о

- •-.

'Ч- t. f'Y &

□

H

9$ rrV4

-w.;- -

• *

^VVW»MK :Л'*ХЧчЧЧ%Ч>*Ч'ч-'^

■mm*:

• 'V '    ⁷ tW*' '

M • v *

]

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231486

£4,

%

/

4

I

.

&

à

4'

V

s

i

A '    -    •    .

'“Г*'

\

<e>

=.‘- ;

•f'

/

4

4'

'

:"Ч ?

t (ил^елл'^'bfv

« П_

/Ы ^

o 4Л>о5

+Cv^^-*y^ о t/v\ <'<^Л>~~'

Jtxa.'-y

о си    **■

/Л

О ŻEBRACTWIE I WŁÓCZĘGOSTWIE.

o Żebractwie i wiôczegostwie

ZE STANOWISKA

CLP

CD

I.

NAPISAŁ 4^leksarider 3/Ceci fiski с. к. Sędzia powiatowy w Jaworowie.

WE LWOWIE.

Skład główny w księgarni Seyfartha I Czajkowskiego.

Z Drukarni Ludowej pod zarz. 8t. Baylego.

CL

<<>

ç- ~ vÿ

X.

. "Vr

- 'Тг; ". .ri'-'''

II. 19.450

rRZEDRUK I NAKŁAD „PREGLĄDU SĄD. I ADMINISTRÉ.

I?

Akc.

JAŚNIE OŚWIECONEMU KSIĘCIU

Aleksandrowi Lubomirskiemu

Hrabiemu na Wiśniczu i Jarosławiu

« raania szlachetnych zasal i afiar hiuianitamych na rzecz kraju poświecą

PRZEDMOWA.

dniu 5 września 1885 zasądziłem w с. к Sądzie powiatowym miejsko - delegowanym w Samborze za przekroczenie ustawy z 24 maja 1885 Nr. 89 dz. pr. p. na karę aresztu 12 przez policyę miejską sprowadzonych żebraków, którzy według zwyczaju w dniu piątkowym celem obdarzenia ich jałmużną ze strony dobroczyńców miasta Sambora, gromadnie po ulicach się włóczyli.

Zasądzenie to, które samych miejscowych przeszło 60 letnich starców, do pracy niezdolnych, od kilkudziesięciu lat z jałmużny żyjących i pozbawionych przytuliska dotknęło, wywołało z przyczyny niemożności pogodzenia tej ustawy z uczuciem sprawiedliwości we mnie pewnego rodzaju niezadowolenie i niepokój, który starałem się usunąć przedewszystkiem ścisłem rozpatrzeniem samych motywów rzeczonej ustawy. Nie znalazłszy w motywach tych przekonywającego uzasadnienia, postanowiłem kwestyę żebractwa i z nią w ścisłym związku zostającą kwestyę włóczęgostwa gruntowniej zbadać, a zachęcony do tego nadto przychylnem przyjęciem odczytu wygłoszonego na ten temat przezemnie w marcu 1888 r. w obec członków Sądu obwodowego w Samborze, reprezentantów stanu adwokackiego, notaryuszy i innych słuchaczy, opracowałem rzecz samą ze stanowiska historycznego, socyalno - ekonomicznego i prawnego.

Korzystając zaś z uprzejmości i bezinteresowności Szanownej Redakcyi „Przeglądu sądowego i administracyjnego“ objawiającej się w gotowości umieszczenia tej pracy w swem czasopiśmie, za co niniejszem Szanownej Redakcyi szczerą podziękę wyrażam, zastosowałem się w opracowaniu przedmiotu do ram tego czasopisma i Szanowna Re-dakcya umieściła pierwsze dwie części pracy tej w XIII i XIV roczniku czasopisma swego, odkładając ogłoszenie trzeciej części aż do zużytkowania przezemnie karnego kodeksu włoskiego i zapowiedzianego ostatniego projektu au-stryackiej ustawy karnej, który na zakończenie pracy bliższemu rozpatrzeniu poddałem.

Celem więc tej pracy jest przez systematyczne przedstawienie i uporządkowanie materyału na uregulowanie kwestyi żebractwa i włóczęgostwa ważny wpływ mającego, dostarczyć właściwym do uregulowania tej kwestyi powołanym czynnikom odpowiedne źródła informacyjne i ułatwić tymże tym sposobem poniekąd zadanie skierowane na przedsięwzięcie niezbędnej reformy wymagającego ustawodawstwa odnoszącego się do spraw opieki nad ubogimi i materyal-nego prawa karnego.

Czyli praca moja celowi temu odpowiada i jak się z mego zadania wywiązałem nie do mnie sąd należy; najszczerszą moją intencyą było przy zachowaniu ścisłej prze-dmiotowości z pominięciem wszelkiej polemiki przysłużyć się podaniem dotyczących materyałów i źródeł samej nauce.

Czułbym się niewymownie zadowolnionym, gdyby praca ta na mozolnem kilkuletniem studium oparta mogła posłużyć powołanym do akcyi ustawodawczej czynnikom przynajmniej za źródło informacyjne i zdolną była pobudzić szerszy ogół do żywszego zainteresowania się kwestyą żebractwa i włóczęgostwa.

Czytelnika, któryby krytycznem rozpatrzeniem mej pracy zająć się zechciał, upraszam ze względu na nader trudne warunki, jakie pod względem pozyskania na prowin-cyi odpowiednich materyałów opracowaniu rzeczonej kwestyi towarzyszyły, tudzież ze względu, iż to są pierwsze moje usiłowania na polu naukowej pracy o pobłażliwość i wyrozumiałość, jeżeliby tu i ówdzie jakie braki się okazały.

Skończyłem w Grudniu 1891.

Jhubtoi''.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

Szkic historyczny wzrostu żebractwa i włóczęgostwa,

O nędzy ludzkiej.

Ogólne cechy I właściwości żebractwa i włóczęgostwa.

0 żebrakach w starożytnych wiekach.

Objawy społeczne sprzyjające wzrostowi żebractwa w średnich wiekach.

Tajemniczość osoby żebraka, tajemniczość środków i organizacya żebractwa.

VIL

Liber Vagatorum.

Proletaryat naszego wieku wzmógł się :

XI.

I. Ogólny pogląd na rozwój ustawodawstwa opieki ubogich w niektórych państwach europejskich,

b) W obecnych stosunkach społecznych.

II. Pierwsza grupa krajów z wybitną państwową organizacyą przy głównem współdziałaniu państwa w publicznej opiece ubogich.

III. Druga grupa krajów o swobodnie rozwiniętej, zlokalizowanej (publicznej) komunalnej opiece ubogich.

IV, Trzecia grupa krajów z urządzeniami leżącemi pomiędzy pierwszą, a drugą grupą powyższych krajów w sprawach opieki ubogich.

V. O stanowisku, jakie pojedyncze organa społeczne zając winny w walce przeciw żebractwu i włóczęgostwu.

WSTĘP.

0 karygodném żebractwie.

O karygodnem włóczęgostwie.

O włóczęgostwie według ustaw austryackich z r. 1873 i 1885.

0 prostytucyi.

0 żebractwie i włóczęgostwie według ostatniego projektu austryackiej ustawy karnej.

Szkic historyczny wzrostu żebractwa i włóczęgostwa,

I.

O nędzy ludzkiej.

Socyalno-potityczne stosunki naszego wieku nasuwają tyle ciekawych, a zarazem i trudnych do rozwiązania pytań, że badając spokojnie ich przyczyny według historycznych prawd, mimowoli musimy przyjść do przekonania, że stosunki te rozwijają się według pewnych reguł i praw, objawiając się na zewnątrz w najrozmaitszych formach.

Do rzędu takich objawów społecznych, najżywiej ogół interesujących, a dotykających wszystkie niemal warstwy społeczeństwa, należy niewątpliwie kwestya nędzy ludzkiej.

Że życiem ludzkiém nędza zawładnęła, źe je wypełnia, a nawet sięga po za grobowe istnienie człowieka, to głoszą wszystkie prawie nauki religijne i przyjmują niektóre systemy filozoficzne. Nędzę ludzką, cierpienia i dolegliwości, które z losem śmiertelników niejako na téj ziemi się splotły, opisali i nie przestają opisywać tysiące wierszem i prozą, a i sztuki piękne, goniące za ideałem, nie mogły się powstrzymać od nie wcielenia nędzy ludzkiej.

Wejrzawszy w zasady pięciu głównych religii, w które setki tysięcy lat wierzono, a które liczą miliony swych wyznawców, zobaczymy, że zasadom Chrystyanizmu, Bu-daizmu i Brahmy ta sama zasada służy za podstawę, a mianowicie, iż życie ziemskie jako życie przejściowe pełne jest winy, cierpień i utrapień i że życie to w miarę zachowania się winnego lub utrapionego przejść ma albo w życie lepsze, szczęśliwsze, bez wszelkich cierpień, albo w życie wiecznego potępienia i na wieczną nędzę skazane. Religia żydowska i izlamu ma po części te same zasady. Pięćset milionów wyznawcy Budy i sto pięćdziesiąt milionów wyznawców Brahmy wierzą podobnie jak i wyznawcy Chrystyanizmu, że na tym ziemskim padole płaczu tylko wyrzeczeniem się wszelkich przyjemności świata, dobro-wolnćm pozbyciem się dóbr i majątków, suro wem umartwianiem ciała przygotować się można do życia o wiecznćm szczęściu; a dziwnćm się wydaje, że taki pesymistyczny kierunek wiary od najdawniejszych czasów ciemnoty, aż do naszych czasów wszechstronnej cywilizacyi i postępu masami ludności zawładnął i mimo najrozmaitszych przewrotów w zasadniczych kwestyach przekonań religijnych i reformacyi na polu wiary dotychczas się utrzymuje.

Zostawiając jednak na uboczu tę na tle religijném opartą moralną nędzę życia ludzkiego, ani nie zatrzymując się wcale nad bliźszćm badaniem wpływów, oddziaływających na rozwój stosunków społecznych z powodu wyznawania wiary w tym pesymistycznym kierunku krzewionej, jak niemniej nie zastanawiając się wcale nad treścią nędzy ludzkiéj, opisywanéj w poezyi i prozie wszystkich niemal ucywilizowanych narodów w najrozmaitszych formach i od najdawniejszych czasów aż do téj pory, ani wreszcie nie zwracając uwagi na pracę tych artystów, którzy zawsze w nędzy ludzkiéj znaleźli niewyczerpane źródło i obfity materyał do ujawienia swych natchnień według okolicznościowego zdarzenia, a z którymi również w najrozmaitszych tormach po ostatnie dnie z podziwem się spotykamy, — wyjmujemy z ogromu nagiej nędzy ludzkiéj, powstałej ze stosunków ekonomiczno - społecznych, jéj żywą postać, o któią pod nazwą „żebrak“, „włóczęga“ codziennie się ocieramy, czyniąc tę postać najpierw pod względem historyczno-prawnym przedmiotem naszéj rozprawy.

И.

Ogólne cechy I właściwości żebractwa i włóczęgostwa.

Żebrak — to zaiste dziwna i nad wyraz oryginalna postać. Była ona zawsze i wszędzie, jest i obecnie niemal na każdćm miejscu, a mamy pewne podstawy do twierdzenia, że żebracy nigdy nie wyginą. Historyą boże gdzie ich widziano w starożytnych

wiem poucza nas wiekach, czyto na progach świątyni lub pałaców, czyto na miejscach publicznych, tam ich i dzisiaj spotkać można. O te same typy ocierali się nasi przodkowie, a po-podobne żebracze postacie snują się i dzisiaj po tych samych miejscach. Obdarzamy je jałmużną podobnie jak to czyniono przed wiekami, ale i odsuwamy się od nich budzących wstręt, gdy pod szatą obłudnej pobożności lub w celach oszukańczych do naszego odzywają się miłosierdzia. Te same właściwości i nałogi, o jakich nam historyą co do żyjących przed wiekami żebraków wspomina, znajdujemy i w dzisiejszych żebrakach. Podstęp, obłuda, lenistwo, pijaństwo, natręctwo z zuchwalstwem, w ogóle zepsucie moralne aż do zupełnego upadku, chęć posiadania pieniędzy z celem roztrwonienia, skłonność do popełniania zbrodni, nareszcie tajemniczość osoby i środków, którymi posługują się dla wyłudzenia jałmużny, są temi charakte-rystycznemi cechami, któremi żebractwo od najdawniejszych czasów się odznacza. Nie ma też w żebractwie żadnej poezyi; wierzy ono bowiem bezwarunkowo w karę jako prozaiczną konsekwencyą swego istnienia, używając sztuczek dla uniknienia ile możności tćj konsekwencyi. Poezya wolnego czyli swobodnego włóczenia się nie tkwi w istocie żebractwa, leez ma swoję przyczynę w życiu okolicznościowej wędrówki dla pewnych materyalną korzyść przysparzających celów. Dlatego też żebrak nie zapanował nigdy nad swoją zimną nędzą tak dalece, aby z jego piersi mogła się wyłonić jakaś wznioślejsza myśl, dojrzała do jakiejś formy poetycznej. Brak takiego wznioślejszego życia, życie rozwiązłe, niemoralne, wystąpienie żebraka napozór tylko pokorne, a z reguły zuchwałe, jego

pacierze w jednę zwykle formułkę ujęte, pozbawione du-cha i ciepła pobożności, a przyprawiane niby najrozmait-szemi, do osoby dobroczyńcy skierowanemi życzeniami i błogosławieństwami w celu pobudzenia litości, wystawianie na jaw ułomności fizycznych i zeszpeceń cielesnych, w odzieniu brudném pokrytém łachmanami, czynią tę postać wstrętną, nie dającą się pogodzić z obyczajnością.

Mimo tych ujemnych stron przetrwało żebractwo tyle wieków i chociaż się stało prawdziwą plagą ludzkości, to jednak potrafiło sobie za czasów wszechwładztwa Kościoła zdobyć nawet pewien rodzaj uprawnienia do wyzyskiwania ogółu. Ogół ten, ulegając i obecnie ze względu na miłość bliźniego porywom idei chrześcijańskiej, przyczynia się tćm samem do trzymania tego zdemoralizowanego proletaryatu.

Włóczęga zaś ■— ten przyrodni brat żebraka z jednej matki „nędzy“, szczycącej się dawniej szczególną opieką i gościnnością na obcćj ziemi, później zaś poszukiwany przez rycerstwo dla celów rabunkowych , nie zawdzięczając swego pochodzenia chrystyanizmowi, nie używa wcale pacierzy dla uzyskania wsparcia, lecz, wyszedłszy z łona tych walk socyaluych, które ludzkość stacza od wieków na polu ekonomiczno-socyalnych stosunków, śmiało występuje ze swemi roszczeniami, jakoby świadomy tego, że się stał ofiarą tych walk, przekracza on nawet granice krajów, żyjąc ze wsparcia nie uproszonego, lecz przeważnie wymuszonego. Postać ta, zagrażająca często bezpieczeństwu mienia i osoby, nie przebiera między środkami do swoich celów prowadzącymi ; przystaje chętnie do opryszków i tym podobnych niebezpiecznych żywiołów, a prowadząc życie w rozpuście i próżniactwie, tćm się głównie różni od swego brata żebraka, że podczas gdy ten ostatni zwykle swój zawód przemysłowo prowadzi, ale przecież czasami albo do jakiego zatrudnienia użyć się daje, włóczęga z reguły nigdy nie pracował i wszelką pracę za karę uważa.

Wobec tych ujemnych stron nie może też być nawet mowy o żebractwie, prowadzącćm swój zawód przemysło-

wo, jako o stanie, któryby się oddzielnie z życia socyalno-społecznych stosunków w formie osobnej grupy w społeczeństwie wyłonił, jeżeli się uwzględni, źe w szeregu téj nędzy znajdują się postacie wszystkich prawie stanów. Stykamy się bowiem tak dobrze ze starcem ozdobionym krzyżem waleczności, a wywodzącym swe pochodzenie z krwi szlacheckiej, jak również z kaleką, mieszczaninem, kupcem i włościaninem, a wszyscy ci wyciągają do nas ręce po jałmużnę, podobnie jak to dotychczas w Rosyi czynią duchowni, ubrani w szaty zakonnych jałmużników, a stojący w cerkwiach w jednym szeregu ze świeckimi żebrakami.

Jedyny przymiot, jaki moraliści w żebractwie jako w czynniku pośredniczącym między ubóstwem i jałmużną i jako w środku dającym najlepszą sposobność do zaspokojenia czysto ludzkich cnót miłosierdzia i dobroczynności upatrywali i dotychczas ze stanowiska etycznego upatrują, nie może sprostać tylu ujemnym stronom żebractwa, które pod względem obyczajowym najlepszym jest obrazem tego społeczeństwa, w pośród którego wyrosło i w całej pełni się utrzymuje.

III.

0 żebrakach w starożytnych wiekach.

Świat pogański nie znał właściwego żebractwa; przyczyna polegała w socyalnćm ugrupowaniu ówczesnych stosunków społecznych. Był tylko pan i niewolnik, dla którego pierwszy zupełne miał staranie. Dopiero wskutek emaneypacyi niewolników powstał pauperyzm, wzmagający się w stósunku do postępu pierwszej. Trafnie powiada w tym względzie Grani er de Cassagnac *): „Le paupérisme ne s’est introduit que par suite de l’émancipation des esclaves et tout concourt à établir positivement que cette émancipation a été fort récente. On trouve bien dans les poëtes primitifs, comme Moïse, Homère, Hésiode, quil

’) Histoire de classes ouvrières et de classes bourgeoises. Brussel, 1838, 294.

est fait mention de pauvres: mais ils sont encore peu nombreux â ees époques reculées. En effet, tant que l’esclavage a existé, soit chez les anciens, soit chez les modernes, la mendicité n’a pas pu faire de grands progrès, parceque chacun se trouvant pu maître on esclave, s’il se trouvait esclave, son maître pourvoquait naturellement à tous ses besoins durant sa vie“.

Pomimo jednak takich stosunków społecznych spotykamy się juź w Homerze z żebrakiem z profesyi w osobie Arnajosa czyli Irosa {jirco/óę rcavôvuioç, од ш« uaxv птсо-%£veç X Чд-ащд — żebrak publiczny, który po mieście Itaki żebrał, — Odyssea XVIII, 1. f.), a tak samo występuje Odysseus przy swojém zjawieniu się w Itace w postaci starego żebraka, odzianego w łachmany, z kijem żebraczym w ręku i z torbą zawieszoną na sznurku (Odyssea, XIII, 434). Historya wykazuje, że odwieczna nędza, mająca swój początek w nierówności podziału dóbr, wytwarzała od najdawniejszych czasów proletaryat żebraczy, który ze względu na skłonność do życia próżniaczego i bezczynnego niepohamowanym był w chęciach korzystania ze społeczności ludzkiéj, uciekając się w celach pobudzenia litości i miłosierdzia często do środków oszukańczych, nadto, że prawie każda religia w najrozmaitszy sposób za pośrednictwem swych żebraczych organów na ogół swych wyznawców bądź to dla kultu religijnego, bądź dla zaspokojenia czysto szlachetnych uczuć litości i miłosierdzia działała. Prawdy téj dopatrzyć się można w życiu każdego narodu od początku jego istnienia aż do upadku.

U starożytnych narodów nie występuje nędza ludzka tak jaskrawo na jaw, jak to miało miejsce w późniejszych wiekach, a to z powodu, że przepisy religijne osobne zawierały normy, kogo za ubogiego uważać należy, — a że było niewiele ubogich, zawiéraiy przepisy religijne również osobne postanowienia o obowiązku udzielania i o prawie pobierania wsparcia. W ten sposób podniesiono opiekę ubogich do boskiego przykazania, nad którego wypełnieniem czuwało państwo na teokratycznéj formie rządu oparte.

Z biegiem jednak czasu nie wystarczały takie przepisy natury religijnej w przedmiocie ubogich; miały one bowiem jeszcze znaczenie, gdy niewolnik mógł się obawiać szczególnych ze strony swego pana wybryków tyranii, objawiających się dosyć często we wszelkich stosunkach pierwotnej cywilizacyi i kiedy mało było urządzeń zdolnych zabezpieczyć pana od zemsty niewolników. Zresztą w epokach wyższej cywilizacyi i postępu kultury niepodobna jest nawet utrzymywać pomiędzy roz-maitemi klasami ludu owe stosunki ojcowskiej opieki i dziecinnego posłuszeństwa, które nawet w⁷ średnich wiekach nie istniały w całej zupełności.

W czasach więc, gdy w miarę powiększania się państw i łagodnienia obyczajów ustawało coraz więcej zapełnianie stanu niewolników przez wojnę, gdy zdobyte kraje zapełniono rodzinami, zaczęto się obchodzić łagodniej z niewolnikami i od tego czasu polepszyło się po -łożenie niewolników, a to właśnie jest początkiem ich emancypaeyi

Ze najznakomitsze narody nawet w starożytnych czasach nie mogły unikuąć dobroczynnego wpływu wyższej kultury, że nie mogły dojść nigdy do zupełnego znie sienią niewolnictwa, przypisać to należy ich niższości religijnej. W Atenach w czasie wojny peloponeskiéj nie można już było z postawy i ubioru rozpoznać niewolnika od uboższych łudzi wolnych. Obchodzono się z nimi tćm łagodniej, że z powodu szczupłości kraju i częstych wojen łatwoby im było zbiec. Bicie kijami było zakazane; sąd mógł ich tylko karać śmiercią ¹). Wyzwolenia były częste, a imiona Agoratosa, Nikoruachosa, wezwanego do przejrzenia praw i t. d. okazują, jak ważną rolę spełniać mógł

w państwie wyzwoleniec ³). Stan Helotów w Spareie zatrzymał dłużej i więcej z pierwotnego barbarzyństwa; ale i tam częste późniejsze bunty i wyzwolenia Hełotów, ich służba wojskowa i t. p. upoważniają do wniosku/ że ułagodzenie musiało nastąpić ⁴).

U Rzymian, którzy wojnę i zdobycz z i główne źródło nabytku bardzo długo uważali, niewola była stosunkowo bardzo ciężką⁵). Później wprowadzono rozmaite różnice w stopniach [servi or dinar ii, mediastini itp.), a w niewolnictwie każde stopniowanie oznacza już ułagodzenieъ). Niewolnik nabywał prawo posiadania własnego majątku [peculium¹) ; wyzwolenia w późniejszych czasach rzeczy-pospoîitéj były coraz częstsze tak dalece, że August uznał potrzebę ograniczenia lekkomyślnych wyzwalam (L. Aelia Sentia i Furia² 3). Gdzie tacy mężowie jak Terencyusz, Tiro, Phedrus, ojciec Horacego pochodzili z klasy niewolników, tam obchodzenie się panów nie musiało przygniatać ducha. Pod cesarzami, którzy poniżali wolnych obywateli, prawodawstwo opiekowało się coraz więcej niewolnikami⁴). Przy coraz większćm rozszerzaniu się pań

³)    Znajdowało się wielu, którzy całkowicie żyli dla siebie, a tylko pewne daniny składali, przezco mogli robić oszczędność (K. F. Hermann, Privatalterthum §. 13. 9. 58. 11).

⁴)    Pod Kleomenesem wykupiło się wielu niewolników własnym majątkiem (Plutarch. Cleom. 23).

s) Przypomnijmy sobie podziemne ergastula, odźwiernych w kajdanach walki gladiatorów.

⁶) Od czasówr Plauta servi honestiores trzymali sobie niższych niewolników tak zwanych vicarios (Seneca, de tranquil, animae).

Servi publici mieli prawo

stwa na miejsce niewolnictwa zaprowadzony został tak zwany kolonat, w którym człowiek niewolny mógł wprawdzie zawierać prawne małżeństwo, posiadał własny majątek i wolny był od dowolnego powiększania danin i opłat, ale też był przywiązany do ziemi. Stan ten prócz zrodzonych w nim ludzi (originarii) powiększał się nadto ludźmi wolnymi, lecz zubożałymi, oraz jeńcami z ludów barbarzyńskich 1(i).

Z rozpoczęciem «ię jednak emancypacyi niewolników wyrastało zubożenie, a przyczyna tego polegała przede wszystkićm w niedołęstwie. Zamiast niezliczonych podniet kierujących wolnym robotnikiem, troskliwości o przyszłość, o rodzinę, starań o odznaczenie się i zapewnienie sobie lepszego bytu, niewolnik znał zwykle jedne tylko podnietę t. j. bojaźń przed złem obejściem się. Wolny od bojażni pracował niewolnik gorzej, skutkiem czego płaca jego spadała, on zaś sam traci! na wartości¹¹), a następnie zbiegał poszukując lepszych warunków dla swej egzystencyi. Tacy zbiegli niewolnicy stawali się „włóczęgami“, a jako obcy zostawali pod szczególną opieką praw terytoryalnych tego kraju, w którym jako zbiegi się znajdowali. I tak w pierwszych początkach starożytnych wieków miał świat starożytny dla takich obcych włóczęgów pewien rodzaj czci i religijnej bojażni. Uważano ich za wolnych, przez bogów niejako uprzywilejowanych i na miłosierdzie obcych przeznaczonych. Tak jak obcy w ogóle, tak też i zbiegli niewolnicy stali u Greków pod opieką Jowisza (Tliketesios) mieli też podobnie jak u żydów wolne miejsca w świątyniach, na progach pałaców i na miejscach publicznych.

¹⁰ł

O liczbie niewolników w Grecyi podaje Atheneum VI. 103 następujące daty: W Atyce 110.000 do 400.000 przeciw 130.00) do 150.000 wolnych. W Rzymie w czasie między zniesieniem władzy królewskiej a zburzeniem Kartaginy liczba niewolników i wolnych była prawie równa. W r. 225 przed Chr. jak 22 do 27.

) W wojnach Lukullusa niewolnik kosztował tylko 4 drachmy wskutek przepełnienia targów sardyńskimi niewolnikami przez zwycięstwo Tyberyusza Graccha 177 r. przed Chrystusem.

Gdzie więc w dawnej Grecyi (Hellas) żebracy przychodzili; to byli nimi, albo Kinikiejczycy, poprzednicy zakonnych żebraków (z kijem żebraczym i torbą, Appulej. Apol. 442 Olid.¹²), albo obcy¹³). W późniejszych czasach przebywali oni po największej części na publicznych miejscach (Hesychius s. v. Moyjj о дщк'ююд голод lv w ôiérqi-ßov oi mioyoi лоХ ôisléyovTO aÛJXotq na którem żebracy przebywali i ze sobą rozmawalij.

miejsce publiczne,

W Rzymie nie dopuścił nadzór cenzorów, częste osady czyli kolonaty i inne środki zaradcze, zarządzane przez państwo w wypadkach nędzy, w jaką naród czasami po padał, do ostateczności, t.j. do publicznej żebraniny. Właściwych żebraków szukać należy i tutaj pomiędzy obcymi. Z tych robili sobie kapłani „Isis'¹ zbieranie jałmużny for-malném rzemiosłem.

vr'jÇ¹¹

pewny z góry oznaczony cel zbierali ¹³). W szczególności

Tacy żebracy znani byli pod ogólną nazwą ßAyvq-którzy, włócząc się po kraju, dobrowolne datki na

zaś byli między nimi: 1) wróżbiarze. Miejsca licznie uczęszczane były zwykłem ich stanowiskiem, gdzie wypisane na liściach wyrocznie sprzedawali. Sposób dowiadywania się o przyszłości i losie był dwojaki; albo znajdywały się wiersze, zawierające przepowiednię przyszłości, napisane na karteczkach w umie, albo napisane były wiersze takie na tablicy (dyvqnxög nival; albo dyvqxr/ń aaviç — żebrak, żebraczy obraz). Chcący się dowiedzieć o swym losie, wyciągał w pierwszym wypadku albo sam karteczkę z urny, albo kazał sobie przez chłopca wyciągnąć ¹⁴), w drugim

W jednym dniu sprowadzono i sprzedano ich na wyspie Delos 10.000. (Mommsen, Röm. Gesch. II. 70).

¹²)    Appuleius, Apologia sive de magia, wydanie Ouden-dorfa str. 442.

¹³)    Pauly Real - Encyklopädie der klassischen Alterthumswissenschaft str. 1791 (Mendici-Mendicatio) i Agyrtes tom I., str. 620.

¹⁴) Porówn. Tibull. I, 3. 11., tfbr. Sat. I. 9. 20: „Con-fice, namque instat fatum mihi triste, Sahella,' Quod puero ceci-nit divina mota anus urna“.

zaś wypadku używano do tego kosteczek i innych środków, zapomucą których wyszukiwano te wiersze, z których pytający o swej przyszłości mógł się dowiedzieć ¹⁵).

2) Zostający wrzekomo na usługach u bogów, a zbierający pieniądze i podarunki u ludu. Starożytni ci zakonni żebracy nieśli, przeciągając po kraju, obraz tego boga, dla którego zbierali jałmużnę, albo wieźli taki obraz na jakićniś zwierzęciu. Taki rodzaj zbierania jałmużny miał miejsce po największej części dla bogów niższego rzędu lub dla bogów z obcych krajów przyjętych i tylko co do Abaris zachodził wyjątek, która w honorowy sposób dla Apolla zbierała (Jamblich vit. Pytbag. 19). Kapłani zbierali dla Isis, a w Delos zbierały kobiety dla Opis i Arge albo Hekarge, śpiewając przytém pieśni żebracze, których twórcą był Olen ; na innych wyspach i w Jonii zbierali także i mężczyźni jałmużnę, śpiewając tę samą pieśń (Herod. IV. 35). Do najgłośniejszych między tymi żebrakami należeli kapłani wielkiej matki bogów (f.cryiąci yvQtcu), kapłani bogini Cybeli, którzy żebrząc dla bogini po kraju się włóczyli (Arist. rhet. 3. 2. Athen, deip. YI. 222. d. XII. 541 e) także f.irjvayvQtai zwani dlatego, że albo co miesiąc przeciągali za taką kwestą, albo utrzymywali, że zbierają dla księżyca (tyj litjvtj) jako przedstawiciela wielkiej Bogarodzicy (Meine-ke Menaud 111). Przy odgłosie Tymyjanów i Aułosa przeciągali tacy żebracy - kapłani w towarzystwie z obrazem bogini przez kraj, zadawali sobie w prawdziwy lub w sztuczny sposób rany i dopuszczali się tych samokalectw, które Manethon VI. 297 z całą grozą opisuje. Jałmużnicy ci podejmywali się za pewném wynagrodzeniem przy pomocy téj bogini nieprzyjaciela hojnego dobroczyńcy uszkodzić lub zabić, ofiarowując się nadto za utrzymaniem pewnych i odpowiednich datków wyjednać przebaczenie grzechów nietylko samych opłacających się, lecz i ich zmarłych poprzedników przy pomocy wyroczni i ofiar (Plat, republ. II. 364. Kuhuken ad Tim. 10). Do Włoch

przybyli tacy kapłani .ze służbą bogini Isis, Cybeli i in-

1 1    _ llBUSiEB. £te

ł5. WitertäihMisL

1S) Augustin: confess. IV. о.

nych bogów, do których służby jałmużnicy Agyrtes się przyłączali. Wolno im było jednak tylko w pewnych ściśie oznaczonych dniach żebrać; zostawali pod ścisłym nad-* zorem, a żaden z Rzymian nie brał udziału w ich wystąpieniach ¹⁶). Horacy wspomina również o żebrakach, mówiąc :

Ambubaiarum collegia, pharmacopolae Mendie i. mimae, balatrones, hoc genus omne Maestum ąc sollicitum est cantoris morte Tigelli l~‘).

W Rzymie znani byli żydzi jako zawołani żebracy (Juven VI. 542) ¹⁸), a Aricia uchodziła za miejsce przepełnione żebrakami (Juven. IV. 117) l9j.

rzn.

sobie wymalować obraz przedstawiający rozbicie okrętu i włóczył się z takim obrazem, zbierając dla siebie składki Widać to z pism niektórych klasyków, a mianowicie Horacego, Persiusa, Phedrusa i Juvenala²"). Seneka o sposobie udzielania jałmużny tak się wyraża, zalecając szczerość

Do szczególnego rodzaju sposobów żebrania należało zbieranie składek z przyczyny doznanego rozbicia na mo-Nieszczęśliwy, którego taki wypadek spotkał, kazał

'ü) Cic. de leg. II. 16. Dionys Antiq. II. 19 i Pauly Real - Encyklopädie, jak wyżej.

) Hor. Sat. I. 2. 2.

1S) Quum dedit ille locum; oophiuo foenoque relicto, Arcanam Judaea tremens mendicat in aurem Interpres legum Solymarum et magna sacerdos Arboris ac summi lida internuntia caeli ¹⁹) Caecus adulator divusque a ponte satelles,

Dignus Arisinos qui mendicaret ad axes Blandaque devexae iactaret basia redae.

-°) Persius I. 89.:

Men’ moveat quippe et, eantet si naufragus, assem Protulerim? cantas, quum fracta te in trabe pictum Ex humero portes? verum пес nocte paratum Plorabit, qui me volet incurvasse querella.

Persius VI. 33 :

Frangi aliquid, largire inopi, ne pictus oberet Caerulea in tabula.

W udzielaniu wsparcia. „Dabit manum naufrage, exsnli ho-spicium, egenti slipem, non hanc conturneliosam , qua pars maior horum, qui se miséricordes videri voiunt, abiieit et fastidit quos adiuvat eontingique ab bis timet, sed ufc homo homini ex communi dabit²¹). — mina o takiej żebraninie pisząc :

Również i Horacy wspo-

..........Et fortasse cupressum

Sois simulare ; quid hoc, si fractis enatat exspes Navibus, acre dato qui ping i tur ? ²²)

Ze żebracy mieli swe stanowiska, na których

O ubiorze żebraka, u którego kij i torba od najdawniejszych czasów istotnemi są znamionami, wspomina prócz Homera także Martialis, mówiąc: „He mendicus ferat barbati prandia nudi, dormiat et tristi cum cane, pera rogat 2;i)

przechodniów o jałmużnę prosili, wynika z pism Seneki, który w tym względzie tak się wyraża „in sublicium pon-tem me transfer et inter egentes me abige: non ideo tarnen me despiciam, quod in illorum numéro consideo, qui manum ad stipem porrigünt“ 2i).

Wszystkie te źródła upoważniają nas więc do wniosku, że dopiero wtedy, gdy wskutek ułagodzenia niewoli i obniżenia ceny niewolnika w czasach starożytnych pro-letaryat w zatrważający sposób rozmagać się poczynał

Phädrus XXI. :

... Caeteri tabulam suam Portant, rogantes victum Quos casu obvius Simonides, ufc vidit, I)ixi, inquit, mea Mecum esse cuncta. Vos qnod rapuistis périt. Juvenalis XIY. 301.:

Sed cujus votis modo non suffecerat aurum , Quod Tagus et rutila volvit Pactolus arena , Frigida sufficient velantes inguina panni Exiguusque cibus, mersa rate naufragus assem Dum rogat et pieta se tempestate tuetur.

iZ

u

) Seneca, De clem. II. 6 i n.

) Horatius, Ars. Poët. Epist. ad Pisones v. 20.

²³)    Martialis Epigram. XIY. 81. „Pera“.

²⁴)    Seneca, de vita beata, 25.

takie postacie się wyradzały, które dla utrzymania bytu swego do litości i miłosierdzia ludzkiego się uciekały. Gdy zaś za czasów cesarstwa rzymskiego prawie większą połowę ludności kosztem państwa żywiono, gdy Klodius zaprowadził bezpłatne wydawanie zboża, gdy podług Cycerona (pro Sex't. 25) rozdawnictwo to prawie ¹/₅ część ogólnego dochodu państwra wyczerpało, gdy około 320.000 ludzi tym sposobem żywionych było przez długi przeciąg czasu (Suteon. Cass. 41 Di o Cas. XLIII. 21. LY. 20.) lubo o tyle, że z głodu nie pomarli, gdy rozdzielane pieniądze za Augusta pomiędzy 200.000 do 320.000 ludzi wynosiły czasem sumę około 2'Д, do 6 milionów talarów ⁵), nic też dziwnego, że wówczas musiał się wyrodzić taki prołetaryat, który nie przebierając między środkami, uciekał się do tego rodzaju ofiarności publicznej, o jakim wyżej wymienieni pisarze wspominają. Niepomijając. nareszcie rozmaitego rodzaju wróżbiarzy, czarodziei i zakonnych jałmu-żników, którzy na tle religijném i dla kultu religijnego do jałmużny publicznej się uciekali, musimy przyjść do tego przekonania, że świat starożytny nietylko że nie był wolny od żebraków, lecz że już za czasów cesarstwa rzym skiego uważani być musieli żebracy za wyrzutków społeczeństwa, skoro cesarz Kommodus, znajdując szczególną rozkosz w morderstwie, uczynił żebraków przedmiotem swój tyrańskićj igraszki ; nakazawszy bowiem włóczących się żebraków nachwytać i poubierawszy ich za potwory sam przebrany za Herkulesa i w lwią skórę odziany, z maczugą w ręku ich gromił i jako mniemane potwory zabijał⁶).

IV.

¹

) W żabach Arystofanesa stosunek niewolnika Xantkiasa do swego pana jest wymownym dowodem dobrego obchodzenia się iAristoph. Nahes 6.). Wolność mówienia niewolników była wielka (Demosth. Phil. III. 111). Pokrzywdzony niewolnik mógł szukać schronienia w świątyni, przez co pan zmuszony był sprzedać go (Schob Arist. Eąuitt, 1309. Plutarch Thes. 33).

O żebractwie i włóczęgostwie.

²

)    Dobrzy panowie dozwalali niewolnikom rozporządzenia testamentem (Plin. Ep. VIII. 16) rozporządzenia połową majątku przez testament (Ulpian, XX 16). Pomiędzy panem a niewolnikiem zdarzały się interesa pożyczkowe (L. 49. §. 2. Dig. XV. 1 ).

³

)    W czasie między rokiem 356 a 211 r przed Chr. około 1380 niewolników corocznie było usamowolnionych,

⁴

)    Od Hadryana pilnowano, aby zapobiec dowolnym zabójstwom, kastraeyi i t. p,, przyjmowano skargi z powodu złych pokarmów (Seneca, de benef III. 22).

⁵

) Momsen, Monum. Ancyr. p. 327. Wolff.

⁶

²⁰) A. Popliński. Historya powszechna t. I. str. 587. 588.

Objawy społeczne sprzyjające wzrostowi żebractwa w średnich wiekach.

a) Miłosierdzie, i dobroczynność chrześciańsJca.

Gdy po rozsypaniu się starożytnego świata prawie zupełnie starożytna cywilizacya zniknęła, a szerzący się wśród ludów zdziecinniałych Chrystyanizm stał się jedynym opiekunem ludzkości przy goto wuj ąeój się do życia nowego, religia opanowała całe jestestwo człowieka. Jak ustawy Mojżesza, Zoroastra, Foa, Mahometa ogarnęły były domowe i społeczne życie ludów wschodnich, tak Chrystyanizm stał się wyłącznym opiekunem i prawodawcą na zachodzie, a miłosierdzie było jedną z najpiękniejszych jego nauk i przepisów. Jednakże brak zupełny oświaty ziemskiéj, czysto społecznej sprawił, że miłosierdzie i dobroczynność rozwijały się samopas bez względu na inne społeczne i towarzyskie potrzeby i obowiązki. Opiekunem widzialnym ludzkości w owym okresie dziejów było duchowieństwo, a miłosierdzie i dobroczynność szukały jego pośrednictwa, niekiedy wielce użytecznego, którćm jednak w przeważnej części kierowały osobiste cele. Między tymi uczynkami miłosierdzia i dobroczynności chrześciańskićj zajmuje nauka o jałmużnie pierwsze miejsce, a ofiary na rzecz ubogich w tej formie czynione, zalecane bywały już w czasach apostolskich ; kościół jednak podniósł ten akt dobroczynności do warunków przygotowujących zbawienie.

Od tego czasu bowiem , jak założyciel nowego przymierza jako Syn człowieczy dobrowolnie przyjął na siebie życie ubogie (Mat, 8. 20.), pożywienie swoje przyjmował od kobiet (Mat. 27. 35) i cudzoziemców (J. 12. 2.). a nawet żywił się kłosami pól (Mat 12. 1.) i owocami drzew przydrożnych (Mat. 21. 19),— od czasu jak Jezus Chrystus Apostołów swoich polecił troskliwości wiernych (Mat. 10.

9.    10.) i wszystkich swoich wyznawców wezwał do wzajemnego dzielenia się z wszystkimi potrzebującymi (Luc.

10.    29. — 87. Mat. 5. 42.), - od czasu jak jałmużnę przedstawił jako dzieło zasługujące na nagrodę wieczną i jako

O żebractwie i włóczęgostwie.

środek do doskonałości (Mat. 19. 21.) — jako ofiarę Jemu samemu czynioną i jako warunek zbawienia (Mat. 25. 31.—46.), — odtąd jałmużna stała się żywotną sprawą Chrystyaniz mu, wywołując ustawicznie przedziwne pojedyncze czyny jednostek i wielkie instytucye miłosierne²⁷).

Przejęci taką nauką o jałmużnie wierni pozbywali się majątków swoich na rzecz ubogich i klasztorów, skutkiem czego w południowej i zachodniej Europie połowa, a gdzieniegdzie, jak w Danii, dwie trzecie dóbr w posiadanie opactw i k .nwentów przeszły ²⁸). Żywoty świętych słaby tego objawu społecznego dają dowód, a istniejące dotychczas monumentalne budowy żywćm są świadectwem ofiarności średniowiecznój Tę jednak dobroczynność chrze-ściańską przez w^zgląd na coraz więcej wzmagające się ubóstwo wywoływane przeważnie postępem emancypacyi niewolników, wyzyskiwało w pierwszych wiekach chrze ściaństwa wielu nie z rzeczywistej potrzeby, lecz dla celów zarobkowych, do których ogół przejęty miłością bliźniego i ideą wiecznego zbawienia bardzo się nadawał.

Chrystyanizm tedy, który w początkach najwięcej pomiędzy najniższą i najuboższą klasą ludności wyznawców dla swéj religii znalazł i swoich ubogich z funduszów swej gminy zaopatrywał, wprowadził wykończony system opieki ubogich, a miało to głównie w¹tedy miejsce, gdy sobie stanowisko państwowej religii zdobył. Ten system jednak opieki ubogich o środkach paliatywnych, który cesarz Julian nawet do starej religii wprowadzić chciał, zapobiegał nietylko nędzy, ale przyczyniał się głównie do wzrostu żebractwa i samego ubóstwa. Śmiało tedy możemy twierdzić, że Chrystyauizm z właściwym sobie duchem ubóstwa ²⁹), z daleko sięgającą nauką o jałmużnie i miło-

J7) Encyklopedya kościelna przez X. Michała Nowodworskiego, tom VIII, str. 412.

²⁸) Pisma Józefa Supiaskiego tom IV, str. 189, 190. i9) O duchu ubóstwa chrzcśc. patrz: ,,Duch św. Franciszka Salezego“, tłum. ks. Adolf Kleczyuski. część VII, str. 202 — 224. Warszawa 1882.

sierdziu bliźniego, jeśli nie wprowadził właściwego żebrać-twa, to przynajmniej głównie do wzrostu onegoź się przy-zynił. Taki duch szczególnej opieki ubogich wcisnął się zaraz w pierwszych stuleciach chrześciaństwa nawet w ustawodawstwo, a mianowicie sprzyjały one nader ofia-chrześciańskiój miłości i miłosierdzia w kościołach przez św. Ambrożego³⁰) na rzecz ubogich zalecanym. Stąd też, gdy udzielenie jałmużny jako ważny akt reli ligijności chrześciańskiój uważane było, żyło w pierwszych wiekach chrześcijaństwa wielu we wielkich miastach z na-boźności i dobroczynności innych. Potwierdza to historyk z 6. wieku, Procopius mówiąc o tych, którzy od bogobojnych na miejscu publicznóm pożywienia żebrali: ,,«t xwv evoeßovvTiov èv tv> drjf.io(Jto) гт,д ir/ooô.g nqogcuxovvxeg TQoeprjv11 (Lycl. Procopius, hist. arc. 24 p. 134. porównaj p- 351 Bonn.) W Konstantynopolu zaś chodzili w czasie trzęsienia ziemi w r. 557 nawet ze znakomitszych familii z bojaźui za pożywieniem po mieście jak żebracy, co pisarz grecki Agathias z 6. wieku potwierdza, mówiąc: „xovxovg zoùg dyodovg mi oi xcQOtâtovç dnoioi nolXoi га аоцшга 7T€7trjQ(Of.iér()L Ini Tov èôâcpovg tooixparai га dvaymia eqavi^ó^isvoiu. (Agath. V. 5. fteoi xÿg 'lovöxiavov ftaatleiag) Kodeks Justyniaûski (lib. 1. tit. 2. i 3.) przepełniony jest takiemi korzystnemi na rzecz kościoła postanowieniami³¹) odnoszącemi się do nabożnych fundacyi jako to : przytulisk dla obcych, żebraków, sierót, niemowląt, starców itd. (Xenodochien, Ptochotrophien, Orphanotrophien, Brepho- ² 3 4 5 1 6 7 8 9

rom

tropień, Gerontokomien), i wiele innych nowopowstałych instytucyi dla starych, młodych i obcych, z których każdy korzystał bez względu na to, czy potrzebywał i stawał się godnym lub nie. Już św. Ambroży ciężkie wywodzi żale - (de officiis ministr. lib. 2. c. 16.) z powodu krótkowidzącćj hojności i bezgranicznej ofiarności księży, jakotćż z powodu zuchwałości i bezwstydnści tłumnie zbiegających się włóczęgów, wyzyskujących ofiary chrześcijańskie ze szkodą prawdziwie potrzebujących, mówiąc: „Plerique simulant débita. Sit veri examen. Exutos se per latrocinia déplorant. Aut iniuria fidem faciat aut cognitio personae, quo pro-pensius juventur“. W ten sposób gromadzili się już w pierwszych wiekach chrześeiaństwa wszelkiego rodzaju nędzarze około kościoła, szczególnie w miastach, nadających większą sposobność do wyzyskiwania łatwowierności nabożnych, aniżeli po wsiach.

W Ezymie byli żebracy wolni od płacenia podatku; ażeby zaś wolności téj inni na rzecz swoje podstępnie udawaniem żebraków nie wyzyskiwali (ne quis simulatione mendicitatis censum subterfugiat), rozkazał cesarz Galerius (od r. 305) zgromadzić wszystkich żebraków, wywieść okrętem na morze i utopić („congregar omnes mendices et exportatos naviculis in mare mergi“), jak to pisarz Lactantius przedstawia (Lanctant. de mort. pers. 23), chociaż według zdania innych Galerius miał tylko zamiar założyć takimi żebrakami osadę ubogich, a zatopienie okrętu tylko przypadkowi przypisać należy.

Jakkolwiek wcześniejsze rozporządzenia czyniły już różnicę pomiędzy rzeczywistego wsparcia potrzebującymi, a żebrakami ze wstrętu do pracy “(Cod. Theod. XIV. 18. de mendicantibus non invalidis. Cod. Just. XI. 25. de mend. val.) ustanowił Justynian osobnego urzędnika (quaesitor) w Konstantynopolu, którego zadaniem było wyszukiwać tych z pomiędzy publicznych żebraków, którzy byli zdolni do pracy — „ut imbecillos ac senes sinat, lassis et iniuria affectis ius reddi procuret et iis, qui auxilio egent, operam suam commodet ac peregrinos in sua loca remit-

tat, (Harmenopolus, nauczyciel prawa i teolog, z XIV. wieku, I. VI. do С. XII. 1. de dignitate).

Już na piątem frankoiiskiém „capitulare“ z r. S06 (с. X.) jest mowa o żebrakach włóczących się po wsiach, nakazuje ono każdemu wiernemu, ażeby swoich ubogich w domu przy pracy pozostawiał i nie dopuszczał do tego, ażeby tacy ubodzy dokąd indziej wychodzili i żebrali. Takie postanowienia powtarzają się w kapitulariaeh Karola Wielkiego (c. 118). W kap. 356 ks. 5 napomniano właścicieli i panów, aby nie uciskali biednych i nie spowodowali swojém obchodzeniem się, aby z nich żebracy i rozbójnicy się tworzyli. Ciekawćm jest postanowienie c. 45. Capit. Franc, prim, incerti anni ; jest ono pierwszém i naj-dawniejszém, czyniącóm wzmiankę o wystąpieniu opryszków (Gauner), rekrutujących się z handlarzy i faktorów, włóczęgów, będących właściwie żebrakami na niemieckiej ziemi. Postanowienie to cokolwiek niejasne tak opiewa, „Ut mangones et cotiones et nudi homines, qui cum ferro vadunt, non sinantur vagari et deceptiones hominibus age-re ¹⁰)“. Ustęp ten wyjaśnia c. 34. Appendix prima do lib. 4 capit. C. M. mówiąc : „Ut isti mangones et cotiones, qui vagabundi vadunt, per istam terram non sinantur va* gari et deceptioues hominum agere, nec isti nudi cum ter-ro, qui dicunt se data poenitenta ire vagantes. Melius vi-detur, ut, si aliquod inconsuetum et capitale crimen comi-serint, in uno loco permaneant, laborantes et servientes et poenitentiam agentes secundum quod canonice sibi impo-situm situ.

Już te źródła, upoważniają nas do twierdzenia, że pokuta kościelna (poenitentia), jakiej żebracy i włóczęgi w pierwszych wiekach chrześeiaństwa się poddawali i którój używali dla upozorowania swej nędzy, posłużyła

tym postaciom do wyłudzenia jałmużny. Pod płaszczykiem téj pokuty kościelnej powstają z. biegiem czasu coraz to nowe żywioły, wyłudzające dobroczynność chrześciańską a do jakich rozmiarów formalne oszustwa na gruncie re ligijnym się rozwinęły, z jaką bezwstydnością ci „nudi homines“ miłosierdzie i dobroczynność chrześciańską wyzyskiwali , przedstawi nam późnićj obszerniej omawiać się mający „Liber Vagatorum“, który jest najlepszóm zwierciadłem tych stosunków społecznych, pośród których żebractwo³“) osiągnęło najwyższy szczyt swojego rozkwitu.

У.

b) Złagodzenie niewoli i nadzwyczajne szybkie powstanie klasztorów i stowarzyszeń dobroczynnych.

' Gdy pod konie i У wieku rzymskie państwo runęło, nastąpił długi okres ciemnoty i zbrodni, w którym najzdolniejsze nawet umysły pogrążone były w najgrubszych przesądach. W wiekach tych słusznie zwanych wiekami ciemnoty¹ duchowieństwo dzierżyło najwyższą władzę; ono władało sumieniem najpotężniejszych despotów, a księży szanowano wysoce, jako posiadających rozległą naukę a to z tego powodu, że oni jedni umieli czytać i pisać, że oni przechowywali legendy o Świętych i żywoty ojców kościoła, z których wedle powszechnego wówczas mniemania pobierało się z łatwością naukę boskiej mądrości. Wprawdzie kościół powciągnął bezprawia barbarzyńskiego wieku i był ucieczką dla słabych i uciśnionych, a klasztory i zgromadzenia religijne zasłużyły się swego czasu ludzkości pod niejednym względem i stały się silną podporą władzy papieża, atoli gdy ów wielki ruch na polu wiary i głównych zasad dogmatycznych się rozpoczął, nie było w X. XI XII. wieku ani jednego narodu, liczącego się dziś do ucywilizowanych, nad którym by nie zaczęło świtać rzetelne światło. Gdy rozum ludzi zaczął brać górę ¹¹

nad przesądami, zmieniło się i stanowisko księży. Wiedza zaczęła przechodzić w posiadanie ludzi świeckich, a duchowieństwo, nie dopuszczając wymknięcia się władzy z rąk swoich, rozpoczęło walkę pomiędzy dwoma stronnictwami t. j. pomiędzy obrońcami badania i obrońcami wierzenia. Wówczas rozpowszechniły się inkwizycye, uwięzienia, tortury, całopalenia i wszystkie inne środki, którymi na-próżno usiłował kościół odwrócić ów prąd przeciw sobie

zwrócony.

Siedząc tedy za tymi wypadkami i objawami, które z działalności kościoła w owych czasach na polu wiary w przedmiocie naszym na szczególną zasługują wzmiankę, podnieść nam wypada, źe podobnie jak w starożytnych wiekach ułagodzenie niewoli i emancypacya niewolników stopniowe zubożenie wywołało, tak też i kościół przy rozwinięciu się wyższej cywilizacyi do wzrostu proletaryatu się przyczynił, wprowadzając złagodzenie niewoli.

W Skandynawii zniósł kościół wcześnie niewolę zupełnie ¹² 13), w innych zaś krajach Europy zachodniej zabronił przynajmniej zabijania jeńcówT, sprzedawania ich za granicę i t. d. Już Concilium Agatense (506) postanowiło, źe panowie nie mogą według upodobania poddanych swych zabijać, lecz ze ich do ukarania sądowi oddawać winni. Papież Aleksauder III zalecał powszechnie ich uwolnienie ¹⁴). Jednym z najważniejszych postępów było to, źe poddanych nie można było sprzedawać oddzielnie, ale koniecznie ze wsią lub majątkiem, do którego należeli. Ary-stokraeya rycerska (feudalna) polepszyła stan niewolników

wliczając do nich wielką ilość ludzi wolnych ; ludzie nie-wolni mogli nabywać z czasem prawdziwą własność, a z tćm upadła jedna z głównych niedogodności niewolnictwa pod względem ekonomicznym. W ogóle można powiedzieć, że za czasów wszechwładztwa kościoła było rysem charakte rystycznym tych dziejów to, że zaczęto się obchodzić z ta-kiemi osobami, które za niewolników uważane były, daleko łagodniej, niż z ludźmi wolnymi.

Ten więc postęp na polu emancypacyi niewolników za czasów wszechwładztwa kościoła, który mu z jednćj strony za zasługę poczytać należy, sprowadził z drugiej strony masę proletaryatu, pozbawionego opieki swego pana. Proletaryat ten, pozostawiony sam sobie, (rządy państw były bowiem zanadto przyjęte żarliwością religijną) szukał oparcia dla otrzymania bytu swego w tym organizmie spółcze-snym, któremu swe wyzwolenie głównie zawdzięczał, i znalazł go w kościele, a właściwie w klasztorach i stowarzyszeniach religijnych, stanowiących zbiorowe ciało. Znajduje to potwierdzenie we wielu miejscach pisarzy i historyków łacińskich i greckich, a dla przykładu powołujemy się na pisarza greckiego z 6. wieku po Chryst. Prokopiusa. który podaje: KToiç Tcqnguixrjvdïg o? naqàxdv Illrqov xov о.тсоогп-lov vscov ôiaixav eîyov, xQiayjXiovg oitov i-iyôiuvovç yogvyysiv del ходщиюшг dva ndv exqg duoqioev“ (Procop. historia arc. 26. p. 147 Bonn.) Proletaryat ten, biorąc udział czynny we wszystkich fazach życia, rozwoju i walk kościoła, wzrastał nadto w tym samym stosunku i niemal w tćj samej ilości, w jakiej powstały klasztory i zakony religijne 3e),

,l6) Życie zakonne zawdzięcza swój początek św. Antoniemu, który w r. 305. we wschodnich okolicach Nilu klasztory budować zaczął. Założycielem pierwszych klasztorów dziewic na wschodzie była św. Synkleta, która w tym samym czasie zakończyła życie w zgromadzeniu kobiet zakonnych. Św. Pakonius był autorem pierwszój ustawy klasztornój. Wybudował wiele klaszto rów około Diospolis w Tabeidzie i miał już około 3000 mnichów. Przyjaciel jego Apoloniusz miał do 500 mnichów pod swojóm kierownictwem. Św. ffilarion rozwinął życie klasztorne w Palestynie, gdzie wkrótce do 3000 pustelników było. Zakłady pustel-a pozbawiony właściwego przytułku, chętnie szukał go tam, gdzie bez pracy darmo potrzeby swego życia mógł zaspokoić. Szczególnie miasta przepełnione klasztorami zaczęły być w XII wieku głównie z powodu powstania cechów, niczy rozszerzyły się w Arabii. Mezopotamii, Antyochii tak, że już w IY wieku jaśniały w całym blasku. Na pustyni Nitryi znajdowało się 5000 mnichów. W wyższćj Tebaidzie zebrania kon-gregacyi było tak liczne, że według świadectwa św. Hieronima liczono czasem 50000 mnichów przybyłych na obchód Wielkanocy. Klasztorów żeńskich liczono 12 około miasta Antinoos. W okolicy Hermapolis był klasztor mieszczący w sobie 500 zakonników. W mieście Oksyrnik w niższój Tebaidzie liczono 20.000 zakonników i 10000 mnichów, co stanowiło większą połowę ludności. W Y. wieku było mnóstwo klasztorów w Galii; najsławniejsze z nich były w Tur, w Lezius niedaleko Lyonu i t. d. Wiek YI wykazuje mnożenie się klasztorów z przedziwną szybkością, w tym czasie już na zachodzie, między innymi założony przez św. Maura, ucznia św. Benedykta, klasztor glanfijski w Anjou. Wielki zakon św. Benedykta liczył już bardzo wiele klasztorów w Hiszpanii, Niemczech, Francyi i we Włoszech. Sam król Robert żywił w Paryżu i Orleanie i wielu innych miastach, w których przebywał, 300—1000 ubogich W XI wieku powstaje zakon św. Bernarda, Kamedułów, Kartuzów, Walunbruzanów. W XII wieku założono przeszło 40 zgrom, zakonnych, najgłówniejsze były w Fonteorault, Citeaux, Clairvaux i w Premontre; następnie powstają zakony rycerskie, najsławniejsze z nich : rycerzy św. Jana jerozolimskiego, Templaryuszów, rycerzy Teutońskich, rycerzy Ka-latrawy, Alkantary, zakon św. Ducha w Rzymie tak obszerny, że posiadał w jednej sali 1000 łóżek dla chorych; zakon Try-nitarzy albo wybawicieli więźniów, zakon braci mostowych i murarzy. W XIII wieku św. Dominik i św. Franciszek z Asyżu dali początek do założenia więcej jak 40 nowopowstałych zakonów ; cztery zakony jako to : Dominikanie Franciszkanie, Augu-styni i Karmelici nazwane żebrzącymi (mendykanci) utczymywały się wyłącznie z jałmużny. Minimi utworzyli późniój piąty zakon żebrzący. Z zakonów tych przeznaczeni byli zakonnicy niższego rzędu do zbierania jałmużny t. z terminanci. żebranie samo nazwano terminowanie, a do przechowywania i składu zebranej jałmużny służyły w wielkich miastach pobudowane domy terminowe (Terminmhäuser). Instytucya tych zakonów żebrzących, którym żebranie za szczególną zasługę przez kościół poczytywano, wolną była od jurysdukcyi świeckiej i kościelnój, podlegała tyłko papieżowi z uprawnieniem żądania od każdego po za klasztorem

O żebtactwie i włóczęg, stwie.

przyjmujących zbiegłą służbę, prawdziwém siedliskiem i schronieniem usamowolnionego proletaryatu, rekrutującego się przeważnie z klasy rzemieślniczej ³⁷), który nakarmiony pozostałemi ze stołów klasztornych resztkami 3S), albo dla nich osobno przysposobionemi potrawami, rozłaził się po mieście za jałmużną w gotówce, w celach następnego jéj przetrwonienia lub przepicia.

jałmużny i mówienia kazania na każdóm miejscu bez względu na stosunki proboszcza ; nadto posiadała uprawnienie słuchania spowiedzi i sprzedawania papieskich odpustów, przez co przyszła do wielkiego wpływu i znaczenia. W tym wieku powstał zafcon Parmy Łaskawej. Serwitów i Celestynów. W XIV wieku powstały zakony Cellitów, Jezuitów, zakon św Brygidy, daléj Hieronimici i Oliwetanie Gdańsk posiadał w XIY stuleciu najwięcej klaszto rów i był główną siedzibą zakonu sióstr miłosierdzia, zajmujących się opieką chorych, a żyjących z jałmużny. (Dr. Assman. G-esckickte des Mdteiaiters T. IY str. 423.) XY stulecie wykazuje powstanie zakonnic Zwiastowania i Stowarzyszenia dobrowolnych nędzarzy, którzy istnieli jeszcze w XII wieku, lecz dopiero w XY wieku utworzyli zakon religijny. Należący do tego stowarzyszenia oddawali z własnej woli swe dobra biednj-m, pielęgnowali chorych i nieśli ciała umarłych na cmentarz. W Rzymie powstało stowarzyszenie czarnych pokutników miłosierdzia. W XYI wieku powstało w Hiszpanii, Francyi i Włoszech przeszło 60 zakonów; zasługują na wzmiankę Teatyni, Kapucyni, Barua-bici, Somaski (opiekujące się sierotami i podrzutkami), Urszulanki, św. Jana Bożego, Ojcowie wspierający chorych, Oratorya-nie, Ojcowie zasad chrześciańskich, zakony ścisłej reguły św. Bernarda (Fenillantesf. Oprócz Jezuitów zasługują w XVI wieku na wzmiankę zakony Wizytek, najśw. Panny Kalwaryi, najśw. Panny Ucieczki, Lazarystów, Sulpicyanów, Eudystów, Stowarzyszenie św. Józefy, św. Karola, Braci szkół chrześciańskich. Pijarzy i t. p. W XVII stuleciu powstają Stowarzyszenia dobroczynne św. Wincentego a* Paulo, Siostry miłosierdzia, Zakon nieustającej adora-cyi, zakon Isawiedzenia (Wizytki), Trapiści. Wiek XVIII wykazuje już tylko powstanie zgromadzenia Redemptorystów. (Opowiadanie dziejów kościoła rzym -kat ks. Rivaut Tom 1. II. III str. 263 - 266. 449    450 494- 495).

³⁷) Das Deutsche Gaunerthum von Fr. Chr. Benedict. Avé-Lallemant Tom I. str. 45

3S) Pisma Józefa Supińskiego Tom IY. str. 190

Taka przez kościół nieprawidłowo i bez systemu pro wadzona opieka nad ubogimi stworzyła gromady żebraków krzątających się już w pierwszych wiekach chrześciaństwa około świątyń, klasztorów i t. p. zakładów religijnych, a że według ówczesnych zapatrywań żebranie uważane było za jednego pośrednika między ubóstwem a jałmużną, nic też dziwnego, że żebractwo, mając władzę za sobą, z każdym dniem się wzmagało, jakoby świadome tego, że służy władzy swój za środek do celów religijnych. Gdy zaś w XIII wieku nawet zakony żebrzące (Bettelorden) Dominikanów, Franciszkanów, Augustynów i Karmelitów, utrzymujących się wyłącznie z jałmużny powstały, gdy uzbierana jałmużna umieszczenie swe w osobno powybu-dowanych domach terminowych znalazła i gdy w ten sposób pod powagą i za zezwoleniem najwyższej władzy ko-ścielnój duchowieństwo z jałmużny żyć zaczęło, nic tóż dziwnego, że proletaryat albo pozbawiony rzeczywistych warunków do życia, albo pobudzony przykładem zakonnych księży zawodowemu żebractwu oddawać się musiał.

Przedstawiwszy sobie tedy z jednej strony tę masę klasztorów i najrozmaitszego rodzaju stowarzyszeń i zgromadzeń religijnych, o których poniżój w uwadze wspomnieliśmy, a mieszczących w sobie tysiące zakonników obojga płci ³⁹), w których ubodzy i rzeczywistego wsparcia potrzebujący jedyną pomoc ze strony kościoła znaleźli, z drugiej zaś strony tę masę zdrowych próżniaków, którzy do stanu żebraczego ze względu na bezczynne życie i na nadarzającą się sposobność do oszukaństwa zapomocą środków wyłącznie na gruncie religijnym obmyślanych się rekrutowali, musimy za świadectwem historyi przyjść do tego przekonania, że klasztory i zgromadzenia religijne wzrostowi żebractwa w średnich wiekach nader sprzyjały; że proletaryat ten, znalazłszy w klasztorach i w rozmaitego

зэ) Sam zakon Franciszkanów liczył za Ludwika XIY we Francyi jednocześnie 150000 zakonników i 28000 zakonnic, nie licząc wcale tak zwanych tercyarzy czyli braci pokutnych. (Hely-ot Geschichte der Kloster Y. str. 33).

rodzaju bractwach kościelnych zawsze stały punkt oparcia pod względem zaspokojenia niezbędnych potrzeb do życia chętnie nawet obok lub niedaleko terytoryum klasztornego swe siedliska obierał, gdzie z reguły zgromadzenia korpo-racyi żebraczej się odbywały. Ze wzrostowi żebractwa w średnich wiekach klasztory i zgromazenia dobroczynne nader sprzyjały, świadczy szczególnie ten fakt, że po zniesieniu i organizowaniu liczby klasztorów, skupione dotychczas żebractwo z przyczyny pozbawienia właściwego stałego siedliska, zaczęło poruszać się i gromadzić środki utrzymania, dopuszczając się z opryszkami i złodziejami pospolitych zbrodni.

VI.

c) Niepewność stosunków, niemoc policyi i powszechne zepsucie obyczajów.

Niepodobnćm jest objąć jednym rzutem oka te objawy, które z powyższych przyczyn wzrostowi żebractwa w średnich wiekach tam sprzyjały, gdzie wrzały walki religijne. Ograniczymy się tylko na Niemcach ; tam bowiem trwała taka niepewność co do osoby i mienia z powodu anormalnych stosunków socyalnych przez kilka wieków, a obraz tej niepewności jest zarazem i historyą obyczajów tego narodu.

Prawo pięści (Faustrecht) i odwetu jest tym symptomem anarchii, w którą Niemcy już w XI wieku pogrążone były; jest ono oraz i smutnćm świadectwem niemocy powagi rządów i sprawiedliwości. Wzrastał z powodu ciągłych walk religijnych w olbrzymie masy proletaryat, składający się z najrozmaitszych żywiołów, niewyłączając i żydów ¹⁵), zaczął w XI wieku zagrażać bezpieczeństwu ogółu, a ukryty po lasach i bezludnych okolicach przybierał pewne zorganizowane formy, objawiając się na zewnątrz we formie band, na których czele z czasem rycerze stanęli. Bandy takie dopuszczały się wszelkich zbrodni jako to : kradzieży, morderstwa, rabunków, podpalenia i innych gwałtów; wzrastały zaś te bandy nadto z żywiołów najniebezpieczniejszych, które po części w skutek wydalenia w kraju pozbawione były właściwego schronienia, po części wskutek banicyi nigdzie przytułku nie miały, a niemiało pomnażali te bandy uwolnieni ze służby wojskowej płatni żołnierze, którzy pozbawieni środków utrzymania stanowili jako włóczęgi ważny kontyngens takich band. Za takimi to żywiołami poszukiwało skrzętnie rycerstwo niemieckie, a przyjmując ich w szeregi hand opryszków, dopuszczało się z nimi pospolitych zbrodni. W tym okresie dziejów zbrodnia stała się jawnym gwałtem, który ustępował tylko silniejszemu odpornemu gwałtowi. Pokój krajowy (Landfriede) Fryderyka I. z r. 1158 i późniejsze z r. 1281 i 1808, były tylko trans-akcyami z tą w coraz większą siłę wzrastającą dziką hordą opryszków, a najsmutniejszym objawem upadku władzą cesarskiéj jest koncesya Karola IV na jawny rabunek za trzechdniowem wypowiedzeniem, sankcyonując wyraźnie w złotej buli (tit. 17. 2.): „Das Angreifen und Überziehen mit Brennen und Rauben“. Za Fryderyka III. przeciągały bandy cyganów i „Landknecht’ówu, zaopatrzone w formalne przewodnie listy cesarskie kraj dopuszczając się bezkarnie kradzieży i innych zbrodni. XIV. wiek wykazuje już formalnie zorganizowane bandy opryszków, przeciw którym władze zawierają związki ochronne (Schutz-Tund rutzbündnisse) 4I). a po bitwie pod Sempach r. 1886 powstaje z bezczynnego proletaryatu tak zw „Die rote und schwarze Gesellschaft" czyli banda złożona z formalnie uzbrojonych opryszków, napadających wsie i miasta. Miasto Bazylea przez tych opryszków szczególnie nawiedzone, utworzyło w r. 1391 z biskupem Fryderykiem ze

) Rabunek wielkiego transportu towarów wr. 1373 przez r. Hansh V. Thierstein i Hermann v. Bechburg wywołał formalną wojnę, która się zakończyła zdobyciem zamku Falkenstein, Ave-Lallemant I 49. Związek taki powstał w r. 1385 przy udziale hrabiów : Ott, Haus i Hesse v. Hechberg. Brückner Versuch historischer und natürlicher Merkwürdigkeiten den Landschaft Basel (Basel 1757) Ave-Lallemant I, 49.

зо

Strassburga i innymi duchownymi dostojnikami formalny związek dla obrony mieszkańców. W XV. wieku przybrały bandy opryszków takie rozmiary, że władcy Niemiec, przekonani o niemocy i bezskuteczności policyjnych zarządzeń, obdarzali wolne miasta przywilejem ścigania i sądzenia rozbójników {über alle schädliche Leute zu richten)⁴²). Pokój krajowy Maksymiliana z г. 1495 stał się wprawdzie poniekąd zaporą w tym zamęcie zbrodni i gwałtów, lecz jak z jednej strony w owym czasie pewne ugrupowanie się zbrodni i zupełny upadek obyczajów dopatrzeć się daje, tak z drugiej strony uwydatnia się niemoc i bezsilność władzy prawodawczej w tych wypadkach, gdzie zbrodnia stała się formalnym przemysłem i kunsztem. Daremnie usiłuje prawodawstwo Karola V nadać justycyi kierunek normalnego i prawidłowego wykonywania, bez skutku okazały się surowe postanowienia przeciwko zbrodniom kradzieży i rabunkom, skoro przecież jawny gwałt warunkowo w Karolinie (art. 129) sankcyą uzyskał. Ani straszne kary Karoliny, ani liczne ordynacye policyjne, wydawane w XY-ym wieku w pojedyńczych prowincyach z powodu różnorodnych przestępstw i zbrodni nie były w stanie położyć skutecznej tamy wzrastającym bandom opryszków; były one bowiem zanadto już rozgałęzione, a wydoskonalając się w swćm rzemiośle, nawet samą po-licyą w ciągłym szachu trzymały. Z biegiem czasu weszły niemieckie bandy opryszków w związki z powstałemi we Francyi, Hiszpanii, Holandyi i Anglii bandami i w ten sposób stały się bandy te w XYI. i XVII. stuleciu istnym postrachem prawie całej środkowej Europy, a występując w XVIII. stuleciu pod nazwą niderlandzkich, brabanckichi ho-dandzkich Bockreiter i t p. band, pojawiały się jeszcze nawet i w naszym wieku, a sądy berlińskie miały z rozbitkami tych band jeszcze w r. 1831 do czynienia⁴³); herszty zaś

4a) Takie przywileje posiadały miatsa Ueberlitigeu 1384. Dunkelspuhl 1398. Biberach 1401. Lautkirch 1431. Cölln 1493 itd. J. J. Moser Ii eich s iätt i s c hes Handbuch Ave-Lallemant 152.

4a) Na czele bandy, która była przedmiotem rozsądzenia przez Sąd kryminalny w r. 1831. w Berlinie, stał niejaki Mojżesz Le-

takich band stały się bohaterami najróżnorodniejszych powieści, romansów i opowiadań, któremi ówczesne wydawnictwa były przepełnione.

Niepewność taka socyalno politycznych stosunków w średnich wiekach miała więc przyczynę w ustawodawstwie, pozba-wioném możności konsekwentnego zastosowania i wykonania pozytywnych przepisów. Analizując bowiem specyalnie ordynacye policyjne od początku XVI. aż do XIX. wieku w Niemczech wydane, widzimy, że przebija się w takowych początkowo zanadto stanowczy gniew władzy, który następnie przybiera ton morału u ambony, wzmagając się stopniowo aż do pewnego oburzenia, z drugiej zaś strony następują nieludzkie tortury i najstraszniejsze ścinania przy udziale duchowieństwa które każde ukaranie z etycznej strony rozbiera i usprawiedliwia Dowodem tego mnóstwo procesów kryminalnych staraniem duchowieństwa wydrukowanych z budującemi przedmowami i licznymi komentarzami⁴⁴), od czego i juryści zajmujący się wydawnictwem takich procesów karnych powstrzymać się nie mogli. Temu więc przypisać należy, że władza policyjna ustąpić musiała rozgniewanemu duchowieństwu, które zajmując się wydawnictwem etycznćj i dogmatycznej treści pism, potrafiło zwrócić uwagę ogółu na spiawy inniejszćj wagi i znaczenia, a zaniechało zapobiec temu rozkładowi, który z powodu niepewności stosunków so-cyalnych się wyradzał Śmiało tedy możemy twierdzić, że win Löwenthal z 520 towarzyszami. Przeszło 800 zbrodni było przedmiotem rozpatrzenia sądowego, z których 506 za rabunek uznano; okradziono 46 publicznych kas, a 460 osób było poszkodowanych na przeszło 210.000 talarów. Orzeczono potenczas razem w I instancyi na 1264 lat więzienia i 1380 kijów, w dru-giéj instancyi na 858 lat i 1060 kijów. Ave-Lallemant ł. st. 114.

W Głalicyi znane są powszechnie skutki napadów rozbójniczych opryszków karpackich, pod wodzą Dobosza i Neczyporo-wicza, którzy w pieśniach ludu dotychczas żyją.

⁴⁴) Kaznodzieja Hülse, towarzyszący skazanemu na ścięcie mordercy Hansowi Henrykowi Richterowi w dniu 4 maja 1714 musiał hrabinie Gizeli Agneza z Anhaltu zdać relacyą o religij-ném przekonaniu skazańca, Ave Lallemant I. 67.

prawodawstwo niemieckie i francuskie począwszy od X\. wieku było ustawodawstwem duchowném. Nie tylko w pismach potocznych, ale i w edyktaeh synodalnych znajdujemy mnogie dowody wciskającego się wszędy prześladowczego ducha. Duch ten jest konieczném następstwem zasadniczego przypuszczenia, z którego zwykle wychodzą ustawodawcy-teologowie. Księża uczą się uważać za główną swą powinność przestrzeganie czystości wiary i ochranianie jéj od napaści heretyckich. Gdziekolwiek zatem wznieśli się tylko do władzy, zawsze tak było, iż wnosili do polityki dążności, do których wzwyczaili się w swoim zawodzie, a przyzwyczajeni od dawna uważać błędy religijne za zbrodnię, chcą, mając władzę ku temu, bardzo naturalnie takowe karać ; a że wszystkie państwa europejskie w okresie swej ciemnoty rządzone były niegdyś przez księży, przeto w księdze ustawodawczej każdego kraju znajdujemy takie ślady ich władzy, które postęp wiedzy stopniowo zacierały. Pod pozorem opiekowania się wykonywaniem cnót i utrzymaniem czystości obyczajów w społeczeństwie nie daje się ludziom spokoju w zwykłych stosunkach codziennego życia w najzwyklejszych zajęciach w ich rozrywkach, a to nawet tak dalece, że nie mogą się ubierać wedle własnego upodobania. Że tak się działo w samej rzeczy, wiadomo jest każdemu, kto zna pisma Ojców kościoła, uchwały koncyliów. komu znane są rozmaite systemata prawodawstwa kościelnego i kazania duchowieństwa czasów dawniejszych. I tak, aby kilka tylko przytoczyć przykładów, zakazano chodzić do teatru, a nawet znajdywać się na domowych przedstawieniach teatralnych¹⁶). Taniec uważali księża za rozrywkę bezbożną i dlatego nietylko że go surowo zakazali, ale nadto rozporządzili, aby władza duchowna ostro napomniała wszystkich nauczycieli tańcówT i wezwała ich do porzucenia tak niechrześcijańskiego zatrudnienia; jeżeliby zaś przestroga taka pozostała bezskuteczną, nauczyciele tańców, zatwardziali w swym uporze, mieli być wyklęci ⁴⁶). Na jednym synodzie wydano rozporządzenie, aby się powstrzymać od noszenia jasnej odzieży i włosy skromnie zaczesywać ⁴⁷). na innym synodzie zabroniono kobietom używać różu i bielidła z tym dodatkiem, że gdyby kobieta , która po wyjściu tego rozporządzenia ośmieliła się malować, nie będzie jej dozwolone przystąpić do Sakramentu Ołtarza4S). Nie wolno było uczyć się języka greckiego ⁴⁹), zabroniono drukować dzieła bez pozwolenia kościoła, nakazano, aby nikt nie ważył się chodzić na bale, maskarady i przypatrywać się sztukom kuglarskim ⁵⁰), że wierni nie powinni w żaden sposób zapuszczać długich włosów. Suknie mają być tak robione, aby nie stósowały się do nowych wymysłów mody światowej. Nie wolno mieć kobietom przy sukni żadnych kutasów, lub frędzli, przy rękawiczkach jedwabiu i wstążek, nie wolno nosić rogówek i szerokich rękawów ⁵¹).

Takiemi to drobnemi rzeczami zajmowało się ustawodawstwo duchowne, a władcy XIV. wieku, zanadto zajęci żarliwością religijną i duchem prześladowawczym5ÎJ nie troszczyli się wcale o dobro ogółu, u którego szubienice

⁴⁽') Tamże t. I. str. VVI1 17, 131 II str. 174.

⁴⁷) Tamże t. I. str. 119.

4S) Tamże t. I str. 165

} Synod w Alizie w r. 1620 postanowił: „Pastor du chowny może być zarazem profesorem teołogi i hebrajskiego języka. ale nie wypada uczyć mu także greczyzny, gdyż tym sposobem przepędzałby większą część swego czasu na wykła^miu pogańskich i świeckich pisarzy W takim razie musiałby być usunięty ze swéj duchownej posady. Quick Synodicon t. II. str. 57. W trzy lata później synod w Charrenton zniósł całkowicie katedry języka greckiego „jako zbyteczne i mało przynoszące pożytku’. Tamże t. II. str. 115.

⁵"; Tamże t. II. str. 174.

⁶¹) Tamże t I. str. 165. II 7. 174. 574. 583.

) Franciszek I. zwykł był mówić: że gdyby jego prawa ręka była heretycką, odciąłby ją natychmiast, Henryk II. rozkazał ścigać protestantów, mówiąc publicznie, że chciałby uczynić głównem swojém zadaniem wytępienie heretyków, lub też Karol IX , który sławnćj nocy św. Bartłomieja usiłował kościół od nich

O żebractwie i wióczęgostwie.

i tortury, gdzie się po największej części lala krew niewinnych, zamiast poszanowania bojaźń, a zamiast zaufania niedowierzanie i złość szerzyły. Jak dalece bezsilną była wówczas policya, poświadcza niejaki Jodocus Damhoudr von Brügge (1507—81), mówiąc w swej „Practica erimi-nalisu (c 15—31) „Die Leute auf dem Lande seien so wider die Justiz, dass sie auf einen Hilferuf davorlaufen, oder alle Hilfe verweigern und auf ihren Stöcken gestützt den Ausgang der Kämpfe abwarten, auch den Sicherheitsbeamten allen Schutz und Beistand versagen und den Bäubern und Dieben Schutz und Herberge gewähren, um es nicht mit ihnen zu verderben ⁵³).

Oprócz powyższych objawów ilustrujących stósunki społeczne wr średnich wiekach pod względem bezpieczeństwa publicznego zasługuje również na szczególną wzmiankę zepsucie obyczajów i demoralizacya, szerząca się we wszystkich'stanach ówczesnego społeczeństwa. Pomijając nadmiar zbytku, jaki się objawiał w ubiorach, służbie ekwipażach. w piciu i w jedzeniu w czasie uczt weselnych, w orszakach liberyi szlachty, w szumnych poselstwach s4), w kościołach, pałacach i na dworach, który świadczy o wielkim blasku i bezgranicznej rozrzutności arysto-kracyi i książąt kościoła, ograniczymy się na zanotowanie tego zepsucia obyczajów i demoralizacyi, jaka^szczególnie uwolnić jednym zamachem — albo Henryk III, który przyrzekał prześladować odszczepieńców, choćby go to życie kosztować miało, gdyż jak powiadał nie mógłby wspanialszego znaleść dla siebie grobu jak pod ruinami herezyi. (Buki, j w. T. II. st. 11 i uwagi 24, 25, 26, 27).

⁵³)    Malblank G>schichte der painlichen Gerichtsordnung str. 86 u Ave Lallemant j. w. I. str. 55.

⁵⁴)    Sławny hr. Warwik w 15 wieku miał u siebie codziennie u stołu 3000 osób. Za Jakóba I. zjawiają się posłowie, przybywający w orszaku 500 albo 300 osób szlachty. Wilhelm z Oranni przyjmował na swojêm weselu (1561) gości przybyłych r 5.647 końmi, on sam wystąpił w orszaku 1.100 koni. Spożyto 4 000 szafłi pszenicy, 8.000 szafli żyta, 13 000 szafii owsa, 3.000 wiader wina i 1.600 beczek piwa (W. Roscher. System gospodarstwa społecznego I. str. 490).

w 13 stuleciu w prostytucyi na wielką skalę się szerzyła. Upadek moralny i zepsucie takie ma wprawdzie swój początek jeszcze w IX. wieku, co poświadcza Hrabanus Magnentius, mówiąc w swém „Poenitentiale“ cap. 25 „De his, qui inter se fornieantur, et de his, qui semen virorum suorum pro libidine cibo vel potui miscent“, jednakże zepucie to nie przybrało wówczas jeszcze takich rozmiarów jak w XVI. i XVII. wieku. Do rzędu tych żywiołów, które szerzyły w swym czasie zepsucie obyczajów, należą podróżujące córki i kobiety t. zw. Führende Töchter und Frauen, zostające pod szczególną opieką miast. Były to prostytutki uprzywilejowane koncesyami do prowadzenia swego przemysłu z wolnością zarobkowania w większych miastach i podróżowania do miejscowości, gdzie zwykle zbory kościelne miały miejsce. W czasie takiego zboru w Kostnie w r. 1413. potrafiła jedna prostytutka niemniej jak 800 Goldgulden zarobić. W Konstancyi było ich poten-czas 1.400 ¹⁷). Domy prostytutek istniały już wówczas we Wiedniu , Moguncyi, Norymbergii i t. d. Rada miasta Bazylei wydała rozporządzenie, według którego osobom, trzymającym u siebie takie prostytutki, nie wolno było nad 3 feniki we wszystkich rzeczach pobierać. W Avignonie pobierali nawet papieże stałe dochody od takich prostytutek, a miało to miejsce w r. 1542 i w Rzymie, gdzie urzędnicy papiescy ściągali daniny od 45.000 prostytutek¹⁸ 19)-Do jakiego stopnia postąpiło zepsucie obyczajów i demo-ralizacya, może posłużyć fakt, że prostytutki występywały w Lipsku przy publicznych uroczystościach ,,in corpore“¹, że odważyły się w Norymbergii w r. 1492. wnosić zażalenie przeciw pokątnym prostytutkom 5/), nakoniec, że w Paryżu znieważały prostytutki księży publicznie, nazywając ich sodomitami, gdy się wzbraniali iść do ich mieszkań²⁰).

VIL

¹

di subsidia ministraverint Praedia igitur intercepta non jura sunt“.

