy, bizantyńskie urny i kapitele i t. p.

We via Cardines pod nr. 223 kościół dell’Indirizzo, a dalej pod nr. 291—5 wspaniały kościół S. Maddalena, rozpoczęty w r. 1765 przez Carla Marchio niego, w którym w r. 1848 toczyła się straszna walka między ludem a przypuszczającymi szturm Szwajcarami. Oba kościoły tylko z rana otwarte.

Zajęcie budzi starożytny napis j nia, podczas jazdy galopem tajemni-we via Cardines na płycie kamień- i czy ów napis odczyta, posiądzie nej, którego znaczenie dotąd nie w "nagrodę za to niezmierne skarby jest wyjaśnione. Podanie ludowe ; i dlatego też zowie lud ten napis głosi, że gdy jeździec, pędząc na ; „La Trovatura“. Dotychczas nie po-białym rumaku "obok tego kamie- wiodło się to jednak nikomu.

Od Ospedale civico, olbrzymiego gmachu z XVI. w., dostajemy się przez via II. Gesu e Maria delle Trombe i via S. Teresa (z kościołami o tych samych nazwach) na strada dei Monasteri, która wiedzie na północ, do położonych wyżej części miasta. Na początku tej ulicy znajduje się cały szereg klasztorów i mniejszych kościołów, otwartych zwykle tylko przed 8 godz. z rana, między innymi SŚ. Cosma e Damiano, S. Anna, S. Rocco z obrazami malarzy ze szkoły sycylijskiej.

Naprzeciw S. Rocco prowadzą w górę strome schody do S. Gregorio, kościoła zbudowanego w roku 1565 podług planu Andrzeja Calamecha, o fasadzie barokowej z r. 1743 i campanili z r. 1717. Z kościoła tego piękny widok na miasto i zatokę.

Wewnątrz (u drzwi z lewej Filocamo, Św. Sylwia. Z lewej str str. dzwonie): w nawie poprzecznej w środku Madonna, mozaika z XIIL z pr. str. na środkowym ołtarzu, w. na złotem tle, zwana „La Ciam-Guercino, Madonna i święci (1665). brett“, obok Antonello Riccio, Św. Na ołtarzach obok, z lewej str. Bar- Benedykt, św. Placydus i św. Mau-balonga, Św. Grzegorz, z prawej rus.

Muzeum, w dawnym Convento S. Gregorio, do którego kościół ten należy (otwarte w dni powszednie 9—3 godz., napiwek 50 c.) zawiera galeryę obrazów niewielkiej wartości, zwłaszcza płótna sycylijskich malarzy, Catalano i Scilla. Nr. 5. Obudzenie z martwych Łazarza przez Caravaggia. Nr. 55. Zdjęcie z krzyża szkoły Rogera van der Weyden. W zamknięciu (custode otwiera) obraz ołtarzowy, złożony z pięciu części, Antonella da Messina, który przedstawia Madonnę na tronie z Dziecięciem, aniołów i św. Benedykta i Grzegorza. Na górze Zwiastowanie. Obraz ten to klejnot

Strada di Agostino wiedzie w górę do Villa Guelfonia, która jest własnością prywatną, ale obcym dostępną (mały napiwek). Piękny widok. Tu się miał niegdyś wznosić zamek Mamertynów i dziś jeszcze zachowały się resztki zamku normandzkiego Matagrifone czyli Rocca Guelfonia.

całego zbioru i jedyne niewątpliwe dzieło Antonelła, znajdujące się w Sycylii. W dwóch szafach wspaniałe wazy z majoliki, wykonane w r.. 1568 w Urbino dla apteki w Os-pedale civico.

W strada dei Monasteri dalej, rzeźba z r. 1570. Ponad wielkim oł-stary normandzki kościół S. Agos- tarzem : La Vergine del buonconsi-tino (1100). Na IV. ołtarzu z pr. str. j glio, obraz Madonny, który wedle Madonna, posąg Franc. Laurana; j podania mieli aniołowie w r. 1467 obok wielkiego ołtarza z lewej str. przenieść ze Scutari przez morze Bonanno, Narodzenie Chrystusa, | do Genezzano.

W strada dei Monasteri dalej na lewo, Monte di Pietà, z kościołem na podwórzu, do którego wiodą schody z XVIII. w. Obok nr. 196 na prawo w dół idąc, we via Monte Vergine, przybywamy do małego kościoła, należącego do Con-fraternità délia Pace (otw. w niedzielę z rana o 11 godz.). W z akry sty i: Vincenzo di Pavia,Ś w. Kosmas i św. Damian, w drugiej sali: szkoła Antonelła da Messina, Madonna dei Rosario, 1471. Obok okazały Palazzo Grano z XVI. w. — Na końcu strada dei Monasteri na prawo: S. Maria della Scala, kościół świeżo odnowiony z XIV. w. z piękną fasadą gotycką.

Przy strada S. S. Crispino e Crispiniano wznosi się założony w r. 1251, w r. 1884 spalony, obecnie odnowiony kościół S. Francesco d’ Assisi, (zakrystyan przy wspomnianej ulicy 41. III.). Obok zachodniego wejścia grobowiec barona Angela Balsamo (1507), a na końcu absydy rzymski sarkofag z porwaniem Prozerpiny w rzeźbie. — Z Corso Cavour przybędziemy na małą piazzadell’Annunziata, gdzie się wznosi pomnik Don Juana d’ Austria z r. 1572. W poblizkiej przecznicy, strada Monte della Pieta, kościół S. Gioacchino, z pięknym krucyfiksem drewnianym i najważniejszym obrazem Scilli, Św. Hilary w objęciach śmierci.

Dalej w Corso Cavour z prawej Bartol. Schidone, Śmierć św. Fran-str., kościół S. Niccolo piękna ciszka ; na ścianie północnej, Rod-budowa Andrzeja Calamecha. — riguez, Urodzenie, chrzest i obłóczy-Przez drugą ulicę poprzeczną, via ny świętego. Na ścianie południo-deirOratorio di S. Francesco, przy- wej, dwa epizody z życia św. Fran-bywamy do Oratorio di San ciszka, jeden niewiadomego ma-Francesco. gdzie się znajdują larza, drugi pendzla van der zajmujące obrazy: nad ołtarzem Bracka.

Przy głównej ulicy, via Garibaldi, wznosi się, obok wolnego placu, Palazzo Municipale, który zbudowali w latach 1789    1819 Minutoli, Tardi i Arena. Naprzeciwko nowa

giełda, w niej (wchód od via S. Camillo) urząd pocztowy. — Dalej na północ, mały ogród publiczny z wielu palmami, Villa Mazzini, nazwany tak na cześć tego wielkiego patryoty, którego pomnik tam się znajduje. Obok wejścia do ogrodu, widnieje pięknie rzeźbione popiersie starca, a pod niem napis, który opiewa w przekładzie : Sal-vatore Bensaja poświęcił syna swego na ołtarzu ojczyzny, a gdy tenże padł na polu bitwy, wycisnął na skrwawionem czole serdeczny pocałunek ojcowski i rzekł : „Nie płaczcie, poświęciłem go ojczyźnie, spełnił swój obowiązek^. Odnosi się to do walki przeciw Burbonom w r. 1849.

Przyjemna jest przechadzka wzdłuż ożywionego portu, przez Corso Vittorio Emanuele, ulicę zwaną dawniej la Palazzata, z powodu jednostajnego rzędu równo wysokich pałaców, które zaczęto budować przed trzęsieniem ziemi z r. 1783, później odnowiono, ale nie doprowadzono ponad drugie piętro. Palazzo del Municipio ma również fasadę od strony morza; naprzeciw niej wznosi się studnia Neptuna, Montorsolego (1557), z olbrzymim posągiem Neptuna (zastąpionym przez kopię), między Scyllą (odnowioną) a Charybdą. Niedaleko miejsce odjazdu tramwaju parowego i hala targowa (Mercato), z zajmującym targiem rybim. — Kwadrans drogi na północ leży Giardino a mare, z pomnikiem, wykonanym przez Salvatora Buemi w r. 1899 na cześć ba-teryi sycylijskiej, która w nieszczęśliwej bitwie pod Aduą w r. 1896 okazała wielkie męstwo. Tu znajduje się również Chalet Restaurant (patrz wyżej str. 498).

i na-

W południowej części portu ! mia południe. Można przez półwy-znajduje się Dogana, na miejscu sep, obok cmentarza francuskiego dawnego królewskiego pałacu, w kto- i angielskiego, dostać się do wyso-rym mieszkał także cesarz Fryde- kiej latarni morskiej (Faro di S. ryk II. Obok niej przybywamy do miej-! Ranieri), z której się piękny widok sca, gdzie zawijają do brzegu statki ! roztacza. Wygodniej jednak popły-przewozowe i do "dworca Messina- \ nąć czółnem od sbarcatoio przy Porto, obok cytadeli otoczonej do- ; municipio (1 do 4 osób płaci koła morzem i rowami, z kto- j 1 do 3 lirów za jazdę tam rej strzał armatni codziennie oznaj- j powrót).

Jeszcze piękniejszy widok przedstawia się z wznoszącego się wysoko ponad miastem fortu Castellaccio (od katedry 40 min. drogi w górę). Wzgórze to było już w starożytności silnie obwarowane (z owych jeszcze czasów ma pochodzić cysterna), następnie znów za Karola V.

Bardziej na południe wznosi się j miał swój obóz, a w tysiąc pięćset fort Gonzaga z r. 1540, z równie ! lat później Karol Andegaweński swą pięknym widokiem. Fort sam nie ; główną kwaterę, jest dostępny. Góra ta jest to Mons • W V. 1861 ostrzeliwał stąd Cial-Chcilcidicus, gdzie w r. 264 Hieron II. ! dini cytadelę.

Pół godz. na południe od miasta, rozciąga się na wzgórzu nowy Campo Santo, do którego można się dostać drogą, wiodącą do Catanii (taryfa dorożek i tramwaj parowy patrz wyżej str. 498). Wspaniałe kolumnady o jońskich kolumnach. Tu znajduje się grób sycylijskiego dziejopisarza La Farina (1815—1863). W górze nowożytny kościół w stylu gotyckim.

Piękny widok również z góry I 2 km. na zachód od latarni mor-Cappuccinii z Eremitaggio di Tra- | skiej, skręca tramwaj na lewo do pani. — Wiele przyjemności spra- ; Barcellony. — Wioska rybacka Fa-wia dalsza wycieczka na Colle S. | ro Inferiore albo Torre del Faro Rizzo, z zapadłą wieżą Torre S. Riz- \ (na promontorium Pelorum) za-zo. — Zajęcie budzą ruiny kościoła wdzięczą swe powstanie szańcom, klasztornego S. Maria della Scala jakie tu Anglicy w r. 1809—12 zało-albo della Valle, zwanego powsze- ! żyli, celem obrony przeciw wylądo-chnie 1’Abbadiazza, obok potoku j waniu Francuzów pod Muratem. fiutnara di San Francesco di Paola, i Z latarni morskiej piękny widok założonego przez Normanów w XII. j (200 schodów, custode otwiera, napi-w., później opuszczonego.    j wek 50 c.) na zatokę i na przeciw-

Droga prowadzi u stóp stromych gór w pobliżu morza. Mijamy dawny klasztor Bazylianów, Salvatore dèi Greci, założony przez Rogera I. w innem miejscu, a w r. 1546 tu przeniesiony. Kanał ścieśnia się coraz bardziej, a widok na Kalabryę staje się coraz piękniejszy. Następuje urocza okolica Paradiso i wioska rybacka Pace, poczem mijamy krużganek kościoła la Grotta, który ma się wznosić na miejscu starożytnej świątyni Dyany. Oba słone jeziora Pantani połączone są kanałami z morzem ; tu stała niegdyś sławna świątynia Neptuna. Obok pierwszego z nich (Lago di Ganzirr i), Trattoria la Napolitana, niezła kuchnia. Obok Granatari,

Wycieczka do Faro (tramwajem i ległą Scillę na skale, gdzie miał parowym 1 godz., dorożkąlV2godz.). niegdyś swą siedzibę ów potwór,

—------1--' -■    ——~u opiewany pVzez greckich poetów.

Tu zaś, w Messynie, miała znów straszliwa Charybdis pochłaniać swoje ofiary. Dziś jeszcze pojawia się niekiedy w północnej części cieśniny silny prąd, Garofalo, który wprawia statki w ruch wirowy, nie wyrządzając im jednak znaczniejszych szkód.

tanu, Cola Pesce, który na rozkaz króla Fryderyka skoczył w toń morską, by wydobyć stamtąd złoty puhar, dwukrotnie szczęśliwie wypłynął, lecz po raz trzeci skoczywszy, zginął w głębinie. Podanie to przedstawił w szacie poetyckiej Schiller w znanej swej balladzie.

Wiele przyjemności sprawia przejazd statkiem na wybrzeże Kalabryi, zwłaszcza z rana, gdy słońce złoci swymi

Z wirem tym wiąże się podanie miejscowe o rybaku z Catanii, Cola Pesce, który na roz-

promieniami brzeg Sycylii. Wspaniały jest wtedy widok gbr Sycylii z majestatycznie się wznoszącą Etną. Statki przewozowe (po części ferry-boats) odchodzą codziennie 4 razy do Villa San Giovanni (V₂ godz., 1 1. 10 c., 80 c., 50 c., tam i napowrót 1 1. 70 c., 1 1. 25 c., 90 c.) i również 4 razy dziennie do Reggio (50 minut, 1 1. 75 c., 1 1. 25 c., 80 c.). Rano idą pierwszy raz o 5, wieczorem wracają ostatni raz o 7. Przejazd do Villa San Giovanni (8 km.) jest krótszy, aniżeli do Reggio (15 km.) i wygodniejszy do wycieczek do Scilli, do Palmi i na Monte Élia, oraz do dalszej jazdy pociągiem do Neapolu.

Jazda przez cieśninę Messyńską j słaniają na chwilę rzeczywistość, obudzą liczne wspomnienia ubie- j Tymże szlakiem wodnym płynęły głych wieków. Podróżny widzi przed ; niegdyś prymitywne statki Pelazgów oczami duszy dawno zamarły świat ! i Fenicyan, potem okręty Greków, bogów i legend greckich. Syreny, ! Kartagińczyków, Rzymian i Bizan-które wabiły swoim uroczym śpię- tyńczyków. Tędy przeprawiały się wem przejezdnych, by ich potem ; hufce Alaryka i Genzeryka, płynęły zgubić i pokonane przebiegłością ; okręty szerzących śmierć i zniszcze-Odysseusza rzuciły się w fale mor- ; nie Wandalów, a później jeszcze skie, podanie o Eolu, o trójzębie Arabów i Normanów. Te wspomnie-Pozejdona, Kronosie, Scylli i Cha- nia, w których się kojarzy historya rybdzie, mity o Cyklopach i o Her- z poezyą i legendą, mają dla podró kulesie, wszystkie te obrazy prze- j żnego urok niezwykły.

XII. Z Messyny przez Taorminę do Catanii.

95 km. koleją. Pociąg pośpieszny ! stauracyjny. Za salonowy wagon 2V2 godz. 12 I. 25 c., 8 1. 60 c., 5 1. 60 c., ; dopłaca się 3 1. przy pociągu ran-osobowy 3—3³/4 godz. 11 1. 05 c., 7 1. I nym z Messyny, a nocnym do Mes 75 c., 5 1. — Do Giardini-Taormina syny. — Między Messyną a Catanią 1—13/4 godz. 6 1. 30 c., 4 1. 40 c., 2 1, kursuje parowiec (6 godzin).

85 c. albo 5 1. 60 c., 3 1. 90 c., 2 1. 55 c. Dla śpieszących się wystarczy Pociągi pośpieszne, które mają za na Taorminę pół dnia. Najlepiej pomocą statków przewozowych "bez- w takim razie opuścić Messynę po pośrednie połączenie z pociągami ciągiem południowym, by módz pośpiesznymi do Neapolu i Meta- oglądać Taorminę o zachodzie i po-ponto, jadą w Messynie z portu do tern nazajutrz o wschodzie słofi-dworca centralnego, a w przeciwnym ca. Kto nie jest krępowany cza-kierunku do portu. Przy pociągu sem, powinien spędzić kilka dni rannym z Messyny, a wieczornym na tern najpiękniejszem miejscu Sy-do Messyny znajduje się wagon re- cylii.

Kolej jedzie wzdłuż wybrzeża i przebiega liczne tunele. (11 km.). Stacya Galati, miejscowość zniszczona w znacznej części powodzią w lutym 1906. — (27 km.). Stacya Nizza di Sicilia ze zwaliskami zamku książąt Alcontres. W poblizkich lasach przeziębił się Henryk VI. na łowach

— Po drugiej stronie tunelu, przecinającego Capo S. Alessio, widać góry Taorminy z ruinami teatru. Mijamy tauromeńskie wąwozy starożytnych i granicę terytoryów Messany i Naxos. — (43 km.). Stacya Letojanni Gallodoro. — (48 km.). Stacya Giardini-Taormitia. Giardini jest niepokaźną miejscowością, w okolicy nawiedzanej febrą.

i umarł wskutek tej choroby.

W r. 1849 walczył w tych stronach na czele mężnych oddziałów sycylijskich jenerał Ludwik Mierosławski z przeważającemi siłami Burbonów. Wyruszył on z Ca-tanii na czele 2000 żołnierzy, by zdobyć Messynę, ale jenerał Filan-gieri, posiłkowany flotą, odparł go

i wziął szturmem Taorminę, której bronił pułkownik Santa Rosalia. Mierosławski cofnął się w popłochu do Catanii, którą wkrótce potem zajęły i złupiły wojska królewskie.

W r. 1860 przeprawiał się tędy Garibaldi do Kalabryi.

Około 200 m. ponad Giardini leży na stromej górze Taormina. Droga kołowa, obfita w piękne krajobrazy (5 km.), zbacza dopiero 2 km. na wschód od dworca, obok Capo di Taormina, od krajowej drogi, wiodącej z Messyny i wspina się na lewo łagodnie w górę. Obok” hotelu Castell o a Mare przecina ona nekropolis z czasów saracenskich i idzie przez Porta Messina od strony północno-wschodniej do miasta. — Oprócz tego prowadzi jeszcze z Giardini, wzdłuż słupów telegraficznych, na lewo stroma ścieżka w górę, która przechodzi obok kaplicy Madonna delle Grazie i przez via Flo-resta i kończy się na Corso. — Uczęszczana zwykle przez jeźdźców droga (V₂ godz. drogi pieszo), poczyna się piąć w górę kilkaset kroków na południowy zachód od dworca i wchodzi do miasta przez Torre Saracena.

Tragarzowi za mały pakunek prawie wszystkie piękne ogrody 75 c. do 1 1. Poczta trzy razy dzień- i wspaniały widok, l-rzędne ogrzë-nie 1 1., v/dół 50 c., za każdą osobę wanie centralne i kąpiele w domu, wraz z tłumokiem do 10 kg. Za a wszystkie oświetlenie elektryczne, pakunek od 11 do 25 kg. dopłaca się W głównym sezonie podróży, od 20 c. Jazda powozem z dworca do połowy stycznia do końca kwietnia, Taorminy w górę lub napowrót ko- są one zwykle przepełnione, gdyż sztuje: jednokonka dla 1 osoby 21., wiele rodzin, zwłaszcza angielskich dla 2—3 osób 3 1., dla 4 osób 4 1., i amerykańskich, spędza całą zimę w nocy 3—5 1. Dwukonny powóz 3, w tym rozkosznym zakątku Sycylii", 4, 5 1., w nocy 4—6 1. Pakunek 11 do dlatego nawet w razie zamówienia 25 kg. 20 c. Jest to taryfa, na którą mieszkania z góry, nie można w tej się należy przy umowie powołać. — porze na nie niewątpliwie liczyć. W r. 1908 ma być połączony dwo- j Gr. H. S. Domenico, w dawnym kla-rzec w Giardini koleją linewkową j sztorze Dominikanów na południo-z Corso w Taorminie.'    i wo-zachodnim końcu miasta, zam-

Taormina. — Hotele. Mają one ! knięty od czerwca do września, 90 pokoi, pokój, światło, usługa od 5 1. ! berto, 30 pokoi, pokój, światło, w górę, śniadanie !. IV» I„ II. bez usługa 2V»—3 i., I. śniad. 1 i. 25 c., wina 3l/2 1., obiad bez wina 5 1., N. z winem 2 1. 75 c., obiad z winem utrzymanie dzienne (poza głównym 3 i. 50 c., utrzym. dzienne 7—8 1. — sezonem) bez wina od 11 i. w górę. H. Odeum, piazza Vittorio Ema-W ogrodzie, w czwartek i w niedzielę nueie, 20 pokoi, pokój, światło, po poł. muzyka. — Gr. H. Castello ! usługa 3 I., I. śniad. IV4 1., Ii. z wi-a Mare, 10 minut przed miastem : nem 3 1., obiad z winem 4 I., utrzym. przy nowym gościńcu, w pięknem } dzienne 7—10 i. — H. P. Castello położeniu, 75 pokoi. Pokój, światło, | Taormina, Corso Umberto, 9 pokoi usługa 4—6 I., I. śniadanie 1V2 1., (po 3 1. z 1. śniadaniem), utrzym. il. bez wina 3Vs 1., obiad bez wina j dzienne 6 1., światło elektr. 30 c.

5 1., utrzymanie dzienne bez wina i Pensyonaty: P. Villa San Pie-w lutym aż do kwietnia 10 — 15 1., tro, 10 min. przed miastem, z du-od czerwca do września zamknięty.— żym ogrodem, pokój, światło, usłu-tl. Timeo, od dawna znany (właści- ga 3—8 1., utrzym. dzienne 6—12 1., ciel G. Floresta) u stóp teatru, 50 otw. od listopada do kwietnia. — pokoi, pokój, światło, usługa 4—5 1., P. Bellevue-Etna, przy via Teatro I. śniadanie IV2 1., II. bez wina 3 1., Greco, 9 pokoi, pokój, światło, usłu-obiad bez wina 5 1., utrzymanie ga 2—4 1., utrzym. dzienne 8 1.— dzienne bez wina w razie 8-dniowe- P. Raccuja, utrzym. dzienne 6—7 1.— go pobytu 10—11, w sezonie 12—141., Pokoje umeblowane są we wielu od połowy czerwca do końca wrze- domach przy Corso do najęcia, nie śnią zamknięty. — Gr. H. Metropole, zawsze dobre, a często drogie. Umo-na Corso Umberto, 40 pokoi, pokój, wa powinna być wyraźna i obejmo-światło i usługa 3V2 do 6 1., 1. śniad. wać wszystkie szczegóły co do U/a 1., II. bez wina 3 1., obiad bez I oświetlenia, opału, usługi i ewent. wina 4V2 1., utrzymanie dzienne bez J I. śniadania.

wina 10—12 1. W połowie maja do Kawiarnie: C. Eden, viale To-końca września zamknięty. — Gr. H. selli, z pięknym widokiem dokoła. International, przy viale Toselli, 45 Wstęp, gdy się nic nie spożywa, pokoi, pokój, światło i usługa 4—8 1.,    30 c. — C. Nuovo, czasem piwo

1. śniadanie IV2 1., II. bez wina 4 1., z beczki. — C. Timeo, Corso Um-obiad bez wina 6 1., utrzymanie berto 133. — Piwo z beczki w czasie dzienne 14 1., otwarty cały rok. — głównego sezonu w Pilsner Urquell, Drugorzędne, otwarte cały Corso Umberto 61. — Tea Room rok: H. P. Bristol przy piazza S. An- obok Casa Gloeden. tonio, pokój, światło, usługa 3Va 1., Taryfa powozów. Do dworca I. śniadanie 1 1., II. z winem 3 1., patrz wyżej. — Dwukonny powóz obiad z winem 4 1., utrzymanie do Giardini i napowrót 6 1., do dzienne od 8 1. w górę. — H. Victo- j grot i napowrót 10 1., do Letojanni ria, przy Corso Umberto, z ogro- i napowrót 12 1., do 5. Alessio i na-dem, 32 pokoi, restauracya w domu, ! powrót 16 1., prócz tego napiwek.— pokój, światło, usługa' 2—3V2 1., j Za osła pod wierzch, tam i napo-

I.    śniadanie 1 1., II. z winem 2¹h 1., j wrót, na Monte Venere 5 1., do Ca-obiad z winem 3 1., utrzymanie Stello Taormina 3 1., Mola 3 I., dzienne 6—8 1. — Hotel Naumachia, Giardini 4 1., Isola Bella 3 1., Leto-przy Corso Umberto, pokój, światło, janni 5 1., Postolione 6 1., Sifone 4 1. usługa 2—4 1., I. śniadanie 1 I. 25 c., Poganiaczowi osobny napiwek. —

II.    z winem 2 1. 25 c., obiad z winem Przewodnikowi na Monte Venere 31.,

3 1. 25 c., utrzymanie dzienne 7—8 1., ! do Sifone 2 1., do Mola albo Ca-dobry. Z tyłu w ogrodzie resztki Stello Taormina lł/a 1. i napiwek, rzymskiego rezerwoaru (nauma- Drogi są kamieniste, wymagają mo-chia). — H. P. Fichera, Corso Urn- cnego obuwia i stają się nieprzyjem-berto, utrzymanie dzienne 6 1. — ne w razie niepogody, tudzież gdy H. P. Acropoli, powyżej Corso Urn- zmrok zapada.

Fotografiei krajobrazy \W.Gloe~ den, naprzeciw S. Domenico.

Klimat jest tu, jak wogóle na brzegach Sycylii, bardzo łagodny i odznacza się małą liczbą dni de'-szczowych. W zirnie temperatura południowa spada rzadko niżej 10° Ceiziusza. Ujemną stronę stanowią wiatry, zwłaszcza zimny północno-wschodni (greco).

Urząd pocztowy i telegraficzny, obok katedry. — Biuro podróży i kantor wekslowy, Orlandi et Ele-fante, Corso Umberto 139. — Szpital: Ospedale S. Vincenzo, w zachodniej części miasta, 5 pokoi dla obcych, za dzień 10 I.

Taormina (205 m. nad powierzchnią morza), starożytne Tauromenion., jest miasteczkiem, mającem 4110 mieszk. i składa się z długiej ulicy głównej z kilku ulicami bo-cznemi. Leży ono prześlicznie, ma ślady dawnej warowni, a na wysokiej skałe~^396 m. nad pow. morza) zachowały się szczątki starego zamku. Nad nim wznosi się Mola (635 m.), a dalej Monte Venere (884 m.).

Pogląd historyczny. Gdy Dyo-nizyusz zburzył Naxos w r. 403 przed Chr. i przydzielił terytoryurn to Sykelom, założyli oni w r. 396 warowne miasto Tauromenion. Mieszkańcy tego miasta zawarli jednak przymierze z Kartagińczykami, wskutek czego Dyonizyusz w r. 392 zdobył je i osadził tam swoich żołnierzy. W r. 358 skupił Andromachos z Tauromenion, ojciec dziejopisarza Timaeosa, resztki dawnej ludności Naxos i osiedlił je tutaj. Tauromenion połączyło się z kartagińczykami przeciw Agatoklesowi, który za to miasto surowo ukarał. Po jego śmierci dostało się ono pod władzę Tyndariona, który zawezwał Pyrrhusa do Sycylii (278). Gdy Rzymianie zawarli pokój z Hiero-

nem II., władcą Syrakuz, przypadło mu w udziale Tauromenion i mogło się pod jego opieką swobodnie rozwijać. W czasie wojen domowych, dotknął je ciężko gniew Oktawiana, który tu sprowadził nową kolonię. W r. 902 zdobył je Ibrahim-ibn-Ah-med, wymordował ludność, a miasto spalił. Podniosło się ono jednak wkrótce z upadku, tak, iż emir Has-san-el-Muez musiał je w r. 962 na nowo oblegać i zdobywać. Założył on tu arabską osadę i nazwał miasto Muezzijah. W r. 1078 zdobyli je Normanowie, w r. 1410 obradował tu parlament, który napróżno szukał dla Sycylii narodowego władcy. Kilkakrotnie jeszcze zdobywano to piękne miasto. I tak w r. 1676 Francuzi, w r. 1849 Filangieri (patrz wyżej).

Starożytny teatr, najważniejszy zabytek Taorminy, leży 214 m. nad pow. morza, na wschodnim końcu miasta. Z piazza Vittorio Emanuele, na wschodnim końcu głównej ulicy miasta, Corso Umberto, prowadzi tam w kilku minutach via del Teatro Greco.

zer i, który wydał opis teatru w broszurce, w czterech językach napisanej, pokazuje gościom w dom-ku swym małe muzeum, zawierające głowę Apollina z teatru, napisy, sarkofag i odłamy architektoniczne.