²

i) Ер. II. contra Symmachum: „Nihil ecclesia sibi nisi

³

fidem possidet. Hos reditus praebet, hos fructus. Possessio eccle-

⁴

siae sumptus est egenorum. Numerent, quos redemerint, templa

⁵

captivos, quae contulerint alimenta pauperibus, quibus exulibus viven

⁶

³⁾) Tak brzmi Lex 49 §. 6 tit. 3: „Sin autem nullus xe

⁷

non in civitate invensatur, tunc, secundum de captivis sanctio-

⁸

nem, pro tempore oeconomus, sacrosanctae ecclesiae, velEpisco pus haereditatem accipiat : et sine Falcidia ratione pauperibus, qui in civitate sunt, vel penitus mendicantibus , vel alia susten-

⁹

tatione egentibus, eaedem pecuniae distribuantur.

¹⁰

) Rozdział 40 brzmi: „Ut nemo sit, qui ariolos sciscite-tur vel somina observet, vel ad auguria intendat, nec sint raa-lefici, nec incantatores, nec phitones, nec cauculatores, nec tern-pestarii vel obligatores. Et ubicunque sunt, emendentur vel da-mnentur.

¹¹

) Od zbierania jałmużny, wsparcia, prawdopodobnie po chodzi też nazwa „żebrak-żebrać“ — zbierać podobnie i w niemie-ckiém nazwa Bettler^ od słowa „beten“, „bitten“ („bedeler, bede“).

¹²

) W prawie Uplandzkiém byta już zakazaną sprzedaż chrzęść.; dzieci urodzone z małżeństwa osoby wolnej z niewolną były wolnymi. Wyzwolenie uważane było za dzieło chrześciańskie „dla zbawienia duszyu. Dobrowolne oddawanie się w niewolę zakazane było przed rokiem 1226., a król Magnus Erikson zniósł w ogóle niewolę od r. 1535. (Gajjer Geschichte v. Schweden I

¹³

157, 185, 273. Dahlman, Dänische Geschichte).

¹⁴

) Tacit: (Gam. 25.) W prawach gallijskich (Wolton p. 206) powiedziano : hero eadem potestas in servum suum, ас in jumentum.

¹⁵

) O pierwszém wystąpieniu żydów w Niemczech patrz Ave-Lallemant j. w. T. I str. 19 — 25.

¹⁶

) Quick’s Synodieon in Gallia t. I. str. LYII u H. T. Pukla. Historya cywilizacyi Anglii, tłumaczenie Wł. Zawadzkiego Tom II str. 57,

¹⁷

)    Ave-Lallemant j. w I str. 46.

¹⁸

) Ave-Lallemanfc j. w I str. 47.

¹⁹

)    Ten sam Tom III str. 163, 164, z dosłownćm umieszczeniem tego zażalenia.

²⁰

ss) Magistrat w Nördlingen czuł się w r. 1472 z powodu zbyt wielkiej demoralizacyi spowodowanym w swej ordynacyi do-

Tajemniczość osoby żebraka, tajemniczość środków i organizacya żebractwa.

Na takim to gruncie ogólnego zepsucia obyczajowego, wśród niepewności stósunków społecznych wzmagało się w średnich wiekach żebractwo podtrzymywane bonu fide przez klasztory i kościelne instytucye dobroczynne; a wzrastało ono stopniowo i w stosunku do ogólnej nędzy i masy proletaryatu, wywołanego wojnami i innemi klęskami. Do wzrostu tego we wszystkie warstwy społeczeństwa ówczesnego wolny wstęp mającego żywiołu, przyczyniała się i sama społeczność nie zdolna oprzeć się z przyczyny żarliwości religijnćj ówczesnemu duchowi czasu, a co naj mnićj pójść za popędem wznioślejszych dążności postępu i kultury.

Takie stosunki społeczne wyzyskało tćż żebractwo dla swoich celów, obmyśliwszy dla tém pewniejszéj, przez ogół protegowanćj swej egzysteneyi właściwe sobie sposoby i środki oszukańcze, a to po części w oryginalnćj formie na tle religijnćm osnutćj, po części biorąc je od pokrewnych sobie żywiołów, dla ogółu niebezpiecznych jakoto : opryszków, czarodziei, złodziei, cyganów i t. p.

Do rzędu tego rodzaju właściwości należą :

âe

a. Tajemniczość osoby żebraka i tajne pomiędzy sobą porozumienie.

Od czasu, gdy żebractwo, posługując się środkami oszukańczymi dla tém łatwiejszego wyłudzenia jałmużny, bezpieczeństwu ogółu zagrażać zaczęło i gdy skutkiem tego policya przeciw stłumieniu żebractwa występywać była zmuszoną, a ma to swój początek od czasu wydawania specyalnyeh ordynacyi żebraczych, odtąd stało się żebractwo formalnym kunsztem, prowadzonym zawodowo i przemysłowym sposobem. W tym celu wytwarzało że-mowéj dla kobiet (Frauenhausordnung) zawezwać księży, aby nie w nocy, tylko w dzień do domów prostytutek ucz ęszczali (Ave-Lallemant T. I. str. 6D.

bractwo rozmaite sposoby i środki oszukańcze, bądźto aby tajemniczością osoby wyłamać się z pod kontroli policyi, bądź aby środkami oszukańczymi pobudzić dobroczyńcę do większej litości i miłosierdzia. Tajemniczość*osoby żebraka objawiła się od najdawniejszych czasów w ukrywaniu właściwego nazwiska, pochodzenia i innych istotnych momentów rodowodu; często przybierali żebracy nazwiska od ważniejszych lub znanych powszechnie miejsc pielgrzymek, ukrywając właściwe swe rodowe nazwisko przed światem ; zwykle zaś posługiwali się fałszywymi paszportami i legi-tymacyami, gdy się poza granice swego powiatu wydalali. Podstęp ten w wyjawieniu właściwego nazwiska żebraka przeszedł niejako dziedzicznym sposobem w najpóźniejsze generacye zawodowych żebraków i utrzymuje się jeszcze dotychczas mimo kary we wszystkich ustawodawstwach za ten czyn zagrożonej. Wszelkie w tym względzie usiłowania, nauki i ostrożności policyjne wydają się bezsku tecznemi wobec przebiegłości teraźniejszego żebractwa, a jedyny środek w usunięciu wszelkich wątpliwości co do identyczności osoby żebraka przedstawia się jako najpewniejszy we wiecznćm zdjęciu fotografii jego ¹).

Co się tyczy tajnego pomiędzy żebrakami porozumienia, to w tym względzie zaliczyć należy mowę żebracką i pantomimikę do najlicznićj przez oszukańczych żebraków używanych sposobów wzajemnego tajnego porozumienia się. Ze względu na różnorodność pierwiastków pojedynczych wyrazów, pochodzących po największej części z idiomu żydowskiego, cygańskiego, z którym to elementem zostawali żebracy w ciągłej styczności w średnich wiekach, należy rozumieć przez mowę żebracką właściwie tylko żargon żebracki, nie mający za sobą ani historycznego rozwoju ani naukowego znaczenia, a wytworzony dla celów oszukańczych tego żywiołu.

Ave Lallemant poświęcił rozbiorowi mowy opyyszków i żebraków, prostytutek, złodziei i t. p. żywiołów całe dwa

spore tomy swego znakomitego dzieła das deutsche Gau-nerthum, obejmując również i pantomimikę z osobném abecadłem głuchoniemych ²).

Prawie Wszędzie, gdzie usta żebraka do publicznego miłosierdzia się odzywały, pozostawiły one za sobą ślady tajemnéj mowy, która się jeszcze dotychczas utrzymuje. Dla przykładu powołujemy się na umieszczony w czasopiśmie „Zoria“ (VII rocznik Nr. 13. 14). słowniczek wyrazów żebraczych z okolicy Tarnopola, z których niektóre posiadają zupełnie odmienne pierwiastki od słowian tkich wyrazów i tak: Фезъ (Fez) znaczy Bóg, клюса (Musa) z. cerkiew, баооть (barot) z. kożuch, бурвЬнь (burwiń) z. owieś, вольта (wolta) z. koń, гецъ (gec) z. żyd, еянко (sianko) z. słońce i t. d. Podobnie też i w zachodniej Ga-licyi mają żebracy swój żargon. W okolicy Sanoka ³) znaczy w żebrackiej mowie : Bóg — deus, woda — delka, olemo — mleko, odrogulka — krowa, zacha — żona, kara-ona — dziewka, skwerno — zboże, kudłaj — żyd, kapel-nia — karczma, artyeha — wódka i t. p.

Pantomimiką posługują się żebracy przeważnie w wielkich miastach. Za pomocą znaków porozumiewają się stojący na rogach ulic ze stojącymi na bramach lub schodach, używając przytém wyrazów tylko dla nich zrozumiałych. U rodzin żebraków londyńskich znaleziono czarno nakreślone mapy niektórych pow., na których sprzyjające lub niekorzystne dla żebractwa okolice osobno oznaczone były6<J)

b. Tajemniczość sposobów i środków oszukańczych żebraków.

Interes żebractwa wymagał, ażeby w okazaniu się żebraka na zewnątrz, mimo udowodnionej identyczności osoby, możliwą była zmiana osoby żebraka, czyli, ażeby nowy żebrak za innego mógł uchodzić, niż dawny, którego identyczność dokumentnie jest stwierdzoną. To było głó-wnćm zadaniem średniowiecznego żebractwa, które w tym celu ożywało najrozmaitszych, nadzwyczaj przebiegłych, dziwnych, a zarazem oszukańczych sposobów i środków tajemniczych, bądżto, aby, jak to wyżej powiedziano, usunąć się z pod odpowiedzialności karnej i kontroli policyi, bądź aby dziwaczném swćm wystąpieniem na zewnątrz, zwracającym uwagę.ogółu, tćm więcej korzyści sposobem jałmużny dla siebie przysposobić.

Sposoby i środki oszukańcze, jakimi posługują się żebracy od najdawniejszych czasów dia wyłudzenia jałmużny, a które są tak dawne, jak dawném jest miłosierdzie chrześciańskie, zasługują w dwojakim kierunku na uwagę, mianowicie odnoszą się one do osoby samego indywiduum żebraka, albo dotykają osoby dobroczyńcy. W pierwszym rzędzie zadawali sobie żebracy dla wyżej wymienionych celów najrozmaitsze kalectwa, ułomności i zeszpecenia fizyczne (naturalnie sztuczne), aby pod maską takiego niedołęstwa tćm pewniej wykonywać spekulacye żebracze. Wszelkie tedy możliwe ułomności i choroby, o których Schtirmajer w dziele swćm wspomina ⁶³), przyswajali sobie żebracy, symulując je w niezrównany i niedocieczony sposób. Do zwykłych i powszechnie udawanych kalectw żebraczych należą: cielesne zeszpecenia na twarzy, u nóg, rąk, w plecach lub ramionach, epilepsya, symulacya pozbawionego organu słuchu, mowy, wzroku, cięźarność, obłęd i t. p.

Do środków oszukańczych zaś, zapomocą których ogół w błąd wprowadzono, zaliczyć należy takie narzędzia i przedmioty, którymi posługiwali się żebracy bądżto dla pobudzenia dobroczyńcę do miłosierdzia, bądżto dla utwierdzenia tajemniczości sw⁷ćj osoby.

6b) Schtirmajer: .Lehrbuch der gerichtlichen Medizin“ Erlangen 1854 §. 532.

Do jakich rozmiarów doszło wyłudzanie jałmużny przez żebraków w średnich wiekach zapomocą środków oszukańczych, poucza poniekąd nieznany dotychczas autor „Libri Vagatorum“, który ze względu na rozmaite środki i sposoby oszukańcze podzielił żebraków na pewne kate-gorye, przestrzegając publiczność przed tymi oszustami. Oprócz tego autora znajdujemy u innych, zajmujących się kwestyą żebractwa, w średnich wiekach i w XIII. wieku także podziały żebraków na rozmaite kategorye, które znowu rozpadały się na pojedyńcze grupy, odznaczając się przebiegłością w oszustwach, do czego nadawały się im przeważnie na grancie pobożności i religijności pomyślane środki. Żebracy potrafili ułomności swe przez dłuższy czas, a nawet i lata udawać, czego dowodem są liczne kroniki z tych miast, w których oszuści tacy się wychowywali. Ave Lallcment wspomina o źebraczce z Lübeck, która przez 17 miesięcy z podziwienia godną wytrwałością i konsekwencyą symulowała podwyższenie prawego ramienia i sztywność jednego palca u ręki, wprowadzając w błąd ścigającą ją policją. Ta sama żebraczka potrafiła z nadzwyczajną zręcznością zastąpić brakujące jej zęby i włosy sztucznymi ⁴ 5). O innej znowu źebraczce z Freiburg opowiada Birlinger, że latami uchodziła za kalekę bez nóg, dając się wozić; a gdy dostrzegła ścigającą ją policyą, o własnych nogach uciekła 6b). Nadzwyczajną uwagę ogółu zwracała swego czasu w Paryżu t z w. mała dama bez nóg, o której Hans Sundelin w swojej rozprawie „Pariser Bettler ' wspomina ⁶). Urodzona bez nóg i o niewykończo-nćm lewem ramieniu, posiadała osoba ta wielką pierś i dużą głowę, była nadzwyczaj żywa, tańczyła, śpiewała, skakała na swych zaledwie kilka cali wysokich kończynach, zastępujących nogi Ściąganiem muskułów kończyn wydawała tony podobne do ruchu zegara wahadłowego. Przechodnie litowali się nad tą nieszczęśliwą, obdarzali ją hojnie jałmużną; ona zaś przy pomocy takiéj muzyki dobre robiła interesa. Nareszcie sprzykrzyła się widocznie policyi taka produkcya, bo jéj odjęła upoważnienie (per mission) do żebrania na ulicy Nie ustępowali tćż żebraczkom w pomysłach oszukańczych ich nieodstępni towarzysze płci męskiej, a bodaj czy nie przewyższali ich pod względem sprytu, jakiego zwykle do wyłudzania jałmużny się dopuszczali. Ten sam autor opisuje pewnego paryskiego żebraka, który niby kaleka zaledwie przy pomocy kija żebraczego na ulicy się poruszał, udając dotkliwe bole w stawach, przyczém zawsze miał jednę rękę na pół otwartą dla uzbierania wsuwanych mu datków; na widok jednak policyi tak prędko uchodził, że go z trudnością ująć było można. Podobnego symulanta widywał ten sam autor często w jednej z lepszych restauracyi porządnie ubranego, dysponującego smaczne kolacyjki i zabawiającego się w towarzystwie swoich kolegów przy dobrem winie.

c. Organizacya żebractwa.

Na wzór powstających w średnich wiekach rozmaitego rodzaju cechów i związków organizowało się również i żebractwo, objawiając się na zewnątrz początkowo we formie zwykłych gromad, później zaś we formie niebezpiecznych band. Społeczeństwo średniowieczne, przepełnione miaz-mami ogólnego zepsucia obyczajowego pod ciemną mgłą wyziewów tych elementów, które bezpieczeństwu ogółu nieustannie zagrażały, nietylko że nie posiadało odpowiednich środków desinfekcyjnych przeciw stłumieniu tego zepsucia, lecz nadto, pogrążone w ciemnocie, nie było zdolne korzystać ze światła, pochodzącego od ludzi, którzy występywali przeciw temu zepsuciu. Stąd też nie sprzeciwiało się wcale społeczeństwo średniowieczne i or-ganizacyi żebractwa, rekrutującego się z różnorodnego pro-letaryatu, przeciwnie pociągało z niego nawet pewne zyski i obdarzało szczególnymi przywilejami. Nic tćż dzi-

0 żebtactwie i włóczęgostwie wnego, że żebractwo przy pomocy tajemniczości osoby, tajemnego porozumienia się i tajemnych środków oszukańczych potrafiło się skupiać i tworzyć pewne zorganizowane ciało, mając zwykle na czele jednostkę z władzą zwierz-cłmiczą. Hierarchia zwierzchnicza takiego, czy to pod nazwą wójta, króla, czy też pod inną jaką nazwą wystę pującego naczelnika żebraków, polegała na ślepćm posłuszeństwie żebraków dla swego pana, ten ich zwykle zwoływał dla wysłuchania raportów' 6T) i relacyi z udzielonych im do wykonania rozkazów, utrzymywał szpiegów dla kontroli swych towarzyszy (a więc własną policyą) i dla śle-

⁶⁷) Dla lepszéj ilustracyi tych stosunków, pośród których w braku odpowiedniej policyi żebractwo i w naszym kraju się rozwinęło, podajemy wierny opis walnego zgromadzenia zorganizowanego żebractwa ze siedzibą w Hoszowie powiecie Doliniań-skim obok klasztoru ojców Bazylianów, wyjęty z Króla dziadów powieści Józefa Dzierzkowskiego. W czasach, do których powieść ta się odnosi, przedstawia autor walne zgromadzenie takich żebraków⁷ i podaje, że był to zbiór postaci brudnych, obdartych, połamanych, pokrzywionych, z twarzami na których wyryte były wszelkie najohydniejsze namiętności, jakie tylko mogą zeszpecić twarz człowieka ; byli tam mężczyźni i kobiety, starcy i dzieci, ślepi, kulawi, wykrzywieni najokropniej z nastraszniejszemi ranami bezwstydnie okazywanemi, jakby najszlachetniejsze znamiona, były karzełki z twarzami ogromnemi, jakby od olbrzymów oderwanemi i olbrzymy pieczyste z rękami wielkoludów, z kosturami rozbójniczymi, z twarzami malutkiemi, karliemi, na których ledwie pojąć można było, jak się może tyle ohydnych pomieścić wyrazów Po ugoszczeniu tych członków wódką przez króla dziadów, Wasyla, zmieniła się scena nie do poznania. Podockocone żebraki ożywili się, rozruszali i nie było już ślepych, nie było chromych, ani garbatych, krzywych i pełzających się ; w raźnych susach podskoczyli wszyscy, jakby chcieli zrzucić coprędzój udany przymus kalectwa, popadały kostury, powyrastały karły, gdzieś się podziały poucinane ręce, palce i jątrzące się przed chwilą rany zniknęły; nawet głosy zmieniły się; z żałosnych przechodziły coprędzój w silne i naturalne, najgłośniej zaczęli przemawiać niemi, nawołując się nawzajem najrozmaitszymi głosami; powstał ruch i gwar niesłychany, wesoły, pełen przekleństw i śpiewów nabożnych i śmiechów ; bylto widok obrzydliwy dla fizycznego i moralnego uczucia. (Powieści Józefa Dzierzkowskiego, Tom III. Król dziadów 1875).

dzenia wszelkich przedsięwzięć policyjnych, skierowanych przeciw stowarzyszeniu żebraczemu, prowadził dokładną ewidencyą co do nadarzających się i dla żebrania korzystnych sposobności jak np. odpustów, targów i t. p. zgromadzeń ludowych. Wójt żebraków nakazywał swym poddanym, którzy z nich w jaką stronę udać się i jak długo tam pozostać mają. Ze tajemniczość osoby i środków, jakimi posługiwali się żebracy stowarzyszeni, nie była utrzymywana między stowarzyszonymi, rozumie się samo przez się, ale tćż i wątpić nie można, że tajemniczość taka w organizmie żebrackim się wydoskonalała. W organizmie takim odpowiadało tćż wszystko warunkom życia sto\, tirzyszonych wewnątrz i ich godnej reprezentacyi na zewnątrz; przestrzegano tedy zwyczaje urodzin, wesel i t. p. uroczystości ⁶⁸), utrzymywano wspólną kasę z uzbieranych

6S) W tym względzie zasługuje na szczególną, uwagę dzieło: „Abriss des Gauner- und Bettelwesens in Schwaben nach Akten und anderen sicheren Quellen von dem Verfasser des Konstanzer Haus. Stuttgart 1793“, którego autorem jest Jakób Schaffer, omawiając w osobnych rozdziałach o towarzyskich stosunkach, o małżeńskióm pożyciu, zwyczajach, religii i mowie żebraków : W kronikach rozmaitych czasopism i dzienników spotkać się można z licznemi datami o zwyczajach i towarzyskich stosunkach żebraków średniowiecznych i naszego wieku i tak n. p. zawiera czasopismo: rDas Buch für Alle“ N. 13 z r. 1884 str. 311 opowiadanie o naslępującćm zdarzeniu : Sławmy swego czasu satyryk, Jonatan Swift (1667—1745) udał się był pewnego razu z przyjacielem swobn, Dr. Scheridanem, przebranym za ślepego żebraka, na wesele żebraków w Dublinie. Przybyłych gości witano serdecznie, ugoszczono, a żebractwo zabawiało się ochoczo, tańcząc przez całą noc aż do rana; przy pożegnaniu otrzymali goście od rodziców nowożeńców na pamiątkę srebrne pieniądze w podarunku. Nazajutrz pospieszył J. Swift ze swym przyjacielem na zwykłe stanowiska żebraków. Tutaj poznali jednego żebraka z tablicą na piersiach, jakoby był głuchoniemy, a był to ten sam, który na weselu świeckie pieśni wyśpiewywał ; drugi który ochoczo tańczył, miał urżniętą nogę w kolanie, trzeci zdrowy na oczy stał obok kościoła w Dublinie jako całkiem ciemny na oczy. Świst rozdzielił pomiędzy tych samych żebraków te pieniądze, które na weselu otrzymał, poczém ich wszystkich kazał rozegnać.

jałmużn dla celów wsparcia podupadłych fizycznie i niezdolnych do żebrania indywiduów, jak niemniéj nie szczędzono pieniędzy i podarunków dla przekupienia urzędników policyjnych, tamujących wzrost żebractwa.

Miejscami zbornymi zgromadzeń zorganizowanych żebraków były zwykle przytuliska lub schroniska dla ubo gich obok klasztorów, a po zmniejszeniu się tychże wskutek zniesienia opuszczone domy, karczmy i t. p pustki w lasach, gdzie żebractwo ścigane żandarmami szeregi opryszków i rozbójników wzmacniało. Na takich miejscach niedostępnych dla zwykłych widzów żebractwo, czując się swobodném, pozbywało się wszystkich form swój tajemniczości; pod wodzą swego naczelnika uchwalało plany swych wycieczek i zbrodni ⁷), przyjmowało nowych ade ptów swego rzemiosła, mianowicie dzieci, które od najmłodszych lat we wszystkie gałęzie oszukańczego żebractwa wtajemniczone były, a z czasem na hersztów band żebraczych wyrastały. Ślady organlzacyi żebractwa znajdujemy tak w najodleglejszych wiekach chrześciaństwa, jakotóź i w naszym wieku we wszystkich prawie krajach ; na początku jednak szóstego dziesięciolecia zaczynają zorganizowane bandy żebraków wskutek energicznej inter-wencyi policyi ulegać rozsypce tak dalece, że dzisiaj we wszystkich prawie krajach środkowej Europy prócz Rosyi tylko resztki rozbitków band żebraczych przy nadarzających się uroczystościach kościelnych dostrzec można. Od czasu jednak, gdy policya, przyszedłszy do posiadania klucza wszystkiego rodzaju tajników i sztuczek oszukańczych żebraków, przeciw takowym skuteczniój występywać zaczęła, od czasu gdy na polu opieki ubogich państwa, gminy i stowarzyszenia prywatne rozwinęły odpowiednią działalność, odkąd zaczął się wprawdzie usuwać z jednój

strony żebractwu grunt do organizacyjnej egzysteneyi, lecz natomiast ogólny postęp i nowe wynalazki przysparzały z drugiej strony niepoprawnemu żebractwu nowe sposoby i środki oszukańcze ⁷⁰) dla tém pewniejszego utrzymania bytu tego proletaryatu. Temu to podstępowi przypisać należy powstanie osobnych pism i dzienników wydawanych w wielkich miastach, a poświęconych wyłącznie interesom żebractwa ⁷¹), utworzenie kas oszczędności 7a), towarzystw dla pozyskania dzieci i t. p. przedsięwzięć, mających na celu popieranie interesu samego żebractwa we wszystkich jego objawach na zewnątrz.⁷³)

7<>) Tak np odkryto w Levallois Perret pod Paryżem fabrykę kulawych, istnieje tam cała kolonia sztucznych kalek, którzy chodzą na kulach lub jadą na małych wózkach na zarobek do Paryża. Policya skonstatowała, iż zarobek dzienny takiego kaleki wynosi przeciętnie do 15 fr. Między innymi jeden z takich podrabianych ni szczęśliwych, gdy go z ulicy przyprowadzono do komisarza policyi, miał przy sobie 30 fr., wspaniały chrono metr ze złotą dewizką i medalion wartości 300 fr. ( Gazeta Lwowska z 20 marca 1888 Nr. 65 )

⁷¹) W Paryżu wychodzi specyalnie sprawom proletaryatu poświęcony „journal de mendiants,“ powiadamiający żebraków o rozmaitych uroczystościach kościelnych pogrzebachi instytucy-ach dobroczynnych, z których nędzarze korzystać mogą.

⁷'²) O spółce żebraków w Peterburgu podaje petersburski „Łystok, że żebracy tamtejsi mają swoję zorganizowaną spółkę, na którój czele stoi starosta. Wszystkie dochody składają żebracy codziennie do wspólnej kasy, a po jakimś czasie składają fundusz do banku. Spółka przyjmuje dzieci, sieroty bez opieki i rozdziela zapomogi pomiędzy członków. Po ukończeniu sezonu zrzuca żebrak łachmany i ubiera się przyzwoicie, dając się widzieć w miejscach, gdzie się znajduje lepsze towarzystwo.

⁷³) Cech żebraczy w Paryżu usiłuje ile możności ułatwić swoim członkom ciężkie ich powołanie. Obecnie istnieją dwie książki adresowe dla żebraków, które dają dokładne wiadomości o litościwych dobroczyńcach. Skoro tylko który z braciszków cechowych odkryje gdzie dobroczynnego obywatela przynosi jego adres do agentury i otrzymuje za to pół franka wynagrodzenia. Jeden kalendarz adresowy kosztuje 3 fr. ale nie jak bardzo dokładny : cena drugiego jest podwójną, ale za to zawiera on nietylko na-

¹

) T. Chuć hu l. „Zum Kampf gegen Landstreicher und Bettler . Kassel, Georg. H. Wigand 1881 str. 18.

²

) O żargonie złodziejskim w polskiej literaturze, patrz „Felsztyński, wiadomość o języku złodziejskim” Biblioteka Ossolińskich rękopism Nr. 1466.

³

6!) O powyższych wyrazach dowiedział się autor od nie jakiego Marcina Klebańskiego z Dębny, powiatu sanockiego, przy sposobności przydybania tego żebraka w maju 1887 w Uhercach, powiatu liskiego.

G2) Majer Conversations-Lexicon T. 3. str. 93.

⁴

)    Ave Lallemant j. w. T. II str. 40.

⁵

)    Yom Bettelwesen älterer Zeit. Aus Schwaben II. Bd.

§. 391 Birlinger.

⁶

⁶⁵j Allgemeine deutsche Criminal-Zeitung 4. Bd. Heft 12

S. 533.

⁷

) Dowody tego znajdujemy w licznych powieściach i obszernych relacyach urzędowych, któremi literatura niemiecka z 16 i 17 stulecia jest przepełniona. Morderstwo popełnione na hr. Golejewskim z Hlibowa przypisać należy zmowie żebraków z okołic Skałatu ze służbą hrabiego.

VIL

Odwieczna walka przeciw żebractwu.

Żebractwo, to nieuleczalny rak w chorobliwém społeczeństwie, wyradzający się z licznych ułomności i przeciwności, z dziejowych powodów wynikłych. Choroba ta nie jest miejscowa, ale organiczna, wywiązująca się, jak to wyżej wykazano, z organicznych przyczyn, nie zewnętrzna, ale ^nurtująca wewnątrz. Stąd następstwo, że zewnętrzne, chirurgiczne (jeżeli tak się wyrazić można) środki, wszelkie wycinania, nawet wypalania wrzodów, wyskakujących na chorobliwe ciało społeczne, jakkolwiek w chwilach zaburzeń konieczne, ozdrowienia nie sprowadzą Choroba organizmu musi być organicznie leczoną. Leczenie to może trwać bardzo długo, może być bardzo ciężkićm, wymagająećm wielkich z wielu stron ofiar i może być nawet nieustającćm. Bo organizm społeczny nie jest martwą bryłą skrzepłą w pewnych danych formach i formułach, ale jest rzeczą żyjącą, a więc rosnącą i rozwijającą się ciągle, ciągłego tedy baczenia i troskliwości wymagającą, Nie on do form. ale formy do niego stosować się muszą.

Społeczność ludzka, pracując od wieków nad usunięciem tej choroby, daremnie stacza ciągle walki przeciw proletaryatowi żebraczemu, siląc się na rozmaite środki lecznicze. Walka ta staje się poniekąd dlatego daremną, ponieważ organizm społeczny nie całkiem zdrów, nawi-dzony bywa często różnemi klęskami, powodującemi cho-zwisko i mieszkanie danego dobroczyńcy ale także krótkie jego wyznanie winy, stanowisko polityczne i oznacza czas, kiedy go najlepiéj można zastać w domu. O jednym np. piszą, w takim kalendarzu, że jest bogatym starym republikaninem i że trzeba się u niego przedstawić jako ofiara reakcyonistów. O innym mówi kalendarz, że przejęty jest duchem religijnym, że w jego domu lubią kojarzyć małżeństwa i namawiać do chrztu, a zwłaszcza obdarzają odzieżą.

[Gazeta Narodowa Nr. 177 z r. 1888. Kronika),

miarę wzmagania się téj

robę „nędzy i ubóstwa“, choroby i wrzody organizmu społecznego w postaciach

żebraczych, podobnie do przypływu i odpływu morza wzmagają się i ubywają.

Odwieczna ta walka społeczności ludzkiej przeciw żebractwu objawia się głównie w dwóch kierunkach, a to najpierw na polu opieki ubogich, obejmującóm jéj dodatni kierunek, a następnie na polu policyi ubogich i to jest jéj ujemny kierunek. W obu kierunkach dopatrzeć się daje za świadectwem historyi największa rozmaitość form i niepewność zasad, stanowiących podstawę téj walki. Od zbyt wielkiej troskliwości, która graniczy z niedającą się niczém wytłumaczyć oiiarnoścdą około osoby samego żebraka, aż do najzimniejszego zobojętnienia dła spraw tego proletaryatu po stronie pojedynczych organów społecznych i jednostek z jednej strony, przebija się z drugiej strony w zarządzeniach policyjnych albo nadzwyczajna łagodność i zupełny brak energii w wykonywaniu pozytywnych przepisów, albo niczém nie dająca się usprawiedliwić surowość kar wolności z piętnowaniem zatwardziałych żebraków aż do kary śmierci w dawném ustawodawstwie karném przewidzianéj, jak niemniej zupełna bezkarność czynu żebrania, którą nowsze ustawodawstwa się odznaczają

Pozostawiając osobnemu rozdziałowi szczegółowe rozpatrzenie ustawodawstwa opieki ubogich, a właściwie tych środków, które obmyśjiwano od najdawniejszych czasów dla złagodzenia nędzy ludzkiej, a tém samem dla zapobieżenia żebractwu, zwrócimy na tern miejscu swoje uwagę na te zarządzenia w obu powyższych kierunkach, które według sw'ego historycznego rozwoju oddać mają najwydatniej tę odwieczną walkę, jaką społeczność ludzka z żebractwem stacza.

Świat starożytny, oparty na odmiennych urządzeniach społecznych, nie staczał téj walki przeciw żebractwu, jaką stacza obecnie społeczność ludzka; stan niewoli i inny podział dóbr nie dopuszczał mnożenia się takiego proletaryatu. Dopiero z zaprowadzeniem religii chrześciańskiój, która w początkach między niższą i uboższą klasą ludnośęi

chrześciańskiej z powodu zaopatrywania ubogich funduszami swej gminy najbardziej i najszybciéj się przyjmy wała, powstał zupełnie wykończony system środków paliatywnych co do opieki ubogich. System ten przyjęły państwa z uznaniem religii chrześciańskiej za religią państwową a środki takie przyczyniały się po części do wzrostu żebractwa, po części zaś zapobiegały ubóstwu. Jednak ze względu na to, że dawanie jałmużny uważane było za akt chrześciański, żyło wielu z jałmużny szczególnie w miastach chrześciańskich, co naturalnie przyczyniło się bardzo do wzrostu żebractwa, podówczas wskutek złagodzenia niewoli stopniowo się \* zmagającego.

Żebractwo, będąc w pierwszych wiekach chrześciań stwa wolne od płacenia podatku (census), wzmagało się w stosunku i w miarę rozwijania się ofiar dla ubogich i w stosunku dobroczynności chrześciańskiej z nadzwyczajną szybkością. Już cesarz rzymski Galerius (305    311)

(za świadectwem pisarza Lactantiusa Firmianiusa) kazał w celu zapobieżenia wyzyskiwaniu przez innych udających żebraków uwolnienia od płacenia podatku, które tylko prawdziwym żebrakom przysługiwało, zgromadzić wszystkich żebraków, wywieść okrętem na morze i potopić ; zaś według podań innych, zamiarem tegoż cesarza było założyć z żebraków osadę (kolonią) ubogich, przyczém zatopienie tego okrętu tylko przypadkowi przypisać należy 1t) Kodeks cesarza Teodozyusza II. (408--450) (Codex Theodosianus) i kodeks Justyniański robiły już różnicę pomiędzy rzeczywistego wsparcia potrzebującymi, a mającymi wstręt do pracy żebrakami ¹). Cesarz Justynian (527—568) ustanowił nawet osobnego urzędnika (Qiaes'dor), którego zadaniem było robić pomiędzy publicznymi żebrakami ścisłe dochodzenia i zdolnych do pracy żebraków

zatrudniać 7ö). W kapitulariach Frankońskich i Karola Wielkiego nie znajdujemy jeszcze również żadnych kar policyjnych przeciw żebractwu wyzyskującemu łatwowierność i dobroczynność chrześciańską. Przyczynę tego przypisać należy niewątpliwie niskiemu stopniowi oświaty i przesądowi, jaki panował w wiekach ciemnoty, w których wróżbiarze, czarodzieje, zaklinacze burz, żebracy i t. p. wyzyskiwacze, zostający według ówczesnych wyobrażeń poniekąd w styczności z nadziemskiemi siłami i duchami, ze szczególną czcią traktowani byli. Dopiero ze wzrostem miast i to w miarę przyjmowania się ustroju gminnego za przykładem włoskich miast, nadto w miarę osłabnięcia dyscypliny kościelnej i powolnego ustawania wpływu kościoła na sprawy komunalne zaczynają się w środkowej Europie pojawiać zarządzenia policyjne przeciw wzrastającemu żebractwu. Początek takich zarządzeń datuje się z końcem 18. i z początkiem 14. stulecia, a to właśnie wtedy, gdy żebractwo dosięgało prawie szczytu swojego rozkwitu ze wszystkiemi sztuczkami oszukańczemi przemysłowego zawodu. Na szczególną jednak uwagę zasługują te pisma, które niemało do wystąpienia przeciw żebractwu się przyczyniły. Są niemi „Tractatus contra validos mendi-cantes“ Feliksa Hermelina i dziełko nieznanego autora „Liber Vagatorum“. W liście z 1. stycznia 1438 w Zurychu przez Hermelina do biskupa Heinricha z Konstancyi pisanym zaklina tenże autor w nader wymowny i ostry sposób biskupa, ażeby użył wszelkich wpływów celem zapobieżenia oszustwom żebraków t. zw. Begharden i Lothar-den Za to śmiałe wystąpienie uwięziono Hermelina na na rozkaz papieskiego wikaryusza Gundelfing i, a następnie stracono go w r. 1454 ² 3).

Zarządzenia policyjne wydawane przeciw żebractwu dadzą się wogóle na dwie kategorye podzielić; a to niektóre z nich obejmują pewne ograniczenia co do osób,

miejsca i czasu, a inne zawierają kary za przekroczenia zakazu żebrania. Pierwszej kategoryi przepisy dały począ tek do t. zw. koncesyonowanego czyli uprzywilejowanego żebractwa, utrzymującego się jeszcze dzisiaj w niektórych krajach np. we Węgrzech. Na podstawie listów żebraczych (Bettelbriefe), udzielanych przez władze gminne lub policyjne, staje się żebranie uprzywilejowanym zarobkiem wyzyskującym dobroczyńców. W średnich wiekach pobierały nawet niektóre miasta pewne dochody od swoich żebraków⁷. I tak przychodzą w wykazach podatkowych miasta Bazylei z r. 1391 pojedynczy żebracy imiennie jako opodatkowani, a w r. 1419 wydano w Bazylei rozporządzenie, że każdy, któryby się chciał dostać do szpitalu, przedtem pięć funtów⁷ fenigów wyżebrać musiał ⁴ 5). W mieście tćm, gdzie nawet obcy żebracy mieli na Kohlenbergu wolne schronisko i jedyne miejsce ucieczki, wydano rozporządzenie, wTedług którego żadnemu żebrakowi nie wolno było wchodzić do klasztoru, ani też w czasie mowy w kościele się znajdywać, lub tamże krzyżem leżeć. Przeznaczono dla nich kurytarze lub progi przed drzwiami kościołów⁷. Obcym żebrakom udzielał „Der ReichsvogD prawo do pobytu przez trzy dni, a było jego obowiązkiem czuwać nad tćm „das recht gebettelt werde'; otrzymywał on bowiem pewny udział z wyżebranej jałmużny, jak niemniej stawał się spadkobiercą pozostałego po zmarłym żebraku spadku 7Я) Według ordynacyi miasta Lübeck z r. 1527 miał prawo t. zw. Praekervogt-Bettlervogt pobierać od każdego żebraka i każdej żebraczki po 6 fenigów. Zadaniem jego było dawać pozór na to, ażeby żebracy „ein Geschick hebben mit almissen biddende und up den karkhave to sitteude“; obcych żebraków obowiązany był poza miasto wydalać. Według ordynacyi miasta Lübeck w r. 1523 obowiązany był „der Büttelmeister“ każdej niedzieli rano chodzić po wszystkich cmentarzach i napędzać żebraków do kościoła

na kazania, zakazując im, aby swych ran bezwstydnie na widok publiczny nie okazywali ⁸⁰).

Aby jednak choćby tylko w najjaśniejszych ramach mieć obraz tej walki, jaką społeczność ludzka w stłumieniu żebractwa już z początkiem 14. stulecia staczać zaczęła i do tej pory ciągle stacza, zwracamy się w głównych zarysach naszego przedmiotu do tych głównych trzech narodów, które pod względem wydawania dotyczących przepisów policyjnych i ustaw karnych na szczególną zasługują uwagę.

1. W Anglii ⁸¹) znajdujemy w ustawach Edwarda III. (1827 - 1377), Ryszarda II. (1877—1399) i Henryka VII. (1485 -1509) bardzo surowe przepisy przeciw żebractwu i włóczęgostwu; postanowiono bowiem prócz chłost cielesnych na zdrowych i do pracy zdolnych żebrakach także i karę ucinania rewertentom prawego ucha. Dla niezdolnych do pracy obejmywał statut Ryszarda II. osobne opiekuńcze przepisy; wolno im było tam żebrać, gdzie się w czasie ogłoszenia statutów znajdywali i pod warunkiem, jeśli ich własna gmina utrzymywać nie zechciała. Skonsolidowana pod Tudorami monarchia odczuła swe powołanie w tej epoce do objęcia czysto humanitarnych zadań kościoła w swe ręce. Zniesienie klasztorów, które bezpośrednio potem uastąpiło, spowodowało, iż masy żebraków dotychczas skupione zaczęły się poruszać i zagrażać bezpieczeństwu ogółu. To przyspieszyło wydanie odpowiednich przepisów, do czego i państwo nadmierną konfiskatą dóbr i majątków kościelnych moralnie czuło się być obowiąza nćm. Od r. 1530 mógł sędzia pokoju, jeśli fundusz gminy nie wystarczał, udzielać listy żebracze (Bettelbriefe) uprawniające do żebrania w innych gminach. Pod koniec panowania Edwarda VI. (1547 -1553) spowodował zatrważający wzrost żebraków zawodowych utworzenie osobnego

⁸ ') Ten sam, tamże.

⁸ ') Rechtslexikon v. Dr. Fr. Holtzendorf I. str. 72 i nast. Das englische Armenwesen in seiner historischen Bedeutung und in seiner heutigen Gestalt v. Dr. Aschrott. Leipzig 1886.

komitetu, mającego na celu zaradzenie złemu. Rezultatem długoletnią pracy tego komitetu były pomiędzy innymi środkami (o których na inném miejscu będzie mowa) policyjne kary przeciw żebrakom i włóczęgom. Wkrótce po-tćm, bo w r. 1601 wyszła pod królową Elżbietą (1558—1603) bardzo ważna ustawa co do ubogich, która przeszło 200 lat w Anglii z niektóremi zmianami obowiązywała Pomiędzy postanowieniami téj ustawy zawarte były i przepisy przeciwko żebractwu, według których zdolni do pracy włóczący się za żebranym chlebem mieli być oddani do domu pracy lub do więzienia. Mimo jednak najlepszych usiłowań państwa i prywatnych stowarzyszeń na polu opieki ubogich i mimo dotychczas obowiązujących surowych przepisów przeciw żebractwu, utrzymuje się takowe ciągle w pełnym rozkwicie, a statystyka Londynu zatrważające w tym względzie podaje rezultaty.

2. We Francyi 8a) ograniczało się ustawodawstwo w średnich wiekach po największej części na zakazach żebrania. Dopiero w XII. stuleciu postawili sobie władcy Francyi za zadanie uregulowanie spraw ubogich Franciszek I. wydał w r. 1536 ordynacyą dla Paryża, obowiązującą gminę do opiekowania się ubogimi, nakazując nadto wszystkim gminom sporządzenie wykazów miejscowych ubogich, nad którymi proboszcz z przełożonym gminy mieli sprawować opiekę.

W r. 1547 wprowadzono ogólny podatek ubogich dla Paryża, a ordynacyą z Moulinu z r. 1561 rozciągnięto podatek ten na cały kraj. Lecz ani wprowadzeniem ogólnego podatku, ani wykonywaniem ustaw za Franciszka I. wydanych nie zdołano zapobiec wzmagającemu się żebractwu. W wielu miastach potworzyły się biura dobroczynne, na których czele stali księża i zamożna szlachta, lecz i stowarzyszenia te, których fundusze pochodziły ze składek, nie usunęły ubóstwa. Nawet surowe przepisy karne przeciwko żebrakom i włóczęgom nie odnosiły żadnych skutków. Liczba żebraków wzmagała się, a w r. 1640

S2) Rechtslexikon v. Dr. Fr. Holtzendorf j. w.

liczono we Franeyi 40.000 żebraków 3S) i widziano ich jeszcze i w XIX. stuleciu w Buenos Ayres konno jeżdżących. Ludwik XIV. zaostrzy! istniejące i wydał nowe ordy-uacye przeciw żebractwu, a nawet przeciw dawaniu jałmużny na miejscach publicznych, obowiązując nadto gminy do wspierania miejscowych ubogich; wydał przepisy, normujące postępowanie przy udzielaniu wsparcia ubogim i ustanowił warunki, pod jakimi ubodzy do zakładów dobroczynnych przyjętymi być mogli, nareszcie postanowił pobieranie podatku na rzecz ubogich, nadając radzie państwa prawo orzekania we wszystkich sprawach, odnoszących się do zakładów dobroczynnych. Postanowienia te zawarte były w edyktach Ludwika XIY. z r. 1656, 1693, 1695 i 1705. Wszystko to jednak nie pomogło, bo ubóstwo kraju, a mianowicie ludności miejskiej stopniowo się wzmagało. Yauban zapewnia, że w późniejszych latach panowania Ludwika XIV. prawie ’/₍₀ część ludu francuskiego z jałmużny żyła, ⁵[₁₀ nie mogło dawać jałmużny, bo sami byli bliskimi nędzy, ³|t0 byli bardzo malaisées, embarassées de dettes et de proces-, zaledwie 'i₁₀ stanowiąca szlachtę, duchowieństwo, wojskowych, urzędników, kupców zagranicznych, a wynosząca zaledwie 100.000 rodzin była w do brćm położeniu, a zaledwie 10.000 rodzin można było naliczyć takich, które można nazwać fort a leur aise 8ł). Dla ilustracyi ówczesnych stosunków mogą posłużyć następujące daty: Lokke, który podróżował po Franeyi w latach 1676 i 1677, pisze w swoim dzienniku: „Dochód z ziemi we Franeyi zmniejszył się o połowę w ostatnich kilku latach z powodu ubóstwa ludności“.

Około tego samego czasu sir William Tempie pisze : „Chłopi francuscy są całkowicie zgnębieni pracą i nędzą“. W r. 1691 inny znów podróżny, wyjechawszy z Calais, pisze: „Przez cały ciąg podróży stamtąd do Paryża widzie- ⁶

liśmy wszystkie ślady wzrastającej biedy, okropne oznaki biorącej górę nędzy. Pola leżały nieuprawionę, wsie opustoszałe, chaty walące się ku ziemi“. W rozprawie ogłoszonej w r. 1689 Somers. Tracts, t. X. str. 264 powiada autor: „Widziałem we Francyi, jak ubodzy sprzedawali łóżka i mieścili się na gołej słomie; jak sprzedawali garnki, kociołki i najpotrzebniejsze naczynia domowe dla zaspokojenia bezlitosnych poborów podatku państwowego“. Dr. Lister, który zwiedzał Paryż w r. 1698 powiada: „Takie jest ogromne mnóstwo ubogich włóczęgów w tém mieście, że, czy to jadąc powozem, czy idąe pieszo, bądźto na ulicy, bądź nawet po sklepach, ciągle się jest nagabywanym przez żebraków, tak że interesów swych spokojnie załatwić nie można . Wreszcie w r. 1718, a więc w trzy lata po śmierci Ludwika XIV. podaje Lady Montagu w liście do Lady Rich datowanym w Paryżu 10 października 1718: „Podczas przeprzęgania koni pocztowych całe miasto wylęga żebrać o jaki datek, a wychudłe z głodu twarze tych żebraków i całkiem zdarte na nich łachmany dosyć wy-mowmie przekonywają o okropnej ich nędzy“ *³). Cóż miała taką chorobą ogólnej nędzy nawiedziona społeczność ludzka począć i przedsięwziąć dla skutecznego położenia tamy nadmiernemu żebractwu? Środki zaradcze z wypadków politycznych, o których poniżćj mowa, same przyszły w pomoc ludzkości, a wyszły one nawet z łona tych, którzy taką nędzę sprowadzili.

3. W Niemczech S6) zaczyna się już w XIII. stuleciu, a wytwarza się w ciągu XV. stulecia w całej pełni opieka ubogich. Na sejmie w Lindau (1497) postanowiono, że każde miasto i jakakolwiekbądź gmina ma swoich ubogich utrzymywać i żywić, a żadnemu obcemu żebrakowi nie wolno żebrać ; i tylko, gdyby które miasto nie było w stanie swoich ubogich wyżywić, wolno zwierzchności gminnej zaopatrzyć ubogiego w dotyczący list, zezwalający

S!>) H. T. Bucki, Historya cywilizacyi Anglii Tom II str. 178 uwagi.

SÔ'

) Majers Conversationslexikon T. Ili str. 94.

do udania się za jałmużną do innej gminy. Przepisy te powtórzono kilkakrotnie w państwowych i krajowych ordy-nacyach policyjnych. Ani jednak ogólno-państwowe policyjne przepisy, ani partykularne ordynacye żebrackie nie zdołały zapobiec wzrostowi żebractwa, które w XV. stuleciu bezpieczeństwu ogółu zagrażało. Straszne skutki wojny chłopskiej (1525) i bezwzględne postępowanie związku szwabskiego przeciwko ludności wiejskiej przyczyniły się wielce do wzrostu włóczęgostwa. Gromadnie przeciągały bandy włóczęgów i żebraków przez kraje niemieckie, do puszczając się zbrodni podpalenia, kradzieży, rabunków i t. p. Stany wzywały się nawzajem do czujności, urzędy otrzymały rozkaz, ażeby niezaopatrzouych w zwierzchnicze dokumenta, mające ważność na przeciąg jednego roku, włóczęgów, a to: „Landstreicher, Bettler, Schmättirer, Scheiden- und Löffeimacher, Zahnbreęher, Wurzelgiäber, Käthselsteinträger und andere Krämer, welche ihren Kram auf dem Kücken tragen“, nie przyjmowały ⁷). Nowy nabytek dostał się włóczęgom w zawdzięczających swe powstanie . cesarzowi Maksymilianowi I (1493—1519) „Lands knechtach“, którzy jako niezdolni do służby wojskowej i nie mający warunków do objęcia jakiegoś rzemiosła, pojedynczo lub gromadnie przez kraj przeciągali, dopuszczając się dla braku środków utrzyrn nia rozmaitych zbrodni, szczególnie gwałtów, i nie zadowalniając się nigdy tém, co im z dobrej chęci ofiarowano. Liczba tych „herrenlose Knechte" zwiększyła się głównie po wojnie szmal-kaldskiéj w r. 1547 tak dalece, źe na sejmie w Augsburgu w r. 1548 bardzo surowe przeciw tym włóczęgom środki wydano, ponawiając je na późniejszych sejmach i państwowych ordynacyach policyjnych z r. 1548 i 1517. Kząd wirtembergski nakazał kilkakrotnie ściślejsze przestrzeganie der Reichs- und Kreistagobeseklüsse, wydając osobne normy i ustawy przeciw tego rodzaju włóczęgom. W r. i590 wydany Kreistagsbeschluss wyłącznie przeciw młodym, zdro-

wym silnym włóczącym się żebrakom Landröche zwanym, jakotóż wydany w r. 1604 reskrypt nakazywał używać ich do robót przy publicznych budowach. Ogólne rozporządzenie (Generalverordnung) z r. 1608 postanawia, ażeby wszystkich podejrzanych ściśle badać“ z powodu wniesio nych do rządu zażaleń „was massen sich jetzt eine gute Zeit her unerschwinglicher Zulauf von einheimischen und fremden Gastknechten, Landröcken, Betlern und allerlei Vaganten, angeblichen Studenten, Musikanten, Schreibern, Schulmeistern, Lakaien und anderem dergleichen Gesindel“, którzy drobnymi datkami i jałmużną się nie zadawalniają, lecz dopuszczają się różnych oszustw przy pomocy pisę nmych patentów ⁸).

Z wydanych w XVI. stuleciu przeciw żebractwu ogólno państwowych ordynacyj policyjnych zasługują na wzmiankę: odprawa państwowa (Reichsabschied) z r. 1512., pokój krajowy (Landfriede) z r. 1551, nareszcie ordyna-cya policyjna (Reichspolizeiordnung) z r. 1577, zaś z pomiędzy partykularnych zarządzeń wymienić należy ordy-nacye protestanckiego kościoła, mające na celu uporządkowanie sprawy opieki ubogich w związku z organami kościoła i w połączeniu ze świecką kasą ubogich. W tym kierunku zawierają ordynacye kościelne Wittenbergu (1522), Brunszwiku (1528), Hamburga (1529). Lubeki (1531) szczegółowe przepisy co do prawa pobierania wsparcia i co do sposobu rozdawania jałmużny. Najdawniejszą ordynacyą żebraczą wolnych miast jest ordynacya Norymbergii z r. 1478, za której śladem poszły miasta : Augsburg, Frankfurt, Strasburg, Kolmar i inne miasta niemieckie. W Strasburgu gdzie w r. 1523 ze szczególną surowością przeciw żebrakom występywano, dozwolony był obcym żebrakom tylko trzydniowy pobyt i tylko przed kościołami i domami wolno im było żebrać i to pod tym warunkiem, że jedni mogli tylko przed kościołem, a inni przed domami o jałmużnę prosić, nigdy zaś tu i tam lub gromadnie. W Markgrafenbadzie wolno było obcym żebrakom

88

tylko przez jeden dzień żebrać, a po trzech tygodniach musieli miasto opuścić ; takim żebrakom udzielano paszporta z uprawnieniem do żebrania w innych gminach ⁹). Ściganie obcych żebraków było przez wzgląd na terytoryalne i polityczne s'os inki małych państewek niemieckich utrudnione, w nich bowiem każdy władca, dumny na swe zwierzchnicze prawa, wolał raczej żebraków obcych utrzymywać, niż wydać ich swemu sąsiadowi. Takie i tym podobne ordynacye pojedyńczych miast nie zaradziły wcale temn złemu, które już zanadto silne wypuściło korzenie w chorobliwe podówczas społeczeństwo.

Wskutek strasznych spustoszeń trzydziestoletniej wojny (1618—1648) popękały wszelkie węzły dyscypliny i porządku. Nędza, przybierając nadzwyczajne rozmiary, nawiedziła całe Niemcy Prawie wszędzie, gdzie wojna z całą grozą szalała, leżały pola nieuprawione dla braku ziarna na zasiew, bydła roboczego i ludzi do pracy; wsie stały opuszczone, bo wszystko uciekało do miast, lub wstępy wało do służby wojskowej, gdzie przynajmniej dostało się pożywienia. Głód zmuszał nędzarzy do żywienia się niezwykłćm pożywieniem jakoto: ścierwem i trupami ciał zmarłych wydobywanymi z cmentarzów, a w niektórych miejscach urządzało żołdactwo formalne polowania na żyjących, jakby na dzikie zwierzęta, aby trupami zabitych zaspokoić swój głód. Wielu nieszczęśliwych upieczono żywcem, innym powyjmowano oczy, piersi wycięto, pastwiąc się nad dziećmi i kobietami z całą wściekłością, Ze nic nie szanowano, ani religii, ani cnoty, ani pobożności, ani wstydliwości, wszystko to przemawia za tćm, że władza nie miała żadnego znaczenia Późniejsze wojny, jak wojny rabunkowe Ludwika X1Y. i hiszpańska o następstwo tronu, przyczyniły się tak dalece do wzrostu proletariatu, że w ostatnićm dziesięcioleciu XVII. wieku roiło się wszędzie w Niemczech pełno żebraków, włóczęgów, zbójów i t. p. zbrodniarzy, pomiędzy którymi opryszki

89

t. zw. „Jauner“ trudniali władze. Jakób Schaffer, autor znakomitego dzieła Abriss d. Jauner- und Bettdwesens in Schwaben podaje liczbę włóczęgów i żebraków w tym kraju na 8.00 0 ⁹⁰).

czysto szwabski element, wszystkie га-

Nic więc dziwnego, że żebractwo wśród takich stosunków ogólnój nędzy sprowadzonej powyższemi wojnami, sprzęgło się z bandami opryszków, podówczas już silnie zorganizowanych, dopuszczając się mordów i innych zbrodni.

To tóż widzimy, że z początkiem XVIII. stulecia pojedyncze ordynacye żebracze, ograniczając żebraków na pewne miejsca i na pewien czas w wykonywaniu ich kunsztu, stały się niewystarczające. Interes i bezpieczeństwo ogółu wymagały użycia zbrojnej siły przeciw stłumieniu tego niebezpiecznego proletary atu, który w taką wrzrósł potęgę, że i sile zbrojnej skuteczny opór stawić był zdolny Oprócz wszystkich patruli przy udziale zbrojnej siły wojskowej przeciągających regularnie nawiedzane tymi niebezpiecznymi żywiołami miejscowości nakazano na wypadek uporu rozstrzelanie ich na miejscu, postanowiono przeciw tym żywiołom nawet najcięższe więzienia, twierdze i galery, nadto doraźną śmierć, wyrażając się w zarządzeniach : „mit härtiglicher Schaffung in opere publico, pro qualitate delictorum auch mit Galgen und Rad zu bestrafen und hiemit fortzufahren, bis die ganze Raen von

9n) Autor dzieła tego podzielił żebraków żabraków na rozmaite kategorye, traktując osobno o każdćj z nich; rozróżnia Strassen o. Steigbettler, ₄ Buzelmurer , Stapp’er, Hochstappler, Asiatische u. Türkische Prinzen, Prinzen vom Berge Libanon, Gemeine Stappler, Klain Thalfer i t d. W szczegółowej zaś części traktuje autor o towarzyskich stosunkach, o rodzinném pożyciu, o charakterach i zwyczajach, o religii i mowie żebraków. Z pomiędzy tych pisarzy, którzy się kwestyą żebractwa zajmowali, wymienić należy; 1. G. Brückner pisał o żebrakach u Essel-der w r. 1667. 2. Dr. Karl Pfaff o żebrakach z 16 do 18 stulecia i w dziele swém „Triumphus Veneris“ o Sanct-Jatholes-i S. Antoniusbrüder i innych żebrakach wspomina.

diesem Gesind auf den Grund ausgerottet sei ¹⁰ 11). Z równą tćż surowością postępowano i z cyganami 9a).

Co się tyczy w szczególności żebraków, to postanowiono, że każdy obwód obowiązany był swoich utrzymywać ubogich, zdiowych i silnych do robót używać, zaś chorych i kaleki do szpitala oddawać, albo udzielać im pozwolenia do zbierania jałmużny w pewnych dniach tygodnia. Włóczenie się obcych żebraków było surowo zabronione i przy pierwszćm i drugićm przydybaniu krótszćm lub dłuższćm więzieniem, albo domem pracy (Zuchthaus) zagrożonćm, przy trzecićm przydybaniu „sind sie als meim einige Frevler und Verächter des Gesetzes peinlich zu behandeln und auf die Galeren zu schicken“ ¹²). Robiono jednak różnicę z tymi, którzy się wylegitymowali paszportami i innymi dokumentami; prowadząc nadto ścisłą kontrolę i nadzór nad takin;i żebrakami, karano ich o wiele surowićj w wypadku udowodnionego im oszustwa.

Z jaką surowością w Prusiech w ogóle przeciw żebrakom postępowano, świadczą edykta elektora (Kurfürst) Fryderyka III. z 10, kwietnia 1696, z 19. listopada 1698. i ordynacya żebracza króla Fryderyka I. z 18. marca 1701, postanawiające wszystkie możliwe kary (trzymając się autentycznych wyrazów) jakoto : „Festungsarbeit oder Spinnhaus, Zuchthaus, Staupenschlag, Brandmarkung, das Schliessen an die Karren, Gefängniss bei Wasser und Brot“.

Książe elektor Maksymilian z Bawaryi wydał w połowie zeszłego stulecia rozporządzenie, według którego

obcy żebracy za pierwszym razem „gegen geschworenen Urphed und Aufbrennmig des Buchstabens B.“ bezzwłocznie z kraju mieli być wydaleni, za drugim razem bezwzględnie karze śmierci ulegali; swojscy zaś żebracy ulegali dotkliwej karze cielesnej (Karbatschstreichen) i przymusowemu wydaleniu do miejsca swego urodzenia; w innych wypadkach mieli żebracy oddani być na 1 rok i 1 dzień do domu pracy, gdzie każdego tygodnia musieli przejść tę samą karę cielesną z tym dodatkiem, że za trzecim i czwartym razem kara ta miała być podwójną ⁹⁴ i. Elektor z Mo-guncyi jeszcze energicznej wziął się do dzieła ⁹⁵). Patentem z 1. czerwca 1723 zarządzono ogólną obławę (Geueral-Streiffun'/) na cyganów, włóczęgów, żebraków, „es soli ihnen“, wyraża się patent „ohne einziges Nachsehen an dem Orte, wo sie ertappet, die Todtes-Straff au ihnen exequiret und an dem nächsten Baum aufgehengt werden *. Edykt Fryderyka Wilhelma I. z 21. czerwca 1725. posta wia w §. II. .Dieweil auch öfters sich zugetragen, dass boshafte Bettler unter dem Vorwand der Armuth und gesuchten Almosen hin und wieder Diebstahl begangen haben ... so wollen wir, dass, wann das Gestohlene sich auf 10 Thr. oder darüber beträffe, als dann die Diebe und Bettler mit dem Galgen abgestraffet werden sollen“ ⁹⁶) ; również i ordynacya z 10. października 1773 dla Belgii wydana zagraża przeciw żebrakom i włóczęgom karą chłosty, piętnowania i śmierci ⁹⁷).

Tak więc dopiero wiek XVIII., wiek negacyi wszystkiego, co stało w związku z religią, wykazuje sądowo-karne i policyjne ściganie żebractwa, a właściwie jeszcze od tego czasu, gdy za ks. Richeliego rozpoczęła się wielka walka pomiędzy dawnym klerykalnym systemem rządu, a nowym systemem świeckim, gdy przez nieustanne podporządkowanie kościoła państwu, przez zastósowanie téj

9ł) Die Vagabuüdenfrage v. Stursberg j. w. 47.

⁹⁵)    Ten sam str.

⁹⁶)    Ten sam str.

°⁷) Ten sam str.

zasady na wielkie rozmiary z wielką zręcznością i nie-zmierném powodzeniem przez ks. Richeliego położony został fundament do polityki czysto świeckićj, gdy od ostatniéj wojny religijnćj, jaką była 80 letnia wojna, i sławnego kongresu westfalskiego (1648) zupełnie pominięto interesa kościelne, a państwa śmiały powzięły sposób wy nagrodzenia siebie kosztem kościoła, zabierając dochody, sekularyzując biskupstwa i znosząc klasztory 9S), od czasu gdy usunięto wpływ zdemoralizowanego wówczas duchowieństwa na rozdawnictwo jałmużny, rozpoczął się ów ważny ruch na polu ustawodawstwo karnego, ujmując i kwestye żebractwa w pewne policyjne normy.

Temu to zwrotowi rzeczy przypisać należy tę surowość kar, pochodzących z czasów wykonywania justycyi karnej przez rozmaitego rodzaju sądy, a zastosowanych bezwzględnie przeciw temu proletaryatowi, który ze stosunków społecznych, duchem religijnym przesiąkniętych wzrósł do takiej potęgi, że przeciw niemu aż siły zbrojnej używać musiano.

W miarę jednak podporządkowania kościoła świeckiemu państwu, w miarę osłabiania wpływów kościoła na wewnętrzne sprawy administracji paûstwowéj, a w szczególności na ustawodawstwo karne i w miarę ustawania

⁹⁸) Do jak olbrzymich majątków kościół drogą ofiarności przyszedł, a następnie wskutek konfiskaty majątek kościelny na cele państwowe obrócony został, mogą posłużyć te daty, że dochód z tych dóbr kościelnych, które z mocy dekretu z 4 sierpnia 1789 we Francyi w dniu 17 marca 1790 publicznie sprzedano, wynosił 130, według obliczenia ministra Neckera 150, a według podań innych aż 250 milionów rocznie. (Opowiadania ks. Rivaux j. w. str. 262 - 264.) Dziennik „Monitor“', opisując skutki zarządzeń, odnoszących się do zabrania majątków kościelnych na rzecz państwa w ten sposób pod dniem 15. listopada r. 1793, pisze: „.Departament Nievre złożył po raz trzeci bogaty dar ojczyźnie 900.000 liwrów w pieniądzach a dwa miliony w naczyniach srebrnych. (X. J. Gaume. Catéchisme de Perse -verence str. 296). Nebenius wspomina o jednym handlarzu srebra w Niemczech południowych, który w latach po 1802 za 11 milionów sprzętów i naczyn klasztornych przetopił. (Wilhelm Roscher j. w. str. 289).

wojen czysto religijnych, a tém samém w miarę zmniejszania się proletaryatu, złagodniały i środki karne, a uczucie ludzkości zaczęło brać górę nad bezwzględnćm i nie-ludzkićm obchodzeniem się ze skazańcem. Wprawdzie kodeks kryminalny Maryi Teresy z dnia 31. grudnia 1760, który był pierwszą ustawą karną dla t. z w. niemieckich krajów dziedzicznych, jakotćź ogłoszony patentem z 13 stycznia 1787 kodeks karny Józefiński, zna jeszcze kary kryminalne jak np. karę śmierci z rozmaitém obostrzeniem, przykucie, więzienie połączone z robotami publicznemi, karę chłosty wykonywaną zapomocą kija, knuta lub rózg, wystawienie pod pręgierz (§. 21.), a jako kary policyjne: chłostę cielesną, pręgierz, areszt, publiczne roboty w kajdanach i wydalenie z pewnéj miejscowości, to jednakże już ustawą karną dla zachodniej Gałicyi, wydaną 17 czerwca 1796 i wkrótce wydaną ustawą z r. 1803, którćj od-bitkiem z niektóremi zmianami jest obecnie obowiązująca ustawa karna, uchylono wiele rodzajów kar, uważając czyn żebrania za przekroczenie, zagrożone karą zwykłego aresztu, którą to karę i obecnie u nas obowiązująca ustawa przeciw żebractwu z 24 maja 1885 Nr. 89 dz. pr. pań. uświęciła.

W taki to sposób przechodziła karygodność żebrania najrozmaitsze formy i stopnie, a jeżeli się uwzględni, że nowsze ustawodawstwa, jak francuskie i bejgijskie, tych żebraków, którym podstępu w wyłudzeniu jałmużny zarzucić nie można, od wszelkiej odpowiedzialności karnej uwalniają, że w niektórych krajach uprzywilejowane żebractwo w całćj pełni się utrzymuje, w innych zaś przeciw wszystkim żebrakom obecnie z całą surowością przepisów karnych się występuje, nie ulega najmniejszéj wątpliwości, że kwestya żebractwa w braku jednolitości ustawodawstwa karnego przedstawia nie małe trudności pod względem po-licyi, nad których usunięciem czynnikom ustawodawczym jeszcze wiele działalności w udziale pozostaje.

Wskutek powyższego ruchu, zwróconego przeciw kościołowi przyszedł działalności państwowej w téj odwie-cznćj walce przeciw żebractwu w pomoc inny jeszcze or-

ganizin. Tym organizmem są stowarzyszenia prywatne, mające na celu niesienie pomocy w rzeczywistćj potrzebie zostającym z zadaniem położenia tamy szerzeniu się żebractwa.

Pozostawiając osobnemu rozdziałowi bliższe poznanie tego rodzaju stowarzyszeń prywatnych, nieusnutych na tle religijnćm, począwszy od związku tych filantropów w ze-szłćm stuleciu, którzy z celem wspierania prawdziwie biednych słowem honoru się zobowiązywali nie udzielać żebrakom pod żadnym warunkiem jałmużny ") aż do najrozmaitszych stowarzyszeń dobroczynnych naszych czasów, podnieść tu należy ze szczególnćm uznaniem działalność bractwa kościelnego pod nazwą Św. Wincentego a Paulo, które, badając rzeczywistą potrzebę prawdziwie biednych a jawnie nie żebrzących, przy pomocy ofiarności dam dobroczynnych we wszystkich prawie zakątkach naszego kraju w cichości nędzę łagodzą, kładąc tym sposobem skuteczną tamę szerzeniu się wzgardzonego żebractwa oszukańczego.

Pomimo jednak działalności państwowćj i skutecznćj pomocy stowarzyszeń prywatnych tak na polu opieki, ja-kotćż w kierunku policyi ubogich, wykazuje bieżący wiek, nienawidzony wcale wojnami z pobudek religijnych, nadzwyczajny wzrost proletaryatu. Przyczyny tego leżą w zupełnie odmiennych od średniowiecznych, bo w socyalno-ekonomicznych objawach, których rozpatrzeniu osobny rozdział poświęcamy, tu tylko to jeszcze podnieść należy, że szeregi proletaryatu naszych czasów w przeważnćj części, jak to osobno podane daty statystyczne wykazują, włóczęgostwo wzmacnia, żebractwo zaś z charakterem żebraków domowych i ulicznych tam jeszcze silnie zastąpione bywa, gdzie z powodu kościelnych uroczystości na tłumy gminu swćm kalectwem, lub na ulegających łatwo litości i miłosierdziu chrześciańskiemu skutecznie działać może; a daremne są usiłowania policyi i innych organów w usunięciu tych wrzodów społecznych, ponieważ jednostki, za

") Dr. Leon Biliński System ek onomii spolecznéj I. str. 457,

słabe do stłumienia uczucia litości i miłosierdzia, na widok żebraka nieustannie jałmużną w gotówce go obdarzają, chociaż są przeświadczone, że tym sposobem co najmnićj nędzy nie łagodzą, bo gotówka zwykle w szynku zostaje, lecz do podtrzymywania tego zdemoralizowanego proleta-ryatu się przyczyniają. W obec stosunków trudno nam wśród tej odwiecznej walki przeciw żebractwu dać taką odpowiedź, jaką otrzymał korespondent „Gazety lwow-skiéj • na wystawie w Antwerpii w r. 1885 zdziwiony, że tam żebraka nie zobaczył, na zapytanie, czy prawa są tak surowe, czy policya tak surowo porządku pod względem żebractwa przestrzega, że ani prawo, ani policya nie są powodem tego zjawiska, lecz łatwość zarobku, mało chętnych do obdarzania biednych jałmużną w gotówce i zakłady prywatne ochrony i przytulisk dla kalek, starców i dla chorych bardzo liczne wyrugowały zupełnie tę istną plagę miast wielkich ¹⁰°).

IX.

¹

) Mendici, Mendicatio. Pauly, Real-Encyklopädie der klas-sichen Alterthumwissenschaft. S. 1791. —Laetantius Firmianus, pisarz łaciński umarł w r. 325

⁷⁵) Cód. Theod. XIV 18 de mendicantibus non invalidis. Cod. Just. XI. 25. de mendicantibus validis.

²

)    Bermenopolus, nauczyciel prawa w XIY wieku 1. YI. C. XII 1. de dignitate, patrz Pauly Real-Encyklopädie j. w.

³

)    F. Chr. B. Ave-Lallemant T. j. w. I. str. 68.

O żebractwie i włóczęgostwie.

⁴

)    Ten sam T. I. str. 42.

⁵

)    Ten sam, tamże.

⁶

) Majers Conversations-Lexikon III. 93 i Rohertsohn Lettres on S. America II. 294, patrz Roscher str. 267J3.

8J) Vauban (Dime royale p. 34 edit. Daire), patrz Wilhelm Roscher System gospodarstwa społecznego str. 150.

⁷

) Dr. Heinrich Böhnke-Keich, AUg. Deutsche Criminal, -Zeitung IV В Heft 11 504.

⁸

Ten sam str. 504.

⁹

A. Birlinger „ Aus Schwaben II Bd. S. 391 vom Bettelwesen älterer Zeit, vom Fels zum Meer 1885 Heft 6.

₀ żebrać *we i włóczęgostwie.

¹⁰

)    Dr. Heinrich Böhnke Reich j. w. str. 505.

¹¹

)    Postanowienie dotyczące tak brzmi : „Das alle ergriffenen Zigeuner und Famosen Jauner ohne einige Gnade noch Nachsicht „sine strepitu judieir und ohne weiteren Process, bios und allein wegen ihres verbotenen Lebenswandels und bezeugten Ungesorsams halber mit dem Schwert und nach Befinden mit höherer Leibes und Lebensstrafe hingerichtet, deren Weiber und Kinder aber, wenn sie auch gleich einigen Diebstahls nicht überwiesen seien mit Ruthen ausgehauen, gebrandmarkt und des Landes auf ewig verwiesen, oder in Zucht und Arbeitshäuser gesteckt werden sollen. Dr. H. Böhnke Reich j. vr.

¹²

эз) Dr Heinrich Böhnke Reich j. w.

Liber Vagatorum.

(Cech żebraków'. — Der Bettler or den).

Do rzędu najznakomitszych objawów literackich w kierunku religijno - humanitarnym. jaki się rozpoczął przy końcu 15. wieku w Niemczech równocześnie ze studyum starożytnej literatury klasycznej, a najwyraźnićj w poezyi ludowej się odbijał, należą utwory Sebastyana Branta także Titio zwauego (1458—1520) i Jana Geilera

V. Kaisersberg (1445—1510). Obydwaj profesorowie akademii , mężowie wielkiej erudycyi wyśmiewali w cierpkim tonie głupotę owych czasów, wytykając bezwzględnie wady społeczne i upadek obyczajów.

Takiej bezwzględnej krytyce uległa także i literatura opryszków i żebractwa.

Początek w tym względzie zrobiło rozporządzenie miasta Bazylei {Das baseler Ratksmandat). Autorem tego ¹

100

utworu miał być prawdopodobnie kapelan miejski, Jan Knebel, który publikacyą swego miasta we formie kroniki w r. 1475. drukiem ogłosił. Rozporządzenie bazylejskie wydane zostało z powodu nadzwyczajnego wzrostu żebractwa {wegen der Gilen und Lamen), a celem wydawnictwa było zwrócić uwagę ogółu, aby się nie dawał wyzyskiwać przez żebraków, z których autor aż 24 kategoryi w swćm dziele wylicza.

Mimo jednak swej wewnętrznej i praktycznćj wartości nie znalazła publikacya hazylejska nawet w samej Bazylei należytego uwzględnienia. Dopiero Sebastyan Brant zwrócił swojćm „ Weltspiegel¹¹ czyli ..Narrenschiff“, mianowicie 63. rozdziałem swego utworu, traktującym sposobem satyrycznym we formie poetycznej o żebractwie uwagę ogółu. Rozdział dotyczący podajemy poniżej ,01)

10 1

) Der LXIII Narr.

Ich förcht mir gieng an Narren ab, Ynd hab durchsucht den betteistab, Klein weissheit ich da funden hab.

Ton Bettlern.    / <yy '

fo M

Du bist zu notturft ouch erdacht,

Ynd hast gross hauffen zamen bracht,

Non schreit der Prior, trag her Plus,

Dem sack ist der boden ouss,

Dessgleichen thun die Heilthumbfürer, Stirnenstosser, Statiouirer Die niemand kein Kirchweih verleihen,

Auf der sie nicht öfftlich ausschreien,

Wie das sie führen in dem Sack,

Das Beuw das tieff vergraben lag,

Ynder der Krippen zu Bethleheim,

Das sey von Balams Eselbein,

Ein Feder von Sant Michaels Flügel

O żebractwie i włóczęgostwie.

według oryginalnego tekstu, pomieszczonego w dziele Ave Lollemubt, z którego i powyższe źródła czerpiemy.

Obydwa powyższe utwory posłużyć musiały prawdopodobnie nieznanemu dotychczas autorowi za podstawę do znakomitego dzieła „Liber Vogatorum“, którego pierwsze wydawnictwo przypadło między 1494—1499, a które ze względu na ważność przedmiotu nadzwyczajne w owych czasach powodzenie znaleść musiało, skoro się doczekało między J 510 —1529 aż ośm rozmaitych wydawnictw.

Ze względu na kilkakrotne odwoływanie się przez nas na to dziełko, ze względu na żywą illustracyą średniowiecznych stósuuków, jakie w tćm dziełku się odzwierciedlają, nareszcie ze względu na jasny obraz upadku obyczajów, zepsucia i demoralizacyi, jaka pod pozorem kościelnej penitencyi całe społeczeństwo na wskroś przeszła, a która najlepiej w tćm wydawnictwie się przebija, podajemy istotną treść tego „Liber Vacintorum“, trzymając się porządku przyjętego przez Ave Lallemanta.

Auch von Sant Jörgen ßoss ein zügel, Oder die Bundschuh von Sant klaren, Manicher thut bettlen bey den jaren,

So er wol wercken möcht vnd kundt,

Ynd er jung, stark ist vnd gesund, Wenn das er sich nicht wol mag bucken, Im steckt ein Schelmenbein im rucken , Sein Kind die müssend jung daran,

On vnderlass zum bettel gan,

Ynd lehren wol des Bettel gschrey,

Er brech jn eh ein arm entzwey.

Oder letzt jn viel bletzer beulen,

Damit sie kündten schreyen vnd heylen , Der sitzen vier vnd zwentzig noch Zu Strasburg in dem Dummenloch,

On die man setzt in weisen Kasten,

Aber Bettler than selten fasten,

Zu Basel auff dem Kolenberg Da treiben sie viel Bubenwerck,

Ir Rothwelsch sie im branch band,

Ir gfüge naruag durch die Land ,

Jeder steblein hörn Leuten hat,

Dziełko to napisał autor we wolnych od zajęć chwi lach dla korzyści ogółu, a nadto, wedle własnych słów jego, na chwałę Bogu, jak się ze wstępu okazuje:

Die Foppen, Ferben, Ditzend, gaht Wie sie dem Prediger gelt gewinn ,

Der lug, wo sey der Johan Grimm.

Durch alle schechel bloss er lauff,

Mit Rübling jnen ist sein kauff,

Biss er b e s e u e 11 hie vnd do,

So schwentz er sich denn anders wo, Verlachend vber den breithar,

Stilet er all breitfüss vnd Flughart,

Der sieflösselt, vnd lüssling abschnitt, Grantner, Klant, Fetzer, führen mit, Ein wilt beganschafft der "Welt

Ist, wie man stelt jetzt auff das gelt, Herolden, Sprecher, Partzifan,

Die strafften etwann öfflich schand,

Vnd betten dardurch ehren viel,

Ein jeder Narr jetzt sprechen wil,

Vnd tragen Steblin rauch und glatt,

Das er ward von dem Bettel satt,

Eim wer leid, das gantz war sein gwand,

Bettler bescheissen alle Land,

Einer ein silbern Kelch muss han,

I)a all tag siben Mass eingahn,

Der geht auff Krücken , so mans sicht,

Wenn er allein ist, darf ers nicht,

Dieser kann fallen vor den Leuten ,

Das jedermann thu auff in deuten,

Der lehnet andern jr Kinder ab,

Das er ein grossen hauffen hab,

Mit Körb ein Esel thut bewaren,

Als wolt er zu Sanct Jacob fahren,

Der geht hincken, der geht bucken

Der bindet ein Bein auff ein Krücken ,

Oder ein gerner Bein in die schlucken,

Wen man jm recht lugt zu den Wunden,

So seh man, wie er war gebunden.

Zum Bettel lass ich mir der wiel,

Denn es seind leider Bettler viel,

Vnd werden stets je mehr je meh,

Den bettelen das thut niemand weh.

On dem, der es zu not muss treiben

„Następuje tu piękna książeczka, nazwana „Liber Vagatorwn'¹, podyktowana przez wielce znamienitego mistrza imieniem exp^rtus in trufis, Bogu na cześć i chwałę, sobie na pokrzepienie i pociechę, wszystkim ludziom na wskazówkę i naukę, a tym którzy jéj potrzebują, na poprawę i nawrócenie : A dzieli się ta książka na trzy części: pierwsza część mówi o wszystkich sposobach, których żebracy albo włóczędzy używają i dzieli się na XX. i nieco więcćj rozdziałów, bo jest XX. i nieco więcćj sposobów i sztuczek, za pomocą których człowiek bywa oszukiwany i wyzyskiwany. Druga część podaje niektóre godne uwagi notatki do wyżej (w 1. części) wymienionych sposobów. Trzecia część mówi o słowniku rotwelsch.

Po tym wstępie, na którego czele jest rycina, przedstawiająca po prawej stronie żebraka, stojącego przy łóżku z żoną, trzymającą na ręku nagie dziecię (niezawodnie w celu przedsięwzięcia na nićm jakiejś operacyi sa-mokalectwa), po lewej stronie stojącego osła z koszem, z którego żebrak dziecię nagie wyjmuje , — przystępuje autor do opisania rozmaitych kategoryi żebractwa swego czasu, zaczynając od najmnićj niebezpiecznych, jakkolwiek w dalszym ciągu pracy nie trzyma się już tego stopniowania.

Pierwsza kategorya, jaką autor wymienia, są t. zw. „Breger“, żebracy, którzy nosili mnóstwo świętych odznak a o jałmużnę prosili ze względu na Boga i Najśw. P. Maryą. Kategorya ta, najmniej wyrafinowana, nie wiele

Sonet ist gar gut ein Bettler bleiben,

Den bettlens des verdirbt man nit,

Viel begehn sich wol zu Weissbrot mit,

Die trincken nicht den schlechten Wein. Es muss Rheinfal, Elsässer sein ,

Mancher verlesst auff bettlen sich,

Der spielt, bult, heit sich üppiglich,

Denn so er schon verschlcmpt sein haab , Schlecht man jm bettlen doch nicht ab,

Im ist erlaubt der Bettlerstab,

Yil nehren auss dem Bettel sich ,

Die meh Gelts han denn du vnd ich.

różniła się od naszych dzisiejszych żebraków. Autor zauważył nawet, że wielu między nimi było uczciwych, niegdyś zamożnych ludzi, którzy tylko wskutek niepomyślnych okoliczności stracili mienie i w każdej chwili gotowi byli porzucić żebractwo, jeżeli im się 'dało jaki sposób zarobkowania.

O wiele niebezpieczniejszymi dla ogółu byli t. zw. „Stabuler“, żebracy którzy po całym świecie się włóczyli a na odzieniu mnóstwo mieli pozawieszanych obrazków świętych, paciorków i t. p. Ci uprawiali już żebractwo nie z potrzeby, ale jako wygodne wcale rzemiosło, wprawiając nawet dzieci zawczasu do żebractwa. Rzecz ciekawa. że naprzykrzając się o jałmużnę, zaklinali na rozmaitych świętych większej lub mniejszéj rangi według tego, jak wielkiej jałmużny się spodziewali.

Trzecia kategorya (Lossner) jeszcze dalej posuwała się w wyzyskiwaniu ogółu Włóczędzy ci opowiadali niestworzone rzeczy o swojej niewoli u pogan i mękach, jakie za wiarę ponosili, o cudowném swém uwolnieniu w chwili, gdy ślubowali w razie uwolnienia wieść życie pustelnicze i t. p. Pokazywali nawet łańcuchy, w które rzekomo byli zakuci, pieczęcie i świadectwa od książąt i panów, potwierdzające ich opowiadanie, naturalnie podrobione. Takich pndrabiaezy pieczęci, często bardzo zręcznych , było jak mówi autor, bardzo wielu. Żebracy tej kategoryi żądali zwykle funt wosku, grosz srebrny i ornat, których to rzeczy wrzekomo potrzeba im było do wypełnienia ślubu.

Czwarta kategorya żebraków ,.Klenkneru udawała rozmaite okaleczenia w celu łatwiejszego otrzymania jałmużny. Często nawet pokazywali odcięte członki, jak powiadali zazwyczaj, w wojnie. Jak się miała rzecz z tymi odciętymi łub skaleczonymi członkami , wyjaśnia autor na trzech przykładach. W pierwszym przykładzie naprowadza autor żebraka, który, bojąc się cięgów rozgniewanego za zelżenie służącej księdza, tak począł uciekać, żeby go żaden koń nie dogonił. Drugi przykład obznaja-mia nas ze sztuczką jednego żebraka, który podwiązawszy zupełnie zdrową nogę, odciętą wisielcowi pokazywał

jako swoje. Trzeci przykład tém tylko różni się od drugiego, że nie ma w nim mowy o odciętój nodze, ale o zawiązywaniu wrzekomych ran.

Piąty ustęp traktuje o t. z w. „Debisser ‘ t. j. żebrakach , którzy zbierali datki na budowę kościoła lub kaplicy, pokazując nawet podrobione upoważnienie od biskupa.

W szóstym astępie mówi autor o inteligentnych żebrakach ,,Kamraesierer‘‘ zwanych. Byli to po największej części studenci, którzy, sprzykrzywszy sobie opiekę nau czyeieli i rodziców i popadłszy w złe towarzystwa, prze-trwonili, co mieli, a że już raz zasmakowali w hulaszczćm życiu, starali się na nie zarobić jałmużną, a takową wy zyskiwali, podając się za biednych laików, świeżo z Rzymu przybyłych.

Inni żebracy „VagiereC¹ podawali się za czarodziei, którzy umieją przez zaklęcie złego ducha uwolnić ludzi

od wszelkiego rodzaju nieszczęść.