Teatr otwarty cały dzień, wstęp wolny, zamierzają jednak obecnie ustanowić opłatę wstępu. Kto chce oglądać tu wschód słońca, niech dzień pierwej zawiadomi o tern obydwóch dozorców, a nazajutrz z rana da napiwek. — Custode Straz-

Teatr jest pochodzenia greckiego, został jednak przez Rzymian odnowiony i zmieniony, przedstawia zatem ciekawy wzór starożytnego teatru helleńskiego, który późniejsi władcy świata zastosowali do swoich wymagań. Jak wykazały wykopaliska z r. 1882, zb.urzyli Rzymianie, celem powiększenia teatru, grecki budynek na skale, niedaleko muzeum. Wedle napisu za sceną, zniszczyli teatr Saraceni (ale ściśle biorąc, zniszczył go raczej książę S. Stefano, który ornamentami marmurowymi ozdobił swój pałac), poczem go w r. 1748 odnowiono. Jest on wykuty w skale w* formie półkola, średnica widowni wynosi 109 m., orchestry 35 m. Zwłaszcza dobrze zachowała się scena, pochodząca z rzymskiej epoki. Widać w dwupiętrowej ścianie tylnej, której dekoracya została w r. 1840 częściowo napowrót ustawiona (cztery kolumny granitowe z korynckimi kapitelami i kawałkiem rr^armuru) troje drzwi, któremi wchodzili aktorzy, pomiędzy niemi umieszczone były po trzy nisze, a nadto z każdej strony jedna nisza z posągami. Właściwa scena, z której zachowały się jedynie fundamenty z cegły, jest wązka, przestronne zabudowania boczne sceny służyły dla aktorów i do przechowywania rekwizytów teatralnych. Miejsca widzów dzieliły się na 9 cunei. Akustyka budynku jest i dziś jeszcze znakomita, tak, że na górze można z łatwością zrozumieć każde słowo, wypowiedziane na scenie. Całość otaczały dwa sklepione korytarze. 6 z dawnych 45 kolumn zostało w części ustawionych, kolumnom tym odpowiadało 45 pilastrów przy ścianie. — Widok z najwyższych miejsc tego teatru jest jeden z najpiękniejszych na świecie.

Przy piazza Vittorio Emanuele wznosi się gotycki Palazzo Corvaja z r. 1372; w podwórzu (wchód od zachodniej strony) przy schodach rzeźba z XIV. w.: Stworzenie Ewy, Pierwszy grzech, Adam i Ewa przy pracy. Z lewej str. obok, kościół S. Caterina i odkopane w części z końcem XIX. w. szczątki małego rzymskiego teatru (o de um), tudzież przyległych schodów greckiej świątyni.

Na Corso widzimy wszędzie gotyckie i romańskie portale i łuki okien, np. w Palazzo Ciampoli, jednym z najdawniejszych w Taorminie. W pobliżu zachodniego końca Corsa, wznosi się po lewej str. katedra z pięknym gotyckim portalem z XIV. w. Wewnątrz, na prawo od wielkiego ołtarza, posąg Madonny z XV. w. Przed głównym wchodem monumentalna studnia. — Na północ od tej studni prowadzi w górę droga do pięknej gotyckiej ruiny Badia Vecchia (wstęp 25 c.), na lewo zaś od studni w dół do pięknie położonego, dawnego klasztoru Dominikanów, dziś Grand Hotel S. Domenico, w którym się jeszcze dwa krużganki dobrze zachowały. W kościele piękne, z drzewa rzeźbione stalle; kazalnica i ozdoby ścian zakrystyi pochodzą z r. 1602 (napiwek). — Dalej 100 kroków na Corso, przed Porta Catania na lewo, we vico Spucches, gotycki pałac S. Stefano (z r. około 1400), w parterze sklepienie oparte jest na jednej kolumnie granitowej (napiwek). Dalej na zachód, po drugiej stronie piazza S. Antonio, wznosi się Torre Sara-cena z prostokątnym przechodem.

grot. Można jechać czółnem dalej do Capo S. Alessio (3 godz. od Giardini) i wracać koleją, jazda powozem wzdłuż wybrzeża morskiego jest jednak przyjemniejsza.

Dalsze wycieczki. Do wioski Mola na wysokiej skale (635 m.), piękny widok, zwłaszcza z ruin zamku (40 c.). W powrocie można zwiedzić Castello di Taormina, gdzie w sezonie głównym zawsze się znajduje dozorca; zresztą zaś ma klucz custode teatru.

Z zamku można dobrze widzieć miejsce, gdzie się niegdyś wznosiła najdawniejsza osada grecka w Sycylii. Naxos, założona w r. 735 przez Teoklesa z Aten, między ujściem rzeki Alcantara i zatoką morską, nad którą leży Giardini. Dziś jest to rozległe pole cytrynowe, którego właściciel mieszka w budynku ozdobionym wieżą nad morzem w Schiso. Ołtarz Apollina Archagetesa, boga opiekuńczego osadników, na którym zwykli byli składać ofiary posłowie Greków sycylijskich, gdy się wybierali do Grecyi na uroczyste zebrania Hellenów, znajdował się między rzeką a Taorminą. Osadę tę podbił w r. 490 Hippokrates z Geli, w r. 476 przesiedlił Hieron ze Syra-kuz mieszkańców jej do Leontinoi, a wreszcie w r. 403 zburzył miasto Dyonizyusz.

Przechadzki za miasto.

Z piazza Vittorio Emanuele, przez Porta Messina, do kościoła Ś. Pan-crazio, który się wznosi na miejscu greckiej świątyni (prostylos), poświęconej niegdyś Serapisowi raczej, aniżeli Apollinowi Archagetesowi.

Potem wracamy na strada Provinciale, przez którą jadą powozy z dworca do miasta i przybywamy w kilku minutach, w kierunku po-łudn.-wschodnim do Belvedere, niedaleko hotelu Castello a Mare, mijamy groby saraceńskie i wracamy przez via Bagnoli Croci do miasta (V2 godziny). — Z San Pancrazio możemy iść dalej do cmentarza (12 minut), stamtąd na lewo, a w miejscu, gdzie się drogi po raz drugi rozchodzą, skręcamy na prawo i w 25 minutach przybywamy na drogę nad morzem. Kierując się na prawo, mijamy Capo S. Andrea i wracamy gościńcem do Taorminy (1 godzina). — Krótkie spacery, ale stromemi drogami: do Caffé Fon-tana Vecchia} przy drodze do Monte Ziretto (V2 godz. tam i napowrót) ; do Castello di T aormina, IV2 godz. tam i napowrót. — Do Giardini powozem lub na ośle, stamtąd czółnem (l¹/2 1. za godzinę, najlepiej z rana 9—11) wzdłuż wybrzeża wschodniego, dokoła przylądków Taormina S. Andrea, zwłaszcza do czterech

Dalsze wycieczki są nadto: na Monte Venere (884 m. około 6 godzin); na Monte Ziretto (520 m.); do Sifone, groty źródlanej; do Postolione i inne.

W czasie dalszej jazdy z Giardini do Catanii wchodzi kolej w obręb pokładów lawowych Etny. Po lewej stronie Capo di Schiso, gdzie leżała niegdyś osada Naxos (patrz wyżej). — (65 km.). Stacya Giarre-Riposto, punkt węzłowy kolei Etnejskiej. — (81 km.). Stacya Acireale. Jest to piękne i zamożne miasto, w którem kwitnie przemysł i gdzie się znajdują kąpiele siarczane (Terme di S. Venera). Dla łagodnego klimatu przybywają tu chętnie dotknięci chorobą piersiową. Kościół 5. Sebastiano na rynku ma barokową, ale piękną fasadę.

Nazwę Aci wywodzą niektórzy nań odłamem Etny i roztrzaskał od sycylijskiego mitu o Akisie, ko- go, poczem Akis zamieniony został chanku nimfy Galatei, który padł w strumień, również zwany Akisem. ofiarą zemsty wzgardzonego rywala Podanie to ubrali w szatę poetycką swego, Polifema. Cyklop ten cisnął Teokryt i Owidiusz.

pełniony.

Kolej zbliża się do morza. Przed stacyą Aci Casteilo widzimy na lewo w morzu grupę głazów bazaltowych barwy ciemno szarej. Są to t. zw. Faraglioni czyli ScogH de’ Ciclopi, skały Cyklopów. Jest ich siedm, a świadczą one o olbrzymiej sile jednookiego Polifema, który wedle mitu greckiego rzucił niemi na Odysseusza i jego towarzyszów. Na południe od największej z wysp, Isola d’Aci, leży najpiękniejsza skała, 70 m. wysoka, a mająca 700 m. obwodu. Obok niej pobił wódz kartagiński, Mago, flotę Syrakuz w r. 396. — (88 km.). Stacya Aci Casteilo, z ruinami zamku, w którym w r. 1297 bronili się zawzięcie stronnicy Rogera Lorii przeciw Fryderykowi II. — Kolej idzie dokoła zatoki Ognina, w której upatrują dawny port Ulissesa, opiewany w Eneidzie Wergiliusza, a w XV. w. strumieniem lawy wy-(95 km.). Stacya Catania (patrz niżej).

XIII. Z Giarre dokoła Etny do Catanii.

Ferrovia Circumetrsea z Ripo- ; żna się na tej przestrzeni wybrać sto óo Catanii, llOkm.jSVs—7V2godz., z Randazzo, z Biancavilla lub z Lin-kosztuje 9 1. 45 c., 7 1. 20 c., 5 1. 50 c.— i guaglossa. Gospody przeważnie bar-Podróż ta dokoła Etny, obfita w pię- j dzo skromne. Dworzec kolei Etnej-kne krajobrazy, daje i temu, co j skiej w Giarre leży naprzeciw głó-nie dociera do samego szczytu, wy- ! wnego dworca stacyi Giarre, tu raźny obraz tego, tak zajmujące- ; jest przeto połączenie najwygodniej-go wulkanu. Na szczyt jego mo- j sze.

Stacya Giarre-Riposto patrz wyżej. —- Kolej zwraca się ku zachodowi i poczyna|się zwolna piąć w górę w kierunku

północnym. — (13 km.). Stacya Piedimonte Etneo. Stąd aż do Randazzo idzie kolej wzdłuż dawnej drogi wojskowej z Messyny do Palerma, po której ciągnęły niegdyś hufce Himilkona 396, Tymoleona 344 przed Chr., Karola V. 1534 i i. Po lewej str. wznosi się Etna, po prawej lesiste stoki M. Calciniera (808 m.). Kolej przecina liczne potoki, które w lecie często wysychają. — (27 km.). Stacya Solicchiata. — Pomiędzy stacyą Mojo (32 km.), z najbardziej na północ wysuniętym kraterem okolicy etnejskiej, a (34 km.) stacyą Calderâra (gia Merenda), przekracza kolej pokłady lawy z r. 1879, do których zwiedzenia można znaleźć w Randazzo ukwalifikowanych przewodników. Obok wioski Mal-vagna (3 km. na północ od Mojo) wznosi się kościółek bizantyński, jedyny w Sycylii, który przetrwał czasy arabskie, zajmujący dla architektów. W pobliżu leżało miasteczko Tissa, o którem wspomina Cycero.

(40 km.). Stacya Randazzo. Miasteczko to ma wiele zabytków średniowiecznych i leży jedynie 15 km. od wierzchołka Etny, a jednak nigdy nie zostało zniszczone wybuchem wulkanu. Zbudowane jest z ciemnej lawy, kościoły zaś jego i małe pałace są często ozdobione białym marmurem. Kościół S. Maria ma jeszcze chór z początku XIII. w. Dawny pałac książęcy obrócony dziś na więzienie. Małe muzeum starożytności posiada nobile Paolo Vagliasindi. — Z Randazzo można się dostać na szczyt Etny w 5l/a godz., gospodarz Alb. Italia dostarcza przewodnika, osła i żywności za 35 1. od osoby.

Przestrzeń między Randazzo a Bronte jest najpiękniejsza w całej tej podróży. Kolej idzie w górę, zrazu przez las dębowy, okolica przybiera charakter północny. — (51 km.). Stacya Maletto, miasteczko ze starym zamkiem, u stóp stożka tej samej nazwy. W pobliżu dawny klasztor Benedyktynów, Maniacium. Tu pobił w r. 1040 grecki wódz Ma-niakes wielkie wojsko Saracenów. Klasztor założyła w r. 1174 matka Wilhelma II., Małgorzata. — Wkrótce po Maletto osiąga kolej najwyższy punkt (974 m.). — (59 km.). Stacya Bronte, miasto założone przez Karola V. — Jedziemy przez pokłady lawy. Kratery, jakie przed sobą widzimy, od stożka Etny na zachód, są: Monti Lepre} Rovolo, Minardo. — (75 km.). Stacya Aderno. Na piazza czworokątny zamek Normanów, założony przez Rogera I., dziś więzienie. Naprzeciw klasztor S. Lucia z r. 1157. W starożytności wzno-

33

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

siło się tu Hadraniim, założone przez starszego Dyonizyu-sza w r. 400, obok sławnej świątyni syhelskiej Hadranos, której strzegło więcej, aniżeli 1000 psów. Szczątki jej pokazują w ogrodzie Salvatora Palermo, na prawo przed miastem, w t. z w. Castellemi.

(80 km.). Stacya Biancavilla. Stąd można zwiedzić grotę bazaltową di Scila i grotę degli Archi w lawie z r. 1607 (z tunelem 700 m. długim), na wysokości 2100 m. — (91 km.). Stacya Paterno. Miasto na miejscu starożytnego sykelskiego Hybla Geleatis, które się wcześnie shellenizowało, lecz w r. 415 zostało przez Ateńczyków złupione. Zamek nad miastem zbudował Roger I. w r. 1073. — (99 km.). Stacya Belpasso. Miasto (550 m.) zostało zburzone przez wybuch Etny w r. 1669. Zrazu odbudowano je na innem miejscu (Mezzocampo), później jednak na obecnem. — (102 km.). Stacya Misterbianco. Z prawej strony sterczy w górę Mon-tecardillo, najbardziej na połudn. wschód wysunięty krater Etny. Przez pokłady lawy z r. 1669 przybywamy do (108 km.) stacyi Cibali i trzech stacyi Catanii: (110 km.) Catania Borgo, (113 km.) Catania Sicula i (114 km.) Catania Porto.

X!V. Catania.

Przybycie koleją. Główny dwo- obiad bez wina 4 1., utrzymanie rzec, Stazione Sicula, leży w kierun- dzienne 12 1. — Gr. H. Central, via ku półn.-wschodnim przed miastem Stesicoro Etnea 220, pokoi 50, po-(D 5). Omnibus pierwszorzędnych kój, światło, usługa 3V2 1., I. śnia-hoteli 1 1. Biuro kolejowe miej- danie ll/2 1., II. z winem 2Va 1., obiad skie: Gondrand fratelli, Corso Vitt, z winem 4 1., utrzymanie dzienne Emanuele, 69a. Kolej Etnejska ma 10 1. — Hotel Sangiorgi, z kawiar-tu trzy przystanki: Borgo, Sicula nią, restauracyą, a niekiedy tea-(nie dla wszystkich pociągów) na trem Variete, via Lincoln 205, popołudniowy zachód od głównego kój i oświetlenie 3 1., I. śniadanie dworca i Porto, obok portu.    IV2 1., II. z winem 2 1., obiad z wi-

via

Hotele (otwarte cały rok, bez nem 3 1., utrzymanie dzienne 8V2 1., ogrodów; dwa na pierwszem miej- omnibus bez pakunków 50 c. — scu wymienione mają oświetlenie j H. Centrale Europa, Corso Vitt, elektryczne): H. Grande Bretagne, Eman. 158, 56 pokoi, pokój, światło, Lincoln, 55 pokoi, pokój, świa- usługa IV2 1. do 3 1., I. śniadanie tło i usługa 3l/2—6 1., I. śniadanie j 1/2 1., 11. z winem 2 1., obiad z wi-IV2 1., II. bez wina 3 I., obiad bez nem 3V2 I., utrzym. dzienne z winem wina 4V2 1., utrzymanie dzienne bez ¹ 6—7ł/2 1., omnibus 75 c., chwalony, wina 10—12 1. — H. Bristol et du    Trattorie: Ristorante Savoia,

Globe, via Stesicoro Etnea, naprze- j via Mancini 28—32. — Nazionale, ciw uniwersytetu, 60 pokoi i lift, i via Mancini 2. — Madame de Stael, pokój, światło i usługa 3—6 1., j via Lincoln 179. — Verona, za uni-I. śniadanie IV2 1., II. bez wina 3 1., ! wersytetem. — Orientale, via S. Giuseppe 24. — Galliano, via Ogni-nelia 9. — Bardzo tania: Trattoria Taranto, na rogu placu Rybiego.

Italiana odchodzą 2 razy tygodniowo do Messyny ; 2 razy do Syrakuz (I. klasa 7V2 1.); raz do Aten. Tak samo na odwrót.

Sklepy. W Catanii są dobre i trwałe materye jedwabne. — Dobre owoce kandyzowane, zwłaszcza cytryny i pomarańcze, ma Rosario Amato, Corso Vitt. Emanuele 161. — Figurki z terrakoty, wyobrażające typy ludowe, u prof. Salv. Ali, via Stesic. Etnea 238.

Banki: Banca d’Italia, via Manzoni. — Banca Commerciale Italiana, plac Katedralny. - Banca Industriale e Commerciale, piazza Stesicoro.

Piwiarnie:    Grande Birreria

Svizzera, via Stesicoro Etnea 139, z restauracyą, II. śniadanie 2lli 1., obiad 3 1., piwo bawarskie z beczki,

*/4 litra 55 c., wieczorem koncert. —

Hala Gambrinusa, naprzeciw poczty, piwo flaszkowe.

Kawiarnie i cukiernie : Tricomi, via Stesicoro Etnea 30. — C. del Popolo, via Lincoln 251. — C. Na-zionale, plac Katedralny. — Bary:

Eden, via Stesicoro Etnea 70. —

Lion, tamże 58.

Tramwaj elektryczny kosztuje 10—20 c., stosownie do odległości.    Teatra. Teatro Massimo Bellini,

Powóz jednokonny: z dworca piazza Bellini (C 5), opérai balet.— 1 1. Za krótszą jazdę 1—3 osób T. Pacini, obok Villa Bellini. — w dzień 40 c., wieczorem 50 c., ka- T. Principe di Napoliy via Lincoln żda dalsza osoba 10 c., pakunek 10 c. 108, komedya i operetka. — T. San-Za godzinę w dzień 1 1. 50 c., wie- giorgi w hotelu tejże nazwy, teatr czorem 1 1. 70 c., za każdą nastę- Variété. — Koncerty popołudniowe, pną godzinę 1 1. 30 c., względnie ; w lecie wieczorne, we Villa Bellini

1    1. 50 c. Powóz dwukonny: za (we wtorek, czwartek, niedzielę); na godz. 2 1. 30 c. wzgl. 2 i. 50 c, za piazza dei Martiri (w poniedz., śro-każdą następną 1 1. 80 c. względnie dę, sobotę); w zimie na piazza Uni-

2    1. 30 c.    versita (w niedzielę i w czwartek).

Urząd pocztowy i telegraf i-    Uroczystość patronki miasta,

czny we via Manzoni, gmach banku św. Agaty, obchodzą tu z wielką d’Italia.    I okazałością dwa razy rocznie, 3—5

Parowce Navigazione Generale lutego i 18—21 sierpnia.

Catania jest po Palermo najbardziej zaiudnionem miastem Sycylii, gdyż ma 146.504 mieszkańców, jest siedzibą biskupa, sądu apellacyjnego i uniwersytetu z r. 1445, tudzież akademii nauk przyrodniczych z r. 1823. Miasto leży w pośrodku wschodniego wybrzeża Sycylii i prowadzi ożywiony handel.

Pogląd historyczny. Katanę za- który znany jest jako znakomity łożyli w r. 729 Chalcydyjczycy i stała poeta pod nazwą Stesichora. Grób się ona rychło kwitnącem miastem, jego miał się znajdować na dzisiei-Wkrótce po Zaleukusie, który był szej piazza Stesicoro. Katana wÿ-u południowo italskich Lokrów twór- cierpiała wiele podczas wojen mię-cą najdawniejszego piśmiennego dzy osadami doryckiemi a chalcy-prawodawstwa helleńskiego, nadał ¹ dyjskiemi. W r. 476 zajął ją Hieron 1., w r. 640 w Katanie prawa pisane przezwał ją Aetna i osadził tu no-Charondas, a kodeks jego przyjęty wych kolonistów z Syrakuz i Pelo-został z czasem przez wszystkie j pónezu, a jej mieszkańców nato-miasta w Sycylii, jońsko-chąlcydyj- miast przesiedlił do Leontinoi. Ale skiego pochodzenia. W Katanie | już w r. 461 powrócili dawni mie-umarł w połowie VI. w. przed Chr. szkańćy i wypędzili nowych. W r. 403 Tisias (urodź, w r. 630 w mieście zdobył Katanę Dyonizyusz i oddał Himera na półn. wybrzeżu Sycylii), i ją swym żołnierzom z Kampanii.

33*

W r. 3% zajęli ją Kartagińczycy, a pó- j gwałtowniejszych wybuchów Etny, źniej Rzymianie i pod ich panowa- utworzyły się Monti Rossi obok Ni-niem stała się ona miastem kwi- ! colosi, a olbrzymi strumień lawy tnącem i gęsto zaludnionem. Ale potoczył się groźnie ku miastu, w r. 121 przed Chr. zniszczył wy- Ale, jak głosi tradycya, św. Agata, buch Etny część miasta, a później patronka miasta, w cudowny spo-poniosło ono wiele szkody w cza- sób ocaliła miasto od niechybnej sie wojen domowych między Pom- zagłady, albowiem welonem swym pejuszem a Oktawianem. W średnich odwróciła niebezpieczeństwo i skie-wiekach dzieliła Catania losy Sycy- rowała ów strumień lawy obok kla-lii. I tak wydarł ją naprzód Belizar sztoru Benedyktynów na zachód, Gotom, potem złupili ją w r. 902 tak, iż wpadł on na południowy Saraceni, a później znów zdobyli zachód od miasta w morze, zwęża-i obwarowali Normanowie. W r. 1169 j jąc port. W r. 1693 wyrządziło znów zniszczyło ją w znacznej części trzę- j gwałtowne trzęsienie ziemi wielkie sienie ziemi, a w kilkadziesiąt lat szkody i można twierdzić, że dzi-później wojsko Henryka VI. Odbu- siejsze miasto istnieje dopiero od dowane i przez Fryderyka II. obwa- j owego czasu, albowiem uległo wte-rowane silnym zamkiem, Rocca Or- dy zupełnej przebudowie, przyczem sina (1232), zakwitło miasto pod rzą- ; przeprowadzono należytą regulacyę darni domu aragońskiego w XIV. w. ulic, które są szerokie i wygodne.— W r. 1445 założył tu król Alfons Wykopanie starożytnych szczątków pierwszy uniwersytet Sycylii. Od j budowlanych jest przeważnie zasługą tego czasu była Catania tylko ! księcia Ignacego Biscari (1719 1786X w XIX. w. dwukrotnie polem walki którego zbiory są wystawione w Mu-wojsk nieprzyjacielskich (w r. 1849 j seo Biscari we via Museo Biscari. i 1860), zresztą zaś nawiedzały ją Za oddaniem biletu wizytowego mo-nieszczęścia żywiołowe. Dnia 8. mar- żna upraszać o pozwolenie zwiedze-ca 1669 rozpoczął się jeden z naj- nia tych zbiorów.

Z głównego dworca kolejowego (Stazione Sic ula, na planie D 5) na wschodzie miasta, prowadzi tramwaj na lewo, obok studni z figurą Prozerpiny, którą wykonał w r. 1904 Moschetti, na piazza dei Martiri, gdzie na starożytnej kolumnie widnieje posąg św. Agaty. Stąd zaś dalej przez Corso Vittorio Emanuele, który w prostej linii przecina miasto aż do jego zachodniego końca, na plac Katedralny (pieszo od dworca 20 minut). Na tym placu (C 5) wznosi się marmurowa studnia ze starożytnym słoniem z lawy, który dźwiga na sobie egipski obelisk granitowy. Kiedy go tu ustawiono, niewiadomo, służył on prawdopodobnie kiedyś w cyrku jako t. zw. meta (tj. kamień, który trzeba było obiedz lub objechać, nie zawadziwszy o niego) i przyjęty został do herbu miasta.

Kościół katedralny (C 5) rozpoczął budować Roger I. w r. 1091, ale trzęsienie ziemi z r. 1169 zniszczyło go prawie do szczętu. Dziś zachowały się z pierwotnej budowy tylko absydy i resztki wschodniej nawy poprzecznej. Kolumny granitowe fasady pochodzą ze starożytnego teatru,

sa

N.

CATANIA.

e»

^ Jpâ&tuto p Sgozzag,

-JJC

I

B o:^j|| at a n~iaV

■».J«* a

Po działka i: 2 5 0 0 0

Metry

700    200    300 WO 500

.Tramwaj

&

j»

anaa

IJy>    ' B

L- .».„.TÏÎSæs;--

VJteg Mpr&fierita.    c ^    ^^KSpa

r"’:\„    Wm.ffpE^W*sâ' ,.

*V 1J \ j&**Ru? ^S^HafeRNo^S

* ■ ' .'•■pg|!

M^S&agglM

«éflisBiP^s

.a

r-

*H&Ł

SS*»

ä#F:

yujr*,

SP~ Inn

aH

es

5 li

ÉBL

b><s\ \rr......ï

! irr"- n

Ä^kla^ sąaP "Wctx-i:* s&iïJhàm-mrr'

oiroy

^StazJEVa

y_

f-

BIBLIOTEKA ? GŁÓWNA *j

który wogóle dostarczył Rogerowi materyału do budowy kościoła.

z re-

Na chórze spoczywają wtrum- I czem całe tłumy ubranych w białe nach aragońscy władcy: z pr. str. j koszule mężczyzn, ciągną powro-Fryderyk II. (f 1337) i syn jego, zami popiersie i szafę srebrną l ‘ Giovanni di Randazzo ; król Lu- likwiami męczennicy, umieszczoną dwik (f 1355); Fryderyk III. (t 1377); na wozie, powiewając białemi chust-królowa Mary a, żona Marcina I. kami i wołając od czasu do czasu: i jej wcześnie zmarły syn Fryderyk; „Evviva Sant’ Agata!“ Wtóruje im z lewej str. Konstancya (f 1363), zaś głośny huk moździerzy, a całe małżonka Fryderyka III. Piękne miasto jest udekorowane, pod wie-stalle, otaczające wielki ołtarz, po- czór zaś rzęsiście oświetlone, chodzą z r. 1592, na poręczach ich Piękny grobowiec wicekróla wyrzeźbione jest w drzewie męczeń- Acuna (f 1494), naprzeciw, po pr. stwo św. Agaty, oraz wypadki, które str., jest w stylu hiszpańskim. — poprzedziły jej śmierć i po niej Przy II. filarze z pr. str. grobowiec nastąpiły. Nowe organy wspierają Wincentego Belliniego (urodź. 3. się na dwóch parach kolumn mar- ! listopada 1802 w Catanii, f 24. wrza-murowych z Teatro Greco. W k a- śnią 1835 w Puteaux obok Paryża), pl i cy św. Agaty, w prawej absy- ! Zwłoki wielkiego kompozytora spro-dzie (zamknięta; napiwek), leżą za ; wadzono z wielką uroczystością do lewemi drzwiami, w srebrnem po- Catanii w r. 1876 i złożono w tym piersiu (złoconem i ozdobionem kościele. — W zakrystyi po lewej perłami i drogimi klejnotami) i str. przedstawia fresk wybuch Etny w srebrnej szafce, relikwie świę- w r. 1669, malował go Mignemi. tej dziewicy, która poniosła śmierć Obok południowego końca fa-męczeńską za czasów Decyusza j sady katedralnej, schodzi się w dół w r. 252 za to, że wzgardziła miło- (custode starożytnego teatru ma ścią pretora Quintianusa. Koronę klucz) do starożytnego rzymskiego jej miał ofiarować Ryszard Lwie zakładu kąpielowego, znajdujące-Serce, król angielski. W dzień jej go się pod piazza del Duomo; męczeństwa, tj. dnia 5. lutego, od- w atrium reliefy stiukowe z figura-bywa się uroczysta procesya, przy- mi bachijskiemi.

Z placu Katedralnego przybywamy, obok ozdobionej posągami Fontana delV Amenano, którą wykonał Tito Ange-Uni, na targ rybi i plac sprzedaży wiktuałów, Pescheria, a następnie przez duży łuk do portu, obok którego przejeżdża kolej na wiadukcie. Tamże znajduje się piękny ogród publiczny, Flora della Marina, zwany także Villa Pacini (C 5, 6), w nim zaś popiersie kompozytora oper, G. Paci-niego (urodzonego w Catanii 1796, który f 1867).

Na zachód, wzdłuż kolei, przybywamy do kościoła Karmelitów all’ Indirizzo (C 5), pod którym zachowały się jeszcze prawie wszystkie części rzymskiego zakładu kąpielowego (klucz ma custode teatru), jako to: pokój, gdzie się rozbierano (apodyterium), dalej tepidarium, caldarium, balneum i przyrząd do ogrzewania. — W pobliżu pokazuje custode zajmujący kawał głęboko leżącego, starego muru, pokrytego w części strumieniem lawy, z pod którego wypływa obfite w wodę źródło, t. zw. Pozzo dell’ Amenano, 58 scho: dów prowadzi w dół. Jest to prawdopodobnie część starej rzeki katańskiej, Amenamis, o której już Pindar wspomina, która jednak została prawie całkiem zasypana lawą w r. 1669.

Idąc dalej w kierunku południowo zachodnim, przybywamy do Castello Orsino (B 6), który założył Fryderyk II — Stąd przez via Transito na przecięty przez via Garibaldi plac, piazza Mazzini, który otacza kolumnada, złożona z 32 starożytnych kolumn marmurowych. Znaleziono je pod klasztorem S. Agostino przy Corso Vitt. Emanuele.

Przecznica po pr. str. kościoła, via S. Agostino, prowadzi nas obok Odeum (z pr. str.) do via del Teatro Greco. Tu po pr. str. pod nr. 37 znajduje się wchód do starożytnego teatru (B 5).

Tamże, pod nr. 33, mieszka cu- właśnie zabytki pod S. Maria dein stode, który pokazuje także tury- lndirizzo.

storn szczątki rzymskich budowli Napiwek, stosownie do straty pod piazza~ del Duomo i opisane czasu, ¹/2 do IV2 1.

Szczątki teatru leżą przeważnie pod ziemią i można je zwiedzać jedynie przy świetle lamp. Fundamenty są greckie, na nich zaś zbudowano teatr rzymski. Średnica jego wynosi 97 m., orchestry 29 m. Miał on dwa przedziały (prae-cinctiones) i 9 cunei. Ze sceny widzimy tylko boczny budynek (parascenium) na wschód, w domu Gravina. W tym teatrze porwał niegdyś w r. 415 przed Chr. Alcybiades swą płomienistą wymową zgromadzonych obywateli Katany i skłonił ich do połączenia się z Ateńczykami przeciw Sy-rakuzom. — Obok teatru, Odeum (B 5), o 40 m. średnicy, służyło prawdopodobnie za miejsce ćwiczeń aktorów i do zawodów w muzyce, należy ono całe do rzymskiej epoki, zachowało się tylko w części i jest zabudowane nowożytnymi domami. — Także kościół S. Maria della Rotonda (B 5), położony o jedną ulicę ku północy, jest rzymską budową okrągłą i szczątkiem dawnych termów. Za wielkim ołtarzem widoczne są szczątki ławy i cegły. Obok wychodu na lewo, urna na wodę święconą w stylu romańskim. — Via dei Gesuiti prowadzi na zachód na piazza Dante.

Tu się wznosi dawny klasztor Benedyktynów, S. Nicola (B 5). W r. 1518 przeniósł S. Nicola d’Arena mnichów jego na to miejsce, po trzęsieniu ziemi został klasztor w roku 1693—1735 na nowo odbudowany, a od r. 1866 służy w czę-

ści za kasarnię, w części za szkołę techniczną. Kościół, wspaniała budowa barokowa o 105 m. długości, mająca w nawie poprzecznej 48 m. szerokości, jest największy w Sycylii; fasada jego nie została ukończona. Kopuła jest wewnątrz 62 m. wysoka. Stalle na chórze wyrzeźbił Nicc. Bagnasco z Palermo. Z wieży, którą otwiera custode klasztoru, piękny widok. — W przestronnym budynku klasztornym pomieszczono także Museo Comunale (otw. od 9—4 godz.; gdy zamknięte, silnie dzwonić; napiwek). Zawiera ono zbiory przyrodnicze, obrazy (między innymi, Antonello da Saliba z r. 1497, Madonna podająca Dziecięciu kwiatek; Szkoła wenecka} Wieczerza Pańska; Rubens (?), Zbawiciel oddający klucze św. Piotrowi), średniowieczne zbroje, starożytności, wazy, bronzy, napisy itp. Dalej mieści się tu biblioteka, mająca 50.000 tomów i 500 rękopisów i obser-watoryum do badań astronomicznych, meteorologicznych i geodynamicznych, którego dyrektor, prof. Annibale Ricco, jest oraz dyrektorem obserwatoryum na Etnie.

Przez via Stesicoro Etnea, ciągnącą się od placu Katedralnego prawie 3 km. na północ, przybywamy na piazza dęli’ Université, gdzie się wznosi po lewej str. uniwersytet (C 5), okazały budynek z r. 1818, z biblioteką, zawierającą 80.000 tomów i pięknym zbiorem mięczaków w muzeum (na II. piętrze). — Następnie krzyżuje się ulica ta z drugą główną ulicą, via Lincoln, wiodącą w kierunku do dworca kolejowego. W pobliżu na południe, piazza Belli ni z pięknym Teatro Bellini (C 5), zbudowanym 1873—1890 i zawierającym 3000 miejsc dla osób siedzących.

Idąc dalej w kierunku ku Etnie, przybywamy na piazza Stesicoro (C 4). Jest to najpiękniejszy plac w mieście, pod którego południowo zachodnią częścią i pod przyległymi domami leży rzymski amfiteatr, niedawno w części odkopany. (Wchód od piazza; napiwek; podziemna część elektrycznie oświetlona). Odnowiono go za synów Konstantyna, ale za Teodoryka zburzono w części, by uzyskać ma-teryał do budowy murów miejskich; nieproporcyonalnie wielka arena (70:50 m.) ustępuje pierwszeństwa jedynie arenie Colosseum w Rzymie (86:54 m.). — Na placu tym wzniesiono w r. 1882 pomnik Belliniego. Siedząca postać mistrza, tudzież postaci na cokole, wyobrażające jego główne opery („Norma“, „Puritani“, „Sonnambula“, „Pirata“), są dziełem Monteverda w Rzymie.

W pobliżu kościół S. Carcere (B 4) tj. więzienie św. Agaty. Nowy kościół otrzymał w r. 1750 główny portal starej katedry z XI. w., w stylu normandzkim. Małą siedzącą statuę z marmuru, na przedniej kolumnie z lewej str., uważają niektórzy za posąg Fryderyka II. W kościele odcisk na lawie stóp św. męczennicy.

Po drugiej str. placu Stesicoro staje się via Stesicoro Etnea jednostajniejszą. Po lewej str. widzimy publiczny ogród, Villa Bellini (B C 3, 4), ślicznie położony, z pięknym widokiem na Etnę, miasto i smugę morza w oddali.

koronę z kwiatów i roślin, napis:

Giardini Bellinina dole lutnię wawrzyn. Postać kobiety ma przedstawiać allegorycznie Sycylię lub Catanię. Różne ornamenty, sztandar trójbarwny, zielony, biały i czerwony. Instrumenty muzy-

Jest on starannie utrzymywany i zawiera posągi Belliniego i innych „ sławnych mężów Catanii i wogóle i zasłużonych Włochów (Mazzini, Ca- ~ vour, Cavalotti i inni). Na pochyłem wzgórzu na gazonie, herb Sycylii, ułożony z różnobarwnych roślin. Również widzimy na gazonie czne.

Od via Stesicoro Etnea oddziela się tu via Caronda i prowadzi przez Borgo di Catania na prawo, do dworca kolei Circumetnea. Przy viale Regina Margherita, z którem się via Stesicoro Etnea krzyżuje, kościół S. Maria di Gesù (B 3) ze szczątkami normandzkiej budowy i rzeźbami Ga-gi niego; obok szczątki grobów rzymskich. — Via Stesicoro Etnea prowadzi dalej obok Orto Botanicof przecina piazza Cavour i kończy się po 1V₂ km. na piazza Gioeni.

XV. Etna.

szczytu.

Na szczyt Etny („grandę ascen-zione“) wybierają się turyści zwykle z Nicolosi, gadzie można otrzymać w przeciągu 2 godzin, za pośrednictwem właściciela hotelu lub zwierzchnika cechu przewodników, muły i przewodników; kto się śpieszy, powinien ich naprzód zamówić. Włoski Klub alpejski ma w Catanii sekcyę, która opatentowała pewną liczbę przewodników; mają oni numer i oznakę C. A. I., oraz drukowaną książeczkę, libretto di appro-vazione i należy tylko takich przewodników zamawiać. Zwierzchnik

Najwygodniejsza pora wspinać ! żerny liczyć na piękny widok ze się na szczyt Etny, to miesiące letnie i jesienne, od lipca do połowy października. W zimie należy się zaopatrzyć na drogę, jak w Alpach, a przewodnicy odmawiają często swych usług. Także i na wiosnę trzeba połowę drogi brodzić w śniegu, a zawieje śnieżne sprawiają nieraz wiele trudności. Podróżny powinien wziąć ze sobą na drogę kompas. Gdy w Catanii pogoda, gdy góra rysuje się wyraźnie na widnokręgu,“a dym idzie prosto w górę, to dowód, że niema tam na górze przykrych wiatrów, wycieczka zapowiada się wtedy pomyślnie i mo-

po gościa z Catanii do Nicolosi, lecz nie nocuje tam, powóz dwukonny 12—14 1., jednokonka 6—8 I. i 1 — 21. napiwku. Cała wyprawa z Catanii na szczyt Etny kosztuje osobę, która podróżuje sama, 60—70 k, gdy zaś z Nicolosi wybiera się Za wspinanie się na szczyt w górę piechotą, 45—55 1., w towa: z Nicolosi i za drogę napowrót rzystwie nieco taniej (50 wzgl. 35 1.). otrzymuje przewodnik pieszy 12 1., Na drogę należy się zaopatrzyć jadący na mule 10 1., a nadto 8 1. mocne obuwie, wełniane poń-za muła, którego mu turysta winien czochy, rękawicżki i ciepłe zarzutki, dostarczyć, skoro sam jedzie na oraz pledy. Gdy śnieg leży lub silny mule. T. zw. allievo-guida, kształ- wiatr wieje, wskazane, jest chro-cący się dopiero na przewodnika , nic oczy okularami. Żywność na i jeszcze bez patentu, otrzymuje 9 1. ! drogę można wziąć ze sobą z Catanii i nie ma prawa żądać muła. Prze- ! lub z Nicolosi (należy także pamię-wodnik obowiązany jest nieść pa- tac ° przewodniku), kunek do 8 kg. wagi, w razie jazdv, ! Odległości. Z Catanii do Nico-do 5 kg.; tragarz (portatore), za- ,osl powozem 2l/4 godz., napowrót zwyczaj nie potrzebny, niosący pa- 11/,z S°dz., pieszo (z piazza Gioeni) kunki do 20 kg. wagi, kosztuje 10 1., godz., napowrót 2 2 godz. Muły za muła 8 1. Za topór górski płaci lda z Nicolosi do Cantomery 4 godz., się 50 c., tyleż za parę rękawiczek st3d do obserwatoryum 3 godz. Pie-i za każdą świecę. Nocleg w Osser- szo z Nicolosi 7-8 godz., nie licząc vatorio kosztuje 4 1., w razie korzy- j Przerwy wypoczynku. Z obserwa-stania z t. zw. Casa Cantoniera I toryum do krateru (tylko pieszo) płaci się 5 1. Członkowie zagrani- I \ ëodz., pobyt na górze i powrót cznych klubów alpejskich płacą do obserwatoryum 2Va godz. Stąd w takich wypadkach 3 1., nocleg powrót do Nicolosi 4—5 godz. Roz-w Cantoniera 2 1. — W innych miej- ,kład podróży zależy od pory ro-scowościach obowiązują inne taryfy. ku- Kto w Nicolosi na noc się za-

ich (Capo-guida), signor Monte-santo w Nicolosi, udziela potrzebnych informacyi. — We wspomnianej książeczce wydrukowana jest następująca taryfa (oprócz zwykłych. napiwków przewodnikowi i poganiaczom):

fri Rrr

'k mU* ² A    i rem widzieć zachód słońca, rano

mm pemellaro ; przewodnik 7 1., | zaś WSchód słońca ze szczytu góry. ł 0 *    W zimie i na wiosnę jedzie się

Dla jazdy powozem z Ca- przed poł. do Nicolosi, stamtąd tanii do Nicolosi niema żadnej wierzchem po poł. do Cantoniery, taryfy. Zwykle kosztuje powóz dwu- gdzie się część nocy odpoczywa, konny 20—30 1. (wraz z powrotem a później odbywa się resztę drogi przez Trecastagni do Catanii na pieszo po śniegu aż do szczytu, od drugi dzień po poł.). Jednokonka 1—5 godz. w nocy. Wracać w dół w tych samych warunkach 10—15 1. należy wcześnie, zanim śnieg sto-Gdy woźnica ma tylko przyjechać pniał od słońca.

Etna, którą Sycylijczycy zowią MongibelLo (Monte i Djebel tj. po arabsku góra) albo też tylko Monte, jest najwyższym wulkanem Europy, którego wysokość wynosiła w r. 1897 3274 m. Ma ona kształt przytępionego stożka. Stosownie do pokrywających Etnę pasów roślinności, dzielą ją na trzy strefy czyli regiony: I., który od dołu sięga powyżej Nicolosi, tj. regione piemontese czyli coltivata, II. regione boscosa czyli nemorosa sięga do 2100 m., III. regione deserta, od 2100 m. do wierzchołka, zawiera jedynie słabe ślady życia roślinnego. Dla braku wody i ustawicznych przeobrażeń ziemi, nie jest tu możliwa flora alpejska, ale do wysokości 2500 m. znajduje się wązka strefa podalpejskich krzewów. Zycie zwierzęce tu na górze wcale nie istnieje, jest to czarna pustynia, lśniąca się jak aksamit w blasku słonecznym, która pozostawia niewygasłe wrażenie. Na dolnych stokach góry pojawiają się wilki, zające, króliki i odyńce. W XIV. w. pokrywały stoki Etny wspaniałe lasy, z których dziś się zostały resztki. Dolna część stożka jest bardzo urodzajna i gęsto zaludniona, ale powyżej 800 m. wznoszą się, oprócz Maletto, tylko pojedyncze domy.

Wybuchy. Już w starożytności ! wybuchów wulkanu jest około 80. znana była Etna, jako góra ogniem ! najstraszniejszy nastąpił w r. 1669, ziejąca. Jużto mieściła się tu kuźnia opisał go fizyk Borelli. Wtedy utwo-Wulkana, to znów olbrzym Enkela- rzyły się Monti Rossi, a ponieważ dos leży pod nią, przyciśnięty jej lawa szybko się rozlewała, 27000 lu-ciężarem i jęcząc i stękając wyrzuca dzi zostało bez dachu, a wiele osób z niej płomienie. Homer nie wy- straciło życie. W XIX. wieku było mienia Etny, jako góry ogniowej, 19 wybuchów, ostatni w roku 1899, natomiast Pindar opisuje wybuch ale nie wyrządził znaczniejszych z r. 476. Dziejowo sprawdzonych szkód.

Wspinanie się na szczyt góry. Catanię opuszczamy obok piazza Gioeni na lewo, przez długą drogę Etnejską. Obok Barriera dzieli się droga, do Nicolosi zwracamy się na lewo między obydwoma obeliskami. Droga staje się coraz bardziej stromą, mijamy Gravina, Mascalucia (3569 mieszk.), następuje Massa Annunziata (533 m.). Z lewej str. widać czerwonawe Monti Rossi.

Nicolosi. Hotele: Alb. e Tratt. gospodarz tego hotelu za opłatą 40 Monti Rossi na piazza, pokój, świa- 1. od osoby, powozu, mułów, prze-tło, usługa 2 !.. II. śniadanie z wi- wodnika, żywności i opłaca nocleg nem 2 1., obiad z winem 3 1., ży- w obserwatoryum. wność na IV2 dnia na drogę 7 1. od Alb. Etna Liotta, obok kate-osoby. Gdy do wycieczki zgłosi się j dry, gospoda skromna, ale porzą.* więcej, aniżeli 4 osoby, dostarcza 1 dna.

Miasteczko to jest właściwym punktem wyjścia do wycieczek na Etnę. Kto tu nocuje, powinien także przedsięwziąć półtoragodzinną wycieczkę na Monti Rossi (948 m.), t. zw. Fratelli, skąd piękny widok. Na wycieczkę na Monte Gemellaro trzeba poświęcić cały dzień.

Opuściwszy miasto, przybywamy w 3¹/₂ godz. do Casa del Bosco, u zachodniego podnóża Monte Rinazzi (1438 m.). Mijamy kilka drobniejszych wygasłych wulkanów, a po 20 min. wkraczamy w granice najwyższego regionu (regione deserta). Z lewej str. Monte Vetore (1772 m.), z pr. pokłady lawy z r. 1882, wprost Monte Castellazzo (2172 m.), a u stóp jego Casa Cantoniera (1871 m.), założona przez włoski Klub alpejski dla wygody turystów w zimie (z cysterną), dokąd droga wynosi od Casa del Bosco 1 godz., od Nicolosi 4 godz.

Noc spędzają turyści w przeznaczonych dla nich pokojach obserwatorium (Osservatorio, 2942 m.), zwanem także Casa Et nea. Leży ono* jeszcze 300 m. niżej wierzchołka. Gdy niema popiołu, można się stąd na szczyt dostać z łatwością w 1 godz. Gęste warstwy popiołu lub gwałtowne wiatry utrudniają dalszą drogę, a nawet czynią ją całkiem niemożliwą.

Kształt krateru zmienia się ustawicznie, raz tworzy on jedyną ogromną czeluść, to znów dzieli go ściana na dwie części, z których jedna dymi, druga zaś nie. Wspaniały widok przedstawia tu na górze wschód słońca. Obszedłszy krater dokoła (o ile wiatr nie stoi temu na przeszkodzie), schodzimy w dół do obserwatoryum, gdzie się zwykle podróżni posilają, poczem się rozpoczyna odwrót. Przedtem można jeszcze zwiedzić Valle del Bove, gdzie podróżny widzi czarną otchłań o 5 km. szerokości, zamkniętą z trzech stron 600—1200 m. wysokiemi ścianami skalnemi, a tylko od wschodu otwartą. Pod względem geologicznym jest to bardzo zajmujący punkt Etny, gdyż prawdopodobnie jest jego południowo-zachodni koniec, t. zw. Balzo di Trifoglietto, pierwotnym kraterem Etny.

szczytu Etny oglądał wschód słońca. — Zstępując dalej w dół do Nicolosi, widzimy, zanim się jeszcze równina Nicolosi zaczyna, po lewej str. normandzki klasztor 5. Nicola cl’Arena, w którym niegdyś Benedyktyni z Catanii obchodzili winobranie. Założył go w r. 1156 hrabia Szymon Policastro, siostrzeniec Rogera I.

odo

ry ze

Z górnego brzegu Valle del Bove można udać się wierzchem do ruiny, zwanej Torre del Filosofo (2917 m.), gdyż tradycya głosi, że tu było niegdyś obserwatoryum sławnego Empedoklesa, który miał się rzucić w buchający ogniem krater. Budowa ta jednak pochodzi, zdaje się, z czasów rzymskich, prawdop bnie z czasów Hadryana, któr

XVI. Z Catanii do Syrakuz.

87 km. Koleją, dziennie trzy po- ; 5 1. 50 c., 4 1. 15 c., 2 1. 75 c., Pociąg ciągi osobowe, 2³/4 do 3V2 godz., pośpieszny w 2 godz., 11 1. 40 c.,

7 1. 95 c., 5 1. 20 c., w Syrakuzach ; wiec w środę po południu, 3Vi go-jedzie on dalej do portu. — Paro- dżiny, 7V2 1.

Kolej przecina t. zw. Piana di Catania, pola Lestrygoń-skie, które Cycero wysławia, jako nadzwyczaj urodzajne i które dziś jeszcze są spichlerzem Sycylii. (8 km.). Stacya Bicocca. Tu oddziela się na prawo linia kolei do Girgenti i do Pa^rmo. — (23 km.). Stacya Valsavoja. Odnoga kolei do Caltagirone.

Odległość ta wynosi 66 km., rożytni uważali to miejsce za święte* dziennie idą 3 pociągi, 3—4 godz., bogowie dii Palici, synowie Zeusa 3 1. 80 c., 2 1. 80 c., 1 1. 60 c. — (32 i nimfy Talii, byli szczególnie czcze-km.). Stacya Mineo, starożytne Me- ni. a świątynia ich, odwiedzana przez nae. Gościniec od tej stacyi do mia- osoby nawet z dalekich stron, była steczka Patagonia przechodzi obok bezpiecznym przytułkiem dla zbie-Favarotta, 3 km. na południe od głych niewolników. Przysięga na sławnego jeziora, Lago dei Palici tych bogów złożona, uchodziła za czyli Lago Fittija. Kwas węglowy, szczególnie doniosłą. Dzisiejsi mie-unoszący się ze środka tego jeziora, szkańcy okoliczni mniemają, że wyrzuca w dwóch miejscach wodę w jeziorze tern ma swą siedzibę w górę (fratres Palici). Drobniejsze czarownica, Donna Fittia. — (66 km.) ptaki, gdy się zanadto zbliżą, giną Stacya Caltagirone, duże miasto, natychmiast, muły i inne większe ! mające 44,528 mieszkańców, założo-zwierzęta, wpędzone w to jezioro, i ne przez Saracenów na miejscu sta-oddychają w niem z trudnością. Sta- rożytnego miasta.

Główny szlak kolejowy. Kolej zbliża się do Lago di Lentini. Jezioro to miało w starożytności tylko 4 staje (stadia) obwodu tj. 740 m., dziś ma zaś 15—20 km. stosownie do stanu wody. Wyziewy jego zatruwają w lecie powietrze w całej okolicy. (29 km.). Stacya Lentini.

Miasto to jest starożytne Le- mówcy i sofisty, Gorgiasza (480 do ontinoi, osada grecka, którą założył 380). W roku 214 zdobył je Marcel-w r. 729 Theokles, równocześnie lus, a za czasów rzymskich pod-z Kataną. Pozostawało ono z kró- upadło zupełnie. Trzęsienie ziemi tkiemi przerwami w zawisłości od z roku 1693 zburzyło je prawie do Syrakuz i było ojczyzną sławnego ; szczętu.

(50 km.). Stacya Brucoli. Tu się wznosiło w starożytności Trotilon, jedna z najdawniejszych osad greckich w Sycylii. — (56 km.). Stacya Augusta, warowne miasto portowe, które założył Fryderyk U. w r. 1232. W starożytności wznosiło się tu miasto Xifonia. — Kolej idzie wzdłuż wybrzeża. (63 km.). Stacya Megara Iblea, przezwana tak od starożytnego miasta tejże nazwy, które leżało 1 km. na południe. Była to osada, którą założyli Megarowie z Leontinoi w roku 728, a Gelon zburzył, później jednak odbudowano ją, jako przedmurze Syrakuz; zachowały się jeszcze resztki obwarowań z VI. w. przed Chr. Na górach z pr. str. leży miasteczko Melilli, gdzie wyrabiano sławny miód hyblejski, opiewany przez poetów. — (70 km.). Stacya Priolo. Po lewej str. półwysep Magnisi, starożytne Thapsos. Licczne saliny. Pół godz. na zachód od Priolo widnieje w polu starożytny pomnik, który uważają za trofej zwycięstwa Mar-cellusa, gdy tenże zdobył Syrakuzy, stąd nazwa Torre del Marcello. Jest to jednak raczej starożytny grobowiec. — (80 km.). Stacya 5. Panagia. — (87 km.). Stacya Syrakuzy (Si rac usa).

XVIÎ. Syrakuzy.

Dworzec kolejowy leży prawie j l⁹/4—3 1., utrzymanie dzienne z wi-IV2 km. na zachód od miasta. Je- : nem 6—8 1. — Firenze, via Roma73, dnokonka: 65 c., dwukonny powóz j obok poczty. Pokoje od U/2 I. w górę. 1 1. 50 c., nocą 90 c. i 1 1. 90 c. Pa- Vermouth, di Torino, obok Muzeum, kunki powyżej 25 kg. 25 c., powyżej | pokój, światło, usługa 2 1., utrzyma-50 kg. 50 c Omnibus hotelowy 1 1.— j nie    dzienne    7    1. — Poza miastem:

Stacya w porcie, do której pociąg    Gr.    H. Villa    Politi, I-rzędny, wpię-

pośpieszny dalej jedzie, ma znaczę- knem położeniu, obok latomii de’ nie tylko dla osób, które wprost Cappuccini,75 pokoi,ogrzewanie cen-jadą dalej do Malty.    traîne, kąpiele i wspaniały ogród.

Hotele (otwarte cały rok i pra- Pokój, światło, usługa 3Va-6 1., wie wszystkie zaopatrzone w oświe- I. śniadanie IV2 1., II. bez wina 3 1., tlenie elektryczne). Na wyspie: H. obiad bez wina 4i/a 1., utrzymanie des Etrangers (dawniej Casa Politi), dzienne 10-12 1., omnibus 1V4 1. — via Nizza 88, od jesieni 1906 prze- H. Villa Acradina, obok S. Maria nosi się do nowego domu przy źró- di Gesù, pokój, światło, usługa 5 1., die Aretuzy. 50 pokoi, lift, ogrzewa- I. śniadanie IV2I., II. bez wina 31/2 1., nie centralne, kąpiele, oranżerya z winem 4 1.; obiad bez wina 5 1., i terasa z widokiem. Pokój, światło, z winem 5V2 1., utrzymanie dzienne usługa 3V2—6 1., I. śniadanie IV* 1.,    12 1. Pension Bellevue, obok gro

ll. bez wina 3 1., obiad bez wina 4V2 bu Archimedesa, utrzymanie dzienne kj utrzymanie dzienne 8—12 1. — z winem 6 1., restauracya.

Grand Hotel , piazza Mazzini, obok Restauracye: Roma, Firenze, portu, 35 pokoi, do mego należy Vermouth di Torino, Bellevue, Ca-lS^ze. *• ,ZY' »Dependance , Villa vour (patrz wyżej). — Savoia, piazza Oiulm obok grobu Archimedesa. Archimede. — Wino ze Syrakuz jest Pokój, światło, usługa 3 do 6 1., znakomite, zwłaszcza Moscato i Iso-smadame 1 /a i., II. bez wina 3 1., /a Bianco. Wyśmienite gatunki ryb. obiad bez wina 51., utrzymanie dzień-    ~ ₀

ne 12V2 1. - Gr. H. Vittoria, obok    ,    Kawiarnia    : Croce di Savoia, na

małego portu, z pięknym widokiem, Piacu, Katedralnym. Unione, via 50 pokoi. Pokój, światło, usługa Maestranza.

3—5 1., I. śniadanie U/a 1., II. z wi- Urząd pocztowy i telegrafi-nem 31/2 1., obiad z winem 5 !., utrzy- czny, via Roma. manie dzienne 8—12 1. -s- Drugorzę- | Taryfa dorożek z r. 1905. Pora dne : Alb. Cavour, via Savoia, z trat- nocna zaczyna się V2 godz. po zatoną, nowy i porządnie prowa- j chodzie słońca, a kończy się o świ-dzony, ceny umiarkowane. — Roma, cie. Z dworca kolei i do dworca via Roma 64. Pokój, światło, usługa ; patrz wyżej. Jazda w mieście (włą-

Klimat miasta jest łagodny i jednostajny, mało deszczów, temperatura zarówno w lecie jak ,i w zimie umiarkowana. Jedynie wiatry stają się czasem przykre.

cznie z portem): jednokonka 40 c. j kich informacyi i ułatwień, tudzież dwukonny powóz 1 1., w nocy 70 c. ' przyjmuje ewentualne zażalenia, i 1 1. 50 c. Za godzinę: jednokonka Przewodnicy autoryzowani: 1 1. 50 c.s dwukonny powóz 2 1. 50 c., j Gabriele Vairo Scordino. — Car-w nocy 2 i 3 1. Za następne pół melo Rovere. — Francesco Cappuc-godz. jednokonka 60 c., dwukonny cio. — Sebastiano Aloschi. powóz 1 1., nocą 80 c. i 1 1. 30 c. Za pół dnia jednokonka 5 1., dwukonny powóz 10 1. Za cały dzień 10 i 20 1.

Poza sezonem można tańsze ceny

uzyskać.

Czółno do źródła Kyane 6—101. Kto tylko jeden dzień Syraku-Do ujścia Anapo IV2—21. Z parowca zom poświęcić może, niech zwiedzi na brzeg lub przeciwnie 50 c., z pa- w nowem mieście jedynie kościół kunkiem 1 1    katedralny, Muzeum i źródło Are-

^ÄLTrSki6: 0b0kPaSS^ zwiedÄnfuZt\?arozytnegoSPmiasta. giaia rezusa.    Piękny jest zwłaszcza teatr grecki

na, Ucho Dyonizyusza i grotę dei Cordari, teatr grecki i nymphaeum, zwiedzić w kilku godzinach. Więcej czasu wymaga fort Euryelos i Olym pieion. — Wskazanem jest jednał zatrzymać się w Syrakuzach prze; 2 lub 3 dni, a w takim razie można te wszystkie dawne zabytki i pomniki dokładniej i staranniej oglądnąć i przedsięwziąć nadto wycieczkę do źródła Kyane, oraz kilka przechadzek pieszo w piękną okolicę tego niezrównanego miasta.

Statki parowe Navigazione Ge- j o zachodzie słońca. Powozem mo-nerale Italiana (agencya via Rug- żna najważniejsze miejsca staroży-giero Settimo 38). We wtorek o 1 g. : tnego miasta: latomia dei Cappuc-po poł. do Catanii i Messyny. W pią- cini, S. Giovanni z kryptą i kata-tek w nocy do Terranova, Licata, kombami, amfiteatr, ołtarz Hiero-Girgenti, Sciacca, Trapani, Palermo. — Do Malty patrz niżej.

Konsulaty : Austro - węgierski wicekonsul, naprzeciw Porta Marina. — Niemiecki: via Maestranza (czyli dziś Corso Vitt. Emanuele) 17.

Towarzystwo dla popierania ruchu obcych (Comitato per U mo-vimento dei forestieri), którego sekretarzem jest adwokat Filippo Cor-pacci, ma swą siedzibę w Palazzo Municipale i udziela obcym wszel-

Syrakuzy (po włosku Siracusa), w starożytności najważniejsze miasto w Sycylii i największe z miast helleńskich, ma dziś 27352 mieszkańców, jest siedzibą prefekta i arcybiskupa i leży na wyspie, przedzielonej od brzegu Sycylii wązkim kanałem. Zachodnia zatoka, wrzynająca się w ląd, tworzy Porto Grande, północna Mały port. W czasie najwyższego swego rozkwitu miały Syrakuzy pół miliona mieszkańców i rozciągały się na całe wybrzeże, daleko w kierunku północno-zachodnim. Miasto to, które, jak śpiewa poeta Bakchylides, umiłował niegdyś złotowłosy Apollo, jest dla swego pięknego położenia i wspaniałych zabytków wielkiej przeszłości, najbardziej zajmujące i godne zwiedzenia ze wszystkich miast Sycylii i wywiera najsilniejsze wrażenie.