Ósma kategorya żebraków „Grautner“ udawała rozmaite choroby dla rozbudzenia litości. Przekłucie nosa szpilką, kawałek pieniącego się mydła włożony w usta wystarczył, by nadać sobie pozór choroby św. Walentego. Antoniego i t. p. Rzecz szczególna i dobitnie okazująca, jak dalece ówczesne żebractwo wyrafinowane było w oszukiwaniu publiczności, że ci żebracy za powód swej słabości często podawali niedanie jałmużny żebrakowi, tą samą chorobą nawidzonemu , która wskutek tego na nich prze szła i żebrakami ich zrobiła.

Tak zwani „Dutzer“ żądali znowu jałmużny na odprawienie pielgrzymki, którą ślubowali w razie wyzdro wienia z ciężkiej słabości. Ci odznaczali się przed innymi bezczelnością w żądaniu znacznej jałmużny.

W dziesiątym ustępie spotykamy się po raz drugi (pierwszy raz w ustępie 5.) z uczonymi żebrakami t. zw. „Schlepper.-i Do tćj kategoryi należący żebracy chodzili po domach w sukniach kapłańskich , twierdząc, że idą do rodzinnej wsi, by odprawić tamże pierwszą swą mszę, pizyczćm ślubowali dać na tamtejszy kościół pewien datek

Ii

a o przyczynienie się do tego upraszali pobożnych ludzi, Najwięcej takich żebraków było w okolicach ubogich w kościoły np. w Szwaj caryi , Czarnym lesie (Schwarzwald) i t. p.

Jedenasty ustęp traktuje o ślepych żebrakach (Ziki-sehen). Autor rozróżnia trzy rodzaje takich ślepych; jedni od urodzenia ślepi, drudzy, którzy za karę za jakąś zbrodnię zostali oślepieni, — inni, którzy twierdzą, że byli kupcami, że w lesie zostali napadnięci i oślepieni. By uzyskać jałmużnę, powiadają, że zgubili swą umbrelkę, a nowej nie mają za co kupić.

W 1*2 ustępie przedstawia autor żebraków „Schwanfelder“ lub „Blickschlahernnadzwyczaj dla ogółu niebezpiecznych z powodu środków, jakich używali do wyzyskiwania jałmużny. Zostawiali oni swe suknie w szynku, a sami kładli się przed kościołami zupełnie nadzy, nadawszy poprzednio ciału sztucznymi środkami barwę czerwoną, jęcząc i piszcząc przeraźliwie niby z wielkiego zimna Uzyskane suknie naturalnie przepijali. Rzecz szczególna, że w tej kategoryi żebraków bywały i kobiety.

Trzynasta według autora kategorya żebraków ,, Vop-per“ zwanych , obejmowała po największej części kobiety, które udawały napady szaleństwa i kazały się oprowadzać swoim wspólnikom na łańcuchu. Stróże ci opowiadali, że nieszczęśliwe te istoty mają odbyć pielgrzymkę do tego łub owego miejsca świętego, a koszta podróży mogą opędzić chyba tylko jałmużną litościwych ludzi. Do tćj kategoryi zalicza autor nadto kobiety, które kładą na piersi zakrwawioną i nieco obcisłą śledzionę, ażeby się zdawało, że mają tamże jakieś rany.

Pod nazw’a „Dallinger“ podporządkował autor takich żebraków', którzy udawali, że pokutują za przeszłe życie siekąc się rózgami.

Ustęp 15 poświęca autor wyłącznie kobiecej kategoryi żebraków, zwanych „Dutshetterin,l. Kobiety do tćj kategoryi należące kładły się zwykle koło kościoła i nakrywały się prześcieradłem, mówiąc, że im umarło nowonarodzone dziecko którego nie mają za co pochować.

Oprócz tego opowiada autor o kobietach, które oszukiwały bajeczkami o porodzeniu dziwolągów. I tak w roku 1509. widziano kobietę, która żebrała codziennie o funt mięsa wrzekomo dla urodzonego przez siebie kreta wraz z drugi ćm dzieckiem, mającem już ludzką postać.

.,Sundfeger‘‘ byli zwykle silni mężczyźni, uzbrojeni nożem, którzy żebrali zawsze w celu złożenia pewnej sumy pieniędzy, przeznaczonej, jak mówili, na wykupienie się od kary śmierci, zagrożonej im przez zabicie człowie^ ka, które jednak popełnili li tylko we własnej obronie. Dla wzbudzenia litości mieli wspólników, zakutych w kajdany, wrzekomych zakładników, których w razie niezło-źenia okupu czekać miał ten sam los, co ich.

„Sundfegerinen“ była kategorya żebraków, obejmująca atoli już same kobiety, które odpowiadały, że zmierziwszy sobie swe dotychczasowe nierządne życie, chcą się nawrócić i poprawić, a oddając się opiece św. Magdaleny upraszali o jałmużnę.

Inne dwie kobiece kategorye żebraków ,,ВШгедггт'( i „Jungfrauen“ wyzyskiwały litość ogółu udanemi słabościami. Pierwsze przywiązywały pod sukniami poduszki łub stare odzienie, ażeby się zdawało, że zostają w ciąży, drugie udawały, że dopieroeo wyszły ze szpitala.

Byli i tacy żebracy, którzy opowiadali, że porzuciwszy dom i rodzinę dla chwały Boga, ślubowali dobro wolne ubóstwo, i ci nazywali się ,,Mumseu"‘.

21. i 22. ustęp traktuje o żebrakach , którzy starali się wzbudzić litość opowiadaniem o lepszych stosunkach, w jakich niegdyś się znajdowali. Jedni, których zajęcie nazywa autor von obern Soutzen gangen, twierdzili, że są zubożałymi szlachcicami i pokazywali nawet dyplomy, uzyskane drogą wskazaną przez autora w 3. ustępie ; drudzy zwani ,,Kaudierer“ podawali się znowu za zamożnych niegdyś kupców, którzy utracili swe mienie wskutek rozbójniczego napadu. By nie zostali posądzeni o kłamstwo, pokazywali list biskupi, naturalnie także podrobiony, potwierdzający ich słowa.

W ustępie 23. opowiada autor o kobietach , które za pieniądze wróżyły, czy' rodzice pytającej o wróżbę osoby są w piekle, czy nie, opowiadając przy tém, że są wy-chrzczonemi żydówkami. Nazywa ich autor „Veraner

Żebracy zwani ,,Christiane^‘ albo ,,Calmiereril, którym autor 24. ustęp poświęca, nosili oznaki z rozmaitych cudownych miejsc pochodzące, aby się zdawało, że tam byli, co na owe czasy musiało być znakomitym bodźcem do udzielania jałmużny. Następujące trzy kategorye używały kłamanych chorób dla wzbudzenia litości. I tak : „Scffer“ nacierali się pewnego rodzaju olejem, aby się zdawało, że cierpieli na jakąś zaraźliwą chorobę. T. zw. „Schweig* ru używali w tym samym celu mieszaniny z wody i gnoju końskiego. „Burchhardt ‘ nosili rękę na temblaku, uclając że mają ranę św. Antoniego lub innego świętego.

Coś w rodzaju naszych lirników byli „Plotschierer ślepi starcy, którzy muzyką i śpiewem zarabiali sposobem jałmużny na życie. Opowiadając o przyczynie swćj ślepoty, lubili posługiwać się kłamstwem. To samo nazwisko nosili wrzekomi pokutnicy, którzy przed kościołami siekli się do krwi, niby z wielkiego żalu za grzechy. — Na tém kończy autor pierwszą część.

Druga część (Das ander teil) tego dziełka zawiera krótkie wzmianki o tych kategoryach żebraków, które w pierwszej części nie zostały wymienione.

I tak spotykamy się naprzód z żebrakami, którzy nie mieli zwyczaju żebrać przed drzwiami domów lub na progach kościołów, ale wprost wchodzili do mieszkań, naturalnie w innych nielepszych zamiarach.

Druga z wymienionych tu kategoryi obejmowrala żebraków zwanych „Pflüger“, którzy słabym krokiem chodzili koło kościołów, jakby niedawno podnieśli się z ciężkiej słabości.

Inna znowu kategorya żebraków posługiwała się dziećmi w celu otrzymania jałmużny, wstydząc się chodzić osobiście po żebrach.

O żebractwie i włóczęgostwie.

Niektórzy znowu podawali się za byłych rzemieślników zubożałych bez własnej winy. Ci odznaczali się zwykle czystą od innych odzieżą.

Mamy tu wreszcie takich żebraków, którzy umieli wyzyskiwać na swą korzyść panującą w średnich wiekach manię szukani i skarbów. Ciekawe są ceremonie, jakiemi się posługiwali w celu nadania sobie charakteru tajemniczości i związku z wyższerai potęgami. Charakterystyczną dla history i ówczesnćj oświaty jest okoliczność, że tego rodzaju żebrakom dali się oszukiwać najwyżsi nawet dostojnicy kościelni i świeccy.

Jak nisko w żebraczćm społeczeństwie stała naówczas moralność, jak mało kierowali się ci ludzie względami zostającymi poza obrębem korzyści, świadczy najwymowniej przez autora podniesiona okoliczność, że żebracy okaleczali własne dzieci dla tćm łatwiejszego pobudzenia litości. Szczególniejszego sposobu oszukaństwa używali zwani „ Wdtner‘. Liche tanie łyżeczki, po największej części przez nich samych sporządzane, pomazywali biotem pokazując je jako znalezione. Niejedna wieśniaczka, mówi autor, spodziewając się, że łyżeczka jest srebrną, kupowała ją za parę groszy i tym sposobem zostawała oszukiwaną

Oprócz wymienionych tu kategoryi oszustów-źebraków roiły się całe Niemcy obok uprawnionych przez stolicę apostolską zakonnych jałmużników mnóstwem innego rodzaju kwestarzy i kramarzy, którzy oszukiwali publiczność sprzedając jej towary do obrzędów i zwyczajów kościelnych należące w najgorszym gatunku, a co najgorsza, mnóstwem fałszywych lekarzy, przed którymi autor szczególnie ostrzega.

Nareszcie kończy autor drugą część tego dziełka wymienieniem żebraków t. zw. „kotlarzy“. Ludzie ci wysyłali przed sobą pozostające z nimi w porozumieniu kobiety, które żebrały po domach. W razie nieotrzymania jałmużny starała się kobieta taka zrobić niespostrzeżenie w garnku lub kotle miedzianym dziurę, aby wspólnik jéj miał co do roboty.

Nietylko jednak w Niemczech pojawiały się już od schyłku XV. stulecia publikacye, występujące przeciw ówczesnej obyczajności, lecz miało to miejsce także i w innych krajach. Z pomiędzy pisarzy polskich zasługuje na szczególną wzmiankę Sebastyan Fabian Klonowicz (urodź, w miasteczku Sulmierzycach w Wielkopolsce w r. 1551., a zmarł w r. 1608), który jako burmistrz lubelski i niegdyś wychowaniec krakowskiej akademii, poznawszy dobrze stósunki swego kraju, wiernie mógł oddać to, wśród czego się wychował i wżył. Kwesty, jałmużny i wyoły-wające z nich nadużycia i obrazki zdjęte z tych, którzy pod płaszczykiem nabożeństwa różnych oszustw się dopuszczali, przedstawił autor w swym „Worku judaszowym“ jak na owy czas za śmiało lecz wiernie, smagając swymi satyrycznymi wierszami nielitościwie winnych. Klonowicz nie pominął też wzmianki o żebrakach, których w Polsce zarówno jak w Niemczech i innych krajach gromadnie wszędzie się pełno roiło, a o niektórych z kategoryi żebraków, wymienionych przez autora , Liber Vagatorumu wspomina i nasz autor, wyrażając się np. o nazwanych w ostatnićm dziełku i do trzeciej kategoryi zaliczonych, żebrakach „Lossner“ w następujący sposób :

Są też i drudzy ludzie, którzy dla gnuśności Więźniami się więc czynią, chroniąc się dzielności, Chociaż są na swobodzie, zmyślają niewolą, Opuściwszy domostwa, opuściwszy rolą.

Brudno chodzą, plugawe zapuściwszy włosy,

W rzecfcy proszą o okup, bogacą swe trzosy. Zalecają ich często nasi kaznodzieje,

A nie wiedzą częstokroć, co się to w tćm dzieje.

A on więzień dostawszy listów wymatanych,

I przyczynnych od panów i sukien łatanych, Czasem ukradnie, czasem buty sobie kupi v Czasem drugiego z listów i z pieniędzy złupi, Przechrzci się tćm imieniem, jakie w liście stoi, Postawę i przezwisko wnet sobie ustroi.

Więc onérn pismem robi, zwodzi Chrześeiaństwo ,

A obraca jałmużnę na gnuśne pijaństwo ,02).

O żebrakach zaś t. z w. ,,Debisser“, „Schlepperu i innych tak Klonowicz powiada :

Lecz i owi, co mają szpitale w swej mocy,

Choć w rewerendach chodzą jak jacy prorocy,

Choć się zdadzą nabożni i na twarzy srodzy,

Przecie od nich bezprawie odnoszą ubodzy. Przejmują ich dochody, jałmużny i czynsze ,

Porcye i legata i pożytki insze,

Nie pomnią na Zaphirę, na Ananiasza,

Naśladują przykładu chytrego Judasza.

Przedając drogie wódki, Chrystusowe maści, Pieniędzy za nie wziętych nie przestają kraści,

Ni Chrystus ni ubodzy tego nie użyją :

Sami za to nie wierni Judaszowie tyją.

Szpitale łakną, pragną, ziębną, nędzę klepią,

A owi ludziom oczy rejestrami ślepią² 3 4).

Żebraków udających kalectwo i czarownice wyzyskujące podstępnie jałmużnę tak Klonowicz opisuje :

Lecz też na drugą stronę znajdują się mnodzy, Bogu. ludziom nieprawi, dzjwący ubodzy.

Jedni żebrzą niesłusznie i duży i zdrowi,

Chytrzy zakapturani, mamią ludźmi owi.

Zakrywa siękostyra, złodzićj w sprośnych szmatach Zakrywa się niecnota młody w starych łatacn ; Obwija ręce, nogi, chociaż go nie bolą,

Mogąc rzemiosło robić . mogąc orać rolą»,

Czyni się głuchym, niemym, ślepym i kaducznym , A on łotrem wierutnym i przechyrą sztucznym. Także też baby rzekomo mendicatum chodzą,

102

103

Tak uczciwe mężatki i panienki zwodzą.

Czarują i lekują, wróżą, wieści noszą,

Stadło łączą, a w rzeczy o jałmużnę proszą. Najdziesz wiele opiłych, szalonych żebraków,

Chocia chorych, ułomnych i rozpustnych żaków, Zazdrościwych, swarliwych, gnojków i kalików, Stupków i też piecuchów, szubrawców i smyków, Którzy za łby o miejsce, o jałmużnę chodzą, Mocniejszy nad słabszymi częstokroć przewodzą. Kosturami szermują, czasem się i ranią,

Czasem w robocie bywa groch i piwo z banią; Niemasz zgody i rządu, ludzi odtrącają Od jałmużny; kulami, kijmi wykrącają⁴).

O tych nareszcie, co cuda zmyślają, tak pisze Klonowicz : Judaszowa drużyna: Naprzód, która prosi „Na Boga, na ubogie“ skąd korzyść odnosi;

Sobie to przywłaszczając, co Bogu przysłusza,

Choć się Bóg o to gniewa, nic jej to nie rusza. Przędzie sobie postawę, żebrze płaskim głosem, Włóczy się po kiermaszach z Judaszowym trzosem Nosi puszkę żelazną, dzwonek mosiądzowy,

Prosi rzekomo na szpital i na kościół nowy ;

Prosi chytry nieborak na jakiego świątka,

Chocia z tamtej jałmużny nie da mu i szczątka. Czasem zmyśli na błoni i w boru zjawienie I ślubuje prostakom za pewne zbawienie.

Widziałem, pry, pod łasem miłą Matkę Bożą;

(A baby się, słuchając owych baśni, trwożą.)

Wielka światłość wynikła w choinowym borku,

Na pieńku nowo ściętym, na cudnym pagórku.

Więc on niezbędny oszust twierdzi za rzecz istą, Ze widział własnćm okKm dziewicę przeczystą. Która mu rozkazała chwalę Bożą mnożyć,

I tam na onćm miejscu kościółek założyć.

Więc plecie, bredzi, mata, i na on kościółek Nawyłudza powałek, pieniędzy, gomółek 1UÄ). ⁵

105

Oprócz Klonowicza zasługują z literatury polskiej także nieznanego autora ,,Nowa komedya Rybałtowska z r 1615“ i ,.Peregrynacya dziadowska“ z tego względu na uwagę , iż w obu tych utworach przedstawione są obyczaje i podstępy, jakich się dopuszczali w 17. stuleciu żebracy, włóczący się całemi hordami z odpustu na odpust i po jarmarkach w Polsce. Jest tam mowa o jarmarcznych trzęsiglowach, o pątnikach, pielgrzymach, co niby do Rzymu pieszo się udają i o włóczęgach ostatniego ostatniego rzędu, pomagających cyganom w kradzieżach, wreszcie o tych, co ze sprzedaży maści, oleju i wotów na odpustach się utrzymują. Podobnie jak w innych krajach istniały i w Polsce bractwa i cechy żebraków, mające swoje ustawy, starszych, pisarzy, biczowników, a imiona i nazwy żebraków, jako to: Helpa, Lagus, Wyrwant, Tobola Dygubej, Kałwica Baba, Marek, Barabasz, Kubrak, Choroba, Chrapek, Kula, Klimek, Labaj, Chmielarz, Drabant, Kużma, Lech, Stypuła, Kropiński, Sztyła. Wiłkołek, Lepiarz, Korman, Ślepy, Chroma baba, Guza baba, Labajka, Latawica, Stępa, Zając dziad i t. d. świadczą najwymowniej o tajnej orga-nizacyi żebraków w Polsce

u; 6

X.

¹

orespondencya z Antwerpii „Gazeta lwowska z 7 pa ździernika 1885 Nr. 227‘.

²

ibloteka polska. Zeszyt 145. 146. 147. Pisma poetyczne Sebastyana Fabiana Klonowicza. Wydanie Kazimierza Józefa Turowskiego. Kraków 1858.. Worek Judaszowy — wtóra część str. 110. 111.

³

orek Judaszowy S. F. Klonowicza j. w. str. 107.

⁴

) Ten sam j. w. str. 105. 106.

⁵

en sam j. w. str. 105.

Proletaryat naszego wieku wzmógł się :

a) z przyczyny zniesienia poddaństwa i wybujałego liberalizmu.

Wzniosłe to były ideały, jakie niegdyś wzbijający się liberalizm przeciwstawiał ideałom średniowiecznym. Jeżeli ustrój społeczny wieków średnich polegał na zasadzie poddaństwa, która ujawnia się w napiętych stosunkach między rodzicami i dziećmi, panami i służbą, między majstrami a czeladzią i uczniami, w instytucyi pańszczyzny na wsi i w ustawach cechowych i korporacyach po miastach, i jeżeli ustrój ten stworzył harmonijne współdziała-

,oe) J. I. Kraszewski o życiu i pismach Klonowicza j. w.

str. 210.

nie wszystkich członków, bez którego państwo istnieć nie może, to liberalizm żywił nadzieję, że dojdzie do podobnych rezultatów w wyższym nierównie stopniu przez pozostawioną jednostce swobodę w zarządzaniu swemi czynnościami. Udoskonalenie moralne i wychowanie umysłowe miały doprowadzić dążące w różne strony jednostki do tej harmonii w zapatrywaniach na objawy życia społecznego, jaką w dawnych wiekach stwarzał jedynie przymus. Takićm było wielkie i nieśmiertelne zadanie liberalizmu, lecz ten ostatni okazał się niezdolnym do jego urzeczywistnienia, gdyż hołdował zarazem takiemu porządkowi rzeczy, który nas coraz więcej oddalać musi od ideału państwa i napowrót wtrącać w stan barbarzyństwa Państwo wolności przypuszcza moralne podźwignięcie się mas, liberalizm zaś podkopuje bezustannie naszą obyczajność. W nienasyconej swćj żądzy obniżenia siły roboczej t j. żądzy wyzyskiwania człowieka nie uznaje on niczego za święte i nietykalne, prócz niezamąconego posiadania dóbr i majątków, które mu eksploatacya ta umożebnia, i powalił wszystkie ideały ludzkości. Wkradł się blużnierczo w świętość rodziny, to ostatnie schronienie miłości bliźniego. Bez namysłu rozwiązał najświętsze węzły, skazał ojca na wyzyskiwanie własnych dzieci, kobietę oderwał od najwłaściwszej jej działalności, rozłączył dziecko od matki.

Skutki tego liberalizmu odbijają się najwymowniej w klasie robotniczej, a ponury obraz stosunków socyalnych wykazuje, że robotnicy dzisiaj, kiedy są wolni de iure i równouprawnieni, znajdują się pod względem ekonomicznym ciągle na tym samym stopniu, co w czasach niewolnictwa. W starożytności położenie ich było w zgodzie ze wszystkiemi panująeemi wówczas zasadami obyczajo-wemi i prawnemi, dzisiaj stanowisko ich uznane być musi jako stan nienormalny. Kiedy robotnicy na podobieństwo wołów i koni byli własnością pana. i jako nieobywatele nie wywierali żadnego wpływu na sprawy państwowe, społeczeństwo nie mogło poczuwać się do żadnych względem nich obowiązków prócz utrzymywania ich jak zwierzęta robocze zdrowymi fizycznie i zdolnymi do pracy,

Były to machiny robocze i nic więcej ; traktowano ich też jako takie. Dzisiaj stoi robotnik jako uprawniony obywatel obok przedsiębiorcy, który go zatrudnia; powszechna powinność wojskowa i prawo głosowania powołują go do ochrony kultury narodowej i do wywierania wpływu na dalszy jéj rozwój. Czy można powierzyć laką siłę wpływowy klasie, która bez namysłu gotowa każdej chwili obrócić siłę swoje- na zburzenie całej naszej cywilizacyi, ponieważ wśród nieustannego ucisku nie mogła nabyć zmysłu do zrozumienia jej dobrodziejstw, nie biorąc nigdy udziału w dobrodziejstwach kultury?

Temu to postępowi na polu liberalnych pojęć w kwe-styach ekonomicznych zawdzięcza i socyalizm swój po czątek. Wyraz ,,socyalizm“ coraz częściej i coraz powszechniej jest u nas powtarzany; jednak z pomiędzy posługujących się nim zaledwie niewielki procent prawdziwe jego znaczenie rozumie. Dziwić się temu nie należy. Socyalizm nie tylko jest bardzo rozmaity, nie tylko składa się z mnóstwa różnorodnych kwestyi społecznych, niezmiernie ważnych, bardzo powikłanych i niesłychanie trudnych, ale posiada już swoje historyą dość długą i bardzo poważną. Pomijając greckiego Platona, marzycieli społecznych XVI wieku i późniejszych jak Tomasz Morus (Utopia), Harrington, Dow, Campanella. Morelly, J. J. Rousseau, Mabby etc., urodziny socyalizmu datowTać można od wielkiej rewolu-cyi francuskiej. Liczy on więc blisko sto lat wieku. U nas dowiedziano się coś o socyalizrnie dopiero w r. 1848., kiedy już we Fiancyi był teoretycznie dość rozwinięty, w praktyce zaś wywołał słynne warsztaty naukowe i trzydniowe bardzo krwawe zaburzenia czerwcowre w Paryżu. Od owej pory zaczęto o socyalizrnie mówić, zwykle jednak traktując rzecz bardzo jednostronnie, wedle owych paryskich z r. 1848 wspomnień, i nie badając rzeczy; socyalizm był ogólnie potępiany jako najplugawszy stek wszelkich idei wywrotu. Komuna paryska nie poprawiła mu opinii; łączono zwykłe i za jedno uważano socyalizm z komunizmem, z anarchizmem i ze wszelkiemi zgrozami, jakie ten za sobą prowadzi.

Wśród takich wzruszeń społeczeństwo nasze przebyło jednę z najkolosalniejszych społecznych czyli socyalnych zmian i reform, mianowicie zniesienie poddaństwa i uwłaszczenie chłopów. Ponieważ ta dobroczynna i konieczna reforma przeprowadzona była nie w drodze dobrowolnych między inleresowanemi stronami układów, lecz w drodze państwowego przymusu tak prawodawczego, jak i administracyjnego, przeto była dziełem t. zw. państwowego so-cyalizmu. Doliczając do tego uwłaszczenie włościan, wolność dzielenia gruntów, uchylenie kary cielesnej, nadzwyczaj łatwy kredyt z wysoką lichwą, przewlekły i nader ociężały wymiar sprawiedliwości w sądach, będziemy mieli niejaki obraz przyczyn, wyradzających kwestyą socyalną.

Z walki tej o byt jednostki na polu socyalno-polity-cznych stósunków w bieźącćm stuleciu, wyrodziła się postać „włóczęgi“, odmienna od średniowiecznego żebraka a należąca do ostatniego rzędu tego plugawego proleta-ryatu, który przy współudziale innych niekorzystnych objawów społecznych i w braku energicznej działalności po-licyi coraz więcej w zatrważający sposób się wzmaga.

isie ulega tedy wątpliwości, że bezpośredni skok od zupełnej niewoli do nieograniczonej wolności, jaki się objawił w zniesieniu poddaństwa, do znacznego wzrostu proletaryatu się przyczynił. Za tą prawdą przemawiać mogą następujące daty. Według statystyki urzędowej utrzymuje się w Londynie, posiadającym 580 zakładów dobroczynnych, do których wpływa rocznie z dobrowolnych ofiar przeszło dwa miliony funtów szterlingów, przeszło 4000 włóczęgów wyłącznie z żebraniny, przenoszącej 50.000 fnt. szterl. W r. 1848 i 1849 przyjęto do zakładów pracy 148.069 włóczęgów. Według statystyki z r. 1851 figuruje w wykazach oprócz najrozmaitszej kategoryi zbrodniarzy, 1235 włóczęgów, 50 pisarzy listów żebraczych, 86 rozuosicieli takich listów, 6371 ulicznych prostytutek; dla opuszczonych i moralnie podupadłych dzieci miał Londyn w r. 1851 umieszczenie w zaprowadzonych domach

ratunkowych na 15.000 dzieci1!,ï). Według statystyki urzę-dowéj nie miało w Paryżu za cesarstwa w r. 1881, w którym przedmieścia włączono do Paryża, 36713 rodzin, składających się z 90.287 głów, żadnych środków utrzymania, większa część tych ludzi była karaną za włóczęgostwo, kradzież i inne przestępstwa. W 16 lat później liczba takich rodzin wzrosła do 3 9.866, w r. 1880 wynosiła 46.815 o 125.735 członkach. Na początku roku 1886 liczba osób, potrzebujących wsparcia, znanych policyi lub instytucyom dobroczynnym, doszła do 180.000 głów, zatem w ciągu 25 lat proletaryat się podwoił, a byłby jeszcze większy, gdyby rodziny, nie mające z czego żyć w Paryżu, nie wynosiły się w okolice lub na prowincye. Ubytek ludności w tej stolicy w ciągu ostatnich trzech la-oblicza Leroy BeaTilieu na 150.000 głów.

Ъ) Z przyczyny wzrostu wydajności pracy z powodu technicznego rozkwitu z zaoszczędzeniem żywej siły ludzkiej.

Prz}'czyny tej natenczas najwyrażnićj w przykładach dopatrzymy się, jeżeli je z tych zjawisk z żywej teraźniejszości wyjmiemj, z których możemy przewidywać przyszłość. Wybieramy w ty^m względzie Anglią, gdzie rozkwit techniki stoi najwyżej.

Wprowadzenie maszyny parowćj wywołało przedziwne zmiany w najrozmaitszych dziedzinach przemysłu. Maszyna parowa wytwarza przez zużycie buszla (9084 garncy) węgli siłę zdolną podnieść w kilka minutach 91000 litrów wody z głębokości 350 stóp; 20 robotników potrzebowałoby do tego zwyczajną pompą całego dnia. Przez wydatek kilku-groszowy oszczędza się tym sposobem wielką ilośi pracy ludzkiej, której zastósowanie kosztowałoby około 50 marek. Podług EngePa otrzymuje się za jednę markę 150919 kilogramometrów żywej siły ludzkiej, natomiast 2,970.000 kgm. a więc prawie 20 razy więcej siły parowćj. Jakież tedy zaoszczędzenie pracy musiało nastąpić we wszystkich

107

) Ave Lallemant j. w. T. II. str. 2. uw. 1).

gałęziach przemysłu, w których zastósowano parę jako siłę poruszającą. Fabrykacya szpiłek zajmywała niegdyś dałeko większą ilość rąk, aniżeli obecnie; przed r. 1824 potrzeba było do wykończenia jednej szpilki nie mnićj jak 14 osób, w których każda wykonywała oddzielną czynność; po wynalezieniu maszyny Wright’a dokonywały to samo a nawet więcćj, 2 albo 8 osoby. Podczas gdy przed r. 1824 każda główka szpilki musiała być odcinaną ręcznemi nożycami od zwoju drutowego i wykuwana młotem na kowadełku, obecnie maszyna wykończa całkowitą szpilkę, a nawet wkładanie do książeczek odbywa się przy pomocy maszyn Najzręczniejszy robotnik nie był wówczas wstanie dostarczyć więcej jak 20000 główek na dzień; obecnie wytwarza Anglia z niespełna 700 robotnikami dziennie 50 milionów gotowych szpilek; na każdego robotnika wypada przeszło trzy razy tyle gotowych szpilek, co główek przed r. 1824 na jednego z 14 współpracowników. Caird przytacza, żę pług parowy jest w stanie wyorać dziennie 10 akrów (przeszło 3 morgi), a więc wykonać pracę 10 ludzi i 20 koni. Na gruncie podatnym wykonywa pług dwuskibowy przy pomocy jednego człowieka i 2 koni tę samą pracę, co dwa pługi zwyczajne z dwoma ludźmi i 4 końmi. Jest to oszczędzenie siły ludzkiej o 50°f₀, koń-skićj o 25%- Przy młócce zboża, sieczeniu słomy, siana, przy sporządzaniu pokarmu dla koni i bydła coraz więcćj wchodzi w użycie siła parowa. Używane obecnie narzędzia roł-nicze zaoszczędzają V₃ część pracy. Wiele innych przykładów moglibyśmy w tym względzie przytoczyć; chcąc jednak jednym rzutem oka ogarnąć obraz zdumiewającego wzrostu siły i potęgi gospodarczej, podajemy szybkie podniesienie się siły maszyn w W. Brytanii i Irlandyi. Podług Cappauda wynosiła ona w pracy rąk: w r. 1792 - 10 milionów, w roku 1817 -— 200, 1832 — 400, 1870 — 600, a w r. 1871 — 1000 milionów; nie była zatem w ostatnićm dziesięcioleciu zeszłego wieku równą ilości mieszkańców zjednoczonego królestwa, w r. 1817 przewyższyła ją dzie-sięćkroć, w r 1882. 16 razy, 1871 już 32 razy. Przedstawiwszy sobie teraz, że wszyscy istniejący robotnicy ma-

ją zajęcie i że przy nich te olbrzymie ilości sił nagromadzonych w maszyny puszczone są w ruchu , jakie wtedy niezmierne bogactwo mogłoby wytrysnąć z ognisk wytwórczych i rozlać się po calem społeczeństwie ! W porównaniu ze stuleciem ubiegłem ile razy mogłaby być roczna produ-dukcya dóbr i przez to dobrobyt we wszystkich klasach ludności? Niestetyprodukcya fabryczna w ostatnich dziesięcioleciach nie pokazuje nawet w przybliżeniu tego, cze-goby dokonać można; im bliźćj bowiem jesteśmy teraźniejszości, tćm szybciej powtarzają się owe groźne czasy przesileń, kiedy cała działalność ekonomiczna, jak gdyby sparaliżowana, odrazu ustaje, tćm dluźćj trwają okresy, w których tysiące ludzi nie^ znajduje pracy, wielka ilość fabryk została zamkniętą, a część pracuje połowę czasu, często jeden, dwa dni na tydzień. Wskutek takich przesileń wzmaga się proletaryat, tworzy się ubóstwo masowe w zatrważający sposób, które pozbawione pracy z głodu korzysta z jałmużny publicznej. Statystyka ubogich wykazuje, że na początku 1866 było wspieranych w Anglii i Walii 916000 ubogich; za cały rok liczba ogólna tych, którzy otrzymali wsparcie, wynosiła 3‘/₂ razy tyle, zatćm 3 miliony. Otrzymujący wsparcie należeli prawie wyłącznie do klasy robotniczej, liczącej 16 milionów głów. Przeciętnie zatćm piąta część stanu robotniczego jest bez zajęcia, piąta część stanu robotniczego otrzymuje corocznie jałmużnę. Z przejmującą wyrazistością występuje tu znowu daleko ostrzej aniżeli dawniej stan, który Anglia uważała za usunięty na zawsze przez ustawę o biednych z r. 1834; robotnik nie jest w stanie wyżywić się ze swojej pracy. W tygodniach, w których jest zajęty bez przerwy, daje sobie jako tako radę, lecz najczęściej nie zostaje mu ani grosz, któryby mógł odłożyć na przypadek biedy. Jak tylko robota ustaje, albo chwilowo zostaje przerwaną, znajduje się on w konieczności przyjmowania jałmużny publicznej. Warstwy wyższe stanu robotniczego, być może że są w stanie obejść się bez niej, warstwy niższe tćm-bardzćj nie mogą się jej wyrzec. Oto rezultat olśniewającego

rozwoju ekonomicznego dla najliczniejszej ludności angielskiej

108

).

c) Z przyczyny zastąpienia pracy męskiej przez tanie ręce kobiece i dzieci.

Dla stwierdzenia téj prawdy podajemy poniżej ¹⁰⁹) wykaz pracujących w Anglii w r. 1871 i 1881 w rozmai-

юз) лу {.ут j w następnym ustępie podane daty statystyczne pochodzą z dziełka „Maks Schippel: Nędza dzisiejsza i dzisiejsze przeludnienie. Tłumaczenie z niemieckiego. Warszawa 1886.“

109

Rok Ogólna liczba Męzczyzn Kobiet

1871

468.142

188.272

279.870

Przemysł bawełniany

1881

487.777

185.410

302 367

Krawiectwo

Sprzedaż kortu i towarów łokciowych

1871

149.864

111.843

38.021

1881

1871

1881

160.648

107.668

52.980

74.337

55.225

19.112

82.362

53.581

28.781

Fabryka barchanu

1871

1881

7372

8187

3.193

3 011

4.179

5.176

1871

Fabryka guzików

5811

2.372

3.459

1881

6407

2.286

4.121

1871

Fabrykacya szpilek

687

'284

403

1881

729

234

495

Powrożnictwo

1871

11.695

10.294

1.401

1881

11 751

9.658

2.093

Przerabianie trzcin i słomy

1871

16.860

15.756

1.104

1881

17.609

15.334

2.575

Garncarstwo

1871

45.122

29.169

15.953

1881

46.596

28.719

17 877

tych działach przemysłu, z którego wynika, źe przy wzroście liczby kobiet zawsze ma miejsce zmniejszenie się liczby

męzczyzn.

Widzimy, źe we fabrykacyi guzików nastąpił przyrost ogólny liczby pracujących o 600, ubytek 90 męzczyzn i napływ’ 670 kobiet. W dziale powrożnictwa ogólna liczba pozostała prawie niezmieniona, męzczyzn okazało się mniej o 636, kobiet więcej o 692; przy wyrobach słomianych i trzcinowych przyrost ogólnej liczby o 1049, męzczyzn mniej o 422, kobiet więcej o 1471; przy wyrobach glinianych przyrost ogólnej liczby o 1474, męzczyzn mniej o 450, kobiet więcój o 1924; we fabrykacyi barchanu zwiększenie ogólnój liczby o 815, ubytek 182 męzczyzn, przyrost 997 kobiet. W handlu sukna i towarów łokciowych widzimy zwiększenie się ogólnój ilości o 8025, przyczóm męzczyzn ubyło 1644, kobiet przybyło 9669; w krawiectwie ogólna liczba wykazuje przyrost 10784, za to krawców mniej o 4175, krawczyń przybyło 14959. Takie same stosunki zachodzą i w innych krajach w miarę postępu kultury i rozkwitu techniki.

Jak z jednej strony żądza eksploatacyjna przedsiębiorców po raz pierwszy stała się zupełnie wolną i doprowadziła ich do nadmiernego natężenia, a w⁷ końcu do wycieńczenia siły ludzkiej, tak z drugiej strony chciwość rodziców nie znała hamulca; przynoszono w ofierze temu Molochowi dzieci w najdelikatniejszym ich wieku. W Derbyschire, Nottinghamschire, a szczególnie w Lancaschire, powiada Filden, znalazła zastósowanie dopiero co wynaleziona maszynerya we wielkich fabrykach, położonych tuż nad rzekami dogodnemi do obracania kół wodnych. Tysiące dzieci w wieku 7, 13 lub 14 lat było zajętych przy tym dziale przemysłu. We wielu fabrykach szczególnie Lanças chire miały miejsce oburzające znęcenia się nad temi niewinnemi istotami, zaprzedanemi właścicielowi fabryki. Pchano je ku śmierci nadmiarem pracy, smagano je, zakuwano w łańcuchy i męczono z wyszukanóm okrucieństwem; w wielu razach głodzono je, podczas gdy bat nie pozwalał im opuszczać roboty. Zyski fabrykantów były niezwykłe. Zaczęli praktykę roboty nocnej. Partya dzienna kładła się

do łóżek, które przed chwilą opuściła była partya nocna i odwrotnie. Pozostało to jako tradyeya w Lancaschire, że łóżka nigdy nie ostygały. W r. 1802 wmięszał się wr to parlament, postanawiając, aby chłopcy i dziewczęta pomieszczeni byli na noc w oddzielnych celach. Dalsze ograniczenia co do wieku dzieci, czasu zatrudnienia i wysokości płacy nastąpiły dopiero rozporządzeniem z r. 1819, 1825 i 1878. W r 1833 donosił z hrabstwa Lejcestr pewien komisarz, że w rozpowszechnioném tam rzemiośle hafciar-skićm połowa do ²|₃ wszystkich robotników są to dzieci od 6 do 8 lat. W ciasnej izbie i najniezdrowszém powietrzu siedziały te istoty przez 17 godzin dziennie. Na początku czwartego dziesięciolecia grasowała w większój części kopalni angielskich praca dzieci. Cztero — i pięcioletni chłopcy pracowali w kopalniach od najwcześniejszego poranku; w wielu okręgach obok nich pracowały również dziewczęta w tym samym wieku. Często pozostawały dzieci w przeciągu całego czasu roboty w ciemności i zupełnie same; wielu twierdzi, że zimą mijały tygodnie, zanim ujrzały znowu światło dzienne, przytém odzież ich była tak odartą, że wstydziły się wychodzić w niedzielę na miasto lub do kościoła. Obok dzieci kobiety słabe, prawie zupełnie nagie musiały pracować przez 14 — 16 godzin dziennie przy nagich mężczyznach i znosić najokrutniejsze obejście i lekceważenie w najniebezpieczniejszych miejscach kopalń. Na widok ich cierpień komisarz królewski pisał, że nigdy nie spodziewał się ujrzeć podobnego obrazu poniżenia ludzkiego. W Szkocyi używane były do noszenia węgli przeważnie dziewczęta i kobiety; dźwigały one ciężary do trzech cetnarów, dziewczęta sześcioletnie ciężary półcetnarowe i to 14 razy dziennie na dalekie odległości. P. Bronhton, urzędnik hrabstwa, oświadczył jako przewodniczący mityngu, który się odbył w sali miejskiej w Nottinghamie 14. stycznia I860., że w tćj części ludności, która zajęta jest we fabrykacyi koronek, panuje nieznany reszcie świata cywilizowanego stopień cierpienia i wyrzeczenia się potrzeb. O godzinie 2, 3, 4. zrana dzieci 9 — 10 letnie zostają wyciągane z brudnej pościeli i zmuszane w zamian za nędzne tylko utrzymanie pracować do 10, li lub 12 godziny w nocy, podczas gdy rysy ich twarzy przytępiają się, ich istota ludzka krzepnie zupełnie i staje się nieczułą jak kamień, a sam widok tych istot jest okropny. W gospodarstwie rolniczém stano wiły dzieci znaczną część owych obdartych i moralnie zaniedbanych hord wędrownych, które koczują pod dowództwem przedsiębiorcy, wykonywują potrzebne roboty na folwarkach. Wspólna praca często półnagich kobiet i mężczyzn, młodych chłopców i dziewcząt prowadzi do gorszących scen i ogólnego zdziczenia obyczajowego. Pewien duchowny powątpiewał, czy w parafii jego znajdują się kiedykolwiek dziewczęta 17 i 18 letnie, które zachowały swoje niewinność: „ Myślę naturalnie o chłopcach i dziewczętach band wędrujących i klasy robotniczej; rzadko zdarza mi się dawać ślub parze, aby nie zauważyć jednocześnie ciężarności u narzeczonej. Z powodu, że dziewczęta i chłopcy do wesela swego pozostają u rodziców, chaty ubogich są zwykle przepełnione, odrażające bezwstydem; dorosłe dziewczęta i chłopcy sypiają w jednej izbie często na jednćm łóżku ze swymi rodzicami. “

O stosunkach żywnościowych i zdrowotnych wielkiej części robotników w szóstćm dziesięcioleciu udzieliły dokładnych informacyi wiadomości o zdrowiu publiczućm (Berichte über öffentliche Gesundheit). Z pomiędzy robotników najgorzej żywili się robotnicy w Anglii. Członek zarządu dobroczynności publicznej wykazał, że mieszkańcy więzień otrzymywali obfitsze pożywienie, aniżeli wszystkie klasy robotnicze. Więzień męski otrzymuje przeciętnie 577 uncyj na tydzień, czyli 119# więcej aniżeli wozownik, 19’5# więcej od robotnika okrętowego, 53’7# więcej od zeeera. Więzień jest zatćm ze względu na pożywienie lepićj postawiony od uczciwego robotnika. Badania zaś ankiety, utworzonej w r. 1887, ze rządów związkowych państwa niemieckiego, z okazyi uchwalenia przepisów o taryfach cło-wych, wykazały w przedmiocie dochodzeń o wysokości płac „ białych niewolnic “, że w Berlinie zarabia zręczna i pilna krawezyni przy 12 godzinnej pracy dziennej przeciętnie tygodniowo do 12 marek; w zakładach konfekcyjnych nie potrafi najzręczniejsza szwaczka zarobić tygodniowo 9 marek, a są takie, które zadowolnić się muszą 3 lub 4 markami. W Poznaniu dzienny zarobek zwyczajnéj szwaczki maszynowej wynosi przy 11 godzinnej pracy 50 fenigów (25 centów), wyjątkowo 75 fenigów, przeciętnie zaś około 60 fenigów. U tych robotnic, powiada sprawozdanie tej ankiety, o ile nie oddają się życiu rozwięzłemu, ziemniak jest najgłówniejszym, jeśli nie wyłącznym, środkiem zaspokojenia głodu; na obiad nie jest ona w stanie wydać więcej jak 20 fenigów¹. Mieszka zazwyczaj kątem i częstokroć w towarzystwie, z którego czerpie zachętę i otuchę do demoralizacyi. Wśród takich okoliczności — konkluduje relacya — nie można się dziwić, iż rozwięzłość wzmaga się w sposób przerażający, i przemawia za potrze bą zaopiekowania się legionem tych moralnie i fizycznie podupadłych istot, stanowiących poniekąd rodzaj rezerwo-aru dla najwstrętniejszego proletaryatu. Co się tyczy nareszcie mieszkań robotników, to wyprowadził Caird z przedostatniego spisu Szkocyi (1861 ) następujące wnioski: U trzeciej części ludności jedna rodzina zajmuje zawsze jednę izbę, również trzecia część posiada dla całej rodziny dwie izby. Dwie trzecie zatem całej ludności żyją w pośród warunków, nie dających się połączyć z wygodą i przyzwoitością. Profesor Pawceth, obecnie pocztmitrz generalny w ministeryuni Gladston’a, pisał nawet w r. 1871, że w mieszkaniach, jakie często zajmują robotnicy wiejscy, pan nie zdecydowałby się pomieścić swoich koni i psów.

W ten sposób powstałe i z każdym rokiem wzmagające się ubó two masowe wywołuje ponoszenie coraz większego ciężaru na rzecz tych ubogich. Ciężar ten wynosił np. w Anglii i Walii w r. 1750 zaledwie 689.971 ft. szter., wzrósł w r. 1831 —1833 do 6,875.552 ft. szter. rocznie, a w r. 1880 więcej 13 milionów, jak to i co do innych krajów na innćm miejscu wykazać będziemy mieli sposobność.

Oto są główne objawy społeczne, w których tkwią przyczyny wzmagającego się w naszym wieku proletaryatu

O żebractwie i włóczęgostwie robotniczego, a z którego ważny kontyngens teraźniejszych żebraków i właściwego włóczęgostwa się rekrutuje. Charakterystyczną zaś cechą proletaryatu naszego wieku jest również gwałt, jaki się szczególnie w ostatniém dziesięcioleciu w ruchu tego masowego ubóstwa objawia.

W średnich wiekach były rabunki, kradzieże i t. p. zbrodnie, popełnione przez głodny proletaryat, jawnym gwałtem, aprobowanym i tolerowanym przez państwo ; obecnie jednak rozwój kultury, postęp we wszystkich gałęziach administracyi państwowej nie może dopuścić do takiego jawnego gwałtu; stłumia bowiem wszelkie poruszenie masowego proletaryatu zapomocą siły zbrojnej w samym zarodku. Pomimo jednak takiego stłumienia ruchu masowego ubóstwa w samych początkach przez państwo, wykazuje historya coraz to groźniejsze wystąpienie masowego ubóstwa na zewnątrz przy użyciu środków wybuchowych, skierowanych przeważnie przeciw bogactwu kapitalistów. Głodny ten proletaryat ze sztandarem zniszczenia i zburzenia istniejącego porządku społecznego domaga się „pracy i chleba“ i zmusza tak kapitalistów do pewnych ustępstw, jakotćż rządy do tćm silniejszego zaopiekowania się losami nędzy robotniczej.

Rozruchy robotników, jakie we Francyi w r. 1885 i w dniu 9 łutego 1886. w Londynie, nareszcie w czerwcu 1887. w Brukseli miały miejsce, zostały wywmłane tylko przez taki głodny proletaryat, który nic nie miał do stracenia. Z półtora miliona robotników, zostających bez pracy i chloba ruszyło 10 tysięcy robotników w dniu 9. lutego 1886 w Londynie przez główne ulice, niszcząc w swym pochodzie najbogatsze wystawy i bogacąc się rabunkiem. W ciągu jednej godziny wyrządził proletaryat ten szkody na przeszło 50.000 ft. szter. Naoczni świadkowie, mianowicie rosyjski malarz Wereszanin, opisując sceny z tych wypadków z 9. lutego 1886. w Londynie w liście do korespondenta „Daily News“ pisanym, wyraża się o robotnikach, biorących udział w'tych ekscesach, w następujący sposób: „Ich sah niemals menschliche Wesen, die so ausgehungert, herabgewürdigt, schlecht gekleidet, und grässlich elend waren. Die Sprache ist ohnmächtig, um der Wirkung Ausdruck zu geben, die der Anblick einer so unaussprechlich unglücklichen und durch Elend brutalisirten Menge auf mich machte

U 110

)•

Jakie mogą jeszcze być skutki rozruchów takiego zgłodniałego proletaryatu, którzy z najkrzywszemi zasadami całą prawie Europę ogarnął, niedaleka przyszłość okaże; a że socyalna reowlucya jest nieuniknioną, o tćm nikt wątpić nie powinien.

XI.

Statystyczne daty o żebrakach.

Żadna może z nauk politycznych nie sprawia tyle trudności w dociekaniu rzeczywistej prawdy stosunków społecznych, ile nauka statystyki, gdy chodzi o wierne podanie pewnika liczebnego. Trudności te tćm większego są znaczenia i tćm więcej stają się nie do zwalczenia, gdy dotyczą szczegółów, nie mnićj, gdy zbywa na zasadach i źródłach, według których by w wyśledzeniu pewnika liczebnego postępować należało.

Z takiemi trudnościami spotykamy się i w kwestyi naszego przedmiotu. Oddać wierny obraz żebractwa i włóczęgostwa w liczbach wedle najnowszych obliczeń, to dzieło osobnego studyum, to zadanie prawie nie do rozwiązania, jeśli się uwzględni ten ciągły ruch, pośród którego ta nędza ludzka pozostaje. Na wzrost i ubytek żebractwa wpływa zanadto wiele przyczyn od jednostek niezależn3rch, a o wiele więcej powodów sprowadzających nędzę tkwi w samem indywiduum. Cała jednak powódź nędzy żebraczej к j- jćj przypływ i odpływ zależy od mnićj lub więcćj energicznego wkraczania policyi, od klęsk, nawiedzających pewne miejscowości lub kraje, jak wojny, nieurodzaje, epidemie, pożary i. t. d., od wzrostu industryi, zmiany pory roku sprzyjającej lub niekorzystnej, włóczenia się za jałmużną, od organizacji i skuteczności stowarzyszeń dobroczynnych, mających na celu zapobieganie żebractwu, naresz-

110

) Wiener Allgem. Zeitung z 15 lutego 1886 Nr. 2143.

cie od ofiarności samych dobroczyńców skłonnych do obdarzania żebraków i włóczęgów gotówką Charakterystyczną jednak cechą naszego wieku, a szczególnie ostatnich dwóch dziesięcioleci, jest zmniejszenie się samego żebractwa z jednej, a zatrważający wzrost włóczęgostwa z drugiej strony. Przyczyna tego objawu tkwi poniekąd w ustaniu samej żarliwości religijnej, a właściwie sposobności do wyzyskiwania łatwowierności ogółu, skutkiem czego odjętą została żebractwu możność prowadzenia tego rzemiosła sposobem przemysłu, jak niemniej w urządzeniach policyjnych, odpowiadających wymaganiom postępu. Wzrost zaś włóczęgostwa przypisać należy niepowodzeniom ekonomicznym, przeludnieniu w znaczeniu ekonomii społecznćj, brakowi odpowiednich urządzeń karnych i domów przymusowej pracy.

Historya wykazuje, że żebractwo rozwinęło się w krajach katolickich na wielką skalę, a w krajach tych najwięcej żebractwa koncentrowało się we wielkich miastach,tudzież w okolicach uczęszczanych przez obcych jak n. p. w Szwaj-caryi; najuboższe kraje, jak n. p. Szwecya i Norwegia, wykazują jak najmniej, a najbogatsze, jak Włochy i Hiszpania, jak najwięcej żebraków.

Znakomity nasz statystyk Oton Hausner podaje w swej statystyce ¹ 2‘), że w całej Europie liczono w r. 1860 — 1862 9,1X2.900 ubogich, a więc przypada 1 ubogi na 30*8 ludzi czyli 20 część w stosunku do ówczesnej ludności. Z tej liczby przypada na W Brytanię 1,328.000, pomiędzy nimi w samym Londynie 40.000, a w całym kraju 250.000 żebraków w ścisłćm znaczeniu. We Francyi liczono 1,274.000 ubogich, a w tej liczbie 221 000 żebraków; w Austryi 1,010 000 ubogich,t a w tej liczbie 252.000 żebraków; w Prusiech 535.000 ubogich, z tego 92000 żebraków; wBosyi 753.000 ubogich, między tymi 300.000 żebraków; we Włoszech 651 000 ubogich, liczby żebraków niema podanej; w Hiszpanii 645.000 ubogich, z których 190.000 na żebraków przypada;

Na inném miejscu п~) spotykamy następujące daty o żebrakach. Według ogólnikowych obliczeń przypada jeden żebrak w Belgii na 102, w W. Brytanii na 122, w Portugalii na 129, we Włoszech na 132, w Szwajcaryi na 156, w Hiszpanii na 158, w Francyi na 166, w Austryi na 200, w Prusiech na 276,w Szwecyi na 243, w Danii na 250, w Turcyi na 666, w Rosyi na 1000 mieszkańców. Co się tyczy Rosyi, to podaje Rozkoszny ¹¹³) następujące daty: W 71 guberniach znajduje sią 293.441 żebraków obojéj płci, z tego są 3.233 stanu szlacheckiego, 3 491 stanu duchownego, 20 kupieckiego, 43 434 małomieszczan, 181.932 włościan, 11.344 żołnierzy z rodzinami.

w Belgii 637.000 ubogich, а я tych 88.000 żebraków; w Niderlandach, 549000, z tych 55000 żebraków; w Turcyi 400000 ubogich, z których większa część jest żebraków; w Szwecyi i Norwegii 190.000, w Portugalii 150.000, a w Szwajca-ryi 131.000 ubogich, z których 18000 na żebraków przypada.

Wszystkie powyższe daty nie mogą nas pod żadnym względem zadowolnić, ponieważ zbywa im na źródłach, z których pochodzą; nadto brak im zasady, według których w przyjęciu pojedyńczych liczb postępowano. Cokolwiek-bądż pod tym względem za zasadę się przyjmie, czyto orzeczenia, a właściwie wyroki sądowe, czy obliczenia przy sposobności konsygnacyi ogólnej pupulacyi jakiego kraju, czy też podania prywatnych osób, zasiągnięte na podstawie informacyi prywatnej, lub też zasady według wykazów dobroczynnych zakładów, albo też gmin według spisu miejscowej ludności, — zawsze okażą się pewne niedokładności i braki, jeśli się nie ma na celu ścisłego zbadania ilości żebraków według pewnych reguł, nauką wskazanych. Pozostawiając omówienie kwestyi, w jaki sposób do właściwego pewnika liczebnego co do żebraków przy sposobności spisu ludności dojść by należało, na inném miejscu, nie możemy pominąć, że badania informacyjne za pośrednictwem

ni

1 13

) Majers Conversations-Lexikoii lit. str. 93. ) Rozkoszny, Russland Land und Leute.

osób wiarygodnych co do ilości żebraków w pewnych miejscach nie są bez znaczenia dla nauki.

M. Becker podaje w swym odczycie 1!4) bliższe statystyczne daty o stanie żebractwa w Niższej Austryi z wyłączeniem Wiednia i przedmieść z r. 1867., zebrane przez towarzystwo mające na celu opiekę ubogich. Daty te zebrane z 29 miejscowości tego kraju, zawierają przypuszczalną liczbę żebraków, żebrzących w pewnej miejscowości tego kraju od domu do domu w ciągu jednego dnia w lecie r. 1867.

Podajemy je tutaj, notując obok każdej miejscowości ludność tejże. Itak: W Bruk (o 3537 mieszkańcach) naliczono w ciągu jednego dnia więcej jak 20 żebraków, Münchendorf (1098) 10, Wiesmat (762) 7 —8, Aspang (841) 20, Pottenstein (1340) 20, G-uttenstein (680) 10, Michelhausen (409) 40, Herzogenburg (1498) 10, Kirnberg (144) 15, St. Peter (580) 6—12, Lilienfeld (293) 15 — 20, Gresten (820) 25, Schrottenfeld (469) 15, Herrenbaumgarten (1507) 10. Retz (2884) 8—10, Nappersdorf (397)8, ßeinthal (800) 7 ,Loosdorf (378) 5—6, Rupperstńal (736) 6, Markgrafen—Neusiedel (432) 8, Hangsthal (2500) 15, Altenburg (348) 29. Kirchberg a. W. (828) 5—20, Egenburg (1387) 30, Langenlois (3636) 20, Ottenschlag (788) 5 — 6, Kirnberg (436) 9, Hangschlag (375) 8—10. Autor ten przypuszczając, że każdego żebraka w 162.700 domach w Niższej Austryi położonych tylko 8 centami dziennie obdarzano, podaje 1,781.565 złr. a. w. jako ciężar, który dobroczynność Niższej Austryi, z wyłączeniem Wiednia, tytułem jałmużny na rzecz żebraków rocznie ponosi. Ze stosunki od r. 1867 na gorsze się zmieniły, o tém nikt wątpić nie powinien.

Ten sam autor wspomina w swym odczycie o wiosce Sitzenthal, stanowiącej samoistną gminę, której mieszkańcy większą część roku po kraju za żebranym chlebem się włóczą, a sprawozdanie sąsiednich gmin z okazyi

¹¹⁴) M. A. Becker Bettler und Bettelwesen in Niederösterreich. Wien 1868 str. 11—17.

założenia w gminie Sitzenthal szkoły Indowej, do namiestnictwa w r. 1857. wystosowane, wyraża się: „Die Existenz der Gemeinde Sitzenthal ist eine künstlich erzeugte, die Gemeinde selbst ist als solche lebensunfähig, sie bildet, solange sie besteht, nur ein Asyl für eine in ihrer jetzigen Gestaltung dem bürgerlichen Leben gefährliche, krankhafte, vagabundirende Bevölkerung, welche nur auf dem Papiere ihres Heimatscheins eine Heimat hat.“ ¹¹⁵). Ze takie wioski w innych krajach, nie wyłączając i Galicyi, istnieją, w których ludność zawodowo żebractwem się trudni, powszechnie jest wiadomém, a chełpienie się pojedynczych takich żebraków, że jest żebrakiem z dziada — pradziada, zbyt często daje się słyszeć, jako wyraz wyższego pochodzenia rodu żebrackiego w porównaniu do innego rodzaju proletaryatu.

Jaki w ogóle procent żebraków oddaje się żebractwu z profesyi, a jaki procent przypada na żebrzących z potrzeby, ile z nieb jest zdolnych do pracy i w jakim wieku, a ile kalek, na te pytanie, może najważniejsze dla nauki, niepodobna nam, dla braku autentycznych źródeł, dać właściwą odpowiedź, a to pomimo, że w Niemczech ze szczególnćm zajęciem kwestyi żebractwa i włóczęgostwa, nietylko pod względem ekonomicznym ale i prawnym w ostatnich łatach tak filantropi jakoteż kryminaliści, się oddają. Tak n. p. Dr. Oton Krause postawił pytanie „ile jest włóczęgów w Niemczech“ do odgadnienia 1,6)i przyszedł na podstawie statystycznych dat, zebranych za pośrednictwem towarzystwa dobroczynnego w Annaberg, mającego na celu opiekę ubogich, do rezultatu, iż w Niemczech co najmniej '|₄— ¹I5 część wędrujących robotników karygodnemu włóczęgostwu się oddaje.

Dla ilustracyi stosunków w Niemczech, gdzie włóczęgostwo w⁷ zatrważający sposób się wzmaga, podajemy rezultat statystyczny biura w Dreźnie z powodu zasądzeń za rok 1880. I tak wykazuje statystyka, że w czasie od

¹¹⁵) Becker j w. str. 49 - 50.

,Ifi) Wie viel gibt es Vagabunden? Eine Studie erzgebir-gischer Bettlerverhältnisse v. Br. phil. Otto Krause. Annaberg 1885. Herman Graser.

1. kwietnia 1879. do 31. marca 1880 w Saksonii za przekroczenie żebrania i włóczęgostwa 26.587 osób ukaranych zostało ; z tego przypada 13.867 na Saksończyków, 8008 na mieszkańców Prus, 683 na Bawarczyków, 1637 na inne niemieckie państwa, 1833 na Czechów, 398 na inne kraje austro — węgierskiej monarchii, 172 na inne obce państwa, a 40 bez podania miejsca urodzenia. Wroku zaś 1880. miało miejsce w ogóle 23.337 zasądzeń, obejmujących 14066 indywiduów. Między zasądzonymi żebrakami i włóczęgami było 6-5 niżej 14 lat, 2636 między 14- 30 rokiem, 2461 od 30— 35 lat, 3356 nad 25—30 lat, 3271 od 30 -40 lat, 1915 nad 40—50 roku, 1008 od 50— 60 roku, 247 nad 60 — 70 roku, 33 nad 70 łat, 174 bez podania lat. Biorąc te zasądzenia za podstawę i porównując takowe ze zasą-dzeniami w innych krajach niemieckiego państwa, w których prawie takie same stosunki jak w Saksonii zachodzą, to przyjdziemy do rezultatu, że w r. 1880 w krajach związkowych niemieckiego państwa, co najmniej 300.000 osób za przekroczenia żebractwa i włóczęgostwa ukarano. W Bawaryi ukarano w r. 1879. 108.911 osób za to samo przekroczenie (dwa razy tyle, ile w r. 1873). Pastor Stursberg, z którego dziełka powyższe daty czerpiemy że niektórym żebrakom udaje się znaczne nawet sumy wyżebrać w stosunkowo krótkim czasie; przy jednym n. p. przydybano 906 monet wartości 16 m. 98 fen., zebranych w niespełna 3 dniach; przyjmuje zaś za pewne, że sprytnym żebrakom przeciętnie 3 — 4 marki wyżebrać się udaje. Według pewnej wiadomości, umieszczonej w „Social-Korre-spondenz“ Nr. 30 z r. 1881 zaszedł pewien sędziowski urzędnik w Berlinie w zakład, że od 7. godziny zrana do tćj godziny wieczorem co najmniej 6 marek sposobem jałmużny wyżebrze; na trzy godziny przed upływem zakreślonego czasu uzbierał on J6'/a marek, 130 razy prosił o jałmużnę, a z tego tylko 43 razy daremnie 1 ls). Maxime

), podaje,

¹¹⁷). Die Vagabundenfrage von Pastor H. Stursberg in Düsseldorf 1882 str. 15.

I 18

). P. Stursberg j. w. str. 17.

du Camp rozbierając kwestyą fałszywego ubóstwaw Paryżu, podaje w „Revue de deux Mondes“ liczbę żebraków z profesyi, którzy nie z przyczyny kalectwa, lecz dla łatwiejszego zarobku jałmużnę wyłudzają, na 200.000 głów dla Paryża i okolic. Pomiędzy tymi jest i arystokracya żebraków, ludzie posiadający pewną ogładę towarzyską, zajmując się żebraniną u ludzi bogatych i zamożnych. Posługują się oni listami i zaopatrują się w świadectwa fałszowane. Publiczność paryska wydaje rocznie na tę ary-stokracyą żebraczą sześć milionów franków tj. sumę, która złożona w ręce uczciwego zakładu dobroczynnego mogłaby prawie zupełnie usunąć nędzę ze stolicy Francyi. Nie są tedy przesadzone wiadomości, z jakiemi się prawie codziennie w dziennikach spotykamy n9), że w spadku po żebrakach znaczne sumy pozostają zwykle w ich brudnych sukniach ukryte, jeśli się uwzględni, że publiczność zanadto jest skłonną do obdzielania żebraków jałmużną w gotówce, nie zbadawszy rzeczywistej potrzeby odzywającego się do jej miłosierdzia.

Ażeby nie pozostać dłużnikiem w przedmiocie podania dat statystycznych co do włóczęgów we własnym kraju, umieszczamy na następnej stronie ¹²°) tablicę zasądzonych we wszystkich krajach naszćj połowy monarchii austro-węgier-skićj za przekroczenie włóczęgostwa według ustawy z d. 10 maja 1873 Nr. 108 dz. pr. p Daty te wyjęte z rocznika cen-zuralnćj komisyi biura statystycznego Ministerstwa sprawiedliwości za r. 1883 wydanego 12t), uzupełnione datami

¹¹⁹). W Petersburgu wyciągała rękę pod cerkwiami kobieta w średnim wieku, okryta budzącymi litość łachmanami. Żebrała ona od lat kilkunastu. Interes szedł dobrze, grosiwo płynęło, a sprytna kobiecina potrafiła zwiększać dochody przez wypożyczanie swych oszczędności różnym biedakom na fanty. Obecnie porzuciła żebraczka swój fach, kupiła sobie pod Petersburgiem dom za 18.000 sr., urządziła w nim mieszkanie z komfortem, nabyła powóz i konie i, jak utrzymują, używa pełną piersią wszelkich uciech tego świata. Petersburski list, który tę wiadomość podaje, dodaje, że była żebraczka zamierza wstąpić w związki małżeńskie, a wysiadając z powozu, nie poznaje swych dawnych koleżanek przed cerkwiami. (Gazeta narodowa N. 211 z 17 września 1887).

13

0 żebractwie i włóczęgostwie.

no\

Ludność według obliczenia z r. 1880.

Zasądzono w ogóle za przekroczenie po prze-prowadzonéj rozprawie w r. 1882.

Zasądzono za przekroczenie włóczęgostwa według ustawy z JO maja 1873 Nr. T08 dz. u.p.

Stosunek zasądzonych w r. 1882 za włóczęgostwo do liczby zasądzonych za przekroczenia w ogóle w tym roku w procentach

iw roku]

1881

1882

1883

Niższa Austrya 2,330.621

34.543

Górna Austrya

759.620

9.496

Soloogród

163.570

3.056

Styrya

1,213.597

18.349

7.O00 784 3.371 9 218

5.417 968 2.770 9.460

7.816 1.053 3.341 7.325

21-205^

35-183?*

34 457?*

31 "696?*

Karyntya

348.730

4.290

18-418?*

Kraina

481.243

6.396

836

1.205

P rzy morze

647.934

7.570

Tyrol

803.176

11.228

4.904 379

i.025    466

2.823 449 11.003

15*371?*

5*931?*

25 142?*

PrzedaruLnia

(Vorarlberg)

103 373

1.110

48-648?*

Czechy

5,560.819    76.298

Morawia

2.153.407

36.344

Szlązk

565.407

11 407

Galicya

5.958,907    124.289

l?88l KU'8 6117-1862

8.280 2.504 8.326 20098!

7.774 2.511 7.367 1957

25*661?*

20-270?*

22 013?*

6-255«/о

Bukowina

571 671 '    10.655

JO

1-692?*

Dalmacya

476.101

5.059

ю    e-    ю

ю    ю    £-

1-482?*

Suma

22,144.244

360.090

60705

#63949

160629

16-837^

populacji według ostatniego obliczenia, jako na urzędowych wykazach oparte, muszą nam pod każdym względem służyć za podstawę w naszej materyi. Porównując więc ilość zasądzonych w r. 1882 za przekroczenie włóczęgostwa ze zasądzonymi w ogóle za przekroczenie w sądach powiatowych wszystkich krajów naszej połowy monarchii, przychodzimy do rezultatu, iż ze wszystkich zasądzonych za przekroczenia nad 16^ na zasądzonych za włóczęgostwo przypada, na co i-zczególnie zasądzenia w krajach, gdzie fabryki w pel nym są rozkwicie, się przyczyniły. Z pojedynczych krajów zajmuje pierwsze miejsce Przedarulania (Vorarlberg) z 43%) Górna Austrya z 35%, Soluogrod z 3\%₀, Styrya z 31%, Czechy z 25%, Tyrol z 25%, Szląsk z 22^, Niższa Austrya z 21'7o> Morawia z 20°/₀, Karyntya z 18%, Krama 5 z 15"/₀, Galicja z 6°j₀ (na wschodnią Galicyą przypada 91.960 przekroczeń; z tego 3.338 za włóczęgostwo czyli 3-575°|₀), Przymorze z 5°/₀, Bukowina z 1 °/„, a na osta-tnićm miejscu zostaje Dalmacya z l°j₀ włóczęgów w stosunku do ogółu zasądzonych za przekroczenia. Nasz tedy kraj jako rolniczy, pozbawiony w stosunku do innych krajów prawie zupełnie fabryk i większych przedsiębiorstw, przedstawia się w stosunku do innych krajów pod względem włóczącej się nędzy bardzo korzystnie i dlatego wszelkie narzekania w tym względzie, iż władze sądowe i polityczne nie mogą sobie dać rady z włóczęgami, pozbawione są wszelkiej podstawy, skoro nędza ta w porównaniu do innych krajów nie jest jeszcze tak wielką, jak się na pozór wydaje.

¹²¹) Oesterreichische Statistik, VI Baud, 3 Heft, herausgegeben von der statistischen Central-Commission. Die Ergebnisse der Strafrechtspflege in den im Reichsrathe vertretenen König- • reichen und Ländern im J. 1882, bearbeitet im k. k. Justiz-Ministerium. Wien. Staatsdruckerei 18ö6 str. 167 i XLV.

' i

..    .    ..    .......: .ii'..    i. .    1-    й    -    ■    ....    '    ..i

CZĘŚĆ ADMINISTRACYJNA.

¹

n) Vergleichende Statistik von Europa. Otto v. Hausner

²

1865. I. str. 77.

I. Ogólny pogląd na rozwój ustawodawstwa opieki ubogich w niektórych państwach europejskich,

a) W dawnych czasach.

Uczucie miłosierdzia i dobroczynności jest każdemu człowiekowi wrodzone ; wszelkie działania i chęć bezwzględnego stłumienia tego uczucia przeciwną jest naturze i bezskuteczną; tryumfem zaś postępu i kultury jest usiło wanie zatarcia różnicy, jaka zachodzi między zamożnym, a materyalnie i fizycznie podupadłym. Ubóstwo i nędza, — to odwieczne dziedzictwo narodów, wyradzające się z odwiecznej walki o byt samych narodów i jednostek : — pośredniczą niejako temu uczuciu wrodzonemu społeczności ludzkiej. W walce takiej o byt wzięło górę uczucie miłosierdzia i dobroczynności i wyrodziło ze względu na interes jednostki i ogółu biednych pomoc bliźniego, która na zewnątrz w pierwotnej formie „jałmużny“, a następnie we formie publicznej i prywatnej opieki ubogich się objawia. Stąd też powstały z biegiem czasu urządzenia, mające na celu organizacyą spraw opieki ubogich, a forma ich ulegała od najdawniejszych czasów najrozmaitszym zmianom odpowiednio do ogólnie odczuwanej potrzeby złagodzenia społecznej choroby „ubóstwem“ zwanej.

Od pierwszych wiadomych początków uznawała również społeczność ludzka potrzebę zapobieżenia ubóstwu za przedmiot ogólnego obowiązku, a więc za przedmiot działalności państwowej. Teokraei podnieśli ten moralny obowiązek do bezwzględnie boskiego przykazania. Przepisy judaizmu ustanawiają przymusowy budżet z rozległemi postanowieniami o obowiązku udzielania jałmużny i o prawie pobierania takowéj. Ubogiemu należała się według tych przepisów część plonów przez właściciela niezebranych i pokłosie t. j. wszystko co po żniwach na polu pozostało; następnie dziesięcina t. j. dziesiąta cześć całych zbiorów każdego trzeciego roku; w końcu każdego siódmego roku były zbiory wspólne. Przepisy wymieniały nadto dokładnie wysokość jałmużny, którą ubodzy mieli pobierać Według ustawodawstwa mojżeszowego mieli tedy ubodzy ustawowe prawo do pobierania wsparcia,, a logicznćm następstwem tej przymusowej opieki były postanowienia, kogo za ubogiego i uprawnionego do wsparcia uważać należało.

Według przepisów koranu jałmużna nie jest cząstką z dóbr kraju, ubogim od Boga przeznaczoną, ale jest pokutą za grzechy, częściowo przepisaną, częściowo ustawą zaleconą. Wymuszoną jest dziesięcina, przeznaczona bądżto na wsparcie islamu, bądź dla ubogich, a pobieraną od zostających przy zdrowych zmysłach, pełnoletnich, wolnych i zamożnych. Zebranie jest tylko tym dozwolone, którzy nie posiadają środków utrzymania na jeden dzień. Takie przepisy koranu obowiązują i obecnie jeszcze u narodów mahometańskieh.

Całkiem przeciwne przepisom mojżeszowego i isla-mowego i stawodawstwa istniały normy prawne w sprawach opieki ubogich w państwach starożytnych.

W Greeyi nie przychodzi w dawnych czasach ze wzglę/ u na ówczesne urządzenia socyalne i państwowe opieka ubogich w ścisłćm słowa tego znaczeniu; objawia się ona dopiero po wojnie peloponeskiéj. Tak zwani „âôvvatoi“ t. j. kaleki z czasów wojny, póżnićj wszyscy, którzy mieli mniej jak 3 miny (około 120 złr.) ido pracy byli niezdolni, mieli prawo do pomocy ze strony państwa ; takim przyznawano po 2 obole (około 20 ctn.) dziennie, a oprócz tego pomagano im zapomocą związków na wzajemności opartych.

W Ezymie nie było przez dłuższy czas ani prawno-państwowego, ani religijnego przepisu zawierającego obowiązek opieki ubogich. Dawne prawo rzymskie, nie znało nawet takiego przepisu, że ojciec syna, a syn ojca utrzymywać jest obowiązany, wprawdzie wpływały znaczne ofiary na rzecz ubogich, lecz nie pod nazwą „jałmużny“, lecz jako środki, mające na celu przekupienie głosów wyborczych. Dopiero później weszły w życie p ństwowe urządzenia, których celem było niesienie pomocy ubogim, i tak : według lex Tcrcntia otrzymywał każdy ubogi obywatel 5 modyi zboża poniżej ceny targowej, a później pod Klaudyuszem otrzymywał takowe nawet daremnie. Ustawy Liciniusa i Graecha {leges agrariae) zawierały prawne normy o rozdawnictwie dóbr państwowych pomiędzy ubogich obywateli. Dopiero Cezar podniósł charakter opieki ubogich w przedmiocie rozdawnictwa zboża, oznaczając liczbę uprawnionych do takiego wsparcia na 150.000 z wy-raźnćm zastrzeżeniem, że tylko prawdziwie ubodzy mogą mieć pretensye do takiego wsparcia. Nie było również i postanowienia, kto miał być za ubogiego uważany a nie było go i wtedy, gdy pod pierwszymi cesarzami nie zboże, lecz chlćb rozdawano. Dopiero za Nerona i Hadryana pojawiają się oprócz podobnych rozdawnictw w zbożu i chlebie z funduszów państwa także zakłady dobroczynne dla starców, kalek, dzieci i t. p., oraz t. zw. alimentacye, powstałe z prywatnych majątków cesarzy. Jakie następnie instytucye dobroczynne pod późniejszymi cesarzami, a mianowicie pod Justynianem, Teodozyuszem w państwie rzyrn-skićrn z wprowadzeniem wiary chrześciańskićj powstawały, w tym względzie odsyłamy czytelników do pierwszej części naszćj pracy.

Germańskie i romańskie narody w średnich wiekach doszły już do racyonalniejszego rozdziału. Pozostawiając świeckiemu państwu z reguły obronę na zewnątrz i utrzymanie prawa i porządku na wewnątrz, otworzyły one dla czysto humanitarnych zadań państwa osobny organizm wr chrze-ściańskim kościele, który ujął wszystkie klasy społeczne w pewien ściśle oznaczony cel dla spraw opieki ubogich.

Działalność kościoła na polu opieki ubogich dzielimy na 3 epoki. W pierwszćj epoce począwszy od samych zawiązków gmin chrześciańskich aż mniej więcej do końca 13 stulecia ujął kościół sprawę ubogich wyłącznie w swe ręce w tycli krajach, gdzie religia chrześciańska silny grunt znalazła. W epoce téj — trzymając się ściśle słów Ewangelii: „snadniej jest wielbłądowi przejść przez ucho igielne, niż bogaczowi wnijść do królestwa bożego“ (Mar. X. 25:), jakotćź słów: „Idź, sprzedaj, co masz, i rozdaj ubogim, a będziesz miał skarb w niebie“ (Mar. X. 21 :) — nagromadzał kościół majątki na cele swych różnych insty-tueyi, czćm wywołał nadmierny wzrost ubóstwa. Jakie zaś skutki wywołało miłosierdzie i dobroczynność chrześciańska pod względem wyrodzenia się kościelnego żebractwa, to w pierwszej części dowodnie wykazaliśmy. Rozwijało się ono w téj epoce całkiem swobodnie, bez jakichkolwiekbądź ograniczeń jako pośredniczące do osiągnięcia zbawienia dusz dobroczyńców.

Ze już w téj epoce objawiały się prądy, przeciwne dążności kościoła, dość wspomnieć tu o sekcie kacerskićj Waldingenzów, która w XII stuleciu przeciw władzy świeckiej, przeciw zbytkowi, przepychowi i rozmaitym nadużyciom kościoła, przeciw wyzyskiwaniu miłosierdzia i dobroczynności chrześciańskićj przez duchowieństwo walczyła, przeciwstawiając mu skromność i ubóstwo Apostołów¹).

Już w pierwszych stuleciach téj epoki, w której kościół w państwie frankoûskiém prawie */₃ część dochodów z dziesięciny na rzecz ubogich przeznaczał, w^ptywające jałmużny między biednych przeważnie rozdzielał, a duchownym zaopatrywanie ubogich nakazywał, nie mógł kościół odpowiedzieć żądaniom, jakie mu stawdano pod względem zaopiekowania się ubogimi, z przyczyny nadmiernego ubóstwa. Nadzwyczajny w⁷zrost ubóstwa zmusza kościół do użycia swej władzy świeckiej dla obmyślenia środków zaradczych przeciw złagodzeniu nędzy. Dowrodem tego concilium Turonense z roku 5G7, nakazujące każdój gminie żywienie swych ubogich w postanowieniu : ul unaquacque civitas pauperes et egenos alimentis congrnrntihus pascal secundum vires et tam vicini presbyteri, quam cives unus-

x) Dr. Gr. Weber Lelub. d<r Weltycsch I. str. 732    733.

quisque suum nufriat ¹), a Capitulare ad Niumagam z roku 806 С. IX (Pertz leges I, 144) nakazuje poddanym dostarczać odpowiedniego pożywienia dla żebraków. Takiemu zwrotowi rzeczy przypisać należy, że starsi, stojący na czele wypraw zobowiązali się kontraktowo do udzielania wsparcia dla swych ludzi w wypadkach koniecznej potrzeby, co później w calem państwie frankońskićm prawnie nakazano (Capitulare de a 850 cap. V „umtsquisque honoratns noster suosque cx suo pascat*. — Pertz leg. I p. 406 ²). Wyjątek zachodził tylko co do Anglii, gdzie władza świecka nakazywała biskupowi dostarczać pożywienia ubogim i takim słabowitym, którzy się z pracy rąk utrzymać nie mogli, jak to miało miejsce za króla Egberta r. 827 i za króla Aethelreds (ust. VI z r. 1014). Oprócz działalności samego kościoła widzimy w tej epoce powstanie pewnych prywatnych stowarzyszeń, wprawdzie na tle religijném opartych, jednak z celem niesienia pomocy ubogim. Zasługują pod tym względem na uwagę powstałe w XI stuleciu w Niderlandach tak zwane Beginnen (Betschwestern) i Beghenden, stowarzyszenia prywatne, zajmujące się opieką chorych ubogich i tychże pogrzebaniem ³).

Działalność kościoła na polu opieki ubogich w drugiej epoce, sięgającej aż po koniec 80-letniéj wojny (1648) nie wykazuje żadnych dodatnich rezultatów pod względem prowadzenia tej opieki według pewmych zasad i racyonal-nego systemu, llozpoczęte za czasów Innocentego III kreowanie szpitali, przytulisk dla starców, kalek, stawianych z reguły obok kościołów parafialnych, tworzenie schronisk dla pielgrzymów i innych tego rodzaju zakładów z celem humanitarnym prowadzonćm było w tej epoce na szerszy rozmiar w miarę wzrastającej potrzeby, wywołanej wyprawami krzyżowemi i wojnami religijnemi. Kościół z mocy swego dominującego stanowiska ujął też i władzę administracyjną z wyparciem władzy świeckiej nad tymi zakładami wyłącznie w swe ręce, a środki wpływające ze wzrastających zapisów i fundacyi na cełe takich zakładów zamiast sprowadzić sprawy ubogich na właściwe, prawidłowe tory, wywołały z powodu wielkich nadużyć więcej jak niebezpieczne socyalno-polityczne stosunki W téj to też epoce dosięgnęło żebractwo najwyższego szczytu i ono to wywołało konieczną obronę policyjną przeciw sobie.

Przez użycie środków represyjnych przeciw proleta-ryatowi żebraczemu nie zapobieżono ubóstwu, ani tćż nie wykorzeniono żebractwa, a przez zatrudnienie zdolnych do pracy ubogich i odpowiedne zaopatrzenie niezdolnych do pracy biednych nie zdołano również ująć sprawy opieki ubogich w pewien system, skoro — jak to w pierwszej części naszćj pracy wykazaliśmy — inne objawy społeczne strupieszałego w owej epoce społeczeństwa przy zdrowém życiu utrzymywać nie mogły. Nie we wszystkich jednak chrześciańskich państwach wykonywał kościół w średnich wiekach opiekę w oprawach ubogich ; Szwecya i Norwegia — jak to poniżćj zobaczymy — wolne były pod tym względem od wszelkich -wpływów kościoła, a główne uregulowanie odnośnych stosunków przypadło wolnym obywatelom i gminnym urządzeniom.

W epoce trzeciej, trwającćj aż po nasze czasy, ustała prawie wszędzie jawna działalność kościoła na polu opieki ubogich. Wielkie zaburzenia polityczne, jakich cała Europa wskutek francuskićj rewolucyi była widownią, pozbawiły kościół i pod tym względem wszelkich wpływów. Zniesienie klasztorów, zabranie majątków kościelnych, poddanie nawet zakładów humanitarnych pod administracyą władzy świeckiej, zabronienie czynienia zapisów i fundacyi na rzecz kościoła bez zatwierdzenia władzy świeckiej, ograniczenie pobierania jałmużny prznz zakonnych księży, w czém i katolicka Austrya nie czyniła wyjątku :⁴) — to ws/.ystko osłabiło wpływ kościoła na sprawy ubogich tak dalece, że działalność tego organizmu społecznego pod tym względem prawie do zera zredukowaną została. Na żebractwo — jak to w pierwszej części bliżej podaliśmy — ustanowiono surowe kary, a instytueye i zakłady humanitarne z autonomicznym zakresem działania przy zwierzch-niezym nadzorze państwa i gmin wzięły opiekę ubogich w swe ręce.

Czy i o ile da się pogodzić dawna działalność kościoła na polu opieki ubogich obok państwowej lub gminnćj z prądem nowoczesnego liberalizmu, kwestya ta ze względu na ustrój społeczny i administracyjny każdego pojedynczego państwa i kraju osobnego wymaga traktowania; na tein miejscu jednak wypada zanotować zwrot, jaki się objawia w ostatnich czasach szczególnie w krajach katolickich przez kreowanie nowych i odżycie dawnych instytucyi i zakładów, mających na celu pieczę i troskliwą opiekę nad chorymi ubogimi, a które to zakłady oparte na regułach zakonnych klasztorów z podziwieuia godnćm oddaniem się zadaniu swemu odpowiadają.

¹

)    Das Armenwesen und die A r m e n g e setze/ r Ъ и n g in europäischen Staaten v. A. Emminghaus, Berlin 1870 str. 4.

²

)    t. s. str. 5.

³

)    Dr. Assraan Geschichte des Mittelalt ers TIII str. 279.

O żebractwie i włóczęgostwie.

⁴

) Patrz pat. ces. z 1 czerwca 1782 poniżćj.

b) W obecnych stosunkach społecznych.

Mając na celu dać ogólny pogląd na ustawodawstwo opieki ubogich wedle obecnych stosunków społecznych w niektórych krajach europejskich, ograniczamy się w tym względzie tylko na publiczną opiekę ubogich; rozpatrując zaś główne zasady różnych ustawodawstw, obecnie obowiązujących, podnieść nam wypada przedewszystkićm te braki czyli luki, wszystkim prawie ustawodawstwom wspólne, które tak pod względem formy, jakotćż i treści głównie stoją w drodze należytemu traktowaniu publicznej opieki ubogich. Braki te są:

I) Brak prawnej definicyi pojęcia ubóstwa.

Prawie żadne z tegoczesnych ustawodawstw nie zawiera dokładnego i wyczerpującego prawnego pojęcia (definicyi) ani ubogiego, ani ubóstwa, t. j. nie określa ten granicy położenia materyalnego, którą pewna osoba przekroczyć musi, aby miała ustawowe prawo do publicznćj opieki. Powody tego leżą prawdopodobnie w róźnorodnćm pojmowaniu samego ubóstwa i nędzy, jakotéz wyradzających je licznych przyczyn ⁶). Brak takiej definieyi pociąga za sobą i bardzo ujemne, różnorodne poglądy na ogólny stan dobrobytu pewnego kraju, skutkiem czego i statystyczne daty pod względem ubóstwa tracą na właściwej

⁶) Dla bliższego wyjaśnienia i zrozumienia tego pojęcia ubóstwa i przyczyn, wyradzających takowe, podajemy zdania niektórych ekonomistów, i tak: Dr. W. Stein rozumie przez ubóstwo ten stan gospodarczy, w którym jednostka ani kapitału w dobrach lub papierach, ani też takiego osobistego kapitału nie posiada, zapomocą którego by sobie jakiś dochód mogła przysporzyć ; w takim stanie istnieje ciągła potrzeba gospodarcza i osobista jednostki. Zdaniem Steina ubóstwo i nędza, w których nie ma produkcyi i reprodukcyi, nie są pojęciami ekonomicznemi, lecz społecznemi (str. 207)

Dr. L. Biliński zalicza ubóstwo i nędzę do tych form, w których niepomyślny stan ekonomiczny się objawia, i powiada, że ubóstwo wtedy zachodzi, gdy dochód nie wystarcza na potrzeby materyalne niezbędne, tak że musi być zasilanym przez kredyt spożywczy lub jałmużnę ; nędza zaś natenczas, gdy dochód tak jest mały, że choćby przy pomocy jałmużny nawet najniezbędniejszych potrzeb zaspokoić nie zdoła (I. str. 497) O przyczynach, wyradzających ubóstwo i nędzę, można sądzić, zapatrując się z rozmaitego stanowiska, i kwestyą tę szczegółowo rozbierać. Ograniczamy się na takich, które jako ogólnie uznane przez ekonomistów w naszym przedmiocie na uwagę zasługują:

B. Mohl dzieli przyczyny ubóstwa na pochodzące z winy i bez winy ubogiego; — Gneist na wypływające z niezdolności do zarobkowania, z braku pracy lub innych zboczeń w stosunkach zarobkowych, wreszcie z niechęci do pracy ; Bentham dzieli je na dwie główne kategorye według tego, czy ubóstwo wypływa z przyczyn wewnętrznych czyli też zewnętrznych. Z obu tych kategoryi dzieli każdą znów na 3 grupy, z których każda zawiera poszczególne wypadki. De Gérando opiera swój podział przyczyn ubóstwa na trojakiej podstawie: 1) według zdolności do pracy (niezdolni, zdolni ale niezatrudnieni i niekw'alifikoc ani robotnicy), 2) według winy (z własnćj winy i przez wypadki)

3) według trwania (ubóstwo stałe — przemijające). Najzrozu-mialszy jest — naszém zdaniem — podział przyczyn na wypływające z winy (próżniactwo, marnotrawstwo, opilstwo) i indywidualności jednostki (niedołęstwo fizyczne i umysłowe) i na ogólne niezawinione przez jednostkę, a wynikające ze zbiegu rozmaitych objawów społecznych w walce o byt narodów (n. p. przeludnienie

wartości. Wprawdzie spotykamy się tu i ówdzie (Niemcy, Austrya) z pewnemi ustawami, określającemi bliżćj pojęcie ubogiego, postanowienia te nie zawierają jednak obowiązku pewnych organów (gminy, kraje, powiaty) do udzielania wsparcia ubogim w obec tych ubogich, lecz obejmują ogólny obowiązek w obec państwa, nie mieszcząc w sobie wcale uprawnienia ubogiego do żądania publicznej pomocy gminy lub innych organów.

2) Brak formalnych warunków normujących prawo do pomocy publicznej jako też wyradzających obowiązek organów społecznych do dostarczania tej pomocy ubogim.

Jednóm z najtrudniejszych do rozwiązania pytań w ustawodawstwie opieki ubogich jest pytanie, kto ma prawo do opieki publicznej i kto jest obowiązany do udzielania wsparcia i pomocy ubogim. Ustawodawstwa opieki ubogich we większej części krajów europejskich wykazują pod tym względem wielką rozmaitość przepisów, a duch twórczy ustawodawców wywołał najrozmaitsze pojmowanie przedmiotu. Pozostawiając rozpatrzenie téj kwestyi na innćm miejscu przy sposobności omawiania stanowiska, jakie zająć powinny pojedyńcze organa społeczne w walce przeciw żebractwu, podnieść nam wypada w tym ogólnym poglądzie, że angielskie ustawodawstwo wypowiada zasadę, iż ubogi ma prawo do wsparcia, chociaż nie określa bliżej, kto ma być za ubogiego uważany, gdy przeciwnie francuskie odmawia ubogim prawa do wsparcia; do tego ostatniego zbliża się norwegskie ustawodawstwo (z r. 1863), tylko co do chorych na umyśle i podrzutków normuje francuskie ustawodawstwo pewien obowiązek do udzielania im publicznego wsparcia. Niektóre tylko ustawodawstwa z niemieckich krajów związkowych uświęcają zasady prawnej pomocy ubogich, większa zaś część niemieckich partykularnych ustaw unika z wielką ostrożnością téj kwestyi, wkładając przewa-ekonomiczne, militaryzm obecny, wojny) i jednostki (spekulaeye ryzykowne, lichwa, pieniactwo), tudzież przyczyny, wynikające z klęsk elementarnych (n p. powodzie, gradobicie, epidemie, trzęsienia, pożary itp.)

źnie na gminę obowiązek żywienia swych ubogich; zasadzie tego uprawnienia nada:jednak należy również tylko takie zrozumienie, jakie w punkcie 1) rozwinęliśmy. Tak więc uprawnienie ubogich do wsparcia, z wyjątkiem z wynikającego obowiązku krewnych według zasad prawa prywatnego, nie wyradza nigdzie z prawa publicznego skargi do publicznej opieki i tylko według ustawodawstwa szwedzkiego mogą mieć ubodzy pewnéj kategoryi (zupełuie niezdolni do pracy) prawną pretensyą do pomocy i wsparcia, którą nawet w drodze skargi pod pewnymi warunkami sformalizować mogą. To samo ma zastosowanie i w me-klemburgskićm i bawarskićm ustawodawstwie, które skargi o sformalizowanie prawa do pomocy publicznej z mocy prawa publicznego wyraźnie nie wykluczają.

3) Brak jednolitości w oznaczeniu stałej siedziby wsparcia

( Unter stilt zungswohnsitz).

Przeróżne zaopatrywania ustawodawców wywołały najróżnorodniejsze w państwach europejskich przepisy co do obowiązku publicznćj opieki pod względem miejsca i pochodzenia ubogiego. Nigdzie n. p. nie jest miejsce pobytu samo przez się, nigdzie nawet stały pobyt, nigdzie obywatelstwo prawną podstawą do żądania wsparcia publicznego. Lecz jużto samo urodzenie, jużto przynajmniej stałe miejsce zamieszkania, jużto prawo obywatelstwa lub osiedlenia się uzasadnia prawo ubogiego do żądania opieki publicznćj (w powyźszćm jak 1.) znaczeniu) To gmina, w którćj ubogi się urodził, lub ta, gdzie mieszka, albo w którćj uzyskał obywatelstwo, to znów parafie są obowiązane w pierwszym rzędzie, a czasem nawet wyłącznie do niesienia pomocy ubogim. Zasada jednak, wyrzeczona w zborze Turoneńskim z r. 567 „ut unaquaeque civitas“, iż w pierwszym rzędzie gmina jest obowiązaną utrzymać i mieć opiekę nad swymi ubogimi, jeżeli ci są pozbawieni pomocy najbliższych krewnych, lub osób, na mocy ustawy cywilnćj do wspierania ich zobowiązanych, utrzymała się prawie we większej części ustawodawstw europejskich. Tak np. ustawodawstwo angielskie nadaje każdemu kra-

Ill

jowcowi, a nawet obcokrajowcowi w razie zubożenia prawo do wsparcia przez tę gminę, lub ten związek ubogich, gdzie ubogi ma prawo swojszczyzny, lub gdzie uzyskał siedzibę wsparcia. Prawo swojszczyzny nabywa się przez urodzenie, związek małżeński, pozostawanie w nauce rzemiosła przez 40 dni i przez opłacenie podatku. Siedzibę wsparcia zyskuje się przez trzechletni pobyt. Niderlandzkie ustawodawstwo nadaje prawo do wsparcia przez urodzenie, 6-letni pobyt; szwedzkie uprawnia do wsparcia przez osiedlenie się w Darafii, zapisanie w listę opodatkowanych, a nawet przekroczenie 55. roku życia; w Norwegii pobyt dwu-, a w Danii 5-letni. Według ustawy pruskiej z r. 1842 obowiązaną jest do utrzymania ubogich gmina, do ktôréj ubogi jako członek przyjęty został, jakoteż ta gmina, w której ubogi uzyskał zwykłą siedzibę i przebywał w niéj przynajmniej jeden rok. W Schlezwig-Holstein nadaje urodzenie prawo swojszczyzny, a stąd obowiązek dotyczącej rodzinnej gminy do wsparcia ubogiego. Według ustaw nassauskich badeńskich mają tylko obywatele prawo swojszczyzny. W Saksonii zawisło prawo swojszczyzny od urodzenia, nadania, nabycia domu i pięcioletniego pobytu, i według tego przysługuje ubogim prawo do wsparcia.

4) Brak systemu w ustanowieniu pewnego źródła środków i funduszów na cele ubogich.

Już w pierwszej części wykazaliśmy, jak na zasadzie miłosierdzia i dobroczynności chrześeiańskiej duch opieki ubogich w pierwszych stuleciach nawet w ustawodawstwa się wcisnął. Ten sam duch opiekuńczy utrzymuje się i dotychczas nie tylko w ustawodawstwach prawa cywilnego i karnego (materyalnego, formalnego), ale i w ustawodawstwach z prawa publicznego. Stąd też pochodzą najrozmaitsze źródła, z których środki i fundusze na cele ubogich wpływają, jako to: ustawowe prawo dziedziczenia, zapisy, fundacye, kary, grzywny i tym podobne świadczenia pieniężne za przekroczenie ustawy ustanowione, a dopiero z czasem wyrobił się system opodatkowania jako bezpośredni środek na cele ubogich ; ustawodawstwa opieki

werze

ubogich wykazują pod tym względem wielką różnorodność systemu, a to tak przymusowego lokalnego opodatkowania, jakotćź całkiem dobrowolnego. W Anglii wymierzane bywają podatki bezpośrednio i wprost na cele ubogich, w Austryi przypada tylko pewna część, wBawaryi, Hano-opędzane bywaja koszta utrzymania ubogich wprost

z ogólnych dochodów państwa, w Bremie ma miejsce tylko częściowe opodatkowanie, w Hamburgu, Niderlandach, Lubece wpływają tylko dobrowolne dary, a państwo nie udziela żadnej pomocy. W wielu państwach żaden z tych systemów nie zachodzi sam, ale najczęściej w połączeniu z drugim t.j. dobrowolne dary czyli prywatna dobroczynność z publiczną pomocą, jak to ma miejsce we Francyi, Belgii, Prusiech, Austryi, Szwecyi, Norwegii, Saksonii itd.

5)    Brak jednolitej administracyi w sprawach opieki ubogich.

W tym względzie przedstawiają ustawodawstwa nowoczesne również największą różnorodność. Prawie wszędzie poruczoną jest administracya spraw ubogich z reguły najniższym instancyom, w których albo osobno ustanowione komitety, urzędy, komisye, albo pojedyńcze jednostki bądź to bezpłatnie bądź za wynagrodzeniem czynności dotyczące załatwiają. Po największej części biorą udział w takich urzędach przełożeni lub delegaci miejscowej gminy, duchowny i lekarz; w niektórych krajach oznaczona jest ustawą ściśle ilość pewnych funkcyonaryuszy, a regulamin określa bliżej cały zakres działania takiego urzędu. Anglia odznacza się biurokratyczną organizacyą, jakiej nigdzie niema, dopuszczając zwykły tok instancyi w sprawach ubogich aż do ministerstwa; centralny zaś urząd w Norwegii spełnia funkcye więcej natury nadzorczej niż administracyjnej.

6)    Brak energicznego wykonania zakazów żebraczych. Zakazy żebracze wydawane w drodze administracyjnćj istnieją prawie we wszystkich państwach europejskich; wszędzie jednak zależy skuteczność tych zakazów nie od wykonalności odnośnych przepisów karnych i rodzaju kar, lecz od mniej lub więcej korzystnych i celowi odpowiadających urządzeń i ogólnćj organizacyi spraw opieki ubogich. Podobnie i co do organizacyi sprąw ubogich zachodzi w praktyce najrozmaitsza różnorodność zakładów i urządzeń, służących dla celów opieki ubogich; zasady, których się trzymano przy udzielaniu pomocy ubogim, rozwijały się bądżto według historycznego rozwoju i dojrzałości pewnego narodu pod względem politycznym, bądżto według miejscowych potrzeb.

Gdy ubóstwo jako gospodarcza społeczna choroba, objawiająca się nie w pojedynczej i jednakowej, lecz w nader skomplikowanych i różnorodnych formach, tylko za pomocą różnych specyficznych, a nie uniwersalnych środków leczone bywało i w obeenych stosunkach w różnych państwach rozmaitemu leczeniu ulega, przeto stanowiły zakazy żebracze zawsze i stanowią obecnie jeszcze tę część ustawodawstwa opieki ubogich, która w kierunku ujemnym na polu policyi ubogich, również różnorodnym zasadom ulegała i jako środek, mający na celu stłumienie i wytępię nie karygodnego żebractwa w praktyce z rozmaitym skutkiem zastósowaną bywała. Niedostateczność tych zakazów żebraczych, ich skuteczność bardzo wątpliwej natury w tych krajach, gdzie organizaeya opieki ubogich wiele ujemnych stron wykazuje, wywołały osobną kodyfikacyą prawa karnego przeciw żebractwu i włóczęgostwu, którego zastosowanie w praktyce przy wadliwej organizacyi ogólnego ustawodawstwa opieki ubogich również bardzo słabe wydaje rezultaty,

Stąd tćź, aby kwestyą żebractwa i włóczęgostwa ze stanowiska administracyjnego, jakie w ciągu dalszej naszej pracy zajęliśmy, należycie ocenić, okazuje się prze-dewszystkićm niezbędna potrzeba przedstawienia przynaj mniej w ogólnych zarysach (o ile na to pozwalają ramy tego czasopisma, dla którego pracę naszą przeznaczamy) historycznego rozwoju ustawodawstwa opieki ubogich w niektórych i to ważniejszych krajach europejskich, bo tylko z takiego przedstawienia można będzie powziąć przekonanie o trudności rozwiązania tej kwestyi. Pozostawiając rozpatrzenie skodyfikowanego ustawodawstwa karnego w predmiocie żebractwa i włóczęgostwa osobnej (trzeciej) części naszej pracy, podzielimy ze względu, że żebractwo

O żebractwie i włóczęgostwie.

i włóczęgostwo zawsze ściśle i równocześnie ze sprawami ubogich traktowane było, ustawodawstwo opieki ubogich tych krajów i państw, na które naszą uwagę zwrócimy, na pewnie grupy, nakreślając, gdzie tego potrzeba się okaże, istotną treść i różnicą w zasadniczych kw⁷estyach na wstępie każdej grupy dotyczącego rozdziału — zauwa żając nadto, że polegać będziemy na źródłach zaczerpię-tych z dzieła Das Armenwesen und die Armengesetzgebung in den europäischen Staaten o. A Emingshaus jako obrobionego znakomicie przy współudziale licznych pracowników.

II. Pierwsza grupa krajów z wybitną państwową organizacyą przy głównem współdziałaniu państwa w publicznej opiece ubogich.

Charakterystyczne znanrona : Nadmierny wzrost żebractwa wywołuje podjęcie inicyatywy przez państwo do ustawodawstwa — państwo zaostrza zakazy żebracze, przeznacza pewną część dochodów kościoła na rzecz ubogich, zatrudnia ubogich zdolnych do pracy, ustanawia granicę między państwową i kościelną działalnością, uznaje obowiązek każdej parafii do wspierania ubogich ; akt królowój Elżbiety tworzy podstawę w angielskiém ustawodawstwie — tejże bliższe postanowienia — organizacya ; prawa sędziów pokoju, gmin zbiorowych, rady nadzorczej — domu pracy, uprawnienie do pomocy za domami pracy, podatek ubogich, koszta sądowe w Szkocyi, udział państwa w Irlandyi w ułatwieniu emigracyi.

a) Anglia.

Zasada, że jest obowiązkiem państwa mieć staranie o ubogich, jest istotnym momentem w ustawodawstwie opieki ubogich wszystkich trzech królestw Wielkiej Brytanii. Zasada ta znalazła w praktyce rozmaite zastosowania w miarę rozwoju tych krajów pod względem politycznym, gospodarczym i socyalnym. Natrętne żebranie włóczęgów i pozbawionych przytułku ubogich pobudziło kraje Wielkiej Brytanii do zastanowienia się, w jakiej formie powinien się objawiać obowiązek państwa w przedmiocie opieki ubogich. W pierwszych początkach ograniczała się działalność państwa na zakazach żebrania i nieregularnego rozdawnictwa jałmużny. W i\ 1349 (23 Edward III. c. 7.) zakazano udzielać jałmużny żebrakom do pracy zdolnym pod karą więzienia. W r. 1388 (12 Ryszard II. c. 8.) karano żebraków zdolnych do pracy wbiciem na pal; wyjątek zachodził tylko co do religijnych stowarzyszeń, pielgrzymów i akademików. Dodatkowo postanowiono, że zdolni do pracy żebracy na miejscu, gdzie ich ogłoszenie ustawy zastało, pozostać, a gdyby na tém miejscu utrzymania nie mieli, do miejsca swego urodzenia wydaleni być mają. W trzy lata później wydano ustawę (15. Ryszard II. c. 6.), według której najstarszy z parafii użyć miał pewną część z dochodów kościoła na utrzymanie ubogich, należących do gminy. To było pierwszym początkiem uprawnienia ubogich do pobierania wsparcia z funduszów gminy. Postanowienia te nie zaradziły złemu. Rozporządzeniem z r. 1531 (22 Henryk VII. c. 12.) upoważniono sędziego pokoju do ustanowienia terytoryalnćj granicy dla ubogich niezdolnych do pracy, w której im żebrać wolno było, nakładając ciężkie kary na tych, którzy bez dotyczącego paszportu za żebranym Chlebem się włóczyli. Ze zniesieniem klasztorów rozpoczyna się niejako druga epoka rozwoju ustawodawczego z r. 1601 (43 Elżbieta e. 2.), a dzieło to stanowi wyjście dla wszystkich późniejszych reform. Skutkiem zniesienia klasztorów urosły szeregi zwykłych żebraków o wielką liczbę tych ubogich, o których miały staranie klasztory i religijne stowarzyszenia dobroczynności, co znowu wywołało zaostrzenia istniejących przepisów. Według wydanego w r. 1536 rozp. (27 Henryk VIII. e. 25.) ulegali zdolni do pracy żebracy za pierwsze przekroczenie zakazu żebrania chłoście, za drugim razem ucinano im prawe ucho, a za trzecim karani byli śmiercią. Zbieranie jałmużny poruczono miejskim i kościelnym urzędnikom. Zdrowi i zdolni do pracy mieli być oddani ciągłej pracy. Aktem z r. 1547 (1 Edward VI. c. 3) zarządzono przymusowe odprowadzenie i wydalenie niezdolnych do pracy żebraków do miejsca urodzenia, lub do miejsca ich trzechletniego pobytu, gdzie z publicznej jałmużny utrzymywani być mieli.

Pomimo jednak takich rozporządzeń nie było granicy między obowiązkiem kościoła, a obowiązkiem państwra do utrzymania ubogich; stąd też przychodziło często do nieporozumień i konfliktów, a nawet surowe przestrzegania tych ustaw nie zdołały zaradzić złemu. Dopiero sławnym aktem Elżbiety z r. 1601, tworzącym epokę w ustawodawstwie angielskiém co do opieki ubogich, zamyka się drugi peryod ustawodawczy, którego główne zasady i dzisiejszemu ustawodawstwu angielskiemu służą za podstawm. Zasady prawne, służące za podstawę, są następujące : 1) Ubodzy do pracy niezdolni mieli być utrzymywani z pu - blicznycb środków, zdolnych zaś do pracy ubogich miała gmina zmuszać do pracy. Celem wywiązania się z tego podwójnego zadania włożono obowiązek opieki ubogich na parafie, a przełożeni kościołów prowadzili nadzór i byli wykonawcami ustawy. Granicę kościelnej i państwowej działalności o tyle wytknięto, iż przymusowe zatrzymanie do pracy uważano za środek policyjny urzędów admini-stracyi państwowej, dobroczynność zaś dla niezdolnych do pracy poruczono władzom kościelnym ; ten obowiązek natury kościelnej staje się obowiązkiem publicznym, przez nałożenie podatku ubogich jako ogólnego obowiązku. 2) Prawo swojszczyzny nabywa się przez urodzenie łub trzyletnie zamieszkanie. 3) Sędzia pokoju mianował co roku w dot}rczących parafiach nadzorców nad ubogimi, których zadaniem było w towarzystwie z innymi urzędnikami kościelnymi ściągać od mieszkańców parafii podatek na rzecz ubogich, jakotćż starać się o zatrudnienie dla zdolnych do pracy. 4) Zdolni do pracy, a usuwający się dd tejże mieli być oddani do domów pracy lub karani więzieniem. Ustawa ta utrzymała się w głównych zarysach aż do ustawy z r. 1834. Rozporządzeniem z r. 1661 (13. 14. Charles II. c. 12) postanowiono, którzy ubodzy jako należący do związku parafialnego uważani być mieli, a których jako niema-jących prawa swojszczyzny do ich gminy przynależnej wydalać należy. To wywołało różne spoiw o przynależności, skutkiem czego upoważniono (akt. 9. George I. c. 7.) sędziów pokoju do kontroli nad należytćm rozdawnictwem

jałmużny, wpływającej na rzecz ubogich we formie podatku. Tćm samém rozporządzeniem upoważniono parafie same z osobna albo wspólnie z innemi parafiami do budowania domów pracy i domów przytułku To było początkiem powstania tak zwanych gmin zbiorowych (pariochial union); które i w nowszych ustawodawstwach Anglii się utrzymują.

Ustawy te nie odpowiadały jednak potrzebom ówczesnych stosunków. W praktyce natrafiono na trudności w kwe-styi udzielania pomocy zdolnym do pracy i odczuwano brak tych miejsc, gdzieby zdolnych do pracy można pracą zatrudniać. Zalecono tedy urządzenie osobnych domów pracy, a pierwszy taki dom urządzono w r. 1697 w Bristol, po-czém nastąpiło urządzenie wielu innych. Dom pracy zajmuje więc w angielskiém ustawodawstwie bardzo waźue miejsce. W r. 1723 nadano parafiom prawo odmawiania wszelkiej pomocy tym ubogim, którzy się wzbraniali wstę-pywać do domu pracy.

W drugiej połowie zeszłego stulecia odbiegła praktyka od głównych zasad u'stawy królowej Elżbiety.

Przyjęcie ubogich, zdolnych do pracy, do domu pracy należało do wyjątków; domy te upadały, dyscyplina traciła powoli swój cel, a wsparcia w naturaliach wychodziły z użytku, najgłówniejszą formą pomocy było udzielanie gotówki, która najczęściej dostawała się ubogim, niezasłu-gującym na to.

Takie anormalne stosunki klas robotniczych, wyniesienie Anglii do środkowego punktu handlu światowego, ciągła zmiana funkcyonaryuszy, sprawujących urząd opieki ubogich, sprawiły, że już w r. 1817 zajmywano się poprawą ustawodawstwa, a rezultatem nowych badań w przedmiocie ustawodawstw zagranicznych była ustawa z 14. sierpnia 1834.

Ustawa ta nie wprowadziła żadnych nowych zmian w zasadniczych podstawach ustawodawstwa królowej Elżbiety. Najważniejsze postanowienia były: 1) Dla interesu ubogich ustanowiona została osobna naczelna centralna ko-misya w Londynie z prawem nadzorowania domów pracy, administraeyą zaś lokalną poruczono wybieralnym płatnym

Żebraków i włóczęgów podzielono na trzy klasy:

urzędnikom, tak zwanej radzie nadzorczej (board of guardians) z reguły na kilka parafij zbiorowych gmin. Oprócz takiej rady ustanowiono nadzorców (overseers) tj. płatnych urzędników parafii, zaś do kontroli rachunków rewizorów. Co się tyczy sędziów pokoju, to ustawą tą ograniczono ich władzę i nadano im tylko uprawnienie do udzielania naturaliów, nadzorowania domów pracy i mianowania nadzorców. Jeżeli któremu z powyższych urzędników wykazano, że ubogi z jego winy z głodu umarł, podpadał karze więzienia.

1)    Za wstręt mających do pracy i nieporządnych uważać należało według téj ustawy wszystkich, którzy z własnej winy stali się ciężarem publicznej opieki ubogich dalej tych, którzy znajdują się w posiadaniu środków do utrzymania, lecz je zatajają, — wydalonych z parafii i napo-wrót wracających, nareszcie bez pozwolenia włóczące się prostytutki. Wszystkich miał prawo sądzić sędzia pokoju. Za włóczęgów uważano tych, którzy za wstręt do pracy raz już byli karani, którzy pod fałszywym pozorem za jałmużną chodzą, publicznie bez środków utrzymania się włóczą, nareszcie którzy gwałtownie policji się sprzeciwiają. Niepoprawnymi zaś nazywa ustawa wszystkich tych, którzy za powyższe przekroczenia byli kilkakrotnie karani.

Co się tyczy środków na cele ubogich, to w tym względzie zasady służące aktowi królowej Elżbiety, zatrzymano i w téj ustawie. Przedewszystkiém parafie i gminy zbiorowe, następnie w pewnych wypadkach hrabstwa, a nareszcie państwo dostarczało swoich funduszów, które na rzecz ubogich pobierano wr drodze podatku,

2)    Dalszém postanowieniem téj ustawy było, że każdy zdolny do pracy miał być kosztem gminy utrzymywany, ale téz i surowo do pracy zmuszany; to było możliwem tylko w domach pracy, które też wszędzie zaprowadzano. Wsparcia na rzecz ubogich zdolnych do pracy mogły być tylko wyjątkowo dozwolone i były ile możności ograniczone.

3) Ubodzy, którzy byli zatrudnieni, mieli być we większych powiatach połączeni we wspólnych domach pracy. 4) Po-

wiaty ubogich ze wspólnymi domami pracy stanowiły dla całej osady jedne całość.

Dalszym krokiem na polu ustawodawstwa opieki ubogich była ustawa z 26. sierpnia 1846, postanawiająca, że pięcioletni pobyt chroni od wydalenia.

Ostatnim aktem ustawodawczym w przedmiocie opieki ubogich jest ustawa z r. 1871., normująca połączenie państwowej władzy nadzorczej z ministerstwem dla spraw dla spraw administracyjnych gminnych. Charakterystyczna cecha ustawodawstwa angielskiego w opiece ubogich polega w odszczególnieniu opieki ubogich w domach pracy. Obawa przed dyscypliną przymusu w domach pracy wstrzymywała niejednego ubogiego od szukania wsparcia, zmuszała jednak nadto i zdolnych do pracy do wyszukania sobie zatrudnienia.

Jak zbawienne skutki wydało ustawodawstwo angielskie w sprawianiu ulgi ubogim, świadczą daty statystyczne: W roku 1837 wynosiły wydatki państwowe na cele opieki ubogich 5,898.757 funtów szterlingów. W r. 1880. zapłaciła Anglia za głowę 6 szylingów 4 p. tytułem wsparcia, a podatek na ubogich wynosił 10 szyi. 3% p. W tymże roku było 809 341 pobierających jałmużnę z funduszów państwa, a cały wydatek wynosił łącznie z kosztami ad-ministracyi 18,033.655 funt. szterl. W r. 1883 wynosił wydatek państwowy 8,409.070 funtów szterlingów. Porównując wydatek 84 milionów złr. w złocie z pozycyami rozchodów budżetu naszego państwa, znajdujemy podobne rubryki tylko na cele państwowego długu i na cele wojskowe.

b) W Szkocyi.

Podobnie jak w Anglii spowodowało nadmierne żebractwo państwo do wmieszania się w sprawy opieki ubogich, wykonywane wyłącznie przez urzędy kościelne. Pierwszém usiłowaniem w tym względzie był akt szkockiego parlamentu z r. 1424., który wszystkich, niezaopatrzonych od 14. do 70. roku życia w dotyczącą legitymacyą, za żebranie i bezczynne włóczenie się surowemi karami (piętnowaniem i wygnaniem) karać nakazał. Zaostrzenia tego aktu nastąpiły w r. 1503 i 1535. Do roku 1579 nie mieli ubodzy do pracy zdolni, a niezaopatrzeni w dotyczące legi-tyniacye prawa do publicznego wsparcia. W tymże roku wyszedł statut (12. Janus VI. c. 74.), który jest podstawą dotychczasowego ustawodawstwa opieki ubogich w Szkocyi. Statutem tym udzielono państwu poraź pierwszy prawo do przedsięwzięcia przymusowego ocenienia majątków celem ustalenia podatku ubogich, do których zaliczano rzeczy wiście ubogich, podupadłych w starości i niezdolnych do pracy, ustanawiając dla włóczęgów i mających wstręt do pracy najsurowsze kary. W głównych zarysach zatrzymała ustawa ta charakter kościelny; wsparcie ubogich uznano za ustawowy obowiązek parafii. Kierownictwo spraw ubogich poruczono kolegiom kościelnym, jak niemniej i karanie włóczęgów. Składki kościelne były zawsze głównymi środkami bez względu na oszacowanie dla podatku na rzecz ubogich. Ustawą z roku 1600 poruczono zwierzchni -czy nadzór nad kolegiemi kościelnómi presbyterianom. Wprawdzie zamierzano później (1661) poruczyć administra-cyą w sprawach ubogich świeckim władzom , lecz w roku 1672. wrócono do pierwotnego systemu, poruezając kolegiom kościelnym nadzór nad sprawami ubogich. Prawie przez dwieście lat obowiązywały ustawy te w Szkocyi, w ciągu którego to czasu państwo ograniczało się na wykonywaniu preserwatywnćj władzy przez karanie żebraków i włóczęgów, przysparzanie zaś środków poruczono urzędom kościelnym. Ze zmianą stosunków politycznych stały się i stosunki pod względem gospodarczym i socyalnym więcej skomplikowanymi, a dawne prawa nie wystarczały w obee preletaryatu, wzmagającego się przez wzrost przemysłu fabrycznego. Połączone królestwo Szkocyi z Anglią (1707) weszło pod względem ustawodawstwa opiekuńczego na drogę utorowaną przez Anglią. W roku 1843 złożona dla reformy tego ustawodawstwa komisya przedłożyła parlamentowi szkockiemu dokładne sprawozdanie o dotychczasowym stanie ustawodawstwa opieki ubogich i w ten sposób przyszła do skutku ustawa z 4. sierpnia 1845. (8.

9 Wiktoiya е. 83), która z małemi zmianami dotychczas obowiązuje. Do najważniejszych zmian téj ustawy należą, iż ubogim zastrzeżono prawo wniesienia zażalenia przeciw odmówieniu wsparcia lub niedostatecznej pomocy; że tylko parafie, przeszło 6000 mieszkańców liczące, zobowiązano do kreowania domów ubogich i domów pracy, uprawniając je do zaciągania na ten cel pożyczek. Eozpisywanie i ściąganie podatku na cele ubogich nie było obowiązkiem, lecz pomagało tam, gdzie składki kościelne nie wystarczały. Zebranie było bezwzględnie zakazane. Chorzy i częściowo niezdolni do pracy uhodzy mieli prawo żądania wsparcia z publicznych funduszów; takie same prawo przysługiwało wdowom, mającym niezdolne do pracy dzieci. Połączenie się kilku parafii w zbiorowe gminy celem utworzenia wspólnego domu ubogich dozwolone było tylko za potwierdzeniem władzy centralnéj. Nadzór nad domami ubogich poru-czcno osobnym urzędom, składającym się z funkcyonaryuszy świeckich, których zadaniem było prowadzić administracyą nad domami ubogich i domami pracy, oraz czuwać nad regularnćm wpływaniem wsparcia i przymusowych opłat na cele ubogich. Ustawa z r. 1845 rozróżniała trojakiego rodzaju opodatkowania na cele ubogich, a mianowicie 1) opodatkowanie gruntu opłacane w jednej połowie przez właściciela, a w drugiej przez dzierżawców gruntu; 2) połowę z całego podatku nakładano na własność gruntową i wymierzano wyłącznie według czystego dochodu, drugą zaś połowę podatku nakładano na wszystkich mieszkańców parafii; trzecim zaś rodzajem podatku był rozkład według równego procentu z dochodów gruntowćj własności i według reszty dochodu wszystkich parafian. W praktyce stał się pierwszy rodzaj opodatkowania regułą jako najwłaściwszy i najodpowiedniejszy stosunkom szkockim. Co się wreszcie tyczy władz, sprawujących opiekę ubogich, to w tym względzie miała centralna władza przeważnie zwierzehniczy nadzór nad lokalnymi urzędami. Sprawy ważniejsze załatwiano na kolegialném posiedzeniu członków, zdając sprawę o stanie spraw opieki ministerstwu państwa. Prezydent téj centralnej władzy miał prawo wizytować niektóre powiaty.

O żebractwie i włóczęgostwie.

Daleko większe znaczenie w praktyce miały władze lokalne ze względu na szerszy zakres działania. Każda parafia posiadała swoją radę ubogich {parochial hoard); była to pierwsza instancya, orzekająca w sprawach opieki ubogich tak na podania o udzielenie wsparcia, jakotćż w przedmiocie utworzenia domów pracy i domów ubogich. Była to również orzekająca instancya co do sposobu przysporzenia żrodków czyto we formie składek kościelnych, czy w drodze podatku ubogich, a to wszystko za zatwierdzeniem władzy centralnej (hoard of supervision). Do załat-wieuia spraw, w zakres téj rady wchodzących, dodany był osobny urzędnik płatny t. z w. inspektor, którego zadaniem było przekonać się osobiście o rzeczywistej potrzebie udzielenia wsparcia i o stosunkach osobistych ubiegającego się o pomoc z funduszów publicznych. W nad zwyczajnych wypadkach był ten urzędnik uprawniony do udzielania ubogim nawet doraźnej pomocy. Dom ubogich stał zwykle pod jego kierownictwem; odpowiedzialnym za swe czynności był taki inspektor centralnej władzy, która też w razie najmniejszego przewinienia wydaleniem go karała.

Z wykazów rocznych centralnej władzy wynika, że w Szkoeyi przeważnie pierwszy rodzaj opodatkowania najkorzystniejsze wydaje skutki, a charakter składek kościelnych zupełnie się gubi. Zadawalniający postęp dostrzegać się daje w kreowaniu domów ubogich. W roku 1845, było w Szkoeyi takich domów 13., w roku 1858. — 33, a w roku 1867 aż 60.

Bardzo ważną rubrykę w dochodach na cele ubogich stanowią koszta sądowe. Gdy w roku 1858. dochód taki wynosił zaledwie 7165 L, podniósł sie w roku 1865 do 11.988 L.

c) Irlandya

jest tym krajem, gdzie nieraz leżało w interesie państwa nie tyle ze względów ludzkości, jak raczej ze względów politycznej roztropności ująć sprawy ubogich w pewien uregulowany system, aby między pojedyńczemi klasami ludności można było przywrócić harmonią, naruszoną częstemi i ciężkiemi klęskami, jak głodem, chorobą kartoflaną i t. p. Jeżeli w Szkocyi odgrywał kościół ważną rolę w złagodzeniu nędzy, to właśnie w Irlandyi wzięło państwo to ważne zadanie na siebie, siląc się nieustannie na wytępienie tego zła w samych jego zarodkach. Smutne stosunki téj zielonej wyspy przetrwały aż po ostatnie dziesiątki drugiej połowy naszego stulecia, pociągając za sobą formalne wyludnienie; dziwić się nie trzeba, że żebractwo zagrażało bezpieczeństwu mienia i osoby, jeżeli się uwzględni, że w roku 1881 przeszło 2 miliony ludzi przez cały prawie rok znajdowało się bez środków do utrzymania, a państwo w latach 1846 i 1847 ofiarowało przeszło 7 milionów L. na cele ubogich, z prywatnych zaś składek użyto przeszło 600.000 L. na załagodzenie nędzy.

Pierwszą widoczną działalnością państwa w niesieniu pomoc}^ ubogim było wzniesienie w roku 1765 szpitali dla chorych ubogich, niezdolnych do pracy, i od tego czasu zaczynają sprawy ubogich przechodzić na tory prawidłowego względnie ustawodawczego traktowania. Wybrany w r, 1804 wydział z parlamentu Irlandyi, zaproponował co do rodzaju środków na cele ubogich system podatku; lecz wszelkie usiłowania reformatorskie nie odniosły żadnych dodatnich skutków, ponieważ katastrofy epidemicznych chorób, które kraj ten w latach 1719 i 1823 nawiedziły, wywołały zanadto wielkie zubożenia kraju, a nawet nędzę tak dalece, że o jćj złagodzeniu mowy być nie mogło. Dopiero w łatach 1831, 1833 i 1836 za inieyatywą wielce dla spraw ubogich zasłużonego Sir George Nicholls’a przyszło do wypracowania projektu, który miał posłużyć za podstawę dotyczącćj ustawy, weszłćj w życie dopiero z 31 lipca 1838. Badania stosunków wykazały, że sprawę opieki skierować należy głównie na zdolnych do pracy ubogich, a w tym celu kreowanie domów pracy jest niezbędnym warunkiem. Projekt nie zalecał nadania formalnego prawa do publicznćj pomocy i wsparcia, natomiast zgodzono się na zasadę, że wsparcia udzielane być mają ubogim tylko i wyłącznie w domach pracy. Ustawą tą

stworzono centralną władzę, związki ubogich (Armenverbände) na wzór ustawodawstwa w Anglii, jakoteż odpowiednią ilość powiatów wyborczych. Z powodu strasznej katastrofy głodowej i choroby kartoflanej, jaka w roku 1847 w Irlandyi miała miejsce , odstąpiono od pierwotnej zasady, dozwalając udzielenia wsparcia ubogim i poza domami pracy, a liczbę związków zwiększono z 181 na 163, zaś liczbę powiatów wyborczych z 2049 na związkach ubogich ciężył ustawowy obowiązek udzielania pomocy ubogim. W braku ustawy o swojszczyźnie nie źna było ubogich wysyłać na utrzymanie z jednej gminy do drugiej, przeciwnie było obowiązkiem takiego związku wspierać swych ubogich z własnych funduszów, a to bez prawa do zwrotu kosztów utrzymania od innych związków. W praktyce zaś ustaliła się zasada, że obowiązek utrzymania ubogich ciążył przeważnie na powiatach wyborczych które ubogich, zamieszkałych najmnićj 3 lata, utrzymywały, a do związków ubogich należał obowiązek wspierania takich ubogich, którzy nie mieli żadnego schronienia ; niemnićj ponosiły te związki koszta stawiania i utrzymywania domów pracy. Środki na cele ubogich w Irlandyi przysparzano za pomocą podatku gruntowego; wolne od płacenia takiego podatku były kościoły, szpitale i inne na cele dobroczynne służące budowy. Zwierzchniczy nadzór w sprawach ubogich, poruczonych związkom ubogich, należy do centralnej władzy, na czele której stoi komisya, a w skład jćj wchodzi szef biura, 36 zwyczajnych płatnych, 38 nadzwyczajnych za dyetami ustanowionych urzędników i lekarz osobno dla chorych ubogich ustanowiony. Komisya wyznacza zakres działania związków ubogich i prowadzi nadzór zwierzchniczy nad domami pracy, w którym to celu dodaną jćj jest zwykle pewna liczba inspektorów, czuwających szczególnie nad sprawami zdrowotnemi ubogich. Pięciu cenzorów ustanowionych jest dla kontroli rachunków. Administracyą spraw miejscowych ubogich prowadzi w Irlandyi rada ubogich (board of guardians) której głównćm zadaniem jest orzekanie o przyjęciu do domu pracy, o przysporzeniu środków dla związku ubo-

3439. Na tych to

mo-

gich, о ich sposobie użycia i o dozwoleniu zapomogi cele emigracyjne. Każdy powiat wyborczy wybiera pewnego członka do takiej rady miejscowej; z urzędu należą do téj rady sędziowie pokoju. Z reguły odbywa się raz w tygodniu posiedzenie rady ubogich dla uchwalenia bieżących spraw, na którćm biorą udział : dyrektor domu pracy, sekretarz, urzędnicy udzielający wsparcia i poborca podatków. Płaca roczna dyrektora wynosi 50—200 L. Takiéj to organizacyi dla spraw ubogich, daleko obszerniejszej od kolegiów w Anglii, zawdzięcza Irlandya nadzwyczaj doniosłe i pomyślne skutki w poprawieniu losu ubogiej klasy ludności. Gdy dawniéj febra i choroby kartoflane pociągały nadzwyczajne za sobą ofiary, - systemowi domów pracy, połączonych ze szpitalami dla ubogich chorych, zawdzięcza Irlandya poprawę stosunków. Wprawdzie nie ustąpiło i tu żebractwo, lecz obecnie ścieśniono mu granicę tak dalece, iż zaczyna prawie schodzić z horyzontu zielonej wyspy.

na

Niezmiernej nareszcie doniosłości w polepszeniu losu ubogich jest ułatwienie emigracyi, którą państwo nadzwyczajnie popiera. Ustawa z roku 1843 postanawia, że w wypadkach, gdzie właściciel ²/₃ części kosztów emigracyjnych ponosi, związki ubogich brakującą V₈ część z funduszów ubogich pokryć mają. W latach 1849—1868 wyposażono 25.993 osób kosztem związków ubogich dla celów emigracyjnych w sumie 117.441 L. W ogóle zaś wspomożono w 1849 roku 620.747, w 1850 roku 808.970, a w roku 1851 209.187 osób.

III. Druga grupa krajów o swobodnie rozwiniętej, zlokalizowanej (publicznej) komunalnej opiece ubogich.

Charakterystyczne znamiona: Zaostrzenia zakazów żebraczych, powstanie szpitali i domów przytułku z funduszów gminnych, obowiązek parafii do wspierania ubogich bez udziału państwa, ustawa szwedzka z roku 1853 nakłada taki obowiązek na gminy miast, instytucya ..Laegd'¹ z ulgami w ponoszeniu ciężaru obowiązanych członków gminy, organizacya gminna w sprawach opieki, komisye, dyakony, tychże zadanie i zakres działania, tudzież środki gminne na cele ubogich.

Szweeya i Norwegia.

Sprawy opieki ubogich były w Szwecÿi, podobnie jak w innych krajach w średnich wiekach, po części rzeczą kościoła, po części zaś rzeczą prywatną. Publiczny charakter nabierały wydawane w 15. stuleciu zakazy przeciw żebractwu, a dotychczas jeszcze trwające urządzenia, według których pewna część z dziesięciny przj^pada na rzecz ubogich, zawdzięczają również swe powstanie nie świeckiemu państwu lecz kościołowi. Tylko we wielki;b miastach powstawały, podobnie jak na całym zachodzie, zalecane przez Innocentego III szpitale i domy ubogich, na rzecz których przechodziła prawie cała dziesięcina. Refor-macya kościelna i bezpośrednie po niej zniesienie klasztorów ze swą plagą żebractwa, która w Iß. i w 17. stuleciu i Szkocyą nawiedziła, spowodowały państwo do ujęcia sprawy ubogich w pewne normy. Charakterystyczną cechą odznaczała się wydana w roku 1571 ordynacya kościelna, mająca na celu pewne ograniczenie żebractwa na zewnątrz przez uczynienie takowego zawisłem od listu biskupiego, który udzielał zezwolenia do publicznego żebrania. Listy takie odczytywano z ambony, zalecając naśladowanie w uzyskaniu ich. Oprócz tego starano się zapobiec żebractwu przez regularne składki podczas uroczystości kościelnych, a fundusz w ten sposób uzbierany, przypadał ubogim. Obok każdego prawie kościoła nakazano budować szpitale czyli przytuliska co najmniej dla 6 ubogich.

Wydana za Gustawa Adolfa konstytucya przeciw żebrakom i złodziejom z roku 1624 zamierzała wprawdzie spowodować centralizacyą środków i sił, zapobiec nadużyciom urzędników, zarządzających szpitalami, lecz wT obee oporu stanów nie odniosła ustawa żadnych skutków i plany spełzły na niczćm, a temu wielkiemu królowi udało się zaledwie wznieść wielki dom sierot w Sztokholmie i dom inwalidów w Wadstonie. Dla samych ubogich uczyniono tylko to, co było niezbędnćm i koniecznćm do stłumienia żebractwa. Ordynacya żebracką w roku 1642 nałożono wyraźnie obowiązek udzielania pomocy ubogim na parafie, ograniczając ważność listów żebraczych na pewne tery-

tory a. Podobnie i ustawą kościelną z roku 1686 ograni-czono przywilej żebrania na własną parafię, zaostrzono obowiązek wspierania ubogich, a nawet zażądano od każdego zamożnego rocznego datku „na utrzymanie swego w potrzebie zostającego współbliźniego chrześeianina“. Ustawa ta przyczyniła się tylko do wzrostu żebractwa, od którego sam Karol XI nie mógł być wolny. Założył on nawet wielką przędzalnię, w której przymusowo zatrudniano wszystkich na ulicy i po domach przydybanych żebraków. Ordynacyą żebraczą z roku 1686 ustanowiono nadto pewne daniny do kas ubogich z okazyi ślubów, chrztu, pogrzebów i spadków, a ustawa z roku 1734 zawierała bliższe postanowienia o obowiązku stawiania domów pracy i przytulisk. Dopiero w ciągu 18. stulecia zaczęło się państwo interesować pojedynczymi szczegółami w sprawach ubogich, lecz. zawsze jeszcze bez dodatnich rezultatów. Królewskiemi rozporządzeniami z roku 1788 i 1811 postanowiono wreszcie zasadę, według której każdy należący do pewnej parafii, a nie pobierający wsparcia z kas ubogich, jest obowiązany do ponoszenia ciężaru ubogich, a pojedyncze powiaty nie mogą się usuwać od tego ciężaru w ten sposób, aby ubogich zdolnych do pracy do innych powiatów wydala*. Wskutek tak niejasnych postanowień tych urządzeń prawnych wywiązała się formalna wojna między parafiami o obowiązek utrzymywania ubogich, gdyż każda parafia chciała się od obowiązku tego usunąć. Dopiero wskutek rewolucyi francuskiej, która podnieciła uśpione umysły do zaopiekowania się sprawami ubogich na seryo, przyszło do ustawodawczych projektów z roku 1823 i 1837, które w zasadzie posłużyły za podstawę do obecnie obowiązującej ustawy z 15 łipca 1853. Według tych ustaw mogli mieć pretensyą do publicznej zapomogi tylko ubodzy niezdolni do pracy, chorzy na umyśle i fizycznie ułomni Dzieci miały nadto prawo do ehrześciańskiego wychowania i nauki. Obowiązane do dania zapomogi i do dostarczania zajęcia zdolnym do pracy były miasta, a w prowincyi parafie. Za pozwoleniem króla mogła nastąpić zbiorowość tych ciał, jakotćż podział

na

powiaty. Obowiązkiem zaś było utrzymywać każdego do pracy niezdolnego ubogiego, który albo był kiedyś siłą podatkującą, albo nie mógł nią być, jak niemnićj takiego, który ukończył 55 rok życia. Tendencyą tych ustaw było dostarczyć pomocy takim, którzy najlepszą część swéj pracy zużytkowali kiedyś uczciwie i nie ze swéj winy popadli w stan uciśniony.

dopiero w razie niedosta-

Co się tyczy środków na cele ubogich, to w tym względzie przeznaczono najpierw odsetki z fundaeyi, składki, grzywny i dobrowolne datki, teczności takich funduszów uciekano się do podatku. Ad-ministracyą spraw ubogich poruczono wydziałowi wybranemu z członków parafii. Miejscowy kaznodzieja miał prawo brać udział w tym wydziale, chociaż nie był wybranym. Żebranie jest wprawdzie w zasadzie zakazane, lecz traktowane bywa z wielką łagodnością. Domów pracy wcale nie ma w Szwecyi, domów ubogich nie wiele, wszystkiego według spisu z roku 18G5 zaledwie 2129, a z tego 123 w miastach. W ogóle uważane jest wsparcie, udzielane ubogim, jako zaliczka z obowiązkiem zwrotu, jeżeli stosunki materyalne obdarzonego się polepszą. W r. 1865 otrzymało w Szwecyi 3*6 procent z całej ludności jałmużnę z publicznych instytucyi. Dodatek wsparcia we formie podatku wynosił w tym roku 174.262 talarów.

W Norwegii unormowaną została pierwsza ogólna organizacya publicznej opieki ubogich ustawą z r. 1845. Według téj ustawy przysługuje każdemu zubożałemu ind}⁷-widuum prawo do zapomogi z gminnych lub powiatowych funduszów, a to w miejscu urodzenia lub tam, gdzie przebywał po skończonym 15. a przed ukończonym 63. rokiem życia swego. Żebranie jest zakazaném. Staranie o potrzebujących wsparcia przypadło komisyom ubogich, które miały uprawnienie w porozumieuiu ze zwierzchnością gminną z roku na rok nakładać podatek w gotówce lub natura-liach na cele ubogich. Po wsiach utrzymane zostało nadto dawne urządzenie „Laegd“ zwane, według którego ubogich umieszczano kolejno po domach. Komisya ta była również obowiązaną umieszczać w domach pracy tych wsparcia

potrzebujących ubogich zdolnych do pracy, którzy do niej o pomoc się udawali.

Co się tyczy instytucyi „Laegd“ zwanej, która w Danii, Szwecyi i w niektórych wyspach północnych, jakotćż w kilku kantonach Szwajcaryi dotychczas się utrzymuje, to takowa polegała głównie na tém, że zamożny właściciel, na którego przypadł obowiązek utrzymania ubogiego, przez pewien czas musiał takiego biedaka utrzymywać tj. dać mu daremnie pożywienie, mieszkanie i odzież. Było rzeczą komisyi takimi ubogimi tak zarządzać, aby takowi nie stali się wielkim ciężarem dla obowiązanych. Wydarzało się jednak często, źe uczestnicy takiej „Laegd“ dla ulżenia sobie ciężaru porozumiewali się co do noszenia wspólnych kosztów, lub też wykupywali się przez złożenie gotówki, którą z reguły otrzymywał ubogi do swej własnej dyspozycyi, poczćm zwykle u swych krewnj^ch lub przyjaciół pozostawał. Zasada prawna powyższej ustawy z r. 1845, którą nadano ubogim prawo do publicznego wsparcia, pociągnęła za sobą nadzwyczajny wzrost ciężaru na cele ubogich. Wykazały to dochodzenia statystyczne. Gdy bowiem w czasie od 1 stycznia 1851 do tegoż czasu 1866 ludność Norwegii z 1,409.254 na 1,701.756 się podniosła, wzrosła liczba jałmużników z 62.788 na 84.678, a dochody kas ubogich w naturaliach z 564.722 na 1,086.891 talarów czyli inaczej ludność wzrosła w ciągu 15 lat tylko o 7₅, a liczba ubogich więcej niż o 7S, zaś ogólny ciężar ubogich prawie się podwoił. Wskutek takich stosunków zaprojektowano w Norwegii w ostatnich latach uregulowanie spraw opieki ubogich przez uchylenie urządzenia „Laegd“ zwanego, przez ograniczenie ustawowego obowiązku pomocy publicznej tylko do umysłowo chorych, dzieci i kalek, przez przeniesienie głównego ciężaru tylko na same gminy bez podatku ubogich i przez utworzenie domów pracy, na co jednak miasta, przewidując z takiej ustawy większe ciężary niż wsie, zgodzić się nie chcą.

Miasto Frankfurt nad Menem.

W mieście tém znajdowały się sprawy ubogich aż do 13. stulecia w ręku duchowieństwa; od tego zaś czasu

O żebractwie i włóczęgostwie.

pojawiają się już początki świeckiej staranności, która się ograniczała na zaopatrzeniu chorych, na rozdzielaniu chleba i pieniędzy pomiędzy ubogich, na udzielaniu schroniska podróżnym. Do rzędu objawów dobroczynnych należało tworzenie szpitali dla chorych ubogich bądź przez osoby prywatne, bądź też przez same miasta ; w ostatnim wypadku zarządzała rada miejska sprawami takiego szpitala. Nawet szpital św. Ducha (kreowany z początkiem 13. stulecia), którjr najpierw zostawał pod zarządem zakonu św. Ducha, przeszedł w roku 1315 pod administracyą miasta. Z reguły należało rozdawnictwo jałmużny do duchowieństwa, a dopiero z reformacyą zaprowadzono prawidłową administracyą świecką dla spraw ubogich. Liczne zapisy z fundacyi ubogich dały początek do stworzenia centralnego zakładu na cele ubogich, któremu przysporzono wielką ilość dóbr kościelnych, dziesięcin i innych danin. Zadaniem tego zakładu było swoich ubogich chrześciańskich bez różnicy wyznania zaopatrywać tygodniowo ehlebcm, pieniądzmi i odzieżą i mieć staranie dla sierot, kalek itp. ubogich, którzy w szpitalu nie mieli umieszczenia. Z czasem powstały inne dobroczynne zakłady, jak n. p. w roku 1593 katolicki zakład ubogich, w roku 1679 dom sierót i t. p. a wszystkie tego rodzaju zakłady polegały na prywatnych funduszach, lub też zawdzięczały swoje egzy-stencyą prywatnym ofiarom. Gmina miasta nie zasilała zakładów tych regularnymi datkami, lecz przeznaczała drzewo z lasu gminnego, zabrane z kradzieży rzeczy, lub też dochody pobierane za' otwieranie bram (Thorspergeld) na rzecz skarbony jałmużniczćj. Z początkiem 18. stulecia wpływrały dla takich skarbon i domów sierot umyślnie założone loterye uprzywilejowane. Godne uwagi było rozporządzenie z roku 1583, według którego żaden testament nie uzyskał w gminnej kancelaryi zatwierdzenia, jeśli nim nie przekazano legatu na rzecz skarbony jałmużniczćj, szpitalu lub na cele budowy miasta. W ten sposób miała rada gminna miasta tego staranie o miejscowych ubogich; obcymi ubogimi nie opiekowało się miasto w^eale Według ordynacyi żebrackićj z roku 1488 zaopatrzeni byli miejscowi żebracy w blaszane tabliczki dla odróżnienia ich od obcych, których t. zw. „Bettlermeisteru z miasta wydalali. Dopiero w roku 1620 zakazane było w ogóle żebranie. Licznymi edyktami, mianowicie z 4 września 1679, 1 lipca 1717, 12 kwietnia 1729, 18 stycznia 1758 i 20 grudnia 1781 usiłowano zapobiec téj pladze, lecz widocznie bezskutecznie, skoro tak często zakazy te ponawiano. Straży, usta-nowionéj przy bramach miastowych, nakazano surowo, aby żadnych żebraków i włóczęgów do miasta nie wpuszczano, a przytrzymanych używano do zamiatania ulic.

Co się tyczy nadzoru gminy nad zakładami ubogich, bądź to z prywatnych fundacyi powstałych, bądź kreowanych z częściowych dotacyi gminy, to zarząd nad takimi zakładami poruczony był umyślnie wybranym mieszczanom „Pfleger“ zwanym, którzy tylko w wypadkach kupna lub sprzedaży gruntów na cele zakładu potrzebowali zatwierdzenia rady gminnej. W roku 1810 utworzono ogólną ko-misyą ubogich, mającą na celu prowadzenie ścisłój kontroli nad wszystkimi zakładami ubogich, domami pracy i i domami sierót, a uchwałą senatu z 80 grudnia 1848 uchylono i tę komisyą, jako nieodpowiadającą poruczonemu jéj zadaniu. Obecnie polegają sprawy ubogich we Frankfurcie wyłącznie na fundacyaeh i dobroczynnych zakładach, których dochody ograniczone są przeważnie na procenta kapitału zakładowego i na prywatne datki. Udział gminny odnosi się tylko na udzielanie pewnych kwot na rzecz tych zakładów, a bezpośrednio przeznacza gmina rocznie paręset guldenów na umysłowo chorych, podrzutków i biednych kalek. Prawo przyjęcia do tych zakładów przysługuje tylko miejscowym ubogim bez różnicy konfesyi, z wyjątkiem żydów, którzy, mając swoje zakłady, zaopatrzenie i szpitale, są wykluczeni od korzystania z praw dobroczynności katolickich zakładów.

Miasto Brema.

Miasto Brema przedstawia najlepszy obraz przejścia opieki ubogich z rąk kościołów i klasztorów w ręce władzy świeckiej. Chcąc zapobiec wzbogacaniu się zakonnych księży przez nagromadzanie jałmużny i ofiar pieniężnych, postanowiono ordynacyą kościoła ewangelie kiego w r. 1534, że dyakoni, zostający niejako w stosunku podwładnym do kościoła, utrzymywać mieli po kościołach zwykłe skrzynki, z których uzbierane jałmużny miały być rozdzielane pomiędzy ubogich, należących do gminy. Ordynacyą kościelną z r. 1658 postanowiono nawet, że na dyakonów należało wybierać ludzi świeckich, którzy „miłują Boga i bliźnich, a nie są skąpcami,“ nakładając na nich obowiązek, aby każdy z nich znał osobiście swego ubogiego, miał o nim staranie i o potrzebach jego się przekonywał. Ponieważ każdą parafią podzielono na 4 części, a każda z nich miała swego dyakona, który składał miesięcznie rachunki ze swych czynności i podlegał generalnej wizytacyi swych przełożonych duchownych, przeto aż do wydania ordynacyi z roku 1658 utrzymał się charakter czysto kościelnej opieki nad ubogimi, do których przy rozdzielaniu jałmużny miano zwykle krótkie mowy treści religijnej. Tak zwani Armenvögte brali czynny udział tylko w rodzielaniu jałmużny, prowadząc nadzór nad żebrakami. Dopiero straszne skutki 30 letniej wojny dały początek do utworzenia domów pracy i domów ubogich, w których starcy, kaleki i opuszczone lub osierocone dzieci znaleźli umieszczenie, co znowu spowodowało centralizacyą spraw opieki ubogich, wykonywanej przeważnie przez obywateli miasta. Jakkolwiek w powstałym roku 1698 ogólnym domu ubogich jeszcze dyakonowie początkowo prowadzili zarząd, to jednak ustąpili oni po wydaniu rozporządzenia przez miasto, że zaopatrzenie ubogich i udzielanie wsparcia ma się odbywać w tym domu, a nie w pomieszkaniach biednych ubogich. Zamianowani zaś przez senat miasta inspektorowie zastąpili dyakonów. W taki sposób podporządkowano sprawy ubogich świeckićj władzy, lecz i ta nie była w możności uregulować należycie sprawy ubogich, a to z przyczyny sporów, jakie powstały między katolicką a luterańską gminą o udział w tych sprawach. Dopiero ustawą z r. 1829, obecnie obowiązującą, stworzono pewne podstawy w sprawach opieki ubogich. Zasady tej ustawy streszczone są: Instytut ubogich ogranicza się na własnych obywatelach miasta, urodzonych lub 10 lat przebywających i takich, którzy nie są w stanie wlasnemi siłami zarobić na swe niezbędne utrzymanie, a pozbawieni są opieki krewnych ; środki wpływać mają zapomocą subskrypcyi, według której każdy nieubogi obywatel co uajmnićj raz w tygodniu jedne grotę czyli rocznie ³/₄ talara do kasy gminnej zapłacić winien. Jako uzupełnienie wchodziły składki w kościele, spadki, dobrowolne ofiary i zapisy. Każdy zdolny do pracy musi zasłużyć sobie na wsparcie w domu pracy, a jeśli jego zasługa nie wystarcza za zapłatę udzielonego mu wsparcia, w takim razie niedobór zalicza bezzwrotnie instytut. Dom pracy składa się z dwóch części, z przymusowego domu roboczego, przeznaczonego dla żebraków, włóczęgów, prostytutek itp , oddanych tam przez instytut łub inne władze, i z właściwego domu pracy, przeznaczonego dla ludzi uczciwych, nie mogących z braku sił lub z braku zatrudnienia zarobić na swe utrzymanie. Co się tyczy wreszcie organizacyi publicznej opieki ubogich w tćm mieście, to ustanowieni są dla bezpośredniej styczności z ubogimi 40 dyakonów dystryktowanych (Distrikts- Diakonen), którym do pomocy dodanych jest 5 nadzorców ubogich. Każdy z tych dyakonów, którzy są właściwymi patronami (opiekunami — Pflegeväter) ubogich, ma swój obszar terytoryalny miasta, bada rzeczywistą potrzebę każdego ubogiego i udziela wsparcia w gotówce lub w naturaliach. Oprócz tego ustanowionych jest 12 dyakonów zakładowych [Instituts-Diakonen), a każdy z 10 ma pod sobą 4 dyakonów dla kontroli, a 1 I-ty nadzoruje zaopatrzonych po wsiach ubogich, dwunasty zaś załatwia sprawy ogólnej admini' stracyi. Taki generalny administrator wchodzi dopiero w skład komisyi gminnej, do której należy 4 senatorów, a z tych jeden jest dyrektorem instytutu ubogich. Komisya ta ma na celu badać przyczynę ubóstwa dostarczać środków na cele wsparcia i dostarczać sposobności do zatrudnienia ubogim, kontrulując wydatki, przez dyakonów uskutecznione.

IV, Trzecia grupa krajów z urządzeniami leżącemi pomiędzy pierwszą, a drugą grupą powyższych krajów w sprawach opieki ubogich.

Charakterystyczne znamiona: Administracya państwowa w Niderlandach pomaga ubogim tylko w braku pomocy kościoła i pry-watnéj dobroczynności. Osady żebracze. Surowe kary za żebranie wBawaryi. Obowiązek gminy do zaopatrzenia swych ubogich. O prawie do publicznéj pomocy. Obowiązek gminy, powiatów, obwodów i państwa. Fundusz miejscowych ubogich. Organizacya opieki. Zakres działania. Subsydiarny obowiązek gminy w publicznéj opiece ubogich według ustawy z roku 1869. Udział duchowieństwa. Statystyczne dały o żebrakach w Bawaryi. O obowiązku gminy we Fran-cyi do zaopatrywania ubogich. Administracya biur dobroczynnych. O sposobie zaopatrzenia ubogich. Przytuliska dla żebraków. Charakter autonomicznej administracyi państwowych zakładów ubogich Częściowe subwencyonowanie takich zakładów przez państwo. O środkach i funduszach na cele ubogich w Belgii. O prawie swojszczyzny. Obowiązek gminy do utrzymywania pewnych zakładów funduszami gminy. Charakter publicznéj opieki ubogich. Nadzór gminy nad zakładami dobroczynnymi. O zakładach żebraczych w Belgii. O związkach ubogich w Prusiech. Warunkowy obowiązek gmin do zaopatrywania ubogich. Krajowe związki u-bogich dła żebraków. Udział państwa ogranicza się przeważnie na rozległej kontroli i nadzorze w publicznéj opiece ubogich. Or-ganizacya związków. Udział państwa w dostarczeniu środków. O przymusowém zabezpieczeniu robotników od nieszczęśliwych wypadków. Początki do publicznéj opieki ubogich w Austryi dały rozporządzenia, odnoszące się do tworzenia szpitali po miastach i po wsiach. Zakazy żebracze. Zabronienia udzielania ślubów małżeńskich ubogim. Paszporta żebracze. Zasada, że gmina obowiązaną jest swoich ubogich utrzymywać, została w ordynacyi z 15 października 1552. wyrzeczoną. Tójże dalsze zastosowanie w ustawodawstwie Józefa II. Liczne przepisy i rozporządzenia co do żebractwa i tworzenia funduszu ubogich jakoteż co do zbierania jałmużny. O ustawodawstwie gminném w Austryi, środkach, organizacyi, zabezpieczeniu robotników od kalectwa. O zakładach dla ubogich, — ruch w tworzeniu tycK zakładów z powodu jubileuszu cesarskiego.

Niderlandy.

Niderlandy wykazują już w 14. stuleciu z powodu licznych zapisów i fundacyj na cele ubogich pewien system w opiece ubogich przez utworzenie szpitali i przy-

tulisk dla sierót we wielkich miastach, w których admini-stracyą sprawowali urzędnicy cywilni. Pewnego jednak planu w rozdawnictwie wsparcia nie hyło. Dopiero w 16. stuleciu daje się dopatrzeć większy w tym względzie postęp. Pierwszą inicyatywę do zasadniczej organizacyi spraw ubogich dało pismo zamieszkałego w Niderlandach Hiszpana, Jana Ludwika Vives „de subvcntione paupenim11 z roku 152G, które w związku z ordynaeyą ubogich miasta Ypern (z roku 1523) posłużyło za podstawę późniejszym ordynacyom, obowiązującym w główniejszych miastach i wsiach. Pismo to spowodowało ogłoszenie ordyna-cyi Karola V z 7 października 1531, którą nakazano ustanowienie ogólnych kas w miastach i po wsiach dla udzielenia pomocy ubogim. Ustanowienie kar na włóczęgów i żebraków nastąpiło wskutek rozporządzenia Karola V z 22 grudnia 1515 a stany Utrechtu i Holandyi ogłosiły rozporządzenie swymi plakatami. Godną jest uwagi okoliczność, że w 15. stuleciu służyła za zasadę przeważnie we wszystkich urządzeniach miast północnych Niderlandów cywilna administracya, którą sankcyonowały nawet stany Holandyi w postanowieniu z 2 marca 1575. Z początku jednak 17. stulecia wprowadzono obok ogól nćj administracyi także kościelną, sprawowaną przez dya-konów. Nie musiała jednak ta ostatnia mieć wielkiego powodzenia, skoro skargi z powodu wzrostu żebractwa i włóczęgostwa coraz więcej się wzmagały. W tym to czasie powstały t. z w. Hofjes czyli wolne mieszkania dla ubogich, a domy pracy, które tu i ówdzie się okazały, nie odnosiły żadnych dodatnich skutków. Według konsty-tucyi z roku 1798 miały być traktowane sprawy ubogich w całej rzeczypospolitćj według jednolitego systemu, a w roku 1800 ogłoszono nawet ustawę, która jednak w praktyce nie weszła w życie.

czer-

Dopiero ustawą z 28 listopada 1818, obowiązującą w Belgii aż do ogłoszenia ustawy z 18 lutego 1845, a w Niderlandach aż do wprowadzenia ustawy z 28 wca 1854 oznaczono miejsce, w którćm ubodzy, potrzebujący pomocy, takowej prawnie domagać się mogli. Miej-

scem

takiém było z reguły miejsce urodzenia; gasło je-

dnak prawo w razie czteroletniej nieobecności; obcy zaś mogli nabyć takie prawo przez sześcioletni pobyt na je-dném miejscu. Wskutek powyższych rozporządzeń królewskich, mających głównie na celu, aby fakultatywne postanowienia ustawy z roku 1818 w obowiązkowe zamie nić, czuła się kościelna administracya naruszoną w swej niezawisłości. Stąd powstało wiele procesów, rozstrzygniętych po części na korzyść, po części na niekorzyść niezawisłości kościelnej. Dopiero artykułem 195 zasadni-czćj ustawy z roku 1840 postanowiono wyraźnie, że administracya spraw ubogich ma być wyłącznie przedmiotem działalności państwowej. Z 3506 urządzeń dla spraw opieki ubogich przeszło z d. 81 grudnia 1850 tylko 2230 pod kościelną, 1179 pod świecką, a 79 tak pod pierwszą jak i pod drugą administracya.

Nowa ustawa ubogich z 20 czerwca 1854 przestrzega zasadę, którą kościołowi pozostawiono wolność swobodnego działania w sprawach ubogich, o ile prawa i obo wiązki państwa nie doznają przez to ukrócenia. Wpływ kościoła ogranicza się na zbieraniu środków na cele ubogich całkiem bez przymusu, a państwo nie może nikogo do tego prawnie zobowiązywać. Tendencyą tćj ustawy było sprowadzić sprawy ubogich pod zarząd kościoła, pozostawiając dobroczynności prywatnych dobrowolne dostarczanie środków. Wynika to z przepisu art. 20, w którym wyraźnie orzeczono, że udzielanie zapomogi ubogim pozostawia się wyłącznie kościelnym i prywatnym zakładom dobroczynnym, a świecka administracya może ubogim natenczas pomagać, gdy nabędzie przekonania, że ubogi nie pobrał żadnego wsparcia ani ze strony kościoła, ani ze strony prywatnych zakładów dobroczynnych. Ustawą tą (art. 26) zalecano jak najmnieszą ofiarność w gotówce a*jak największą w potrawach , odzieży, pościeli i t. p. naturaliach. Miejsce urodzenia jest siedzibą do wsparcia gminnego (art 27) ; obcy należą pod tym względem do tćj gminy, w której przez 6 lat nieprzerwanie mieszkali. Dla dokładniejszego ocenienia stosunków

w Niderlandach w sprawach opieki ubogich należy szczególny brać wzgląd na stosunki wyznaniowe. Na 30 mie-szkanców przypada 18 na protestantów, a 12 na katolików. Protestanci stanowią tu zamożniejszą część ludności i nie potrzebją uciekać się do zapomóg z bogato uposażonych kościelnych kas gminnych, gdy przeciwnie katolicy pobierają przeważnie wsparcie z cywilnych administracyjnie można wreszcie pominąć téj uwagi, że nakazane artykułem 274 francuskiego kodeksu karnego, który w roku 1810 w Niderlandach zaczął obowiązywać, zaprowadzenie zakładów żebraczych (dépôts de mendicité) nigdy nie przyszło do skutku. Natomiast staraniem stowarzyszeń dobroczynnych urządzono w północnych prowincyach osady że bracze (kolonie) mające na celu przysporzenie urodzaj ności ziemi i zmuszenie żebraków do pracy; jednak już rozporządzeniem z 12 października 1825 zobowiązano gminy do żywienia żebraków" - osadników, a ustawią z 4 lip-ca 1859 przeszły kolonie Ommerschaus i Yeccbinzen za 3,650.000 złr. na własnść państwa. W koloniach Overiseh i Drenthe znajdywało się w ogóle 4098 mężczyzn i 2691 kobiet; właściwych żebraków było w tych koloniach z końcem roku 1859 zaledwie 1838.

Bawary a.

Odprawa państwowa w Lindau z 1497 i policyjne or-dynacye z 16. stulecia były w niemieckich krajach, a w szczególności w⁷ Bawaryi podstawą, na której opierały się późniejsze ustawodawstwa w przedmiocie publicznej opieki ubogich. Według powołanćj odprawy państwowej dozwolone było żebranie tylko ubogim, ułomnym i słabowitym osobom, dzieci żebraków skoro tylko były w stanie na chleb zarobić, miały być oddane do rzemiosła lub do służby. Policyjne ordynaeye państwowe nakazywały, źe każda gmina miała swoich ubogich utrzymywać. Obowiązek ten w taki sposób pojmowano, że gminy tylko swoim przynależnym, do pracy niezdolnym ubogim, nie mogącym się z własnych rąk wyżywić, w okręgu swym zezwalały chodzić za jałmużną, a chorych ubogich przyjmy wały do miejsco-

O żebractwie i włóczęgostwie.

wych szpitali. Miastom i urzędom, zanadto żebrakami wiedzonym, wolno było udzielać paszporty do zbierania jałmużny w innych miejscowościach. Obcym zakazane by* ło żebranie. Postanowienia te obostrzono w tej mierze w ten sposób, iż od roku 1616 paszportu żebracze udzielano tylko po starannćm wybadaniu okoliczności, przemawiających za potrzebą szukania pomocy w zbieraniu jałmużny. Przymusu do dawania jałmużny nie było ; zarządzono jednak składki w kościołach, wzywając ludzi z ambony do dobroczynnych ofiar na cele ubogich. Nareszcie obowiązano zwierzchność do nadzoru nad szpitalami i do kontroli nad składkami.

na-

Taki był stan ustawodawstwa opieki ubogich w Ba-waryi aż do wydania kodeksu karnego z r. 1751, zawierającego prawdziwie drakońskie postanowienia przeciw żebrakom, mianowicie przeciwko obcym. Według kodeksu tego ulegali ujęci w kraju obcy żebracy karze piętnowania i wydalenia poza granicy kraju, a w razie powtórnego przydybania karano bezwzględnie mężczyzn śmiercią przez powieszenie, a kobiety ścięciem zapomocą miecza. Zwykłych żebraków karano chłostą cielesną i wydaleniem do miejsca urodzenia, przy drugićm przydybaniu osadzeniem w domu pracy na 1 rok i 1 dzień, gdzie każdego tygodnia przechodzili karę dotkliwej chłosty. Kto wbrew zakazowi jałmużnę udzielał, płacił 40 talarów kary. Powyższe ustawy państwowe znalazły dalsze rozszerzenie w mandatach żebraczych z 28 lipca 1770 i 3 marca 1780. Zasadą prawną dodatkowych tych rozporządzeń było, że gmina jako korporacya miała obowiązek swych ubogich utrzymywać tj dostarczać im tego, co im do życia było potrzebném, a to aby zapobiec żebraniu po domach ; dla tych zaś ubogich, obarczonych liczną rodziną, którzy do pracy byli zdolni, a nie byli w stanie rodziny swojej wyżywić, obowiązaną była gmina postarać się o schronienie i niezbędne utrzymanie. Dalej postanowiono powyższemi rozporządzeniami, że tym gminom, które swoim ubogim nie mogły dać rady z powodu przeciążenia, miały inne gminy powiatu sądowego pomagać. Takiemu tćż ustrojowi

zawdzięcza swe powstanie utworzony przez państwo fundusz ubogich (fundus pauperum, Armenfond), do którego od drugiej połowy 18-go stulecia wpływały rozmaitego rodzaju w drodze osobnego rozporządzenia przekazane daniny. Godne uwagi jest też rozporządzenie frankońskiego obwodu z 24 marca 1791 postanawiające, że każda gmina i miejscowość miała o swoich nbogich mieć staranie, że żebranie nie powinno być cierpianćm, zdolni do ubodzy mieli być do przymusowej pracy oddani, a obcy żebracy karani i wydalani, na wypadek zaś powtórnego przydybania zamykano ich w domu pracy. Dopiero rozporządzeniem z 22 lutego 1808 przestały sprawy opieki ubogich być sprawami gmin i powiatów, a urzędy państwowe wzięły je w swe ręce ; lecz na krótko, gdyż porządzeniem z 17 listopada 1816 oddano je napowrót gminom i powiatom, które też wykonywały sprawy opieki ubogich aż do wydania ustawy z 29 kwietnia 1869, regulują-cćj publiczną opiekę ubogich i chorych, i późniejszych ustaw odnoszących się do prawa swojszczyzny (z 11 września 1825) do karania żebraków i włóczęgów (art. 87—90 ustawy z 10 listopada 1861) i innych w najważniejszych kierunkach. Prawo do publicznej pomocy mieli według rozporządzenia z 17 listopada 1816 tylko ci krajowcy, którzy na swe utrzymanie ani własnemi silami, ani swymi śrokami, ani zapomocą środków trzecich osób, choćby nawet ustawowo do udzielania wsparcia obowiązanych, nie byli w stanie zarobić. Zdolnych do pracy, a nie mających sposobności do zarobku miała gmina zatrudniać, lub postarać się dla nich o zatrudnienie przy rzemiosłach lub dworach. Włóczęgów mających wstręt do pracy, umieszczano w domach przymusowej pracy. Obcym udzielano tylko doraźnej’ pomocy w razie choroby lub jakiegoś nieszczęśliwego przypadku. Ubogim, chcącym mieć pretensyą do publicznego wsparcia, nie przysługiwało prawo skargi według cywilnych postanowień ustawy do takiego wsparcia. Z\,rotu udzielonego wsparcia można było domagać się tylko od zaopatrzonych z pomyłki; podobnie tćż należał się zwrot

pracy

roz-

od tych, którzy ustawowo do udzielania takowego byli obowiązani, a od tego umyślnie się usuwali.

Publiczna opieka ubogich obejmowała według ustawy z 17 listopada 1816 tylko zaspokojenie niezbędnych warunków do życia, mianowicie pożywienie, odzież, pomieszkanie z opałem, dla biednych położnic pościel z usługą, dla chorych lekarstwa, dla dzieci zupełne zaopatrzenie z nauką szkolną, a dla ubogich, potrzebujących pomocy sądowej, bezpłatne zastępstwo w sporach. Obowiązek udzielania publicznej zapomogi ciężył na téj gminie politycznej, do której ubogi był przynależny; na przybywających chwilowo nie rozciągał się taki obowiązek, z wyjątkiem wypadków nagłej choroby, lub niemocy. Większe związki polityczne, jak dystrykty i obwody przyczyniały się tylko do utrzymywania publicznych zakładów dla kalek, obłąkanych, podrzutków lub położnic. Państwo zaopatrywało zaś tych ubogich, których przynależność nie da się stwierdzić, tudzież utrzymywało swoim kosztem państwowe zakłady poprawcze i domy pracy. Gminy przeciążone ubogimi, wspomagały dystrykty swoimi funduszami. Do zwykłych środków publicznej opieki ubogich należały pieniądze uzbierane tygodniowo sposobem jałmużny, które można było zastąpić i ofiarami w natura -liach. Z tych jałmużn powstał fundusz miejscowych ubogich (Lolcal -Armenfond), który się utworzył z funduszu powiatowych składek z tak zwanego powiatowego funduszu ubogich (Distrikts - Armenfond), z ustawowego prawa dziedziczenia po zmarłych ubogich, z pewnych, na cele ubogich przeznaczonych danin i kar pieniężnych, a oprócz tego w razie ważnej potrzeby miała gmina prawo nakładać na swych mieszkańców osobno pewne datki na cele swych ubogich stosownie do miejscowych okoliczności. Organami wykonawczymi publicznej opieki ubogich była rada (Armen-Pflegschaftsrath), w której skład wchodzili w niezawisłych miastach : burmistrz królewski, komisarz miejski, 3—4 radców z magistratu, lekarz sądowy i 4 -8 pełnomocników, wybranych przez obowiązanych członków gminy ; w zawisłych miastach i miasteczkach byli takimi

organami burmistrz, 2—3 delegatów magistratu, proboszcz, lekarz i 3—6 pełnomocników gminnych; nareszcie po wsiach proboszcz jako przełożony i cały wydział gminny.

\Ką

VMS'

Do zakresu działania powyższej rady należał zarząd nad majątkiem ubogich, opisanie ubogich potrzebujących wsparcia, orzecznictwo w przedmiocie udzielania lub odmówienia zapomogi i sprawowanie nadzoru nad samymi ubogimi pod względem moralnego prowadzenia się, którym bez zezwolenia téj władzy nadzorczej nie wolno było wydalać się z miejsca swego zamieszkania. Co się tyczy nareszcie prywatnej dobroczynności, to w tym względzie' postanawiał artykuł 24 powołanego rozporządzenia z r. 1816, że publiczna opieka ubogich nie wyklucza wprawdzie dobrowolnych aktów dobroczynności prywatnej na rzecz pojedynczych jednostek, lecz nie może taka dobroczynność ani sprzeciwiać się ogólnym obowiązkom pojedynczych przeciw obowiązanym opiekunom gminnym, ani té^ w drodze postanowieniom wydanym przeciw ż^ikiCtwu. Ustawą z dnia 29 kwietnia 1869, dotycbczasów' caléira/V królestwie bawarskićm obowiązującą, zmieniono ^oniekąiu postanowienia ustawy z roku 1816, a poniekM, iu$pę|<Sr niono je. Najważniejsze zmiany polegają w tć«^ ze jifo- -bliezną opiekę ubogich uznano za subsydiarną, o ile Wvjlrod^, prywatnćj opieki prawdziwemu ubóstwu zapobiec sięmm^^'" zdoła (art. 4), że obowiązek gminy do udzielenia pomocy w wypadkach choroby sług, robotników fabrycznych itd. ogranicza się tylko na 9 dni, a po za ten czas przechodzi obowiązek ten na gminę przynależności chorego (art. 20 i 21), że obowiązkowe datki na rzecz ubogich mają naturę gminnego podatku (art. 18), że udział duchowieństwa w radzie ubogich ogranicza się tylko na gminy wiejskie.

Nadto zaprowadzono ustawą tą domy robocze i osady (kolonie) ubogich dla opuszczonych dzieci, poruezając zarząd nad takimi zakładami radzie obwodowej (.Kreisarmen-Pflegsamt). Zdolni do pracy ubodzy, korzystający z dobrodziejstw zakładów roboczych, ulegają karze 14 i 30 dni aresztu, jeśli nakazanych im przez zakład robót w oznaczonym terminie nie wykonają.

Na szczególną w końcu uwagę zasługują daty statystyczne, odnoszące się do wykazu ujętych w Bawaryi w czasie od roku 1835/36 do 1860/61 żebraków i włóczęgów, zestawionego na podstawie urzędowych materyałów ¹). W ciągu tych 26 lat ujęto w całej Bawaryi 1,020.065, a przeciętnie w jednym roku 79.283 żebraków: 1,217,479 przez cały powyższy czas, a 46826 w ciągu jednego roku włóczęgów. Pomiędzy nimi było 243.174 nie należących do Bawaryi, a więj obcych żebraków i włóczęgów. W szczególności wiatach drożyzny 1846 47 ujęto 84.810 żebraków a 43.839 włóczęgów, a najmniej w latach 1858 61 (urodzajnych), bo tylko 27.116 żebraków, a 2.5.240 włóczęgów. Z pomiędzy powyższej ilości żebraków, przypada na 100 żebraków 43 na mężczyzn, 38 na kobiety, a 19 na dzieci niżej 17 lat ; na 100 włóczęgów zaś przypada 60 na mężczyzn, 32 na kobiety a 8 na dzieci. W stosunku do ludności przedstawia się najniekorzystniéj prowincya Pfalz, bo na 100.000 mieszkańców przypada w powyższym pe-ryodzie przeciętnie 3083 na samą Pfalz, a 2155 żebraków i włóczęgów na Oberpfalz w jednym roku.

F r a n с y a.

Francya nie należy do tych krajów, które przyznają ubogim prawo do pomocy. Jakkolwiek w ustawodawstwach francuskich uświęcono zasadę, że ubogi ma pretensyą do pomocy ze strony gminy, to w praktyce zastosowano tę zasadę prawną w ten sposób, że pomoc taka tylko tak daleko może sięgać, o ile na to środki (dobrowolue) wystarczają ; zresztą nie we wszystkich wypadkach zajmowała się gmina wykonywaniem opieki ubogich; obowiązek taki włożono we wielu wypadkach na prowineye (powiaty) a w innych znowu na państwo.