Pogląd historyczny. W r 734 Pod Cumae pobił on Etru_ przybyli na wyspę Ortygię, gdzie sków. Na świetnym dworze jego prze-juz byc może znajdowała się da- bywali EschyL Pindar Symonides, wmej osada fenicka, Koryntyjczycy Epicharmos, Sofron i Bakchylideś. pod wodzą Archiąsza. Nowa osada Rządził on tylko 11 lat, a najmłod-p trzy mała ustrój arystokratyczny, sz/ brat jego i następck, TKrasy bu-potomkowie założycieli, t. zw. Geo- ios, Został w r. 466 wygnany. Mia-mori, kierowali państwem, a da- sto otrzymało ustrój demokraty-wniejsi mieszkańcy tych stron praco- Czny i rozszerzało swą władzę na wali w po u jako robotnicy Wewnę- coraz rozleglejszą przćstrzeń Sycy-trzne walki między arystokracją lii. - Kilkuletnia wo j na z A te na-l ludem stały się powodem, ze Ge- m j (415—413) zakończyła się zwy-lon z Geh zagarnął w r. 485 władzę cięstwem Syrakuz, wodzowie ateń-w Syrakuzach 1 przeniósł tu swą scy Nikiasz i Demostenes, zostali siedzibę. Starał się on usilnie pod- stra’ceni, a 7000 jeńców wtrącono mesc 1 upiększyć miasto; po klęsce do jatomii, gdzie ich przez ośm Kartaginczykow pod Himerą w roku miesięcy więziono i potem w czę-480 zakwitła w Sycylii grecka kul- gci zaprzedano w niewolę. Plutarch tura 1 cywilizacya Odtąd są na dłu- w żywocie Nikiasza opowiada, że gie lata związane losy Sycylii z lo- wielu z tych jeńców wygłaszaniem sem Syrakuz. Gelon rządził tylko scen i ustępów z tragedyi Eurypi-Siedm lat (umarł 478), a czczono go desa, szczególnie przez Greków sy-jako bohatera 1 drugiego załozy- cylijskich ulubionego, uzyskało wol-ciela miasta.    ność. Wypadek ten opiewa Byron

Brat jego, Hieron /., dorówny- w „Wędrówkach Childe Harolda“ wał mu siłą charakteru i powodze- (pieśń IV., zwrotka XVI., przekład niem.    Aleksandra Krajewskiego) :

Po wojsk ateńskich klęsce w Syrakuzie,

Gdy tłumy jeńców pętano w okowy,

Ci swój ratunek winni byli muzie,

Która im okup zesłała duchowy.

Bo słysząc hymn ich tragiczny, chórowy,

Zwycięzca rydwan zatrzymał; w zachwycie Wodze z rąk puścił i wyrok surowy Cofnął, zdejmując z nich więzy : „Źa życie I wolność dzięki bardowi złożycie“.

O mury Syrakuz rozbiła się wtedy potęga Aten, a słusznie uważa Tucydydes wypadek ten za jeden z najważniejszych w dziejach Grecyi.

Obawa przed zaborczą polityką Kartaginy, skłoniła ludność Syrakuz do oddania naczelnego dowództwa mężnemu Dyonizyuszowi /. i u-torowała mu drogę do zagarnięcia rządów w mieście (406—367). Od Hi-milkona, oblegającego miasto, uwolniła go zaraza w r. 396. Pobiwszy sprzymierzeńców kartagińskich, Dyonizyusz rozszerzył, upiększył i obwarował miasto. Za jego to rządów stały się Syrakuzy wspaniałą rezy-dencyą o pięknych pałacach i świątyniach, zamkach i arsenałach. Pa-

nował on nad większą częścią Sycylii i Wielkiej Grecyi, wywierał wielki wpływ na sprawy właściwej Grecyi i był po królu perskim najpotężniejszym monarchą swojego czasu.

Syn jego, Dyonizyusz //., został dwukrotnie wygnany, raz przez wuja swego Diona, przyjaciela Platona, drugi raz przez Tymoleona, który przywrócił Syrakuzom wolność i u-stroj republikański (343). Potem rządzili znów Syrakuzami Agatokles, mąż zdolny, ale okrutny i awan-

turniczy (317 do 289) i Hiketas słać w roku 44 po Chrystusie do (288 do 279).    Syrakuz św. Marcyana z Antyochii,

Ostatnia epoka świetności wdzie- który tu założył gminę chrześci-jach miasta przypada na czas dłu- jańską.

gich rządów Hierona II. (,275—216).    W średnich wiekach były Syra

wiernym

wy-

Na dworze jego żyli Teokryt, ojciec kuzy za Belizara przemijająco (w r. poezyi sielankowej i sławny mate- 535) stolicą wyspy, a 663—8 nawet matyk Archimedes, obaj ze Syrakuz. siedzibą bizantyńskiego cesarza, Con-Podczas I. wojny punickiej był on stantiusa II. — W r. 878 zdobyli je zrazu sprzymierzeńcem Kartaginy, Saraceni, w r. 1085 Normanowie. — później jednak, aż do swej śmierci, Po bitwie pod Augusta zmarł tu przyjacielem Rzymian. w r. 1676 sławny bohater, admirał Następca jego, Hicronymos, sta- holenderski de Ruyter. Od r. 1865 nął po stronie Kartaginy. Na- są Syrakuzy stolicą prowincyi. stępstwem tego był jego upadek a w ostatnich czasach zaczynają się i zdobycie Syrakuz przez wodza znów podnosić i rozwijać, jako mia-rzymskiego Marcellusa, przyczem sto handlowe. Dla osób zaś zginął genialny obrońca miasta, Ar- kształconych wszystkich narodów chimedes. Syrakuzy należą odtąd do posiadają one urok niezwykły przez rzymskiej prowincyi Sycylii. Cycero swe wspaniałe zabytki. Gdy pa-nazywa je wprawdzie jeszcze „naj- i trzymy na to miasto, opromie-. większem z miast greckich i je- nione blaskiem wielkiej przeszłości-dnem z najpiękniejszych na świecie“, i a wznoszące się wśród ruin i gru-ale był to słaby tylko odblask da- j zów, niemych świadków dawnej po-wnej potęgi i wielkości. Napróżno tęgi i sławy, budzą się w nas smu usiłował je podnieść Oktawian przez tne refleksye na temat znikomośc przysłanie kolonii. Apostoł Paweł rzeczy ludzkich, które jedynie pię bawił tu w podróży do Rzymu 3 dni, kność przyrody, wiecznie młode a wedle podania miał św. Piotr wy- ! złagodzić jest zdolna.

I. Dzisiejsze miasto.

Kościół katedralnyf Muzeum, Aretuza, świątynia Dyany.

Dzisiejsze miasto Syrakuzy obejmuje jedynie małą część starożytnego miasta, wyspę Ortygię. Dziwnie odbijają od nowożytnego elektrycznego oświetlenia jego wązkie i kręte ulice średniowieczne. Dwie ulice główne przecinają miasto wzdłuż, z niemi krzyżuje się trzecia, Corso Vittorio Emanuele, dawniej via Maestranza. Obok ulicy zachodniej, via Cavour, plac Katedralny.

Kościół katedralny został wbudowany między potężne kolumny doryckiej świątyni; kolumny z kapitelami, architraw i try-glify widnieją jeszcze zewnątrz na północnej str. podłużnej. Jakiemu bóstwu świątynia ta była niegdyś poświęcona, nie jest niewątpliwie stwierdzone. Dawniej mniemano, z powodu bliz-kości źródła Aretuzy, że Dyanie, dziś jednak uważają ją za ową sławną świątyń [ęMinerwy, którą Cycero w swoich mowach przeciw Verresowi wysławia, jako bardzo piękną i pełną kosztowno-

f BIBLIOTEKA #

'r\ ?\

r etôwNa

V ^

I-

SYRAKÜZY

i okolica.

Podziatka 1:55 000

IBlometry

msm

JMn

eonl

Starożytne miasto w czerwonym kolo rze oznaczoneico juź nie jest widziaK ne,oznaczone kropkami.

L:

IT-; "

j^aâra'j

€■

mum/m

tïf?rS v

v,v.Vl

sa

en

SrWlî^^fcx^

x    NL

•««

fl.on ^ ä Boruutru

wJImL »

|pi’ * \

Wä

dû

Y.fomËh

X>:r

äÄg S J syrakitzt

::

odziałkalM6000

Metry-

«,«*W

f<^<^Ze§gj§F

«w irgp

® ®|P1

Ip^'Xm

\\

■I

ia

IM

I

ÄJÄ

illi

iM®

Ceren

SfckkleîoxL

Piytó

i> hïÆ~? ~

>1

11®«

sifclP:Tl

tjilE'.-S

üw

iSil

CpuWcddecL'*^

Ôb

V Harfagiriczj

\r-

„ L^Exnvùvn^

.ramai-

■■■

Nf;

&>*

IP—ifa.:L

par. jj»

is

Il

Hotele :

H. Hôtel TYttoria b Hôtel Borna C Hôtel-Pension PolitL.

«__^_

iMBlfMl 1 Tempio dzffùma ^NBÉ« l Banco ävSicOUt

3    Trefetturw

4    lança, Mtzionale WéïWÊËËMM 5 Museo-Archtologico |QuWÂ] 6 Duvttw (TempdtMteervco)

< Miavcewio/Pcdaxzo Conuuiale,)

^nmmMfrn ^^^Zcovudo

JiÉa“’ft5r

A^^ppllAZcm^JfojtózZ&j

Tribunale Civile, SsMlS Tfeoârv Comxmale

'¹c',

•    ’    . *y

T^jfCï

il

C^Ceftp /

1L1

i/*

ïîànil^

Jjdum

/ Ä

pirazzi

Wfc. po^.

L biblioteka y

[ GŁÓWNĄ •

A QVS/$

sei. Świątynia ta była hexastylos peripteros, miała przeszło 56 m. długości i 22 m. szerokości, a wiodły do niej trzy stopnie. Wewnątrz katedry zachowały się jeszcze z 36 kolumn świątyni jedna po każdej stronie głównego portalu, ośm wzdłuż lewej ściany podłużnej, a 9 wzdłuż prawej. Zresztą nie zawiera wnętrze katedry, którą po trzęsieniu ziemi z r. 1693 odnowiono, nic szczególnego ; pilastry, które dzielą nawę główną od bocznych, są resztkami ścian celli. Starożytną jest również chrzcielnica marmurowa, mająca kształt krateru, którą dźwiga siedm lwów bronzowych (z wieków średnich). Na brzegu krateru ślady napisu greckiego, odnoszącego się do niejakiego Zosima. Za chrzcielnicą portal w stylu wczesnego odrodzenia. IV kaplicy S. Lucia, w prawej nawie bocznej, przechowany jest posąg tej świętej ze srebra (l^m. wysoki) z XVII. w., który dnia 13 grudnia, jako w jej święto, wystawiają na widok publiczny.

Naprzeciw katedry, po str. południowo-zachodniej, znajduje się wybornie urządzone Muzeum archeologiczne, otwarte od paźdz. do czerwca od 9—3 godz., od lipca do końca września 8—2 godz., w niedzielę od 11—2. Wstęp kosztuje 1 1., w niedzielę wolny. Dyrektor, prof. Paolo Orsi, zastępca jego, dr. Enrico Mauceri, obaj znakomici archeologowie i autorowie licznych prac na tern polu.

Parter. I. sala: z pr. str. chrze- z Megary, Centuripe. Na uwagę za-ścijańskie napisy, między nimi jeden sługuje duży, dekorowany sarkofag z V. w. (nr. 21213), który wspomina z VI. w. przed Chr. — W V. sali o św. Lucyi. — Sarkofag Adelfii, fragmenty architektoniczne, kapi-żony hrabiego Baleria (z V. w. po tele, głowy lwów, zdobiące niegdyś Chr.), znaleziony w katakombach studnie i tp. — W VI. sali rzym-S. Giovanni dnia 12 czerwca 1872. skie posągi portretowe, statuy Hy-Rzeźby na nim wyobrażają epizody giei i Plutona (nr. 21687 i 21686). ze Starego i Nowego Testamentu.— W środku nr. 23624, piękny ułomek W środku kapitel bizantyński. — statuy efeba z V. w. przed Chr. ; W przyległej II. sali dzieła sztuki 696. Eskulap. — Sala VII.: rzeźby średniowieczne i renesansowe. Obok greckie ; obok wejścia egipska sta-prawej ściany posąg Madonny Dom. ! tua siedząca z VII. w. przed Chr. Gaginiego (XV. w.). Naprzeciw wej- Naprzeciw : 836, starożytna rzeźba ścia sarkofag renesansowy z leżącą z Megara Hyblaea, klęczący wojo-statuą zmarłego ze S. Domenico wnik. Dalej na prawo 693. Głowa (1496); powyżej normandzka moza- Zeusa, znaleziona w pobliżu ołta-ika ze S. Giovanni. — W III. sali i rza Hierona. 837. Rzeźba z gre-greckie napisy, cokoły z posągów ckiego grobowca, chłopiec i starszy Hierona II. i Gelona II. i archaiczne mężczyzna. 695. Posążek kobiety. — napisy z Megara Hyblaea. — IV. Sala VIII., na lewo od VI., zawiera sala zawiera sarkofagi i skrzynie sławny posąg Wenery, zwany Afro-na popioły zmarłych z Syrakuz, J dyte Anadyomene, z delfinem u boku.

34

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

Postać bogini bez głowy, zresztą ku piękna waza Polygnota i archa-znakomicie zachowana. Posąg ten iczne bronzy z Geli i z Kamariny; grecki z III. w. przed Chr. znalazł dalej bogaty zbiór monet sta-cavaliere Landolina w r. 1804 w Giar- rożytnej Sycylii, z którego zasłu-dino di Bonavia.    gują na wymienienie piękne deka-

Pierwsze piętro. Wzdłuż scho- drachmy, wykonane przez artystów dów, w przedsionku (XI. sala) Euainetosa i Kimona (413—350 przed salach XVII., XVIII. i XIX. umie- Chr.). — W salach XIV., XV. i XVI. szczony jest zbiór z najdawniejszych mieści się bogaty zbiór wyrobów czasów historycznych (naczynia gli- z terrakoty, są tu maski, głowy, niane, noże kamienne, broń bron- posągi, ozdoby architektoniczne, zowa), na którym można studyować dary ofiarne ze Syrakuz, Centuripe, rozwój kultury sykelijskiej pod Grammichele, z Geli i Kamariny wpływem greckim od XV. do V. w. i in. Wymienimy w XIV. sali głowy przed Chr.    ! kobiece ze Syrakuz ; w XV. małe

Na lewo od przedsionka w sa- ! posążki z Centuripe, odłamy duli XII.: bogaty zbiór waz greckich żych waz z tegoż miasta z resztka-i południowo-italskich, wymienimy mi pomalowania i pozłoty ; w środku korynckie i attyckie z Akrai, Len- nr. 14366, archaiczny posąg kobiety ; tini, z Syrakuz i z Megara Hyblaea ;    16081, piękna głowa podwójna (De-

dalej znajdują się tu wykopaliska meter i Persefone ?) z grobów tych dwóch ostatnich Mała galerya obrazów znajduje miast, zwłaszcza z necropoli del się w magazynie Muzeum. Obrazy Fusco w Syrakuzach. — XIII. sala: te, tudzież przedmioty z wieków obok ścian piękne wazy z czerwo- ! średnich i z czasów nowszych, mają nemi postaciami z Geli i z Kama- być przeniesione do pałacu Bellomo riny ; (V. i IV. w. przed Chr.) ; w śród- j (patrz niżej).

Od południowego końca placu Katedralnego prowadzi via Maniaci w kilku minutach do sławnego źródła Aretuzy, które wytryska wśród zamkniętego kratą półkola, oddzielone od morza jedynie kawałkiem muru miejskiego (custode otwiera na* żądanie kratę, 20—30 c.). Woda niegdyś czysta, wskutek trzęsienia ziemi z r. 1170 stała się słoną. Dokoła źródła rośnie papyrus.

Starożytne podanie głosi, że gdy j mieniła w źródło. Alfeus jednak, piękna nimfa Aretuza bawiła na płynąc pod morzem, dognał ją i połowach, począł ją ścigać Alfeus, bo- łączył się z źródłem tern w Orty-żek rzeki peloponeskiej tej nazwy. gii. Mit ten ma być symbolem prześcigana, schroniła się przed nim na j niesienia kultu Artemidy Alfeiaia wyspę Ortygię, gdzie ją Dyana za- ! z Elidy do Syrakuz.

We via Capodieci, wiodącej od Aretuzy ku wschodowi, wznosi się pałac Bellomo z XV. w., obecnie przez dyre-kcyę Muzeum odnowiony (tamże klucz do niego). Tu ma być utworzone nowe muzeum dzieł sztuki i zabytków średniowiecznych, oraz zbiorów nowożytnych. — Południowy koniec wyspy zajmuje Castel Maniace, wzniesiony rzekomo w XI. w. przez Jerzego Maniace, wodza greckiego, który w r. 1038 odebrał Syrakuzy Arabom ; oprócz gotyckiej bramy i jednego okna zmodernizowany, wewnątrz niedostępny.

Świątynia Dyany

531

Ciągnąca się od źródła Aretuzy ku północy ulica, zw. Passeggiata Aretusa i Foro Vittorio Emanuele, ocienione pięknemi drzewami, stanowią ulubione miejsce przechadzek dla mieszkańców Syrakuz, z uroczym widokiem na port i na Etnę. W piantacyach obok Capitaneria del porto wzniesiono w r. 1905 pomnik marmurowy Achimedesa, dłóta Giuseppa Villi.

Za szczątki świątyni Dyany uważano dotychczas gruzy świątyni we via Diana (klucz"u fryzyera naprzeciwko, via Diana 3; napiwek). Obecnie jednak przeważa zdanie, że była to raczej świątynia Apollina. Odkopano tu przednią część jednej z najciekawszych świątyń greckich. Była ona peripteros hexastylos o niezwykłej długości i miała z obu stron co najmniej po 19 kolumn. Pochodzi prawdopodobnie z początku VI. w., uszkodzony napis grecki wymienia imię Apollina.

Miasto zawiera jeszcze różne j (via Gelone 45 i 77); Palazzo Buc-szczątki innych starożytnych budyń- j ceri z pięknemi oknami; Porta Ma-ków, jako to zakładów kąpielowych rina z ornamentem hiszpańsko-sa-i tp. i zabytki średniowiecznego bu- raceńskim (XVI. w.) ; portal sąsie7 downictwa. Wymienimy: Palazzo dniego kościoła dei Miracoli (z r-Montalto z pięknemi oknami goty- 1501); w podwórzu pałacu arcybi. ckiemi, który zbudował Marciotta skupiego, w małym ogródku, posąg Mirgulense w r. 1397; dalej z XV. św. Łucyi, dłóta Antonella Gagi-w. Casa Mezzi i Palazzo Interlandi niego.

II. Miasto starożytne.

Kto ma dość czasu, wyjeżdża los można udać się także wprost, najlepiej z rana jednokonką starym wzdłuż starego muru miejskiego, na gościńcem do fortu Euryelos (ta- ¹ nowy gościniec i zwiedzić przytem ryta 4 1., tam i napowrót 6 k, IV2 ! latomię del Filosofo. Gdzie się no-godz. czasu, z góry co do ceny się wy gościniec od wodociągu oddziela, ułożyć). Po zwiedzeniu fortu wraca I można, ze względu na piękny widok, powozem lub pieszo, nowym, cieni- ; wysiąść z powozu, iść wzdłuż wodo-stym gościńcem, wzdłuż starego wo- ¹ ciągu aż do Casa dei Gesuiti i zwró-dociągu do miasta lub zaraz do ! cić się potem na południowy-wschód Neapolis, której zwiedzenie należy i do nymphaeum ponad ~ teatrem rozpocząć od amfiteatru. Z Eurye- greckim.

Starożytne Syrakuzy, których obwód podaje Strabo na 180 stadyów tj. 33 km., składały się z 5 części :

1)    Wyspa Ortygia, najdawniejsza dzielnica miasta.

2)    Część miasta na stromern wybrzeżu, na północ od wyspy, zwana Achradina, zasłonięta od morza wysokim murem i przemocą nie do zdobycia. W niej znajdował się rynek (agora) z kolumnadami i z bouleuterion, gdzie się

odbywały zgromadzenia ludowe, pentapylon i prytaneum. Rynek leżał w pobliżu wyspy, na prawo od dzisiejszej drogi do Catanii, gdzie się też w pobliżu wznosiło Tymoleohteion, gymnasium z kolumnadami i z grobem tego wielkiego męża.

Na wysokiej równinie (na zachód od Achradiny), która się do zamku Epipolae coraz bardziej zwęża, leżały dwie inne dzielnice miasta, a mianowicie: 3) Tyche, na str. północnej, zwana tak od świątyni bogini szczęścia i 4) Nea-polis, na południu, na terasie ponad dużym portem, zwana za czasów oblężenia miasta przez Ateńczyków Temenites. Dielnica ta zawierała teatr grecki, Ołtarz Hierona IL, rzymski amfiteatrf palestrę w ogrodzie Bufardeci, latomie del Paradis o i di S. Venera i ulicę Grobów.

5) Najwyższa dzielnica miasta zwała się Epipolae, za czasów oblężenia Syrakuz przez Ateńczyków z miastem jeszcze nie połączona, ale pilnie strzeżona. Ateńczycy zdobyli ją w r. 414 szturmem.

Te cztery dzielnice zamknął od południa i północy mu-rem Dyonizyusz I. Robotę tę ukończono w r. 385. Obwód miasta wynosił wtedy 27 km., a dziś pozostało jeszcze 17 km. murów.

Po studniach możemy wnosić, Dwa duże wodociągi zaopatrywały które części tej ogromnej przestrze- j miasto w wodę. ni były zabudowane, a które próżne. I

W północno-zachodniej stronie dzisiejszego miasta, zajmującego wyspę Ortygię, przybywamy przez nową i szeroką ulicę, Corso Umberto I., przez kanał i nową dzielnicę w 10 min. do miejsca, skąd się rozchodzą w różnych kierunkach trzy drogi : na lewo do Noto, wprost do Floridii i do Pa-lazzolo, wiodąca na dworzec kolejowy (V₂ km.) i do fortu Euryelos ; na prawo droga, która się po" kilku minutach znów dzieli na dwie odnogi, prawą do Cappuccini, lewą do Catanii.

a) Zachodnia połowa starożytnego miasta.

Amfiteatr. Latomiadi Paradiso i di S. Venera. Ara (ołtarz) Hierona II. Teatr. Groby. Fort Euryelos.

Na placu musztry wojskowej, który się rozciąga od miejsca, gdzie się wymienione trzy drogi rozchodzą, aż do Małego portu, widać na prawo od drogi do Catanii sterczącą kolumnę i cztery postumenty w jednym rzędzie, oraz resztki kolumn. Są to prawdopodobnie szczątki wspaniałego niegdyś rynku {agora).

Przy drodze do Notowykopano j mujące zwaliska, między niemi pię-w r. 1864 szczątki rzymskiej pale- ' kne odłamy gzymsów. stry ; dokoła leżą rozrzucone zaj- ;

Idąc drogą, wiodącą do Catanii, aż do miejsca, gdzie ona się krzyżuje z gościńcem, który prowadzi od latomii dei Cappuccini wprost do greckiego teatru i skręcając potem na tym gościńcu na lewo, przybędziemy w kilku minutach do domu dozorcy (custode), czuwającego nad starożytną pisciną i amfiteatrem (V₂ 1. napiwku). Obok piscina z czasów rzymskich, zabudowana po części małym kościołem normandzkim S. Nicoló.

50 kroków dalej znajduje się na lewej str. wchód do amfiteatru (zamknięty), rzymskiego budynku z czasów Augusta. Zdaje się, że nie miał on żadnego podziemia. W arenie leży wiele bloków, pochodzących z III. w., kiedy amfiteatr ten restaurowano, a napisy wyryte oznaczają właścicieli odnośnych miejsc.

Dalej 150 kroków przy drodze, znów po lewej str., znajduje się wchód (zamknięty) do t. zw. Ara Hierona II. Opowiadają bowiem, że władca ten kazał wznieść ołtarz, mający około 185 m. długości. Budowla ta ma w istocie 198 m. długości, a 23 m. szerokości. Zdaje się, że tu składano owe hekatomby z 450 byków, które zabijano corocznie na pamiątkę wygnania tyrana Trazybula.

Naprzeciwko znajduje się wchód do latomii del Para-diso. Jest to starożytny kamieniołom, wykuty 30—40 m. głęboko w skale, dziś zaś pokryty bujną roślinnością. Latomie te, których w Syrakuzach było wiele, dostarczały ma-teryału do budowli w mieście. Używano ich także niekiedy do grzebania zmarłych lub więziono tam jeńców wojennych, którzy w kamieniołomach tych pracowali. W zachodniej ścianie latomii znajduje się sławne

Ucho Dyonizyusza (Orecchio di Dionigi)■ Jest to wspaniała grota sztuczna, w skale wykuta, w górze spiczasto zakończona, 65 m. głęboka, 23 m. wysoka, 5—11 m. szeroka, obdarzona nadzwyczajną akustyką. Nazwę tę ma ta grota od XVI. w., a opiera się ona na podaniu, jakoby Dy-onizyusz więził w tej pieczarze przestępców politycznych i za pomocą tej ckustyki podsłuchiwał z pewnego miejsca tajemnice ich, nawet szeptem wypowiadane. Jest to jednak tylko hipoteza. Akustyka tej pieczary jest jednak i dziś jeszcze taka, że na górnym jej końcu można słyszeć każdy szept w dole, a wystrzał z pistoletu (30 c.) wywołuje wspaniałe echo. Dalej na prawo Grotta dei Cordari, nazwana tak od powroźników, którzy tu wykonywują swoje rzemiosło. Poblizka latomia di S. Venera przewyższa bujną roślinnością wszystkie inne latomie, zresztą jednak nie zawiera nic ciekawego.

Gościniec prowadzi dalej, pod nowożytnymi łukami wodociągu, na prawo obok osteryi, do greckiego teatru. Zbudował go Demokopos w V. w. przed Chr. i był on wedle Diodora najpiękniejszy w całej Sycylii, a pod względem wielkości trzeci w całej Grecyi. Średnica jego wynosi 150 m., 46 rzędów siedzeń zachowało się jeszcze wyraźnie, do wysokości nymphaeum przypuszczają, że było ich jeszcze 15. Jeden przedział (praecinctio) szeroki, a jeden wązki przecinały 9 cunei. Przy pierwszym z nich widnieją jeszcze czytelne napisy greckie, a mianowicie imiona królowej Phi-listis, żony Hier ona //., królowej Ne reis, żony Gelona //., imię Zeusa Olimpijskiego i słabe, ledwie dostrzegalne ślady imion króla Hierona i Gelona. Tylko 11 dolnych stopni było pokrytych marmurem. Z teatru tego roztacza się prześliczny widok, zwłaszcza o zachodzie słońca.

Powyżej teatru leży t. zw. nymphaeum, grota, w której jeden z wodociągów miał swe ujście. Na lewo od nymphaeum prowadzi wykuta w skałach ulica Grobów (via delle Tombe) , z licznemi pieczarami grobowemi z późnorzym-skiej epoki, które jednak zostały pozbawione swej zawartości i swych ozdób.

Piesi turyści mogą stąd iść wprost dalej do fortu Eury-elos (iy₂—2 godz.). Należy iść w północno-zachodnim kierunku obok wysokich drzew i Casa dei Gesuiti, potem obok starożytnego wodociągu, Acquedotto Galermi i przybędziemy na nowy gościniec. Gdzie ten gościniec przecina mur Dyonizyusza (na 1 km., zanim się łączy ze starym gościńcem), można zwiedzić z pr. str. wzgórze Bufalaro, gdzie Dyonizyusz kazał łamać kamienie dla muru miejskiego i gdzie miał więzić poetę Philoxenosa za to, że tenże, ganił jego wiersze, stąd nazwa latomia del Filosofo. — Stary gościniec jest dłuższy od nowego.

Fort Euryelos, zwany dziś Mongibellesi, zbudowany został w latach między 402 a 397.

Dom dozorcy (custode), który droga do Belvedere. W domu tym, otwiera drzwi do podziemnych ko- który jest własnością rodziny Mau-rytarzy (V2 1.), znajduje się na pół- ceri, stoi otwarty dla podróżnych, noc od wież. — W pobliżu wznosi od połowy stycznia do połowy się t. zw. Casa dei viaggiatori, 5 maja, pokój, gdzie mogą mieć przemiń. na zachód, gdzie oddziela się kąski, karty poczt, illustr. i fotografie.

Fort Euryelos, przy którym łączyły się zbudowane również przez Dyonizyusza mury, północny i południowy, zajmował najbardziej na zachód wysunięty koniec dzielnicy Epipolae. Od zachodu kończy się fort ten pięciu dużemi wieżami, przed któremi się ciągną dwa głębokie, w skale wyżłobione rowy. Dwa potężne filary wspierały niegdyś most zwodzony, w skale było wykute mnóstwo podziemnych korytarzy, z których jeden prowadził do fortu północnego przy murze miejskim. Do górnych piątr prowadzą schody. Ze szczytu wież widok wspaniały. — 20 minut dalej leży wioska Belvedere na zachodnieirf przedłużeniu wyżyny Epipolae, znajduje się ona już poza starożytną linią obronną. Za nią Posto Semaforico (188 m.) z domem telegraficznym i pięknym widokiem. — Dzielnicę Epipolae zamykają od północy resztki mura Dyonizyusza.

b) Wschodnia połowa starożytnego miasta.

S. Lucia. Latomia dei Cappuccini. Villa Landolina. S. Giovanni i katakomby.

Ta część starożytnych Syrakuz obejmuje przeważnie Achradine^ z której obwarowań pozostały jeszcze widoczne ślady. Od Ortygii przedziela ją Mały port, który Dyoni-zyusz zamknął groblą od otwartego morza, pozostawiając mu tylko wązki, dający się zamykać wchód. — Zwiedzamy naprzód kościół S. Lucia, którego campanila już zdała jest widzialna, wzniesiony w XI. w. na miejscu, gdzie patronka miasta miała ponieść śmierć męczeńską, później kilkakrotnie odnawiany.

Z prawej nawy poprzecznej pro- dl S. Lucia, starego baptysteryum, wadzi podziemny korytarz do leżą- j z leżącym posągiem świętej, ze cej przed głównym kościołem, ' szkoły Berniniego. ośmiokątnej kaplicy del SepoLcro

W pobliżu tego kościoła wznosi się dawny klasztor Kapucynów, dziś dom przytułku ubogich, za nim Gr. H. Villa

Politi. Poblizka latomia dei Cappuccini (wstęp 30 c., ogrodnikowi mały napiwek) jest jedną z największych i najwspanialszych.

Tutaj prawdopodobnie byli zamknięci pojmani Ateń-czycy w liczbie 7000.

W jednej z mniejszych latomii wzniesiona jest Villa Landolina- Przez piękny, ale nieco zaniedbany ogród idziemy do grobu niemieckiego poety, hrabiego Augusta Pla-tena, który umarł w Syrakuzach w r. 1835. Na wysokim postumencie, ozdobione wawrzynem popiersie poety z roku 1869.

Kościół S. Giovanni (wstęp od str. południowej ; dzwonić u drzwi na wschód od przedsionka ; mnich prowadzi także do katakomb; 60 c. do 1 1.) został założony w roku 1182, ale później kilkakrotnie odnawiany, tak, że z pierwotnej budowy zachowały się tylko części fasady zachodniej i przedsionka. Z kościoła prowadzą schody w dół do krypty św. Marcyana, która pochodzi jeszcze z IV. w. Ma ona kształt krzyża i z każdej strony, oprócz zachodniej, absydę i zawiera grób św. Marcyana, który poniósł śmierć męczeńską, przywiązany do jednej z kolumn granitowych. Na ścianach szczątki starych fresków.

Ponad kryptą i za kościołem S. Giovanni odkryto w roku 1904 szczątki świątyni Dyonizosa, której miejsce zajmuje po części ten kościół.

W pobliżu znajduje się obecny wchód do katakomb S. Giovanni. Katakomby w Syrakuzach należą do najwspanialszych, a przestronnością przewyższają o "wiele rzymskie. Główny korytarz, 3 m. szeroki, a 2¹₂ m. wysoki, rozciąga się na przestrzeni 106 m. od zachodu" ku wschodowi. Znamienne są tu duże sale okrągłe na końcu krótszych korytarzy bocznych, zwłaszcza godna uwagi t. zw. Rotonda d’Antiochia. Z dekoracyi ściennych niewiele się zachowało. Katakomby te pochodzą z IV.—VII. w. po Chryst, pieczary podziemne istniały tu jednak już prawdopodobnie w czasach przedchrześcijańskich. — Z IV. w. po Chr. pochodzi też zachodnia część katakomb w poblizkiej Vigna Cassia, między Villa Landolina, a S. Maria di Gesu. Najdawniejsze zaś katakomby w Syrakuzach są katakomby S. Maria di Gesu, które powstały w r. 260 po Chr.

Groby starochrześcijańskie znaj- i nicattini. Starochrześcijańskie, wzgl dują się jeszcze obok S. Lucia iwo- bizantyńskie kaplice i kościoły znaj-kolicy Syrakuz, razem około 70, dują się obok Rosolini, Pantalica obok Lentini, Ragusy, Melilli i Ca- Priolo, Maccari, S. Croce Camerina.

Na północ od miejsca, gdzie się droga do Catanii krzyżuje z gościńcem, wiodącym do latomii dei Cappuccini, leżą na lewo od drogi t. zw. groby Tymoleona i Archimedesa. Są to kamery grobowe o fasadach w stylu późno-doryckim, które bezpodstawnie uważają za groby owych dwóch wielkich mężów. Grób Archimedesa, który Cycero odwiedził, leżał przed miastem.

III. Olympieion i Kyane.

Na wycieczkę tę należy prze- ; prawym brzegu tej rzeki w górę, aż znaczyć 3-4 godz. Za czółno z por- do roślin papyrusowych, źródło sa-tu o 2—3 wioślarzach płaci się do mo jednak, z powodu bagnistego źródła Kyane 6—10 1. i napiwek, otoczenia, dostępne jest tylko czół-Gdy morze wzburzone, można je- nem.

chać powozem do Ciani, a potem Szczątki sławnego niegdyś O-czółnem tą rzeczką w górę. Piesi lympieion można zwiedzić po dro-mogą iść po wązkiej grobli, na dze tam lub napowrót.

Droga krajowa, wiodąca do Noto, idzie zrazu niedaleko od brzegu, przez bagna Syrako i Lysimelia, następnie przekracza rzekę Anapo (Anapos), która tu wpada do morza, a 100 m. dalej rzekę Ciani, wpadającą do morza na południe od Anapo. — Niedaleko stąd, w kierunku połudn. zachodnim, sterczą na wzgórzu dwie samotne kolumny, zdała widzialne. Stanowią one jedyny szczątek sławnej niegdyś świątyni Zeusa Olimpijskiego (peripteros hexastylos), t. zw. Olympieion z początku VI. w. Miejsce to miało we wszystkich walkach pod murami Syrakuz i oblężeniach miasta doniosłe znaczenie strategiczne. Piękny widok na miasto. W pobliżu znajdowały się grobowce Gelona i jego małżonki, szlachetnej Damaraty.

Wzgórze Olympieion oblewa od zachodu rzeczka Kyane (fiume Ciani), której brzegi znamionuje niezwykle bujna roślinność. W jesieni zwłaszcza widnieją tu bujne, do 6 m. wysokie rośliny papyrusowe, które nadają całej okolicy pewne tło obce, prawie zwrotnikowe. Przesadzili je tutaj Arabowie, a Syrakuzanie wyrabiają z nich różne tkaniny i rodzaj papieru (oryginalne widokówki z papyrusu można nabyć w Casa dei viaggiatori). Rzeczka wypływa z źródła Kyane. Jest to owo sławne, błękitne źródło, w które zamieniona została nimfa Kyane za to, że śmała stanąć w drodze Plutonowi, gdy tenże uprowadzał Prozerpinę w podziemie. Corocznie obchodzili tu Syrakuzane uroczystość na cześć Persefony czyli Prozerpiny. Dziś nazywa się to jasne i bogate w ryby źródło la Pisma.

DODATEK

Wycieczka do Malty i do Tunisu.

Malta.

ZSyrakuz do Malty: Wę- godniu połączenie z Maltą : w czwar-gierskie Towarzystwo żeglugi „A- tek o godz. 5 wieczorem, 55 i 40 fr dria“. Parowce odchodzą z Syrakuz : W Malcie za wsiadanie lub wysia-codziennie (oprócz poniedziałku) j danie z okrętu 6 pensów czyli 60 o 3 godz. po poł. (w niedzielę o 9 centes., z pakunkiem 9 p. — 90 c.— wieczorem), z Malty o 3 z rana. Po- Dla podróżnego wskazane jest mieć dróż trwa 8 godz., I. klasa kosztuje paszport, gdyż na okręcie i przy 1 funt ang. czyli 25 1., II. kl. 12 szy- rewizyi cłowej żądają często od lingów czyli 15 1. Tam i napowrót niego dokładnych szczegółów co lVa funta czyli 37V2 1. i 18 szyi. czyli do jego narodowości itp.

22Ł/2 1., bez utrzymania. — Naviga- Waluta obowiązuje w Malcie zionę Generale Italiana, co ponie- angielska. Funt angielski (lira ster-działek o północy i co drugi pią- lina, l — 25 1.) ma 20 szylingów tek o 8 z rana, 81/4 godz., 24³/4 1. (scellino, s. — 1 1. 25 c.), szyling ma i 15 1. bez utrzymania. Okręty te ja- 12 pensów (soldo, d — 10 c.) ; half-dą dalej do Tripolis, wracają zaś penny, V2 d — 5 c. i nazywa się z Malty co poniedziałek i co drugi mezzosoldo.

czwartek w nocy. — Oprócz tego Przyjmują jednak powszechnie ma Tunis przez statki Compagnie złote pieniądze włoskie i francu-Générale Transatlantique raz w ty- skie.

Grupa wysp, Malta, Gozzo i Comino, leży 90 km. oddalona od najbliższego punktu Sycylii. Na przestrzeni 323 km. kwadr, mają one 202000 mieszkańców, w tej liczbie przeszło 10000 Anglików i obcych. Klimat jest tu gorący. Przez niestrudzoną pracę i ustawiczne nawodnianie zdołano ¹/₃ całego obszaru wysp zamienić w urodzajne pole. Ludność jest niewątpliwie pochodzenia fenickiego, ale w miastach portowych otrzymała różne przymieszki. Narzecze, jakiem lud tu mówi (lingua Maltese), to dyalekt arabski, po miastach przeplatany wyrazami włoskimi. Warstwy wykształcone mówią językiem włoskim, który obowiązuje również w sądach, w świecie handlowym panuje język angielski. Maltańczycy są obrządku katolickiego i mają liczne kościoły ; są oni znani na całem morzu Śródziemnem, jako kupcy, i wyborni żeglarze- Wyspa zawdzięcza swojemu położeniu swe wielkie znaczenie strategiczne i stanowi główną podstawę angielskiej floty na morzu Śródziemnem. Anglia utrzymuje tu stałą załogę około 10000 ludzi.

Pogląd historyczny. Najdawniej- w 61 r. po Chr. obok północnego szą wzmiankę o Malcie upatrują ; wybrzeża Malty się rozbił, założył w Odyssei Homera; miała to być : na wyspie gminę chrześcijańską, wyspa Ogygia, gdzie córka Atlasa, W r. 870 zdobyli Maltę Arabowie, nimfa Kalipso, trzymała Odysseusza w r. 1090 Normanowie, którzy ją w swych więzach. Dziś jeszcze po- i połączyli na kilka wieków z Sycy-kazują grotę tej czarodziejki w pół- lią. W r. 1530 oddał ją cesarz Ka-nocnej części wyspy. Na 3000 lat roi V. zakonowi Joanitów, których przed Chr. przybyła‘tu, prawdopo- Turcy wygnali z wyspy Rodus (ory-dobnie z Afryki, ludność przedhi- j ginalny dokument ów jest przecho-storyczna, która zostawiła olbrzy- wany w sali rynsztunkowej w parnie mury cyklopskie i inne ślady łacu). Odtąd przybrał ten zakon ry-swojej kultury. Później dotarli w te cerski nazwę Kawalerów Maltańskich strony Fenicyanie i założyli tu osadę, i bronił bohatersko tej wyspy prze-która wkrótce stała się tak potę- ciw najazdom tureckim, zwłaszcza żną, że sama utworzyła kolonię na podczas strasznego oblężenia w r. wybrzeżu Tunisu, Achullę. W r. 736    1565, kiedy to wielki mistrz, Jan

przed Chr. pojawili się na wyspie Lavalette, założył warowne miasto Grecy; w VI. w. zdobyli ją Karta- La Valette (po włosku Valetta), gińczycy i nadali jej nazwę Melite, \ uchodzące za nie do zdobycia. Mimo równie jak i jej stolicy. W r. 218 to zajął jednak tę warownię w r. 1798 dostaje się Malta w ręce Rzymian, Bonaparte podczas swej wyprawy do a ci zbudowali tu świątynie Apolli- Egiptu, ale w dwa lata później wygnali na i Prozerpiny, tudzież teatr, kto- Maltańczycy przy pomocy wojska rego nieznaczne szczątki się zacho- angielsk/załogę francuską; od tego wały. Apostoł Paweł, którego okręt czasu należy Malta do W. Brytanii.

Valetta. Hotele: H. d’Angle- kunków), do Sliema 1 s. 2 d. Do terre, pokój, światło i usługa 5 fr., ! Città Vecchia 2 s. b d. Za godzinę I. śniadanie 2 fr., II. z winem 3V2, ! 1 s. 6 d.

Konsulat austryacki na piazza Regina. — Niemiecki : strada Mer-canti 167.

Banki: Anglo-Egyptian Bank, strada Reale 233. — Anglo-Maltest i Banco di Malta, oba w gmachu giełdy.

obiad z winem 5 fr utrzymanie! Ko|ej (dw0rzec między Royal dzienne z winem IRA fr. — H. Royal, Opera a Porta Reale): w dni po-pokoj, światło i usługa 2 s. 6 d., WSzednie odchodzi 24 pociągów utrzymanie dzienne 10 5. =: 12Vafr. — dziennie, w niedzielę więcej, do At-Vbestminster Hotel, utrzym dzienne tard 3 { lV.2 d do Citta Vecchia 7 bez wina 8³/4—11¹4 fr. — H. Impe- ; ₃i2 d rial. — Great Britain H. — Oxford H. — Osborne H. — H. Central. — H. d’Australie.

Restauracye: National R., stra-da Reale 253.

Kawiarnie: CafédellaRegina. —

Anglo Maltese. — C. du Commerce.

Teatr: Royal Opera (od listop do kwietnia opera włoska).

Valetta (Valletta), stolica wyspy, ma 25.000, a wraz z przedmieściem Floriana 32.000 mieszkańców. Port na stro-

Taryfa dorożek. Jednokonki, wewnątrz Valetty włącznie z przystanią (custom-house) 6 d. (bez pa-

nie południowo-wschodniej, broniony przez fort St. Elmo i wykute w skale baterye, jest jeden z najlepszych na morzu Śródziemnem, 20 m. głęboki i chroniony od wiatrów. Główna ulica, strada Reale, wiedzie od St. Elmo do Porta Reale (15 minut).

Pałac gubernatora (governor), w środku miasta przy strada Reale i strada Teatro, który był niegdyś pałacem wielkich mistrzów zakonu Maltańskiego, zawiera w sobie dwa podwórza, urządzone na ogrody; w jednem z nich znajduje się Neptun, dzieło Giov. da Bologna. W wnętrzu pałacu (wstęp 6 d.) w sali obrad wspaniałe gobeliny, wykonane w r. 1703 w Paryżu podług planów Franciszka Desportes, tamże odnawiane ; w sali rynsztunkowej trofea, dokumenty (z r. 1113, 1530) i inne pamiątki z czasów panowania zakonu Maltańczyków na wyspie. — Naprzeciw północno - zachodniej fasady pałacu znajduje się główny odwach w domu, na którego przedsionku doryckim napis uwiecznia przejście Malty pod panowanie Anglii. Na placu przed nim gra często muzyka wojskowa (wieczorem). Przed południowo-zachodnią fasadą pałacu leży piazza di S. Giorgio, na placu tym widnieje w środku posąg marmurowy królowej Wiktoryi, dłóta G. Valentego, w głębi okazały gmach Biblioteki, liczącej 56.000 tomów.

Katedra S. Giovanni, przy ulicy tej samej nazwy, zbudowana 1573—1578, bogato ozdobiona, zawiera grobowce wielkich mistrzów i rycerzy zakonu Maltańskiego (od 10l/a do 2 godz. zamknięta; także podczas mszy św. od 8— lOgodz. nie można jej oglądać).

Zajmujące muzeum przy strada S. Giovanni, nr. 38, naprzeciw fasady katedralnej, daje wyborny przegląd rozwoju kultury i sztuki na wyspie od czasów przedfenickich aż do przejścia jej pod władzę angielską. Otwarte w dni powszednie od 9—1 godz., w czerwcu do końca września także od 3—6 po poł. Wstęp kosztuje 1 5., w sobotę 6 d., w niedzielę od 9—12 godz. bezpłatny.

W przedsionku punickie, i Na II. piętrze. W głównej rzymskie i normandzkie fragmenty j sali przedhistoryczne, fenickie, kar-'    ’    *    '    ‘    tagińskie i rzymskie wykop ’"

wsnach Malcie i

aliska

Goz-

budowlane i napisy.    tagińskie 1

Na I. piętrze: przedhistory- z grobów na wyspach Ma czne wykopaliska z Egiptu (Fajûm), zo. Przy ścianie wązkie] z prawej zbiór starożytności egipskich lorda strony przedhistoryczne wykopali-Grenfella i i.    ska z Hagiar Kim, obok po lewej

stronie fenicko-grecki napis woty- gliniany z leżącą figurą zmarłego. — wny. Przy ścianie, gdzie są okna, j W II. sali zabytki z czasów pano-arâbski nagrobek z r. 1173, z dłu- j wania Zakonu. Will. sali stare ma-gim napisem kuficznym. W sza- | py, plany, widoki Malty; zbiór mo-fach między innymi zabytkami, j net od czasów fenickich aż do dzi-szklanki fenickie i fenicki sarkofag i siejszych.

Dalej na rogu ulic, strada Reale i Britannica, wznosi się Auberge de Provence (dziś Klub maltański angielskich oficerów), jedna z owych wspaniałych gospód, jakie sobie pozakładały wszystkie (8) narodowości Zakonu w nowem mieście.

Najbliższa ulica poprzeczna, dowana). — Z plazza Regina i z postrada Mezzodi, prowadzi na lewo, blizkiejBarracca Superiore,ovslz zbä-wzdłuż Royal Opera-house do „Au- \ styonów, na których pozakłada-berge d’Italie“ (1574), dziś kancela- | no ogrody i powznoszono pomniki ryi królewskiej inżynieryi i do „Au- wielkich mistrzów i angielskich berge de Castilledziś kancelaryi j oficerów, piękny widok na Wielki artyleryi (1574, w roku 1744 przebù- j port.

Kolej maltańska łączy Valettę z Città Vecchia (11 km.). Jest to dawna, silnie obwarowana stolica wyspy. Na piazza S. Paolo wznosi się bogato ozdobiony kościół katedralny, przed którego portalem ustawione są dwie armaty, jak za czasów Zakonu. Na tern miejscu miał się niegdyś znajdować dom namiestnika Publiusa, który przyjął u siebie gościnnie apostoła Pawła, gdy tenże jechał z Cezarei do Rzymu jako więzień w r. 61 po Chr. * i okręt jego rozbił się u wybrzeża Malty (Dzieje Apostołów 28). Wewnątrz w kościele, w posadzce i obok ścian, piękne grobowce z różnobarwnego marmuru, na chórze stalle z r. 1481 i srebrny krucyfiks z Rodus; w kaplicy z relikwiami na prawo od chóru, bizantyński obraz św. Pawła, przysłonięty srebrną tkaniną.

W pobliżu piazza Saccaia, dom rzymski, wykopany w r. 1881, dziś przebudowany na muzeum; zawiera ono posadzki mozaikowe, posągi, bronzy i przedmioty szklane (napiwek 6 d.). — Na przedmieściu Rabato, przy piazza Parrocchiale, kościół S. Paolo; jest on zbudowany ponad grotą, w której miał mieszkać tenże apostoł podczas swego trzymiesięcznego pobytu na wyspie. Poblizkie katakomby św. Pawła i coemeterium S. Agatae, pochodzą po części z czasów przedchrześcijańskich (napiwek ^—l s.).

Na półn.-zachód od Città Vecchia dują się ruiny przedhistorycznej leżą góry Bingemma Hills (239 m.) świątyni Hagiar Kim, a nieco da-z grobami fenickimi.    lej na zachód podobne ruinv Mna-

W pobliżu Casai Krendi znaj- i idra.

Wyspa Gozzo, na półn.-zachód od Malty (21.300 mieszk.) i wysepka Comino, prawie nie zamieszkała, nie zawierają nic uwagi godnego.

Tunis.

Połączenie parowcami. — Na- w poł., w Tunis w niedzielę o 5 g. vigazione Generale Italia na. Bilety z rana. Napowrót (połączenie wprost) powrotne należy przynajmniej 6 go- odjazd w sobotę 12¹/2 w południe, dżin przed wyjazdem przedkładać przez Bisertę zaś w środę o 12V2 ajencyi. 1) Z Ge nui-Livor no przez w poł. Cena biletu jazdy z utrzyma-Cagliari: odjazd z Genui w piątek niem 110, 75 i 32 fr. b) Z Malty, o 9 godz. wieczorem, z Livorno w czwartek o 5 godz. po poł., w Tu-w niedzielę o 1 godz. 15 min. z rana; ! nis w piątek o 11 godz. przed poł. z Cagliari w poniedziałek o 7 godz. Powrót w środę o 4 godz. po poł. wieczorem, przybywa się do Tunisu Cena jazdy 55, 40 i 25 fr. c) Z Al-we wtorek o 11 godz. 30 min. przed gieru w sobotę o 6 godz. po pot. poł. (jedzie dalej do Sousse, Sfax, powrót w czwartek o " 10 godz. przed Trypolis), powrót w poniedziałek południem. — Comp, de Navigation o 1 godz. po poł. według czasu śre- Mixte (Comp. Touache, Marsylia): dnio-europejskiego. Cena biletu ja- a) Z Marsylii w sobotę o 7 godz. zdy z Cagliari 50 li, z Genui 111 1. wieczorem (przez Bisertę, w ponie-wraz z całem utrzymaniem i wi- działek rano), w Tunis w poniedzia-nem. — 2) Z Neapolu, odjazd co po- łek o 6 godz. wieczorem, dalsza ja-niedziałek wieczór o 7 godz. 25 min. zda do Palermo we wtorek w poł., przez Palermo (wtorek 71/2—1 godz.) w Palermo jest się w środę o 6 godz. i Trapani (wtorek 5—8 godz. wiecz.), z rana, powrót z Palermo w środę przybywa się do Tunisu w środę w południe, w Tunis jest się w czwar-o 6 godz. rano. Powrót w środę wie- tek o 6 godz. z rana, odjazd z Tu-czór o 9 godz., przybywa się do Pa- | nis w czwartek w poł., do Marsylii lermo w czwartek o 1 godz. po poł., przybywa się w sobotę o 7 godz. do Neapolu w piątek z rana o 7 godz. z rana. b) Z Marsylii (połączenie 35 min. Kombinowane bilety Naviga- wprost) w środę o 1 godz. po poł., zionę Generale Italiana i Comp. de w Tunis w piątek o 4 godz. 15 min. Navigation Mixte,Neapol-Tunis przez z rana; powrót w poniedz. o 2 godz. Palermo i napowrót, kosztują 93 1. po poł. Cena jazdy, wraz z utrzyma-30 c., 63 1. z utrzymaniem. — 3) Z Pa- niem, z Marsylii do Tunisu wprost lermo przez Trapani, Marsala iwy- 80 fr., przez Bisertę 75, 50 i 25 fr. spę Pantelleria, raz w tygodniu. Z Tunisu do Palermo 60, 40 i 30 fr. — Odjazd z Palermo w czwartek o 10 g. Comp. Méditerranéenne de Naviga-z rana, z Trapani w piątek o 7 godz. tion (Marsylia): z Nizzy co sobotę z rana, z Marsali w piątek o 12 godz. o 10 godz. z rana przez Bastię do 20 min. w południe, w Pantellerii Neapolu i do Tunisu. Cena jazdy jest się w sobotę rano, w Tunis Neapol-Tunis 120 fr., 90 fr., 70 fr., w sobotę o 7 V2 godz. wieczorem. ! z utrzymaniem. Do tych cen należy Powrót w niedzielę o 8 godz. wie- i jeszcze zawsze doliczyć należytość czorem. Do Marsali można jechać portową w Tunis: 4, 3 i IV2 fr. Na koleją. Cena biletu z Palermo 60 1., pokładzie okrętu płaci się za bilety z Marsali 51 wraz z całem utrzy- | drożej. Zarówno podróż parowcami maniem. — Compagnie Générale do Tunisu, jakoteż kolejami tamże Transatlantique(wP3Lryżu):a)ZMar- może być objęta skombinowanymi sylii, połączenie wprost, w ponie- biletami okrężnymi. — Pa-działek o 12 godz. w południe, w Tu- szport formalnie nie jest wyma-nis we wtorek o 7V2 wieczorem ; gany, ale niekiedy bardzo potrzebny, przez Bisertę odjazd w piątek o 12 g. Najlepszą porą podróży do Tu-nisu są miesiące marzec i kwiecień, cuskim. Miedziane i srebrne monety tudzież listopad do połowy grudnia, j franc., włoskie i algierskie (oprócz

Waluta. Pieniądze w Tunis są ! 5 frankówek) są wyjęte z obiegu. Na od r. 1891 wedle systemu frankowego* j leży się zaopatrzyć w francuskie bi opatrzone napisem arabskim i fran- i lety bankowe lub w monety złote.

Włoskie parowce, odchodzące z Cagliari i francuski parowiec z Malty nie zatrzymują się nigdzie w drodze. Parowiec włoski z Neapolu zatrzymuje się w Palermo i w Tra-pani, parowiec odchodzący w czwartek z Palermo zatrzymuje się w kilku portach w Sycylii, tudzież obok wyspy Pantellerii. Ma ona 9000 mieszkańców, główne jej miasto leży na północno-zachodniej stronie wyspy, ma 3650 mieszkańców, cytadelę i włoską kolonię karną.

Okręty z Palermo jadą dokoła daleko wysuniętego Cap Bon (z latarnią morską) i obok wysp Djamour do zatoki tunezyjskiej. Okręty z Cagliari i z Marsylii mijają zachodni przylądek zatoki, Cap Farina. Dalej widać po pr. stronie Cap Carthage z kościołem katedralnym kardynała Lavigerie i na brzegu pałac beja, tudzież wille i pałace dawnych ministrów^.

Statek mija, nie zatrzymując się, dawne miasto portowe Goletta (po franc, la Goulette), połączone koleją z miastem Tunis i w lecie odwiedzane dla swych kąpieli morskich. Na południe od kanału, który łączy zatokę z najwyżej 2 m. głębokiem jeziorem śródlądowem El Bahira, leżą gruzy starego seraju, nowy seraj i arsenał, na północ zaś właściwe miasto, z którem się łączą wille, ogrody i zakłady kąpielowe Nowej-Goletty.

Miasto Tunis.

Przybycie okrętem. Port, gdzie prawie wszystkie większe parowce przybijają do brzegu, oddalony jest 15 minut od miasta. Tuż obok, urząd cłowy (la douane). Pakunki najlepiej oddać wprost sługom hotelowym, arabskim tragarzom zaś tylko w razie ustalenia poprzód ceny (z okrętu do będącego w pogotowiu powozu lub omnibusu hotelowego, za torbę podróżną 10, za kufer 25 c.). Jazda do miasta 1 fr., za pakunki 25 c. od sztuki.

Dworce kolejowe: Gare du Nord dla szlaku kolejowego do Goletty. Gare du Sud dla linii kolejowych do Hammam Lif i Sousse, Crété-ville, Zaghouan i do Algieru.

Hotele: Tunisia Palace Hotel, pokój, światło i usługa od 5 fr. w górę. I. śniadanie I1/2 fr., II. bez wina 4, obiad bez wina 6, utrzymanie dzienne od 15 fr. w górę omnibus I1/2 fr. — Grand Hotel, pokójr światło i usługa 31/2—6, I. śniad. IV2, II. z winem 31/2, obiad z winem 4r utrzymanie dzienne IO1/2, omnibus IV4 fr. — Gr. H. de Paris et Imperial\ pokoje 3—5 fr. I. śniad. IV2, II. z winem 4, obiad z winem 4 fr., utrzym. dzienne 121/2, omnibus (bez pakunków) 1 fr. — Gr. H. de France,

utrzym. dzienne 11 fr. — Tańsze ho- | Dla tramwai elektrycznych, tele: H. du Louvre, pokój, światło, I które łączą najważniejsze punkty usługa 3 fr., śniadanie 75 c., II. śniad. i miasta, obowiązuje taryfa strefowa z winem 2 fr., obiad z winem 2l/‘i,    5, 10 15 c. itd.

utrzym. dzienne 7ł/2 fr. — H. Ey- Przewodnicy są zazwyczaj zby-mon dit Gigino, utrzym. dzienne teczni. Taksa ich wynosi za dzień 8 fr. — H. des Etrangers. — H.Tu- 5—8 fr., za pół dnia 3—4 fr. W ba-nis, utrzym. dzienne 8 fr. — H. Mo- żarach towarzystwo ich podnosi ce-dern.    ny towaru o 10—20°/o. Należy tu wo-

góle w sklepach energicznie się targować, a najlepiej czynić zakupna w towarzystwie znajomych, obeznanych z stosunkami krajowymi.

Biura podróży: Spatz, rue Léon-Roches 6 i wTunisia Palace Hotel.— Friedberger, avenue de France 5.

Konsulaty: austro-węg. konsul jeneralny, Grubissich Keresztur, rue de la Commission 23. — Niemiecki jeneralny konsul, von Bary, rue Zar-koun 12.

Tylko pokoje: H. Bellevue. —

H. Royal. — Family.

Restauracye: Brasserie du Phénix. — Br. Tantonville, obie przy ulicy rue Amilcar, są oraz piwiarniami. — Rest. Salvarelli. — Rest. du Coc d’or.

Kawiarnie : C. de Tunis. — C. de Paris. — C. du Commerce. — Arabskie kawiarnie w dzielnicy Halfa-ouine i w Bab Djedid, szklanka kawy 10 c.

Zakład kąpielowy: w rue d’Allemagne, dobrze urządzony, zwykła kąpiel IV2, maurytanska z łaźnią i masażem 2V2 fr.

Ajencye okrętowe: Navigazione Generale Italiana, rue de Hollande 5. — Com. Générale Transatlantique, rue es-Sadikia 3. — Comp. de Navigation Mixte, rue d’Alger 8. —

Comp. Méditerranéenne de Naviga-

tien, avenue Jules Ferry 60. - Nie- Gazety: Dépêche Tunisienne. miecka lima Levante, Adria i lima ; Tunisie Française, francuskie. Unio-de Freytas, Heckman, Siebert et : ne Comp., rue es-Sadikia 12.    '

Urząd pocztowy i telegraficzny, rue d’Italie. Listy w kraju tylko 10 c., kartki pocztowe 5 c.