Według zboru kościelnego w Tours z r. 567 sformułowano najpierw obowiązek gminy do utrzymywania ubogich, chorych, kalek. Klasztory i pojedynczy zamożni oby-

watele rozdawali w dawnych wiekach dobrowolnie jałmużny bez żadnego zewnętrznego obowiązku. Dopiero według ordynacyi Franciszka I. z roku 153G nakazano parafiom swych osiadłych ubogich w potrzebie wspierać. W r. 1544 ponowiono ten nakaz i stworzono generalne biuro (bureau général), składające się z 13 obywateli i 4 radców trybunału sądowego, z uprawnieniem do rozpisania na rzecz ubogich podatku we formie kollekty. Henryk II. dał szerszy zakres téj ordynacyi, rozpisując zwykły podatek ubogich i nakładając takowy na każdego obywatela w Paryżu. Postanowienia te zastósowywano do innych miast Francyi ; powstały biura dobroczynne z obywateli i księży, po za Paryżem jednak utrzymały się składki. Podatek na cele ubogich utrzymał się w Paryżu do 1789 r. Kewolucya zniosła dawne urządzenia, skonfiskowała majątki zakładów dobroczynnych, a ustawa z 19 i 24 marca 1793 uznała opiekę ubogich jako zadanie państwa. Środków potrzebnych miała kasa państwowa dostarczyć departamentom, a stąd otrzymały gminy fundusz na cele ubogich. Lecz już ustawą z 25 Vendémiaire II. nałożono na gminy obowiązek utrzymywania ubogich, ustanawiając miejsce zamieszkania jako siedzibę do żądania prawnej opieki. Ustawami z 16 Vendémiaire i 20 Ventôse V. zwrócono zakładom dobroczynnym zabrane dobra i przywrócono biura dobroczynne, nareszcie ustawa z 7 Frimaire V. w związku z ordynaeyami z 31 października 1821 i z 6 czerwca 1830 i ustawa z 7 sierpnia 1851 stanowią dotychczas podstawę ustawodaw stwa opieki ubogich.

Ustawą z 7 Frimiaire pozostawiono radzie municypalnej zupełnie do woli tworzenie biura dobroczynnego {bureau de bienfaisance), członków zaś zarządu z reguły 5 mianował prefekt, któremu przysługiwało prawo ścisłego nadzoru, zatwierdzania regulaminu, będącego podstawą do prowadzenia administracyi nad tymi zakładami i obejmującego podstawy prawne w udzielaniu wsparcia. Oprócz powyższych 5 członków, sprawujących administracyą biur dobroczynnych, należą także płatni urzędnicy, jako to: sekretarz, który jest zwykle kasyerem, adjunkci (bezpłatni)

i damy dobroczynne (dûmes dc charité) zamianowane dla pewnych części miasta.

Majątek biur dobroczynnych stanowiły dochody z ruchomych i nieruchomych dóbr, ze składek, urządzanych po domach i kościołach, z taks uzyskanych z publicznych widowisk, z dobrowolnych przez gminę preliminowanych kwot „inspirés par Vhumanitéa na cele dobroczynne. Biura dobroczynne mają na celu własnych osiadłych ubogich wspierać — „secourir les indigents à domicile“ — wT odróżnieniu od zakładów dobroczynnych jak szpitali, przytulisk, które chorych ubogich domu i rodziny pozbawiają. Stąd też nie wolno wsparcia łub jałmużny ze strony biór dobroczynnych inaczej jak w domu udzielać, a ma to swoje ważną przyczynę w tćm, aby o rzeczywistej potrzebie ubogiego w jego mieszkaniu się przekonać i zbadać, czyli jest istotnie osiadłym, czyli zamieszkałym w téj gminie. Z czasem, a mianowicie wskutek instrukcyi z 8 lutego 1823 i z 5 maja 1852 przyjęła się w praktyce zasada, iż ubogich, zamiast wspomagać ich gotówką, umieszczano w fabrykach za pośrednictwem tych biur, udzielano im wsparcia w naturaliach (w chlebie, mięsie, drzewie i odzieży) i ograniczano się na tworzeniu takich biur w tych gminach, w których miejscowa rzeczywista potrzeba tego wymagała, i których oprócz dotacyi gminnej także możliwi prywatni dobroczyńcy taką instytucyą podtrzymywać by mogli.

za-

Przeciw żebractwu wydawane były od najdawniejszych czasów surowe zakazy. Uchwałą paryskiego parlamentu z 29 sierpnia i 24 października 1596 nakazano żebraków przebywających po nad 24 godzin w mieście, wmieszać i bez poprzednich form procesowych zadławić (erdrosseln)., Ordynaeyami z r. 1757 — 1777 zagrożono przymusowemu robotami na galerach. Nareszcie ustanowiono dekretem z 5 lipca 1808 przytuliska {dépôt de mendicité) dla każdego departamentu, tudzież domy przymusowej pracy, w których żebracy muszą pracować, pobierając połowę służonego wynagrodzenia. Właściwych włóczęgów nie oddawano do domu pracy, lecz przed sąd policyi poprawczej i do więzienia (Code pénal art. 271).

US

Według obliczenia z roku 1846 liczono we Francji 35,800.486 mieszkańców, pomiędzy którymi było 337.838 żebraków, a z tych 94.871 włóczęgów, reszta 242.967 stałych żebraków osiadłych.

Szpitale i domy chorych, jakoteż zakłady dla

pro-

a wa-

opuszczonych dzieci, dla podupadłych starców, polegające przeważnie na dawnych fundacyeh kościelnych, posiadają obecnie we Francyi charakter autonomiczny. Zarząd wadzi komisya administracyjna z 5 członków zamianowanych przez prefekta, który tóź i budżet zatwierdza, runki przyjęcia do tych zakładów przepisane są listami fundacyjnymi i statutami. Na szczególną uwagę zasługują we Francyi ogólno państwowe zakłady dobroczynne etablissements généraux de bienfaisance). Jest ich 9 z dawnéj i nowszéj erekcyi. Każda z tych instytueyj ma swoje fundusze, swoje statuta i przywileje Wszystkie mają to wspólne, źe posiadają własny majątek i bywają częściowo przez rząd subwencyonowane. Zakłady te są : Zakład dla ciemnych w Paryżu pod nazwą „Quinsevingtsktóry zawdzięcza swe powstanie Ludwikowi IX (Świętemu); przytulisko dla podróżnych na wzór św.Bernharda; Charenton zakład obłąkanych z roku 1341; zakład głuchoniemych w Paryżu, w Bordeaux i Chaubery; zakład dla młodych kalek i ciemnych i dwa zakłady dla rekonwalescentów.-Z reguły mianuje Ministerstwo spraw wewnętrznych naczelny zarząd i zatwierdza budżet i rachunki z admini-stracyi majątku.

Dla Paryża istnieje osobna ustawa, regulująca sprawę publicznej opieki ubogich z 10 stycznia 1849, która scentralizowała wszystkie zakłady dobroczynne pod władzę jednego dyrektora (directeur de l'assistance publique), którego na propozycyą prefekta mianuje minister spraw wewnętrznych; dyrektor prowadzi cały zarząd, mając pod sobą (z końcem r. 1867) 4349 płatnych urzędników, 1989 lekarzy, 111 akuszerek. Świadczy to najwymowniej o olbrzy-miéj działalności zakładówr, którym poruczono opiekę nad ubogimi w Paryżu.

Belgia.

Liczne rozporządzenia od połowy 15. aź do początku bieżącego stulecia pizeciw wzrastającemu żebractwu wydane świadczą najwymowniej, że choroba masowego ubóstwa na terytoryum teraźniejszego królestwa Belgii była chroniczną. Yandermersch, zdając sprawę o stanie żebractwa, podaje (IV. tom zapisków statystycznéj komi-syi), że we Flandryi w roku 1772 na 700.000 mieszkańców liczono nie mniéj jak 100.000 ubogich. Liczba ubogich wynosiła w Brügge prawie połowę mieszkańców, bo 14.000, w Brabancyi naliczono 30.000, w okolicy Lüttich taką samo ilość, w samem zaś mieście 8 do 10.000 żebraków. Rozporządzenie cesarza Karola V. z 22 grudnia 1515 podnosi, że główną przyczyną téj podówczas istniejącej nędzy były zakłady, które powołane do zapobieżenia ubóstwu wyradzały tylko lenistwo. Pisarze z owych czasów potwierdzają, że mniéj zamożni, oddani pracy, w gorszém znajdowali się położeniu, niż żebracy, prowadzący swój zawód przemysłowo.

Zasady ustawodawstwa opieki ubogich ulegały w Belgii ciągłćj zmianie. Do 16-go stulecia polegała troska o ubogich przeważnie na prywatnej dobroczynności; państwo lub gminy nie miały o ubogich starania. Dobroczyńca, tworzący zapis na cele ubogich, był też i ustawodawcą; rozporządzając majątkiem na cele takie, ustanawiał dobrowolnie i administracyą. To prowadziło do różnych nieprawidłowości i niekonsekwencyi, którym też usiłowano tamę położyć. Karol V. w edyktach z 15 maja 1517, 19 października 1520 i 28 lutego 1528, a Filip II. w edykcie z listopada 1587 zakazali ustanawianie fundacyj i zapisów na cele ubogich bez zezwolenia władzy państwa ; zakazy te obostrzono w połowie 18-go stulecia za panowania Maryi Teresy. Po takich zakazach nastąpiły rozporządzenia, odnoszące się do kontroli nad administracyą zapisów i fundacyj na cele ubogich i nad rozdawnictwem jałmużny. Statut miasta Ypern z roku 1525. regulujący zarząd i koncentracyą nad sprawami ubogich, dał Karolowi V. podstawę do ordynacyi z 7 października 1531, na mocy

ktôréj we wszystkich gminach zaprowadzono osobne kasy ubogich, poruezając zarząd nad niemi komunalnym urzędom.

Na takich podstawach polegały urządzenia gminne w miastach w sprawach ubogich, aż do czasu wcielenia Belgii do rzeczypospolitéj francuskiej. Dekretami z 4 sierpnia 1789, z 18 i 19 lutego, z 22 i 23 kwietnia 1790 zniesiono klasztory, sekularyzowano dobra kościelne i uchylono dziesięcinę; nie zniesiono jednak szpitali, instytucyj dobroczynnych i zakonów, oddających się opiece chorych i ubogich ; oddano tylko świeckiej władzy zarząd nad tymi zakładami. Jakkolwiek dekretem z 18 sierpnia 1792 zniesiono wszystkie religijne stowarzyszenia, a nawet te, które zajmowały się opieką chorych w szpitalach, to pomimo tego nie uchylono ogólnego obowiązku do udzielania pomocy w rzeczywistej potrzebie znajdującym się ubogim. Przeciwnie konstytucya z 24 czerwca 1793 zawierała następujące postanowienia :

dla

nieprzewidziane

na

Publiczna opieka ubogich jest świętym obowiązkiem ogółu. Społeczność winna o egzystencyą swoich nieszczęśliwych towarzyszy mieć staranie; zdolnym do pracy należy dać zatrudnienie, a niezdolnym do pracy dostarczać potrzebnych środków dla ich utrzymania. Skutkiem tego ustanowiono w każdym departamencie każdego roku pewną sumę na cele wsparcia ubogich. Fundusz taki, uzyskany od podatkujących, a zostający pod kontrolą rady nadzorczej użyty był: 1) jako zapomoga dla ubogich, nie mających sposobności do pracy; 2) jako zapomoga chorych, w domu pozostających i ich dzieci; 3) na utrzymanie szpitali, przeznaczonych dla starców i kalek, nie mających własnego pomieszkania; 4) wypadki kalectwa; 5) na opłatę lekarzy, akuszerek dla biednych położnic ; 6) na urządzenie przytulisk dla nieszczęśliwych. Zebranie było bezwarunkowo zakazane. Postanowienia te nie doczekały się zastósowania w praktyce. Natomiast weszły w życie ustawy z 16 Vendémiaire, z 7 Primaire, i 20 Ventôse У., które są dotychczas podstawą belgijskiego i francuskiego ustawodawstwa w sprawach opieki ubogich. Pierwszą ustawą stworzono komisyą dla

oywilnych szpitali, składającą się z 5 członków wybieranych z gminy. Drugą ustawą stworzono biura dobroczynne (ibureaux de bienfaisance) dla wsparcia ubogich miejscowych. Trzecią ustawą zwrócono skonfiskowane dobra na rzecz szpitali i domów dobroczynnych. W ten sposób zwolniono państwo od obowiązku publicznéj opieki ubogich przez dostarczenie ubogim pracy i jałmużny, a włożono obowiązek ten na gminy, które miały mieć staranie o swych ubogich i zaopatrywać ich własnymi funduszami ; zaś przez przywrócenie prawa czynienia zapisów na cele ubogich stworzono źródło pomnażania środków gminnych aa rzecz ubogich.

Ustawodawstwo belgijskie ma podobnie jak inne siedzibę wsparcia ubogich {Unter Stützung swohnsitz). Było nią z reguły miejsce urodzenia. Prowadzenie rzemiosła, dłuższy lub krótszy pobyt na jednćm miejscu uprawniały również do publicznej pomocy. Czas pobytu nie był jednakowy. Niektóre gminy nie dopuszczały wcale obcych do osiedlenia się, inne domagały się od przynależnej gminy rewersu, że osiedlonego w razie zubożenia napowrót przyjmie i ewentualne koszta utrzymania zwróci. W niektórych gminach nadawał jednoroczny, trzyletni, w innych 10 letni i 12 letni pobyt prawo do gminnego wsparcia. Ustawą z 18 lutego 1845 ustanowiono dla obcych 8 letni pobyt w gminie jako warunek do utrzymania wsparcia, a miejsce urodzenia jako zasadę do zwrotu kosztów utrzymania. Koszta utrzymania takich obcokrajowców, którzy nie wykazali się 8 letnim pobytem, ponosi państwo.

Co się tyczy środków, przeznaczonych na cele ubogich, to w tym względzie ustawą z 11 Frimaire au YII postanowiono, że fundusze, mające służyć na utrzymanie szpitali i na wsparcie ubogich, uważać należy za ciężar municypalny i komunalny; w ten sposób włożono na gminy nie tylko obowiązek postarania się o środki łagodzące nędzę, ale i zapobiegające żebractwu; nie nadano jednak ustawą tą obowiązkowi gminnemu charakteru absolutnego obowiązku, lecz raczej tylko subsydialnego, który w tćm miał się objawiać, że gminy obowiązane były przyczyniać

się swomi funduszami do utrzymania istniejących zakładów dobroczynnych. Jednakże są pewne wydatki, które gmina belgijska ma z własnych funduszów ponosić, jeśli majątek zakładów ubogich nie wystarcza, i to pod kiem, że do zwrotu onych prowincya lub państwo przystąpi. Mianowicie obowiązną jest rada gminna według art. 131 ustawy gminnej z 18 lutego 1845 wstawić do budżetu rocznego wydatki na koszta utrzymania i żywienia obłąkanych, na koszta utrzymania znajdujących się w przytuliskach żebraczych (Betteldepots) na leczenie tych chorych ubogich, którzy nie mają prawa do przyjęcia w szpitalach, dalej na koszta utrzymania podrzutków, na koszta utrzymania ciemnych i głuchych, z wyjątkiem jeśli kosztów takich prowincya lub państwo nie ponosi. Zaś według art 69 ustawy prowincyonalnćj należy do budżetu prowin-cyi wstawić zwrot kosztów przez gminę poniesionych w wypadkach transportu ubogich podróżnych, utrzymania osób ubogich w domach obłąkanych lub przytuliskach żebraczych, jeźli do utrzymania tych osób prowincya byłaby obowiązaną. Wypadki, w których państwo obowiązane jest do zwrotu zaliczonych przez gminę kosztów, osobno są wyszczególnione. Z tego wszystkiego wynika, że publiczna opieka ubogich przedstawia się w Belgii jako lokalny cięar, że potrzebny na ten cel fundusz nie zostaje pod osobnym zarządem pojedynczych zakładów oddzielnie, lecz pod nadzorem gminy, która tylko do ponoszenia tego ciężaru swoimi funuszami w miarę potrzeby gotówką się przyczynia, jeżeli zakłady dobroczynne nie są w stanie kosztów tych opędzić.

warun-

Biura dobroczynne (les bureaux de bienfaisanceJ i ko-misye dla przytulisk świeckich (les comissions des hospices civils) prowadzą zarząd nad dobrami, przekazanemi na rzecz takich zakładów pod bezpośrednim nadzorem gminy. Czynności tych zakładów ograniczają się na prowadzenie listy ubogich, sprawowanie opieki przez rozdzielanie jałmużny za pośrednictwem komitetów ubogich (les comités de charité'; komisye zaś przytulisk zajmują się przyjmywa-niem ubogich chorych, kalek, położnic, podrzutków i t. p.

Miasta i gminy, wyżej 2.000 mieszkańców liczące, obowiązane są utrzymywać zakłady dobroczynne ; członków, prowadzących zarząd nad tymi zakładami, mianuje gmina, a burmistrz miasta przewodniczy naradom 5 członków, wchodzących w skład zarządu. Najgłówniejsze źródła du-chodów dla tych zakładów stanowią fundusze i zapisy z dawnych czasów, a oprócz tego wpływają należytości z kar pieniężnych, z widowisk publicznych i t. p. fundusze, niemniej i składki po kościołach zbierane.

Ustawą z 5 lipca 1808 stworzono w Belgii zakład „depots de mendicité“. Ze względu, że ustawa ta miała na celu położenie tamy wzrostowi żebractwa, zasługują niektóre tejże postanowienia na szczególną uwagę, i tak brzmi ona: Art. 1) Żebranie zakazane jest w całćm państwie. Art. 2) Żebraków każdego departamentu należy przytrzymać i oddać ich do „depots“ departamentu, skoro tylko takie „depots“ zostanie urządzonćm Art. 3) W ciągu dwóch tygodni po urządzeniu takiego przytuliska winien prefekt departamentu ogłosić, że każdy żebrak i włóczęga nie mający środków do utrzymania, do tego zakładu zgłosić się ma. Art. 4) Każde indywidyum, przydybane po trzecićm ogłoszeniu przy żebraniu w departamencie, należy za upoważnieniem władzy miejscowej przez żandarmeryą do tego zakładu sprowadzić. Art. 5) Włóczęgów należy odstawić do domu przytrzymania. Według tej tedy ustawy potrzeba było do ujęcia i zamknięcia żebraka w tym zakładzie zlecenia policyjnego. Kodeks karny z r. 1810 przekazał jurysdykcyą nad żebrakami i włóczęgami „tribunaux correctioneh“, a ustawą z 15 maja 1848 złagodzono karę przez poruczenie osądzenia żebraków i włóczęgów sądom policyjnym.

Przez pozostawioną każdemu żebrakowi swobodę udania się i pozostawania w tych zakładach stały się one raczej przytuliskami jak zakładami poprawczymi, w których według możności najlepszych wygód doznawali. W roku 1825 było takich „depots de mendicitétylko 5. Już w r. 1827 odwiedzało zakłady takie przeszło 2.565 żebraków dziennie. Koszta żywienia wynosiły 139.493 fr.

Czyli 27 do 84 centymów dziennie na osobę. Wskutek tego ustawą z 3 kwietnia 1848 wprowadzono tę zmianę, iź do tych zakładów przyj mywano tylko żebraków i włóczęgów po odbytej karze, albo takie osoby, które w dotyczącą legitymacyą swój władzy miejscowej były zaopa-trone. Ponieważ koszta utrzymania takich zakładów były zanadto wielkim ciężarem dla gmin, przeto raczej znosiły one żebraków, włóczących się za jałmużną po domach, niżby miały utrzymywać takie domy dla zasądzonych żebraków. Ustawa z r. 1848 miała te dobre strony, iż wyłączyła młodzież żebracką z tych zakładów, stwarzając dla takich indywidyów domy ratunkowe (écoles agricoles de reforme). Dotychczas istnieją dwa takie domy; jeden dla chłopców w Ruyselede, a dla dziewcząt w Beernem.

Prusy.

Jak długo stosunek lenny był podstawą państwa w Niemczech, nie mogło być nawet mowy o opiece ubogich w nowoczesnóm zrozumieniu. Z ustaniem stosunku lennego i poddańczego, co nastąpiło z początkiem bieżącego stulecia, weszły sprawy ubogich na inne tory; dawne bowiem rozporządzenia i edykta ograniczały się głównie na ogólnych postanowieniach, że pan miał mieć staranie o swych ubogich poddanych. Pomimo jednak takiego ustroju społecznego znajdujemy w dawnóm pruskióm ustawodawstwie niejakie wskazówki o pewnym systemie w sprawach opieki ubogich. Według rozporządzenia z 18 listopada 1684 obowiązaną była gmina opiekować się według możności swoimi ubogimi, a ks. elektor Fryderyk III. rozporządził edyktem z 10 kwietnia 1696, że na każdój zwierzchności ciężył obowiąze kmieć staranie o żebrakach urodzonych w sądowym powiecie. Na wypadek, gdyby to było wielkim ciężarem dla pewnych miejscowości, nakazane zostało utworzenie związków ( Verbände) w taki sposób, że kilka miejscowości miały wspólnymi środkami mieć o ubogich staranie. Ordynacye żebracze z 18 marca 1701 i 19 września 1707 określiły bliżej sposób wykonywania takiój opieki ; mianowicie należało dla zdolnych

do pracy postarać się o zatrudnienie, częściowo niezdolnym do pracy dostarczyć jałmużny, a dla bezwarunkowo niezdolnych do pracy umieszczenie w domach ubogich, gdzie mieli wolne mieszkanie i pożywienie. Dobrowolne datki i prawo rozpisywania i ściągania składek przez magistrat miały stanowić fundusz do utrzymania domów ubogich. Za Fryderyka Wielkiego przeprowadzono już szczegółową organizacyą w sprawach opieki ubogich. Edyktem z 28 kwietnia 1748 unormowano przepisy, w jaki sposób ubodzy mieli być zaopatrzeni, a zuchwali żebracy karani i do przymusowej pracy oddawani ; nakazano nadto zaprowadzenie osobnych kas ubogich, zaostrzono kary na żebraków i włóczęgów i nakazano wydalenie obcych żebraków do ich miejsca urodzenia, względnie do miejsca ich ostatniego trzyletniego pobytu. Przy końcu zeszłego stulecia zaprowadzono związki ubogich (Armenverbände), dla pewnych prowincyj z obowiązkiem przyczynienia się pojedynczych gmin do utrzymania ubogich; z tych związków powstały dzisiejsze „Landarmenverbände“. Obowiązkiem takich krajowych instytucyj ubogich, opartych na osobnych regulaminach, jest sprawowanie opieki ubogich w zamkniętych zakładach, utworzenie domów przymusowćj pracy i domów poprawczych. Powyższe edykta uchylone zostały ogólną ustawą dla spraw cywilnych (Landrecht), która w VI części, a w 18. tytule zawiera szczegółowe postanowienia co do publicznej opieki ubogich {öffentliche Armenpflege), będące dotychczas podstawą pruskiego ustawodawstwa dla spraw ubogich. Najistotniejsze postanowienia tćj ustawy są: §. 1. mówi o obowiązku państwa względem postarania się o pożywienie i utrzymanie dla tych obywateli, którzy nie są w stanie sami się utrzymać. §. 2. postanawia, że tym, którym zbywa na środkach i sposobności zarobienia sobie na utrzymanie, należy dostarczyć robotę odpowiednią ich siłom i zdolnościom. § 3. Tych, którzy z lenistwa i zamiłowania do próżniactwa, albo z przyczyny innych nieporządnych skłonności nie chcą używać godziwych środków na swe utrzymanie, należy w drodze przymusowćj zmusić karami do pożytecznej

pracy pod należytym dozorem. §. 4. Obcych żebraków nie wolno wpuszczać do kraju, a na wypadek, gdyby się wkradli, należy ich natychmiast za granice wydalać. §. 5. Także i swojskim żebrakom nie powinno żebranie być dozwolone, lecz należy ich wydalić do miejsca ich urodzenia, gdzie o nich według téj ustawy ma się mieć staranie. §. 10. Miejskie i wiejskie gminy mają mieć staranie o pożywienie dla zwych zubożałych członków i mieszkańców. §. 11. Przełożeni gminy i korporacyi obowiązani są o przyczynach upadku swych członków się wy wiady-wać i donieść o tćm zwierzchności dla zaradzenia złemu. §. 15. Wszystkimi ubogimi i niezamożnymi, którym w inny sposób nie można dostarczyć utrzymania, obowiązana jest zająć się zwierzchność policyjna każdej miejscowości bez względu na rangę i przynależność sądową. Z zasad tych, z których (§. 2.) z jednej strony w dalszych konsekwen-cyach (socyalistyczne) praw⁷o pojedynczego do żądania pracy od państwa, z drugiej zaś strony subsydiarny obowiązek państwa do udzielania pomocy ubogim (§. 1. i 15). wnosić by można, wynika tylko, że państwo ma być pośrednikiem w sprawowaniu opieki ubogich w drodze usta-wodwstwa, prowadząc zwierzchniczy nadzór. Jeżeli zwierzchność policyjna ma się zajmywać ubogimi, to znaczy tyle, że ma czuwać nad obowiązanymi do dostarczenia pomocy, zmuszając ich do tego odpowiednimi środkami.

Późniejszemi ustawami, jak ustawą z 31 grudnia 1842 i z 21 maja 1855 usunięto wTszelkie wątpliwości co do obowiązku gminy utrzymywania tych ubogich, którzy znajdowali się w kilku różnych miejscowościach, nim popadli w stan rzeczywistej potrzeby. Wątpliwości te usunięto postanowieniem, że jeżeli gmina wykaże, iż warunki zapotrzebowania pomocy z publicznego wsparcia jeszcze przed rokiem osiedlenia się ubogiego zachodziły, takiego ubogiego do gminy jego ostatniego pobytu wydalić należy. W ten sposób uczyniono wielkie ulgi gminom miejskim, które wskutek ciągłego przypływu proletaryatu ponosiły znaczne ciężary na cele ubogich. Z pomiędzy licznych przepisów, normujących sprawy opieki ubogich,

O żebractwie i włóczęgostwie.

nadmienić tu wypada przepis §. 13. ust. z 1 maja 1851, który zawiera definicyą, kogo za ubogiego uważać należy. Przepis ten tak opiewa: „Als arm sind aber nur solche Personen anzusehen, welche weder aus ihrem eigenen Vermögen, oder aus dem Vermögen oder durch den Erwerb dritter Personen die Mittel zu ihrem nothdürftigen Unterhalte erhalten, noch im Stande sind, auch bei gutem Willen durch eigene Thätigheit sich den nothdürftigen Unterhalt zu erwerben¹¹. Najważniejszćm jednak postanowieniem ustawy z 31 grudnia 1842 eo do obowiązku gminy utrzymywania ubogich jest to, że obowiązek ten przechodzi na gminę dopiero natenczas, gdy nie ma żadnego z krewnych, lub też in-stytucyi, która do tego według ustawy jest obowiązaną, a nadto jeżeli ubogi, jako członek przyjęty, stałe zamieszkanie nabył, lub też po osiągnięciu pełnoletności przez 8 lata przebywał. Stąd też dochodzą często gminy w drodze osobnych skarg z prawa prywatnego swoich pretensyj przeciwko ustawowo obowiązanym z tytułu łożonych na nich kosztów i wydatków na cele ubogich; a ma to miejsce i przeciwko krajowym związkom ubogich w tych wypadkach, w których gminy tych ubogich funduszami swoimi zaopatrywały, których związki z ustawy były obowiązane utrzymywać.

na-

Co się tyczy krajowych związków ubogich (Landarmenverbände), to obowiązek tychże do utrzymywania ubogich zachodzi według ustawy wyżej powołanej w trzech wypadkach: Najpierw co do takich ubogich, którzy do żadnego związku miejscowego (Ortsarmenverband) nie leżą, a zaszedł wypadek niesienia koniecznej pomocy w powiecie, czyli którzy nie mają stałego miejsca zaopiekowania; do kategoryi takich ubogich należą wdowy po wojskowych i ich dzieci, nie pobierający dostatecznych zasiłków z kasy państwowej ; nie mniej i podrzutki albo też służba, jeżeli dłużej jak przez 3 miesiące od miejscowego związku zaopatrzenie pobierała, a nie ma ustawą obowiązanych do pielęgnowania takich chorych. Drugi wypadek do niesienia pomocy ubogim przez krajowy związek ubogich zachodzi co do ubogich, uległych choro-

bom w podróży. Obowiązek taki jest tylko prowizoryczny z prawem regresu do ustawowo obowiązanych. Nareszcie w trzecim wypadku zachodzi obowiązek takich związków do niesienia pomocy ubogim natenczas, jeżeli miejscowy związek nie posiada funduszów do utrzymywania swych ubohich. Dla spełniania swych obowiązków posiada prawie każdy taki związek krajowe domy ubogich (Landarmenhäuser), w których zatrzymywani bywają w drodze policyjnej żebracy, włóczęgi i prostytutki. Oprócz tego istnieją domy poprawcze, domy obłąkanych, ciemnych i innych kalek.

Udział państwa w opiece ubogich objawia się według pruskiego ustawodawstwa z wyłączeniem wszelkiego obowiązku do pomocy tylko w rozległój kontroli i zwierzch-niczyin nadzorze, oraz w’ rozstrzyganiu sporów, jakie powstają z przyczyny udzielania pomocy ubogim pomiędzy związkami zastrzegając osobno stronie interesowanej prawo osobnej drogi zwykłego sporu z powodu możliwych pre-tensyj o zwrot kosztów utrzymywania ubogich. Tak więc według pruskiego ustawodawstwa nie istnieje obowiązek gminy do niesienia pomocy ubogim wobec ubogich; obowiązek taki istnieje tylko w obec państwa. Orzeczenie, czyli zachodziła przyczyna niesienia koniecznej pomocy ubogiemu, należy do sądu, jak nie mniej i orzeczenie co do obowiązku takiego z mocy ogólnych przepisów prawa prywatnego. Tak wymiar dyscyplinarnych kar przeciw funkcyonaryuszom, sprawującym administracyą w sprawach opieki ubogich, jakoteź wymiar kar przeciw żebrakom i włóczęgom należy do kompetencyi Sądu.

Organizaeya związków i urzędów dla spraw opieki ubogich różną jest prawie w każdej prowincji; inną jest także w miastach, inną znowu w gminach. Każda pro-wincya posiada osobne ordynaeye. Z reguły prowadzi w miastach magistrat, względnie burmistrz z kilku członkami i delegatami, z obywateli miast wybranymi, zarząd nad ubogimi, w gminach zaś wiejskich naczelnik gminy. Faktyczna organizaeya miejscowych związków indentyczną jest z urządzeniem politycznej gminy. Organizaeya zaś

krajowych związków ubogich polega ua związku kilku politycznych powiatów.

Nareszcie co do środków, służących na cele opieki ubogich, to w tym względzie pruskie „Landrecht“ w §. 25—30,

II. część tytuł 19, obejmuje szczegółowe przepisy dla gmin. Według tychże mają odsetki od kapitałów i fundacyi, za zezwoleniem państwa urządzane dobrowolne składki po kościołach i domach, taksy z powodu publicznych widowisk i teatrów, kary pieniężne, służyć jako fundusz na wsparcie ubogich. Rozpisywanie osobnego podatku ubogich wzbroniono ordynacyą z 22 stycznia 1826. Jałmużny wolno zbierać tylko przeznaczonym do tego organom ; wolno jednak gminom miejskim wstawiać w budżecie pewną kwotę na utrzymanie ubogich z ogólnych funduszów gminy za zatwierdzeniem państwa. Fundusz dla krajowych związków ubogich pochodzi w różnych prowincyach z rozmaitych źródeł; przedewszystkićm stanowią taki fundusz dochody uzyskane z domów ubogich z powodu zatrudnienia ubogich w tych zakładach, dalej zastrzeżone dla tych zakładów spadki, udziały miejscowych związków i możliwe odsetki z kapitałów i fundacyj, na te zakłady zapisanych. W braku takich środków wolno rozpi-pisać dodatek do podatku gruntowego. W żadnym razie nie uważa się dostarczanego wsparcia ubogiemu według państwowego ustawodawstwa jako darowiznę, lecz jako zaliczkę z prawem żądania zwrotu od samego ubogiego, jeżeli tenże przyszedł do możności zwrotu, albo od ustawowo obowiązanych. Państwo ma również w budżecie swoję rubrykę na cele publicznej opieki ubogich. Ministerstwo spraw wewnętrznych przeznacza na jałmużny i wsparcia pojedynczych osób, jakotóż za utrzymanie pojedynczych dobroczynnych instytucyj, na wyżywienie podupadłych osób wojskowych i ich dzieci, na fundusz wdów i sierót i na cele utworzenia zakładów dla biednych a uczciwych kobiet ogólny fundusz zapomogowy.

Ks. Bismark, rozpatrując od przeszła 20 lat kwestyą socyalizmu, przeprowadził oprócz licznych pomniejszych praw, jak o ograniczeniu roboty kobiet i dzieci we fabrykach, o warunkach zakładania fabryk zgodnie z wymaganiami hygieny etc. już dwa prawa kolosalne co do rozmiarów swych zastósowań.

Pierwsze z nich jest prawo o przymusowém ubezpieczaniu robotników od choroby, drugie prawo o przymuso-wém ubezpieczaniu robotników od nieszczęśliwych wypadków, oraz zabezpieczenia dla nich dożywotniego wsparcia w stałej wskutek nieszczęścia niemocy zarobkowania, oraz pamięci o wdowach i sierotach po zabitych. Według urzędowej statystyki liczono z końcem roku 1883 robotników fabrycznych i warsztatowych, ubezpieczonych od choroby, 4,294.173 oprócz blisko pół miliona górników, uorganizo-wanych osobno. Rozmaitego gatunku kas ubezpieczenia od choroby było w Niemczech 18.776 Z końcem listopada 1887 wystąpił ks. Bismark z projektem trzeciego prawa o przymusowém ubezpieczeniu robotników na życie. Jest ono najkolosalniejsze z trzech praw; dwa poprzednie były przygotowaniem do ostatniego. Nowe to prawo obejmuje dwanaście milionów wszelkiego rodzaju robotników i robotnic. Za tym przykladém Prus poszły i Austro Węgry, jak to w osobnym rozdziale zobaczymy.

A u s try a.

Zaprowadzenie chrześciaństwa pobudziło jak wszędzie, jak i w krajach, należących do monarchii austryackiéj, do żywego zajęcia się sprawami ubogich. Dla złagodzenia nędzy zaprowadzono rozmaite dobroczynne zakłady, a szlachta i duchowieństwo brały zawsze pierwszy udział w zaprowadzeniu takich urządzeń. Wojny krzyżowe i pielgrzymki na wschód sprowadzały za sobą wiele chorób, które znowu wywołały zakładanie szpitali i schronisk dla biednych pielgrzymów. Miasto Wiedeń, o którego mury przeciągało na wschód tysięcy pielgrzymów, narażone epidemicznemi, ze wschodu naniesionemi chorobami na liczne klęski głodu i pomoru, udzielało bardzo często schronienia z różnych krajów nadchodzącym pielgrzymom, a zakładając szpitale, nie mało przyczyniło się do rozwoju spraw opieki ubogich w Austryi. Założony we Wiedniu w roku 1211 szpital św.

Ducha, a w kilka lat później szpital ku czci N. P. Maryi i wszystkich Świętych kreowany, następnie w roku 1266 przy kościele św Szczepana założony szpital nie miały innego celu jak ten, aby ubogim czy to chorym, czy też nie mogącym dla braku funduszów powrócić do swych krajów, bez względu na wiek ich i właściwe miejsce zamieszkania udzielić schronienia i opieki. Takiemu przedsięwzięciu duchowieństwa udzielały w 13. stuleciu bractwa złożone ze świeckich członków, swej pomocy, zbierając składki dla klasztorów, które opiekowały się ubogimi i chorymi, we Wiedniu zostającymi — i rozdzielając jałmużnę pielgrzymom. Bractwa te były pierwszymi pionierami późniejszego ustawodawstwa w sprawach opieki ubogich w Au-stryi. Taki stan spraw opieki ubogich trwał aż do pierwszej połowy 16. stulecia i aż do tego czasu ustaliło się mniemanie, że istniejące we Wiedniu zakłady dobroczynne były nietylko dła chorych i ubogich we Wiedniu pozostających, lecz służyły także i dla wszystkich ubogich z kraju pochodzących. Wiedeń nie był jednak w stanie mieć należyte staranie o wszystkich zewsząd zbiegających się żebrakach i włóczęgach, a taki anormalny stan sprawowania opieki spowodował pojawienie się patentu z 15 października 1552 (Ordnung and Reformation guter Rolizey in den fünf nieder oster r. Landen and der fürstl. Grafschaft Görz, Kaiser Ferdinand /.), którym postanowiono, że nikomu nie będzie wolno żebrać, który nie jest ani starcem ani kaleką. Dzieci, mogące zasłużyć sobie na chlćb, miały być oddane do służby lub do rzemiosła. Patent ten wyrzekł nareszcie zasadę, że „Jede Stadt und jede Kommune ist verpflichtet ihre Armen zu ernähren“, która w późniejszych normach ustawodawczych się utrzymała. Obcych żebraków należało surowo karać. Wyjątek co do powyższej zasady zachodził tylko w tych gminach, które absolutnie nie były w stanie swych ubogich utrzymywać ; co do nich, to wolno było im udzielać swego zezwolenia (Bettelpässej do żebrania w obcych gminach. Patentem cesarza Ferdynanda I. z 3 listopada 1662 postanowiono, że zwierzchności swoich chorych i biednych poddanych we własnych szpitalach utrzymywać mają ¹). Jeszcze cłalćj postąpił patent z 8 kwietnia 1682, postanawiając wydalenie obcych ubogich chorych z Wiednia do tego miejsca skąd przybyli, a nawet tychże ukaranie, jeśli im zwierzchność winnej pomocy odmówiła ²). Niedługo potem, bo patentem z 12 lutego 1695, zabroniono w Niższej Austryi bezwarunkowo żebranie, po-ponawiając pierwotne rozporządzenie, źe każda gmina i zwierzchność o swoich ubogich ma mieć staranie ³). Tym samym patentem postanowiono, że obcych żebraków należy do ich ojczyzny wydalać i źe na granicach i przy rogatkach nie należy ich wpuszczać do kraju⁴). Urządzenie

*) Codex austriacus T. I. 2. cz. str. 76. Patent z 3 listopada 1662 ;.... Als ist Unser gnädigster Befehl hiermit an euch obhenannte (i. e. Obrigkeiten) alle und jede, insonderheit, dass ihr die hei euch sich befindliche arme Leuth in eure selbst habende Spitaeler einnehmet, auff keine Weise aber anhero (i. e. nach Wien) schaffet, oder weisen lasset, wie Wir dann gegen diejenige, so hierwieder handeln, mit würklicher Bestraffung zu verfahren nicht unterlassen werden....“

²)    Cod. austr. j. w. str. 76,77: „und sich wenn nun zeigen thäte, dass ihnen von ihren Obrigkeiten oder Herrn die schuldige Hülff versaget, und sie entwan verstossen oder ausgeschafft worden, werde man nicht unterlassen, dieselbe mit unnachlässli-cher wohl empfindlicher Straff nicht allein zu belegen, sondern auch mithin solche kranke Personen an Orth und Ende, wo sie herkommen, wiederumb zurückzuschicken“.

³)    Cod. austr. T. I. część 1. str. 207, 208.: „.... dass für’s Erste alles bishero beschehenes Betteln gleich nach Uiberkom-mung dieses Patentes durchgehends im gantzen Herzogtumb Oesterreich unter der Enns.,... abgestellt und hiefürs keineswegs mehr verstattet sein solle, dass jede Obrigkeit ihre Verarmten, selhststeigene Grund-Holden, Innleuth (Insassen) und Dienstboten, so entweders auff dero Grund gebohren, oder bey solcher Grund-Obrigkeit, oder ihren Grund Holden gedient haben, es seyen selbige geschädigte Soldaten, oder andere arme Weibsund Mannes-Persohnen oder Kinder, zu unterhalten habe, dass hingegen erstgemeldete Grundobrigkeiten dergleichen von ihnen zu versorgene arme Leuth zu einer leydentlichen Arbeit auzu-halten befugt seyen“.

⁴)    „Die Stadt, Markt und Dorff-Obrigkeiten sollen auf dergleichen bettelnde Leuth, es mögen die seyen, was sie immer wollen, fleissige Obsicht tragen, die im betteln betrettende und

własnych szpitali i domów leczniczych nakazano zwierzch-nościom, miastom i miasteczkom patentem z 1 lipca 1596 ⁵), ogłoszonym powtórnie w patentach z 1 lipca 1609, z 30 września 1644 i z 14 lipca 1646.

W zasadach, jakich się trzymano przy wydaniu patentu Karola VI z 17 stycznia 1724 w sprawach opieki ubogich⁶), dopatrzeć się już można pewnego systemu. Zasady te dadzą się określić w następujących momentach :

1) W całym kraju (poniżej Anizy) należy przedsiębrać często generalne i partykularne wizytacye dla stłumienia żebractwa. Schwytanych żebraków należy pociągać do śledztwa, obcych wydalać do właściwej zwierzchności, która o nich ma mieć staranie ; zdrowych żebraków używać należy do budowy dróg i innych robót, a niezdolnych do pracy ubogich ma każda zwierzchność przynależna żywić.

2)    We Wiedniu i w kraju mają być utworzone domy pracy, gdzie sieroty i inni biedni obojga płci w oddzielnych miejscach w naukach czytania, pisania i w robotach ręcznych, jako to przędzeniu, haftowaniu i t. d. mają być uczeni i za wynagrodzeniem po 3, 4 i 5 centów do takich robót poza domem pracy używani.

3)    Wysłużeni żołnierze mają być w podobny sposób we własnym domu pracy zatrudnieni.

4)    Ubodzy, nawiedzeni nieuleczałnemi chorobami, mają być w osobnym domu przytrzymani i zaopatrzeni.

5)    W kościołach i domach należy peryodycznie składki urządzać, a uzbierane pieniądze ma komisya po części jako jałmużnę wprost ubogim rozdawać, po części przeznaczać na fundusz utworzyć się mającego szpitalu. Oprócz

zu Krügsdiensten untüchtige Persołmen alsobalden in Verhaft nehmen, solche zu harter Arbeit mit aller Schärfe anhalten. Diejenigen aber, so zu Kriegsdiensten tauglich, denen Werbern nebst Mitgebung einer Schrift Gezeugniss, dass solche vermög zu Soldaten gemacht worden, übergeben“.

⁵)    Cod. austr. T. I. 2 część, str. 307, 308.

⁶)    Cod. austr. T. III. str. 158.

tego mają kary pieniężne, w przyszłości wpłynąć mogące, służyć na utworzenie stałego funduszu ubogich.

Podobne rozporządzenia zawierały ordynacye dla Niższej Austryi z 1 sierpnia 1725, patent z 1 października 1723, z 8 listopada 1723 t. zw. Bettler i Leinwand-Ordnung z 20 grudnia 1728 ²).

Tymi i podobnemi ordynacyami wyborczemi nie zdołano zapobiec wzrostowi żebractwa. Ubóstwo wzmagało się, chociaż rząd okazywał najlepsze chęci zaradzenia złemu. Jako jeden z takich środków, które wzmaganiu się żebractwa miały skuteczną tamę położyć, upatrywano w wy-danćm, patentem z 15 października 1716 dla Wyższej Austryi, a następnie patentem z 10 listopada 1727 i dla Niższej Austryi, rozporządzeniu, według którego wszystkim władzom kościelnym (parafiom, wikaryom itd.) nakazano, ażeby nie dawały ślubów takim, którzy nie byli w stanie wykazać się świadectwem dominiów i zwierzchności gminnej, że zamierzający wstąpić w śluby małżeńskie są w stanie się utrzymać, a na wypadek, gdyby tacy małżonkowie później zubożeli, mieli być oddani na utrzymanie tym zwierzchnościom, które dotyczące świadectwa wystawiały. Same zaś zwierzchności ulegały nadto in eine wohlempfindliche Straff³). Tym samym patentem nakazano zwierzchnościom gruntowym budowanie małych domów czynszowych (Meine Zinshäuser) dla ubogich.

Powyższe zasady w sprawach opieki ubogich zostały w ordynacyi, wydanej przez cesarzowe Maryą Teresę dla wszystkich krajów dziedzicznych z 22 listopada 1754) (Bettlerschul- und Verpflegsordnung) jeszcze jaśniej i do kładnićj przedstawione ⁴). Ustawa ta dzieli wszystkich ubogich, potrzebujących wsparcia, na trzy klasy :

1) Osoby, które się osiedliły w jednym z krajów dziedzicznych, uzyskały prawo obywatelstwa, albo jako mieszkający mają tam swój przemysł albo profesyą, mieli

w razie ich zubożenia obywatele w ich miejscu pobytu „ab aerario communi civitatis vel loci“, albo gdzie są szpitale, w tychże utrzymywać. Mieszkańcy, którzy przez 10 lub więcój lat na jedném miejscu mieszkali, mają w razie ich zubożenia podobnie jak inni obywatele być zaopatrzeni, a nie mieszkających 10 lat należy w razie zubożenia do miejsca urodzenia wysyłać.

2)    Osoby, pozostające na jedném miejscu w służbie przez 10 lat, mają być w razie zubożenia przez gminę tego miejsca pobytu, a jeżeli przez 10 lat w służbie zostawały, przez słuźbodawcę żywione.

3)    Nie przebywających na jedném miejscu przez 10 lat ubogich ma gmina rodzinna zaopatrywać.

Dawniejsze rozporządzenia co do zakazów żebrania i odstawienia ubogich żebraków do własnych krajów ponowiono za Maryi Teresy w patentach z 1 lipca 1746, z 3 kwietnia 1750, z 18 czerwca 1751, z 7 grudnia 1767, w dekrecie nadw. z 25 października 1776 i najwyższych rozporządzeniach z 11 października 1783, z 9 maja 1808 1, 16.804, z 17 września 1815, z 15 sierpnia 1816, z 17 września 1826, nakazując policyom i urzędom gminnym, ażeby żebrania po ulicach, w kościołach i na publicznych miejscach do spacerów przeznaczonych nie cierpiały ⁵).

Patentem z 28 marca 1750 i z 24 marca 1764 postanowiono budowanie domów inwalidów, a patentem z 1 lipca 1746 ”) wznowiono dawny zakaz zawierania małżeństw' między ubogimi z tém zaostrzeniem, że mężczyzn należy oddawać do służby wojskowéj.

Z tego przedstawienia stanu rzeczy wynika, że w au-stryackiém ustawodawstwie co do spraw opieki nad ubogimi przewagę miały do drugiej połowy 17. stulecia średniowieczne zapatrywania, według których każdy potrzebujący wsparcia, czy on był tylko ubogim, czy też nawet chorym, w miejscu swego pobytu miał być zaopatrzony.

Państwowa ordynacja policyjna Ferdynanda I. z 15 października 1552 wyjawia juź zasadę, że każda gmina (Kommune) obowiązaną jest o swoich ubogich mieć staranie, lecz robi i wyłom, uświęcając wyjątek, że na wypadek, gdyby gmina jaka nie była w stanie swoich ubogich wyżywić, tychże w paszportu żebracze zaopatrzyć i do obcćj gminy wysłać może. Jestto raczej zamiar niesienia ulgi w ponoszeniu ciężaru, szczególnie dla miast, które zwykle obcjmh żebraków najwięcej przyjmowały. Dopiero w drugiej połowie 17. stulecia, a mianowicie w ustawodawstwie Leopolda I. zaczynają się przebijać odmienne zapatrywania w tym kierunku ; włożono bowiem na dominia i gminy obowiązek opiekuńczy nad ubogimi i chorymi pod odpowiednią karą, tudzież obowiązek wydalania obcych żebraków. Zasady te znalazły pod Karolem YI. i Maryą Teresą szersze rozwinięcie przez podział ubogich, potrzebujących wsparcia, na pewne kategorye, dla których nakazano utworzenie zakładów odpowiednich, a ordynacyą z 22 listopada 1754 uczyniono już różnicę co do obowiązku utrzymywania obywateli, członków gminy i osób ze zmiennćm miejscem zamieszkania. Co się tyczy dalszego pytania, komu przysługiwało według dotychczasowego stanu kierownictwo w sprawach opieki ubogich, to w tym względzie wyjawił cesarz Ferdynand I. w patencie z roku 1546 zasadę, że jemu jako panującemu celem usunięcia wszelkich braków w szpitalach przysługuje prawo zastrzegać dla siebie zwierzchnieze prawo nadzoru, a sprawy odnoszące się do wydalania żebraków poddać pod działalność policyi państwowej. Wprawdzie należał zarząd nad zakładami dobroczynnymi do gminy, jednakże, gdy środki na utrzymanie tych zakładów powstawały przeważnie ze składek, zapisów i dobrowolnych ofiar, zatrzymały zakłady te więcej charakter autonomiczny czyli samoistny.

Cesarzowi Józefowi II. przypadło w udziale sprowadzenie ustawodawstwa w sprawach opieki ubogich na zupełnie nowe tory, a główne zasady obecnie obowiązującego ustawodawstwa polegają na tych samych podstawach. Zawiązane w dobrach hr. Bouquoy w roku 1779 „towarzy-

stwo miłości bliźniego“ posłużyło temuż monarsze za wzór do zaprowadzenia racyonalnéj opieki ubogich, której zasady wkrótce we wszystkich prawie niemieeko-słowiańskich krajach zaprowadzone zostały. Celem tego towarzystwa było wspomaganie prawdziwie biednych i zachęta zamożnych do udzielania pomocy ubogim. Dla osiągnięcia tego celu podzielone zostały dobra hr. Bouquoy’a na tyle powiatów, ile było parafii, a kierownictwo nad powiatem poruczano proboszczowi, z mieszkańców powiatu wybranemu ojcu ubogich (Armenvater) i rachmistrzowi. Zadaniem proboszcza było wywieranie wpływu na składki, które ojciec ubogich zbierał i w porozumieniu z proboszczem między ubogich rozdzielał, a rachmistrz prowadził rachunki co do wpływu składek i rozchodu. Wyższy nadzór nad takiém urządzeniem prowadziła zwierzchność gruntowa. W roku 1782 powołał cesarz Józef II. hr. Bouquoy’a do Wiednia i poruczył mu przeprowadzenie tego zakładu ubogich w Austryi, który nazwano „ Armen-Institut“. We Wiedniu istniały już liczne zakłady ubogich i bractwa, za pośrednictwem których liczne jałmużny i składki wpływały. Uregulowano tedy peryodyczne składki przez zaprowadzenie skarbonek po kościołach i wprowadzono subskryp-cyą jałmużny przez włożenie obowiązku regularnych opłat. Przed rozdzieleniem jałmużny w codziennych datkach po 2, 4, 6 i 8 centów zaprowadzono ścisłe opisanie ubogich, mające na celu podział jałmużny pomiędzy rzeczywiście potrzebujących w odróżnieniu od pozornie biednych, tudzież zbadanie stopnia prawdziwej potrzeby. Ceł, jaki chciano osiągnąć przez zaprowadzenie zakładu ubogich, był ten, aby ubogim, których w tak zwanych domach przytułku (Versorgungshäuser) nie można było umieścić, przez udzielenie gotówki i t. p. datków przyjść w pomoc, zakład zaś ubogich (Armen-Institut) miał służyć dla prawdziwych nę-dzarzjw Równocześnie poddał cesarz Józef II. i zakłady dobroczynne gruntownej reformie, polecając wypracowanie dotyczącego projektu osobnej komisyi t. zw. „milde Stiftung shof-Komission“, nakreślając osobiście rozporządzeniem z 16 kwietnia 1781 zasady t. zw. „Dircktiv-Eegeln“, które

W ogólnych postanowieniach powyższego cesarskiego rozporządzenia z 16 kwietnia 1781 wytknięty został przez cesarza Józefa II. kierunek głównie co do domów podrzutków, domu położnic, domu sierot i szpitali¹²), w szczegółach zaś tego rozporządzenia przebija się nadzwyczajna troskliwość o los biednych, dobroć i niczóm niezrównana tkliwość szlachetnych uczuć tego wspaniałomyślnego monarchy celem sprowadzenia ulgi dla prawdziwie ubogiej ludności. Dla ilustracyi tego podajemy poniżej dosłowny tekst 3 ustępu tego rozporządzenia, traktujący o niezdolnych do pracy i nawiedzonych wstrętnemi chorobami¹³).

miały posłużyć za podstawę w wypracować się mającym projekcie.

Tej to inicyatywie cesarza Józefa II. przypisać należy żywe zainteresowanie się sprawami ubogich, które najwymowniej objawiło się w licznych ustawodawczych

,a) Dosłowny tekst patrz „Geschichte der öffentlichen Anstalten, Fonds und Stiftungen für die Armenversorgung in Wien von Karl Weiss “. II. Abtheilung.

¹³)    . . 3tio, Der Unterhalt der gänzlich unfähigen, oder

dem allgemeinen Schaden oder Eckel dienenden betreffend. — Unter Ersteren, nähmlich unfähigen, verstehen sich nur diejenigen, welche Altershalber an Körper oder Geist so entkräftigt sind, dass sie zu gar nichts fähig, dann gänzlich blinde, stumme oder lahme, welche aus dem Bett nicht aufstehen können, oder sich nur so herum schleppen; diese gehören allerdings in die Versorgung jener Gemeinden, aus denen sie sind, und für diese sind die Grundspitäler wahrhaft gewidmet oder beizubehalten ; die grösste Wirtschaft in deren Verwaltung, Abstellung aller unnützen Ausgaben, die wohlfeilste Bekleidung, nur gesunde aber 3ehr einfache Nahrung sind für sie zu bestimmen. — Unter jenen, die Schaden oder Eckel verursachen, verstehe ich Wahnwitzige und mit Krebsen oder solchen Schäden behaftete Personen, welche aus der allgemeinen Gesellschaft und aus den Augen deren Menschen müssen entfernt werden; diese müssen zusammen in ein entfernteres Spital verlegt, allwo weder andere Kranke, noch weniger Jugend oder Kindsbetterinen sich befinden. Verbesserungen derselben, damit noch ein, noch oder andere unter das Publicum komme, muss das erste Ziel sein. Uibrigens sind sie nach ihrem Umständen mit der gerigsten Kost und wohl feilsten Bekleidung nach simplester Verwaltung und Administra-

16В normach, już to zapanowania tego cesarza, jako tćż za jego następców wydanych. Przepisy te, mające na celu zapobieganie żebractwu, obejmują normy: w przedmiocie uposażenia miejscowego funduszu ubogich, zarządu tym funduszem i wspierania prawdziwie ubogich z tego funduszu, zabronienia żebrania na miejscach publicznych i po domach, chwytania żebraków obcych i własnych, karania tychże i przymusowego wydalenie obcych ukaranych żebraków do domów roboczych. — Podajemy je w chronologicznym porządku, biorąc szczególny wzgląd na te, które specyalnie dla Galicyi wydane zostały, — i tak :

Cesarskim patentem z 3 listopada 1786 (zb. Pillera str. 368) wprowadzono bardzo cenne i praktyczne postanowienia tak co do wspierania ubogich i zatrudniania zdolnych do pracy żebraków, jakotćż i sposobu karania żebraków, wyrzekając przy tém zasadę, że wspieranie ubogich jest obowiązkiem gminy politycznej nawet i wtedy, gdy jakie miejscowości w gminie posiadały osobne fundusze ubogich, ile że prawo ubogich do wsparcia opiera się na prawie przynależności do gminy.

Przez wzgląd na ważność dotyczących przepisów podajemy niektóre w dosłownćm brzmieniu :

§. 1. Zwierzchność gminna na to uważać winna, aby dla zdolnych do pracy, jeżeli nie mają zatrudnienia, o robotę się postarać, przez którąby na wyżywienie zarabiać mogli, — a ponieważ w kraju mało się znajduje domów roboczych, przeto ludzie bez zatrudnienia do robót polnych i około gościńców użyci być mają.

§. 2. Przez to ubędzie próżniakowi, do pracy zdolnemu, powód do żebrania, a pozostaną dla ogólnej dobroczynności tylko prawdziwi ubodzy, którzy przez gminę zaopatrzeni być winni. Zostawia się do woli gminy, czyli tion sammt allen nöthigen an Medicis, Chyrurgicis zu versorgen. In dieses auszuwählende Spital können alle Unglückliche von was immer für einem Stand sie wären, nur mit dem Unterschied, dass sie nach ihrem Stande abgesondert, und nur etwas besser in der Kost gehalten werden.

ubogich przez udzielanie żywności lub pieniędzy zaopatrywać chce.

§. 3. Celem ułatwienia zaopatrzenia ubogich polecono władzom duchownym : a) aby pasterze dusz za jeden z najważniejszych swych obowiązków uważali pouczanie ludu z kazalnicy i przy każdej innej sposobności, że wspieranie ubogich własnej gminy nie tylko jest obowiązkiem naturalnym, lecz oraz czynem, który za szczególniejszą za sługę przed Bogiem poczytanym będzie ; h) aby każdy pleban tak po miastach jak i po wsiach co niedzielę i święta zarządzał w porozumieniu z naczelnikiem gminy dobrowolne składki, a zebrane pieniądze stosunkowo na pojedyncze gminy parafii rozdawał ; c) aby się starano umieścić ubogich z żonami i dziećmi naprzód u krewnych, a jeżeli nie mają krewnych, u innych dobroczynnych mieszkańców z miłości bliźniego, a w najgorszym razie za umiarkowane roczne wynagrodzenie, lub kolejno w jednym domu gminy po drugim.

§. 4. Oprócz tego duszpasterze i zwierzchności gminne pouczyć mają osoby dobroczynne i zamożne, jaką zasługę sobie zaskarbią przed rządem i ludzkością, jeżeli przez przyjęcie wyżywienie i wychowanie według zasad rcligii i społeczeństwa miłosierdzie wykonują Da dzieciach, które u ubogich rodziców nie mają sposobności nauczenia się tego, przez co by z czasem uczciwy zarobek znaleść mogły.

§. 5. Przy tćm także uwzględniać, że taki wycho-waniec do roku 15. życia swego do różnych robót gospodarczych i domowych użytym być może, przez co się za doznane łaski po części odwdzięczy.

§. 6. Zwierzchności gminne, któreby w tym względzie plebanów nie wspierały, przez władze powiatowe do tego znaglone być mają.

Z drugiego zaś rozdziału powyższego ces. pat. z d. 3. listopada 178G r., traktującego o wytępieniu żebractwa, wyjmujemy następujące postanowienia:

§. 7. Gdy przez taki sposób zaopatrzenie ubogich (§. 1—6 jak wyżej) przyczyna żebractwa ustaje, przeto tak

obieranie jałmużny, jakotćż i włóczenie się żebraków pod jakimkolwiekbądź pozorem jak najsurowiej się zakazuje.

§. 18. Jako krajowych żebraków i włóczęgów należy nie tylko tych uważać i jako z takimi się obchodzić, którzy w Galicyi są urodzeni, ale nadto i takich, którzy przez 10 lat w Galicyi przebywają.

§. 35. Zuchwałych żebraków i włóczęgów mogą dominia i zwierzchności gminne przy pierwszćm przydybaniu do każ-dćj pracy używać, nie będąc obowiązanymi do innej płacy jak pieniądzmi, osobie nad 15 lat liczącćj 4 et. a dzieciom niżej 15 lat, jeżeli są zdolne do domowych i gospodarczych posług 2 ci, albo zwykłe pożywienie i niezbędną odzież.

§. 41. Za obcych żebraków i włóczęgów należy uważać tak poddanych z innych dziedzicznych prowincyj, nie przebywających przez 10 lat w Galicyi, jakotćż obcokrajowców we właściwćm zrozumieniu.

§. 45. Jeźli tedy tacy obcy żebracy i włóczęgi w kraju przydybani zostają, natenczas mają być bezwzględnie trzech-miesięczną robotą w żelazkach, albo odpowiednią karą cielesną ukarani i za granicę wydaleni⁶).

Fundusz ubogich (Orts-Armenfond), o którym §. 35 ust. gm. mówi, zaprowadzony został w Galicyi rozporządzeniem gub. z 7 maja 1788. I)la wzmocnienia tego funduszu przeznaczone są kary pieniężne czyli grzywny, pochodzące z §§. 241, 104, 105 ust. kar. i innych ustaw, taksy za muzykę i tańce i za pozwolenie niezamykania szynków po godzinie policyjnej, datki, ofiary dla ubogich po kościołach miejscowych, zapisy i fundacye dla ubogich, trzecia część spadku po księżach, bez pozostawiania testamentu zmarłych, nareszcie kwoty przez dobrowolne składki zebrane. (Szczegółowe przepisy vide J. R. Kasparek tom III. str. 2481 i następ.)

Z pomiędzy \uelu przepisów nadmieniamy przepis, odnoszący się do datków i ofiar, po kościołach miejsco-

IgD

wych zbieranych. Według okólnika gub. z 7 lipca 1792 1. 19573 wewnątrz kościoła koło drzwi wstępnych skarbona dla ubogich umieszczoną być ma, w’ którćj co miesiąc w przytomności plebana, zwierzchności gminnej i opiekunów ubogich pieniądze złożone mają być wyjęte i albo zaraz między ubogich rozdane, albo do kasy funduszu ubogich miejscowych złożone i na przypis wzięte. Ofiary (Opferstäche) po kościołach przeznaczone są dla ubogich ; oprócz ofiar dla ubogich innego rodzaju datków w kościołach wymagać nie wolno i przez zwierzchność wymaganie takowych po cmentarzach cierpianćm być nie powinno. (Dekr. kanc. nadw. z 24 czerwca 1785). Datki z woreczka lub z tacy w kościele na pokrycie potrzeb kościoła są przeznaczone.

Według okólników z r. 1784 i 1786 opiekunowie ubogich starać się mają, aby członkowie gminy zawezwani byli od czasu do czasu do składania na rzecz ubogich albo pewnej kwoty w pewnych peryodycznych ratach, albo jednorazowy datek, albo nadawanie jałmużny do puszki, obnosić się mającej. (Kasparek str. 2487).

Bardzo surowe rozporządzenie wydanćm zostało co do zbierania jałmużny przez obcych księży świeckich i zakonnych. Podajemy je w dosłownym oryginalnym tekście :

„Das Almosensammeln ist allen ausländischen fremden Geistlichen und Ordensleuten unter was immer für einem Vorwände und Dechnantel verboten und zwar bei erster Betrettung unter Confiscation des Gesammelten, welches unter die Armen der Gemeinde, so ihn betretten, zu vertheilen, das zweite Mal ist ein solcher Geistlicher ohne Unterschied, ob er ein Priester oder Laienbruder, nebst Confiiscirung des Gesammelten so lange noch im Civil-Arreste zu halten, bis die Gemeinde, die ihn zum Sammeln ausgeschicht, ihn noch mit 100 fl. ausgelöset, auf welche Art im dritten Falle und so fort, nur jeder Zeit mit Erhöhung des Lösegcldes fürzugehen¹¹. Pat. z dnia 1 czerwca 1782 roku. (Pill. Samml. Nr. XVIII. str. 88 ⁷).

Tych, którzy w uniformach wojskowych, jako inwalidzi żebrzą, należy oddać najbliższej komendzie wojsko-wćj. (Dekret nadw. z 5 października 1814 i z 11 września 1816). Do tych samych żebraków odnosił się i dekret nadworny z 16 lipca 1759⁸ 9).

Co się tyczy obcych żebraków żydów, to postanawia rozp. gub. z 16 czerwca 1780, że im nie wolno udzielać prawa pobytu w gminie, lecz ich za granicę wydalać należy ł6).

Reskryptem komisyi Namiest krak. z 12 lutego 1867 1. 3642 w porozumieniu z jeneralną komendą wojskową rozporządzono, aby wojskowych petentalistów, którzy na żebraniu przydybani zostali, odesłać w drodze przymusowego wydalenia do gminy przynależności, dokument zaś na pensyą petentalną posłać komendzie wojskowej z wezwaniem, aby petentalista w domu inwalidów w⁷ Tyrnawde oddanym i tamże zaopatrzonym został (J. R. Kasparek str. 2543). Również zakazano rozporządzeniem z 31 maja 1766, pat. z 2 grudnia 1767 i cyrkuł, z 14 listopada 1820 ażeby zapobiegano żebraniu dzieci, wysyłanych przez rodziców i krewnych w tym celu ¹⁰).

Rozp. gub. z 16 lipca 1788 zakazano udzielanie i wystawianie paszportów żebraczych (Bettelpässe), nakazując zwierzchnościom gminnym i księżom, ażeby dokumentów takich nie potwierdzały, przeciwnie, ażeby takie świadectwa urzę.dom powiatowym nadesłały¹¹). Powtórzono ten zakaz rozporządzeniem z 16 lipca 1805, zabraniając w ogóle wystawianie paszportów żebraczych ¹²).

Ustawa karna z r. 1803 nie zdefiniowała dostatecznie pojęcia karygodnego żebractwa; to też niejako w uzupełnieniu tej ustawy postanowiono dekretem z d. 15 czerwca 1811, że za żebraka uważanym być ma ten, kto na miejscu publiczném, albo po domach prywatnych w jakibądź sposób o jałmużnę prosi, czyto ustnie i wyraźnie, czyto gestami, lub kto na przechodniem miejscu się ustawi w sposób współczucie wzbudzający, tak iź zamiar dostania podarunku jest oczywistym, tém bardziéj, kto w takiém położeniu przyjmuje datki lub modli się głośno i w sposób spostrzegalny ¹³). Najw. rozporządzeniem z 5 sierpnia 1816 1. 38103 postanowiono, iż z największą surowością przestrzegać należy, ażeby żebranie tak w stolicy państwa jakotćż i po miastach i wsiach ustało, że każdy do pracy niezdolny ma być dotyczącćj gminie lub dominium do wyżywienia oddanym, obcokrajowiec zaś poza granicę państwa wydalonym, a gdyby go przy żebraniu przydy-bano, ma się z nim według przepisów postąpić ¹⁴).

Rozp. z dnia 7 sierpnia 1815 r. 1. 24014 postanawia : Wszystkim tym osobom, które z zagranicy tu zachodzą, a nie są zamożnymi, jako to: fabrykantom, kuglarzom, żebrakom, w ogóle podejrzanym osobom, nie wolno udzielać karty wstępu, ale należy ich za granicę państwa wydalać ¹⁵).

Na szczególną uwagę zasługuje dekret kanc. nadw. z 1. listopada 1833 1. 27319, którym nakazano władzom, ażeby się w należyty sposób zapobiec żebractwu starały, a przedewszystkićm żebractwu ulicznemu. W tym celu nakazano mieć staranie, ażeby każdy do pracy niezdolny i ubodzy, pozbawieni środków utrzymania, pobierali z miejscowego funduszu ubogich swe zaopatrzenie, bądź to otrzymaniem gotówki, bądź w żywności Nadto nakazano, ażeby zakaz żebrania w każdej parafii ogłoszonym był przez umieszczenie tablic ostrzegających (Warnungs-Tafel]) i ażeby zakaz taki ściśle był przestrzegany. W tym celu miał być ustanowionym w każdym powiecie jeden, a według potrzeby i kilku nadzorców (Bcttclvögtc) z zadaniem nadzorowania żebraków ; policyantom gminnym nakazano, ażeby przepisy, odnoszące się do zakazu żebrania pod rygorem wydalenia ze służby przestrzegali, nareszcie i zwierzclmościom gminnym nakazano, ażeby żebraków nadzorowały i w tym celu we wszystkich częściach parafii patrole wysyłały ¹⁶).

Nadto postanowił §. 120 ust. gm. z 17 marca 1849, że naczeluicy gminni obowiązani są zapobiegać żebractwu ulicznemu i nie należących do związku gminnego żebraków wydalać ¹⁷).

Rozp. minist, z 14 września 1856 1. 8554 w celu zapobieżenia żebractwu nakazano, ażeby władze powiatowe na zasadzie ich zakresu działania starały się o zaopatrzenie ubogich według istniejących ustaw i nakłaniały gminy do wypełnienia swoich obowiązków w tym względzie; mianowicie, aby gminy zakładami dobroczynnymi należycie zarządzały, żebractwu zapobiegały, co głównie przez zaopatrzenie prawdziwych ubogich uskutecznić należy ¹⁸).

Rozp. rządu kraj. z 18 lutego 1856 1. 1418 nakazano, aby w gminach, gdzie nie istnieje znaczniejszy fundusz ubogich, ubodzy kolejno u pojedynczych członków gminy umieszczeni i żywieni byli, za co do pomniejszych posług domowych użyć ich można ¹⁹).

Aby skutecznie żebractwu zapobiec, poleca reskr. min. z d. 28 lipca 1857 I. 3398, aby miejscowym osobom, które do zarobkowania nie są zdolne, karty legitymacyjne wydawane nie były, tudzież ażeby gminy policyą miejscową względem dozorowania włóczęgów i żebraków należycie wykonywały, co tylko przez ustanowienie zdatnych organów egzekucyjnych uskutecznionćm być może ²⁰).

Z tych wszystkich dopiero co wymienionych rozporządzeń daje się taki wysnuć wniosek, że najgłówniejszą zasadą w austryackićm ustawodawstwie w sprawach opieki ubogich jest ta, że każdy ubogi, nie mogący być utrzymanym przez rodzinę, może mieć pewną prawną pretensją do swej przynależnej gminy celem dostarczenia mu niezbędnego utrzymania. Osoby, których przynależność nie może być zbadaną, należą do tej gminy, w której w ostatnich czasach przebywały; wynikało to z przepisów §. 18, 22, 23 ogólnej ustawy gminnej z 17 marca 1849. Sprawowanie opieki ubogich przeznaczonćm zostało zwierzchności gminnej (§§. 119 i 120) zaliczając należyte wykonanie dotyczących spraw do najgłówniejszych zadań w wypadkach, gdzie siły gminy nie wystarczają, przystępuje powiat ewentualnie państwo z pomocą.

a dopiero

Konstytucyjny ustrój państwa i autonomiczny zakres działania pojedyńczych krajów, powiatów i gmin w Austryi nie przyczynił się wcale do raeyonalnćj reformy ustawodawstwa opieki ubogich.

Pomoc ze strony państwa ogranicza się tylko w wypadkach nadzwyczajnych, zazwyczaj w razie klęsk elementarnych (pożar, powódź, głód, epidemia itp.) a zasadza się z reguty na udzielaniu pieniężnych funduszów, albo nadaniu zarobku potrzebującym. Pomoc pieniężna jest albo zapomogą bezzwrotną, albo pożyczką, albo zaliczką w miarę stopnia niedostatku i wielkości klęski. W każdym takim ważniejszym wypadku uchwaloną bywa ustawa, w razie zaś nagłości spieszy rząd z pomocą, którą następnie usprawiedliwia przed ustawodawczćm ciałem. Pomoc taką udziela rząd za pośrednictwem swych organów gminom, albo poszczególnym członkom za poręczeniem gminy.

na w

Dopiero w najnowszych i za wzorem niemieckiego ustawodawstwa uświęconych, a w naszej połowie monarchii wydanych ustawach z 28 grudnia 1887 o zabezpieczeniu robotników na wypadek kalectwa wTe fabrykach, pizy budowach, — i z 30 marca 1888 o zabezpieczeniu robotników ypadek choroby, opartych na assocyacyi unormowanej statutami, przez rząd zatwierdzonymi, między przedsiębiorcami, a ich robotnikami i służbą, jako członkami, dopatrzeć się daje pewien postęp w reformie ustawodawstwa, ma-jacv na celu zabezpieczenie proletaryatu îobotniczego od nędzy, która ich zwykle w wypadkach kalectwa i choroby

niechybnie trafiała. Udział państwa oprócz udzielania bezzwrotnych zaliczek w celu utworzenia zakładu ubezpieczenia (§. 62) ogranicza się przeważnie na zwierzehniczym nadzorze i kontroli, jaka się państwu z reguły nad pry-watnemi instytucyami czyli stowarzyszeniami należy.

Na gminie spoczywa według obecnie obowiązującego ustawodawstwa cały ciężar opieki ubogich. Obecnie tedy jest pod względem pieczy ubóstwa zasadą w Austryi, że każdy ubogi, którego rodzina utrzymać nie może, w razie udowodnionego ubóstwa musi być utrzymanym przez gminę, do której przynależy. Jeżeli nie można dojść przynależności ubogiego do gminy, natenczas staje on się ciężarem tej gminy, w której ostatnim czasie przebywał. Gdzie fundusze gminy nie wystarczają, tam pomaga w pierwszym rzędzie kraj, w drugim państwo.

Kompetencya ustawodawcza państwa w rzeczach ubóstwa dotyczących przelana została na sejmy krajowe > których obowiązkiem jest trzymać się ₃w wydawaniu ustaw krajowych zasad, wypowiedzianych w ustawach zasadniczych państwa, począwszy od 20 października 1860 roku, tudzież i to szczególnie ustawy o swojszczyźnie. Dotychczas jednak zaledwie 4 kraje koronne austryackie mają ustawy krajowe, które szczegółowo i w całości traktują sprawy ubóstwa, mianowicie Czechy ustawę z dnia 3 grud. 1868 1. 59 dz. u. kr., Styrya z dnia 12 marca 1873 1. 19

d. u. kr., Salzburg z dnia 30 grudnia 1874 1. 7 z r. 1875, Austrya Górna z dnia 5 września 1880. Ustawa styryjska i salzburska oparły się w głównych zasadach o czeską; toż samo uczyniła ustawa górno-austryacka, w której uwzlę-dniono ustrój administracyi autonomicznej.

Jak więc z jednej strony streszcza ona w sobie zasady ogólne ustawodawstwa austryaekiego w sprawach ubogich, tak z drugiej strony służyć może za wzór dla ustaw krajowych w tym przedmiocie. Ustawa górno-austry-cka określa naprzód we wstępie pojęcia ubóstwa, zaopatrywania i wspierania ubogich. „Kto nie jest w stanie“ -mówi ustawa w §.2 — „własnymi siłami lub funduszami sobie i swej rodzinie dostarczyć najpotrzebniejszych śród-ków do życia, tego w myśl ustawy należy uważać za ubogiego“. Zaopatrzenie oznacza zupełne utrzymanie ubogiego i ma miejsce wtedy, jeżeli niemożność zarobkowania i zaspokojenia najniezbędniejszych potrzeb życia w braku wszelkich środków pomocy jest zupełną. Wsparcie pokrywa tę część najniezbędniejszych potrzeb życia, których ubogi zaspokoić nie może własnymi silami lub środkami, albo pomocą skądinąd utrzymaną. Zaopatrzenie i wsparcie jest albo stale, albo chwilowe stosownie do tego, czy ubogi popadł w trwałą lub tylko przemijającą niemożność utrzymania się. Oprócz zaopatrywania i wspierania ubogich należy do zakresu opieki publicznej także grzcbauie zwłoki

Pierwszy rozdział ustawy określa ogólne obowiązki i prawa. Obowiązek zaopatrywania i wspierania ubogich cięży na gminie z mocy ustawy o przynależności. Obowiązek ten spada na gminę jednak tylko wrazie, jeżeli zachodzą powryżćj wskazane prawne znamiona ubóstwa, jeżeli dalej ubogi nie otrzymuje pomocy od jakiego towarzystwa, zakładu dobroczynnego lub dzięki prywatnej dobroczynności, jeżeli w końcu inne osoby według prawa cywilnego lub na mocy innych ustaw nie są obowiązane do zaopatrzenia lub wspierania ubogiego. Jeżeli obowiązek taki cięży na jednej osobie, a nie zostaje dopełniony, gmina nie może odmówdć pomocy ubogiemu, ale ma regres do prawnie obowiązanego. Prawo regresu służy także gminie do majątku, któryby sam ubogi nabył w jakikolwiek sposób. Także obcym ubogim nie może gmina odmówić pomocy z zastrzeżeniem prawa regresu do gminy właściwćj, lub osób obowiązanych. Gminy położone w tym samym powiecie politycznym mogą łączyć się ze sobą dla wspólnego ponoszenia wydatków na wykonywanie opieki publicznej nad ubogimi, mianowicie wydatków na urządzenie i utrzymywanie domów przytułku i szpitali.

Gmina karać może aiesztem do 8 dni ubogich, którzy ujęci zostaną na żebraniu wykonywanem w sposób nie-podpadający pod postanowienia ustawy karnej, aresztem zaś do 3 dni ubogich, którzy niewłaściwie zachowują się w obec organów⁷ wykonujących opiekę publiczną, odma-

wiają posłuszeństwa zarządzeniom tych organów, albo w domu przytułku naruszają porządek unormowany.

Drugi rozdział ustawy wylicza sposoby i rodzaje opieki publicznej nad ubogimi. Ponieważ właśnie pod tym względem odrębne zwyczaje i stosunki każdego kr.iju muszą być uwzględnione, przeto nie przytaczamy postanowień tego działu. Przy końcu drugiego rozdziału żebranie jest stanowczo wzbronione ; tylko wyjątkowo może reprezen-tacya gminna pozwolić niektórym ubogim, aby w obrębie gminy, do której należą, w pewnych dniach zbierali jałmużnę ²¹). Tacy ubodzy otrzymują w tym celu pisemne pozwolenie, które służy za legitymacyą. Naczelnikom gmin, urzędom parafialnym i wszystkim organom publicznej opieki nad ubogimi zabrania ustawa surowo wystawiać ubogim lub osobom nieszczęściem dotkniętym pozwolenia na zbieranie jałmużny, albo świadectwa ubóstwa, któreby służyć miało za środek do żebrania.

Rozdział trzeci ustawy wskazuje źródła, z których czerpane być mają środki pieniężne do wykonywania opieki publicznej nad ubogimi. Źródła te są następujące: 1) fundusze na ten cel przeznaczone i w zarządzie gminy zostające; 2) dobrowolne ofiary; 3) fundusze wpływające na mocy ustaw; 4) dodatki gminne.

Fundusz gminny przeznaczony na wspieranie ubogich ma być odrębnie administrowany. Dobrowolne ofiary mają być wcielane do funduszu gminnego, jeżeli dawca inaczej wyraźnie nie postanowił. Na mocy ustawy wpływać mają

do funduszu gminnego dla ubogich: a) kary pienięź kładane przez gminę i organa polityczne, oraz przedmioty za przepadłe uznane, jeżeli osobna ustawa przedmiotów tych na inne cele nie przeznacza ; V) trzecia część spadku księży bez testamentu zmarłych stosownie do obowiązujących w tej mierze przepisów; c) 1° ₀ od sumy uzyskanej z każdej dobrowolnej sprzedaży licytacyjnej; d) opłaty ustanowione przez gminę za pewne czynności urzędowe i zabawy publiczne.

ne na-

W §. 55 ustawa upoważnia gminy do poboru osobnych opłat za nadanie prawa swojszczyzny, za udzielanie kon-sensów budowlanych z wyjątkiem wypadku, jeżeli budowle wykonane być mają wskutek klęsk elementarnych ; za udzielanie konsensów na muzykę z tańcami ; za pozwolenie, aby kawiarnie lub szynki otwarte były po godzinie nocnej przepisami policyjnymi wskazanej ; za produkcye muzyczne jeżeli nie są urządzone na cele dobroczynne; od premij wyznaczanych za najcelniejsze produkcye na strzelnicach, kręgielniach, ślizgawkach, od wyścigów, pochodów z pochodniami, zabaw weselnych, wreszcie od psów. Do zaprowadzenia nowych opłat, nie należących do kategoryi dodatków do podatku bezpośredniego lub konsumcyjnego, oraz do podwyższenia opłat już istniejących potrzebną jest ustawa krajowa. Wydatki na ubogich, które pokryte być nie mogą z funduszu na ten cel przeznaczonego, z datków dobrowolnych i ustawą oznaczonych opłat, pokrywać należy jak inne* wydatki gminy dodatkami gminnymi.

Organami publicznej opieki nad ubogimi ustanowiła ustawa górno-austryacka oprócz naczelnika gminy i jej reprezentacyi nadto jeszcze osobną radę dla ubogich, w której w skład wchodzą naczelnik gminy, proboszczowie i opiekunowie ubogich (Armenväter). Opiekunów tych wybiera reprezentacya gminna w liczbie odpowiadającej stosunkom, najmniej 3, na czas trwania swojego mandatu. Członkowie rady dla ubogich pełnią swój urząd bezpłatnie. Do zakresu tej rady należy zarząd funduszu dla ubogich przeznaczonego, nadzór nad gminnymi zakładami dobroczynnymi i w ogóle wszystkie sprawy opieki publicznej nad ubogimi, o ile niektóre z nich nie zostały zastrzeżone innym

O żebractwie i włóczęgostwie.

i?S organom, mianowicie naczelnikowi gminy lub reprezentacji gminnéj. Głos doradczy zastrzega ustawa radzie dla ubogich co do rozdziału i użycia funduszów zebranych w kościele lub rozdawanych przez zakłady dobroczynne. Gdzie nie ma domu publicznego dla ubogich, rada wszelkimi środkami dążyć powinna do utworzenia takiej instytucyi. Także zubożeniu powinna rada zapobiegać i w tym celu ma donosić sądowi celem zarządzenia kurateli w wypadkach, w których zachodzi obawa, że pewne osoby wskutek rozrzutności lub innego nadużycia popadną w nędzę i staną się wraz z rodzinami swojemi ciężarem dla gminy. Rada dla ubogich podlega radzie gminnéj i corocznie składa jej rachunki i sprawozdania.

Naczelnik gminy przewodniczy radzie dla ubogich, ;zastósowuje środki wykonawcze, wykonywa policyą żebractwa i wymierza kary na żebractwo wspólnie z dwoma członkami rady gminnéj. Rada gminna mianuje i usuwa opiekunów ubogich, załatwja rachunki i zatwierdza budżety rady dla ubogich, wydaje uchwały w sprawach zastrzeżonych jej ustawą gminną co do ubogich, statuty dla rady dla ubogich, oraz zakładów i szpitali, specyalne rozporządzenia i postanowienia wskutek zażaleń wnoszonych przeciw zarządzeniom rady dla ubogich.

W sprawach opieki publicznej nad ubogimi podlegają gminy Wydziałowi krajowemu. Pretensyi do wsparcia nie może żaden ubogi podnieść przeciw właściwej gminie w drodze prawa, a natomiast służy mu odwołanie się do Wydziału krajowego. W wykonywaniu prawa nadzoru może Wydział krajow⁷y na członków rady dla ubogich nakładać kary pieniężne i zarządzać na koszt gminy obowiązanej to, czego ona mimo obowiązku nie dopełniła.

Pretensye gminy z powodu kosztów poniesionych na zaopatrzenie, załatwiane być mają w drodze politycznej, jeżeli podniesione są przeciw innym gminom lub osobom obowiązanym do zwrotu nie na mocy ustawy cywilnej, lecz innych ustaw. Jeżeli zaś gmina w drodze prawa na mocy ustawy cywilnej upomina się o zwrot kosztów, to w takim razie władza polityczna ma najpierw oznaczyć wysokość

poniesionych kosztów, a władza sądowa nic w téj mierze zmienić nie może Za pomocą politycznej egzekucyi ściągane będą pretensye do gmin, oparte na téj ustawie i już prawomocne.

Galicyjska ustawa gminna z 12 sierpnia 1866 obejmuje te same zasady prawne z małemi tylko, do zwyczajów i odrębności stosunków tego kraju odnoszącemi się zmianami*

Ogólną zasadą co do obowiązku zaopatrywania ubogich jest: iź gmina utrzymywać powinna swoich ubogich. Zasadę tę wj^powiada §. 35 ustawy gminnej z 12 sierpnia 1866 r. (D. u. kr. 1. 49), który brzmi :

„Rada winna czuwać nad tém, aby ubodzy w miarę ustaw zaopatrzeni byli. Gdyby zakłady i fundusze na ten cel przeznaczone nie wystarczyły, Rada postara się o potrzebne środki i może oznaczyć sposób ich użycia“.

Uzupełniają go zaś przepisy §§. 22—31 i 44 ustawy o prawie swojszczyzny z dnia 3 grudnia 1863 r.

Wyrażenie w §. 35 ustawy gminnej „w miarę ustaw“ odnosi się właśnie do tych rozmaitych przepisów, powszechnie w Austryi obowiązujących, na których opierać się mają ustawy krajowe. Tu należą §§. 139, 141, 143, 154, 165, 166, 167, 171 i 221 ustawy cywilnej, powołane powyżej paragrafy o prawie swojszczyzny, patent z dnia 30 listopada 1786, reskrypt Ministerstwa spraw wewnętrznych z dnia 7 grudnia 1869 1. 13.546.

Co się tyczy zarządu i rozdziału funduszu ubogich, to §. 56 ustawy gminnej jest tutaj normą. Według tego paragrafu naczelnik gminy załatwia sprawy ubogich według ustaw i urządzeń, zawiaduje zakładami gminnymi i nadzoruje zakłady, własny zarząd mające.

Miejscowy fundusz ubogich ma własny zarząd, albowiem okólnikiem z dnia 25 kwietnia 1785 r., później zaś reskryptem komisyi namiestn. w Krakowie z dnia 31 stycznia 1866 r. 1. 14.802 do zawiadywania funduszem ubogich osobna komisya ustanowioną została. W skład téj komisyi wchodzą:

a) proboszcz téj parafii, do której gmina należy jako prezes komisyi ;

b)    naczelnik gminy (wójt, burmistrz) — jako kasyer;

c)    dwaj członkowie gminy w tym celu przez nią wybrani — jako opiekunowie ubogich.

Téj komisyi oddawane być mają na ręce przełożonego gminy jako kasyera wszelkie na cele ubogich: a) według prawa, b) według zobowiązań, c) przez repartycyą na gminę, d) z kapitałów przeznaczone i wpływające kwoty.

Dochody funduszu ubogich przeznaczone są w ogólności na rozdanie jako jałmużna między takich ubogich, których gmina, według istniejących przepisów, mianowicie według §§. 1, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29 i 30 ustawy z dnia 8 grudnia 1863 wspierać jest obowiązaną,

Co do wspierania ubogich, jest ono rozmaite, jak rozmaitą jest potrzeba chwilowa i pomysły, zaradzenie jej mające na celu. Naprzód gmina udzielać może wsparcia jednorazowego w szczególnym jakimś wypadku jak np. chorobie itp. ; na wsparcia tego rodzaju wyznacza się zazwyczaj przy budżecie pewna kwota. Albo tćź gmina udziela z funduszu ubogich stałe wsparcie, które ci w pewnych okresach czasu zwykle miesięcznie pobierają. Według dekretu rządowego z 16 kwietnia 1842 1 18.333 osoby stałe wsparcia pobierające nie mogą otrzymywać wsparcia jednorazowego. Dalej gmina w danych wypadkach urządza wspólne pożywienie i pomieszkanie dla ubogich np. zupę rumfordzką, ogrzewalnie itp., wreszcie wspiera miejscowe zakłady dobroczynne prywatne, mające na celu opiekę nad ubogimi, lub też zakłada swoje. Instytucye takie są poświęcone wyłącznie ubogim, albo chorym, albo dzieciom lub sierotom.

W końcu wypada jeszcze wspomnieć o zakładach i stowarzyszeniach dla ubogich.

We wszystkich krajach monarchii austryackiéj, a tćm samem i w G-alicyi znajdują się zakłady dobroczynne częścią założone i utrzymywane przez osoby prywatne, częścią założone i utrzymywane przez gminy, szczególnie w większych miastach. Są to albo domy ubogich, albo stowarzyszenia, których zadaniem jest niesienie pomocy, umieszczenie i opieka nad ubogimi w ogóle, bez względu

czy to wdowa, czy kaleka, starzec lub sierota. Zakłady i stowarzyszenia tego rodzaju utworzone są zazwyczaj na mocy albo aktu fundacyjnego, albo na mocy statutu przez właściwą władzę potwierdzonego; ten więc akt lub statut jest ustawą, według którćj odbywa się przyjmowanie ubogich do zakładu lub udzielanie im zapomóg.

Według rozporządzenia z 20 czerwca 1784 i 13 stycznia 1796, oraz rozporządzenia z 14 lutego 1805 i dekretu nadwornego z 15 kwietnia 1817 osoby nie mogące pracować dla braku sił, kaleki, starcy płci obojćj, osoby pozbawione wszelkiej pomocy, dalej nieuleczalni chorzy, mają być pomieszczeni w osobnych domach ubogich lub domach nieuleczalnych chorych. Tam otrzymują mieszkanie, opał, światło, odzież, obuwie i bieliznę, w razie choroby pomoc lekarską, leki i pożywienie.

Co do wewnętrznego urządzenia zakładu nadmienić przedewszystkićm wypada, że ubodzy nie potrzebujący pomocy lekarskiej, mieszkają we wspólnych izbach, ale co do płci rozdzieleni, mogą się zajmować robotą nie naruszając porządku domowego, przezco mają zarobek, z którego jakąś część winni oddawać na rzecz zakładu, który ich utrzymuje. Wszelako zawisło to od przepisów w zakładzie obowiązujących. Oprócz tego ubodzy używani bywają do posług domowych wr zakładzie, za co najczęściej są osobno wynagradzani.

Jeżeli dom ubogich jest utrzymywanym przez gminę, natenczas ubogi przyjętym być może tylko z polecenia właściwej władzy, jeżeli dom taki jest zakładem prywatnym, natenczas akt fundacyjny lub statut, jak wyżej powiedzieliśmy, jest normą w przyjmowaniu,

W każdym razie poprzedzić musi dokładne zbadanie, czy ubogi nie jest jeszcze zdolnym do pracy, czy nie ma krewnych lub innych osób, któreby były obowiązane starać się o jego wyżywienie i utrzymanie -⁹). ²² 23

Osoby obce tj. do innej gminy przynależne, wtedy tylko do domu ubogich mogą być przyjęte, jeżeli miejsce pozwoli i jeśli właściwa gmina lub fundusz jakiś zapewni zwrot kosztów wyłożonych.

Według §. 39 ustawy gminnéj zarząd, gospodarstwo i nadzorowanie takich zakładów, jeżeli są gminnymi, należy do zakresu działania Rady gminnéj, rozumie się, jeżeli statut, umowa, akt fundacyjny lub erekcyjny nie stanowią czego innego. Co do zakładów powiatowych należy zarząd majątku takich zakładów do Rady powiatowej, która rozpoznaje i ustanawia roczny budżet, rozpoznaje i załatwia roczne rachunki tych zakładów (§. 21 i 22 ust. o reprezentacyi powiatowej). Co do zakładów krajowych, sejm krajowy starać się ma o utrzymanie majątku takich zakładów kosztem kraju założonych i utrzymywanych; sejm obraduje i uchwala względem dostarczenia środków, potrzebnych do wykonania działalności swéj co do zakładów krajowych (§. 20 i 22 statutu krajowego).

Nie możemy nareszcie pominąć tego, aby nie zanotować na tćm miejscu tego ruchu, jaki zapanował z okazyi 40-letniego panowania Jego Cesarskiéj Mości w ogóle w Austryi i w naszej połowie monarchii pod względem powstania rozmaitego rodzaju fundacyj i zapisów na cele ubogich. Jakkolwiek brąk jeszcze wiarygodnych dat statystycznych, jednak podania zarejestrowane w dziennikach świadczą, że z okazyi tego jubileuszu powstało :

a)    143 zakładów humanitarnych z kwotą 2,566.716 złr. i 107.100 w papierach wartościowych i 119 zakładów, których wartość liczebnie oznaczyć się nie da

b)    560 funduszów i fundacyj z kwotą 3,194.829 złr. w gotówce i 859.240 złr. w papierach wartościowych ;

c)    970 innych dobroczynnych aktów z kwotą 3,087 724 złr. w gotówce i 364.365 złr. w papierach wartościowych ²⁴).

Ruch ten jest nietylko dowodem wielkiej lojalności i wspaniałomyślności społeczeństwa naszego dla celów szlachetnych, ale jest nadto i objawem ogólnie odczuwanéj potrzeby reformy ustawodawczej na polu opieki nad ubogimi w Austryi.

Co do policyi ubogich zanotować tu wypada ustawę z 27 lipca 1871, normującą postępowanie szupasowe i ponoszenie kosztów szupaśnictwa, dalej ustawę z 10 maja 1873, obejmującą przepisy karne co do włóczęgów i poddanie niebezpiecznych osób pod dozór policyjny, a nareszcie dwie ustawy z 24 maja 1885 zawierające przepisy karne co do żebraków i ustanowienie przymusowych zakładów pracy i poprawy. Z pozostawieniem rozpatrzenia tych ustaw ze stanowiska prawnego trzeciej części naszej pracy podnieść tu wypada, że subsydiarny udział państwa, według ostatnich ustaw odnosi się tylko do przyczynienia się z bliżej nieoznaczoną kwotą do utrzymania zakładów’ przymusowej pracy i domów poprawy w miarę tychże konie czności.

¹

Statistik der Bettler und Vaganten im Königreich Bayern V, Br, G. Mayer. München 1865.

²

)    Cod. austr. T. III. str. 279, 142, 148 i 504.

³

)    Cod. austr. T. III. str. 446.

⁴

)    Cod austr. T. Y. str. 905.

⁵

) Dr. Moritz Stubenrauch. „Yerwaltungsgesetzkunde“ II.

236, 237.

n) Cod. austr. У. 231.

⁶

) M. Drdacki. „Lexikon d. politischen Gesetze“, Wien 1842 str. 888. — Jan R. Kasparek. Zbiór ustaw i rozporządzeń admin. Tom III. str. 2478 wydanie 3.

⁷

) M Drdackij. w. str. 36.

⁸

)    M. Drdacki str. 462.

⁹

)    Maierhofer j. w.

¹⁰

)    Stubenrauch j. w. str. 237.

¹¹

)    Stubenrauch j. w. str. 236.

¹²

)    Stubenrauch j. w. str. 182.

¹³

) J. R. Kasparek j. w. str. 2541.

¹⁴

)    Drdacki j. w. str. 888.

¹⁵

)    Drdacki j. w. str. 178.

¹⁶

)    Stubenrauch j. w. str. 237.

¹⁷

)    Stubenrauch j. w.

¹⁸

)    J. R. Kasparek j. w. str. 2542.

¹⁹

)    J. R. Kasparek j. w. str. 2542.

²⁰

)    J. R. Kasparek j. w. str. 2542.

²¹

) Że żebranie nie jest pod żadną formą dozwolone, pouczają następujące powody reskryptu wyższo austryackiego Wydziału krajowego, które w oryginalnym tekście tak opiewają: ,.Der Bettel ist unter keiner Form zu dulden und kann auch nicfif als Surrogat für die Armenversorgung eintreten ; es wird daher diesem Grundsätze entsprechend der Beschluss des Gemeinde Ausschusses in X., womit einer Armen, statt Verabfolgung einer begehrten Unterstützung, der Bettel in der Gemeinde an jedem Freitage bewilligt würde, als gesetzwidrig aufgehoben und wird der Gemeinde bedeutet, dass der Bettel in der Gemeinde weder geduldet, noch weniger als Mittel der Armenver-sorgung gestattet werden darf. (Maierhofer II. str. 667).

²²

) Dekreta nadworne z dnia 12 kwietnia i 12 maja 1784

²³

i postanowienie najwyższe z 10 czerwca 1830.

²⁴

) „Gazeta Lwowska“ nr. 8 z 11 stycznia 1889.

V. O stanowisku, jakie pojedyncze organa społeczne zając winny w walce przeciw żebractwu i włóczęgostwu.

A) Państwo.

a) na polu publicznej opielą ubogich.

na-

R. Mohl, definiując pojęcie państwa, określa je jako trwały jednolity organizm takich urządzeń, które, kierowane zbiorową wolą, a utrzymywane i przeprowadzone zbiorową siłą, mają za zadanie wspierać dozwolone cele życia pewmego, na ograniczonćj przestrzeni osiedlonego rodu, zaczynając od indywiduum aż do towarzystw. ³ ‘).

w naro-

Z tego pojęcia państwa wynika, że państwo powinno utrzymywać przedewszystkićm porządek prawny ^ dzie; (naukową nazwą tej działalności państwa jest poli-cya) i przedsiębrać środki policyjne w postaci trwałych

³¹) Robert Mohl. — Encyklopedya umiejętności politycznych tom I. str. 79.

Wychodząc z powyżej określonego założenia i mając na uwadze, że wałki, jaką społeczność ludzka w stłumieniu żebractwa i włóczęgostwa od wieków stacza, nie należy na równi kłaść z walką o usunięcie nieuleczalnej choroby społecznej, jaką jest ubóstwo, sądzimy, że państwo nie może być ani powołanćm, ani obowiązanćm do podejmowania się samoistnego rozwiązania takich zadań, których rozwiązanie leży wprawdzie w interesie ogółu, / lecz przez organa niepaństwowe z dodatnim rezultatem i skuteczniej nastąpić może. Do rzędu takich zadań podporządkować należy i rozwiązanie pytania, czy państwo ma obowiązek podejmywać sprawowanie publicznej opieki ubogich, a w szczególności udzielać pomocy swej proleta-ryatowi żebraczemu. Za potwiredzającą odpowiedzią mogłyby na pozór przemawiać względy dwojakiego rodzaju, a to albo poczucie ludzkości (względy moralne), albo interes bezpieczeństwa ogółu (względy utylitarne). Podejmując się zadania tego z pierwszego stanowiska t. j. przyjąwszy obowiązek państwowej pomocy ubogich i staranie o osobę samego żebraka, czyli dostarczenia niezbędnych środków do życia, stanie państwo na gruncie fałszywym, pociągającym za sobą kazuistyczne dedukcye o pojęciu ubóstwa, o prawie i obowiązku do wsparcia i nada fałszywy kierunek celom kommunistycznym, którym państwo ze stanowiska moralnego hołdować nie może. Dowodem tego są dawne ustawodawstwa Francyi bez żadnych praktycznych rezultatów. Takiemu stanowisku państwa sprzyjałby bardzo nawet i kościół ze wszystkiemi zasadami o chrześciań-skićm miłosierdziu i dobroczynności, który dążąc odwie-cznćm prawem do władzy, spowodowały i organizacyą

instytucyj lub doraźnych czynności wtedy, gdy się co do interesów obywateli zbiegają cel zgodny z prawem i ustawami, zgodność interesu z moralnością i pożytek celu. W naturze zaś policyi leży, aby taż miała prawo zmusić jednostki do posłuszeństwa, a jeśli opór stawiany bywa z niechęci czyli ze wstrętu do pracy, aby policya miała prawo zniewolić jednostkę w miarę jej sił do oddania się pracy.

opieki, na tle religijném osnutą. Takie jednak stanowisko państwa stałoby się jeszcze więcej fałszywćm i niewyraź-nćm, bo dopuściwszy kościół do zwierzehniczego udziału w sprawach publicznej opieki ubogich, stworzonoby stan anormalny, rządzony przez dwa państwa, w którychby kwestya różnych wyznań, dążności do rządu i zwierzchni-ezéj władzy wykonanie opieki utrudniały i w ogóle sprawie saméj więcćj szkody jak korzyści przyniosły.

Inaczej przedstawia się rzecz z drugiego stanowiska. Ze wzrostem ubóstwa zmniejsza się bezpieczeństwo publiczne; ceł utrzymania własnej osoby czyni zgłodniałego nieprzyjacielem istniejącego porządku, zagrażając bezpieczeństwu mienia i osoby obywateli. W obronie więc tego bezpieczeństwa i dla utrzymania porządku publicznego jest rzeczą państwa podejmywać się zadania rozwiązania spraw opieki ubogich. Stać się to powinno nie ze względu na Interes ubogich, lecz ze względu na spokój publiczny i bezpieczeństwo samych obywateli, a więc ze względu na interes samego państwa ; — jest to zatem obowiązek polityczny , wypływający z dobrze zrozumianego gospodarstwa narodowego.

Lecz i z tego względu nie można domagać się od państwa samoistnego i wyłącznego rozwiązania tego zadania przez samo państwo. Nie dającemu się niczćm stłumić naturalnemu uczuciu miłosierdzia i dobroczynności pozostawioną być musi sposobność do objawienia aktów ludzkości i dobroczynności na zewnątrz przez niesienie pomocy ubogiemu, zostającemu w rzeczywistej potrzebie, a państwo tylko zgodnie z prywatną dobroczynnością powinno podejmywać się rozwiązania swego zadania. Spełni zaś państwo to zadanie przedewszystldćm przez ujęcie spraw opieki ubogich w pewne, i stosunkom każdego kraju odpowiadające ustawodawstwo, którego celem głównie interes ogółu, a nie interes biednych być powinien, pozostawiając interes ostatnich osobnym organom t. j. gminie i prywatnej dobroczynności. Tendencyą ustawodawstwa opieki ubogich powinno być również i zapobieganie tworzeniu się ubóstwa masowego i łagodzenie istniejącćj nędzy, a w tym

O żebractwie i włóczęgostwie.

względzie powinno państwo nietylko za pośrednictwem swoich wyłącznie organów starać się o usunięcie tego złego, lecz nadto i, gdzie nie ma widoków na powodzenie pry-watnćj dobroczynności, własnymi funduszami o ile możności, lecz tylko za odwzajemnieniem się pewnego rodzaju świadczeniami ze strony biednych pomocniczo się przyczyniać.

Do dalszych działalności państwa na polu publicznej opieki ubogich należy wykonywanie zwierzchniczego nadzoru i kontroli nad pojedyńczymi organami, sprawującymi opiekę ubogich, przez ustanowienie głównych zasad, podług których organa te, czyli to gminy czy powiaty, ze względu na interes samego państwa postępować mają. W tym względzie ustanowienie przynależności, czyli miejsca siedziby wsparcia, warunki, pod jakimi pojedyńcze związki powstawać mogą, i środki, jakie z funduszów publicznych na cele ubogich użyte być mogą, w głównych zasadach przez państwo wytknięte być powinny. Nareszcie powinno być rzeczą państwa zwrócić uwagę na zapisy i fundaeye prywatne, nie dopuszczając tworzenia takich zakładów i urządzeń, których tendencyą nie jest ani zapobieżenie ani złagodzenie nędzy, a cel i administracya takich instytueyj sprzeciwiałaby się zasadniczym podstawom ustawodawstwa administracyjnego w sprawach ubogich. Postanowienie zaś kto ma być za ubogiego uważany, względnie kto i pod jakimi warunkami może mieć prawną pretensyą do wsparcia czyli do pomocy publicznćj, — jak nie mnićj postanowienia, którzy ubodzy jako zdolni do pracy zasługują na pomoc, i sposób udzielania wsparcia takim ubogim, nie należą do ustawodawstwa państwowego, lecz raezćj pozostawione być powinny partykularnym ustawom każdego po-jedyńczego kraju, który publiczną opiekę ubogich ze względu na interes ogółu ubogich wykonywać winien. Stąd tćż nie można takich przedsięwzięć państwa, mających na celu urządzenie domów ubogich i domów pracy, oraz schronisk dla żebraków, uważać za dodatnią stronę ustawodawstwa administracyjnego, jeśli się uwzględni, że zakłady takie, jak doświadczenie poucza, nigdy prawie nie odniosły pozytywnych skutków ze względu na interes ogółu.

V) ną polu policyi ubogich.

Na tém polu powinno państwo jak najrozleglejszą działalność rozwinąć. Wymaga tego interes państwa ze względu na bozpieezeństwo ogółu. Aby jednak państwo ze swego zadania mogło się należycie wywiązać, musi mieć należycie zorganizowane ustawodawstwo w sprawach opieki ubogich ; gdzie tego niema, tam wszelkie przedsięwzięcia państwa na tém polu okażą się daremne i do celu nie prowadzące. Bez skutku okażą się wszelkie zakazy żebracze, wszelkie zabronienia udzielania jałmużny żebrakom, wszelkie przepisy, zabraniające szerzeniu się prostytucyi, z którćj z reguły największa ilość żebraków się rekrutuje, i w ogóle wszelkie środki zaradcze przeciw takiemu kon-cesyonowanemu proletaryatowi, który pod płaszczykiem uzyskanego w drodze administracyjnćj konsensu (muzykanci, druciarze i t. p ) przeważnie z prywatnćj dobroczynności żyją. Stanowisko więc, jakie państwo zajmie na polu policyi ubogich, która przeważnie w stłumieniu żebractwa i włóczęgostwa ujawniać się powinna, zawsze pozostanie lalszywém w wypadkach należycie nie zorganizowanéj pu-blieznéj opieki ubogich. Całkiem trafnie wyrażają się w tym względzie motywa komisyi karnéj, rozpatrującćj projekt austryackiego kodeksu karnego z r. 1874, mówiąc o karygodném żebractwie : „Es ist ein gewisser Pharisäismus, wenn der Staat auf der einen Seite das Betteln an sich ohne weiteren Beisatz als strafbare Handlung erklärt, und andererseits doch ohnmächtig ist, der Armuth zu Steuernu.

Aby więc państwo mogło na tém polu zadaniu swemu odpowiedzieć, należy następujące ze stanowiska administracyjnego zasady przestrzegać:

żebractwu się oddają. Ponieważ sprawowanie opieki

Przedewszystkiém należy skonstatować urzędownie osoby, żyjące z prywatnéj dobroczynności, a to tak korzystające z niéj z potrzeby, jakoteź ze wstrętu do pracy, niemniej i takich, którzy sposobem zarobkowania zawodowemu

ubogich w pierwszym rzędzie gminie poruezoném być ma, a państwo tylko ze względu na bezpieczeństwo ogółu wkraczać w to jest powołanćin, przeto jest rzeczą gminy nie dopuścić do tego, aby ogół przez takie indywidua był wyzyskiwany, — stąd też nie jest wcale rzeczą państwa śledzić wyzyskujących dobroczynność prywatną, lecz raczćj jest to rzeczą gminy iść na rękę policyi przez prowadzenie dokładnćj ewidencyi nad takimi, którzy ogół wyzyskują i przez wykazywanie ich sądowi do ukarania. Państwo jednak powinno tę pomocniczą działalność gminy ułatwić przez ograniczenie wolności i swobodnego osiedlenia się (.Freizügigkeit)dla nie wykazujących się środkami do utrzymania, jakotćź przez dokładne badania legitymacyi obcokrajowego proletaryatu, szukającego za zarobkiem i pracą.

Nie należy również do dodatnich stron ustawodawstwa admiDistracyjnego pod względem wolności zarobkowania, jeżeli państwo ze względów finansowych udziela koncesye i opodatkowuje muzykantów ludowych, jak n. p. chodzących z pozytywką (vulgo katarynkarzami zwanych) i żebraków lirników, jak to ma miejsce w Austryi.¹) Prole-taryat bowiem taki, żyjący przeważnie z prywatnej dobroczynności, utrudnia wykonanie zadania prywatnych towarzystw dobroczynnych, mających na celu zaopatrzenie prawdziwie ubogich, a przez nadanie sposobności do wyzyskiwania ogółu za pośrednictwem takich przemysłowców stawia państwo mimowoli przeszkody w przeprowadzeniu celu towarzystw dobroczynnych. Tego rodzaju proletaryat, bez którego ogół obejść się może, śmiało powinien ustąpić z horyzontu naszego społeczeństwa bez ujmy finansowych korzyści państwa. Dalszćm zadaniem państwa na polu policyi w stłumieniu żebractwa jest prowadzenie najdokładniejszej kontroli nad więźniami, opuszczającymi domy kary ; surogat to najniebezpieczniejszy dla ogółu. Nie tylko jednak z powyższych względów, lecz nadto i ze względu publicznćj obyczajności nie powinno państwo cierpieć, aby proletaryat żebraczy snuł się w obdartych sukniach, ze szpetnemi obliczami i okazywanemi na widok publiczny wstrętnemi ranami, bądźto po publicznych miejscach, bądź po domach prywatnych. Publiczny porządek i publiczna obyczajność wymagają interwencyi publicznego organu do wystąpienia przeciw tego rodzaju naruszeniom, a wszelkie przedsięwzięcia dla odwrócenia tego złego należą do po-licyi państwa. Nie powinno bowiem w należycie i postępowo rozwijającćm się społeczeństwie być cierpianém po-jedyńcze lub gromadne włóczenie się żebraków po domach i ulicach za jałmużną, albo też, aby proletaryat ten zaj-mywał pewne stanowiska na miejscach publicznych j. np. w kościołach, na cmentarzach i t. p., a najlepszym środkiem zaradczym w tych wypadkach jest ten, aby publiczne organa bezpieczeństwa bez względu na ustrój i organi-zacyą ustawodawstwa opieki ubogich takich włóczęgów, gdziekolwiekbądź przydybani zostaną, do gminy miejsca przydybania odstawiały, która z nim według obowiązujących przepisów postąpić winna. Odstawienie żebraków takich do sądu dla tychże ukarania nie może w tych wypadkach pożądanego skutku odnieść, gdzie organizacya publi-cznćj opieki ubogich nie odpowiada wymaganiom społecznym.

przejmą się zadaniem

Pozostawiając bliższe rozpatrzenie, pod jakimi warunkami ustawy karne przeciw żebractwu i włóczęgostwu najskuteczniój zastósowane być powinny i jakie środki w stłumieniu tego proletaryatu ze stanowiska prawa karnego jako najwłaściwsze i najskuteczniejsze w obecnych stosunkach się przedstawiają, osobnej części naszćj pracy, ograniczamy się na uwadze, że działalność państwa na polu policyi ubogich sama w sobie zawsze okaże się bez skutku, jeźli inne organa społeczne i jednostki nie przestaną kierować się fałszywemi pojęciami o miłosierdziu i dobroczynności chrześciańskićj, czynnej pomocy i poparcia państwa we wszystkich przedsięwzięciach na tém polu.

B) Gmina.

a) na polu publicznej opięli ubogich.

Wypowiedziania w zborze kościelnym w Turonie (r. 567) zasada, że każda gmina utrzymywać ma swoich

ubogich {ut unaquaeque civitas pauper es et egenos ąlimentis congruentibus pascat secundum vires... jak wyżćj), utrzymała się z wyjątkiem krajów królewstwa Wielkiej Brytanii dotychczas prawie we wszystkich ustawodawstwach państw europejskich. Co należy uważać za gminę, o tém w każdćm ustawodawstwie specyalne są postanowienia. Przyjmując tylko tę ogólnikową definicyą, jaką ustawa galicyjska (w art. I.) zawiera, a mianowicie „że osada (wieś, miasteczko, miasto), mająca własny zarząd gminny, stanów¹' gminę“, za podstawę w dalszem rozwinięciu naszego przedmiotu, sądzimy, że należyte zastósowanie téj zasady prawnej we wszystkich postanowieniach ustawodawczych na polu publicznej opieki ubogich zupełnie okaże się wy-starczającćm do wywiązania się ze zadania, jakie cięży na gminie w przedmiocie sprawowania opieki ubogich. Ze względu jednak, że inne stanowisko administracyjne i polityczne zajmują gminy miejskie (miasta i miasteczka) a inne gminy wiejskie, rzeczą jest ustawodawstwa państwowego i krajowego przedewszystkićm określić wzajemne stosunki do państwa i odwrotnie, jako też prawa i obowiązki pojedyńczych gmin t. j. tak miejskich, jak i wiejskich na polu niesienia publicznćj pomocy ubogim. Przedewszystkićm powinno być rzeczą ustawodawstwa krajowego określić dokładnie ze względu na podmiot bliżej warunki, pod jakimi gminy (nie ze względu na interes samych ubogich, lecz ze względu na wzajemny stosunek do samego, państwa i innych obcych gmin lub krajów) do dostarczenia pomocy ubogim są obowiązane ; szczegółowe w tym względzie postanowienia usuną wszelkie spory o zwrot kosztów utrzymania ubogich, niewłaściwie przez nieobo-wiązaną gminę poniesionych.

W drugim rzędzie powinno ustawodawstwo krajowe ze względu na przedmiot wyrzec zasadę prawną, jacy ubodzy, pozbawieni ustawowej opieki ze stosunku pokrewieństwa lub z ustawy cywilnej wynikającćj, mogą mieć prawną pretensyą do pomocy ze strony gminy. W tym celu należy położyć różnicę między ubogimi do pracy zdolnymi, a takimi, którzy z powodu kalectwa, starości itp. nie

są zdolni sobie na niezbędne utrzymanie zarobić, oraz podporządkować pod kategoryą takich ubogich, którzy z braku zatrudnienia, lub pozbawieni chwilowo albo przez dłuższy czas służby, pracy i zarobku dla utrzymania bytu swego publicznego wsparcia potrzebują. Do najważniejszych postulatów dobrego ustawodawstwa krajowego należy urządzenie trwałej i stosunkom kraju najwięcej odpowiadającej organizacyi publicznej opieki ubogich. Ponieważ organizacya taka w miejskich gminach nie ulega takim trudnościom ze względu na liczniejszy udział członków, wchodzących w skład rady i reprezentacyi gminnej, przeto wskazanćm by było, szczególnie w Galicyi, połączenie gmin wiejskich według powiatów, czyli utworzenie gmin zbiorowych, dla których by w sprawach publicznej opieki ubogich skoncentrowana w powiatowych miastach organizacya pełniła urząd swój po wsiach przez delegatów, z wiejskich gmin wybranych. Autonomiczny ustrój wydziałów powiatowych w Galicyi nadaje się bardzo do objęcia i wykonywania publicznej opieki ubogich dla zbiorowych gmin wiejskich w pierwszej instancyi, nad którćm by państwo przez starostwo jako władzę polityczną zwierzchniczy nadzót i kontrolę prowadzić mogło.

na

Co się tyczy środków i funduszów na cele ubogich, to pozostawiając w krajach, nie mających ogólnego podatku ubogich, dotychczasowe źródła, z których środki te, bądź to na specyalnych przepisach każdego pojedynczego kraju oparte, bądź w drodze prywatnćj dobroczynności wskutek zwyczaju wpływają, wskazanćm byłoby tak ze względu na interes ubogich, jakoteż na interes ogółu tworzenie pewnego i stałego źródła dochodów na cele ubogich. Podatek ubogich, który w krajach królestwa Wielkiej Brytanii od tylu set lat jest jedynym funduszem wszystkie cele i przedsięwzięcia ubogich, należy WP^ wdzie w Anglii do najwięcej nie łubianych i najczęściej egzekucyjnie ściąganych podatków, mimo to wżył się w niezachwiane przekonanie całej ludności o potrzebie ponoszenia tego ciężaru. Nie da się zaprzeczyć, że wsku tek wprowadzenia podatku ubogich stłumia się poniekąd

uczucie miłosierdzia i dobroczynności chrześcijańskićj ; płacący bowiem podatek czuje niejako, źe się wywiązał z obowiązku w obec ogółu biednych ; nie odnosi jednak nigdy tego zadowolenia, jakiego nabywa zwykle, gdy z ubjóstwem po-pośrednio się styka, i chociaż nie bada rzeczywistej potrzeby, to jednak doznaje pewnej ulgi, gdy niesieniem pomocy osobiście nędzę łagodzi. Stąd też odzywają się bardzo liczne głosy przeciw podatkowi ubogich nietylko w Anglii lecz i w innych krajach; sądzimy jednak, że głosy takie, wynikające ze stanowiska moralnego, powinny ustąpić nietylko ze względu na wyższe zadanie i powołanie państwa i gminy, lecz nadto i ze względu na interes samych ubogich, a ogólny podatek ubogich, rozłożony na zasadach wymiaru podatku dochodowego, powinien i u nas zastąpić jedyne źródło stałego i pewnego dochodu na cele publicznej opieki ubogich. Na podstawie takiego stałego dochodu mogą dopiero wszelkie urządzenia i zakłady na cele ubogich mieć zapewnioną racyą bytu, a zorganizowane i administrowane według pewnych zasad, odpowiadających nietylko historycznemu rozwojowi instytucyj, ale i stosunkom miejscowym pojedynczego kraju, dla którego użytku służyć mają, nie miną się z przeznaczeniem i celem. Dlatego teź oświadczyć się, który z podobnych zakładów jest najodpowiedniejszy, czyli wyjawić zdanie, czy mają być założone tylko domy ubogich, lub też domy ubogich z przymusową pracą (a więc z podwójnym charakterem jak w Eremie), czyli tylko same domy prący jako domy kary, alboteż domy ubogich z obowiązkiem dostarczenia pracy poza domem ubogich, możnaby tylko wtedy, jeśli się zbada i uwzględni potrzebę i stosunki każdego pojedynczego kraju, jak niemniej rodzaj i kategoryą ubogich, dla których właściwie takie instytucye powstać mają. Dla Galicyi jako kraju przeważnie rolniczego zalecamy utworzenie kolonii (osad) na wzór kolonii robotniczych w Niemczech w Wilhelmsdorf założonych. Popieramy to następu-jącemi uwagami :

Socyaliści, dla których kapitał stał się przyczyną do walki, od rewolucyi francuskićj domagają się organizacyi

pracy, twierdząc, że kapitaliści uszczuplają dobrze zasłużoną płacę robotników. W nowszych czasach, gdzie coraz dotkliwiéj czuć się daje jaskrawa różnica między bogactwem a ubóstwem, domagają się nawet umiarkowani so-cyaliści uznania pewnych uprawnień do pracy, chcąc tym sposobem zapobiec wzrastającćj nędzy klasy robotniczej. Do środków i sposobów niesienia pomocy zostającym w potrzebie ubogim należy niewątpliwie i dobroczynność prywatna, objawiająca się na zewnątrz w jałmużnie. Dobroczynność ta, bez planu wykonywana, nie zapobiega nędzy ; przeciwnie udzielana w gotówce przechodzi do szynków, a udzielana przez stowarzyszenia dobroczynne, należycie nie zorganizowane, przyczynia się do wzrostu żebractwa i włóczęgostwa. Jedynym tedy środkiem, zapobiegającym wzrostowi tego proletaryatu, jest zasada: „Bez pracy ani chleba ani gotówki do pracy zdolnym żebrakom“. Jednostka jednak nie jest w stanie dać sama pracę ; takićj dostarczyć mogą tylko kolonie robotnicze, gdzie schronienie, pożywienie i płaca w zamian za pracę się dostaje.

Między żebrakami są po największej części tacy, którym zbywało na sposobności swoję pracę spieniężyć; hiperprodukcya pozbawiła ich chleba. Innym wyszedł ostatni cent, który im miał posłużyć do podróży za zarobkiem. Lecz i wstręt mający do pracy włóczęgi, którzy wprawdzie nie oddają się kradzieży, lecz nie posiadają zmysłu do zatrudnienia, porządku i regularnego zajęcia, jak niemniej oddający się nałogowemu pijaństwu, jakotćż wypuszczeni z zakładów karnych, pozbawieni zaufania u ogółu — wszyscy ci uważają za stosowniejsze żyć wygodnie cudzym kosztem z dobroczynności i są na zawsze straceni dla społeczności, jeżeli się im nie da zapory moralnej i zachęty do pracy.

Jedyny środek zapobieżenia temu złemu, jedyną podnietą do pracy i utwierdzenia moralności, i jedyną zaporą do większego upadku są robotnicze kolonie (Arbeiter-Co-Ionien), gdzie praca, porządek, punktualność i przyzwyczajenie się do regularnego życia umożliwiają użycie wła-snćj pracy z korzyścią dla upadłej jednostki i ogółu.

Założycielem kolonij robotniczych w Niemczech jest pastor V. Bodelsehwingh Kolonia we Wilhelmsdorf obok Bielefeld zrobiła początek (w piśmie z 13 grudnia 1882 syn następcy tronu ks. Wilhelm, obecny cesarz niemiecki, jako protektor zalecał ją za wzór w całych Niemczech). W dniu 10. października 1883 obejmowała 210 hektarów powierzchni. Cena nabycia wynosiła 90.000 ni. Wskutek uprawy gruntu i postawienia budowli wynosiła wartość téj kolonii w końcu trzeciego roku administracyjnego łącznie z inwentarzem 310.000 m.

Podstawą jest gospodarstwo rolne ze zasadą wspól-néj produkcyi i konsumpcyi. W zakładzie tym znajdują się różnej kategoryi zatrudnienia, i tak : jest piekarnia, praczkarnia, niemniej warsztaty stolarskie, kowalskie, ślusarskie, blacharskie i t. d. i wszystkie urządzenia dła potrzeby i wygody, oraz kaplica do modlitwy.

W roku 1887 znajdywało się tam 130 kolonistów. Wstępujący bywa najpierw wykąpany, odzież jego desin-fekcyonowaną, a zaopatrzony w nową odzież przedstawia się na samym początku jako nowy człowiek wciągnięty do czystości i porządku. Przez pierwsze 14 dni pracuje każdy za pożywienie i schronienie, następnie policzą się każdemu dzienna zasługa od 10 do 50 ct. Gotówką się nie wypłaca; każdy ma swej rachunek w miarę zasługi. Utrzymanie jednego kolonisty obliczone jest na 85 ct. dziennie. Pobyt w kolonii trwa z reguły 3 miesiące. Zadaniem zarządu jest umieszczać kolonistów w obowiązkach prywatnych w miarę uzdolnienia. Rewertentów czekała dyscyplina na sposób wojskowy urządzona.²)

Tego rodzaju kolonie robotnicze dałyby się łatwo w naszym kraju dla gmin zbiorowych o jednćj kolonii dla każdego powiatu, lub dla kilku powiatów utworzyć a wydziały powiatowe byłyby najwłaściwszemi władzami wy-konawczemi dotyczących ustaw dla takich instytucyi. Dla gmin miejskich czyli dla miast zalecamy domy przytułku dla starców, kalek i fizycznie niezdolnych do pracy, tudzież domy pracy z dwojakim charakterem na wzór istniejących w Bremie. Jakie zaś mają mieć urządzenia domy przymusowej pracy jako zakłady karne, o tém będzie wzmianka na swojém miejscu w trzeciéj części naszéj pracy.

b) na polu policyi ubogich.

Ażeby można pokonać nieprzyjaciela, z którym się stacza walkę, potrzeba przedewszystkiém wiedzieć, jak silny jest nieprzyjaciel. Do tego celu dochodzi się zwykłą drogą przez zbadanie siły przeciwnika. Takim nieprzyjacielem społeczeństwa jest żebractwo z wszystkiemi odcieniami głodnego i włóczącego się proletaryatu. Odporne zachowanie się żebractwa ze wszystkimi sztuczkami oszukańczego przemysłu — to obrona przeciwnika, stawiana należycie zorganizowanemu społeczeństwu we wszystkich przedsięwzięciach, mających na celu stłumienie tćj plagi. Gmina, podejmując się opieki nad ubogimi, w rzeczywistćj potrzebie zostającymi, powinna nader wielką i czynną działalność rozwinąć przeciw takim żywiołom, stojącym w drodze jej skutecznym przedsięwzięciom. Główna akcya gminy na tém polu powinna polegać na ciaglém utrzymywaniu dokładnej ewidencyi i prowadzeniu statystycznych dat co do żebraków i włóczęgów, stale w gminie zamieszkałych, i obcych przybyszów, korzystających z dobroczynności prywatnéj. Stwierdzenie identyczności osoby żebraka, badanie legitymacyi osób podejrzanych, a nie wykazujących się środkami utrzymania, prowadzenie ścisłćj ewidencyi nad służbą czeladną, kontrola książeczek służbowych, częste patrolowanie karczem, szynków i podejrzanych przytulisk dla podróżnych są najlepszymi środkami, prowadzącymi do celu stłumienia oszukańczego żebractwa. Przy rozwinięciu takiej działalności gminy łatwo przyjdzie się do wiadomości, jaka kategorya proletaryatu żebraczego i w jakiéj ilości potrzebuje opieki, a przeciw którym żebrakom i w jakiéj ilości odpowiednie środki poli-cyjne użyte być mają, — czyli inaczej, kogo jako żebraka lub włóczęgę gmina sądowi do ukarania wykazywać winna.

Do dalszych zadań gminy na tćm polu powinno należeć udzielenie schroniska dla ludzi pracujących jako dziennych zarobników, a przebywających na noclegach po szynkach, jak niemniej prowadzenie dozoru nad dziećmi opuszczonemi i włócząeemi się po domach za jałmużną. Brak schronienia dla pierwszych, a łatwy sposób uzyskania środków sposobem jałmużny dla ostatnich zdolne są zastąpić zmysł i chęć do pracy i sprowadzić ich na bezdroża³). Przez taką działalność gminy na tćm polu ułatwioną zostanie i czynność policyi państwa, a wszelkie ustawy karne, praktycznie zastosowane, nie zostaną mar-twemi literami prawa.

C. Dobroczynność prywatna.

a) Jednostki.

Jałmużna jest aktem etycznym i polega na dobroczynności : Rozsądnie udzielana jałmużna nie jest godną potępienia.

Oceniając jałmużnę ze stanowiska ekonomii społecznej, ma jałmużna dwojakie znaczenie: jako jeden ze sposobów rozdziału dochodu społecznego i jako jeden ze środków, łagodzących nędzę najbiedniejszych warstw ludności. Z jednej strony zależy na tćm, aby nietylko było wiele majątków i dochodów w społeczeństwie, lecz aby także istniał ich stósowny rozdział, by mianowicie nie było osób, które absolutnie nie mogą sobie zapracować na utrzymanie i żyją w największej nędzy. Ze względów ekonomii społecznej winni zamożniejsi dobrowolnie iść z po-

mocą biednym. Z drugiej zaś strony rozsądnie zrozumiana etyka nie powinna zezwolić na to, ażeby jałmużnę rozdawano osobom, które mogą pracować i mają sposobność do zarobku. W ten sposób aktem niby moralnym demoralizuje się całą warstwę ludności, odciąga się zdrowych i silnych od pracy, daje się sposobność do wyradzania się oszustów, udających chorobę i pobożność, a gospodarstwo krajowe traci na środkach, któreby na cele zapobieżenia właściwej nędzy skuteczniej użyte być mogły. O ile przeto ma się udzielać jałmużnę tylko osobom, które jej czywiście potrzebują t. j. które absolutnie nie mogą zarobić na wyżywienie własnej osoby, i które istotnie zasługują na pomoc, o tyle jamużna, udzielana przez jednostki*, jest aktem gospodarczym zarówno jak etycznym, godnyiąyU^Y naśladowania. Zbiorowa jałmużna, pochodząca od jfełjńo-stki za wiedzą władzy stanowi składkę. Ponieważ jednak    _■>„ Д

rze-

żebrzącego i z reguły nie zadaje sobie pracy w docieczą^KR^^^ niu, czyli grosz, który łatwo w drobnej monecie z ręki się wyśliżnie, a rzucony w imię cnoty chrześciańskićj użytym będzie na cele właściwej pomocy, bądźto na wyżywienie, bądź na odzież, lub tćż na ciepłe schronisko, — przeto dobroczynność prywatna, czyniona przez jednostki, z reguły godna jest potępienia. Jałmużna, dawana po domach, na ulicach, przed kościołami, lub na cmentarzach, a udzielana gotówką, jest nadto i najkosztowniejszą, bo codziennie chociaż drobne na ten cel wydatki dochodzą sum olbrzymich ; ona jest najmnićj użyteczną, bo nie czyni wyboru między żebrzącymi, bo najczęścićj ulega natarczywości, bo zwykle, lubo mimowoli, wspiera próżniactwo i zepsucie.

Grosz bowiem, nie wystarczający oddzielnie na zakupienie zdrowego pokarmu lub odzieży, idzie zwykle do gospody, miejsca jedynej pociechy i jedynego pokrzepienia w opłakanym stanie żebraka.

Ze stanowiska administracyjnego podnieść wypada, że wszelkie zakazy wydawane przez państwo przeciw

udzielaniu jałmużny, są niewykonalne. Nie da się zaprzeczyć, że nierozważnćm udzielaniem jałmużny, szczególnie obcym, wiele się społeczeństwu wyrządza szkody, i że przyczynia się do wzrostu żebractwa; nie podobna jednak w ramach ordynacyi policyjnéj jasną położyć granicę między rozumném, a nierozumnćm rozdawaniem jałmużny, gdyż inaczéj należałoby każdy datek, udzielony obcym, zagrozić karą, albo każdy datek bezkarnie zostawić. Udzielania jakićjkolwiek jałmużny możnaby natenczas zakazać, gdyby się miało pewność, że istniejące urządzenia zapobiegają nędzy i że nigdy nie zajdzie wypadek, pociągający za sobą akt dobroczynności z obowiązku moralnego. Takie jednak urządzenia, odpowiadające wszelkim wymogom i dobru ogółu, nie powstają, a niema ich i tam, gdzie stowarzyszenia prywatne lub związki gminne dostarczają obcym żebrakom potrawy i schronienia. Lecz i tam otwarte jest pole do niesienia pomocy takiemu nieszczęśliwemu, który padł ofiarą w walce o byt, a kto powodowany miłosierdziem przyjdzie z pomocą takiemu położeniu, nie należy mu ze strony państwa sposobem karno-policyjnym w drodze stawać. Nie należy tedy powodować moralnego konfliktu między obowiązkiem do posłuszeństwa w obec ustawy, a moralnym obowiązkiem do wyjawienia aktu miłosierdzia i dobroczynności Oprócz tego zakaz taki przeciwny poczuciu prawa ludzkości, stałby się w przyszłości bez wartości, podobnie jak wszelkie usiłowania przepro* wadzenia takiego zakazu w przeszłości bezowocnćm. Tak więc akcya jednostki na polu niesienia pomocy ubogim czyto we formie jałmużny, czy tćż we formie dobrowolnych ofiar jako to: w odzieży, potrawach i t. p. nie da się ustawą ograniczyć, a ze względu na wrażenia dobroczyńcy, odniesione na widok prawdziwej nędzy, ze względu na jego wiarę zaskarbienia sobie jałmużną zbawienia swTego w życiu pozagrobowćm, pozostawioną być musi jednostce swobodna działalność w objawieniu aktów miłosierdzia i dobroczynności. Jedynćm wyjściem, które czyni możebnćm wykonywanie pewnego rodzaju kontroli nad nierozumnćm rozdawnictwem jałmużny przez jednostki, jak niemnićj najwłaściwszym środkiem, kładącym tamę takiej swobodnej działalności jednostki i wyzyskiwaniu jéj przez proletaryat żebraczy na polu prywatnéj opieki ubogich, jest należyta i stosunkom społecznym odpowiednio urządzoną organizacya*

Ъ) Stowarzyszeń.

Stowarzyszenia w tegoczesném prawdziwém tego wyrazu znaczeniu są dziełem naszego wieku, są płodem nowéj cywilizacyi, są wynikiem zdobytych i coraz dalej zdobywanych swobód przyrodzonych. Ich duch rozwinął się w pełnćj szlachetnych błędów i niebezpiecznych marzeń szkole socyalistycznéj, ich rozwój jest dziełem postępu. Cywilizacya wyprostowała krętą drogę, po której wielkie pomysły występują na widownię świata. Ich następstwa są nieobliczone. Stowarzyszenia dobroczynne mogą być tak liczne i różnorodne, jak mnogie i rozmaite są cierpienia duchowe i cielesne, bądź z winy własnej, bądź z winy ubocznéj powstałe. Ze stanowiska zadań społecznych dwojako oceniać należy dobroczynność prywatną, na asso-cyacyi polegającą; jedna niesie ulgę i pomoc cierpiącym nie troszcząc się tćm, co się dzieje poza granicami jéj usiłowań ; ona karmi zgłodniałych, odziewa obnażonych, daje ciepłe chronienie tym, którzy nie mają przytułku; opieka drugich wrpływa potężnie na zbiorowe sprawy. Dziełem tamtćj są wsparcia po domach, przytułki dla starców i kalek, a przedmiotem troskliwości ostatniej są dzieci zaniedbane przez zepsutych lub zbyt ubogich rodziców i sieroty samym sobie pozostawione. Wydobywanie ze zaniedbania, chronienie od dalszego zepsucia, przyzwyczajanie do pracy, udzielanie im obok utrzymania także pewnego wykształcenia zasłania je od nędzy i czyni je tym sposobem użytecznymi społeczeństwu.

Do rzędu pierwszej kategoryi towarzystw dobroczynnych należą i t. zw. stowarzyszenia, mające na eelu stłumienie i zapobieganie wzrostowi żebractwa (Antibettel-У er eine). Powstanie takich stowarzyszeń jest bardzo waż-

nym krokiem w walce przeciw żebractwu. Związki takich stowarzyszeń są to odezwy osiadłej i pracującćj ludności o udzielenie jéj pomocy w obronie przeciw nieznośnemu napastywaniu żebraków i włóczęgów ; świadczą one o przebudzeniu się publicznego sumienia, które więcej może znieść bezmyślne rozdzielanie jałmużny, jak bezwzględne odmówienie takowéj ubogiemu, nie wskazując mu drogi do bezzwłocznej pomocy; są to nareszcie wzniosłe usiłowania ludzi czynnych, gotowych do ofiar, by zapobiec powszechnie uznanemu złemu zapomocą godziwych środków. Stowarzyszenia takie są w końcu, jak długo ze strony państwa lub gminy nie ma odpowiedniej lub doraźnej pomocy, poniekąd najlepszym środkiem dla sprowadzenia ulgi mieszkańcom w ponoszeniu ciężaru opieki nad ubogimi w tych okolicznościach, gdy ubogi, dotknięty nieszczęśliwymi wypadkami, znajduje się w potrzebie, a stłumiając uczucie wstydu, nie oddaje się upokarzającemu i niemoralnemu żebractwu. Aby jednak i te stowarzyszenia odpowiedzieć mogły swemu wzniosłemu i szlachetnemu zadaniu, muszą zastosować się do pewnych reguł, których przestrzeganie leży nie tylko w interesie samej ludności, składającej ofiary na cele ubogich, ale które i ze względu na interes państwa i gminy pozostawać winny w pewnym harmonijnym związku w sprawach wykonywania publicznćj opieki ubogich. Albowiem tylko przy pomocy państwa i przy czynném poparciu wszelkich usiłowań takich stowarzyszeń przez gminę dadzą sią osiągnąć ich cele z dodatnim skutkiem. Podobne towarzystwa posiadają tę nieocenioną zaletę, iż nie rozdają jałmużny na ślepo, lecz badają przez pojedynczych swych członków stan majątkowy, rzeczywistą potrzebę wsparcia ubogiego, jakotćż zachowanie się każdego biednego na miejscu w jego domu, i przez te osobiste zetknięcie się działają też dobroczynnie na moralny i umysłowy rozwój warstw najniższych. Za pomocą takiej metody są one w stanie odszukać biednych, wstydzących się żebrać, i tym sposobem udzielać najpotrzebniejszych datków i środków do niezbędnego ich utrzymania. Środki jednak takie, udzielane prawdziwie ubogim, nie powinny

aôi

z reguły nigdy być dawane gotówką, a co najmniej, zdolnym do pracy daremnie. Wskazanie roboty (Nachweis von Arbeit) ubogiemu, jałmużną obdarzonemu, powinno służyć za podstawę każdemu dobroczynnemu związkowi w przeprowadzeniu swego celu. Statystyczne daty, zebrane przez takie towarzystwa z niemieckich prowincyi i kantonów szwajcarskich, przekonują o tćm dowodnie, że skutek zażądania pracy od fizycznie zdrowych żebraków i włóczęgów za udzielane im wsparcia w naturaliach żebracy tacy nie-tylko nie zgłaszali się po wsparcie, przez co stopniowo zmniejszyła się liczba takich żebraków, ale nawet, nie mając powodzenia w wykonywanćm przez siebie rzemiośle, przestali oddawać się temu zawodowi i nawrócili się do uczciwej pracy ⁴). Stowarzyszenia dobroczynne niewątpliwie szkodliwie będą natenczas działać, jeśli wsparcia bez różnicy w gotówce rozdzielają, albo jeżeli wpływ ich jest tak nieznaczny, że wiele mieszkańców bez względu na datki, rozdawane przez towarzystwa, jak dawniej przed istnieniem towarzystw, obcym żebrakom jałmużny udzielają, przez co wsparcia towarzystwa tylko do tego służą, aby rzemiosło żebraków uczynić intratniejszćm, lub też jeśli siedziby tych towarzystw tak są blisko, że żebrak bez wielkich trudów wsparcia od kilku towarzystw pobrać i tym sposobem więcej uzyskać jest w stanie, jak gdyby przy uczciwej pracy mógł zarobić. Tak więc na polu opieki ubogich wskazanćm jest dla takich towarzystw dobroczynnych przestrzeganie reguły, by w ogóle żebrakom i włóczęgom jałmużnę tylko w naturaliach , w potrawach i w odzieży, i to za pewnćm odrobieniem dostarczały, niezdolnych zaś do pracy umieszczały w schroniskach, pod ich zarządem zostających, a i tu również możliwie zatrudniały. Działalność towarzystw dobroczynnych może w wysokim stopniu pomyślnie skutkować, jeśli organizacya ich obejmuje jak największy obszar, a biura i sekcye pomocnicze w odpowiedniém celowi oddaleniu się znajdują i tak

26

są urządzone, iżby najściślejsza kontrola nad obcymi mogła być wykonaną. W sprawozdaniach podobnych towarzystw powtarzają się nieustanne skargi zarządu, że stowarzyszenia takie prędzej dają sobie rady ze żebrakami, niż z dobroczyńcami, a szczególnie z kobietami, których nie podobna powstrzymać od nieudzielania jałmużny gotówką ; gdy uliczne żebractwo zaczyna znikać , domowi żebracy przepełnione mają kieszenie gotówką, pochodzącą przeważnie z rąk kobiet. Dobroczyńcy tacy zapominają, że udzielając jałmużnę gotówką, dwojakiego rodzaju bezprawia się dopuszczają, raz przeciw samym żebrakom, którzy, włócząc się od domu do domu, nabierają siły i wzmacniają swe szeregi, a drugi raz przeciw społeczeństwu, którego usiłowania na polu opieki ubogich i łagodzenia rzeczywistej nędzy stają się daremne. Takiemu nieprawidłowemu rozdawnictwu jałmużny mogą stowarzyszenia dobroczynne częściowo w ten sposób zapobiec, jeśli się urządzą na wzór stowarzyszeń dobroczynnych przeciw stłumieniu żebractwa, w Szwajcaryi będących, a mianowicie na wzór istniejącego od roku 1853 w Lausanne towarzystwa „Société pour reprimer les abus de la mendicité“. W Szwajcaryi, gdzie niektóre okolice przepełnione były żebrakami, hojnie zasilanymi jałmużną turystów, zaczyna żebractwo, dzięki energicznym wystąpieniom takich towarzystw, prawie zupełnie znikać. Wspomniane stowarzyszenie rozdziela członkom swoim za opłatą rozmaitych cen n. p. po 2, 4,

6 lub 10 centów drukowane karty (bilety), zaopatrzone numerem, z którego w wykazie stowarzyszenia o nazwisku dobroczyńczy dowiedzieć się można. Gdy żebrak jaki prosi o jałmużnę, dobroczyńca, będący członkiem tego towarzystwa, daje żebrakowi taki bilet, a na podstawie takich biletów udziela biuro towarzystwa osobiście zgłaszającemu się żebrakowi jałmużnę w pożywieniu (ciepłą potrawę lub chlćb), badając równocześnie legitymacyą żebraka t. j. imię, nazwisko, miejsce zamieszkania i przynależność. Obc}reh żebraków oddaje towarzystwo policyi, która z nimi następnie według przepisów postępuje. W ten sposób udaje się stowarzyszeniom szwajcarskim nietylko łagodzić nędzę, ale i tępić żebractwo. Państwo, a właściwie rządy związkowe, przekonane o skuteczności takich stowarzyszeń, przedsięwzięło nawet w niektórych kantonach na zasadach, przyjętych przez towarzystwa dobroczynne reformę ustawową publicznej opieki ubogich. Tak n. p. w kantonie Appenzell są funkcyonaryusze stowarzyszeń równocześnie i organami, sprawującymi publiczną opiekę ubogich. Dwadzieścia gmin, należących do tego kantonu, posiada 18 stowarzyszeń dobroczynnych, których zadaniem jest oprócz pełnienia funkcyi w zakresie publicznój opieki ubogich także dostarczanie chorym ubogim pożywienia w domu, zdrowym zaś zatrudnienia ³⁶). Połączenie ustawowej opieki z dobrowolną wydaje nadzwyczaj zbawienne skutki w Szwajcaryi- to, eo jednej brakuje, wypełnia i prostuje druga, tak, że zasady i porządek w administracyi, jakoteź organizacya takich połączonych instytucyi we wielu kantonach szybkie znalazły naśladowanie.

Zaopatrywanie żebraków we widoczne znaki z napisami towarzystwa dobroczynności przez niektóre stowarzyszenia, uprawniające posiadaczy takich znaków do chodzenia za jałmużną po domach, z gruntu jest fałszywe. Pominąwszy bowiem, że taki rodzaj koncesyonowanego żebractwa nie uwalnia od kary, jeśli żebrak dopuszcza się czynu ze wstrętu do pracy łub dla zarobku, stowarzyszenia, wydając żebrakom takie znaki, nie mogą nigdy zapobiec możliwym nadużyciom. Żebrak bowiem, ośmielony takim przywilejem, zwykle staje się natrętnym, nie zado-walnia się ezemkolwiekbądź, lecz stawia z reguły żądania wygórowane, skutkiem czego żebracy tacy, nie podlegając żadnej kontroli co do wysokości dziennie wyźebranój kwoty, wzbogacają się kosztem ogółu, a ze szkodą tych, którzy w rzeczywistej zostają potrzebie ; szeregi takich uprzywilejowanych żebraków wzrastają szczególnie po wielkich miastach, a ogół traci wiarę i zaufanie co do skute-cznéj działalności dotyczącego towarzystwa dobroczynności-

3ii) A. Eminghaus „das Armenwessen“ j. w. str. 464—466.

Każda z powyższych kategoryi dobroczynnych towarzystw zarówno wielkie usługi może oddać społeczeństwu, jeśli i na polu policyi ubogich energiczną rozwinie działalność. Badając legitymacyą zgłaszających się o wsparcie żebraków, ich przeszłość, pożycie, a raczej styczność z osobami podejrzanemi, fizyczne uzdolnienie do pracy, może towarzystwo nie tylko uzyskać najlepsze dowody o zachodzącej potrzebie udzielania jałmużny, lecz także nabyć wiadomości o samej osobie ubogiego pod względem moralnym i obyczajowym. Działając pod ostatnim względem, nie powinny stowarzyszenia takie ukrywać obcych żebraków lub takich, którzy ze wstrętu do pracy nie wypełniają wskazanych im robót, albo podstępnie jałmużnę wyłudzają. Takich oszustów powinny stowarzyszenia bezwzględnie gminie celem postępowania z nimi według ustawy, właściwie zaś sądowi do ukarania donosić. Że głównym celem niektórych towarzystw dobroczynnych jest wykonywanie dozoru policyjnego, świadczą o tćm stowarzyszenia z takim celem w Anglii zawiązane. Albion jest w ogóle niewyczerpany w pomysłach filantropijnych, mających na celu czynienie dobrze bliźniemu. Jest tam towarzystwo, propagujące pielęgnowanie kwiatów doniczkowych, jest zalecające mycie podłóg, a nawet zakładanie firanek w domach robotników. Ta filantropia jest głęboko pomyślaną pedagogiką ; wychowuje bowiem nie tylko porządnych ludzi, ale nadto wykorzenia nałogi brudu i niechlujstwa. Z rozmaitych instytueyi dobroczynnych, mających na celu zapobieżenie nędzy, godne jest uwagi towarzystwo zapobiegające żebractwu przy ulicy Red-Lion Syare w Londynie. Wiele osób, dostających z różnych stron listy z prośbą o jałmużnę, przysyła je do wymienionego towarzystwa, które na tej podstawie ułatwia policyi wykrycie licznych oszustów. W przeciągu ostatnich miesięcy r. 1885 około 200.000 listów tego rodzaju zostało wysłanych do tego towarzystwa ; niektóre z nich były pisane tak pięknie pod wzlędem stylu i formy, że prawdziwie szkoda zdolności, któreby mogły zasługiwać się na innćm polu zamiast wyzyskiwać miłosiernych.

Towarzystwa dobroczynne nie są jednak trwałe. Istnieją one tak długo, jak długo zajmują się sprawami towarzystwa ludzie dobréj woli, chętni do poświęceń i jak długo starczą fundusze na cele towarzystwa. Brak pierwszych i ubytek ostatnich powodują upadek towarzystwa, a skutkiem tego i najszlachetniejsze zamiary i usiłowania pełzną niczém. Dlatego też jest rzeczą państwa i gminy przyczyniać się materyalną pomocą do utrzymania takich stowarzyszeń dobroczynnych, które należycie zorganizowane skuteczną działalność tak na polu opieki ubogich, jakotćź i na polu policyi ubogich wykazują; bo tylko przy pomocy państwa i gminy mogą stowarzyszenia te rozwijać się i *stać się pożytecznemi społeczeństwu.

na

Nareszcie na zakończenie nie możemy pominąć uwagi nad tćm, w jaki sposób kościelna opieka ubogich wśród obecnych stosunków socyalno politycznych objawiać się powinna. Charakterystyczną cechą naszego wieku jest to, że miłosierdzie i dobroczynność, uorganizowana przez kościół i filantropia, rozbudzona bądź to przez religią, bądź to przez arystokratyczną ideę patronatu, idą ze sobą w zawody. Kościół, a właściwie duchowieństwo bez różnicy wyznania podejmuje inicyatywę w rozmaitych przedsięwzięciach tak na polu opieki ubogich, jakotćż na polu socyal-nćm, by na zasadach asocyacyi stworzyć instytucye mające na celu zapobieżenie wzrostowi nędzy i sprowadzenie ulgi pozostającej w niedostatku ubogiej ludności. W tym kierunku na szczególną uwagę zasługują stowarzyszenia, mające na celu poprawę losu klas wydziedziczonych t j. proletaryatu, powstałego z nowoczesnego socyalizmu, a zostające pod opieką i nadzorem kościoła w Niemczech. Powstanie swe zawdzięczają one arcybiskupowi mogunc-kiemu Kettelerowi, którego dzieło pod tytułem „Kwestya robotnicza i chrześciaństwo“ w swoim czasie (1863) niezmierne zrobiło wrażenie. Przy pomocy energicznego współpracownika ks. Mufanga, popartego przez duchowieństwo, arystokracyą i ludność katolicką prowincyi nadreńskićj począł tenże arcybiskup zakładać stowarzyszenia pod opieką i nadzorem kościoła. W roku 1870 stowarzyszenia

te złożone w jednę całość liczyły 100.000 robotników majstrów, 80.000 czeladników, 30.000 księży i 15.000 chłopów właścicieli, a wydawało 258 dzienników, mających 379.000 prenumeratorów. Za przykładem duchowieństwa niemieckiego poszło francuskie i pracuje gorliwie na tém samém polu. Protestanckie duchowieństwo wstąpiło tak w Niemczech jak i w Anglii na tę samą drogę ⁵). n. p. stowarzyszenie kolonii robotniczej we Wilhelmsdorf, o którćm wyżej była mowa, zawiązane z inicyatywy pastora z Bodelschwingh. Osada ta posiada osobny oddział dla zdolnych do pracy włóczęgów, przeważnie robotników pozbawionych chwilowo zarobku. Stowarzyszenie to, popierane przez duchowieństwo, ma na celu zatrudniać robotników, szukających zarobku, tylko tak długo, dopóki każdy z nich nie zarobi sobie w zakładzie tym na przyzwoitą odzież i na 14-dniowe utrzymanie poza zakładem, lub jak długo z polecenia zakładu nie otrzyma stałego zajęcia lub służby. Z niewielkim kapitałem, bo tylko z 40.000 m. rozpoczęło stowarzyszenie to swoję działalność i w roku 1887 posiadało 150 do 200 miejsc umieszczenia tego rodzaju włóczącego się proletaryatu ⁶).

Albo

Słowa „módl się i pracuj“ powinny więc być przewodnią myślą we wszystkich przedsięwzięciach kościoła na polu opieki ubogich, a jałmużna, upokarzająca ubogiego służyć tylko dla tych, którzy pracować nie mogą. Wprawdzie ks. J. Gaume, zaliczając jałmużnę pomiędzj^ te uczynki, które w ekonomii religijnej najwydatniejsze zajmują miejsce, broni zdania, że jałmużna wcale nie poniża ⁷), lecz zdanie to nie wytrzymuje krytyki, jeśli się uwzględni, jaka demoralizacya wkrada się pomiędzy proletaryat żebraczy, żyjący z jałmużny, jakiej fałszywej pobożności dopuszczają się żebracy dla wyłudzenia jałmużny, poniżając i upodlając swoję godność człowieczą; stąd też ducho-

38

wieństwo nie powinno zalecać udzielaiiia jałmużny gotówką, a tćm samem przyczyniać się do podtrzymywania tego zdemoralizowanego proletaryatu. Kościelna opieka ubogich rozwijać się raczej powinna tylko w ramach zakreślonych dla prywatnych stowarzyszeń dobroczynnych pod kontrolą i nadzorem państwa i gminy.

Wszystkie instytucye kościelne, mające na celu opiekę ubogich, a nie posiadające napisu z godłem „módl się i pracuj“, powinny ulec radykalnej reformie, odpowiadającej rozwojowi obecnych stosunków socyalno-społecznych. Reformę taką wprowadzono już we Francyi w zakładach francuskich, powstałych z funduszów kościelnych i tak: w zakładzie nieuleczalnych (hospice des incurables) w Paryżu, mieszczącym samych ubogich chorych, którzy już są bez nadziei wyzdrowienia; zajęci są ci nieszczęśliwi pracą, która nietylko stanowi pewien dla nich fundusz na za-kupno książek, dzienników i innych drobnych, ale pożytecznych przedmiotów; ale łagodzi im cielesne cierpienia i pozwala zapomnieć o stanie kalectwa.

polu opieki ubogich, za-

woczesne

w zasa-

Również umieszczeni w domu starców (hospice dc vieillards) i w zakładzie podupadłych rodzin (hospice des familles) zajęci są składaniem arkuszy dla introligatorów, składaniem dzienników, kolorowaniem obrazków, wycinaniem papierowych zabawek, nawlekaniem koronek. Kobiety zaś szyją, dziergają, robią szarpie albo skubią wełnę itp. Kapelan zakładu lub siostra miłosierdzia siedzą na czele tych pracowników i czytają im budujące książki lub wesołe powiastki. W ten sposób ostatnie chwile życia nędzarza starca i kaleki w tych zakładach uprzejemniane są w kierunku moralnym. Taki kierunek powinien służyć za podstawę wszystkim instytucyom na wdzięczającym swe powstanie czy to kościołowi, czy to prywatnym stowarzyszeniom lub gminom, bo gdzie nie ma tćj podstawy, tam żadne przedsięwzięcie nie odniesie pożądanych i pożytecznych dla ogółu skutków. Stąd też no-prądy, usuwające wpływy kościoła, względnie duchowieństwa od udziału na polu poprawy losu ubogiej ludności, z gruntu są fałszywe, a jako sprzeczne

dniczych podstawach nie mogą mieć i powodzenia. Wpływy kościoła, a właściwie duchowieństwa, wskutek bezpośredniego zetknięcia się z zamożnymi i ubogimi oddziaływają bardzo korzystnie na materyalne i moralne powodzenie każdej instytucyi. Udział więc duchowieństwa w sprawach opieki ubogich jest nader wskazany i dla tego każde ustawodawstwo krajowe na polu pieczy ubogich powinno w orga-nizacyi funkcyonaryuszom kościoła zastrzec wybitne stanowisko. I tylko przy pomocy i energiczuém współdziałaniu wszystkich tych czynników t. j. państwa, gminy i stowarzyszeń dobroczynnych można się spodziewać, źe spo łeczeństwo wyjdzie zwycięzko z walki przeciw żebractwu i włóczęgostwu; jeśli zaś tylko jeden organ bez udziału innych czynników zadania tego się podejmie, wtedy wszelkie usiłowania ludzi dobrej chęci i woli. instytucye społeczne z najpiękniejszymi celami nie odniosą żadnego rezultatu, a proletaryat żebraczy zostanie wieczną plagą ludzkości.

KONIEC DRUGIÉJ CZĘŚCI.

CZĘŚC PRAWNO-KARNA.

I.

¹

) Żebrak M. Klebański, o którym w VII. tytule I. części była wzmianka, płacił w r. 1887 5 zł. 30 ct. podatku dochodowego-

²

) Illustrirte Zeitung Nr. 2806 — Lipsk z 10 września 1887 str. 254.

³

yy Paryżu istnieją trzy przytuliska „Oeurre de Г Hospitalité de Nuitu, udzielające schronienia na noc nędzarzom bez różnicy wyznań i narodowości. W r. 1886 udzieliły te przytuliska schronienia 69,591.000 nędzarzom. (^Dziennik polski Nr. 134 z roku 1887.)

⁴

) Szczegółowe daty statystyczne w tym względzie podaje Stursberg „die Vagabundenfrage“ j. w. str. 49—53 i 87—90,

O że Bractwie i włóczęgostwie.

⁵

Tygodnik ilustrowany Nr. 287 z 3 grudnia 1887. So-cyaliści i ks. Bismark.

⁶

) Zur Vagabundenfrage v. Dr. Kudolf Elvers str. 12.

⁷

j X. J. Gaume Catechism de Perseverence t. III. str. 300.

WSTĘP.

Postęp łagodzi surowość ustaw karnych.

Ciągły ruch w stósunkach socyalno - politycznych sprowadza za sobą rozwój i ulepszenia urządzeń społecznych mających na celu wymiar prawa i sprawiedliwości. Jest to wynikiem postępu. Postęp bowiem, to wiecznotrwałe życie ludów, jest krokiem zbiorowym rodzaju ludzkiego, który dla osiągnięcia doskonałości ciągłą odbywa podróż, postępując przytćm spokojnie, powoli, niespostrze-żenie i stopniowo do kresu wytkniętego rozwoju stosunków społecznych. Dowodem tego historya, ta prorokini prawdy, kreśląca wierny obraz czasów upłynionych, nie ograniczająca się na ułożeniu szkieletu wypadków, ale przedstawiająca żywotny ich postęp i organiczny rozwój In-stytucyj. Bo umysł ludzki, potrzebujący rozpatrzyć się pomiędzy licznymi i rozmaitymi dążnościami, powinien zdać sobie sprawę ze swoich zboczeń i błędów, a historya tylko może oświecić w przedmiotach, które nie służą jedynie do zaspokojenia ciekawości, ale zanurzają się w głąb najżywszych interesów społecznych. Ona wzmacnia szlachetne nauki filozofii, prawa i t. d., okazując, z jak nieodmiennćj tkaniny stosunków składa się nasze życie ; ona uczy nas że niczćm nie należy się zbyt zachwycać i niczćm nad miarę pogardzać, a prowadząc nas w obec obrotów, ludzkości, śledzić każe wewnętrzny rozwój faktów socyal-nych i doktryn.

Tą drogą idąc, przychodzimy za świadectwem histo-ryi do poznania tej prawdy, że rozwój społeczny jako pro-

Zl

0 żebractwie i włóczęgostwie.

ces naturalny nie troszczy się wcale o jednostki, bo jako proces społeczny gromadnie się odbywający, jest żelaznym łańcuchem przyczyn i skutków, bez których w tym procesie nic się nie dzieje. Przy takiém zapatrywaniu się na dzieje idea sprawiedliwości występuje zawsze i wszędzie w najpiękniejszćm świetle, a rozwój społeczny jest objawem najwyższej sprawiedliwości, jak to bardzo trafnie wyraził się Schiller: „die Weltgeschichte ist das Weltgericht¹¹ ; jest to sprawiedliwość historyczna, która groźne, ale zawsze uzasadnione wyroki swoje wypisuje na kartach historyi ; treścią jej jest ścisła odpowiedność przyczyn do skutków.

Za świadectwem historyi przychodzimy również do poznania tej prawdy, że prawo tylko w państwie powstać może, że poza państwem ani nie ma prawa, ani pomyśleć o niém nie można, bo cechą i istotą prawa jest nakaz panujących. Prawo jest zatem urządzeniem czysto państwo-wém, jest cząstką państwa i mieści w Sobie cząstkę tego panowania, którego całości organizacyą jest państwo. Szkoła historyczna w Niemczech (,Savigng, Puchta) wykazała bezpodstawność i inylność teoryi scholastyków dawniejszych wieków, budujących systemy prawa na „prawdę natury“ istniejącćm poza i ponad państwem, a któremu nie państwo, lecz rozum czyli natura sama sankcyi udzielać miała. Z pojęcia prawa, wyradzającego się z rozwoju stosunków społecznych wskutek niedostrzegalnego procesu naturalnego, wynika, że tylko fakt prawa, urzeczywistniony w państwie wytwarza w umyśle naszym ideę sprawiedliwości, faktyczne prawo nudzi w nas i rozwija tę ideę, kształci w nas zmysł sprawiedliwości i jest jedynćm źródłem uczucia sprawiedliwości. Nie sprzeciwia się temu zdaniu bynajmniej doświadczenie, że często uznane przez państwo i obowią-zujące prawo nazywamy niesprawiedliwćm, narzekając na niesprawiedliwość przez wykonanie tego, albowiem rozwój naszego uczucia sprawiedliwości, dopełniający się pod wpływem obowiązującego prawa, może to prawo łatwo prześcignąć ; prawo bowiem, ustalone pisaną ustawą, jest nieruchomćm, podczas kiedy stosunki społeczne, gospodar-skie i polityczne, w ciągłym ruchu i rozwoju będące, pociągają także za sobą rozwój naszych zapatrywań, sądów i uczucia sprawiedliwości. W takim wypadku nasze dążenie do sprawiedliwości toruje drogę nowemu prawu, którego zaród leży juz w stosunkach społecznych i politycznych. a jako ideał żyje w myśli naszej i w zapatrywaniach naszych, które tylko wyczekują urzeczywistnienia faktycznego przez zmianę dawnego prawa w formie nowej kodyfikacyi, odpowiadającej rzeczywistej potrzebie i rozwojowi stosunków społecznych.

Z pośród instytucyi państwowych, powstających z rozwoju stosunków społecznych, wyłania się prawo karne czyli ustawodawstwo karne, które jak każde prawo publiczne rozwija się lub upada z postępem lub upadkiem idei państwowej, nie odpowiadając zawsze stopniowi eywi-lizacyi i kultury narodu, dla którego wydaném zostało. Niejednokrotnie rozwój prawa karnego opóźnia się wbrew dojrzałości politycznej i obyczajowćj społeczeństwa, niekiedy zaś prawo nadane przez władzę ustawodawczą podług obcych wzorów z pewną z góry powziętą tendencyą nie odpowiada rzeczywistym wyobrażeniom i potrzebom społeczeństwa, a nawet przewyższa jego dążności, a wtedy jako zużyte jest niesprawiedliwém. W każdym jednak wypadku postęp łagodzi surowość prawa karnego, a da się ten pewnik zastosować nietylko do krajów, rządzonych absolutnie, aie i do krajów, w których ustawy karne przy prawodawczym udziale reprezentantów ludu w życie wchodzą. Dowodem tego historya prawodawstwa karnego, nad którego rozwojem w ogólnych rysach — o ile na to ramy tego czasopisma pozwalają — dla zrozumienia naszego przedmiotu na chwilę się zatrzymamy, biorąc szczególny wzgląd na ustawodawstwo karne naszej połowy państwa. Historya tę podzielimy na trzy peryody, a zaczniemy od pierwszego peryodu, sięgającego od średnich wieków aż do początku bieżącego stulecia.

Idee prawne nie mogłyby nigdy odegrać roli jako czynniki rozwoju społecznego, gdyby były tylko czystymi mrzonkami, czczymi abstrakcyami, jako takie nie mogłyby nigdy opanować umysłów ludzkich i przyczynić się do przewrotów społecznych. Wiekowe panowanie prawa wywiera stanowczy wpływ na umysłowe usposobienie ludzi i podbija niejako ich umysły, staje się żywiołem myślenia, niezbędnie konieczną formą sądzenia i wymiaru sprawiedliwości. Na tćm polega rzeczywista potęga idei prawnych. Umysł człowieka bowiem przez ciągłe panowanie prawa, wykonywanie form prawnych, wychowanie wśród porządku prawnego przesiąka wyobrażeniami prawnymi tak dalece, źe idea prawa staje mu się wrodzoną i jako taka nad nim panuje. Od stopnia eywilizacyi i postępu zależy wydoskonalenie form, zapomocą których wykonanie prawa skutecznie i sprawiedliwie ma oddziaływać na masę ludu. Nieubłagany i konieczny porządek państwa wymaga ciągłej harmonii między panującymi a podwładnymi, wszelkie podjęcie walki przeciw porządkowi państwa sprowadza zaostrzenia praw przeciw burzycielom spokoju i publicznego bezpieczeństwa i stłumienie rewolucyjnych dążności, bo władza, na jakichkolwiekbądż ona podstawach polega, nie może ścierpieć anarchii. To też prawo karne, jako prawo publiczne ma głównie na celu wszelkie takie czynności, — które według z góry powziętego złego zamiaru zagrażają bądźto porządkom państwa, lub naruszają w ogóle sferę prawną pojedynczych osób, bądź tćż skierowane są przeciwko bezpieczeństwu ogółu, — podporządkować pod pewien przepis prawny, którego bezpośrednie naruszenie pociąga za sobą karę winnego. Takie jednak przepisy prawne nie powinny nigdy stawać w rażącej sprzeczności ze sposobem myślenia i wyobrażenia postępu, wymiar i rodzaj kar winien odpowiadać stopniowi winy, a wszelkie braki w tym względzie powinien wyrok sądowy wypełnić.

Wniknąwszy w ustawodawstwo karne minionych wieków pierwszego peryodu, przyjdziemy do przekonania, że państwa od końca 15. aż niemal do początku bieżącego stulecia zarówno siebie, jak i pojedyncze jednostki poniżały wykonywaniem barbarzyńskich kar, a dziwnćm się wydaje, że przecież wyroki takie musiały według ówczesnych wyobrażeń uchodzić za sprawiedliwe, skoro przez

przeciąg kilku wieków wykonywano je z taką nieludzkością i barbarzyństwem. Przyczyna tego polegała we faktyczném pojęciu zadania państwa i samego prawa karnego, w braku racyonalnéj dyrektywy w wykonaniu tego prawa przez sędziów, czyli w braku procesu karnego, w niskiej oświacie ludu, a nareszcie w niepewności samych stosunków cyalno-politycznych, które w swém rozprężeniu dla żadnej władzy uszanowania nie miały. Państwa więc musiały dla utrzymania porządku prawnego, dla stłumienia napadów rabunkowych i dla obrony osób i mienia ogółu w wysokim stopniu zagrożonego — jak to w pierwszej części téj pracy wykazaliśmy — obmyślać podobne środki gwałtowne przeciw burzycielom porządku prawnego.

so-

Temu więc przypisać należy zapanowanie terrorystycznego systemu kar, wprowadzonych ordynacyami karnymi Maksymiliana I. dla Tyrolu z 30 listopada 1499 i z 21 sierpnia 1514 dla niższej Austryi, które konstytu-cya kryminalną Karola V., tak zwaną Karolinę z r. 1532 wyprzedziły. Taki terrorystyczny system kar utrzymuje się nietylko w dopiero co wymienionéj Karolinie, ale i w przeróżnych ustawach karnych dla pojedynczych krajów naszej monarchii w ciągu XVI. i XVII. stulecia wydanych, których celem było przez jawne i doraźne wykonanie kary z rozmaitymi obostrzeniami przy pomocy tortur wywołać u ogółu postrach przed władzą wykonującą sprawiedliwość. Zasada więc odstraszenia przenika wszystkie prawie ustawodawstwa karne pierwszego peryodu, którym Karolina przeważnie za wzór służyła, a kara śmierci, zajmowała w tych ustawodawstwach, oprócz kar wolności i kar cielesnych, jeśli nie pierwsze, to najważniejsze miejsce przy zastosowaniu obostrzeń. Takim samym systemem terrorystycznych kar odznaczał się kodeks kryminalny cesarzowej Maryi Teresy z 31 grudnia 1768 (Constitutio criminalis Theresiana), który był pierwszą ustawą karną dla tak zwanych nie mieckich krajów dziedzicznych. Kodeks ten, mający na celu zaprowadzenie jednolitego postępowania w przedmiocie sądzenia spraw karnych, stanął zupełnie na gruncie

dawniejszych ustaw karnych co do rodzaju kar i zasady odstraszenia, jakotćż co do obostrzeń kary śmierci z całą surowością wykonywanej; ustawa ta jest bowiem w części materyalnego prawa karnego tylko odbitkiem ordynacji karnej Ferdynanda III. dla niższej Austryi wydanej w dn. 30 grudnia 1656. Prawie więc 300 lat, bo niemal do końca XVIII. stulecia, uznawała społeczność ludzka wszystkie pod panowaniem powyższych ustaw wydawane wyroki za sprawiedliwe, a państwa nie widziały potrzeby podejmy-wania inicyatywy do reform obowiązujących ustaw, skoro widocznie społeczność ludzka nie czuła się dojrzałą i zdolną do wyrobienia sobie innego i właściwszego sądu o idei sprawiedliwości. Znosiła ona więc wszystkie najsroższe kary więzienne z nieludzkimi obostrzeniami, jakoto: przykucie, osadzenie na koło, chłosty cielesne, wystawienie pod pręgierzem, piętnowanie, skazanie na ciągnienie statków’),

') Dr. Julian Morelowski, „Przyczynek do dziejów prawodawstwa karnego“ (Przewodnik naukowy i literacki, rok XV., zeszyt 8, sierpień z r. 1887 str. 739), opisuje ten rodzaj kary w następujący sposób; „Kto nie widział zbrodniarzy skazanych na ciągnienie statków, lub nie słyszał prawdziwego opisu tój kary, nie może sobie tej okropnej kury wyobrazić. Zbrodniarze poprzednio w więzieniu wynędzniali, głodem wycieńczeni, bywali zaprzęgani do ciągnienia statków — jak ów opis opiewa w taki sposób, że brocząc do połowy ciała, a nawet do szyi w wodzie lub bagnach, musieli zarazem ciągnąć statek Jeżeli który z nich ze zmęczenia umarł, grzebano go na miejscu, jeżeli zaś osłabł, a nie umarł, umieszczano go na statku, gdzie aż do czasu dojścia do miejsca kary musiał przebywać Skazaniec, który wskutek pracy całodniowej był całkiem zmoczony, przepędzał noc na ziemi, gdzie go przykuwano, w tych samych sukniach, które miał na sobie we dnie, i takowe na ciele jego schnąć musiały. Nazajutrz odbywało się znowu dalej ciągnień e i tym sposobem łatwo można sobie wytłumaczyć wielką śmiertelność między skazańcami. Z pomiędzy 46 skazańców, oddanych dnia 14 października 1787 20 umarło, 20 przybyło na miejsce w stanie wielkiego osłabtenia, a 4 jako chorych zostawiono w Szegedynie. Wszyscy zbrodniarze płci męskiej, skazani na więzień e ciężkie lub długotrwałe, mogli być przeznaczeni do ciągnienia statków.

roboty na galerach ¹), a to wszystko z mocy rozkazu panującego, czyli z mocy prawa, którego wykonanie świadczyć miało o idei sprawiedliwości. Straszne to były wyroki a jeszcze straszniejsze i nieludzkie wykonanie tych wyroków nad bezbronnymi istotami.