Powozy. Voitures de place, za :    Teatra : Theatre Municipal, ope-

dzień 15 fr., za godzinę jazdy w mie- [a ¹ operetka, wchód na avenue Ju-ście 1 fr. 80 c., w nocy 2 fr. 40 c., ; le? F^y- -, Theatre Rossini (po poza miasto 3 fr. Za jazdę w mie- ¹ włosku), av. Jules Ferry, ście 1 fr. — Voitures de remise: za Kto krótkim czasem rozporzą-dzień 25 fr., za godzinę jazdy w mie- dza, powinien go sobie w ten spo-ście 2 fr. 40 c., poza miasto 3 fr. sób rozłożyć. I. dzień: wędrówka 20 c. — Tańsze powozy można zna- wśród bazarów (Souks) i przechadzka leźć na place Bab-Carthagina. — po sąsiednich dzielnicach arabskich ; Rowery wypożyczają Dumorgue, Dar el-Bey, Muzeum Bardo czyli avenue de la Marine; Stoli, avenue Alaoui. Wieczorem w parku Belve-de Paris 5. — Samochody Auto-Pa- dere. — II. dzień: Wycieczka do lace, rue d’Autriche prolongée 3 i i. Kartaginy.

Lekarze: Dr. Lemański, rue es-Sadikia 26.

Banki: Banque d’Algérie, rue de Rome. — Compagnie Algérienne, rue de Bône. — Comptoir National d}Escompte de Paris, avenue de France.

Księgarnie: Amico. — Saliba, obie av. de France.

włoska.

Spedytorowie: I. A. Meyer, Porte de France 4. — P. Dana, rue ! es-Sadikia 9.

Tunis (po włosku Tunisi) jest stolicą kraju tej samej nazwy, będącego obecnie pod francuskim protektoratem i trzeciem z rzędu miastem Afryki, gdyż ma około 176.000

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH

35

mieszkańców, w tej liczbie 100.000 Maurów, Arabów i Berberów, 50.000 krajowych żydów, 12.000 Włochów i 8000 Francuzów. Francuska mowa i kultura zdobywają tu coraz większy wpływ w życiu prywatnem i publicznem. Jednostajna dzielnica europejska, u wejścia z portu, ma szerokie ulice nowożytne; trzy inne dzielnice: południowe przedmieście (Rabat Bab-Djazira), północne (Rebat Bab-Souika) i arabska Medina w pośrodku, zachowały jeszcze po części prawdziwie wschodni charakter. Obcy może tu wszędzie swobodnie się obracać, o ile nie narusza religijnych pojęć i zwyczajów arabskich. Arabskie cmentarze i meczety (z wyjątkiem niektórych) są z reguły dla chrześcijan niedostępne.

Regency a Tunis, od r. 1574 pod [ zdrowy, ale, zwłaszcza na południu, zwierzchnictwem tureckiem, w XIX.w. gorący i suchy. Bej obecnie panu-samoistna, zostaje od r. 1881 pod I jący, nazywa się Nasr, prawie cała protektoratem Francyi. Mieszkań- i władza spoczywa jednak w rękach ców jest tu około lł/2 miliona. Klimat j francuskiego rezydenta jeneralnego.

Od dużego portu prowadzi 1 km. długa avenue Jules Feny (na której początku wznosi się pomnik tego męża stanu, 1832—1893), do ''placu de la Résidence. Tu przechodzi ona w avenue de France, główną ulicę europejskiej dzielnicy, na której się ogniskuje całe życie miasta. Przy placu de la Résidence wznosi się na południu pałac de la Résidence, siedziba francuskiego rezydenta jeneralnego, na północ kościół katedralny. Za katedrą dworzec Północny, za pałacem de la Résidence (którego piękny ogród nie jest dostępny), na lewo dworzec Południowy, na prawo poczta. Naprzeciw poczty przy rue d’Espagne, zajmująca hala targowa (marché).

Z zachodniego końca avenue de France, tworzącego punkt wyjścia linii tramwajowych, przybywamy wprost przez Porte de France na mały plac Giełdy (place de la Bourse), który zawsze przepełniają tłumy ludzi. Na zachód, jako przedłużenie avenue de France, idą dwie ożywione ulice : na lewo rue de V Eglise, na prawo rue de la Kas ba. Na prawo od tej ostatniej, dokoła synagogi, dzielnica żydowska, Hara. — Na lewo przy rue de la Kasba znajdują się, po drugiej str. meczetu Si di ben Ahrous i dalej na lewo, dokoła głównego meczetu miasta, Zitouna Dszami, t. zw. Souks, bazary tunezyjskie, w których, zwłaszcza rano, panuje ogromny ruch. Są to wązkie, przeważnie dachem pokryte ulice, z których każda przeznaczona jest dla innych towarów. I tak: Sou/c el-ChbebcLschiye zawiera towary jedwabne i niciane; Souk el-Birka (dawniej targ niewolników) klejnoty różnego rodzaju, starożytne (nieraz fałszowane) monety i broń; po obu stronach gotowe burnusy, szarfy itp. W pobliżu bazarów liczne małe kawiarnie arabskie i salony golarzy.

Po drugiej str. bazarów kończy się rue de la Kasba na małym placu z plantacyami, place de la Kasba. Przy nim po lewej str. pałac beja, Dar el-Bey, otwarty dla zwiedzających 9—11 i 3—5 godz., napiwek 50 c. do 1 fr. Z płaskiego dachu piękny widok na białe domy miasta, meczety z minaretami i okoliczne wzgórza. Bej przybywa tu co poniedziałek i czwartek wraz z swymi ministrami na posiedzenia sądowe i uroczyste przyjęcia.

Na wschód od pałacu wznosi się, na najwyższym punkcie miasta, Kasba, przestronna cytadela z czasów Karola V., dziś kasarnia żuawów. Na północ od Kasby College Sadiki, gimnazyum dla krajowców, a dalej okazały, nowy pałac sprawiedliwości w stylu maurytańskim. Na połudn.-zachód od Kasby brama Bab Sidi-Abdallah i główny rezerwoar wodociągu. — Zajmujący jest plac el-Haifa-o aine, otoczony kawiarniami arabskiemi, a w czasie świąt bardzo ożywiony. Jadąc tam tramwajem aż do placu Bab Souika, mijamy w pobliżu ozdobiony licznemi kopułami meczet Sidi-MoJirez (z XVII. w.), największy w mieście.

W pobliżu południowego końca rue al-Djazira można widzieć codziennie setki wielbłądów, dźwigających węgle na targ. Dalej na zachód, na wolnym placu obok starej bramy Bab Djedid, można widzieć po poł. czarowników, zaklinających węże i opowiadaczów baśni. Nieco na północ franc, komendatura (division d’occupation) w dawnym pałacu Dar Hussein, z arkadami w stylu maurytańskim.

Wycieczki.

I.) Na północ od Tunisu rozciąga się park Belvedere, ulubione miejsce przechadzki mieszkańców miasta. Powyżej głównego wchodu, Casino, tylko w lecie całkiem otwarte, z teatrem, salami koncertowemi, kawiarnią, restauracyą i pięknym widokiem. Na południowym stoku wzgórza, 5 minut od avenue Carnot, piękna maurytańska budowla, Mida, nieco wyżej pawilon de la Manouba.

II. ) Fort de la Manoubia. Przez zniesioną dziś bramę Bab el-Gorjani i ulicę tejże nazwy przybywamy w 15 min. na wzgórze Manoubia, położone na południowy zachód od miasta, gdzie niegdyś wznosiła się twierdza. Ze szczytu piękny widok.

III. ) Około 2 km. na zachód od miasta leży Bardo, grupa domów z pałacem beja, dziś niezamieszkałym. Bilety wstępu w palais de la Résidence w Tunisie. Na prawo od wejścia, muzeum Bardo czyli Musée Alaoui, najważniejsze w Afryce północnej, z wykopaliskami z całego kraju. Oddział starożytności otwarty we wtorek, środę i sobotę 9—11 i 1—4 (od poł. kwietnia do poł. września, 2—5 g.), w piątek 9—11, niedz. i czwartek l--4(2—5) godz. Oddział arabski otw. tylko w niedzielę i czwartek przed poł. i w piątek po poł.

W parterze. W przedsionku | tykartagińskieirzymskie. — Wbo-rzymskie nagrobki (cippi), kamienie i cznych salach srebrna patera milowe itp. - Sala na prawo: (czara) z Biserty, dobre rzymskie przedhistoryczne i kartagińskie sta- popiersia marmurowe, drobniejsze rożytności, zajmujące słupy (stele) rzymskie przedmioty (między nimi wotywne,kartagińskim bogomwznie- posążki z terrakoty ze Sousse). — sione. — Sala na lewo: zbiór sta- Sala zachodnia: wykopaliska rochrześcijański. — Z klatki scho- z grobów punickich. — Sala wscho-dowej na prawo, do muzeum dnia: rzymskie mozaiki. — Sala arabskiego.    południowa (niegdyś harem):

rowe z

I. piętro. W głównej sali: rzymskie posągi marmurowe (na mozaiki, rzymskie posągi marmu- j lewo, za szkłem, Demeter z Kar-Kartaginy i inne przedmio- taginy). W bocznych salach, ty. — Sala północna: rzymskie modele budowli rzymskich z Doug-mozaiki (Neptun między Nereidami gi, trzech rzymskich świątyń w Sbei-i Trytonami i i.), starochrześcijań- tli i fotograficzne zdjęcia z Tu-skiè mozaiki, drobniejsze przedmio- nisu.

Minąwszy Bardo przybywamy do pałacyku Kassar-Said, zimowej rezydencyi beja, który w lecie mieszka w La Marsa (niedostępny). — 4 km. dalej, na lewo od drogi, Manouba, grupa will arabskich z ciepłemi źródłami. — 6 km. dalej na zachód, wodociąg kartagiński, dziś również używany częściowo do wodociągu, który zaopatruje miasto w wyborną wodę ze źródeł Zaghouan.

IV.) Wycieczka na miejsce dawnej Kartaginy.

Kolej do Goletty, którą się do ! ca Północnego i drugą, idącą ró-tej wycieczki posługujemy, ma dwie i wnież z tego samego dworca (23 km.), linie: jedną, idącą wprost (15 km.), która miia przystanki Borget, el-dziennie 9 pociągów (1 fr. 75 c., 1 fr. Aouina, Śidi Daoud, la Marsa, Kar-20 c., 65 c.), które odchodzą z dwór- taginę, Douar ech-Chot, Le Kram,

e-'g.ga^^ s-^^sisègsGgz'g «?“'§g-s«g-5(asr a£ Eg^gg:?? ïïïs o"!?3s-g. 5-Mf*ô« = gS44

II! l53<îoii; :fï:§PMi<p! sf§fsi?^--ós

I«? 3 §|J §4 ST Iff^llÿllp^lll P¹ g § S il Ifs *

si? iHlîil ÂWMti sgf&m* KiffcSi

lü »ihti Âiij^yïfl, l'allilsiiSs ia|ïài^i ill ||:|rfï p-âîKïjÊüH ts&ft^lg»« !»li~îi!fî ÉîlïSlfJ iMlfc&îM 'lîiÂlPlsl ??f ??-«5 filpltüllüWI! ;si'P!i%lf Jîlltplil

Lit    !“g!i3&8l>?£l~S 'a3iaS-«2Jî.■g§“'-a, |çr|gfis,sa»

2 LÆ B'sc^êS'a* §^3lo|5lrt0^³o?£-    g Łn & Jg*£

iisîïiüiî# tefiif tii imm

s», «alias łap© »a te

ftiiS iffi g SS® tSKslï m ÎÎSB

mu ? M-mmnm %mmm° Hiiitni

%2?

VO. 3

U*

5%

s-«"

«33

c/3 22.

ïll

I°S

si villa Fedriani i był połączony w których, po zdobyciu Kartaginy z zamkiem, od strony miasta otwar- przez Scypiona, toczyła się zażarta tym, trzema wązkiemi ulicami, walka.

W ogrodzie zakładu misyonarzy, resztki starożytnych budowli, niegdyś wznosiła się tu prawdopodobnie świątynia Eskulapa. Mała kaplica, Chapelle St. Louis, wybudowana w r. 1841, poświęcona jest pamięci św. Ludwika, króla Francyi, który zmarł w r. 1270 podczas wyprawy do Tunisu. Nadto widzimy tu liczne starożytności; napisy kartagińskie i rzymskie, rzeźby z czasów rzymskiego cesarstwa, wazy, kartagińskie urny na popioły itp. W samym zaś zakładzie znajduje się

Musée Lavigerie, z główną częścią zbiorów

Kierownikiem jego jest uczony greckim (IV.—II. w. przed Chr.) z le-opat Delattre, przełożony zakładu, żącą postacią zmarłego. — Z ogrodu Otwarte codz.,oprócz wtorku i środy, wchodzi się do II. sali, zawierającej od 2-51/2 godz. (w niedzielę od 2 —3 ; oddział rzymski i starochrze-i 4—57-2 g.) po poł. Sala karta- ścijański: rzymskie mozaiki, rze-gińska: starożytności z czasów ! źby marmurowe, lampy z terrakoty, przedrzymskich (VIII.—II. w. przed bronzy, szklanki itp. Starochrześci-Chr.), jako to wazy, naczynia bron- jańskie mozaiki, lampy, płaskorze-zowe, ozdoby, figurki z terrakoty źby. Zbiór monet od czasów feni-i maski, oraz sarkofagi w stylu ckich aż do bizantyńskich.

W pobliżu gościńca, wiodącego z zakładu misyjnego do Sidi Bou Said, wykopano z pr. str., ku morzu, kartagińską nekropolis. T. zw. małe cysterny, odnowione dziś i użyte do wodociągu, znajdują się obok opuszczonego fortu Bordj el-Djedid. — Na lewo od wymienionego gościńca odkopano teatr, resztki odeonu i dalej na północ, w okolicy Damous el-Kharita, szczątki kościoła katedralnego z czasów wan-dalskich obok dużej chrześcijańskiej nekropolis.

Wioska Sidi Bou Said, do której wiedzie gościniec, leży malowniczo na wschodnim końcu półwyspu, zwanym Cap Carthage lub Cartagena od sławnego miasta kartagińskiego. Zachowała ona prawdziwie wschodnie piętno i jest często odwiedzana przez arabskich pielgrzymów. Z okrągłej latarni morskiej piękny widok. v— Idąc w kierunku półn.-zachodnim, przybywamy do La Marsa (V₂ godz.), stacyi kolejowej.

Dalsze wycieczki, jako mniej ważne, wymienimy tylko pokrótce.

V.) 34 km. na półn.-zachód od | siedzibą rzymskiego prokonsula. Tu Tunisu, ruiny starożytnego miasta I odebrał sobie życie Cato młodszy fenickiego, Utica, które było później w r. 46 przed Chr.

mam

VIII.) 150 km. na południe od Tunisu, leży Sousse, po włosku Susa, rzymskie Hadrumetum (25.000 mieszk.). W muzeum miejscowem piękne rzymskie mozaiki i figurki z terrakoty. Przy drodze do Kairo-uan starochrześcijańskie katakom-by. — Ze Sousse można dalej jechać do (58 km.) Kairouan, prawdziwie arabskiego miasta (20.000

VI. ) Wycieczka do Zaghouan w kierunku południowym. Koleją 62 km., 2 poc. dziennie, 2³M godz. Bilet z returką 9 fr. 75 c., 7 fr. 35 c., 5 fr. 20 c. W OucLria (24 km.) i Zaghouan rzymskie ruiny.

VII. ) 17 km. na połudn.-wschód od Tunisu, leżą gorące kąpiele Ham-

Lif, gdzie bej ma pałac. Kasyno (w lecie), teatr i kąpiele morskie.

mieszk.). Piękne meczety tego miasta są dla Europejczyków dostępne. W środku drogi między Sousse miastem portowem Sfax leży EI-Djem, starożytne Thysdros. Tu znajduje się amfiteatr z końca III. w. po Chr., który wielkością dorównuje prawie Colosseum w Rzymie.

IX. ) Biserta (po franc. Bizerte), ważny port wojenny Francyi, miasto to wznosi się na miejscu starożytnego Hippo Diarrhytos.

X. ) Dougga. Komunikacyaz miastem Tunis nieco skomplikowana. W pobliżu Teboursouk. Sławne ruiny rzymskie starożytnego Thugga: świątynia, teatr, termy, łuk tryumfalny, mauzoleum, wodociąg.' Od kilku lat czynią się tu poszukiwania, uwieńczone pomyślnym skutkiem.

i¹ ; ,vyjfU 7; /hf i .( Hszoiitt fiBłJOftĄfiS ob    (.17

~$taob wöÄyi^9qoiuU ßib ji? bîî ^(9lo>! rnywoinbufoq (jjfninairi u

'

-13 ig&af x&\% mswQUott maJaßirr b ôf, il T t.o Sî ,tł <? fohuîs"! foü8 -(ßn£ y T ^<y\k?,qjAT anîvicml* , msfô    i (.mtf *S) natfeuX) W .3 OS .il h

■ n Aam i\ •

■

.jiinysSî w mu32?.c 'oO fûwsiq «frißH sisiqjul s^iob. -śo - miT . > .V i\7 ■ ô;/;'•■ oq)    l./.i    -n>! ,on1i>q 'bu? î 7 c\U ,*i ! smui'

ï:    ’ v jifî.-.uo*•’«■,q ynin /    ;om sloiqr./i :' l'ü.iu; -.r.    /) on ■

-oifii.2 iJ9?49iffi £n pi?, igonsw oî oî?

.?.oV<At%®\Q o^qiH ojisniyi bo sinbuloq en .rrnl Of,' (JIJV -Bim xß^ßtfmumo>f .ßS£ooÖ(.X uAnotw oq ,9?«iio2 ysaf uainul .ßnßwoXiiqmo/J? ooain zirtuT rfisi? 000.6S) ituiVomnbcH sîjtennysi r&&u2. ynim dnwsfô .Auo&iMrtVT U&îldoq W . mawojabirn urnuum W

ögfciiAT ogsnr^&oißl? 9i?l? u /X i itftu&ił i ijifcsoirt 9btemxM orrtfpiq -jniivu >iuî ,yrm9i ,Uß9J rfiiirçtfiw& •crnsX ot- • sxboib ysiS .{IojIbtoj x bO :^iDObo> .rntißloxusrn ’/nlßü -moAalöA 5>ij(2ftß(i3Ä9sirfDOißJ? neu -ßv/ijlüS8oq M pi? ftfińęso ißi utflbł -9{ (slßb sniorn 9??uoë yX uA< frr/nl?7mo*q ‘jnoxDftoiwu ,ßin mq ,fißtJOii£>i (.mi Ht) ob i>uri:, .rrmjit OOQ.OS) ßi?ßtn o§9irt?dßiß iv/Lxbw

UWAGA.

Pod koniec r. 1906, gdy książka ta była już prawie cała wydrukowana, uległy zmianie taryfy na kolejach włoskich, które zostały znacznie zniżone. Nowa taryfa nie mogła przeto już być w tej książce uwzględniona. Podajemy jednak na tern miejscu niektóre jej postanowienia. Dokładniejsze wyjaśnienia i informacye znajdą Szan. Czytelnicy w biurach podróży, w hotelach i w drukowanych taryfach, rozmieszczonych na dworcach kolejowych, gdzie nadto, na większych stacyach, jak n. p. w Neapolu, ustanowieni są urzędowi tłómacze (interpreti), którzy władają językiem francuskim i mają obowiązek udzielać wyjaśnień obcym podróżnym.

Otóż rozporządzeniem służbowem (ordine di servizio) 1. 93 z r. 1906 wprowadzona została na państwowych kolejach włoskich dla zwykłej jazdy (pei viaggi di corsa semplice) nowa taryfa, oparta na progresyjnej zniżce cen i nazwana „tariffa differenziale A“, w przeciwstawieniu do taryfy „differenziale B“ zl.lipca 1902. Ma ona zastosowanie tylko przy przestrzeniach powyżej 150 km. i stopniuje się od 151 do 270 km. o 10 centes. przy I. klasie, a o 5 centes. przy II. i III. klasie za każdy km., tak, iż z kwoty 191.25 c. (I. klasa), 13 1. 50 c. (II. klasa) i 8 1. 75 c. (III. klasa) przy odległości 151 km., urasta do kwoty 30 1. 80 c., 21 I. 50 c., 13 1. 85 c. przy odległości 270 km. Od 270 km. począwszy, ustanowione są strefy czyli zony po 5 km. do 650 km., a po 10 km. do 1550 km., ceny biletów zaś stopniują się o 45, wzgl. o 40 c. i dochodzą przy 650 km. do kwoty 38 1. 30 c., 24 I. 55 c., a przy 1550 km. do kwoty 50 c., 57 1. 80 c., 36 1. 80 c. Powyżej 1550 km. pozostają w mocy ceny, ustanowione dla takiej przestrzeni.

87

Nowa taryfa obejmuje wszystkie kategorye pociągów, zarówno I. t. zw. treni accélérât i, omnibus i misti, jak i II. diretti i direttissimi, które odpowiadają naszym błyskawicznym. Jednakże przy pociągach I. kategoryi, przy odległościach niżej 251 km., korzystniejsza jest taryfa dotychczas obowiązująca, ma ona przeto zastosowanie, jeżeli ktoś odbywa całą drogę od 151—249 km. pociągami tej kategoryi. Gdy zaś podróżny posługuje się pociągami jednej i drugiej kategoryi, zależy od tego, jaką ilość km. odbywa jednym z pociągów I. kategoryi (accelerati, omnibus lub misti), która taryfa jest korzystniejsza i stosownie do tego, która ma mieć zastosowanie. Do ułatwienia obliczeń służą na stacyach wykazy (Prontuarii). Wyjątek z nowej taryfy stanowią niektóre pomniejsze linie kolejowe, wymienione w artykule 14 tej taryfy, tudzież wypadki, wymienione w artykule 17. Także i dla przewozu pakunków (bagagli) wydane zostały nowe postanowienia.

.1

SPIS RZECZY.

Str

Część 1. Włochy południowe.

Uwagi ogólne.......

1.    Droga z Rzymu do Neapolu.....

Z Rzymu do Terraciny, a przez Formię (Gaetę) do

Sparanise (i Neapolu)......

2.    Kolej z Rzymu przez Tivoli i Avezzano do Rocca-

secca i do Neapolu......

Z Avezzano do Solmony.....

3.    Linia z Terni przez Abruzzy do Neapolu

Z Carpinone (Isernia) do Campobasso i Benevento

4.    Droga z Ankony przez Loreto i Foggia do Brindis

Z Bari do Taranto .......

Z Foggii przez Rocchetta S. Antonio i Gioja del Colle do Bari...... .

5.    Droga z Foggii do Neapolu ....

6.    Z Genui morzem do Neapolu ....

7.    Neapol........

8.    Okolice Neapolu. Posilipo, Pozzuoli, Baja i Capo Miseno ........

Wyspy Procida i Ischia......

Wezuwiusz........

9.    Pompei........

10.    Herkulanum.......

11.    Castellammare, Sorrento i Capri

Capri..........

12.    Salerno, Amalfi i Paestum ....

Z Neapolu do Reggio......

13.    Z Neapolu do Metaponto.....

Z Foggii przez Melfi do Potenzy.....

u On O I 1 S0\00 ^ CO Tf rj-

14.    Z Brindisi przez Taranto i Metaponto do Reggio .

15.    Z Neapolu morzem do Sycylii.....

Część II. Przewodnik po Sycylii.

Uwagi ogólne........

1.    Palermo........

2.    Okolice Palerma......

3.    Z Palermo do Trapani.....

4.    Z Castelvetrano (Selinus) do Girgenti

5.    Z Palermo do Girgenti i Porto Empedocle .

6.    Girgenti........

7.    Z Palermo i Girgenti do Catanii

8.    Z Girgenti przez Canicatti i Licata do Syrakuz

9.    Z Palermo wzdłuż wybrzeża do Messyny

10.    Wyspy Liparyiskie......

11.    Messyna.........

12.    Z Messyny przez Taorminę do Catanii .

13.    Z Giarre dokoła Etny do Catanii

14.    Catania ........

15.    Etna.........

16.    Z Catanii do Syrakuz.....

17.    Syrakuzy ........

Dodatek. Wycieczka do Malty i do Tunisu

Skorowidz alfabetyczny.

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>> 3 3 5:^ = 3““ = -3 ^rora CfQcrQûfQQfQCfQCfQû-nnnnnnnnno

1 Igi I S I " » »*3.13 3-g § 3 3 i 3 ~= = 3 n» «3 2

8 =s ^ sü a*B i s“i ê^!sS I

^ ro rt o

N>

ï I

CD

ë ^

oj ^

Cl

4-

4—

e:

N>

04

4~

Cfl

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Lm

S §jy^:-a 2-3    „_._Ä

£38oo$Npl®

■gl s e |‘e o.g”f g-g e | g o «s o §$łz |Æo._ g₌._ 3

1H11 Ili I-I! s I lilii?! ! §-ë 1&I § § § 3

4^

On

5 = -

3 O > ° Ol O

Cn

Aspromonte 398. 407 Assergi 51 Assoro 491 Astroni 235 Atella 81

Aterno (rzeka) 51. 60 Atrani 388 Atri 59

Atrio del Cavallo 259 Aufidus 64 Augusta 524 Averno, Lago 242 Ave rsa 81 Avezzano 43

Bacoli 245

Bagheria (czyli Bagaria)

Bagnara 397

Bagni d’ischia 254

Bagni di Nerone 244

Bagni di Paterno 48

Bagno délia Sibilla 243

Bagnoli 234

Bah ira, El 544

Baida 465

Baja 244

Balsorano 45

Balzo di Trifoglietto 523

Baralda 399

Barano d’Ischia 256

Barcellona 495

Bardo 548

Bari 67

Barletta 64

Barra, La 268

Barriera 522

Basento 399

Basilicata 399

Battipaglia 398

Bauli 244

Bauso 495

Beffi 52

Belmonte 468 Belpasso 514

Belvedere (obok Castellam-mare) 374

Belvedere (obok Syrakuz) 535 Benevento 77 Biancavilla 514 Bicocca 491. 524 Biferno (rzeka) 61 Billiemi, Monti 472 Bingemma Hills 542 Birgi (rzeka) 478 Biscari 492 Bisceglie 67 Bïserta 551 ; Bisignano 403 469 Bitetto 74 Bitonto 66 Boccadifalco 465 Boeo, Capo 478 Bojano 56 Bon, Cap 544 Bonifato, Monte 472 I Borgel 548 Borgo Velino 48 i Boscoreale 365 Boscoredole 56 i Boscotrecase 263 j Bove, Monte 43 BovianumUndecumanorum56 Bovianum vêtus 55 Bovino 77

! Bradano (rzeka) 399 Brancaccio 468 Brancaleone 405 Brindisi 72 Bronte 513 ¹ Brucoli 524 Brundisium 73 Buffaloria 402 j Bugnara 47 ! Bulgheria, Monte 395

48

ar-

Buonfornello 493 Busento (rzeka) 403 Byrsa 549

Cajanello 34. 55 Calascibetta 490 Calatafimi 473 Caldare 483 Calderara 513 Cales 34

Calore (rzeka) 77. 80 Caltabellotta 482 Caltagirone 524 Caltanissetta 490 Caltavuturo 482 Calvi 34

Calvo, Monte (obok Aquila) Calvo, Monte (szczyt gór G gano) 63

Camaldoli di Napoli 225 Camaldoli délia Torre 267 Camarda 51 Cammarata 483 Campagna felice 44 Campana (Abruzzy) 52 Campi Palentini 43 Campo di Giove 54 Campo Pericoli 51 Campobasso 56 Campobello 477 Campofelice 494 Campomarino 61 Cancello 38 Candela 399 Cangiani 225 Canicatti 489 Canne 64. 65 Canneto 497 Cannita 469 Canosa di Puglia 65 Cantalupo del Sannio 56 Canusium 65

Capaccio 392 Capistrella 44 Capo Bonifati 395

—    del!’ Armi 406

—    délia Colonna 404

-- del Tumulo 388

—    di Conca 392

—    di Schiso 512

—    di Sorrento 377

—    d’ Orso 388

—    S. Alessio 507

—    Sottile 392

—    Spartivento 405

— Vaticano 397

Caprasia 403 Capri 378 Capua 34 Cariati 403 Carini 472 Carotto 375 Carpinone 55 Carrito Ortona 46 Carsoli (Carseoli) 42 Carthage, Cap 544.550 Casalbordino 61 Casai Krendi 542

—    nuovo 38 Casamicciola 254 Cascano 41 Cascia 48 Caserta 37. 81 Casilinum 35 Casoria 82 Cassano 402 Cassibile 493 Cassino 32 Castagna, Capo 497 Castel del Monte 66

—    di Sangro 54

— Fidardo 57

—    Fiorentino 63

—    Lagopesole 400

Castel S. Angelo 48 Castellammare Adriat 60

-    del Golfo 472

-    di Stabia 372 Castellano (rzeka) 59 Castellemi 514 Castello Avitabile 374

—    in Parco 385 — Madama 42

Castelvetrano 474 Castrogiovanni 490 Catalfano, Monte 470 Catania 514 Catanzaro 396. 404 Catenanuova 491 Caterla 383 Caulonia 405 Cava dei Tirreni 385

—    d’Ispica 492

— Trinità délia 386 Cavaliere 42 Ceccano 31 Cecchina 39 Cefal ù 494 Celano 46

Celle di Bulgheria 395 Centola 395 Centuripe 491 Ceprano 31 Cerda 483 Cerignola 64 Cerreto 80