Tłumaczy się to słabym rozwojem i niskim stopniem oświaty ówczesnej społeczności, którą wyroki według tej idei dotykały, albowiem im na niższym szczeblu społecznym znajduje się człowiek, im większa jego prostota umysłowa, im większy brak wykształcenia, tern mniej ma on zmysłu dla szlachetnych nabytków cywilizacyi, dla idealnych zdobyczy ducha ludzkiego. Mniej go zatćm interesują sprawy postępu, cywilizacyi, umiejętności, sztuki, odkryć, wynalazków i t. p., mniej zdradza popędu i dążności do uzyskania wolności czyli do nab\ eia praw dla siebie z uszczupleniem przywilejów i zdobyczy panującego prawa czyli władzy.

Dopiero wiek odrodzenia, ten wiek nowych idei, pojęć o państwie i celu kary położył grunt do reform na polu ustawodawstwa l<arnego. Wpływ filozofii Wolfa i Kanta ua teoryą i ustaw'odawstwm, śmiałe wystąpienie wielkiego filantropa John Howarda przeciw zdrożnościom i dzikiemu obchodzeniu się z więźniami i w ogóle przeciw całemu systemowi kar, otwarta walka, wypowiedziana w rozprawach przez Thomasiusa Hommela i Sonnenfelsa przeciw istniejącym stosunkom, a mianowicie pisma osta tniego w przedmiocie zniesienia tortur (1775), wspaniałe, przekonywujące i jasne przedstawienia strupieszałych stosunków przez Monteskiusza, Woltera i Bekaria były formalnymi odezwami do reform ustawodawstwa karnego na zasadach ludzkości i słuszności. Dopiero co wymienieni, w rozwoju dziejów ludzkości niezatartymi głoskami zapisani mężowie przygotowali grunt do tych reform i w ślady tych wielce zasłużonych mężów postępują Leopold z To-

zbrodniarzy na galery. W. Limanowskiej.)

skany, Józef IL, Fryderyk IL i Katarzyna IL, zanaczając wielki zwrot w historyi cywilizacyi z końcem drugiej połowy ubiegłego stulecia przez reformatorskie przedsięwzięcia na polu ustaw karnych, zdążające do zastosowania się do wymagań ducha czasu. Te reformatorskie przedsięwzięcia, zostające w ścisłym związku z ogólnym ruchem umy-słowości i postępu następujących dziesiątek lat, rozpoczynają drugi peryod historycznego rozwoju ustawodawstwa karnego według naszego założenia i dobiegają swego kresu aż do czasów przewrotu politycznego, wywołanego rokiem 1848 przez historyków rokiem rewolucyjnym na

zwanym.

Przedewszystkiém jęto się z końcem XVIII. stulecia do ugrupowania samego materyału prawa materyalnego przez wyeliminowanie religijnemu fanatyzmowi za podstawę służących procesów karnych, przeciw czarnoksiężnikom i czarownicom (Hexenprocesse), przeciwko którym filozofia wieku, jako najwięcej poniżającym ludzkość, się oświadczyła. W ten sposób zmniejszono liczbę występków religijnych, a uświęcając zasadę „nullum delictum sine lege“, nadano czynom karygodnym pewne i ścisłe pojęcia i wykluczono zastosowanie zasady analogii, która w ustawo-dawstwach pierwszego peryodu do tworzenia czynów karygodnych i do bezgranicznej dowolności sędziów w kwa--lifikacyi czynów nadzwyczajnie się przyczyniała. W dalszym ciągu tych dążeń reformatorskich następuje zniesienie tortur (patentem cesarzowej M. Teresy z 2 stycznia 1776 roku), a w kodeksie karnym z 13 stycznia 1787 z w}^-jątkiem postępowania doraźnego i zniesienia kary śmierci. W kodeksie tym, odznaczającym się nadzwyczajną surowością innych kar przebija się bystrość i samodzielność ustawodawcza cesarza Józefa IL, który powodowany filantropijnymi inteneyami nie zawahał się zaraz po wstąpieniu na tron (9 marca 1781) wydać tajne rozporządzenie do wszystkich sądów, nakazujące, ażeby w wypadkach zagrożonych karą śmierci po ogłoszeniu oskarżonemu wyroku śmierci takowego nie wykonywano, lecz akta poprzednio najwyższej instaneyi do rozstrzygania przedkładano. Pó-

zniejszém rozporządzeniem tego monarchy z dnia 22 sierpnia 1783 polecono nawet sądom, ażeby wyroków śmierci skazanym nie ogłaszano, Jęcz w każdym wypadku wyższej instancyi do zatwierdzenia przedkładano, a te wyroki śmierci cesarz Józef II. następnie z reguły faktycznie karę więzienia zamieniał. Oprócz tego wydaną została za panowania tego monarchy ogólna ordynacya kryminalna z 1 czerwca 1788, a, w obu tych kodeksach pojęto karę ze stanowiska użyteczności i prewencyi ; sam zaś kodeks ma-teiyalnego prawa wolny był od wszelkich kazuistycznych dedukcyj, obejmywał ogólne i niezmiernie zwięzłe pojęcia czynów karygodnych, a odznaczając się jasno wypowiedzianą (patent wprowadczy) tendeneyą usunięcia wszelkiéj samowoli sędziowskiój, zdążał widocznie do postępu, ujawniającego się w systematyczném ugrupowaniu materyału karnego, wyzwolonego już z nauki dawnéj szkoły Grotiusa, Pufendorfa, Thomasiusa i t. d.

na

Niedługo jednak obowiązywały powyższe filantropijne ustawy Józefińskie. Przewroty w soeyalno politycznych stó-sunkach, wywołane francuską rewolucyą, dążenia krytycznej filozofii do przedsięwzięcia reform ustawodawstwa karnego ze stanowiska idealnego prawa karnego (które to zasady w kodeksie bawarskim z r. 1813 w zupełności znalazły swe wcielenie), zastosowanie subjektywnoidealisty-eznéj filozofii owego czasu, wcielonej w kodeksie francuskim z r. 1810 nie pozostały bez wpływu i na późniejsze ustawodawstwa karne austryaekle, którym pojęcia prawa i państwa przeważnie tylko ze stanowiska utylitarnego czyli materyalistycznego za podstawę posłużyły. Stąd też zapanowała znowu zasada odstraszenia jako odpowiadająca celowi kary, a odpowiednio do téj zasady powstały i urządzenia, mające za zadanie wykonanie sprawiedliwości karnej. Temu więc zwrotowi przypisać należy przy wrócenie kary śmierci patentem z 2 stycznia 1795, wprowadzenie téj kary w ustawie karnej dla zachodniéj Gali-cyi z 17 czerwca 1796 i w powszechnej ustawie karnej z r. 1803, której odbitką z małymi zmianami jest dotychczas obowiązujący kodeks karny z 27 maja 1852.

O żebractwie i włóczęgostwie.

Analizując więc austryackie ustawodawstwo karne drugiego peryodu, to pod względem prawa materyalnego dopatrzeć można ten postęp, że kodeks karny z r. 1803 odznaczył się w porównaniu do innych (n. p. pruskiego kodeksu) systematycznością, jasnością i łagodnością, a ostatnia zaleta objawiała się głównie w zastosowaniu przepi-odnoszącycli się. do uwzględnienia okoliczności łagodzących przy wymiarze kary. Prawdziwie ludzki duch owionął ustawodawcę, uświęcając zasadę prawa nadzwyczajnego złagodzenia kary i zamiany rodzaju kary poniżej ustawowego wymiaru. Jeżeli się dalej uwzględnia stopniowe zniesienia Józefińskim kodeksem ustanowionych kar więzienia i obostrzeń, jako to więzienia najcięższego (die schwerste oder Kerkerstrafe des dritten Grades), polegającego na odosobnioném, samotnéru więzieniu, w ktôrém skazany miał ciężkie kajdany na rękach i nogach, opasanym był żelaznym obręczom naokoło ciała, trzymany był o chlebie i wodzie, sypiał na gołych deskach i z nikim, nawet ze służbą więzienną, rozmawiać nie mógł, kary przykucia (.Anschmiedung), publicznéj chłosty, wystawienia pod pręgierzem, kary piętnowania, ciągnienia statków i roboty na galerach, a zatrzymano tylko karę dwojakiego rodzaju więzienia, lekkiego i ciężkiego i karę cielesną, to śmiało możemy powiedzieć, że kodeks austryacki z r. 1803, mimo przywrócenia kary śmierci należał do najłagodniejszych ustaw karnych z pomiędzy wszystkich podówczas istniejących.

sów.

Pod względem prawa formalnego czyli procesowego, unormowanego powszechną ordynacyą kryminalną z dnia 1 czerwca 1788 i kodeksem karnym z 3 września 1803 da się proces ten jednćm zdaniem w ten sposób scharakteryzować, iż ordynacye te zawierały ciągłe i konsekwentne rozwijanie się postępowania inkwizycyjuego, które coraz więcej oddala się od pierwotnych form procesowych, tak dalece, iż w końcu formalność obrony obwinionego stała się ofiarą zasady wyśledzenia materyalnćj prawdy, czyli inaczej każdy środek dowiedzenia się materyalnćj prawdy był odpowiednim do narażenia osoby obwinionego na bez-

graniczną samowolę. Ścisła więc pismienność i zgodność z aktami, wykluczenie jawności i obrony są głównymi sadami procesu karnego drugiego peryodu, według których całe śledztwo i obrona obwinionego spoczywały w rękach jednej osoby t. j. sędziego, a sąd orzekał według stanu aktów i sprawozdania referenta. Wejrzenie w akta procesowe nie było dozwolone, a obrona aż do publikacyi wyroku jako zbyteczna uznana. Reguły dowodowe, pozytywne, ustawą ściśle oznaczone, pociągały zwykle zasądzenie bez względu na przekonanie orzekającego sądu.

za-

wa-

Ordynacye te obowiązywały w Austryi aż do r. 1848. Dopiero wypadkom politycznym w roku 1848 dostało się w udziale wstrząsnąć głównymi zasadami austryackiego procesu karnego, a gdy z powodu późniejszych bardzo żnych ustaw na polu prawa materyalnego i procesowego ustawodawstwo karne w Austryi ważnej zmianie uległo, uważamy za odpowiednie okres ten jako trzeci peryod rozwoju tego ustawodawstwa oznaczyć, zwłaszcza że w pe-ryodzie tym i stosunki socyalno polityczne odpowiednio do wzrastającćj ogólnej kultury i cywilizacyi odmienne przybrały kształty. Tak, jak z jednćj strony wskutek wypadków politycznych w roku rewolucyjnym 1848 nastąpił ważny przełom na polu politycznej wolności i dojrzałości ludów, tak z drugićj strony przyłączyły się do tych zewnętrznych w rozwoju historyi kultury ludzkości i państwa tkwiących momentów i żądania ludów, skierowane do uzyskania największej swobody i praw dla zrealizowania zadań cywilizacyi duchowi czasu i postępowi odpowiednich. Wskutek takich dążności wszystkie zabytki z minionych wieków, nie odpowiadające ogólnie odczuwanej potrzebie i duchowi czasu, ulec musiały gruntownej reformie, która i na polu wymiaru sprawiedliwości cenne zdobycze za sobą pociągnęła. Zawładnąwszy teoryą i nauką, wcisnęły się wolnomyślne zasady powszechnego prądu, kierowanego postępem we wszystkie gałęzie prawa publicznego. Stąd też pojęciom państwa i idei sprawiedliwości karzącej nadane, zupełnie odmienne od średniowiecznych, poglądy i zasady prawne, które nie były niczćm innćm, jak tylko

skutkiem ogólnego niedostrzegalnego ruchu czyli procesu społecznego. Zasada czyli przewodnia myśl na polu prawa karnego, że państwo za każdą cenę ma się przeciwko zbrodniarzowi zabezpieczyć, i że przeciwko takim jednostkom państwu żadne więcej prócz środków zabezpieczenia zadanie do spełnienia nie zostaje, jako przestarzała, nie znalazła więcej od owego czasu z taką konse-kwencyą, ani w teoryi, ani w praktyce zastosowania, bo zadaniu państwa wytknięto inne dodatne cele kulturą i postępem wskazane. Cele te przybrały z biegiem czasu widome kształty w powstaniu osobnych instytueyi, których zadaniem jest zdźwignięcie jednostki z upadku i pobudzenie do życia moralnego, jakoteż i instytueyi, zajmujących się szerzeniem oświaty pomiędzy swymi obywatelami, na których dojrzałości moralnéj i politycznej podstawa i powaga samego państwa najsilniej spoczywa.

Na takich podstawach oparte państwo nie może tu w zbrodniarzu upatrywać przedmiotu zemsty obrażonej sprawiedliwości jak to dawniej było, gdzie utrzymując zbrodniarza w więzieniu z rozmaitej kategoryi zbrodniarzami, nie troszczyło się wcale o los więźnia w murach i po za murami więzienia, lecz stojąc na straży ogólnej moralności i oświaty, winno państwo według obecnego postępu intellektualne wykszałcenie skazanego podtrzymywać w interesie ogółu i spełniać dodatnimi środkami te zadania, których i co do takiej upadłój jednostki kultura i postęp według zdobytych praw wolności i swobód od państwa się domagają.

Tak więc prawdziwa ludzkość, oparta na rozumnych podstawach zgodnych z dążnościami postępu zapanowała ustawodawstwem karném w trzecim okresie swego rozwoju, w których przebija się najwyraźniej takie zadanie państwa, które spoczywa na prawnćro poczuciu ogółu obywateli. Oprócz tego zaczyna według najnowszego prądu nauki prawa karnego przebijać się zapatrywanie, iż państwo winno w wykonywaniu sprawiedliwości wychodzić z zasady indy-widualnéj, której skutek objawiać się powinien wr sferze poczytalności (szkoła pozytywna włoska). Psychologia

w oce-

i psychiatrya mają być dla sędziego wskazówkami nienin duchowych warunków winy, a badając wpływy i powody życia społecznego, w pośród którego sprawca w chwili popełnienia czynu zostawał, uwzględniać winien je sędzia o ile one na powstanie występnej woli sprawcy oddziaływać mogły. Wśród jakich więc w ogóle warunków życia społecznego dopuścił się sprawca czynu karygodnego i pod wpływem jakich stosunków i okoliczności prawo naruszonćm zostało, to jest kierunek dzisiejszej nauki prawa karnego, który wkłada na sędziego obowiązek, by przy badaniu winy jednostki rozpatrywał czyn zdrodniczy nietylko ze stanowiska zewnętrznych przyczyni podmiotu i naruszonego prawa, lecz nadto uwzględniał cały szereg innych czynników, tkwiących w życiu społeczne rn.

Śledząc więc za tym prądem socyalno-polityeznych stosunków po r. 1848, spostrzegamy w Austryi ten wybitny postęp na polu materyalnego prawa karnego, iż w wykonywaniu sprawiedliwości karzącćj przyjmowano stopniowo za zasadę czynienia możliwie jak największych ulg skazańcom pozostającym na karze więzienia. Dowodem tego wyr da ne na podstawie najwyższej sankcyi cesarza Ferdynanda z 25 maia 1848 wśród burzliwych stosunków za czasów znanego z ludzkości ministra Sommarugi, rozporządzenie z 29 maja 1848. Rozporządzenie to wypowiada zasady, że więźniom, a szczególnie inkwizytora dozwalać należy ulg. wskazanych przez ludzkość i przyzwoitość, zwłaszcza zaś przy rozdzielaniu więźniów podług pewnych kategoryi, należy mieć wzgląd na rodzaj zbrodni i stopień oświaty, więźniom nie odmawiać możności czytania i pisania tudzież używania światła w godzinach porannych i wieczornych, a co najważniejsza, że na przyszłość ze skazaniem za zbrodnię nie może być połączo-nćm ani wystawienie pod pręgierzem, ani piętnowanie i chłosta cielesna, że także za ciężkie policyjne przestępstwa nie można karać ani chłostą, ani publicznćra wystawieniem skazańca. Równocześnie zniesiono chłostę cielesną jako karę dyscyplinarną na obwinionych skazańców.

Po tém rozporządzeniu następuje inne rozporządzenie, jako to: ces. pat. z 24 sierpnia 1849 postanawiający, że osoby w śledztwie zostające oddzielone od zasądzonych w więzieniu trzymać należy, dalej rozporządzenie z 27 października 1849 r przyznające ulgę więźniom politycznym, patent cesarski z 17 stycznia 1850 r. (Strafmilderungspatent) nakazujący, ażeby zamiast robót publicznych inne rodzaje obostrzenia albo dłuższe kary wymierzane były, łagodząc i inne postanowienia karnego kodeksu z r 1808. W ten sposób torowano drogę nowej ustawie karnej z r. 1852, która złączyła w jedne całość wydane później dodatkowe ustawy i pouczenia, o ile takowe za odpowie-dne późniejszym stosunkom uznano; ustawą tą przestępstwa drukowe poddano pod zasady ogólnćj ustawy karnej, zmieniono niektóre definieye, złagodzono karę za spół-winę w zdradzie stanu i dawanie pomocy zbrodniarzom ; zaprowadzono niektóre zupełnie nowe postanowienia, tak pod względem ogólnych zasad (§. 2 lit. g) i § 9), jako-tćż pod względem rodzajów i obostrzeń kary, określono karygodność niektórych czynów, które przedtćm wcale nie były karane, dopuszczono pod pewnymi warunkami bezkarność pojedynku, niektóre dotychczasowe postanowienia złagodzono, inne zaostrzono, zaprowadzono podział czynów karygodnych na trzy kategorye: zbrodnie, występki i przekroczenia, który to podział przyjętym już był za podstawę procedury karnej z 17 stycznia 1850 r.; nowa ustawa przeprowadziła konsekwentnie zasadę, aby każdy czyn miał zakreśloną karę minimalną i maksymalną; absolutną karą jest tylko kara śmierci i dożywotne ciężkie więzienie.

Jeśli wreszcie zwrócimy uwagę na epokę prądów liberalnych, z których wyszła ustawa z 16 listopada 1867, znosząca kajdany i chłostę cielesną, oraz że ustawą tą zmieniono w duchu liberalnym surowe dotychczasowe przepisy o skutkach połączonych ze skazaniem na karę śmierci, karę więzienia i kary aresztu, a ustawa zasadnicza z 21 grudnia 1867 r. 1. 144 d. u. p. określiła w art. 13 cesarskie prawo ułaskawienia pod odpowiedzialnością ministrów,

fr;

jeżeli w końcu wejrzymy w liczne rozporządzenia ministerstwa sprawiedliwości, którymi wydanym został regulamin dla zakładów karnych i inne przepisy w przedmiocie zatruci ienia więźniów i sposobu żywienia, w którym to względzie liczne ulgi skazańcom użyczono, przyjdziemy do tego przekonania, że postęp prawie z każdym dniem łagodzi surowość ustawodawstwa karnego, naginając ideę sprawiedliwości do istotnych wymogów i potrzeb bieżącćj chwili.

taki proces. Tylko w wypad-

Do najważniejszych jednak zdobyczy dla ochrony wolności czci obywateli należą reformy na polu procesu karnego. Keformy te przypisać należy również politycznej dojrzałości objawiających się w ogólnym ruchu i wypadkach politycznych z r. 1848. Skutkiem wypadków tych odezwały się głosy, domagające się udziału ludu w wymiarze sprawiedliwości karzącej i do zerwania z dawnemi formalnościami stojącemi w drodze wykryciu materyalnćj prawdy. Takie dążenia ludów nie pozostały bez wpływu na teoryą samego procesu, odmawiającą państwu prawa do wyłącznego czyli samoistnego wykonywania sprawiedliwości karzącej. Na gruncie powstałych a w code de instruction criminelle wcielonych zasad domagano się reformy procesu karnego, a żądanie takie podniesiono do żądań czyli zdobyczy politycznych. Tak się też z biegiem czasu rzeczywiście wszędzie stało. Aby zadaniu temu odpowiedzieć, przyjęto zasady podziału ról w procesie karnym przez stworzenie instytucyi publicznego oskarżyciela ustanawi.ijąe osobny organ państwowy w Prokuratoryi państwa, a urząd ten wprowadzono w harmonijną całość z ogól-nemi zasadami oskarżenia, które zasady dawnego inkwizy-cyjnego procesu wyparło. Na takich zasadach prawnych oparła się zasada procesualna z 17 stycznia 1850, normująca postępowanie karne. Tajne jednali piśmienne śledztwo poprzedzało jeszcze zawsze kach zagrożonych karą pięcioletniego więzienia i w procesach prasowych orzekali przysięgli, w innych zaś wypadkach zbrodni zwykli sędziowde zawodo'wi. Dopuszczenie obrony z wyjątkiem śledztwa znalazło w obszernym roz-

miarze zastosowanie. Nie długo jednak, zaledwie jeden rok obowiązywała ta ordynacya. Najwyższćm cesarskiéra rozporządzeniem z 31 grudnia 1851 r., obejmująećm zasady organizacyi, usunięto sądy przysięgłych, zasadę oskarżenia jawności rozprawy i obrony ograniczono tylko na postępowanie ostatecznéj rozprawy, a zasady pismiennośei i zgodności z aktami nakazano dla drugiej instancyi. Na tych znowu zasadach powstała procedura karna z dnia z 29 lipca 1853, która aż do wejścia w życie obecnie obowiązującego postępowania karnego wprowadzonego ustawą z 23 maja 1873 niespełna 20 lat obowiązywała, jako ostatni zabytek odwiecznych rządów absolutnych.

Z jaką konsekwencją przeprowadzone są, na gruncie konstytucyjnym powstałej obecnie obowiązującej ustawy o postępowaniu karném, zasady podziału ról, zasady ust-ności i jawności samego procesu, odbywającego się w głó-wnéj i istotnej treści w czasie rozprawy, dalej zasady wolnego czyli swobodnego ocenienia przedstawionych dowodów obustronnych, t j. oskarżyciela i obwinionego czyli obrony, przez sędziego orzekającego i sędziów⁷ przysięgłych, powołanych do orzekania w wypadkach zbrodni i występków specyalnie im w wielkim rozmiarze przekazanych, tudzież zasady prawne uświęcone dla środków prawnych, z których tak w stadyum śledztwa, jako też w toku dalszego procesu obydwie strony w nader obszer-nych granicach korzystać mogą, zbyteczném byłoby się nad tern zastanawiać, w obec ogólnego zadowolenia, jakie społeczność nasza od czasu wejścia w życie tej ustawy objawia, przyznając jej wszyskie zalety pod względem teoryi i zastosowania w⁷ praktyce.

Mimo jednak ogólnych zalet obecnie obowiązującego postępowania karnego, odzywają się już głosy o potrzebie przedsięwzięcia reformy tego postępowania w stadyum śledztwa, a uchwalona w galicyjskim Sejmie na XXIII posiedzeniu rezolucya z 26 listopada 1889 r. wystosowana do rządu, świadczy najwymowniej o przebijających się dążnościach do nowych zdobyczy dla skuteczniejszej ochrony wolności i czci obywateli. Rezolucya ta ma głównie na celu spowodować zmianę obowiązującćj procedury karnéj w tym kierunku, iżby w przygotowawczym okresie procesu

karnego, władza prokuratora i sędziego śledczego

została ograniczoną, atrybucye izby radnéj Trybunału były rozszerzone, tudzież aby ograniczyć, a przynajmniej dokładnie sformułować przypadki, w których według §. 175 pr. kar. areszt śledczy przez sędziego śledczego miałby być zarządzony. Wątpić jednak należy, aby rząd do takićj częściowej reformy dał się w ogóle nakłonić i aby zaprojektowana reforma dała się pogodzić, przez wzgląd na in-teresa i bezpieczeństwo ogółu, z ogólnym celem śledztwa zdążającego do wykrycia materyalnćj prawdy, przez zabezpieczenie się co do osoby samego obwinionego. Ograniczeniem bowiem władzy sędziego śledczego w kierunku rezolucyą wytkniętym, naraziłoby się cały proces w sta-dyum przygotowawczych dochodzeń na zwichnięcie, ułatwiłoby się na samym wstępie podejrzanym postaranie się o rozmaite środki skierowane do udaremnienia śledztwa, głównie w tych wypadkach, w których sędzia śledczy nie jest w położeniu uzyskać uchwały izby radnej Trybunału, jak to ma miejsce przy sądach powiatowych w wypadkach dochodzeń na miejscu czynu karygodnego przez delegowanego sędziego śledczego prowadzonych.

nowe

nego

Nie możemy nareszcie pominąć i najnowszego projektu ustawy karnej będącego obecnie, jako czwarty projekt licząc od roku 1874, przedmiotem obrady komisyi izby poselskićj, z którćj projekt ten ma się ostatecznie dostać pod obradę pełnćj izby. Projekt ten mający już z dawnymi trzema dość obszerną literaturę (Schwarz, Ha-berlin, Geyer, Binding, Maier, Schütze, Schönborn, Bojarski, Krzymuski, Rosenblatt), wprowadza niektóre zmiany w definicyach znanych czynów karygodnych, uświęca zbrodnie, przeważnie wydarzające się na gruncie konstytucyj-życia naszego społeczeństwa i rozwoju anarchistycznych prądów żywiołów socyalno-rewolucyjnych i radykalne wprowadza zmiany w systemie kar więziennych. Zatizj⁷-mujac karę śmierci tylko dla zbrodni morderstwa i dla zdrady głównćj tylko w najcięższych przypadkach, wpro-

0 żetaactwie i włóczęgostwie.

wadzając złagodzenie kar więziennych przez skrócenie ich sposobem warunkowego wypuszczenia po odpokutowaniu pewnej części kary, dalej wprowadzając na wzór ustawy belgijskiej z roku 1888 odłożenie kary na czas późniejszy względem osób skazanych na nie niżej jak sześć miesięcy kaźni, więzienia lub aresztu, a to z tym skutkiem, że kara wcale wykonaną nie będzie, jeśli osoba ta w pewnym czasie, co najmniej przez rok, a co najwięcej przez trzy lata nie dopuści się na nowo zbrodni lub występku, stanął projekt na wysokości ogólnego postępu i nauki. Uchylając zaś czyli nieznając prawa nadzwyczajnego łagodzenia kary przyznanego sędziemu w §§. 54 i 55 u. k. i -838 pr. kar., co za sobą ten skutek pociągnie, iż sądy nie nie będą mogły zejść przy wymiarze kary, poniżej kary minimalnej w ustawie oznaczonej, projekt ten, gdy się stanie ustawą, w praktyce będzie o wiele surowszy, niż obecnie obowiązujący kodeks. Gdy odwołanie się od orzeczenia o kaęze przysługiwać będzie zasądzonemu tylko wtedy, jeżeli Trybunał wymierzy karę powyżej połowy kary maksymalnej, gdy obok kar wolności projekt nakłada kary i nawiązki i gdy w ogóle nie uświęca normy, mającej na celu opiekowanie się zasądzonym po odbyciu kary, zali-czyćby należało najnowszy projekt austryackićj ustawy kar., jeśli nie ulegnie radykalnej zmianie w ustawodawczych ciałach, do rzędu najsurowszych ustaw karnych z trzeciego peryodu, jakie w ostatnićm dziesięcioleciu się okazały i obecnie obowiązują.

To poprzedziwszy wracamy do naszego przedmiotu.

II.

¹

) Wiktor Hugo w powieści „Nędznicy“ opisuje ekspedycyą (Tom VII., str. 154—150, tłumaczenie

0 karygodném żebractwie.

a) Istota czynu karygodnego i pojęcie prawne przestępstwa,

(definicya).

Żebractwo w powstaniu swćm wyradza się wówczas, gd}⁷⁻ ubóstwo jednostki zwraca się do indywidualnego uczucia jednostki dla osiągnięcia niateryalnćj pomocy w indywidualnej formie jałmużny. Takie wystąpienie jednostki tury czysto indywidualnej, nie jest karygodném w saméj swéj istocie; bo popęd zachowawczy zniewala jednostkę dla utrzymania bytu, do szukania pomocy, której udzielenie ze stanowiska ludzkości i ekonomii spolecznéj jest poniekąd nawet wskazaném.

na-

Skoro jednak jednostka występuje publicznie bądź pojedynczo bądź gromadnie, czy to jako uliczne czy jako domowe żebractwo, natenczas staje ona w sprzeczności ze zasadą, że udzielanie pomocy ubóstwu jest przedmiotem administracyi ; wówczas krzywdzi jednostka taka ogół biednych, rzeczywistej pomocy ze strony administracyi potrze-bujących, a szukając w jałmużnie źródła dochodów, które przeważnie na niemoralne cele obraca, staje w sprzeczności z prawami publicznej obyczajności.

W miarę więc jak się zaczynała rozwijać organizacya spraw opieki ubogich stawało się żebractwo przedmiotem działalności polieyi, która tam tém energiczniej występy-wała, gdzie bezpieczeństwo ogółu i publiczna obyczajność publiczném wystąpieniem żebractwa bywała zagrożoną. Zagrożenie tedy niepewności stosunków, jakie żebractwo swćm publiczném wystąpieniem powoduje, w połączeniu z gospodarczą sprzecznością tkwiącą w należycie pod względem spraw opieki ubogich zorganizowanćm społeczeństwie, wyradza karygodność żebractwa i konsekwentnie za sobą sprowadzającego włóczęgowstwa. Celem usunięcia tych sprzeczności i celem przywrócenia równowagi pod względem publicznego bezpieczeństwa i obyczajności powołanem jest państwo karząco przeciw żebractwu występywać.

Wystąpienie państwa w sposób karżąey przeciw żebractwu ujawniało się w dawniejszych czasach w pierwotnej formie zakazów żebrania, które jakto w pierwszej i drugiej części naszej pracy wykazaliśmy, prócz ograniczenia żebrania co do osób, czasu i miejsca, nadto i wymiar kary odpowiednio do stopnia zagrożonego bezpieczeństwa ogółu w sobie zawierały, obejmując także po stanowienia pod względem opieki ubogich.

Z biegiem jednak czasu, gdj pozytywne prawo karne ujęte zostało kodeksami, wcielone zostały i postanowienia karne co do żebractwa w ustawy, a rozpatrzeniem tych ustaw właśnie w téj części naszej pracy się zajmiemy.

Idąc drogą na wstępie przez nas wytkniętą, zwrócimy naszą uwagę (ze względu na to, iż ustawodawstwo karne z pierwszego peryodu tylko historyczne może mieć zna-czenie dla naszego przedmiotu) głównie na rozwój i postęp w kodyfikacyi materyalnego prawa karnego z ostatniego peryodu, a ponieważ ramy tego czasopisma na obszerniejsze omówienie przepisów z wszystkich kodeksów karnych z tego peryodu nie pozwalają, ograniczymy się na zestawienie dotyczących przepisów z niektórych najnowszych w ostatnich 80 latach w życie weszłych ustaw karnych.

Wejrzawszy w pozytywne prawo karne tak z dawnego okresu jak i z nowszych czasów, przyjdziemy do przekonania, że nie zawiera ono definicyi przestępstwa żebrania. Jak z jednćj strony istota samego czynu karygodnego polega, jak to wyżej określiliśmy, w uzyskaniu indywidualnej pomocy materyalnćj w formie jałmużny publiczném wystąpieniem jednostki i w zamierzoném (usiłowanćm) uzyskaniu jałmużny, czyn sam staje się już karygodnym, tak z drugiej strony nawet w najnowszych kodeksach dopatrzeć się daje brak ujęcia tych znamion iak wewnętrznych (podmiotowych) jak i zewnętrznych (przedmiotowych), które do wypełnienia pojęcia czynu karygodnego (przestępstwa), z ustawy są potrzebne. Przyczyna tego polega w tćm, że organizacya spraw opieki ubogich nie przyszła jeszcze do tego stopnia rozwoju, iżby ustawodawcy bezwzględnie każdy czyn żebrania za karygodny uznać mogli. Tymi względami kierowani ustawodawcy kodeksów karnych z pierwszego peryodu wcielili nawet wyraźne postanowienia odnoszące się do urządzeń regulujących sprawy opieki ubogich, czyniąc od tychże istnienia karygoduość żebractwa zawisłą. Dowodem tego kodeks karny francuski „Code pénal“, który w artykule 274 o publicznym zakładzie mającym na celu zapobieżenie szerzeniu się żebractwa tudzież osobno o przytuliskach dla żebraków wspomina czyniąc karygodność i wysokość wymiaru kary od istnienia tych zakładów zawisłą. Czyniąc karygodność tego przestępstwa zawisłą od istnienia dopiero co wymienionych kładów, ustawodawstwa z pierwszego peryodu nie wały czynu żebrania za przestępstwo, jeśli popełnlonem zostało przez żebraków do pracy niezdolnych w miejscach, w których takich zakładów nie było. Wynika to z art. 276 rzeczonego kodeksu, według którego żebracy do pracy niezdolni tylko w wypadkach tamże bliżej wymienionych karze ulegali ³). Podobnie tóź i w kodeksie austryae. z r. 1803, którego dotyczące postanowienie zgodne jest z przepisem §. 517 ust. kar. obecnie obowiązującej — znajdujemy dotyczące przepisy karne pomieszane z postanowieniami admi-nistracyjnemi czyniąc istnienie zakładów zaopatrzenia jako istotny warunek karygodności zebrania ⁴).

za

li zna-

³)    Postanowienia dotyczące art. 274, 275 i 276 opiewają:

Art. 274 Toute personne qui aura été trouvée mendiant

dans un lieu pour lequel il existera un établissement public organisé afin d’obvier à la mendicité, sera punie de trois à six mois d’emprisonnement, et sera après l’expiration de sa peine conduite au dépôt de mendicité.

Art. 275. Dans les lieux oii il n’existe point encore de tels établissement, les mendiants d’habitude valides seront punis d’un mois à trois d’emprisonnement. S’ils ont été arrêtes hors du canton de leur résidence, ils seront punis d’un emprisonnement de six mois à deux ans.

ou

Art. 276. Touts mendiants même invalides, qui auront usé de menaces, ou seront entrés sans permission du propriétaire des personnes de sa maison, soit dans une habitation, soit dans un enclos ou dependant, ou qui feindront des plaies ou infirmités, ou qui mendieront en reunion, à moins que ce ne soient le mari et la femme, le père ou la mère et leurs jeunes enfants l’aveugle et son conducteur, seront punis d’un emprisonnement de six mois à deux ans.

Die Vorkehrung gegen das

⁴)    §. 517 ust. kar. brzmi:

Betteln steht mit den Armenversorgungsanstalten in Verbindung, und ist im Allgemeinen der Ortspolizei übertragen. Das Betteln wird aber zu einer Uibertrettung, wenn bei bestehenden Versorgungsanstalten eine mehrmalige Betretung, Hang zum Müssigang und Fruchtlosigkeit der geschehenen Abmahnung oder ersten Bestrafung bezeigt.

Już z ogólnego rozpatrzenia tego postanowienia zawartego w §. 517 list. kar. wynika, że ustawodawca za nadto łagodnie, a nawet zbyt miłosiernie wobec żebraków sobie postąpił, skoro uczynił nadto karygodność przestępstwa zawisłą jeszcze od wielu różnorodnych warunków, których w innych ustawach z owego peryodu wcale nie spotykamy. Te dodatkowe zawarunkowane okoliczności jako to : kilkukrotne przydybanie, skłonność do lenistwa, bezskuteczność upomnienia, lub pierwszego ukarania, uczyniły widocznie ustawę samą illuzoryczną a nawet bezcelową wobec notorycznej świadomości o nieistnieniu rzeczonych zakładów zaopatrzenia w krajach należących wówczas do naszej monarchii ; — i dlatego też ustawodawstwo administracyjne widząc niedostateczność tych postanowień karnych uzupełniło je podaniem definicyi czynu żebrania w dekrecie kancelaryi nadwornej z 15 czerwca 1811 r. ¹).

Jeżeli weźmiemy wyżej określone warunki karygo-dności czynu żebrania polegające w uzyskaniu indywidualnej pomocy materyalnćj w formie jałmużny publicznćm wystąpieniem jednostki, to znajdujemy je zupełnie wyczerpane w określeniu poniżej podanego dekretu nadwornego, który przeważnie do kategoryi żebractwa ulicznego ma zastosowanie

Ustawodawstwa karne z drugiego peryodu nie nastręczają nam żadnych ważniejszych uwag pod względem definicyi tego przestępstwa z tćj pojedyńczćj już na wstępie podanej przyczyny, że na tćm polu pozytywne prawo ma-teryalne mały stosunkowo postęp wykazuje.

Natomiast ustawodawstwo karne z ostatniego peryodu zasługuje na bliższe rozpatrzenie omawianej kwestyi.

Itak: Ustawa karna dla północno-niemieckiego związku wydana w r. 1870 i państwowa ustawa niemiecka z dnia 15 maja 1871 z nowem ułożeniem z 20 mai ca 1876 r. zawiera w § 361 w ogólnych postanowieniach przepis według którego ,.kto żebrze lub dzieci do żebrania nakłania albo wyseła“ itd, ulega karze aresztu (od 1 dnia do 6 tygodni §. 18) nie podając bliżej definicyi czynu żebrania jako przestępstwa karnego ²).

Natomiast kodeks karny niderlandzki z 3 marca 1818 wymaga w art. 432 wyraźnie aby czyn popełniony został publicznie, postanawiając, że kto publicznie żebrze, ma być karanym aresztem do 12 dni.

Ustawodawstwo austryaekie a w szczególności ustawa z 29 maja 1885 obecnie obowiązująca, nie podając również definicyi co przez żebranie rozumieć należy, postanawia „że za żebranie należy karać ścisłym aresztem od 8 dni do 3 miesięcy, kto na publicznych miejscach lub po domach żebrze, albo kto ze wstrętu do pracy z dobroczynności publicznej korzysta“ ³). O ile przepisy tej ustawy dadzą się pogodzić z najnowszemi badaniami na tein polu, o tćm na osobnćm miejscu będzie mowa.

Na szczególną zaś uwagę zasługują postanowienia najnowszego kodeksu karnego włoskiego (il nuovo codice penale del regno cVItalia) z d. 30 grudnia 1889 włącznie z ustawą z 23 grudnia 1888 o publicznćm bezpieczeństwie wcieloną do kodeksu karnego. Dotyczące przepisy podajemy w oryginale poniżej ze względu na ważność przedmiotu jako na wynik najnowszych badań, w całej treści.

⁷) 8. 2 powołanej ustawy opiewa:

öffentlichen Orten oder von Haus zu Haus

Otóż kodeks ten czyni różnicę między zdolnymi a niezdolnymi do pracy żebrakami i osobne zawiera postanowienia tak co do każdej z téj kategoryi żebraków jakoteż i co do takich gmin, w których przytuliska dla żebraków nie istnieją. Postanowienia te mieszczą się w osobnych działach i tak w § 453 trzeciej księgi kodeksu karnego zawarte jest postanowienie téj treści: „ktokolwiek będąc zdolnym do pracy, zostanie ujętym na żebraniu, będzie karany aresztem do 5 dni, a w razie powtórzenia czynu (recydywy) aresztem aż do jednego miesiąca. Te same kary zostaną zastosowane do tego, kto będąc niezdolnym do pracy, będzie ujętym na żebraniu nie dopeł-niwszy przepisów prawem postanowionych“. Dalej następuje innym ustawodawstwom zupełnie nieznane a specyalnie dla stosunków włoskich mające zastosowanie i pod względem praktycznym wielkiej doniosłości postanowienie odno szące się do tych, którzy pod pozorem świadczonych usług przeważnie do turystów i podróżujących rękę po datek lub jałmużnę wyciągają, brzmi ono: Przewinienie nie jest wykluczoném z czynu, gdy winny żebrze pod pozorem, i udając, że świadczy przysługi osobom, albo zbywa przedmioty ⁴).

W ustawie zaś o publiczném bezpieczeństwie zawarte są również przepisy, przeciw żebractwu. §. 80 postanawia : „W gminach gdzie istnieje przytułek dla żebraków zabro-nioném jest żebranie po drogach publicznych i na innych miejscach przystępnych dla publiczności. Przekroczenie bę-

con

dzie karane według postanowień kodeksu karnego“ ⁹)— §. 81 zaś tak brzmi¹⁰):

„Jeżeli w gminie nie istnieje przytułek dla żebraków, albo istniejący nie wystarcza, wówczas zastosowane będą kary ustanowione w kodeksie karnym dla tych, którzy nie żądali od miejscowej władzy bezpieczeństwa publicznego, sprawdzenia niezdolności do jakiejkolwiek pracy, a zostali ujęci na żebraniu w miejscach wskazanych w paragrafie poprzednim.

Osoby uznane przez władzę miejscową bezpieczeństwa publicznego niezdolnymi do jakiejkolwiek pracy pozbawione środków do życia i krewnych prawem obowiązanych do dostarczania im żywności, zostaną za staraniem samej władzy, jeżeli się ich w inny sposób nie zaopatrzy, wysłane do przytułku dla żebraków albo innego od-powiednego zakładu w innej gminie. Do utrzymania osób

⁹) Titolo III. Disposition relative alle classi pericolose della societa. Capo I. Dei mendicanti. §. 80. Nei Comuni ove esiste un ricovere di mendicitâ, ê proibito di mendicare perle pubbliche vie e in ogni altro luogo aperto al pubblico. La con-travenzione e punita a termini del Cod. pen.

,0) §. 81. Qualora non esista nel Comune un ricovero di mendicitâ, ovvero quello esistente sia insufficiente si appliche-ranno le репе stabilité dal Codice penale a chiunque non avendo fatto constatais dal l’autoritâ di sicurezza pubblica locale di essere inabile a qualsiasi lavoro ê colto a mendicare nei luoghi indicati nel preedente articolo. Gli individui riconosciuti dall au-toritâ locale di publica sicurezza inabili a qualsiasi lavoro, privi di mezzi di susistenza e di congiunti tenuti per legge alla sommi-ninistrazione degli allimenti, sono, quandi non vi si provve a altrimenti, a cura dell’ autoritâ medesima inviati in un ricovero di mendicitâ od in altro istituto équivalente di altro comune. Al mantenimento degli individui inabili al lavoro concorreranno in proporzione dei loro averi, la congregazione di canta aei r-spettivo Comune di origine, le opéré pie eiemosimere! m esi-stenti e le altre opéré pie e le confraternité, per quanto le• dite degli enti modesimi non sieno destinate a scopo di p beneiicenza о a spese strettamente necessarie al c^łt0 del* chiesa о del terapio. Moccando о essendo insufficiente il concorso

degli enti sopraindicati, la spesa totale о parzia e sara

del Comune di origine : e ove

O żebractwie i włóczęgostwie.

il medesimo non possa provve

niezdolnych do pracy przyczyniać się będą w stósunku do swego majątku zgromadzenie miłosierdzia dotyczącej gminy pochodzenia, zakłady pobożne jałmużnicze, tamże istnie jące i inne zakłady i bractwa, o ile dochody z ich majątku nie są przeznaczone na cełe osobnych dobroczynności, albo na wydatki koniecznie potrzebne dla nabożeństwa kościelnego lub świątyni.

Gdy zakładów wspomnianych brakuje, albo ich prze-czynienie się jest niedostateczne wydatek całkowity albo częściowy spadnie na gminę, a gdzie gmina temu nie po-podoła bez nakładania nowych lub większych danin po-poniesie go państwo.

Strona obowiązana do wydatku będzie miała prawo żądać nowego sprawdzenia, czyli osoba, mająca być utrzymaną, posiada warunki wyżćj ustanowione.

)•

Nareszcie w związku z tymi przepisami postanawia §. 83 : „Krewni żebrzącego niezdolnego do pracy i pozbawionego środków utrzymania, którzy się okazują jako zaopatrzeni w środki i prawnie obowiązani do dostarczenia żywności, będą powołani przez Prokuratora królewskiego, ażeby wdrożono postępowanie w myśl kodeksu cywilnego, celem obowiązania ich do zaopatrzenia go w żywność

Zestawiwszy powyższe przepisy prawne z kodeksów karnych najnowszego peryodu kodyfikacyjnego, wynika po nad wszelką wątpliwość, źe kodeks karny włoski stanął w przedmiocie ujęcia prawnych norm, odnoszących się do żebractwa ze wszystkich obecnie obowiązujących ustaw kurnych na tćj wysokości zadania swego, jakie pod każ-

Servi, senza imporre nuovi o maggiori tributi, sarâ a carico dello dtato. L’ente obbligato alla spesa avrâ diritto di far constatare nuo-vamente, se l’individuo che deve essere mantenuto sia nelle con-dizioni sopra stabilité.

n) §. 83. I congiunti di un medicante inabile al lavoro e privo di mezzi di sussistenza, che risultano proweduti di mezzi e legalmcnte tenuti alla somministrazione degli alimenti, saranno denunziati al Procuratore del Re, affinche sia proceduto a termini del Codice civile onde vengano obbligati a provvederlo degli alimenti stessi.

dym względem nauka₇ postęp i humanitarność wskazywały. Jasne tegoż przepisy nie potrzebują komentarzy, a silić się na posunięcie paraleli przepisów kodeksu włoskiego z innemi, obecnie obowiązującemi wydaje się więcej jak zbyteczném.

Jedna jednak okoliczność nie może ujść bez uwagi,

Wll

mianowicie ta, iż kodeks włoski rozwiązał stanowczo pod względem teoretycznym nierozstrzygniętą, a właściwie różnie pojmowaną kwestyą co do karygodności niezdolnych do pracy żebraków, pociągając ich do odpowiedzialności za zaniechanie zbadania niezdolności do pracy przez właściwą władzę sprawującą opiekę nad ubogimi. Téj treści postanowienie odpowiada w zupełności zasadzie panującej w ustawodawstwie administracyjnćm, iż w braku kre-ych, powołanych do zaopiekowania się ubogim do pracy niezdolnym, obowiązek do dostarczenia takiemu ubogiemu niezbędnego pożywienia na gminie cięży. Przyjęcie téj zasady w kodeksie karnym włoskim godnćm jest naśladowania w innych zaprojektowanych ustawach, w których luka téj treści zachodzi, a wypełniając ją ogólnemi postanowieniami karnemi za wzorem kodeksu karnego włoskiego, usunie się wszelkie wątpliwości co do karygodności żebractwa do pracy niezdolnego.

się dopuscza czynu zawarte są

deks karny francuski zawiera w artykule 276, ustawa karna austryacka w §§. 520—521 bliższe postanowienia. Według dopiero co powołanych przepisów naszej ustawy karnej, nie ulegały karze same dzieci niżej lat 14, przydybane przy żebraniu, lecz rodzice lub osoby, pod których opieką albo dozorem dzieci zostają, za czyn żebrania popełniony przez dzieci, niemniej jeśli osoby te dzieci za środek do żebrania używały. Ustawa z 24 maja 1885, uchylając przepisy te, karze każdego bez względu, czy mu przysługuje jaka władza nad dzieckiem lub nie, jeśli niedorosłych do żebrania nakłaniał, wysełał lub trzecim osobom w tym celu

Pod względem podmiotowym pociągają ustawodawstwa karne bez względu każdego do opowiedzialności, kto żebrania W każdej prawie ustawie nadto i szczególne przepisy co do dzieci. Ko-

pezostawiał, ścisłym aresztem od 8 dni do jednego miesiąca. Ustawa niemiecka wyżej powołana zawiera co do dzieci te same przepisy w §. 361 ust. 4, karząc aresztem do 6 tygodni, nadto osoby, którym przysługuje władza i nadzór nad dziećmi i swymi domownikami, za zaniechanie powstrzymania tychże od żebrania.

nen

ren

zur

Ustawa karna niderlandzka z 8 marca 1881 o wiele surowiej sobie postępuje. Karze więzieniem do 3 lat, wyrażając się w art. 253 temi słowy: „wer ein unter sei-gesetzlicher Obhut stehendes Kind unter zwölf Jah-einem anderen abtritt oder überlässt, wissend dass es Verübung der Bettelei gebraucht werden soll, wird mit Gefängniss bis zu drei Jahren bestraft“.

CC 1 2'

Kodeks karny włoski postanawia w tym względzie w §. 456 co następuje: „Kto zezwala na to, ażeby osoba, nie mająca 14 lat wieku, podległa jego władzy albo powierzona jego opiece, udawała się na żebraninę, albo żeby kto inny nią się posługiwał przy żebraniu, podłega karze aresztu aż do dwóch miesięcy, karze pieniężnej aż do 300 lir, a w razie recydywy od 2—4 miesięcy

Z tego wynika, że ustawodawstwo karne z najnowszych czasów występuje z całą surowością przeciwko żebractwu, a lubo z reguły nie wdaje się w definicye samego przestępstwa, wypowiada prawie wszędzie zasadę, iż czyn ten ze stanowiska pozytywnego prawa karze ulegać powinien, naruszając publiczną obyczajność i bezpieczeństwo publiczne. Jeśli się w końcu uwzględni wyżćj powołane przepisy odnoszące się do spraw opieki ubogich wcielone z pozytywnymi przepisami w kodeksie włoskim, nie można innego odnieść przekonania, jak że normy pozytywnego prawa karnego, odnoszące się do karygodnego żebractwa w ścisłym związku zostają ze sprawą uregulowa-

¹²) §. 456. Chiunque permette che una persona minore dei quatt ordici anni, sogetta alla sua podesta o affidata alla sua cudostia o vigilanza, vada a mendicare o che altri se ne valga per mendicare, ê punito con Г arresto sino a due mesi e con l’ammenda sino a Ls 300 ; e, in caso di récidiva nello stesso reato, 1’ arresto ê da due a quattro mesi.

nia publicznej opieki ubogich i gdzie na tern polu usta-wodau stwo karne luki wykazuje i pozytywne prawo karne nie może obejmywać tych przepisów, któreby odpowiadały idei prawa i sprawiedliwości, wyradzającój się z postępem czasu i kultury.

b) Okoliczno sei wykluczające i łagodzące kary godność żebractwa.

1. Stan wyższej konieczności.

prawną na-

Nie zastanawiając się wcale bliżej nad turą tego objawu polegającego w zagrożeniu życia, całości lub wolności człowieka, które nie mogą być w inny sposób ocalone, jak tylko przez naruszenie innego dobra prawnego i to należącego do podmiotu, który niebezpieczeństwo o życie, całość i wolność człowieka w sposób bezprawny spowodował i nie wchodząc w bliższe rozpatrzenie przeróżnych zapatrywań na stan wyższej konieczności, według postępu nauki, począwszy od Ma-thäusa aż do reprezentujących teoryą ekskuzacyi Briden -hacha, Leonharda, Schwarzego i innych, a przypisujących istnienie tego stanu względom polityki kryminalnej Herberta, Wesselego, Budzińskiego i Bojarskiego, zastanowić się nam wypada nad tern, czyli stan wyższej konieczności raożnaby zastosować w zasadzie co do czynu żebrania jako okoliczność wykluczającą karygodność.

Nie ulega wątpliwości, że ustawodawstwo każdego państwa uznaje i najwyżej ceni przyrodzone prawa, jakie człowiek już z mocy urodzenia swego jako istota ludzka nabywa. Tćm prawem przyrodzonćm człowieka jest prawo osobowości, t. j‘ prawo istnieć jako osoba być celem dla siebie, a przedewszystkiém mieć prawo do życia. Owe więc prawa egzystcncyi człowieka chronią ustawodawstwo tak ze względu na byt samej jednostki, jak i ze względu na interes samego państwa, niemniej i ze względu na bezpieczeństwo i dobro ogółu. Każde naruszenie tego prawa pociąga za sobą ochronę prawną ze strony państwa. Człowiek jednak staczając ciągłą walkę o byt czyli egzysten-cyą swoje, znaleść się może w tém położeniu, iż prawo to

zostanie zagrożonćm w samych podstawach bez spółdzia-łania czyjegoś, nie mając warunków do dalszego bytu egzystencyi życiowej. Wypadki takie sprowadzić mogą albo niemoc fizyczna (lub umysłowa), powodowana chorobami lub kalectwem, lub też zdarzenia czyli klęski elementarne, pożar, powódź, głód, trzęsienie ziemi, pozbawiając jednostkę zupełnie środków do życia i sposobu utrzymania egzystencyi. W takiém położeniu znajdując się człowiek, party jest koniecznością do szukania dla usunięcia zagrożonego bytu swego, pomocy czyli środków, mogących usunąć stan krytyczny, a że jednostka, której życie jest zagrożonćm, naturalnym biegiem rzeczy tylko u drugiej jednostki takiej pomocy jako najbliżej obok niej stojącej szukać jest zmuszoną, wchodzi ona tern szukaniem pomocy czyli środków dla utrzymania bytu swego w kolizyą prawną, naruszając prawo czyli ustawę, zabraniającą szukania takiej pomocy u ogółu. Stan więc w którym człowiek zagrożony w życiu dla braku środków utrzymania z konieczności ucieka się do pomocy obcej, przedstawia jako stan wyższej konieczności. Zachodzi więc pytanie, czyli żebrak, szukający w tym stanie jałmużny dla utrzymania bytu swego, albo inaczej żebrząc z głodu ma ulegać karze, lub też czyli stan ten może być uważany jako okoliczność, wykluczająca karygodność.

Jak wyżej powiedziano, przez stan wyższej konieczności, w technicznćm słowa znaczeniu rozumieć należy taki zagrożony stan, w którym człowiek dobro prawne może utrzymać, tylko prócz popełnionego zabronionego czynu, bez wywołania stanu zagrożonego przez podmiot do którego prawo naruszone należy.

Nauka, a to tak filozofowie, jak i kryminaliści dzielą tę kategoryą praw w stanie wyższej konićczności na kolizyą życia z życiem, życia z własnością, a niektórzy na kolizyą życia z wolnością, czcią i całością ciała, a rozbierając prawo, jakie stan ten wyradza, czynią takowe od pewnych warunków zawisłem. Mianowicie musi być nie bezpieczeństwo obecne i grożące, dalej aby niebezpieczeństwo, sprowadzające stan wyższej konieczności, nie dało

się innjDi środkiem odwrócić, jak tylko przez naruszenie piawa, względnie przez naruszenie prawnego obowiązku osoby, znajdującej się w stanie wyższej konieczności, nadto aby naruszenie prawa obcego, popełnione dla lenia własnego, miało zdolność usunięcia, grożącego wła-prawu niebezpieczeństwa i nie było większćm aniżeli to jest potrzebnćm dla usunięcia tego niebezpie-’ czeństwa, a nareszcie, aby przetrwanie grożącego niebezpieczeństwa nie należało do prawnych obowiązków grożonego.

snemu

oca-

za-

Zastosowując powyższe pojęcie stanu wyższej konieczności do naszego przedmiotu i rozpatrując warunki, od których stan ten jest zawisłym, zdawałoby się na pozór że stanu tego niepodobna uwzględnić jako okoliczność, karygodność wykluczającą; rozpatrując jednak tę bliżćj, rzecz zupełnie przeciwnie się przedstawią/

Już przy omówieniu stanowiska jakie państwo polu opieki ubogich zająć winno (w części administracyjnej naszej pracy, patrz „Przeglądu z roku 1889 zeszyt'1$ str. 907—911). wschodziliśmy z tego założenia^ że państwo tylko przy pomocy innych organów społecznych, a głównie przy spółudziale gminy, ze względu na bezpieczeństwo i dobro ogółu, czyli ze względu na interes samego państwa, w rzeczywistej nędzy zostającym z pomocą materyalną, mającą

dniałych jednostek przy życiu, spieszyć powinno. W obli-prawa karnego obojętną jest rzeczą, czy pomoc tę państwo, czyli w poruczonym zakresie gmina jako taka takim ubogim udziela, chodzi o to, aby obowiązek do ta-kićj pomocy nie z prawa prywatnego, lecz z prawa pu-blicznago wynikał i aby obowiązek taki tkwił na ogólnych zasadach ludzkości i słuszności. Przyjąwszy tedy za zasadę, że państwo w należycie co do spraw opieki zoi-ganizowanćm społeczeństwie zabrania oddawać się żebractwu i że ujęło zakaz taki w prawne normy, wynika po nad wszelką wątpliwość, że żebrząc w ogóle a specyalnie

porządek publiczny, wzgle-

czu

samo

co§

Ol

na

celu utrzymanie takich zgło-

z głodu, żebrak taki dnie narusza ustawę, wydaną przeciw żebiactwu. W tym

narusza

więc wypadku nie zachodzi kolizya życia z życiem, bo żebrząc z głodu nie nastaje żebrzący na życie drugiej jednostki, tylko zachodzi kolizya życia z własnością, którą żebrzący sposobem prośby o jałmużnę u drugiej jednostki czyli ogółu się domaga .Do tego środka pomocy ucieka się, żebrak z głodu, z reguły w braku pomocy ze strony państwa, gdyż w innych wypadkach, gdzie sprawy opieki należycie są zorganizowane, żebrak do tego środka uciekać się nie może.

Jakże tedy, uznając z jednej strony własną niemoc w wypadku wyższej konieczności, z drugiej zaś strony broniąc prawo egzystencyi człowieka, jako prawo do najwyższego dobra, bo do życia, może państwo pociągać do odpowiedzialności takie jednostki, które kosztem drugich jednostek czyli ogółu utrzymać się mają przy życiu? Gdyby państwo w tym razie karało żebrzących z głodu, sprzeciwiałoby się to idei sprawiedliwości i podrażniałoby uczucia ludzkości i słuszności. Z tego wynika, że w wypadkach nieuregulowanych spraw opieki ubogich musi państwo zezwolić, ażeby tam, gdzie ochrona egzystencyi człowieka przez państwo staje się niemożliwa, sam człowiek ją ochraniał i utrzymywał kosztem obcego dobra. Nie potrzeba odwoływać w tym względzie na żadne teorye i zasady, bo prawo do pomocy własnej wTynika z niemożności pomocy państwowej, a najwyższego znaczenia prawa egzystencyi z drugiej strony,

Ze tylko zasada słuszności i ludzkości powinna posłużyć za podstawę w zastosowaniu stanu wyższej konieczności do żebrzących z głodu, dla utrzymania bytu zagrożonej życiu jednostki, wynikać powinno z natury i celu utrzymania porządku przez państwo, które i w odległych od nas wiekach z głodu umierających w szczególną brały opiekę, chociażby nawet porządek publiczny i bezpieczeństwu o wiele więcej, jak prośbą c jałmużnę naru szone zostały.

Dosyć wspomnieć tu o corpus juris canonici, które to dzieło ustawodawcze, stawiając w dekrecie Graeyana ogólną zasadę „nécessitas non habet legem“ i wypowiadając

w dalszej księdze dekretaliów Grzegorza IX. wyraźnie nawet prawość czynu popełnionego w stanie wyższej konieczności, w słowach:

quod non est licitum in - lec/e,

cessitas facit licitum“, dopuszcza i nawet bezkarność czynu kradzieży, popełnionej w stanie wyższej konieczności uznaje. Bezkarność kradzieży z głodu uznały i obydwie Karolinę poprzedzające kodyfikaeye t. z w. Bambergensis (z r. 1507) i Brandenburgensis z r. 1516, a Karolina powiada taką bezkarność w art. 166 ¹³).

Wprawdzie żadna ustawa pozytywna ani z dawnego ani z nowszego okresu nie przyjmuje istnienia wyższej konieczności i nie uwzględnia stanu tego jako okoliczności, wykluczającej karygodność sprawcy, a co najmniej w wypadku kolizyi życia z własnością, wychodząc ważnie z tej zasady, że państwo powinno w wypadkach takich zachować neutralność i nie wdawać się wiązanie kolidujących z sobą różnego rodzaju praw prywatnych i publicznych, wypełniają natomiast lukę tę kodeksów karnych ustawy administracyjne dotyczącemi postanowieniami i urządzeniami na polu opieki ubogich, czćm zapobiegają podobnym kolizyom prawnym.

Dowodem tego wyżej powołane przepisy kodeksu karnego włoskiego z 30 grudnia 1889 art. 453, pociągające do karnej odpowiedzialności takich żebraków, którzyby mogli wejść w kolizyą prawną powyższej natury, wcielając postanowienia administracyjne, normujące sprawy opieki ubogich.

ne-

Wy_

prze-

w roz-

2. Brak domów ubogich i przytulisk dla żebraków. Według ogólnych zasad słuszności i sprawiedliwości uwzględniają wszystkie prawie ustawy karne pewne oko-

¹³) Art. 166 opiewa: „Item so jemandt durch recht hungers not, die er sein Weib oder Kinder leiden, etwas von essenden Dingen zu stelen geursacht würde, wo dann der selb Diebstahl fapffer gross und kündlich wer, sollen obermals richtiger und urtheyler (als obsteht) radts pflegen. Ob aber derselbigen Dieb eyner unsträflich erlassen wurd, soll im doch der Kläger nnd die Klag desshalb gethan nicht schuldig sein“.

O żebractwie i włóczęgostwie.

31

Austryacka ustawa karna z r. 1852 wylicza przykładowo pomiędzy innemi okolicznościami w §. 46 lit. f) uciskające ubóstwo (drückende Armuth), a w §. 264 lit. f) biedę czyli nędzę (Nothumstände), jako okoliczności łagodzące winę spravrcy, jeśli wśród takich okoliczności sprawca dopuścił się czynu karygodnego. Co należy rozumieć przez powyższe wyrażenia ustawy, nie trudno odgadnąć, jeśli się wyrazy te w zwykłem znaczeniu weźmie ; skoro jednak ustawa karna znaczenia wyrażeń tych bliżej nie określa i nie podaje, kiedy zachodzi, czyli uważanym być ma stan uciskającego ubóstwa, kiedy stan nędzy jako okoliczność łagodząca, pozostawionym być musi ocenieniu sędziowskiemu, tak, jak w ogóle ocenienie to przy uwzględnieniu wszystkich innych okoliczności łagodzących przez sędziego ma miejsce, o ile ze względu na indywidualny wypadek okoliczności te na uwzględnienie przy wymiarze kary zasługują Inb nie.

liczności (tak ze względu na osobę sprawTcy, jak i ze względu na sam czyn), towarzyszące popełnieniu onegoż, przemawiające o łagodności występnej woli sprawcy, a to w tym celu, aby mogły posłużyć za miarę w oznaczeniu kary.

szcze-

sa-

Już w części historycznej, a więcej jeszcze w części administracyjnej naszej pracy, a tu na wielu miejscach wykazaliśmy, jakie rozmiary przybierał wzrost żebractwa z przyczyny wzmagającego się masowego ubóstwa prole-taryatu Wykazaliśmy bowiem, że żebractwo z tą chorobą społeczną, jaką jest ubóstwo, w ścisłym związku zostaje i w miarę szerzenia się ogólnej nędzy społecznej i wzrost proletaryatu żebrzącego się wzmaga; z drugiej zaś strony wykazaliśmy datami, jak żebractwo pod pozorem ubóstwa i nędzy społeczność ludzką wyzyskuje, gromadząc znaczne kapitały. Stąd. aby należycie módz ocenić, czyli w konkretnym wypadku rzeczywiście ubóstwo i nędza zasługują jako okoliczności łagodzące na uwzględnienie przy wymiarze kary za to przestępstwo, potrzebną jest nie tylko dokładną znajomość stosunków lokalnych, ale nadto i goło we zbadanie stosunków osobistych i majątkowych

lucgo obwinionego, a że tego rodzaju sprawdzenia do kresu sędziego nie należą, ileże tenże przy orzekaniu o winie i karze powinien materyal mieć już przygotowany i dostarczony przez władze administracyjne, przeto w braku dotyczących dat nie możnaby uważać okoliczności powyższych jako łagodzących karygodność winnego. Żebrak, choćby nawet dopuścił się czynu żebractwa z przyczyny uciskającego go ubóstwa lub z nędzy, zasługiwałby tylko wówczas na łagodniejsze ukaranie, jeśliby okoliczności te gmina, jako jeden do zaopiekowania się ubogimi prawnie powołany organ społeczny, jako władza, powołana do sprawdzenia okoliczności natury czysto administracyjnej, w wiarygodny sposób stwierdziła, w przeciwnym razie na nie żadnego względu przy wymiarze kary brać nie należy.

za-

Natomiast zwrócić powinien sędzia orzekający przy wymiarze kary za to przestępstwo uwagę na inne okoliczności, a mianowicie na takie, które tak z osobą winnego jak i z czynem w ścisłym związku zostają, a ze względu na urządzenia społeczne, mające na celu opiekę ubogich do istoty rzeczy należą.

w rze-

rze-

Do tych, niezmiernej doniosłości będących okoliczności, zaliczyć należy istnienie domów ubogich i przytulisk dla żebraków, które to zakłady urządzone na zasadach postępu i ludzkości, jedynymi są środkami i czynnikami, mogącymi zapobiedz wzrostowi żebractwa Brak takich domów, czy to w kraju, czy w powiecie, albo tćź w gminach miejskich łub wiejskich, pobudzają nietylko czywistćj potrzebie znajdujących się, ale nadto i nie potrzebujących wsparcia do uprawiania żebractwa jako miosła, wyzyskując miłosierdzie i dobroczynność publiczną. Gdy sprawowanie opieki nad ubogimi należy w pierwszym rzędzie do zakresu gminy, a istnienie podobnych zakładów, ewentualnie brak tychże, jest rzeczą notoryjną, nie potrzebującą bliższego dowodu, przeto okoliczność ta w każdym wypadku przy wymiarze kary na uwzględnienie zasługiwać powinna, zwłaszcza w naszym kraju, gdzie

zakładów takich prawie wcale, z wyjątkiem większych miast, nie ma, a jeśli są, celowi nie odpowiadają.

Inne okoliczności, a miedzy innemi obrona żebraków iź za wiedzą i zezwoleniem gminy w pewnych ściśle oznaczonych dniach wr tygodniu, bądź pojedynczo, bądź gromadnie po domach dobroczyńców za jałmużną, według przyjętego w gminie zwyczaju, chodzą, nie mogą bezwarunkowo jako okoliczność łagodząca być uważane, gdyż, jak to na inném miejscu wykazaliśmy, staje w sprzeczności z zasadami ustawodawstwa administracyjnego, normującego sprawy opieki ubogich.

c) Okoliczności, obciążające kary godność żebractwa i zbieg innych występków.

Tajemniczość osoby żebraka, tajemniczość środków, jakimi żebracy dla wyłudzenia jałmużny się posługują i tychże tajne porozumienie się dla celów oszukańczych, które to ujemne strony żebractwa w części historycznéj osobno omawialiśmy, tudzież inne przymioty i nałogi żebraków wytworzyły swego czasu w społeczności pojęcie bardziej niebezpiecznych żywiołów, jak dzisiaj, a ztąd wywołały z biegiem czasu osobne ustawodawcze obostrzenia przy wymiarze kary za to przestępstwo, odpowiadające potrzebom stosunków społecznych Nadto przyczyniła się do zastosowania surowych przepisów przeciw żebractwu i niepewność stosunków i niedostateczność urządzeń, mających na celu wymiar prawa i sprawiedliwości. Stąd też spostrzedz można w ustawach karnych z pierwszego okresu niektóre okoliczności, towarzyszące popełnieniu czynu żebractwa, jako winę sprawcy obciążające, przy których stwierdzeniu wyższy wymiar lub inny rodzaj kary zasto-sowywano.

Okoliczności takie pojmowano nie tylko ze względu na miejsce popełnienia czynu, biorąc wzgląd na różnorodne uboczne, towarzyszące osobie i czynowi, wypadki z których stopień niebezpieczeństwa dla ogółu się ujawniał.

I tak ulegali z reguły nałogowi a do tego zdrowi, silnie rozwinięci żebracy, według wyżej powołanego francuskiego kodeksu kaniego z roku J8J0 więzieniu od jednego do trzech miesięcy, przydybani zaś poza miejscem ich zwykłego mieszkania karze więzienia od 6 miesięcy do 2 lal (art. 275).

ran i ciele-

za

W ait. 27l> tegoż kodeksu wymienione są szczegółowo jako okoliczności obciążające: groźba, wstąpienie do domu bez zezwolenia właściciela, okazywanie snych ułomności, żebranie w towarzystwie, pociągające -sobą karę wiezienia od 6 miesięcy do 2 lat.

Jeżeli zaś ujęto żebraka przebranego, z bronią, pilnikiem, wytrychem lub z innemi narzędziami, mogącemi służyć do popełnienia kradzieży lub do najścia na dom, ulega! sprawca taki więzieniu od 2 do 5 lat (art. 377).

Karze w art. 27<j wymierzonej ulegał żebrak, przy którym znaleziono przedmioty wartości nad 100 franków

mu

na czas ozna-

(art. 278), dopuszczający się zaś gwałtu ulegał karze do-poprawy (art. 270) a popełniając zbrodnię, za którą zagrożoną jest kara przymusowych robót czony, ulegał nadto piętnowaniu (art. 280).

Jeżeli zaś żebrak znajdował się w posiadaniu fałszy-wych certyfikatów, paszportów i t. p. listów przewodnich, ulegał w każdym wypadku karze najwyżej zagrożonej (art. 281).

Austryacka ustawa karna wymienia w §. 519 okazywanie ran, kalectw, chorób i t. p. ułomności, jako okoliczności, za które żebrak przy pierwszém przydybaniu ulegał karze. Ustawa karna niemiecka wyżej powołana nie zna żadnych z po wyższych okoliczności jako obciążających karygodność żebractwa, natomiast kodeks karny niderlandzki z r. 1881 w art. 433 ustanawia karę aresztu do trzech miesięcy na tych, którzy w towarzystwie żebrzą.

Kodeks karny włoski z r. 1889 przyjmuje również groźby i okazywanie wstrętnych ułomności ciała jako okoliczności obciążające, normując w art. 454 następujące po stanowienie: „ktokolwiek żebrze dopuszczając się gróźb, dokuczania, albo czynności wstrętnych ze względu na czas, miejsce i środki, lub osoby, będzie karany aresztem aż do jednego miesiąca a w razie powtórzenia od 1—6 miesięcy“.

„Jeżeli będzie ujęty na posiadaniu kluczy dorabianych albo naśladowanych, albo narzędzi przydatnych do otwierania lub rozbijania zamków, których właściwego prawnego przeznaczenia nie usprawiedliwi, otrzyma karę aresztu do 2 miesięcy, a 2 do 6 miesięcy, jeśli to nastąpi w nocy“.

Daléj uwzględnia kodeks ten posiadanie przedmiotów z kradzieży pochodzących, odzieży i narzędzia, jako okoliczności obciążające, postanawiając w art. 492 co następuje: „kto będąc skazanym za żebractwo .... znajdzie się w posiadaniu pieniędzy i przedmiotów nie odpowiadających jego położeniu, których pochodzenia prawnego nie zdoła usprawiedliwić, będzie karany aresztem aż do dwóch miesięcy“.

Czyli i która z powyższych okoliczności powinna jako obciążająca być uwzględniona w pozytywnćm prawie karnćm, zależy to od potrzeb, którym ustawa dotycząca odpowiedzieć ma, nie omylimy się jednak, jeżeli wyjawimy, że ujęcie przynajmniej tych okoliczności obciążających w normę prawną, które nie dadzą się podciągnąć pod kwalifikacyą innych przestępstw, jak n. p. posiadanie narzędzi, służących do popełniania kradzieży, rozboju, posiadanie podejrzanych przedmiotów, używanie wyrazów skierowanych na wymuszenie jałmużny, powinny w każdej ustawie karnej znaleść swe umieszczenie jako okoliczności obciążające karygodność przestępcy.

Podobnie jak przy innych przestępstwach, tak też i przy tćm przestępstwie możliwą i dopuszczalną jest kon-kurencya czyli zbieg innych występków czyli naruszeń prawnych. Ogólne postanowienia prawne na ten wypadek przewidziane mają swe zastosowanie i jeżeli żebrak oprócz przestępstwa żebractwa dopuścił się kradzieży rabunku, gwałtu lub innych zbrodni albo występów za takowe osobno do odpowiedzialności karnej pociąganym być musi. Zachodzi jednak pytanie, czyli żebrak używając podstępnych działań w celu wyłudzenia jałmużny dopuszcza się takim czynem przestępstwa oszustwa i odpowiadać ma za ten czyn jako za oszustwo lub też czyli ukaranie sprawcy ma nastąpić tylko za przestępstwo żebrania. Pod pojęciem

żebrania w celach oszukańczych rozumieć należy taki czyn, którym żebrak dla siebie albo dla osób trzecich pod fałszywym pozorem jakiegoś nieszczęśliwego jego iub osobę trzecią, w interesie której przemawia, dotykającego wypadku, o którym dobroczyńca nie ma pewności, jałmużny żąda. Taki czyn różni się od oszukańczej składki (kollekta) w fałszywćm podaniu celu, dla którego składkę się zbiera. Istotą tego oszukańczego czynu jest wprowadzenie w błąd dobroczyńcę fałszywemi przedstawieniami. Jakimi środkami przestępca do celu tego zdąża, obojętną jest rzeczą, choćby do tego używał formułek zwyczajem przyjętych, mających na celu pobudzenie do miłosierdzia czyli dobroczynności, lub środków, świadczących o nędzy, kalectwie żebraka. W nauce podzielone są zdania, czyli czyn taki jako przestępstwo żebrania czyli jako oszustwo uważanym być ma. Niektórzy są zdania, że w żebraniu pod fałszywćm podaniem celu zbyv\a na istotnych wymogach oszustwa, wychodząc z tego założenia, że jałmużna dawaną bywa dobrowolnie i uszczuplanie majątkowe nie jest bezprawne. Tego zdania jest Preuschen, który dla poparcia twierdzi, że dobroczyńca fałszywemi podaniami żebraka nie znajduje się w położeniu konieczności do dania jałmużny, zwłaszcza, że nie ma interesu dawać wiary fałszywym postanowieniom żebraka. Inni znowu, a do tych należą Klein i Wâch-uważają kłamstwa żebraków jako bezprawne nakłonienie do darowizny i zaliczając czyny takie bezwzględnie

ter,

Trzecia grupa, do której należą

do kategoryi oszustw.

kowenm i kłamliwćm

Tein me, Günther, Köstlin i inni, czynią kwalifikacyą tego rodzaju czynów, jako karygodnych oszustw zależną od różnych warunków. Pewnej reguły, zdaniem naszćm, nie można tu postawić, zależy to od konkretnego wypadku, z którego właściwy cel, a raczej zamiai strony i stopień woli występnej, jakotćż przyczynowy związek z czynem wynika i o ile sfera praw majątkowych w błąd wprowadzonej jednostki naruszoną zostaje. Dr. F. Gryziecki podziela zdanie i wywody Merkla, który każdemu wyją -traktowaniu oszustwa popełnionego podstępem działaniem żebraka się sprzeciwia, oświad-

czając się za ocenieniem takowego według ogólnych norm kwalifikujących karygodne oszustwo’⁴). Ustawodawstwa trzeciego peryodu łagodną przeważnie i to wyjątkową uświęcają kwalifikacyą czynu oszukańczego żebractwa, jak to widać z §. 519 austryackiego kodeksu, art. 77 i 276 franc., §.118 i art. 662 rosyjskiego kodeksu karnego. Praktyka nie daje miejsca konkurencyi oszustwa z przestępstwem żebraka. Dowodem tego orzeczenie najwyższego Trybunału sprawiedliwości w Wiedniu z 29 marca 1886 1. 594 D. r. 147, w którćm wyrzeczoną jest zasada, że nawet wyłudzenie jałmużny może stanowić karygodne oszustwo, jeźli uzyskanćm było przez podstępne wprowadzenie darującego w błąd co do materyalnego położenia petenta i wzbudzenie tym sposobem litości. Zamiar łuskania jałmużny przez łudzenie w taki sposób jałmużny ze szkodą materyalną dobroczyńcy posiada wszelkie cechy §. 197 u. k. (oszustwa).

d) O środkach karnych.

Do najtrudniejszych zadań umiejętności prawnych należy niewątpliwie wybór i zastosowanie najodpowiedniejszych środków karnych przeciw przestępcom. Trudności te polegają głównie w tein, iż w dziedzinie umiejętności prawa karnego ciągle wre walka nietylko o definicye samych przestępstw, ale nadto o pojęcia i cel kary, a postęp krocząc niewzruszenie i niepostrzegalnie ze swym krytycyzmem, odsłania ciągle coraz nowe czynniki tkwiące w społeczńćm życiu, którymi wzrusza zasadnicze podstawy pojęć nauki prawa karnego.

Skutkiem tej walki powstały z biegiem czasu tak zwane szkoły w pojmowaniu zasadniczych pojęć nauki prawa karnego, a reprezentanci tych szkół usiłują w drodze badań dojść do właściwego celu w wykryciu prawdy odpowiadającej ich doktrynom. Nie tu wprawdzie miejsce do obszerniejszych uwag nad doktrynami tych reprezen-

lł) Dr. Felix Gryziecki. Betrug str. 87.

Studien über den strafbaren

ą, badającą pojęcia przestępstwa i kary, jakotćż zasady prawa karnego jedynie nowiska metafizycznego, szkołę przenoszącą wywody pra-wno-filozoficzne z filozofii prawa, do prawa pozytywnego i łączącą filozofię kryminalną w jedne całość. Zasady filozofii Kanta i Hegla przeniesione zostały do nauki prawa karnego i pojęcia o wolnej woli człowieka, i poezytności czyli pojęcia ze świata moralnego albo duchowego wcielono do głównych zasad nauki prawa pozytywnego. Stąd wyłoniła się fałszywa zasada o pojęciu i celu kary, jako środka poprawy i odstraszenia, stojąca w drodze prawdzi

tantów; przejęci jednak ważnością naszego zadania, nie możemy pominąć, ze względu na ścisły związek przedmiotu naszego ze zdobyczami w dziedzinie umiejętności prawa karnego, nakreślenia tych spostrzeżeń, jakie na tern polu o środkach karnych się pojawiają.

Rozróżniamy więc obecnie 4 szkoły prawa karnego tj. Szkołę filozofie

ze sta

prawa.

wem u rozwojowi środków karnych. Z pośród główniejszych kryminalistów dzisiejszych zaliczyć można jeszcze Bernera i Hiilschnera jako reprezentantów tej szkoły panującej niestety dotychczas w teoryi i w praktyce. Przeciw tej szkole wystąpił w pierwszej połowie naszego stulecia Mit-termajer w rozprawie: Über die Grundfehler der Behandlung des Kriminalrechtes in Lehr- und Strafgesetzbüchern, Bonn 1819, a dając początek do powstania szkoły historycznej, wypowiedział zdanie, że chcąc się ochronić od niewczesnych projektów reformy prawa karnego należy poznać przeszłość prawa. W ślad za nim poszli Biener, Luden, Wächter, którzy pod wpływem filozofii Hegla nie mogli się otrząść od metody filozoficznej w traktowaniu Głównym reprezentantem tej szkoły jest obecnie Lüning. Właściwy punkt ciężkości badania tej szkoły historycznej, polega w historyczném traktowaniu piawa kai

na

nego. Löning zaś zwraca karnego nie ma być jedynie historyą jego, lecz ma przed stawić prawo dzisiejsze tak co do ducha jak i co do szczegółów jako produkt historyi, że prawo to sposobem wy-być przedstawionćm jako prawo powstające,

to uwagę, że wykład prawa

kładu ma

25Û jako rozwijające się i jako wyjawiające swego ducha w tym właśnie powolnym rozwoju swoim. Schütze, Binding i Merkel zaś, porzucając wszelkie badania metafizyczne reprezentują pożyty wno-p rak tyczną szkołę, uważając prawo pozytywne za główną podstawę wszelkich badań umiejętnych i opierają na niém cala umiejętność prawa karnego. Wszystkie te trzy szkoły trzymają się jednego i tego samego systemu i rodzaju kar jako najwięcej odpowiadającego ich naukowym badaniom, polegającego głównie na pozbawieniu przestępcy osobistéj wolności przez zamknięcie w areszcie lub w więzieniu.

Całkiem nowe pole do naukowych badań w dziedzinie umiejętności prawa karnego, odkryła najnowsza szkoła antropologiczna czyli s о с у o 1 o g i c z n a albo też włoska szkoła pozytywną zwana, która pomijając filozofią prawa karnego stawia tę tezę za podstawę swych badań, że przeważna część przestępców zwłaszcza zbrodniarzy składa się z osób dotkniętych jakąś wrodzoną odziedziczoną i nieuleczalną chorobą, objawiającą się w skłonności i potrzebie popełnienia zabronionych czynów karygodnych, i główny punkt ciężkości w socyologii szuka, badając zjawiska kryminalne ze stanowiska społecznego. Twórcą tej nowej szkoły kryminalnej jest antropolog prof. Dr. Lombroso, który początek, istotę dążności tej nowej szkoły antropologiczno kryminalnćj przedstawił w rozprawie: Tiber den Ursprung, Wesen und Bestrebungen der neueren antropologisch-kriminalistischen Schule in Italien (czasopismo Liszta 1 str. 108), wykazując daléj w dziele pod tytułem: L’uomo deliguente, że zbrodniarz ma typowe właściwości rasowe, objawiające się w budowie czaszki i twarzy, w zaroście włosów, w szeregu objawów nerwowego systemu, charakteru, rozumu i t. d. Lombroso upatruje więc w zbrodni fizyologiczny zarodek, oparty na zwierzęcych popędach, które chwilowo przytłumione, pod wpływem pewnych okoliczności (klimat, żywność, napoje alkoholiezne, chorob}^) nagle wybuchają, w ten sposób, iż wśród takich okoliczności granicy zboczenia takiego, jakaby między obłąkauiem a zbrodnią zachodziła, niepodobna oznaczyć. W duchu

prawom

szkuly tćj wystąpili włoscy kryminaliści Ferri, Garofalo a w literaturze niemieckiej Liszt, który łączy badania socyologiczne z nauką prawa karnego i rozbiera pojęcia przestępstwa i kary ze stanowiska społecznego w związku z innemi zjawiskami społecznemi, poddając je spólnym ⁵).

Z jakiegokolwiekbądż stanowiska na badania nau-

na-

kowe téj szkoły zapatrywać się zechcemy, przyznać leży, że szkoła ta pod względem wyboru środków karnych na szczególną zasługuje uwagę.