Cervaro (rzeka) 64. 77 Cetraro 395 Cettara 388 Charybdis 398. 505 Chienti (rzeka) 58 Chienti 61 Chieti 60 Chiozzi 388 Chirica, Monte 497 Ciampino 30

Ciani (rzeka) 537 Cibali 514

Ciclopi, Scogli de’ 512 Cinato Romano 42 Cirella 395 Cirignano 375 Cisterna 39 Cittaducale 48 Città Vecchia 542 Cività 56

—    d’Antino Morino 44

—    Lavinia 39 Civitella Roveto 44 Clampetia 396 Cocullo 46 Cocuzzo, Monte 396 Colles Leucogaei 239 Collesano 494

Colli 43 Comino 543 Comiso 492

Conca (w pobl. Sorrenta) 377

Conca d’oro 429

Copiae 402

Coppola, Monte 373

Corace 396

Corato 66

Corfinium 52

Cori 39

Corigliano 403

Corleone 481

Corno grande 51

—    piccolo 51 Coroglio, Capo 233 Corpo di Cava 386 Coscile (rzeka) 402 Cosenza 403 Costarossa 55 Cotrone 404 Crapolla 378

Crati (rzeka) 396. 402 Croce 264

Crosia 403 Crucoli 403 Cuccio, Monte 465 Cumae 249 Cupra Marittima 58 Cutiliae 48 Cutro 404 Cycerona grób 41

Damecuta, Torre di 382 Damous el Kharita 550 Deserto 377 Djamour 544 Dikaearchia 236 Douar ech-Chot 548 Dougga 551 Dragonara (grota) 247 Dugenta 81

Eboli 398

Egackie wyspy 478 Egnatia 72 El Bahira 544 El-Djem 551 Elizejskie pola 235 Enguium 482 Enna 490

Eolskie wyspy 496 Epitaff io 66 Epomeo 256 Erbessus 489 E reo lano 366 Eryx 480

Esaro (rzeka) 403 Etna 520

Fabriano 58 Fagnano 52 Faito, Monte 374 Falconaria 478 Falcone, Monte 469 Falde 466

Fano Adriano 51 Faraglioni 512 Farina, Cap 544 Faro 505 Fasano 71 Favara, La 468 Favarotta 524 Favorita (Palermo) 465

—    (obok Resiny) 266. 268 Feltrino (rzeka) 61 Ferentino 31

Ferentum 400 Fermo 58

Feroleto Antico 396 Ficarazzelli 469 Ficarazzi 469 Filicuri 497 Fiorentino 63 Firmum Picenum 58 Fittija, Lago 524 Flegrejskie pola 235 Foggia 62 Fondi 40

Fontana (Ischia) 256

—    Li ri 46 Fontanarosa 63 Fontecchio 52 Forchia 38 Forenza 400 Forio 256 Formia 41 Formianum 41 Forno 246 Fortore (rzeka) 61 Foruli 48 Fossacesia 60 Fossanuova 40 Francavilla a Mare 60 Francolisi, Torre di 41 Frasso 81

Fratelli (w pobl. Salerna) 388

—    (Monti Rossi) 522

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

36

Giulianova 59 Gizio (rzeka) 60 Girgenti 483    Goletta 544

Biblioteca Lucchesiana 487 Gorgo di Cotone 475 Casa Greca 485    Goriano Sicoli 47

— Gregorio 486    Gozzo 543

Fonte dei Greci    485    Gragnano 374

Grób Therona 486    ! Gran Sasso 51. 59. 60

Grotta de’ Frangapani 486 Gravina (obok Potenzy) 75

— (obok Catanii) 522 Griffone, Monte 468 Grób Wergiliusza 229 Grota Mi trasa 383

Frattamaggiore-Grumo 82 Frattochie 38 Frosinone 31 Frusino 31 Fucino, Lago 43 Fuorigrotta 230 Furculae Caudinae 38 Fusaro, Lago del 248 Fuscaldo 396

Gaeta 41 Galati 506

Galleria di Cutro 404 Galii, li 374. 392 Gangi 482

Gargano, Monte 62. 63 Garigliano (rzeka) 31. 41 Gela 492

Gemellaro, Monte 522 Ge race 405 Geremenna 392 Giardinetto 76 Giardini 507 Giarre 512 Gibellina 474 Gibilmanna 494 Gibilrossa 468 Gioja del Colle 76 Giovenco 46 Giovinazzo 67

Hippodromos 487 Izba handlowa 488 Kamieniołomy 488 Kanały Phaeaksa 487

Girgentl :

Katakomby 488 Kościół del Purgatorio 488 — katedralny 488 — San B i agi o 485 — San Gregorio delle Râpe 486

— SantaMariadeiGreci487 — San Nicola 485 Muzeum 488 Oratorium Phalarisa 485 Passeggio Cavour 485. 489 Piscina 487 Poczta 488 Porta Aurea 486 Rupe Atenea 489 San Vito 489 Świątynia Ateny (?) 487 — Cerery i Prozerpiny 485 — Concordii 486 — Dyoskurów 487 — Eskulapa 486 — Herkulesa 486 — Junony Lacinia 485 — Wułkana 487 — Zeusa 486 — Zeusa Atabyriosa 487 Villa Garibaldi 489

Grota Niebieska 382

—    Psia 234

—    Sybilii 243 Grotta della Pace 244

—    di Posilipo Sejano 233

—    di San Biagio 373

—    Dragon ara 247

—    nuova di Posilipo 228

—    Pandona 388

—    vecchia di Posilipo 229 Grottaglie 400 Grottammare 59

Grotte 489

Guardia Piemontese 395

Hadranum 514 Hadrumetum 551 Hagi ar Kim 542 Haiikyae 474 Hammam Lif 551 Hatria 60 Heloros 493 Heraclea 402 Herculaneum 366 Herdoniae 399 Himera 493 Hippo Diarrhytos 551 Histonium 61 Hybla Gełeatis 514 Hykkara 472

Imera 490 Insula Arpinas 45 Interamna 59 Ischia 252 Isernia 55 Isola d’Aci 512 del Liri 45

—    delle Femmine 472

—    di Dino 395

—    Lunga 478

Ispica, Val albo Cava d’ 492

Itri 40

Kairouan 551 Kamarina 492 Kampania 29 Kartagina 549 Khérédine 549 Kram 548 Kroton 404 Kyane (rzeka) 537

Labico 30 Lacco Ameno 255 Lacinium promontorium 404 Lactarius mons 374. 385 Lago Averno 242 — d’Agnano 234 — Fucino 43 — Fusaro 248 — Lucrino 242 — Pergusa 491 Lanciano 60 Lanuvium 39 Lascari 494 Leano, Monte 40 | Lenti ni 524 Leonessa 48 Leonforte 483. 491 Leontinoi 524 Lepre, Monte 513 Lésina, Lago di 62 Lestrygońskie pola 524 Letojanni 507 Lettere 374 Leukopetra 406 Licata 491 Lilibeo, Capo 478 Lilybaeum 478 Li pari 496

Liparyjskie wyspy 496 Liris 31. 41 Lokri 405 I Lone 390

Longaricum 472 Loreto 57 Luce 402 Lucera 63 Luco 44 Lugnano 30 Luparo, Monte 47 Lysimelia 537

Maccalube 483 Maddaloni 38. 81 Madonie (góry) 494 Madonna delF Autu 472 Magnisi 525 Majella (góry) 60. 61 Majori 388 Majorisi 41 Maletto 513. 522 Malka, La 549 Malta 539 Malvagna 513 Mandela 42 Manf redo nia 63 Maniacium 513 Manoubia 548 Marcellinara 396 Marcianise 81 Marechiaro 232 Mare Morto 246 Marina del Cantone 378 — di Equa 375 Marmore 47 Marsa 548. 550 Marsala 477 Mascalucia 522 Massa Lubrense 378 Massafra 74. 76 Massico, Monte 41 Mazara 477 Megara Iblea 524 Megaris 127 Melfi 64. 399

Melilli 525 Melito 406 Menae 524 Menfi 481 Mergellina 231

Messyna 497 Abbadiazza 505 Campo Santo 505 Cappuccini (góra) 505 Castellaccio 504 Colle S. Rizzo 505 Corso Cavour 499 — Vitt. Emanuele 499 Cytadela 504 Dogana 504

Eremitaggio di Trapani 505 Faro 505

Fort Gonzaga 505 Giardino a mare 504 Giełda 504 Kościół Cattolica 501

—    délia Confraternité délia Pace 503

—    dęli’ Indirizzo 502

—    katedralny 500 — La Grotta 505 — S. Agostino 503 — S. Anna 502

— S. Annunziata dei Cata-lani 501

— S. Cosma e Damiano 502 — S. Francesco d’Assi si 503 — S. Gioacchino 503 — S. Gregorio 502 — S. Maddalena 502 — S. Maria Alemana 501 — S. Maria délia Scala 503. 505

—    S. Maria délia Valle 505 — S. Niccolô 503

—    S. Rocco 502

Messyna:

Latarnia morska 504 Marina 499 Matagrifone 503 Mercato 504 Monte di Pietà 503 Muzeum 502

Oratorio di S. Francesco 503 Ospedale civico 502 Pace 505

Palazzo Grano 503 — Municipale 504 Pantani 505 Paradiso 505

Piazza dell’ Annunziata 503 Poczta 504

Pomnik Don Juana d’Au-stria 503 Port 499

Rocca Guelfonia 503 Salvatore dei Greci 505 Studnia na piazza del Duo-mo 501

— Neptuna 504 Teatr a 498 Trovatura, La 502 Uniwersytet 501 Via Cardines 502

—    dei Monasteri 499. 502

-    Garibaldi 499 Villa Guelfonia 503

— Mazzini 504

Meta 375

Metaponto 399. 402 Mezzagno 468 Mezzocampo 514 Migliera 384 Mignano 34 Milazzo 495 Mimnermum 465 Minardo, Monte 513

Mineo 524

Miniscola, Spiaggia di 248

Minori 388

Minturno 41

Minuto 391

Mirto 403

Miseno, Capo 247

Misilmeri 468

Misterbianco 514

Mnaidra 542

Modica 492

Mojo 513

Mola (obok Taorminy) 511

—    di Bari 71

—    di Gaeta 41 Molfetta 67

Monacone (na Capri) 383 Monasterace 405 Monopoli 71 Monreale 463 Montallegro 482 Montaquila 55 Monte Alburno 398 — Amaro 54. 60 — Artemisio 39

—    Barbaro 474

—    Calciniera 513

—    Cassino 32

—    Castellazzo 523

—    Castel del 66

—    Chiunso 390

—    Circeo 39

—    Compatri 30

—    Conero 56

—    Corvo 41

—    delle Panicelle 51

—    di Cori 39

—    d’Ocre 52 — Fortino 30

— Giordano 402 — Glicestro 30 — Griffone 468

Monte Morrone 54

—    Muto 374

- Pendolo 374

—    Pentina 80

—    Rinazzi 522

—    Salviano 44

—    Santangelo 64

—    S. Angelo (obok Castel-lammare) 374

—    S. Calogero 481

—    S. Costanzo 378 S. Elia 397. 407

—    S. Giuliano 480

—    Silvano 60

—    Velino 43

—    Venere 511

—    Vetore 523

—    Vulture 66. 399

—    Ziretto 511 Montecardillo 514 Montecorvino 392 Monteleone 397 Montelepre 472 Montenero 61 Montepertuso 375 Montesarchio 38 Monti Lepini 39

—    Rossi 522 Mor ino 44 Moropano 256 Motye 478 Mussumeli 483 Mutignano 59 Mylae 495

Naso 495 Naxos 511. 512 Nazaret 225

Neapol 83

Ajencye okrętowe 96

Neapol :

Ak wary um 105. 125 Albergo dei poveri 215 Archetiello 225 Archiwum państwowe 146 Arsenał marynarki 127. 220 Banca d’Italia 132 Banki i wekslarze 95 Biura podróży 95 Camaldoli 226 Camaldolilli 226 Campo Santo Nuovo 217 Cangiani 225 Casa dei trovatelli 218 Castel Capuano 217

—    del Carminé 218

—    dęli’ Ovo 127 — Nuovo 133

— S. Elmo 225 Cimitero délia Pietà 217 Cmentarz protestancki 217 Collegio Medico 155 Corso Umberto I. 134 — Vittorio Emanuele 220 Darsena 220 Dogana 219 Dorożki 91

Dyalekt neapolitański 120 Dzienniki 100 Fontanna Mon to li veto 136 Fryzyerzy 98

Galleria Principe di Napoli 155

— Umberto I. 131 Giełda 134 Hotele 84

Immacolatella nuova 219

—    vecchia 219 Istituto di belle arti 105 Italii posąg 130 Kaplica Angielska 126

Neapol:

Kaplica di Sansevero czyli S. Maria délia Pietà 144 — Pontaniana 147 Kąpiele 97

Katakomby S. Gaudioso 212

—    św. Januarego 212 Kawiarnie 88

Klimat 122 Koleje linewkowe 95 Komisyonerzy 95 Konserwatoryum muz. 147 Konsulaty 96 Kościół Ascenzione 126 Kościół (i klasztor) Camal-doli 226

— Gesù Nuovo 138 — Montoliveto 136 — S. Angelo a Nilo 144 — Santissima Annunziata 217

—    św. Barbary 133

— S. Carlod’Arena215.216 — S. Caterina a Formel-lo 216

— Santa Chiara 139 — S. Croce al Mercato 218 — S. Domenico Maggiore 141

- S. Filippo Neri (de’ Ge-rolomini) 149 — S. FrancescodiPaola 108 — S.Gennaro (kościół katedralny) 149

— S. Gennaro (i katakomby) 212

— S. Giacomo degli Spa-gnuoli 132

— S. Giovanni Carbona-

ra 215

— S. Giovanni Evangelista del Pontano 147

Neapol :

Kościół S. Giovanni Maggiore 145

— S. Giovanni Pappaco-da 145

— S. Lorenzo 148 — S. Maria del Carminé 218 — S. Maria del Faro 232 — S. Maria délia Pietà de’ Sangri 144 — S. Maria délia Sanità 212 — S. MariadelleGrazie 154 — S. Maria di Piedigrot-ta 228

— S. Maria Donna Regina 154

— S. Maria la Nuova 135 — S. Maria l’Incoronata 134 — S. Maria Maggiore 147

—    (i klasztor) S. Marti-no 221

— S. Paolo Maggiore 147 — S. Pietro a Majella 146 — S. Pietro Martire 134 — S. Restituta 152 — S. Severino e Sosio 145 — S. Teresa 126 — S. Trinità Maggiore 138 — S. Vitale 230 — Sannazzaro 231 Largo (patrz piazza) Latarnia morska 220 Liceo ginnasiale 156 Łódki 95

Molo Angioino 219

—    di S. Vicenzo 220 — Orientale 219

Monte délia Pietà 146 Museo Civico Filangieri 104. 153

— Nazionale 104. 156—212 Aleksander pod Issus 176

Neapol (Muzeum):

Neapol (Muzeum) : Pompejański model korkowy 195

Pompejańskie obrazy 182 Popiersia greckich ców 173 Portico degli Imperatori 175 Portretowe popiersia 173 — posągi 173

Posągi konne obydwóch Bal-busów 160

Przedmioty do użytku prywatnego 189

Przedmioty do użytku publicznego 189 Rafaela Madonna 208 Renesansowy zbiór 211 Rzeźby marmurowe 161 Santangelo zbiór 203 Srebrne przedmioty 200 Szklane przedmioty 197 Tabellae ceratae 202 Tazza Farnese 198 Tycyan 209 Waza z Gaety 168 Wazy 203 We nery posągi 165 Zbroje 200 Złote przedmioty 198 Museo Reale di Capodi-monte 104. 214 Muzeum San Martino 105.221 — sztuki i przem. 105. 128 Nicotery posąg 114 Nuovo porto Mercantile 219 Obserwatoryum astronomiczne 215

mow-

Amazonka (z Pergamon) 169 Apollo, grający na lutni 179 Bachus 162 Biblioteka 212 Bronzy herkulańskie 179

—    mniejsze 189

—    pompejańskie 178 Byk farneski 166 Cesarzy posągi i popiersia 175

Cezara popiersie 177 Correggio 209 Danta popiersie 211 Dory for os Polikleta 163 Egipski zbiór 172 Eschinesa posąg 173 Faun pijany 180

—    tańczący 179 Flora Farnese 165 Gabinet rezerwowany 187 Gall ginący 169 Gemmy 202

Harmodios i Aristogei-ton 161 Hera 162

Herkules Farneski 167 Homera popiersie 173 Klejnoty 199 Kumejski zbiór 205 Merkury \19 Miedzioryty 211 Monety i medale 203 Mozaiki 163 Narcyz 179 Obrazy 207 Orestes i Elektra 161 Orfeusz (płaskorzeźba) 162

Papyrusy 201    Ogród botaniczny 215

Pompejańskie artykuły spo-    Omnibusy 92

żjwczć 188    Palazzo Casacalenda 141

— malowidła ścienne 182    — Caviati 141

Neapol:

Palazzo Corigliano 141 — Cuomo 153

—    del Municipio 132

—    del principe d’ An-gri 138. 156

—    di Donna Anna 231 — Fond! 135

— Francavilla 126 — Gravina 136 — Maddaloni 138. 156 Reale 103. 128 — Reale di Capodimon-te 104. 213 — Sansevero 141 — Santangelo 146 Pałac arcybiskupi 154 Parco Savoia 228 Park Margherita 220 Pensyonaty 87 Piazza Dante 156

—    délia Carità 156

—    dei Martiri 126

—    del Mercato 218

—    del Plebiscito 128 — M on toi i veto 136

— Salvatore Rosa 220

—    San Gennaro 149

— S. Trinità Maggiore 138 Pieśni ludowe 100 Piwiarnie 90 Plac giełdy 134 Poczta 96

Pogląd historyczny 106

—    na rozwój sztuki 113 Pomnik Belliniego 147. 155

— Carla Poerio 155

—    króla Władysława 215 Ponte délia Sanità 212 Port Mercantile 219

— Piccolo 219 Porta Alba 156

Neapol:

Porta Capuana 216 — Nolana 218 — S. Martino 225 Posąg Italii 130 Poskramiacze koni (posągi) 131

Prywatne pokoje 87 Reclusorio 215 Restauracye 89 Rione Amedeo 220 Rozkład czasu 101 S. Gennaro dei poveri 212 Stroje ludowe 120 Teatra 99

Teatr Belliniego 155 Teatru rzymsk. szczątki 154 Teatr S. Carlo 131 Telegraficzny urząd 96 Tondo di Capodimonte 213 Towary neapolitańskie 98 Tramwaje 93 Uniwersytet 144 Vecchio porto Mercantile 219 Via Chiatamone 126 — Medina 134

-    Morelli 126 — Partenope 126

-    del Piliero 219 — Roma 155

-    - di S. Lucia 127 — Toledo 155

Vicaria, La 217 Villa Avelli 214 — Forquet 214 — Gallo 214 — Meuricoffre 214 — Nazionale 123

-    del popolo 219 — Ruffo 214

Vomero 220 Winiarnie 90

Neapol:

Wodociągi 214 Zabawy 120

Nebrodzkie góry 494 Neptunius, Mons 495 Nerano 378 Nicastro 396 Nicolosi 522 Nicosia 483 Nieto (rzeka) 403 Ninfa 39 Nisida 233 Nizza di Sicilia 506 Nocera 385 Nolcattaro 71 Norba 39 Norcia 48 Norma 39 Noto 492

Nowa Goletta 544 Nuovo, Monte 242

Ofanto (rzeka) 64 Ogliastro Cilento 395 Ognina 512 Ogygia 540 Olibano, Monte 236 Ordona 399 Oreto (rzeka) 469 Oria 400

Orlando, Capo d’ 495 Orta Nova 64 Ortona 60 Osimo 56 Ostuni 72 Ottajano 264. 265 Oudna 551

Pace 505 Paestum 392

Pagari 385

Paganica 51 Palagianello 74 Palagonia 524 Palazzolo Acreide 493 Palentini Campi 43

Palermo 421

Acquasanta 466 Albergo dei Poveri 462 Altarello di Baida 465 Altofonte 470 Antykwamie 424 Baida 465 Banki 423

Biblioteca Comunaie 440 — Nazionale 441 Biura podróży 424 Boccadifalco 465 Botaniczny ogród 434 Brancaccio 468 Cala, La 430. 460 Campo Santo Spirito 469 Cantiere 465 Carceri 466

Caserma dei Borgognoni 462 — Trinità 444 Casino Nuovo 441 Cassaro 431 Castellaccio 464 Castellammare 460 Castello di Mare Dolce 468 Cmentarz angielski 466 Conca d’oro 429 Corso Alberto Amedeo 461

—    Calatafimi 462

—    dei Mille 468

—    Garibaldi 435

—    Vittorio Emanuele 431 Cottone Carlo, pomnik 448 Crispiego pomnik 467 Cuba 462

O T bola 4*2

WW

Palermo :

Dom podrzutków 430 Dorożki 422

Elektryczne tramwaje 423 Falde 466 Favara, La 468 Favorita 467 Flora 433

Florio (pomnik) 460 Fontana dei Garaffo 431 — Pretoria 437 Foro Italico 430 — Umberto I. 430 Garibaldego pomnik 467 Giardino di Acc!imazione462

-    Garibaldi 431

— Inglese 448. 467 G i bi 1 rossa 468 Greckie seminaryum 459 Grota św. Rozalii 466 Grotta dei Gigami 468 Hotele 421 Istituto agrario 468

—    di Artigianelle (przytułek sierot) 434

- di Belle Arti 461 Karola V. pomnik 440 Katakomby 461 Kawiarnie 422 Klimat 428

Konserwatoryum muzyczne 459 Konsulaty 423 Kościoły i kaplice:

Bad i a Nuova 443 Cappella di S. Maria 1’Inco-ronata 443 — Palatina 445 Carmine Maggiore 440 Casa professa de’ Gesuiti 440 Chiesa dei Cancelliere 440 Gancin 432

Palermo :

Katedra Monreale 463 Kościół Angielski 460

—    dęli’ Oiivella 450 — Kapucynów 461

—    katedralny (S. Rosalia) 441

Magione, La 435 Martorana 438 Oratorio 450

—    de! Rosario 449 Pietà 433

Porto Salvo 431 S. Agostino 448 S. Annunziata 459 S. Antonio 436 S. Antonio Abbate 432 S. Cataldo 439 S. Caterina 438 S. Chiara 441 S. Ciro 468 S. Cita 459 S. Domenico 449 S. Eulalia dei Catalani 449 S. Francesco de’Chiodari436

—    dei Leprosi 469

—    dei Napoletani 431 Giuseppe 440 Lorenzo 436 Marco 448

Maria deH’Ammiraglio 438

—    degli Angeli 432

—    della Catena 431

—    di Gesù 468

—    dei Latini 440

—    dei Miracoli 432

—    di Piedigrotta 460

—    dello Spasimo 434

—    di tutte le grazie dei Po::tieeIlo 430

Palermo :

S. Maria della Vittoria 434

—    della Volta 448

—    la Nuova 460

S. Martino delle Scale 464

S. Matteo 437

S. Niccolö l’Albergheria 441

—    dei Greci 459 — Tolentino 439

S. Orsola 439. 469 S. Pietro Martire 450 S. Rosalia 466 S. Salvatore 441 S. Spirito 469 S. Teresa 433

Królewskie groby 442 Leoni 465

Liceo Vittorio Emanuele 441 Madonna della Providen- ; za 440

Melego pomnik 434 Mimnermum 465 Monreale 463 Monte Cuccio 465

—    di Pietà 447

—    Griffone 468

—    Pellegrino 466 Museo Nazionale 450 Noce 465

Nuovo Mercato 448 Obserwatoryum astronomiczne 446

Ogród botaniczny 434 Omnibusy 423 Or eto (rzeka) 469 Ospedale dei sacerdoti 444 Palatina, Cappella 445 Palazzo Abbatelli 433

—    Ajutamicristo 435

—    Arcivescoviîe 444

—    Baucina 433

Palermo:

Palazzo Belmonte 440 — Briuccia 436 — Butera 430. 433 — Chiaramonte 432

—    dei Principi di Catto-lica 436

—    dei Principi di Comi-tini 439

—    delle Finanze 431 — Forcella 433

— Geraci 441 — Municipale 437 — Pietratagliata 450

—    Raffadali 440 — Reale 444 — Riso 440

— S. Cataldo 432 — S. Remy 436 — Sclafani 444 — Serradifalco 438 — Settimo 436 — Spéciale 440 — Valguarnera 436 — Villafranca 440 Passo di Rigano 465 Pellegrino, Monte 466 Pensyonaty 422 Piazza Aragona 436 — Bell in i 436 — Bologni 440 — Caraccioli 448

—    dei Castello 460

—    de!laCrocedeiVespri436

—    delF Indipendenza 468

—    della Kalsa 433

—    della Magione 435

—    della Rivoluzione 435

—    dei 40 Martiri 447

—    delle XIII. vittime 460 — Fiera Vecchia 435

— Florio 460

431

Palermo:

Piazza Giachery 466 — Ingastone 460 — Marina 431 — Olivuzza 461 —    Pretoria    437

—    Quattro    Canti    439

—    Quattro    Canti    di    Cam-

pagna 448

— Ruggiero Settimo 448 — Santo Spirito 440 — Ucciardone 465 —    Vigliena    439

—    Vittoria    444

Piazzetta Ballaro 440 — Crispi 467

—    dello Spasimo 434 — Garaffello 449

Poczta 423. 440 Pogląd historyczny 425 Politeama Garibaldi 448 Pomnik braci Canaris 433 — Carla Cottone 448 — Crispiego 467

—    Filipa V. 447

— Garibaldego 467 - Karola V. 440 — Ruggiera Settima 448

—    senatora Florio 460 Ponte dęli’ Ammiraglio 469 Porta dei Greci 433

— Felice 430 — Macqueda 429. 448 — Nuova 429. 444 — Ossuna 461 — Reale 433 — S. Antonino 429 448 — S. Giorgio 460 Porto 430 Przewodnicy 424 Punta di Bersaglio 466 Region Meczetów 425

Palermo :

Region Słowian 425 Restauracye 422 Rocca, La 462 Rozkład czasu 428 Rozwój sztuki 426 S. Ninfa (wieża) 446 Stanza del Ruggiero 447 Stradone di Borgo 465 Teatra 424 Teatro Bellini 438 — Massimo 448 — Politeama Garibaldi 448 Telegraficzny urząd 423 Telegraf o 467 Tę,rasa Butera 430. 433 Toledo 431 Torre di Baych 437 — Pisana 446 Tramwaje 423 Tribunale 432 Ucceria 449 Uniwersytet 439 Via délia Libertà 467 — Francesco Crispi 465 — Macqueda 429. 448 — Vittorio Emanuele 429.

Vicolo Mura dei Cattivi 433 Villa Belmonte 466

—    Butera 461. 470

—    Castelnuovo 468

—    Favorita 467

—    Florio 461

—    Giulia 433

—    Igiea 421. 466

—    Palagonia 470

—    Serradifalco 461

—    Sofia 468

—    Tasca 462

—    Valguarnera 470 Więzienie 466

Palermo :

Wodociągi 429 Zisa 461

Palestrina 30 Palici, Lago dei 524 Palmi 397 Panaria 497

Pandona (grota) 388. 391 Pantelleria 544 Paola 396 Parco 470]

Passo della Portella 51 Pastina 390 Paterno, Bagni di 48 Paternó 514 Patti 495 Pellaro 406 Pellegrino, Monte 466 Penne 60

Pentima 47. 52. 60 Pergusa, Lago 491 Pescara 60 Pescolanciano 55 Pesole, Lago di 400 Pesto 392 Petralia 482 Piana dei Greci 470 — di Catania 524 Piano di Sorrento 375 Piedimonte Etneo 513 Pietrabbondante 55 Pietracamela 51 Pietrafitta 403 Pietragalla 400 Pigne, Valle delle 377 Pilastri 234 Pimonte 374. 388 Pineta, Monte 493 Pinna 60 Piperno 40 Piscina Cardito 241

Piscina Mirabilis 246 Pisciotta 395 Pizzo 396

— dęli’ Angelo 494 Pizzuta, La 493 Placeolum 493 Płatani 483 Poetelia 403 Pogerola 390

Pola Flegrejskie czyli Elizejskie 235 Policastro 395 Policoro 402 Polignano 71 Polizzi Generosa 482 Pollina 495

Pompei 268

Amfiteatr 361 Bazylika 288 Bramy (patrz Porta)

Bruk ulic 284

Casa (porównaj także niżej dom)

—    di Adone 344

—    delle Amazzoni 351

—    dęli’ Ancora 342

—    di Apollo 344

—    delF Argenteria 344 di Arian na 334

—    del Balcone pensile 320

—    della Caccia 330

—• dei Capitelli colorati 334

—    dei Capitelli figurati 334

—    di Castore e Polluce 347

—    del Centauro 346

—    del Centenario 326

—    di Championet 302

—    del Chirurgo 350

—    del Cinghiale 300

—    del Citarista 313

—    del Conte di Torino325

Pompei:

Dom M. Lukrecyusza Fron-to 325

— M. Spuriusa Mesora 323 -- M. Tofelanusa Valeusa

327

Lares com-

Pompei :

Casa del Duca d’Aumale 345

—    degli Epigrammi 328

—    del Fauno 335

—    del Fauno ubbriaco 326

—    dellaFontana grande 342

—    délia Fontana piccola 343

—    dei Giornalisti 325

—    di Giuseppe II. 302

—    del Granduca di Toscana 334

—    del Laberinto 333

—    di Meleagro 345

—    di Nettuno 351

—    delle Nozze d’ Argen-to 324

—    dęli’ Orso 321

—    di Pansa 339

—    délia Parete nera 335

—    del Poeta tragico 340

—    della Regina Marghe-rita 325

—    di Sallustio 349

—    dello Scheletro 303

—    degli Scienziati 330 j

—    della Soffitta restau-rata 325

—    del Torello 324

—    delle Vestali 350 Comitium 301 Curia 296

— Isiaca 305

Dom Caeciliusa Jucundu-sa 328

— Caesiusa Blandusa 321 Domus Cornelia 315 Dom Epidiusa Rufusa 314 — Epidiusa Sabinusa 314 — Gaviusa Rufusa 323 — Greckich dystychów 328 — Holconiusa 317 — M. Lukrecyusza 322

—    Vediusa Siricusa 319 — Vesoniusa Primusa 329

Domus Vettiorum 330 Domy mieszkalne 280 Eumachii gmach 298 Forum 287

—    trianguläre 303 Fullonica 329. 341 Gladyatorów koszary 308 Grobowce 352—360 Hala targowa 293 Hospitium Sittii 320 Kaplica bogów

pitales 341

—    rodziny cesarskiej w Ma-cellum 296

Kloaki 284 Lupanare 320 Łuk tryumfalny 294. 337 Macellum 295 Materyał budowlany domów 280 Mur miejski 352 Muzeum 285

Muzeum wykopalisk z Bo-scoreale 338 Napisy 284 Obraz 12 bóstw 300 Okresy budowlane 279 Ołtarz bogini Salus 327

—    bogów Lares Compi-tales 329

Oznaczenie domów 278 Pagus Augustus 273 Palaestra 305 Piekarnia 322

Pompei:

Pompei:

Termy Mniejsze czyli de Foro 337

— Stabiańskie 315 Tribunalia 301 Ustępowe miejsce 293 Urząd cło wy 350 Warsztat szewski 321 Wieże 352 Więzienie 293 Willa Cycerona 353 — Diomedesa 353. 360 — rzymska obok Bosco-reale 365

Wodociągi i studnie 283

Podział miasta 277 Pogląd historyczny 272 Porta di Ercolano 339. 351 — Marina 285 — di Nola 327 — Stabiana 309

Posadzki mozaikowe 283 Scuola di Verna 301 Stajnia 345

Stół do wymierzania miar kupieckich 292 Strada dell’ Abbondanza 300. 302

-    degli Augustali 334

-    dMside°302na 336    Ponte di Caligola 238. 236

-    di Mercurio 336    j “ dflla Maddalena 267

-    di Nola 336. 339    “ Maggiore 375

-    delle Scuole    301    Pontęcagnano 39.

--    dei Sepolcri    352    Pond de ?oya e    81

Stud™    Abbondanza Pontyjskie bagna 39

-    della Concordia Augu-    ^

sta 300. 303    Porrazzi 470

Świątynia Apollina 290    pom\ Monte de< ₄₉₇

-    Fortuny Augusty 336    | p₀rtella, La 40

-    grecko-dorycka (zwana porticelli 470 swiątyniąHerkulesa)303 ; portid 266

-    Izydy 311    Porto Civitanova    58

Jowisza 293    — Empedocle 483

-    - Wespazyana (czyli t.zw. _ d’ischia 253

świątynia Merkurego)    _ Recanati 58

297

—    Zeusa Meilichiosa (zwana świątynią Eskulapa) 310

Szynk 343 Teatr Mały 307

—    Wielki 305 Termy Centralne 323

— S. Giorgio 58 — S. Venere 397 Portus Ulixis 512 Posilipo 229 — Capo di 231. 232 Positano 375. 390. 392 Postolione 511 Potenza 399. 400

(rzeka)

(rzeka)

405

54. 61

Potenza Picena 58 Pozzo di Latignano 48 Pozzopiano 375 Pozzuoli 236 Praeneste 30 Prajano 392 Prata d’ Ajeta 395 Presenzano 34 Prezza 47 Priolo 525 Priora 377 Procida (wyspa) 251

—    Monte di 248 Promontorium Lacinium 404

—    Leucopetrae 406

—    Minervae 378 Psia grota 234 Punta dell’ Alice 403

—    di Bersaglio 466

—    di Campanella 378

—    dell’ Epitaffio 244

—    di Granitola 477

—    del Nasone 258. 264

—    di Pennata 246

—    di Sarparella 246

—    di Scutolo 375

—    Tragara 383 Puteolanum 242

Quattro Arie 465

Ragattisi 478 Ragusa 492 Rajano 47. 52 Randazzo 513 Rapolla 75 Ravello 391 Reate 47 Recanati 58 Reggio 406 Reginolo 388 Résina 266

Retenga 52 Revigliano 371 Riace 405 Riardo 34 Ribera 482 Rieti 47

Rigano, Passo di 465 Riofreddo 42 Ripalta 61 Riposto 512 Rocca Monfina 34. 41

—    di Sarno 483 Roccapalumba 483 Roccasecca 31. 46 Rocche di Cusa 477 Rocchetta S. Antonio 64. 399 Romagnano 398

Rometta 495 Roseto 402 Rossano 403 Rossi, Monti 522 Roviano 42 Rovolo, Monte 513 Rubi 66

Ruvo di Puglia 66

Sabato (rzeka) 77 Sacco (rzeka) 30 Sagittario (rzeka) 47. 54 Sagras Sagrus

Sala Catanzaro 396 Salemi 474 Salerno 386 Salina (wyspa) 497 Salvatichi, Monte dei 248 Salvatore, Monte 497 Sambiase 396 S. Agata dei Goti 81

—    di Massalubrense 377 S. Agnello 375 S. Angelo in Formis 36

37

PRZEWODNIK PO WŁOSZECH.

S. Antimo 82

S. Trinità délia Delia 475

S. Vincenzo Valle Roveto 45

S. Vittorino 51

Sangro (rzeka) 54. 61

Sangro 61

Saponara 495

Sapri 395

Sarno (rzeka) 371

Sassa 48

Saticula 81

Scafati 385

Scala 391

Scalea 395

Scaletta 391

Scanno 47. 54

Schiso 511

Sciacca 481

Sei ara 483

Scilla 397. 407

Scirthaea 482

Scurcola 43

S. Benedetto del Tronto 59 S. Calogero 497

—    Monte 481 S. Carlo 482 S. Cataldo 490 S. Caterina 489. 490 S. Demetrio nei Vestini 52 S. Elpidio a Mare 58 S. Eufemia Biforcazione 396

—    Marina 396 S. Filippo d’Argiro 491 S. Flavia 470 S. Flaviano 59 S. Germano 31 S. Giuliano, Monte 480 S. Leonardo 63 S. Margarita 252 S. Margherita 481 S. Maria (wyspa) 478

—    (obok Catanzaro) 396

—    a Castello 375

—    a Pozzano 374

—    dei Monti 390

—    di Capua Vetere 35

—    di Castello 264 S. Massimo 56

S. Michele 64 S. Nicola 477

—    (obok Majori) 388

—    d’Arena 523 S. Ninfa 474

S. Panagia 525 S. Pantaleone 478 S. Pietro (obok Avezzano) 44

—    (obok Crapolli) 378 S. Polo dei Cavalieri 42 S. Salvo 61

S. Severo 62 S. Spirito-Bitonto 67 S. Teresa Longarini 493

—    (w pobl. Tagliacozzo) 43 Scylla 397. 505

i Sebeto (rzeka) 265

Segesta 473 Segni 30 Sejano 375 Sele (rzeka) 392 Selinunt 475 Sella di Corno 48 Sepino 56 Sermoneta 39 Serra-Ajello 396 Serradifalco 490 Sessa Aurunca 41 Setia 40 Settingiano 396 Sezze 39 Sferro 491 Sibari 402

Sibillini Monti 58. 59 Sicoli Goriano 47 Sidi Bou Said 550

Sidi Daoud 548 Sifone 511 Siła (góry) 396 Sipontum 63

Siracusa (patrz Syrakuzy) Soccavo 226 Soianto 470 Solaro, Monte 384 Solfatara 239 Solicchiata 513 Solmona 52 Solopaca 80 Soluntum 470 Somma 264 — Monte 264 Sonnino 40 Sora 45 Sorrento 376 Sousse 551 Spadafora 495 Sparanise 34. 42 Sperlinga 482. 483 Spinazzola 65 Spoleto 48 Squillace 404 Stabiae 372 Stilliti 405 Stilo 405 Stromboli 497 Stron co ne 47 Stron goli 403 Subiaco 42

Suessa Auruncorum 41

Sulmo 53

Susa 551

Sutera 483

Sybaris 402

Sycylia 411

Syrako (bagno) 537

Syrakuzy 525 Achradina 531

Syrakuzy:

Agora 533 Amfiteatr 533 Anapo (rzeka) 537 Ara Hierona 533 Archimedesa grób 537

—    pomnik 531 Aretuza 530 Belvedere 535 Bouleuterion 531 Bufalaro 534 Dyany świątynia 531 Dyonizosa świątynia 536 Epipolae 532 Euryelos 535 Katakomby 536 Kościół katedralny 528

— S. Giovanni 536 — S. Lucia 535 Krypta św. Marcyana 536 Kyane (rzeka) 537 Latomia dei Cappuccini 536

—    del Filosofo 534

—    del Paradiso 533

—    di S. Venera 534 Minerwy świątynia 528 Muzeum 529 Neapolis 532 Nymphaeum 534 Olympieion 537 Ortygia 528

Palazzo Bellomo 530 — Montalto 531 Palestra 532 Pentapylon 532 Pisma 538

Platena grobowiec 536 Port 526

Posto Semaforico 535 Prytaneum 532 Teatr grecki 534 Temenites 532

Syrakuzy:

Tyche 532

Tymoleona grób 537 Tymoleonteion 532 Ucho Dyonizyusza 533 Via delle Tombe 534 Villa Landolina 536 Wodociągi 532

Tagliacozzo 43 Taormina 507

Taranto czyli Tarent 74. 400 Tarsia 402 Ta vole Paladine 399 Tavoliere di Puglia 76 Teano 34

Teate Marrucinorum 60 Teboursouk 551 Telegrafo Semaforico (w pobliżu Sorrenta) 377 Telese 80 Telesia 81 Tellaro (rzeka) 493 Tenna (rzeka) 58 Teramo 51. 59 Terme 234

Termini (obok Massa Lu-brense) 378 Termini Imerese 482 Termoli 61 Terni 47 Terra di Bari 66

—    di Lavoro 81

—    d’ Otranto 72 Terracina 40 Terranova 402

—    di Sicilia 491 Thapsos 525 Thugga 551 Thurii 402 Thysdros 551 Tifernus 61

Tigliana, La 377 Tindaro, Capo 495 Tiriolo 396 Tissa 513 Tolentino 58 Tommaso Natale 472 Tordino (rzeka) 59 Tornimparte 48 Torre Annunziata 267 — Cerchiara 402

—    d’ Agnazzo 72

—    del Filosofo 523

—    del Greco 266

—    di Gerace 405

—    del Marcello 525

—    de’ Passeri 60 — Gaveta 248 — Orsaja 395

Torremare 399 Torrente Rajale 51 Tramonti, Vallata di 388> Trani 66 Trapani 479 I Trapeia 397 ; Tremiti (wyspy) 61 Très Tabernae 39 Trigno (rzeka) 61 Trinius 61 Tri pergola 242 Troja 76

Tronto (rzeka) 59 Tropea 397 Trotilon 524 Truentus 59 Tunis 543 Turenum 66 Tyndaris 495

; Uria 400 Urbisaglia 58 Ustica 471 Utica 550

Valetta 540 Valguarnera 491 Valle de! Bove 523

—    di Maddaloni 81

—    de’ Molini 390

—    delle Pigne 377

—    di Pompei 363 Valmontone 30 Valsavoja 524 Vandra 54

Vasto 61 Velino 48 Velletri 39 Venafro 55 Venetico 495 Venosa 64.. 75 Venusia 75 Vettica 390. 392 Vibinum 77 Vico Equense 375 Vicovaro 42

Vietri 386 Vigliano 48 Villa S. Giovanni 398 — di Tiberio 383 Villalba 489 Vinchiaturo 56 Vittoria 492 Vitulano 80 Vivara 252

Volturno (rzeka) 34. 55. 81 Vulcano (wyspa) 497

Wezuwiusz 257

Xifonia 524 Xirbi 489. 490

Zagarolo 30 Zaghouan 551 Zolfare 489 Zucco 472

BŁĘDY DRUKARSKIE.

fM

00

E -*§2^1

'§3 R ^ O •§ >> 8>s * ^    «5 & iS s, O

:s!îJisî I JiTül

*r 73 3    >>*r U

> O c ^ P

ĄiŁ »

5    o

N — O ® u    CD

Msjll Î

s w-a

.2    ^ s .2

XIXX

Ö8L hîoiV HL oneilgiV SQL innßvoiO 8 ßiliV 888 ohadiT ib -

Q8t- sdistliV ; de oiutßiriDniV SQb ßhotliV I 08 onßlutiV £&S ßiBviV f8 .eZ LŁ (ß'Aosi) omiitloV W (ßqaxw) onßDluV

V8S ssuiwusaW

ßinoliX OQL SSL idiiX

08 oloißgßX IŁŁ nßuodgßX Q8I aißüoX £Y£ odduX

f£c i/oH : HüV 18 ■inoIßbbßW ib

XXL an;]!¹! al b LdL jaqmoS ib QE anotnomißV LSŁ BlovBalsV

.

onilaV

ôô oiisnaV oailan > LX .Là ßgonaV

SQL SQL j»ittS{V VV munidiV LXL aznaupH o: : ££ oißvoaiV

,3l>18flA>lUfla YQ3Ja

u9dIA„ ißiysa "ßdlA„ iaßimßs .yiös x ô saiaiw 4 .ite ei "fi/lyt,,    “u^yi.,    „    . „ Vf „ I0S „    ..

-oq,, äßwaiqo pjßrn uiob x asaiaiw ßwb ainJßtso ~ ov; ilß&ßwu inîxxoi£î2 uböwoq ot ogat & i aiun -yriq ob fo§9nmaisboq BJfiiv/è ob aiDèfaw ßx Ab -î i rto^WTiu u^îyd

[ßtYSD "ODOÖ oqßD„ laßimßx vibi s Of seiaiw 8U

.Hoèo0 oqßO,f

nsDyit

Jö

in

SPIS OGŁOSZEŃ

Str.

Budapeszt Neapol Palermo . Pompei Rzym .    •

Taormina

XXXII

XXXIII

XXXVIII

XXXIX

XL

XL

Budapeszt.

Angol Kiralyne Szalloda

(HOTEL POD KRÓLOWĄ ANGIELSKĄ)

Znany od dawna wykwintny hotel dla rodzin z częściowym widokiem na Dunaj. Restauracya, kawiarnia, kąpiele w domu. Lift. Elektryczne oświetlenie.

Właściciel Palkowicz, dostawca nadworny.

Budapeszt.

HOTEL BRISTOL

Pierwszorzędny hotel w prześlicznem położeniu nad Dunajem, z widokiem na zamek królewski. Wykwintny hotel familijny. Ceny umiarkowane.

Właściciel Józef Jllitz.

Budapeszt.

Hotel pierwszorzędny, wspaniale położony z re-

Hotel Centralny stauracyą i kawiarnią

~ Tuz obok dworca kolejowego Wschodniego, skąd tylko 2 minuty drogi piechotą.— Ma 70 jasnych i obszernych pokoi elektrycznie oświetlonych. Do każdego piętra lift. — Usługa szybka i zwinna.

Jerzy Höllrigl, właściciel.

Budapeszt.    Hotel pierwszorzędny,

TI 7    ,    „    . mający 103 pokoi, od-

Hotel Orient dalony o 5 minut drogi

VII. dziel., Kerepesi ut. Nr. 42

Molnar Sandor, właściciel.

od kolejowego dworca Centralnego. Naprzeciw teatru Ludowego. — Wyśmienita restauracya i kawiarnia w domu. — Pokoje od 80 ct. w górę, w co już wliczone elektryczne oświetlenie.

BERTOL1NIEGO

Neapol.

PALACE HOTEL i REST AUR AC Y A

Wspaniały hotel, otwarty ponownie 1-go października 1901. Apartamenty i pojedyncze pokoje połączone z pokojami kąpielowymi. — Wszystkie pokoje ogrzewane parą i elektrycznie oświetlone. — Położony w zaciszu, w wysokiej i zdrowej okolicy wśród parku Grifeo, — Trzy elektryczne lifty. — Ogród zimowy. — Bar amerykański. — Koncerty.

Otwarty przez cały rok.

E. & F. BERTOL1NI, właściciele.

Neapol.

Grand Eden Hotel

ZWRÓCONY CAŁKOWICIE KU POŁUDNIOWI. ROZLEGŁY OGRÓD. HOTEL PIERWSZORZĘDNY, CAŁY PARĄ OGRZEWANY.

CENY NADER UMIARKOWANE.

Neapol.

Waehlera Hotel Continental

Położony w centrum miasta hotel, chętnie odwiedzany przez rodziny. Wspaniały widok na morze i Wezuwiusz. Lift. Oświetlenie elektryczne. Kąpiele wszelkiego rodzaju. Wyśmienita kuchnia.

Ceny umiarkowane.

Właściciel R. Waehler, oraz właściciel hotelu „Schweizerhof“ na Kapri

NgapgL Hotel pierwszorzędny

DE LONDRES

najbliżej dworca kolejowego poło- , żony. Zwrócony ku południowi, ij Przepiękny widok na zatokę i We- { zuwiusz. Lift. Oświetlenie êlektrv- j czne. Kąpiele w domu. Ogrzewany parą. Otwarty cały rok.

...

MM

idÊLImWm

Dblvitto-Poggiani-Gampione

właściciele.

Neapol.

Hotel Isotta et Genève

Piazza Medina

Dom zupełnie na nowo urządzony, bardzo wygodny. — Ceny umiarkowane. W zdrowrej części miasta położony z widokiem na całą zatokę. —

Lift i oświetlenie elektryczne.

Item i Cappuccio właściciele tego hotelu tudzież hotelu Suisse w Pompei.

Pensyonat.

Neapol.

Hotel Metropol et Ville

Chiatamone 45 i Via Partenope.

Cały położony nad morzem, w pobliżu ogrodu publicznego i t. p., urządzony z wszelkim możliwym komfortem nowoczesnym. — Ceny umiarkowane.

Kuchnia francuska.

Właściciele —

Primicino i Schmucker.

Neapol.

Hotel Riviera

Znany powszechnie przez swoje przepyszne położenie i widok na zatokę. — Ceny umiarkowane. — Wszelki możliwy komfort nowoczesny.— Wyborna kuchnia.— Otwarty cały rok.

Bracia Rainoldi, właściciele.

Hotel de Naples

Neapol.

i- CORSO UMBERTO I. n

Wspaniały budynek współczesny przy największej ulicy Neapolu, tuż obok giełdy, głównej poczty, przystani okrętów i dworca kolejowego. — To korzystne położenie umożliwia wycieczki w okolicę bez wielkiej straty czasu i bez wielkich kosztów. —- Pomieszkanie z wiktem od 10 lirów w górę, w razie dłuższego pobytu według umowy. — Lift. Oświetlenie _= elektryczne. — Omnibus hotelowy. — Otwarty cały rok. = NB. Proszę nie ufać ajentom hotelowym.

Neapol.

F. Tordi, dyrektor

Hotel Royal des Etrangers

Hotel pierwszorzędny, urządzony z wszelkim komfortem najnowszym. W najpiękniejszem położeniu, naprzeciw Sorrenta i Kapri, z wspaniałym widokiem na zatokę i Wezuwiusz. Kuchnia niedościgniona. Wyborna usługa. Oświetlenie elektryczne. Lift. Ogrzewanie centr. Kąpiele w domu.

Neapol.

Hotel Santa Lucia

Najnowszy hotel pierwszorzędny z wspaniałym widokiem, urządzony z wszelkim komfortem.

Piotr Campione i tow.

właściciele.

Neapol.

Położony nad za-

HOTEL DE RUSSIE Äl wÄ

SANTA LUCIA QUAI

ATTILIO GAMBULI

właściciel

ły widok. — Cały zwrócony ku południowi. — Światło elektryczne we wszystkich pokojach. — Pokoje od dwóch lirów wzwyż — „Pension⁴' od 7 lirów wzwyż, w co już jest wino wliczone. — Omnibus na dworcu.

Neapol.

NAPLES TOURS

BIURO PODRÓŻY E. PAGLIARIEGO

w Neapolu, Santa Lucia

CODZIENNE WYCIECZKI W OKOLICĘ NEAPOLU NAJPRZYJEMNIEJSZY I NAJODPOWIEDNIEJSZY SPOSÓB, ABY W NAJKRÓTSZYM CZASIE Z NAJMNIEJSZYM NAKŁADEM KOSZTÓW PRZEDSIĘWZIĄĆ PEŁNE UROKU WYCIECZKI DO PRZEŚLICZNYCH MIEJSC, JAKO TO:

BAJAE, POMPEI, CAVA DEI TIRRENI, PAESTUM, AMALFI, SORRENTO, KAPRI, WEZUWIUSZ I T. P.

Biuro udziela podróżnym wszelkich udogodnień i ułatwień i utrzymuje we wszystkich miejscowościach swoich funkcyonaryuszy, którzy są do dyspozycyi turystów i dają im zawsze potrzebne wyjaśnienia i informacye.

Neapol.

Eldorado Modern Hotel

Santa Lucia

Całkiem nowy, umyślnie na hotel zbudowany gmach, zastosowany do wszystkich najnowszych wymogów hygieny, urządzony z wszelkim komfortem i wygodami dla gości. Wspaniały widok na zatokę i Wezuwiusz. Wszystkie pokoje zwrócone ku południowi. Lift elektryczny. Wszystkie ubikacye hotelu    t ,,

ogrzew. parą. Bar. Ogród zimowy Gambull 1 Pagliari, własc.

XXX VÎI

Neapol.

Grand Caffé Ristorante

F. CALZONA

Galleria Umberto I.

Śniadania i obiady po cenach stałych, wino wliczone. Kuchnia włoska i francuska. Własna piwnica. — Spe-cyalność wina obce i krajowe. Piwo Pschorrbräu i Fürstenbräu. Co wieczór wielki koncert. — Dzienniki zagraniczne.

Neapol.

Achille Squadrilli

Dom założony w r. 1836. Ceny stałe.

KORALE. SZYLDKRET. KAMEE. LAWA.

Piazza Vittoria 13.

Piazza Vittoria 13.

Neapol.

CASA MERL1NO

Galleria Umberto 58-59-60.

Strada Gigante 18-19-20.

Dom założony w r. 1854. Ceny stałe.

Korale. Szyldkret Srebrne łyżeczki. Lawa Wezuwiusza. Kamee. Fotografie. Dzieła sztuk pięknych. Wyroby z drzewa sorrentyjskiego, z terakoty. Keramika. Bronzy.

Neapol.

Pensyonat Bourbon-Quisisana

Cały ku południowi zwrócony, obok Parco Margherita w najwykwintniejszej i najzdrowszej części miasta położony. — Nowo urządzony. — Wspaniały widok na morze i Wezuwiusz. — Elektryczne oświetlenie. — Kąpiele w domu. —- Ceny umiarkowane. —_Tenże pensyonat znajdował ===== się poprzednio na Rione Amedeo 91. =====

Neapol.

HEKTOR RAGOZ1NO

Galleria Umberto 8,. 9, 10, 11 i 84, 85, 86, 8

KARTY ILUSTROWANE '-^AKWARELE — FOTOGRAFIE — ALBUMY — PAMIĄTKI Z NEAPOLU — MARKI DLA ZBIERACZY

CENY PRZYSTĘPNE. — WYBÓR BARDZO BOGAT

W sklepie można się porozumieć i rozmówić w języku francuskim, angielskim i niemieckim.

DOM ZAŁOŻONY W ROKU 1878 I NAJWAŻNIEJS2 W CAŁYCH WŁOSZECH.

Palermo.

D A NEU & COMP.

== VIA STABILE 130 ===

Sycylij. artykuły specyalne Starożytności.

WYSYŁKA OWOCÓW I WINA, TAKŻE W PIĘCI(

Kf£^W:HAKlET^A%ĆZT0WYCHrÓPU

TNIE DO WSZYSTKICH KRAJÓW.

CENY STAŁE.

Sycylia.

dermo.

Weinena Hotel de France

PIAZZA MARINA, Z PAWILONEM NAD MORZEM.

om pierwszorzędny, urządzony z wszelkim komfortem, położeniu nadzwyczaj spokojnem, wolnem od kurzu. TARYFA W KAŻDYM POKOJU.

P. Weinen, właściciel.

pmpei.

3rand Hotel Restaurant Pompei

ïdyny niemiecki dom tuż obok wejścia do ruin. Hotel nowo budowany, z elektrycznem oświetleniem i wszelkim współ-:esnym komfortem, przy bardzo umiarkowanych cenach.

Utrzymanie dzienne od 6 1. w górę. Przy dłuższym pobycie zniżenie ceny. — W biurze hotelu najdokładniejsze informacye co do wycieczek na szczyt Wezuwiusza, do Amalfi, Paestum i Capri.

ompei.

iotel et Grand Restaurant Suisse

ałkowicie odnowiony naprzeciw dworca, tuż obok ruin sta-)żytnego miasta. — Światło elektryczne. — Wszystkie po-oje ogrzewane parą. — Ogród zimowy. — Fumoary, sa-

T‘ Item i Cappuccio właść.tego hotelu,tu-Cl O uO o lirów dziennie, dzież hotelu Isotta et Genève w Neapolu.

zym.

Całkowicie odnowiony. Obok * a g »    •    willi Medici. Lift. Obszerne

lote! Laviirne salony przyjęć, fumoary i ga-

.    —    ⁰ . binety lektury. Kąpiele i tu-

^ension Française sze. Ogród. Wykwintna kii-

Via Sistina 72.    ®nteJa- Kuchnia francuska.

Restauracya i dla osob me lieszkających w hotelu. — Otwarty przez cały rok. •=-

James Pace, właściciel.

Rzym.

HOTEL MINERWA

WSPANIAŁY HOTEL PIERWSZO

URZĄDZONY Z WSZELKIM KOMFORTEM.

RZĘDNY — W SAMEM CENTRUM MIASTA POŁOŻONY, TUŻ OBOK PANTEONU I W POBLIŻU NAJWAŻNIEJSZYCH KOŚCIOŁÓW I POMNIKÓW RZYMU.

WYBORNA KUCHNIA I PIWNICA.

WYKWINTNA KLIENTELA.

CENY PRZYSTĘPNE

Leopold Scott, dyrektor.

Sycylia

Taormina.

Grand Hotel International

HOTEL PIERWSZORZĘDNY, OTWARTY W STYCZNIU 1905 R., ZBUDOWANY UMYŚLNIE W POŁOŻENIU JAK NAJSPOKOJNIEJSZEM, Z PRZEŚLICZNYM WIDOKIEM NA MORZE 1 ETNĘ.

ŚWIATŁO ELEKTRYCZNE, OGRZEWANIE CENTRALNE WSPANIAŁE SALE ZEBRAŃ TOWARZYSKICH.

OGRÓD, TERASA, WERANDA.

CENY UMIARKOWANE. =

•1

Dr. V. Bottari, właściciel.

JERZY HORACYUSZ LORIMER.

LISTY JOHNA GRAHAMA

Z łaski losu i własnego sprytu kupca, naczelnika firmy Graham i Sp. wywóz bydła nierogatego w Chicago, znanego na giełdzie pod przydomkiem „Starego Ryły“

DO SYNA PIERREPONTA

krotochwilnie przez druhów przezwanego „Ryjkiem“. Przełożył z ang. Stan. Lack. — Cena kor. 2.60.

PROF. AUGUSTA FORELA

ZAGADNIENIA SEKSUALNE

roztrząsane ze stanowiska nauk przyrodniczych, psychologii, hygieny i socyologii. — Przełożyli z niemieckiego Dr. Władysław Witwicki, docent wszechnicy lwowskiej, Witold Schreiber, prof, szkoły real, i T. Witwicki, prof. gimn.

Dwa tomy kor. 10.—, w opr. kor. 12.—.

SÖREN KIERKEGAARD

DZIENNIK UWODZICIELA

Przełożył z duńskiego Stan Lack. — Cena kor 2.60.

PAŁUBA

KAROL IRZYKOWSKI

Sny Maryi Dunin (palimpsest). — Pałuba (studyum biograficzne). — Uwagi do „Pałuby“. — Wyjaśnienie „Snów Maryi Dunin" i związek ich z „Pałubą“. — Szaniec „Pałuby“.

Cena kor. 5.50.

Przekład BRONISŁAWY OSTROWSKIEJ.

Cena koron 1.20.

EROTYKI

Treść: Zwierzenia.

SCH WOB MARCELI

KSIĘGA MONELL1

ZYGMUNT NIEDŹWIECKI.

ZBIÓR NOWEL

Cena kor. 2.50.

, ,    _ .    . Posag. — Pies. — Kłopot. — Wy

bór. — Opiekunowie. — Krzyż — Pierwszy maja. — Nowa era- ~~ Wyrodne dziecko. — Sposób na dyabła. — Pogrzeb. Propaganda czystości. — Wdowiec. - Rozżalony. — Kubuś. — Diana. — Karyera.

NOWE EROTYKI.

Cena kor. 2.50.

DziEj A Nr 013503 ROMJ    -—h

I. ROZKOSj

II.    NIEWINN,

III.    tryumf] .    -- .

ROMj

i. DZIEWIC^

DZvl

Treść: Dzwç nik. J

. K. 5.-.

r**

XjnJ

zł

Pt

C. 3.-.

DK - 28 d 1 54

- Męczen-K. 1.50.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

2763

Kdn. 524. Î3, IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231574