Szkoła ta mając na oku interes społeczny, porzuca ideę odwetu i pokuty jako cel kary i stawia ideę wykluczenia sprawców od udziału spółeczności jako jedyną, rozumną działalność społeczeństwa przeciw przestępcom. Re-akcya ta ma tę wyższość nad zemstą, że odpowiada interesom całego społeczeństwa. Porzucając więc motyw moralny, który według zasad dotychczasowej teoryi był i jest dominujący, zaleca szkoła włoska środki represyjne jako karę posiadające również wszelką kwalifikacyą, aby wytworzyć motywa moralne, jeżeli się zważy, że teorya przymusu psychologicznego objawiająca się w formie odstraszenia i pokuty, również w idei wykluczenia się mieści, jeśli środki te w surowszy sposób od dotychczasowych w praktyce zastosowanie swe znajdą.

stwem,

Drugim motywem powodującym szkołę tę do reakcyi przeciwko dotychczasowym systemom kar jest zasada sc-lekcyi, a raczej jest to skutek przywiązany ze zastosowaniem środków represyjnych, polegający w oczyszczeniu społeczeństwa ludzkiego od wrogich mu osobników i odbierania tym ostatnim możności obdarzania go potom-któreby dziedzicząc ich instynkta i choroby nało-

go we, powiększało bez końca liczbę przestępców Z tych zasad wychodząc, dzieli szkoła ta środki represyjne na trzy główne kategorye, a to: 1) środki wykluczające mające na celu albo zupełne i nieodwołalne wykluczenie ze społeczeństwa (kara śmierci), albo niezupełne i odwo-łalne wykluczenie ze społeczeńsiwa czyli osadzenie w szpitalu kryminalnym na czas nieograniczony, dalej nieodwołalne wykluczenie ze wszelkiego społeczeństwa przez osiedlenie w krajach, niedostępnych dla cywilizacyi, nadto od-wołalne wykluczenie z kraju przez osadzenie na wyspie nareszcie osadzenie przestępcy w osadach rolnych pod nadzorem państwa karzącego zostających, w końcu pozbawienie na zawsze praw i urzędu i utrata praw politycznych. 2) Druga kategorya środków obejmuje środki poskramiające w zrozumieniu szkoły klasycznej, a więc karę wolności, nareszie 3) trzecia kategorya obejmuje środki zniewalające do wynagrodzenia szkody pokrzywdzonemu, polegająca na uwięzieniu przestępcy, aż do zaspokojenia roszczeń pokrzywdzonego. Wykazując datami sta-tystycznemi, że zbrodnia jest zjawiskiem społeeznem, po-legającem pewnym prawom rozwijającym się z postępem ludzkości, dzieli szkoła włoska przestępstwa na 4 klasy zbrodni, za które stosownie do stopnia, w jakim one społeczeństwu zagrażają, odpowiedne środki z wyżej wymienionych grup ustanawia.

Oprócz powyższych środków lepresyjnych zaleca Enrico Ferri zaprowadzenie t. z. surogatów karnych t. j. środków karnych prewenej^jnych, do których zalicza między innymi i zniesienie sądów przysięgłych.

gdyż to nie należy do naszego zadania,

Nie wdając się w bliższy rozbiór głównych zasad, służących tej szkole za podstawę w badaniach umiejętności prawa karnego

nie możemy zataić, że jak z jednej strony Lombroso upatrując w obłąkaniu jedyną przyczynę zbrodni zbyt szybko posunął się do takiego uogólnienia i stąd teorya jego tożsamości zbrodni i obłąkania mimo chwilowego rozgłosu nie tak prędko doczeka się trwałego w nauce uznania, przyznać należy z drugiej strony, że szkoła włoska, —

porzucając pod wielu względami wadliwy i dotychczas panujący system represyjny środków karnych, który według przestępstwa winowajcy bądź łagodniejszą bądź

surowszą

karę przepisuje, nie uwzględniając charakteru winowajcy i stopnia jego niebezpieczeństwa — odznacza się tak wielką i bezwzględną surowością w wyborze środków represyjnych, iź nie zachodzi wcale obawa, aby przy zastosowaniu onychże sprawcy bezkarnie uchodzić mogli. Nakładając na

samego

państwo obowiązek przedsiębrania pewnych przez nią zalecanych środków represyjnych dla tępienia zbrodniarzy, ma szkoła wioska głównie interes społeczeństwa na oku, a oddając osobnym urządzeniom społecznym zbrodniarzy jako osobników, nad którymi jako chorymi ze stanowiska antropologicznego odpowiednią opiekę mieć należy, nie zna żadnej zemsty za popełnione winy, czeni właśnie na wysokości postępu i rozwoju, szlachetnych porywów ludzkości stanęła, kierując się podstawami racyonalnemi, mogącemi ze skutkiem ochronić społeczeństwo od niebezpiecznych żywiołów.

za

To poprzedziwszy wracamy do naszego przedmiotu. Na wielu innych miejscach naszej pracy mieliśmy sposobność wykazać, z jaką surowością prawa państwa przeciw żebractwu od najdawniejszych czasów występywaly. Surowość ta objawiała się przeważnie w zastosowaniu surowych kar wolności, niekiedy zaś nawet i kary śmierci. Ustawodawstwa pozytywnego prawa z pierwszego periodu nie znają tego ostatniego rodzaju kary; postanawiają

wzorem

sowcj pracy

ograniczają się na karze aresztu i przymusowej pracy, niepomijając kary pieniężnej (art. 456 kodaksu włoskiego). Wyżej powołane przepisy niektórych ustaw karnych obejmują szczegółowo wypadki, w których żebracy łagodniejszej lub surowszej karze ulegać mają, czyniąc rodzaj i wysokość kary zawisłą od stopnia winy przestępcy. Tak wiec przyjęły ustawodawstwa karne w zastosowaniu dotyczących przeciw żebractwu, zasadę górującą wT rozróżnieniu

kodeksu napoleońskiego karę więzienia (art. ч»74— ^>7(5) i karę cielesną, piętnowanie i karę przymu-(art. 277—282). Nowsze zaś ustawodawstwa

norm

szkoły klasycznej z celem odstraszenia i poprawy przestępcy, poprzednio bliżej opisanej.

Że środkiem takim, czy to w rodzaju aresztu czy nawet w rodzaju więzienia, nie są ustawodawstwa karne zdolne zapobiedz właściwemu złemu, każdy to przyznać musi, kto zbadać zechce powstanie i wzrost żebractwa według historycznego rozwoju i socyalnycli przyczyn wyradzających proletaryat żebraczy. Jeżeli zaś areszt lub więzienie ma być karą za przekroczenie ustawy zabraniającej żebranie, to zaiste będzie to raczej według obecnego ustroju celkowego więźni wynagrodzeniem i podnietą do dalszego popełnienia tego przestępstwa. P. Cbuehul w rozprawie swej Z um Kampf gegen Landstreicher und Bettler nazywa karę aresztu taniem zaopatrzeniem a nawet poniekąd i pożądaną kryjówką żebraków przed ścigającą ich za większe przestępstwa policyą mówiąc „die blosse Freiheitsentziehung in einem kleinen Amtsgerichtsgefängnisse ohne Arbeitszwang und ohne die Möglichkeit einer Isoli-rung, dagegen bei kräftiger Kost in heller warmer Zelle sogar mit Gelegenheit zu Beschwerden und Chikanen gegen die Beamten ist dem physisch und psychisch Verkommenen eher eine angenehme Abwechslung und billige Versorgung, vielleicht auch ein willkommener Schlupfwinkel vor der ihn unter anderem Namen wegen viel schwererer Straf-that verfolgenden Polizei.“

Wniknąwszy w istotę i w całą treść życia żebraczego żywiołu, przedstawiwszy sobie ogromne sumy, jakie żebractwo nagromadza wyzyskując łatwowierny ogól pod pozorem miłosierdzia i dobroczynności, ze szkodą ogółu biednych w oczywistej potrzebie się znajdujących, mając dalej na oku, ile pod płaszczykiem żebraczej nędzy ukrywa się niebezpiecznych dla ogółu przestępców przed ścigającą za większe czyny karygodne policyą, nareszcie przedstawiwszy sobie cały ten zastęp zdolnych do pracy a goniących za łatwem uzyskaniem gotówki, próżniaków szerzących demoralieye pośród tego pospólstwa, które często z obawy przed zemstą takim niebezpiecznym żywiołom ciepłe schronienie i wygodny przytułek udziela, a nakoniee biorąc

usta-

wzgląd na znaczne koszta zarządów karnych z utrzymaniem żebraków w aresztach, przyjść musimy do przekonania, ze kara aresztu lub więzienia dla żebraków wami karnemi naznaczona bez obostrzenia, nie może być nigdy właściwym i skutecznym środkiem karnym przeciw tym przestępcom. Obostrzenia kary aresztu jako to: odosobnienie, twarde łoże

post,

a nawet i ciemnica powinny bezwarunkowo być przywiązane z karą wolności co do każdego za to przestępstwo zasądzonego a przymusowa praca bezwzględnie z karą wolności zastosowaną do zdolnych do pracy żebraków szczególnie tam, gdzie jak w naszym kraju sprawy opieki ubogich nie są uregulowane. Wychodząc z zasad przyjętych przez szkołę pozytywną włoską, co do środków karnych wyżej przedstawionych uważać musimy, żebraków jako takich przestępców, które społeczeństwo ze szkodą ogółu biednych wyzyskują, czyli jak to na wstępie bliżej podaliśmy, publieznem swem wystąpieniem sprzeczność gospodarczą pod względem organizacji spraw opieki ubogich wywołują. Aby więc sprzeczność tę usunąć, należy przedewszystkiern sprawę opieki ubogich mieć ustawowo uregulowaną a w takim wypadku, gdy niezdolni do pracy znajdą się w domu ubogich, przestępcy zdolni do pracy wykraczający przeciw takiemu porządkowi winni ulegać karze polegającej w wykluczeniu ich od społeczeństwa i umieszczeniu w dotyczącym zakładzie pracy przymusowej. Czy ten zakład przymusowej pracy urządzonym będzie na wzór domów jako zakładów karnych, czy na wzór kolonii (czyli osad) karnych, kwestya ta przez wzgląd na rodzaj przestępców w tymże zakładzie umieszczonych i na cel zakładu nie wymaga osobnego traktowania, jeśli się ją zasadniczo jako jedyny środek kary dla żebraków zdolnych do pracy do rozwiązania poddaje.

Że taki środek najczęściej znalazł swoją racyę bytu, widzimy to z najrozmaitszych okresów ustaw, zastosowanych w drodze administracyjnej i policyjno karnej, czego dowodem podane przez nas daty w części administracyjnej przy sposobności omawiania spraw opieki ubogich pojedynczych krajów i państw, a każdy to bez dalszego poparcia przyznać musi, że żebracy zdolni do pracy, przymusową pracę jako największą karę uważają, nieprzywiązując do kary aresztu żadnej wagi. Szkoła włoska pozytywna zaleca oprócz tego rodzaju środków karnych, między innemi obostrzeniami także i karę chłosty cielesnej. Czyli środek ten jako samoistna kara czyli tylko jako środek obostrzenia w dzisiejszych czasach ma znaleść swe odżycie, na ten temat wiele powag się odzywa.¹⁶).

Idąc jednak z postępem wskazanem by było, aby kara cielesna szczególnie dla naszych stosunków jako najodpowiedniejsza, odżyła w całej pełni jako samoistny środek kary, a to na tak długo dopóki nasze urządzenia karne nie doczekają się gruntownego przeistoczenia i reformy wskazanej postępem na polu umiejętności prawa karnego. Ten środek karny zastosowany przeciw zdolnym do pracy żebrakom, a głównie przeciw nałogowym i niedorosłym względnie dzieciom, samoistnie, lub obok kary aresztu oczyściłby niezawodnie społeczeństwo od tych przestępców. Nie zasady humanitarności lub sentymentalne uczucia ze względu na osobę przestępcy powinny tu odgrywać rolę, lecz statystyczne daty świadczące o wielkim procencie recydywistów o zwiększeniu się zbrodni i przestępstw od czasu zniesienia kary cielesnej i ogólna demoralizacya szerząca się stopniowo pośród tego pospólstwa, z którego największy procent dostaje się do aresztów i więzienia, przemawiają za tern, że kara cielesna byłaby najlepszą szkołą do poprawy zbrodniarza i jedynym środkiem służą cym społeczeństwu dla utrzymania publicznego porządku i bezpieczeństwa, a państwo odpowie w ten sposób swemu zadaniu — jak to na swojem miejscu wykazaliśmy, jeżeli zmusi mających wstręt do pracy — odpowiednymi środkami do pracy zdolnej podnieść jednostkę z upadku i uczyni ją użyteczną społeczności.

1(J) Pomiędzy innymi patrz Dr. I Rosenblatt — Czy należy przywrócić karę chłosty. Przegląd sąd. i adm. XIII rocznik str. 885.

III.

¹

) Dekret ten opiewa: Za żebraka uważanym ma być ten kto na miejsca publicznćm, albo po domach prywatnych w jaki bądź sposób o jałmużnę prosi, czy to ustnie i wyraźnie czy to giestami, lub kto na przechodniem miejscu się ustawi w sposób współczucie wzbudzający, tak iż zamiar dostania podarunku jest oczywistym, tém bardziéj kto w takiém położeniu przyjmuje datki lub modli się głośno w sposób spostrzegalny.

²

) §. 361 ust. 4 brzmi: Mit Haft wird bestraft: wer bettelt oder Kinder auleitet oder ausschickt, oder Personen, welche seiner Gewalt und Aufsicht untergeben sind und zu seiner Hausgenossenschaft gehören, vom Betteln abzuhalten unterlässt.

Wegen Betteln ist zu

bestrafen 1) wer an bettelt oder aus Arbeitsscheu die öffentliche Mildthätigkeit in Anspruch nimmt. 2) Wer Unmündige zum Betteln verleitet, ausschickt oder anderen überlässt. Die Strafe ist strenger Arrest von 8

³

Tagen bis zu 3 Monaten.

⁴

) Capo VII, Della mendicité. §. 453 Chiunque, essendo abile al lavore, é côlto a mendicare, é panito con l’arresto sino a cinque giorni ; e, in caso di récidiva nello stesso reato, l’arresto sino ad un mese. Le stesse репе si applicano a chi, essendo inabile al lavoro, sia côlto a mendicare senza aver adempiuto le prescriżioni stabilité dalla legge. La contraven-zione non ê esclusa dal fatto ehe il colpevole mendichi col pre-testo о con la simulazione di rendere servizii aile persone o di smerciaie oggetti.

⁵

Z kryminalistów polskich, którzy w téj materyi poważny glos zabierali wymienić należy Scrgiewskiego, wykazującego przesadę tej szkoły w traktowaniu prawa karnego jako pomocni czą naukę socyologii w rozprawie Das Verbrechen und die Strafe ids Gegenstand der Rechtswissenschaft (Liszta c/asop. I. 211 — 221 ) i prof. Dr. Edmunda Krzymuskiego w rozprawie szkoła pozytywna prawa karnego (Przegląd sąd. i a m.

O karygodnem włóczęgostwie.

Patrząc żywo na historyczny rozwój gospodarstwa społecznego, na przyczynę wzrastającego pauperyzmu i na powtarzające się bezrobocia, wywołane przesileniem i upadkiem różnych gospodarczych i industryjnych przedsięwzięć, śledząc nadto za źródłem tych sposobów i środków utrzymania, które jednostki i całe warstwy społeczne w walce o byt i egzystencyę swoją stwarzają, przyjdzie się do tego rezultatu, że praca w gospodarczej organizacyi i podziale dóbr do tych czynników produkcyi należy, które mają wielki wpływ na wzrost bogactwa i konsuracyi. W ścisłym zaś związku z życiem narodów to jest ich postępem i rozwojem, zostaje płaca jako cena pracy, na której zmienność (wysokość i zniżkę) nietylko dobrodziejstwa kultury, koszta produkcyi potrzeby jednostek, ale nadto fizyczny i umysłowy rozwój samych pracujących, jak nie mniej i moralność społeczeństwa wielki mają wpływ.

wszystkich

we

na

Mając więc przed oczyma te objawy, które do wzrostu proletaryatu w naszym wieku się przyczyniają, o których bliższa wzmianka była w pierwszej części naszej pracy-przyznać należy, . że hiperprodukeya czyli przeludnienie ekonomiczne nietylko płacę klas pracujących obniża ale i ten skutek nadto za sobą pociąga, że zmniejsza się liczba robotników i że wiele robotników zostaje bez zajęcia. Dowodem tego różne kraje, w których wzrost produkcyi wskutek nadzwyczajnego rozkwitu techniki działach przemysłu, tysięcy robotników pozbawia stałego zatrudnienia, a w wypadkach przesileń ekonomicznych ostatnią nędzę i niedostatek naraża.

Żywv obraz tego objawu przedstawia Anglia, gdzie wskutek potężnych postępów techniki, wytwarza się większa ilość dóbr przy mniejszej ilości robotników, i gdzie robotnicy pracę swoją za najmniejsze wynagrodzenie ofiarują. Sprawozdania inspektorów w różnych gałęziach przemysłu wykazują w cyfrach, że w produkcyi węgla pomiędzy r. 1874 i 1880 wzrosła produkeya o 20 mil. ton

O żebractwie i włóczęgostwie.

czyli о 14%, liczba robotników spadła o 53.896 czyli o 10°|0 w zachodniem Lancashire i północnej Walii było w roku 1880 o 4.200 czyli o 10% mniej robotników zajętych aniżeli w r. 1874, pomimo to eksploatacya węgla wzrosła o 215 milionów ton., czyli o jedną piątą. Taki sam objaw dostrzeżono w innych okręgach, sprawdzając w r. 1882 naprzykład w okręgu w Staffordshire wzrost produkeyi węgla o 27°|₀ a uszczuplenie ilości górników więcej niż 38.000 od r. 1874; w ogóle udowodniono cyframi, że w jednej gałęzi przemysłu t. j. w produkeyi węgła w czasie od r. 1874 do r 1880 a więc w przeciągu 7 lat uwolniono 53.896 robotników nadmiernych czyli zbędnych pomimo podniesienia się o ¹[₇ ogólnej produkeyi węgla. Taki proces rozkładowy postępuje z roku na rok a odrywając co raz większe masy robotników od pracy i zatrudnienia strąca corocznie tysiące ludzi do ciemnego państwa tych istot, których ciągłymi towarzyszami są nędza i bieda, gwałt i zbrodnia i których katastrofa wybuchowca w formie rewolueyi socyalnej ostateczna dla tego tak nęci, że nie mają nic do stracenia. Zjawisko to dostrzegli inspektorowie angielscy w innych gałęziach i tak w⁷ r. 1870 wypada na 59 milionów ton. 196,000 majtków, w r. 1879 na 89 milionów ton. tylko 194,000; w gospodarstwie wiejskiem było w Anglii i Walii w r. 4851: 2.011,447 osób, w r. 1860: 1924110 a więc około stotysięcy osób mniej; w wyrobie kamgarnu w r. 1851: 102714, w r. 1861: 79242 a w⁷ięc mniej o 23,000, w wyrobie jedwabiów i atłasu w r. 1851: 111940, w r. 1861: 101678 mniej tedy o 10 000; kapeluszników w r. 1851 : 15.957 wr. 1861 : 13814; wyrabiaczy kapeluszy słomkowych w r. 1851 : 20.393, 1861: 18.186, grzebieniarzy 1851: 2038, 1861: 1478. Kowali gwoździ w r. 1851: 26.940, 1861: 26.130.— W ogóle udowadniają wykazy statystyczne, że między rokiem 1871 — 1881 wyparły maszyny stopniowo pracę ręczną i konstatują n. p. w Northamptonshire i Leieesteshiere, gdzie głównie zastosowaną jest produkeya maszynowa, że ilość szewców ogromnie spadła mianowicie o 34% pomiędzy rokiem 1861 — 1871 i o 41# pomiędzy r. 1871 — 1881;

w fabrykach wyrobów słomianych było r. 1881 robotników czyli o 35^ mniej niź r. 1871; pomimo jednak tego uszczuplenia i bardzo nieznacznego wzrostu samych kapeluszników, okazuje się z wykazów urzędu handlowego, że wywóz kapeluszy wzrósł w r. 1871 z 452.168 tuzinów do 1.025,931 a stąd wniosek, że zmniejszenie ilości robotników nie jest skutkiem uszczuplenia produkcyi, lecz przeciwnie skutkiem wzrostu tejże¹).

30.984

o co

W dalszej konsekwencyi tego objawu przychodzi się do tego rezultatu, że jeżeli n. p. milion robotników nagle przy pomocy maszyny wytwarza podwójną liczbę produktów, to nic otrzymuje za. swą pracę wynagrodzenie w stosunku podwójnej ilości produktów. Płacę ich ogranicza ciągle prawo żelazne do minimum środków utrzymania, nie wzrastając z wzrastającą wydajnością pracy. Wynika stąd, że w wypadku najpomyślniejszym możliwą jest do zbycia tylko ta sama co poprzednio ilość produktów. Ilówną tę jednak ilość przy gwałtownym wzroście techniki jest w stanie wytworzyć połowa robotników, druga połowa jest już zupełnie nieprzydatną dla przedsiębiorców, zostaje nagle półmiliona robotników zbytecznych, którzy albo oddają się wrazie zniechęcenia do pracy, bezrobociu lub włóczęgostwu i popadłszy w nędze muszą być żywieni z kasy dobroczynności publicznej, albo jeżeli są uczciwi szukają zatrudnienia czyli sposobności pozbycia swej pracy poza granicami swego kraju względnie państwa, czyli inaczej parci są do emigracyi. Objawów takiego procesu rozkładowego dopatrzeć można w każdyrń kraju, w którym rozkwit techniki wyparł prace ręczną z różnych gałęzi przemysłu. Zbyte-cznem wydaje się nam naprowadzać więcej cyfr dla poparcia tego o bjawu w różnych krajach, każdy bowiem, którego stosunki te interesować mogą, znajdzie tego rodzaju dowody, jeżeli nic w czasopismach, fachowych to przynajmniej w dziennikach politycznych donoszących

raz

to nowych przesileniach z powodu zmowy robotników

i zmniejszenia się ich ilości we fabrykach i zakładach robotniczych ,8).

Odwołując się zresztą do bliższych uwag i spostrzeżeń nad przyczynami wyradzającemi proletaryat naszego stulecia nakreślonych w X rozdziale pierwszej części naszej pracy i do statystycznych dat świadczących o stopniowym wzroście żebractwa i włóczęgostwa (XI rozdział tej części), śmiało możemy twierdzić, że nędza i ubóstwo wynikłe z dopiero co przez nas przedstawionego procesu rozkładowego rozgrywającego się w bieżącem stuleciu na gruncie rozwoju socyalno ekonomicznych stosunków, wy-rodziły właściwą postać „włóczęgi“ z wszystkimi odcieniami, w średnich wiekach głównego i niebezpiecznego bandytyzmu, z tą jednak różnicą, iż włóczęgostwo w obec dzisiejszych urządzeń państwowych i policyi, gwarantującej bezpieczeństwo osobyr i imienia nie jest wcale dla ogółu groźnem i niebezpiecznem. Ze się rzecz tak ma, dowodzi okoliczność, że państwa na cele ubogich dla złagodzenia nędzy i dla zapobieżenia wszelkim ewentualnościom coraz to większe ofiary ponoszą, że właśnie od czasu, gdy klasa robotnicza z pewnemi już jasno sformułowanymi żądaniami wystąpiła, żądania te państwa stopniowo na korzyść klasy robotniczej uwzględniają wydaniem ustaw robotniczych, zapobiegając tym sposobem wzrostowi włóczęgostwa, które przeważnie z wędrujących robotników się rekrutuje, jak to Dr. Otto Krause co do Niemiec ² 3) a George Michel co do Francyi ⁴) wykazali.

To poprzedziwszy nasuwa się mimowoli pytanie do rozwiązania, w czem też karygodność włóczęgostwa ze stanowiska pozytywnego prawa karnego polega? Przed daniem odpowiedzi na to pytanie wypada raczej kwestyę włóczęgostwa z innego stanowiska rozebrać

1 tak rozpatrując kwestyę włóczęgostwa z socyalno ekonomicznego stanowiska, należy co najmniej uważać, za rzecz nader sporną, czyli na państwie cięży obowiązek dostarczenia nic mającym zatrudnienia odpowiednej pracy i czyli państwu może przysługiwać prawo zmuszenia jednostki do pracy. Kwestyę tę rozmaicie rozwiązują.

Jedni przyznają państwu, drudzy odmawiają takie prawo. Nie wdając się w bliższy rozbiór tych wielce spornych zagadnień, staniemy w tym względzie na stanowisku zajętem przez I. S Milla przytaczając jego zdanie za Koscherem w tłumaczeniu niemieckiem „Jeder hat ein Recht zu leben; wir wollen dies als bewiesen annehmen. Aber Niemand hat ein Recht, Menschen ins Dasein zu rufen, die von anderen Leuten ernährt werden sollen. Wer das Erste dieser Rechte behauptet, muss allen Ansprüchen auf das Zweite entsagen. Die Nachwelt wird dereinst mit Erstaunen fragen, was für Menschen es gewesen sein mögen, unter welchen die Prediger des Gegentheils

1885 dosięgła sumy 18.436. W wykazie tym nie liczono

i tak gdy w latach 1831 — 1840 liczba karanych rocznie włóczęgów wynosiła przeciętnie 2537, cyfra ta podskoczyła w r. 1879 na 9.110, w r. 1882 na 14.069, w r. 1884 na 16.110, zaś w r.

czas

w na

na ustro-

skazanych za żebraninę, których to wypadków zdarzyło się w roku 1886 — 14.025. Georg Michel autor dotyczącej rozprawy utrzymuje, że włóczęgostwo przybrało charakter krajowej plagi, która jest tem dotkliwszą, iż dotyka pewne tylko szlaki, które wiodą z Paryża ku północy i wschodowi, notując dalej, że włóczęgostwo przybrało tem groźniejszą postać, iż pod-gdy dawniej większość włóczęgów i żebraków składała się z ludzi starych niedołężnych i niezdolnych do pracy, to szych czasach są to ludzie młodzi, silni, wędrujący robotnicy. Zalewają oni kraj wciskając się do domostw stojących niu i szerząc postrach wszędzie. Liczne pożary stogów siana i zboża nawiedzające peryodycznie pewne okolicy są rezultatem pogróżek włóczęgowskich.

Anhänger finden konnten. (1. S. Mille Principt. II Ch. 12) ⁵). Wychodząc więc ze zasady, że oddający się pracy mają prawo do opieki ich egzystencyi, musimy w dalszej kon-sekwencyi odmówić takiego prawa tym, którzy pracować nie chcą i dla utrzymania bytu swego pomocy u ogółu szukają. Dzieje się to zwykłym biegiem rzeczy iź osoby takie włóczą się bez środków do życia, bez zajęcia i pracy, żądając u ogółu wsparcia w formie materyalnej pomocy.

Przyczyna takiego włóczenia się polegać może albo ^ w indywidualnej chorobie będącej wstrętem do pracy, lub też w skutkach procesu rozkładowego rozgrywającego się na gruncie rozwoju socyalno ekonomicznych stosunków, poprzednio bliżej przedstawionego, czyli w braku pracy względnie sposobności do zatrudnienia czyli spieniężenia swej pracy. Każda z tych przyczyn pociąga za sobą odmienne objawy społeczne. Włóczęga posiadający wstręt do pracy bez środków utrzymania i bez chęci przysporzenia sobie onychźe w uczciwy sposób jest włóczęgą w ścislem słowa znaczeniu a jako taki stanowi objekt specyalnego traktowania ze stanowiska pozytywnego prawa karnego. Postać ta narusza bowiem porządek publiczny swem najściem na pracujących, domagając się od spokojnego społeczeństwa materyalnej pomocy, a pozbawiona środków utrzymania staje się niebezpieczną dla osoby i własności cudzej. Jak więc z jednej strony nie uchodzi, aby taki włóczęga bez pracy żył kosztem innych i ze szkodą ogółu biednych rzeczywistej pomocy potrzebujących, tak z drugiej strony nie może państro dopuścić, aby bezpieczeństwo ogółu przez najście takich włóczęgów cierpiało i te to względy czyli interes ogółu przemawiają za tern, że jednostka taka podporządkować musi swoją swobodną wolę działania to jest swoją niechęć do pracy interesowi ogółu. Czyli jednak samo takie bierne zachowanie się jednostki objawiające się w bezczynnem włóczeniu się z wrodzoną niechęcią do pracy i brakiem środków utrzymania bez występnego działania czyli czynu zdolne jest naruszyć prawny porządek i bezpieczeństwo ogółu do tego stopnia, aby jednostkę taką można pociągnąć do odpowiedzialności karnosądowej, rzecz ta bez dalszych znamion cechujących niebezpieczeństwo jednostki dla ogółu, sama w sobie nie wystarczy do wypełnienia definicyi przestępstwa ze stanowiska umiejętności prawa karnego. Brakuje bowiem ogółu wszystkich tych znamion tak wewnętrznych jak i zewnętrznych, które do wypełnienia pojęcia czynu karygodnego z ustawy są potrzebne a głównie na działaniu lub zaniechaniu łą-czącern podmiot z przedmiotem. Istota więc czynu karygodnego włóczęgostwa jako przestępstwa polegać raczej winna w tein, że jednostka włócząc się ze wstrętu do pracy

bezczynnie i bez środków utrzymania oddaje się bezrobociu czyli próżniactwu i nie spełnia nakazu władzy wydanego na wyszukanie sobie zatrudnienia lub pracy i w bezczynności swej budzi pewne uzasadnione obawy pod względem bezpieczeństwa dla ogółu bądź to dotychczasowem nagan-nem zachowaniem się, bądź ze zbiegu okoliczności towarzyszących temu włóczeniu się. Dopiero po wykazaniu takich momentów, które uzasadniają uznanie kogoś za

a) p różniaetwo b) b г а к

włóczęgę ze względu na

ś r o d к ó w u t r z y m a n i a c) włóczenie się, nadto cl) na obawy niebezpieczeństwa

ze w z g 1 ę d u dla ogółu, można włóczęgów tej kategoryi do odpowiedzialności pociągać i brak jednego z t}^cb czterech warunków nie jest zdolny uzasadnić karygodności przestępstwa. O ile zaś włóczęgi przez samowolne opuszczenie swego właściwego miejsca zamieszkania lub pobytu naruszają dotyczące przepisy ze względu na obowiązujące ustawy o swojszezyźnie, rzecz ta usuwa się, jako ściśle administracyjna z pod ocenienia ze stanowiska pozytywnego prawa karnego 5 nie stoi jednak w drodze uświęceniu postanowienia k'arnego za wykroczenie tej ustawy.

wpłyuąć mogą sięczne inne przyczyny wynikłe z przedstawionego wyżej przeludnienia ekonomicznego i z odwiecznej walki między

na

Oprócz wrodzonej niechęci czyli wstrętu do pracy, bezczynne włóczenie się jednostki ty-

kapitałem a pracą wyradzającą osobny stan pod nazwą „głodnego proletaryatu“. Stan ten dostarcza drugą kate-goryę włóczęgów szukających pracę i chleba, w których braku, jedni opuszczają ogniska domowe i starają się zapracować na swe utrzymanie po za swymi domami w uczciwy sposób szukając zatrudnienia, inni podupadłszy moralnie i nie mogąc ujść pokusie złego toną stopniowo w otchłani zbrodni starając się w braku środków do życia zapracować na swe utrzymanie wytrychem i żelazem. Do rzędu pierwszych zaliczyć należy wędrujących robotników różnych gałęzi przemysłu i rolnego gospodarstwa do rzędu ostatnich, pospolitych zbrodniarzy.

Ze wędrujący robotnicy choćby nawet nieposiadali środków utrzymania nie nadają się do traktowania ich jako przestępców, samo przez się rozumie; jest rzeczą admini-stracyi takim włóczęgom ułatwić ich zadanie i zapobiedz tym sposobem wszelkim ewentualnościom, które by takich pozbawionych chwilowo zatrudnienia, a szukających uczciwej pracy na pochyłą drogę sprowadzić mogły. Natomiast druga kategorya włóczęgów stanowi właściwy substrat sądowo karnego rozpatrzenia, co do takich niebezpiecznych żywiołów policya największą powinna rozwinąć działalność.

Przystępując do ustawodawstwa karnego normującego przestępstwo włóczęgostwa, podnieść przedewszytkiem wypada, że ustawodawstwa karne, tak z pierwszego jak i z ostatniego peryodu przedstawiają pod tym względem wielką różnorodność. Przyczyna tego polega w tern, że ustawodawstwa nie biorąc względu na różnorodne objawy spółeczne wyradzające włóczęgów i nie mając celu zabezpieczyć ogół od tych gospodarczą sprzeczność spowodują-cych przestępców wypełniły w drodze karnej lukę ustawodawstwa administracyjnego o prawie swojszczyzny. Stąd też taka instytucya prawna polegająca na słabych a raczej fałszywych podstawach zasadniczo nie wytrzymuje krytyki i w skutkach swych zawsze bardzo wątpliwe wydaje rezultaty. Wynika to z faktu, że niektóre ustawy karne obejmują wyraźne definicye tego przestępstwa, inne

ograniczają się tylko na krótkiem oznaczeniu nazwy włóczęgi bez bliższego podania kogo za takiego uważać należy.

Pozostawiając osobnemu rozdziałowi omówienie ustawodawstwa karnego austriackiego dawniejszego i obecnie obowiązującego z uwzględnieniem dotyczących projektów ustawodawczych ograniczamy się na następujących uwagach.

Kodeks francuski wart. 269 — 273 ²²) uznaje włóczęgostwo za przestępstwo i nie wchodzi w przyczyny wy-

²²) Dotyczące przepisy kodeksu tego brzmią w oryginale i w tłumaczeniu §. 2 Vagabondage (Landstreicherei) :

art. 269. Le vagabondage est un délit. (Die Landstrei-cherei ist ein Vergehen);

art. 270. Les vagabonds ou gens sans aven sont ceux qui n’ont ni domicile certain, ni moyens de subsistance, et qui u’exercent habittelement ni métier ni profession. (Landstreicher oder hergelaufnen Leute sind diejenigen, welche weder einen bestimmten Wohnsitz noch Mittel zum Lebensunterhalte haben, und gewöhnlich weder ein Handwerk noch ein Gewerbe treiben) ;

art. 2 71). Les vagabonds ou gens sans aveu qui auront été légalement déclarés tels, seront, pour со seul fait punis de trois à six mois d’emprisonnement, et demeurèrent, après avoir subi leur peine, à la disposition du Gouvernement pendant le temps qu’il déterminera eu égard à leur conduite. (Landstreicher oder hergelaufene Leute, welche gesetzlich als solche erklärt sind, werden blos deswegen mit Gefängniss von drei bis sechs Monaten bestraft, und bleiben nach ausgestandener Strafe so lange zur Verfügung der Regierung, als diese mit Rücksicht auf ihre Aufführung bestimmen wird) ;

wenn

Gebiete des Reiches gebracht werden);

art. 273. Les vagabonds nés eu France pourront, après un jugement même passé, en force de chose jugée, être îecla-més par délibération du conseil municipal de la commne où il sont nés, ou cautionnés par un citoyen solvable. Si le Gouverue-ment accueille la reclamation ou agrée la cantion, les individus ainsi réclamés ou cantionnes seront, par ses ordres reno\ayes, ou conduits dans la commune qui les a reclames ou dans celle qui leur sera assignueé pour résidence, sur la demande de la

art. 272. Les individus déclarés vagabonds par jugement pourront, s’ils sous étrangers, être conduits, par les ordres du Gouvernements hors du territoire de l’ Emiperc. (Individuen die durch ein Urtheil für Landstreicher erklärt sind, können sie Ausländer sind, auf Befehl der Regierung aus dem

radzające to przestępstwo. Uważa bowiem takich, którzy nie mają ani stałego miejsca zamieszkania, ani środków utrzymania i nie posiadają rzemiosła za włóczęgów a stawiając zbiegłych na równi z włóczęgami, widocznie ma na celu podporządkować ustawie karnej robotników pozbawionych pracy i szukających po zagranicami kraju zatrudnienia a nie mających środków utrzymania.

Wynika to z dotyczących dalszych przepisów normujących zbyt wysoką karę i rune środki natury administracyjnej z widocznym celem zabezpieczenia ogółu, od takich przestępców. O włóczęgach ze wstrętu do pracy nie ma w kodeksie francuskim wzmianki, lecz o rzemieślniczej klasie pracującej, ho ustawę tę wywołały potrzeby socy-alnej i politycznej natury.

Różnicę w zastosowaniu środków administracyjnych co do włóczęgów w kraju urodzonych, a włóczęgów obcych uwydatniają przepisy art. 272 i 273 poniżej w całej treści podane, które pod względem karnym zasługują o tyle na uwagę, że zastosowanie takich środków poprzedzić musi wydanie wyroku, orzekającego za istnienie przestępstwa.

Kodeks ten uświęca karę więzienia od 8 — 6 łat za to przestępstwo, co najwymowniej świadczy za tern, że przestępcy tacy już z początkiem bieżącego stulecia stawali się w wysokim stopniu dla ogółu niebezpiecznymi, skoro ustawodawstwo francuskie tak surową karę za takowe uświęcało.

Inne ustawodawstwa karne z tego peryodu nie znają tego przestępstwa; — przepisy administracyjne widocznie

caution. (Im Lande geborene Landstreicher können selbst nach einem rechtskräftig gewordenen Urtheile, durch einen Beschluss des Munizipalrathes der Gemeinde, wo sie geboren sind, recla-mirt werden, oder es kann ein zahlungsfähiger Bürger für sie verbürgen. Bewilligt die Regierung die Reclamation, oder nimmt sie den Bürgen an, so werden, auf ihren Befehl, die auf solche Art reclamirten oder verbürgten Personen in die Gemeinde, welche sie reclamirt hat, oder in diejenige, die ihnen auf Verlangen des Bürgen zum Aufenthaltsorte angewiesen wird, zurückgeschickt oder geführt).

wystarczały zachodzącym potrzebom. — Natomiast ustawodawstwa karne

statniego peryodu zasługuje nie tyle pod względem definicyi przestępstwa jak więcej pod względem rodzaju kar na szczególną uwagę.

Wyż powołana pruska ustawa karna z r. 1851 z karną ustawą państwową z 15 maja 1871 i z 20 marca 1876 nie wdając się w definicye przestępstwa wyraża się w §. 61 ust. 3, „Mit Haft (§. 18) wird bestraft, wer als Landstreicher umherzieht*'

a w związku z §. 362 ust. 2 i 3, wymaga do istoty przestępstwa „mittel- und erwerbloses Umherziehen von Ort zu Ort.“ Tym sposobem rozróżnia ustawa właściwych włóczęgów od szukających uczciwego zurobku robotników i rzemieślników. Ostatni zatrzymują się chętnie na pewnych miejscach i pracują dla swego utrzymania i przysporzenia sobie odpowiednj^ch środków, pierwszych zaś wstręt do pracy lub też czyny karygodne nie zatrzymują nigdy na miejscu, a nawet czynią dłuższe zatrzymanie niernożliwem. Jakkolwiek ustawa ta z reguły karę aresztu za to przestępstwo przeznacza, dopuszczalną jest według przepisu §. 362 i przymusowa praca odpowiadająca zdolnościom przestępcy nawet po za zakładem karnym. Środek taki okazuje się jako najwłaściwszy, przeciw włóczęgom i mającym wstręt do pracy, o czem już kilkakrotnie na innych miejscach była mowa, a usuwający się od spełnienia roboty nakazanej administracyjnie, ulega również karze aresztu (§. 361 ust. 7).

Środek więc taki ma na celu zmuszenia ma-

Ustawodawstwo niemieckie poszło jeszcze dalej i oprócz przestępstwa włóczęgostwa pociąga do odpowiedzialności karnej, tych którzy oddając się próżniactwu uciekają do publicznej dobroczyności dla zaspokojenia swych potrzeb i tych których utrzymanie na nich z ustawy cięży, nadto i takich którzy w zakreślonym przez władzę administracyjną terminie o odpowiedne utrzymanie się nie postarali (§. 361. 5. 8) wymierzając na tych przestępców karę arzsztu.

jących wstręt do pracy do szukania sobie zatrudnienia i zapobiega tym sposobem szerzeniu się włóczęgostwa. O ile środek taki da się w obec ogólnego bezrobocia w praktyce

Art. 94 opiewa: Naczelnik publicznego bezpieczeństwa prawnego albo powiatu raportem pisemnym umotywowanym i dokumentowanym doniesie prezydentowi Trybunału sposobem upomnienia o nierobach (otiosi) i o nałogowych włóczęgach zdolnych do pracy i nieposiadających środków utrzymania i o zniesławionych (diffamatati) z powodu przekroczeń o których mowa w następujących §§.

zastosować, ocenić należy według specyalnych stosunków lokalnych, może jednak w poszczególnych wypadkach bardzo być nawet skuteczny

Kodeks karny niderlandzki z r. 1881 nie zna przestępstwa włóczęgostwa i żadnych w tym względzie nie zawiera przepisów prawnych.

Kodeks karny włoski z r. 1890 zawiera w art. 94, 95, 96, 103 i 110 bliższe postanowienia prawne o włóczęgach, rozróżniając włóczęgów ze wstrętu do pracy (otiosi), nałogowych włóczęgów (vagabondi) i zniesławionych (di-famati) Przepisy dotyczące są tak ważne i na racyonal-nych podstawach oparte, iż zasługują na szczegółową wzmiankę :

Art. 95. Za zniesławionego uważać się będzie tego, którego głos publiczny uznaje jako zdolnego do zbrodni zabójstwa, uszkodzenia osoby, groźby gwałtu oporu publicznej władzy i który za takie czyny kilkakrotnie został zasądzony, albo sądownie był ścigany, lecz dla braku dowodu nie został zasądzony.

Art. 96. Za takiego zniesławionego uważany będzie też, którego głos publiczny uznaje jako zwykle dopuszczającego się zbrodni, kradzieży, rabunku, wymuszenia niedozwolonego przywłaszczenia sobie, lub przechowania albo popierauta takich zbrodni, i za takie czyny był karany.

Art. 103. Jeżeli się rozchodzi o nierobę lub włóczęgę, prezydent mu wyznaczy w orzeczeniu amonicyi termin, w ciągu którego ma się oddać pracy, ażeby stałe wybrał sobie miejsce zamieszkania, ażeby o ten: doniósł w tym samym terminie do władzy miejscowej publicznego bezpieczeństwa, ażeby stałego miejsca pobytu nie opuszczał bez pośredniego uwiadomienia tej władzy.

Art. 110. Ten który wykracza przeciw przepisom i orzeczeniom amonicyi podpada karze aż do jednego roku aresztu, mogący być przedłużony aż do dwóch w razie recydywy i zostawać będzie pod nadzorem władzy²³).

2:t) Przepisy te w oryginale tak opiewają, art. 94. Quando un condannato sia sottoposto per qual-siasi rimedio giuridico a nuovo giudizio, la prescrizione si misiura seeondo la pena che dovrebbe infliggersi con la nuova sentenza ; ove risulti inferiore a quella inflittagli con la precedente ;

art. 95 La condanna si prescrive: 1. in trent’ anni se fu inflitta la reclusione per tient’ anni,    2. in venti anni, se fu

inflitta la leclnsione ola detenzione per un tempo non maggiore dei cinque anni; 3. in dieci anni, in diezi anni, se fu inflitta la reclusione о la detenzione per un tempo non maggiore dei cinque anni ; ovvero la pena del confino, о della interdidi-zione temporanea dai publici ufficii, о della multa ; 4 in quattro anni, se fu in flitta la pena dell’arrestro о della sospenzione dall’esercizio di una professione o di un’arte per oltre un mese, о quclla dell’amnrenda oltre le 1. 300; 5. in diciotto mesi, se fu inflitta la pena dell’ arrestro, della sospeusione dall’ esercizio di una professione o di un’ arte о dell’ ammenda in misura in feriore a quella iudicata vel numéro procedente. La condanna a piû specie di репе, si prescrive nol termine stabilito per la репа piû grave. La sottoposizione alla vigilanza spéciale dell Autoritâ di pubblica sicurezza non ba elfetto dopo cbe la condanna sia prescritta ;

condanna.

art. 96. La prescrizione della coddanna decorre dal giorno in cui la sentenza divcnga irrevocabile, о da quello in cui sia interrotta in qualsiasi modo la esecuzione gia cominciata della Qualunqueatto dell’ Autoritâ competente per la es-cuzione della sentenza, legalmente reso noto al condannato in-terzompe la prescrizione; e nelle репе restrittive della libeita personale la interompe altresi Г arresto del condannato, cui siasi proceduto per 1 esecuzione della sentenza medesima. La prescrizone della condanna e pure interrotta, se, durante il suo corso, il condannato commetta un altro reato della stessa indole ;

danni e alle spese avvenga per amnistia, nel qual caso

la riscossione delle spese processuali ;

cessa

art. 103 L’ estinizione della condanna penale non pre-giudica la condana civile alle restituzioni, al risarcimento dei del procidemento, eccoto ehe 1’ estinzione Г azione dell’ erario

indebitamente rilewa piani di fortifica-

per

art. 110. Chinque zioni, di navi, di stabilimenti, di strade о di altre opere null-

Z tego wynika, że ustawa karna włoska pociąga mających wstręt do pracy i włóczęgów do odpowiedzialności dopiero po prawomocnem uznaniu ich za takich i stosując przedewszystkiem środek administracyjnej natury nakazującej oddawać się pracy, karze winnych za wykroczenie przeciw temu nakazowi. Postanowienia takie są niezmiennej doniosłości, bo mogą pod każdym względem w praktyce odnieść rezultaty; godne więc są naśladowania w innych ustawodawstwach i powinny znaleść swe miejsce i w najnowszym projekcie austryackiej ustawy karnej.

IV.

¹

) Powyższe cyfry zaczerpnięte zostały z dziełka „Nędza dzisiejsza“ Max Schippel, Warszawa 1886 — str. 146, 151, 154.

²

) Pisząc to czytamy w gazecie lwowskiej z 22 marca 1891 Nr. 66 „Dzienniki berlińskie potwierdzają, iż rząd jest zniewolonym rozpuszczać dla braku zajęcia robotników pracują* cycb w fabrykach państwowych. Ogólna liczba pozbawionych chleba wyniesie około 12000. Fabryki państwowe broni w Szpan-dawie, Gdańsku, Erfurcie zatrudniały od 2 lat po 3500 robotników pracujących dniem i nocą nad wyrabianiem ręcznej broni palnej. Prywatne fabryki broni już rozpuściły lub rozpuszczają w tych dniach znaczną ilość robotników.“

³

j Dr. Otto Krause Wie viel gibt es Vagabunden? str 25.

⁴

*°) O wzroście włóczęgostwa we Francyi świadczą wykazy statystyczne umieszczone w „Economist français“ z r. 1889

⁵

) Pie Grundlagen der Natiunalekonornie v. W. Roscher Stuttgart 1871 S. 385.

O włóczęgostwie według ustaw austryackich z r. 1873 i 1885.

Do rzędu rękojmi dobrego wymiaru sprawiedliwości należy ściśle wykonanie ustaw. Niedokładne ustawy pociągają za sobą wadliwy wymiar sprawiedliwości i podkopują powagę władzy wykonawczej a konsekwentnie z tern stają się tylko martwą literą prawa. Doskonałość ustaw prawa karnego jest głównie tam wskazaną, gdzie zasądzeni rzadko kiedy korzystają ze środków prawnych wyższego odwołania się, karę przez pierwszego sędziego wy mierzoną przyjmują i sprawa konkretnego wypadku dla braku odwołania do wyższosądowego rozpoznania się nie dostaje. W takich wypadkach orzecznictwo karne oparte na wyroku jednego sędziego usuwać powinno wszelkie wątpliwości co do należytego wymiaru sprawiedliwości.

Do rzędu takich ustaw, o których skuteczności wielkie zachodą wątpliwości, należą ustawy austryackie, normujące kwestyę karygodnego włóczęgowstwa, z 10 maja

tari owero a tal fine s’introduce clandestinamente o eon in-ganno in detti luoghi, Taccesso ai quali sia vietato al pub.blico, e punito con la reclussione о con la detenzione da sei a trenta ^ mesi о con la multa da 1. 100 a 3000. Per il solo fatto di entrare clandestinamente on con inganno in detti lnoghi, la pena e della detenzione sino a sei mesi.

1878 nr. 108 Dz. p. p. i z 24 maja 1885 nr. 89 Dz. których rozbiorowi o ile dotyczą naszego przedmiotu, dział ten poświęcamy. Wadliwość tych ustaw w tem prze-dewszystkiem polega, iż państwo nie uregulowawszy ustawowo sprawy opieki ubogich w drodze administracyjnej pociągnęło do odpowiedzialności karnosądowej włóczącą się nędzę i nie zapobiegło odpowiednimi środkami recydywie. Brak ten przysporzył państwu nowy ciężar pod względem wykonania kary, a organa sądowe zatrudnione wlóczęgowstwem, nie widząc pozytywnych rezultatów swej działalności, tracą zaufanie w skuteczność tych ustaw. Jak wielkiej jest doniosłości ścisłe wykonanie ustaw świadczy o tem fakt poparty tu datami statystycznemi,

p. p., roz-

Rok 1886

Ilość

w toku będących przekroczeń

Iłość zasądzonych w ogóle

zą przekroczenia

Ilość zasądzonych za przekroczenie ustawy z 24 maja 1886 nr. 89 d. p. p.

Niższa Austrya Wyższa „ Solnogród . . .

Styrya .....

Karyntya. . . .

Kraina.....

Przymorze . . .

Tyrol......

Arulania . . . .

(Vorarlberg)

Czechy .....

Morawia . . . .

Szlązk.....

Zach. Galicya. Wsch. Galicya Bukowina . . . Dalmacya . . .

Razem

97.125 20.251 5 266 31.930 11.503 11 809 18.691 15.906 2.328

184.629 79.685 22 953 146.944 288.787 38.257 20.775

999 839

48.272

11.551

2.779

18.7-17

6.214

6.632

7.722

8.282

1.359

97.370 41.923 12.416

12.405

6.621

423 987

19.607 6.026 1 160 5.986 1.778 1.329 1.023 3.406

735

42.261 14.478 4.553 6.8951

4.118/

48

11 013

121

113.811

Rok 1885

970 509

402.184

88.012

włóczęgowstwa w r. w krajach reprezentowanych w radzie państwa wzmogła

wziętemi z urzędowych źródeł (K. k. Statistische Central-Commission. — Ergebnisse der Strafjustizpflege pio 1886 Tom XXIV 3 Heft), iż ilość zasądzonych za przekroczenie 1886 w myśl ustawy z 24 maja 1885

się do wysokości 113.8Jl i wynosiła więcej jak V₄ część ogółu za przekroczenia zasądzonych, gdy przeciwnie ilość zasądzonych w r. 1882 za to przekroczenie w myśl ustawy z 10 maja 1873 zaledwie 60.705 wynosiła, jak to znowu w części historycznej wykazanej*: zostało.

W obec tak świetnego rezultatu, osiągniętego na polu judykatury sądowej, wypada nam z jednej strony się oświadczyć za tern, że rezultat ten przypisać należało wyłącznie ścisłemu wykonaniu z r. 1885, z drugiej zaś strony rezultat taki upoważnia nas do wyjawienia zdania o konieczności doskonałości tej ustawy właśnie przez wzgląd na wielką ilość zasądzonych względnie na wielką ilość wypadków, ulegających karnosądowemu rozpatrzeniu, stanowiąc niezbity dowód wzmagającego się w zatrważający sposób masowego pauperyzmu pewnej klasy ludności, tworzącej główny kontyngens włóczęgów

Okoliczności te powodują więc nas do szczegółowego rozpatrzenia najważniejszych przepisów tej ustawy a gdy ustawa ta z ustawą z r. 1873 co do przekroczenia włóczę gowstwa jednolitą całość stanowi, pod tym względem obydwie równocześnie omawiać będziemy.

Już w czasie obrad nad ustawą z r. 1873 odzywały się w izbie posłów głosy o ujemnej wartości tej ustawy. Poseł Kub w przemówieniu sweni tak się wyraził: „Ich besorge, dass dieses Gesetz gegen die Vagabunden zum grossen Theile wirkungslos, aber gegen die Verunglückten sehr wirkungsvoll sein wird. Ich denke, dass man später einmal auf dieses Gesetz so zurückblicken wird, wie man jetzt auf die vormärzliehen Passvorschriften zurückblikt Der Geist der in dem Gesetzentwürfe lebt, ist nicht der Geist der Verfassung. Im konstitutionellen England hat man ein solches Gesetz nicht. In England kennt man den Schutz der persönlichen Freiheit, kennt und würdigt man den Schutz des Hausrechtes und weiss, dass jede Freiheit ihre Unbequemlichkeit haben muss. Hier schüttet man häufig das Kind mit dem Bade aus. (Käserei-, Materialien XI 40).

I zaiste postanowienia ustawy tej nie przynoszą wcale konstytucyjnemu państwu zaszczytu, a co najmniej tym liberalnym reprezentantom, z których inieyatywy ustawa ta wyszła, między innymi w §. 9 najwięcej osobistą wolność krępujące postanowienie o nadzorze policyjnym.

Przeszło 10 lat obowiązywała ustawa ta i każdy kto miał sposobność zetknąć się ze skutkami tej ustawy, przyznać musi, że zawiodła wyczekiwane nadzieje. Liczba włóczęgów, nierobów i pozbawionych środków do życia nie zmniejszyła się wcale, bezpieczeństwo własności nie zyskało a skargi z powodu wzrostu żebractwa i włóczę-gowstwa stały się tak głośne, iż wywołać musiały reformę tej ustawy. Ze kwestya włóczęgowstwa nie da się rozwiązać tego rodzaju środkami represyjnymi, wykazaliśmy dowodnie wyżej na wielu innych miejscach, uważając kwestyę tę jako identyczną z kwestyą socyalną.

Brak pracy czyli zatrudnienia a właściwie bezrobocie i przeludnienie ekonomiczne są momentami wtrącającymi tysiące robotników na pochyłą drogę, na której znajdują się bez zajęcia i bez środków utrzymania. Choćby najłagodniejsze zasądzenie chwilowo pozbawionego pracy i zarobku, za przekroczenie włóczęgowstwa, zaciera w nim poczucie honoru i ambicyi. zatępia zmysł i popęd do pracy, wyradza zobojętnienie dla szlachetnych celów i podaje ramię do zbrodniczych czynów.

Śledząc więc za przyczynami wyradzającemi paupe-ryzm, w którym całe warstwy społeczne są pogrążone, mając na oku ciągle powtarzające się a nawet chroniczne i poniekąd utrwalające się już bezrobocia całych klas, sprowadzających nowy podział dóbr i organizacyę gospodarczą, należy raczej mieć staranie o to, aby pozbawiony pracy przez czas takiego bezrobocia miał środki utrzymania, odejmujące bezrobociu charakter niebezpieczeństwa dla ogółu, a nie nastręczać mu sposobności szukania w aresztach środka zabezpieczającego go w zagrożonym bycie.

Ustawy z r. 1873 nie poprzedziły żadne badania w powyższym kierunku, dlatego też o sanacyi stosunków

0 żebiactwie i włóczęgostwie.

za pomocą tego środka i mowy być nie mogło. To też gdy podjęto inicjatywę w przedmiocie reformy ustawy z r. 1873 scharakteryzowano stosunki ówczesne w tak ja-skrawem świetle, iż wszelkie dalsze w tym względzie wyjaśnienia wydają się być zbytecznemi. Inicyatywa ta wywołała istotnie reformę ustawodawstwa karnego w tym kierunku, pociągając za sobą nie tylko zmianę samej ustawy z r. 1873, lecz nadto wprowadziła w życie nowe instytu-cye w środkach karnych stworzeniem zakładów przymusowej pracy i domów poprawczych.

Podając poniżej historyę powstania czyli rodowód obu ustaw z 24 maja 1885 według protokołów obu izb prawodawczych ,4) nie możemy pominąć tego smutnego

¹⁴) Jeszcze na dniu 27 lutego 1883 t. j. na 270 sesyi izby posłów zawezwali posłowie У. Kewera i tow. rząd we formie wniosku, wykazując niedostateczność przepisów ustawy o swoj-szczyźnie z 27 lipca 1871 nr. 88 dz. p. p. i o włóczęgowstwie z 10 maja 1873 nr. 108 dz. p. p. do przedłożenia projektu ustawy, któryby ze względu na bezpieczeństwo ogółu wzmagającemu się włóczęgowstwu i wzmaganiu się liczby osób, mających wstręt do pracy, skuteczniej mógł zapobiedz, a mianowicie projektu ustawy mającej na celu utworzenie domów poprawy i domów pracy przymusowej, w których takie indiwidua umieszczaneby być mogły. Wniosek ten został przydzielony koraisyi rozpatrującej projekt nowej ustawy karnej a taż postanowiła przede-wszystkiem zasiągnąć wiadomości, co też rząd wobec tylu ze wszystkich krajów nadchodzących zażaleń z powodu aż do nie wytrzymania wzmagającego się i pracujący naród wyzyskującego, bezpieczeństwo mienia i osób tudzież publiczną moralność naruszającego i najcięższe socyalne stosunki sprowadzającego żebractwa i włóczęgowstwa, przedsięwziąć zamierza.

Okazało się jednak, że usiłowania rządu oddania zakładów przymusowej pracy pod zarząd państwa, dla braku przychylnego wniosku ze strony sejmów krajów koronnych nie odniosły żadnego skutku i tym sposobem odjętą została możność uczynienia jakiegoś kroku postępem wskazanego. W takim stanie rzeczy a więc w braku dotyczących wniosków ze strony rządu, komisya karna czuła się zniewoloną z własnej inieyatywy zaproponować rządowi te zasady prawne, któreby za podstawę w ułożeniu nowej ustawy przeciw włóczęgowstwu posłużyć mogły.

W tym celu ustanowiła komisya karna ze swego ramienia komitet, w którego naradach zastępcy rządu, ze strony c. k.

objawu, iż właśnie tylko walkom różnych stronnictw politycznych w austryackim parlamencie przypisać należy wadliwość ustaw naszych, którego to objawu skutki naj-

Ministerstwa spraw wewnętrznych i sprawiedliwości udział brali. Komitet ten wypracował ogólne zasady odnoszące się do zakładów przymusowej pracy i zakładów poprawczych, niemniej do włóczęgowstwa, a komisya karna po przyjęciu tych przez swój komitet wypracowanych zasad prawnych, przyjęła je za podstawę do projektu wypracować się mającej ustawy, który miał znowu posłużyć izbie posłów w obradach na kadencyi obu izb w jesieni r. 1884 odbyć się mających.

Zasady prawne przez komisyę projektu ustawy karnej w 17 punktach ułożone, udzielone zostały rządowi do zaopiniowania, względnie do wniesienia osobnego ze swej strony projektu, a gdy rząd co do istotnych punktów uchwalonych przez komisyę karną zasad prawnych swe zezwolenie udzielił i z formalnych względów dwa projekta ustaw do przyjęcia zalecił, ograniczając wysokość kwoty przez skarb państwa w urządzeniu domów przymusowej pracy w Y3 części dostarczać się mającej, posłużyły te dwa projekta w komisyi karnej za podstawę obrad i zostały z nieznacznemi zmianami przez tęże uchwalone.

Na dniu 27 marca 1885 stanęły obydwa projekta t. j. o zakładach przymusowej pracy i domach poprawy (A), a drugi o dopuszczalności zatrzymania w zakładach przymusowej pracy i zakładach poprawczych (B), na porządku dz1®^ lzb^ posłów, a stanęły one właśnie na końcu peryodu, bezposie po burzliwych scenach, jakie się odbyły w eJ 12 ¹ tkie wodu obrad nad upaństwowieniem kolei połnocnd    > na_

partye i frakcye polityczne był^ zanadto juz    dawca

wet znękane ustawicznemi walkami, to tez gay T ienbacher głos zabrał z wnioskiem przyjęcia projektu nikt poslôwn" odezwał, wskutek czego »bydwa projekta zo stały w drugiem i trzeciem czytaniu bez najmniejszej dyskusy

przyjęte.

Cokolwiek odmienniej przedstawiła się ^ez w^izbmpa-nów. Tu były W komisyi zdania P°dzieb>n >    |    „ wnosił

czyta się nieprzychylnie i    “d p^ktei/jî, a byt

na

przejście do porządku    S    ^ komisyi jednak

tylko za uchwaleniem projektu ^’dwa pl.ojekta w izbie panów, postanowiła glosować P P    Jjekta w tej samej osnowie

jak je w izbie

projekt A), jest ustawą z

wszy

co też г Рггера^а’,₆^ исЙ0“₀₎ przeszły w izbie panów i pier-posłow uc    >₂<4    1885 nr 89 dz, p. p.

dotkliwiej we wszystkich fazach życia społecznego dają

się czuć.

W ten sposób weszły w życie dwie ustawy, w których daje się dopatrzeć pewny duch reakcyjny, a prąd ten reakcyjny nie wyszedKod elementów reakcyjnych ale przeciwnie od żywiołów liberalnych, od których zamiast postępu, społeczeństwo nasze znacznego kroku wstecznego się doczekało, a tem smutniej i boleśniej dotykać muszą te istnie drakońskie ustawy, iż zastosowane być mają do tych ubogich i nędzarzy, dla których społeczeństwo inne środki zaradcze obmyśleć jest powołanem.

Przechodząc do samej ustawy z 24 maja 1885 nr. 89 Dz. p. p., którą o tyle zajmować się będziemy o ile taż naszego przedmiotu dotyczy, wypada nam co do zewnętrznej strony tej ustawy zauważać, iż tytuł jej nie całkiem odpowiada jej treści. Oprócz bowiem postanowień o dopuszczalności zatrzymania w zakładach przymusowej pracy i poprawy uchylono ustawą tą ośm paragrafów (§§. 509, 510, 511, 517, 518, 519, 520) 13. rozdziału ogólnej ustawy karnej z r. 1852 i pięć paragrafów ustawy z 10 maja 1873 nr. 108 Dz. p. p.

Już ta okoliczność, że tak ważne przepisy wyrwane i uchylone zostały z tej podtenezas przeszło 30 lat obowiązującej ustawy karnej z r. 1852, a właściwie gdy te przepisy są tylko wiernym odoitkiem ustawy z r. 1803, a więc z tej przeszło 82 lat obowiązującej i w praktyce już użytej ustawy pozostawiając inne przepisy tego 13. rozdziału nietknięte, przemawia za tem, że ustawa ta bez poprzednich przygotowań opartych na opiniach władz administracyjnych lub sądowych i bez dat statystycznych, zredagowana, nie może stanowić harmonijnej całości z resztą na pewnych naukowych systemach opartego prawodawczego dzieła z r. 1852. Stwarzając taką dodatkową a drugi В) ust. z 24 maja 1885 nr. 89 dz. p. p. a obydwie ogłoszone w dzienniku ust. p. zaczęły obowiązywać z dniem 27 lipca 1885 (Beilagen zu den Stenogr.Protokollen des Abgeordneten-Hauses IX Ses-ion 1123, 593 des Herrenhauses).

ustawę karną postawiono nią i sędziego orzekającego w położenie zastosowania nowych przepisów obok ogólnych przepisów dawnej ustawy obowiązujących, czeui w praktyce większą trudność sprawiono, a trudności te nie mogą w żadnym wypadku korzystnie na wymiar sprawiedliwości wpływać, jeżeli się zważy, że sędzia austryaeki ciągle tylko z nowelkami ma doczynienia i zastosowując w ogóle ustawę jaką w praktyce, musi z całym szeregiem ustaw obowiązujących być obznajomionym , wytężając ciągle uwagę w tym względzie, aby przepisu jakiej specyalnej ustawy, patentu, rozporządzenia, hofdekretu, lub instrukcyi albo okólnika nie pominąć i osobnemu studyum się oddać w osądzeniu co z tych ustaw obowiązuje, a co uehylonem zostaje. W jak wysokim stopniu wysila to umysł, ten tylko ocenić może, kto ma w praktyce do czynienia w ogóle z ustawodawstwem austryackiem. Chcąc bowiem wypełnić luki ustawodawstwa karnego, a w szczegółuości braki niewytrzymującej zupełnej krytyki przepisów ustawy z dnia 10 maja 1863 nr. 20 Dz. p. p. postanowieniem nowem tern w §. 4 tej ustawy, wystarczyłoby zadowolnić się taką wością przy uchwaleniu ustawy o zakładach przymusowej pracy i poprawy, objąć zaś jedną ustawą dodatkowe przepisy co do włóczęgów, żebraków, trudniących się nierządem i t. d. i to wszystko ująć w 10 paragrafach, to samo zgóry już zapowiadać musi, że te dodatkowe przepisy doskonałością odznaczać się nie będą.

zawar-

no-

swe

na

pismach fachowych,    _

nych w „Gerichtshalle“ nr. 18 i nr. 35 z r. 188o jakoteż

Zresztą można się było tego niekorzystnego rezultatu spodziewać, gdyż ustawa ta nie wyszła z inicyatywy rządu, lecz jak to wyżej wykazaliśmy, zawdzięcza powstanie inicyatywie podkomitetu komisyi Dby postów projekt ogólnej ustawy karnej rozpatrującego, i miała pierwotnie tylko cechę projektu referentów karnych. Stąd też niesłuszne są zarzuty, jakie trafiają rząd z powodu niewykonalności tej ustawy, a które nietylko w parlamencie w przemówieniach Dr. feturma wr dniu 11 lutego 1886 posiedzeniu komisyi budżetowej, ale nadto i w czaso-szezególności w artykułach wstęp-

w nr. 4 z 27 stycznia 1891 w ujemnej krytyce swój wyraz znalazły. Rozpatrując rzecz samą, podaje ustawa z r. 1873 w §. 1 definicyę włóczęgowstwa postanawiając : „Wer ohne bestimmten Wohnort oder mit Verlassung seines Wohnortes geschäfts- und arbeitslos umherzieht und sich nicht auszuweisen vermag, dass er die Mittel zu seinem Unterhalte besitze oder redlich zu erwerben suche, ist als Land

streicher mit Arest von acht Tagen bis zu einem Monate zu bestrafen“. Ustawa zaś z г. 1885 wyeliminowawszy z powyższej definicyi w §. 1 tylko słowa „ohne bestimmten Wohnort oder mit Verlassung seines Wohnortes“ pozostawiła pojęcie włóczęgowstwa w brzmieniu ustawy z r. 1873 i obostrzyła karę ścisłego aresztu od jednego do trzech miesięcy.

Odwołując się co do warunków, wypełniających istotę karygodnego włóczęgowstwa do poglądów w poprzednim rozdziale wypowiedzianych, dopatrzeć się daje brak ustawodawstwa austryackiego w tem, iż § 1 tej ustawy zasadniczo nie pociąga do odpowiedzialności włóczących się ze wstrętu do pracy, lecz upatruje karygodność w momentach od sprawcy przeważnie niezależnych a tkwiących w przyczynach socyalnych, tyle razy na innych miejscach przez nas podanych. Ujmując pojęcia nieuchwytne różnorodnemu tłumaczeniu w zastosowaniu ulegające, z pod badania sądowego się uchylające, przeciwnego dowodu ze strony posądzonego prawie niedopuszczające, nie miało ustawodawstwa austryackie w’prawdzie na oku rzeczywiście pracujących czyli szukających pracy i zatrudnienia, pociągać ich za to, że są bez pracy i bez środków do życia pod przepis karny, lecz pociąga takich pod przepis karny, którzy nie pracują i nie starają się w uczciwy sposób zarobić na swe utrzymanie. Definicya ta jurydycznie nie wytrzymuje krytyki, bowiem nie ustanawia ka-rygodnośei, ani czynu, ani zaniechania, a używając w ekonomii społecznej rozmaitym pojęciom i zrozumieniom ulegających wyrazów — Geschäft, Erwerb, Arbeit, Mittel, Unterhalt i nie uświęcając dla tych wyrażeń pojęcia prawnego, wytwarza nią chastyczną komplikacyę w ocenie-

liiu samego przestępstwa, staje w drodze wolnemu zarobkowaniu przez klasę zarobkującą i stawia tym sposobem wielkie tamy swobodnemu rozwojowi gospodarstwa społecznego. Właściwa myśl ustawy polega w tem, aby pociągać do odpowiedzialności tych, którzy nie starają się w uczciwy sposób zarobić na swe utrzymanie, z czego kousekwetnie wynika, iż szukający zarobku a nie mogący go znaleść, karze ulegać nie mogą, chociażby nawet bez środków się włóczyli; inaczej bowiem tłumacząc ustawę, stanie się w rażącej sprzeczności z uczuciem ludzkości, pojęciem sprawiedliwości. Jakże jednak trudny jest dowód takiego włóczęgi na te okoliczność, że on robi starania o pracę czyli o uczciwy zarobek. Jeźli pod tym względem posiada jakie dowody n. p. legitymacyę zwierzchności gminnej lub kompetentnych korporacyj, uprawdopodobniające zamiary i starania jego, na ten wypadek nie trafią go skutki ustawy tej — w przeciwnym razie co w praktyce nader często się wydarza — ulegnie jako włó

częga zagrożonej karze.

Bezrobocie czyli brak zajęcia i środków utrzymania należą w bieżącem stuleciu do tych wielkich socyalnych problematów, które całą ludzkość cywilizowanego świata w swych podstawach wzruszają, a ustawy powyższe ująwszy powyższe momenta stanowiące ważną kwestyę bytu z pracy rąk żyjących, w prawne normy, chciałyby problemat socyalny rozwiązać. Zaprawdę za śmiały to krok, a może nawet i bezprzykładny środek ustawodaw-

celu kosztem

czy, w dziedzinie nauki prawa, mający na sprawiedliwości stanąć na straży publicznego bezpieczeństwa. W kodeksie włoskim nie zeszliśmy się z podobną

definicyą przestępstwa czeństwu.

przeciwko publicznemu bezpie-

istot-

1885 wyeliminowaniem powyższych

ułatwiła wprawdzie ścisłe

Ustawa z r.

trzeby praktyczne gminy czyli wielkie miasta, w

nycli momentów przestępstwa, zastosowanie i wykonanie pierwszej ustawy, motywa jednak, iż stać się to musiało przez wzgląd na ważne po-a głównie ze względu na miejskie których stale zamieszkali

nieroby, dlatego do odpowiedzialności karnej w myśl ustawy z r. 1373 pociągani być nie mogli, bo się w swej gminie zamieszkania znajdowali, nie mogą usprawiedliwić zaistnienia właściwego przestępstwa, jeźli mu warunek włóczenia się z miejsca swego na obce terytoryum odjętym zostanie.

Chcąc zapewnić skuteczność ustawie o włóczęgostwie, unormowała ustawa z r. 1885 kwestyę karygodnego żebractwa, postanawiając w §. 2 warunki, pod którymi żebrzący odpowiedzialności karnosądowej ulegają. Mot.ywa dotyczące komisyi kodyfikacyjnej izby posłów nie uznając żebrania z domu do domu w wypadku, gdy ubodzy w pewnych oznaczonych dniach dobroczyńców odwiedzają dla uzyskania jałmużny podają, że uregulowanie kwestyi tej stało się głównie dlatego pożądanem, aby zapobiedz niewłaśeiwościom polegającym w tern, iż niektóre gminy wysyłają swych ubogich do dobroczyńców w celu uzyskania wsparcia lub pozwalają im w pewnych dniach chodzić za jałmużną, usuwając się tym sposobem od obowiązku opieki nad ubogimi. Mo ty w⁷ a te nie zdołały przekonać większości komisyi w izbie panów, która ze swej strony zmianę §. 2 w tym Względzie proponowała, aby za żebractwo wówczas karę wymierzać, jeźli .,kto swoje utrzymanie w całości lub w części w żebraniu szuka,“ podnosząc nadto, iż pociąganie do odpowiedzialności w myśl §. 2 za żebranie bezwzględnie wszystkich, którzy czy to z koniecznej potrzeby, z niezdolności do pracy lub z braku pracy, czy z braku wszelkiej obcej pomocy z domu do domu za jałmużną po dobroczyńcach chodzą, podrażnić musi poczucie prawa i sprawiedliwości i wykracza przeciwko humanitarnośei ogółu. Odwołując się do naszych poglądów co do karygodności żebraetwa w poprzednich rozdziałach umieszczonych, podnieść należy, że postanowienie §. 2 ustawy z r. 1885 należy do rzędu tych drakońskich przepisów, które jej wadliwość dowodnie wykazują, a uświęcając zbyt ostrą karę, nie mogą być zaliczone do ustaw postępem wymaganych.

Przepisy §. 3 i 4 ustawy z r. 1885 zawierają bliższe postanowienia co do takich nierobów, którzy ze wstrętu

do pracy oddają się próżniactwu. Jakkolwiek na pierwszy rzut oka wydawałoby się, że ustawa ta ma na celu włóczęgów karać za wstręt do pracy, to przy błiższem zastanowieniu się nad tym §. okaże się, iż włóczęgi tylko wtedy ulegaliby zagrożonej karze, jeźli jako zdolni do pracy zagrażaliby bezpieczeństwu osoby i mienia i nie są w stanie wykazać się uczciwymi środkami do życia. Przepisy §. 8 i 4 mają zastosowanie do każdego zdolnego do pracy a nie chcącego pracować.

za niesprawiedliwie, za

Każdy bowiem pod powyższymi warunkami nie będąc włóczęgą, może być przez władzę bezpieczeństwa (policyę) wezwany do wykazania się w pewnym terminie uczciwym zarobkiem. Jeźli temu wezwaniu zadość nie uczyni, ulegać ma karze, gdyż ustawa postanowiła, źe to się dzieje ze wstrętu do pracy. Pomijając, iż wyrazy „zagraża bezpieczeństwu osoby lub mienia“ są za nadto elastyczne, dopuszczające różnorodne tłumaczenie, dopatrzeć można w tych przepisach niekonsekwencyę. Praca jest ważnym, gospodarczym i moralnym faktorem. Wychodząc ze założenia, źe państwo mając na oku publiczne bezpieczeństwo, ma prawo czuwać nad tem, aby osoby pozbawione środków i sposobu do życia nie zagrażały bezpieczeństwu, powinno z powołania swego użyć tego faktoru jako właściwego środka stojącego na straży bezpieczeństwa, i dostarczyć pracę i zatrudnienie tej klasie ludności, która tego środka poszukuje, w przeciwnym razie, jeźli państwo biernie się zachowuje, bezwzględnie postępuje przeciw tym, którzy nie będąc uznani winnymi przestępstwa przeciw bezpieczeństwu mienia i osoby jak tego §. 2 ust. z r. 1873 wymagał, bez wszelkich danych uznaje, nie mogących się wykazać uczciwym zarobkiem, jako nierobów posiadających wstręt do pracy. Sprawiedliwiej byłoby dopiero karać wówczas takich nierobów, gdyby nie wykonali roboty przez władzę bezpieczeństwa nakazanej, jak to §. 4 postanawia, a pociągać ich za coś, czego zaistnienie zależy od wielu przyczyn gospodarczych, do odpowiedzialności czyli kaiao za niemożność wykazania się uczciwymi środkami do życia,

O żebractwie i włóczęgostwie.

Z tego założenia wychodząc mają prawo gminy, których cięży obowiązek utrzymywania swych ubogich, żądać od nich w myśl §. 4 świadczenia pracy lub spełnienia pewnego rodzaju roboty za wynagrodzeniem. Jeżeli tedy osoba zdolna do pracy nie chce takiej roboty uskutecznić, podpadać ma karze. Jest to więc przymus do pracy i w tym wypadku przebija się wstręt do pracy, za co słusznie tacy nieroby karze ulegać powinni i bez względu na to, czyli do nich zachodzą warunki z przepisu §. 1 lub 3 tej ustawy lub nie.

nie można zaliczyć do rzędu sprawiedliwych i trafnych przepisów. Prawu do utrzymania odpowiada obowiązek do pracy

na

Nieznany ogólnie ustawie karnej jeżli można nazwać rodzaj kary wprowadziła ustawa z r. 1873 w formie postawienia pod dozór policyjny. Przepisy §. 4—9 tej ustawy, utrzymane ustawa z r. 1885 w prawnej mocy, obejmują bliższe warunki, pod którymi postawienie pod dozór policyjny nastąpić może z tą zmianą, iż §. 6 zaostrzył karę ścisłego aresztu od 8 dni do 3 miesięcy dopuszczając nadto i zaostrzenia, jeżli kto przeciw dotyczącym przepisom wykracza. Każdy sędzia potwierdzi, że postawionego pod dozór policyjny uważać należy jako zgubioną jednostkę w społeczeństwie. Autor pracy „Zur Landstreicherfrage“ (Gerichtshalle nr. 18 z r. 1885) porównuje karę tę z dawną karą ciągnienia okrętu, mówiąc, że instytucya ta ist das Surrogat des Brandmales, dass man früher dem Galeerensklaven auf den Leib brannte.

Uważając go jako za piętnowanego w gminie, obawiają się dać mu sposobności do pracy lub zarobku, uważając go za wyrzutka w społeczeństwie. Ten sam autor usprawiedliwia taką gminę w tym względzie mówiąc: wie sollen wir einem Solchen Arbeit geben, den der Staat selbst nach abgebüsster Strafe noch als einen Verworfenen hinstellt, für den jenes Recht nicht gilt, das für die anderen Menschen gilt?

I zaprawdę rzecz się inaczej nie przedstawia. Pozostawiony pod dozór policyjny skazany jest na głodową śmierć, lub też zmuszony używać wszystkich możliwych

sposobów, by się dostać do murów więziennych, które przynajmniej od śmierci głodowej wybawią. Dozór policyjny dopuszczalny jest i do włóczęgów niebezpiecznych dla cudzej własności. Kto zna swawolę naszych organów policyjnych i źandarmeryi, temu nie jest tajnem jak wielkie pole zostaje otwarte dla nich do sekatury nad postawionym pod taki dozór. Środek ten jak na wstępie żyliśmy nie przynosi zaszczytu państwu konstytucyjnemu, i urąga idei sprawiedliwości, jeźli się uwzględni, źe państwo dla takich jednostek żadnych środków zabezpieczających byt lub dających możność uczciwej pracy lub zarobku nie obmyśliło. Zdanie ich na łaskę gminy ich miejsca zamieszkania lub bytu wśród wzmagającego się przeludnienia ekonomicznego, równa się przy ograniczeniu wolności sposobem przewidzianym w §. 9 ust. z r. 1873 ścisłemu zamknięciu na świeżem powietrzu bez chleba i wody. Dlatego też karę aresztu, choćby nawet ścisłego, przewidzianą w §. 6 ustawy z r. 1885 uważać należy jako środek nader łagodny wśród takich okoliczności, które pozbawiają poddanego pod dozór policyjny wszelkich warunków do życia. Stąd też zagrożona za inne przestępstwa przeciw bezpieczeństwu cudzej własności kara, obejmująca zwykły ośmiodniowy areszt, lżejszą będzie dla takiego pod dozór policyjny postawionego jak pozostanie nadal pod tym dozorem.

go

zauwa-

samo

Za prawdziwą tedy dodatną reformę austryackiego ustawodawstwa karnego, uważać należy wprowadzoną §. 13 ust. z r 1873 i §. 7 ust. z r. 1885 instytucyę dopuszczalności zatrzymania zasądzonego za przekroczenie włóczęgowstwa w zakładzie przymusowej pracy, a gdy dopuszczalność taka i co do innych przestępców może mieć miejsce, instytucyę tę do pracy zdolnych przestępców jako wielkiej doniosłości nowość, ustawie karnej z r. 1852 nieznaną, uważać należy i środek ten z pokrewnym sobie środkiem postawienia pod dozór policyjny (§. 14 ust. z r. 1873), mógłby dać rzeczywiście ostateczną gwarancyę zwolnienia. społeczności od plagi włóczęgowstwa i żebractwa. Jeźli się jednak zważy, źe środki takie, jak to wyżej wykazaliśmy?

właściwego zła w samym zarodzie istniejącego, nie wytępiają w braku należytej organizacyi w sprawach opieki ubogich, nazwiemy dotyczące postanowienia ustawy z r. 1885 za ministrem Lasserem Hilfs- und Ergänzungsmittel (Kaserer str. 48) nie będące w stanie zaradzić złemu.

Do największych jednak zalet ustawy z r. 1885 na leżą postanowienia, zawierające dopuszczalność oddania niedojrzałych przestępców do zakładu poprawy. Postanowienia dotyczące (§. 8) wypełniają dotkliwą lukę ogólnej ustawy karnej, mając więcej na celu zaopiekowanie się opuszczonymi młodocianymi przestępcami i tychże poprawę moralną, jak karę. Oddać one mogą w praktyce wielką przysługę tej społeczności, która młodsze pokolenie od większego upadku uchronić chce. W tym też celu chcąc zapewnić skuteczność powyższych postanowień tak co do zakładów przymusowej pracy jako i zakładów poprawczych wydaną została osobna ustawa z 24 maja 1885 nr. 90 Dz. p. p. obejmująca przepisy o warunkach przyjęcia do tych zakładów (§§. 6, 13 i 16) poruczając wykonanie sądownie wydanego orzeczenia władzom politycznym (§. 7) i nadając najwyższy nadzór nad tymi zakładami administracyi państwowej (§. 17). Zasadniczo biorąc, jest to ustawa natury administracyjnej i zastosowanie przepisów tej ustawy zależy ściśle od orzeezenia sądowego względnie wyroku. Tłumaczyć je należy ściśle. Według postanowień tej ustawy (§. 16) włóczęgi tylko pod tym warunkiem do zakładu przymusowej pracy oddani być mogą, jeźli za przestępstwo włóczęgowstwa (§. 3 ust. z r. 1873) lub za jedno z wymienionych w §. 1—6 ustawy z r. 1885 przekroczeń zasądzeni zostaną. Kilkakrotne dawniejsze zasądzenie za oszustwo, kradzież i wlóczęgowstwo nie wystarczy do oddania włóczęgi do tego zakładu jeźli równocześnie przekroczenia włóczęgowstwa winnym uznany nie zostanie. (Orzeczenie najwyższego Sądu z 5 marca 1891 1. 886).

Zakłady te mają być kosztem kraju wzniesione, a państwo przyczyniać się ma odpowiednią kwotą do ich urządzenia. Według wszczętych przez galicyjski Wydział ki aj o wy dochodzeń i w toku będących prac, mają w niedalekiej przyszłości w naszym kraju powstać takie kład}. Nim jednak kraj nasz doczeka się tego, prawdopodobnie prędzej oddany będzie do użytku zakład poprawczy dla młodocianych przestępców fundacyi księcia Aleksandra Lubomirskiego. Bezgraniczna ofiarność dla celów humanitarnych tego prawdziwego opiekuna i dobrodzieja biednych, jest najlepszym dowodem szlachetnych uczuć i dobroci serca, a fundacya zakładu dla młodocianych korygcndów niewygasłem świadectwem staranności o dobro kraju, budzącem wdzięczność i hołd dla szlachetnych porywów tego dostojnego pana. W uznaniu których to cnót i my szczery udział biorąc, pracę naszą temu dostojnemu dobrodziejowi prawdziwych ubogich poświęcamy.

za-

Pozostaje nam jeszcze do omówienia postanowienia zawarte w §. 5 ust. z r. 1885 a dla tychże jako wymagających szerszego historycznego traktowania rzeczy następujący rozdział przeznaczamy.

0 prostytucyi.

stosowne dla zrozumienia

za

O prostytucyi nie można mieć należytego wyobrażenia, jeźli się nie zna jej historyk Omawiając więc kwesty ę żebractwa i włóczęgostwa, którego silny zastęp stanowią prostytutki, a czyniąc tu i owdzie w ciągu naszej pracy wzmiankę o tej kategoryi włóczącej się nędzy, uważamy przedewszystkiem postanowień S3. 5 ustawy z 24 maja 1885 1. 89 Dz. p. p. potrzebę uszkicowania krótkiego rysu historycznego rozwoju prostytucyi, a czyniąc to, polegać będziemy na źródłach zaczerpniętych z dziełka „zur Geschichte, Statistik und Regelung der Prostitution von Dr. Fr. S. Hügel J).

Autor ten całkiem trafnie charakteryzuje żywioły te jako nader niebezpieczne, a przytem niezbędne wyraża-

1) jr. s. Hügel zur Geschichte, Statistik und Regelung d. Prostitution. Social medicinische Studien Wien 1865 fZamar-ski et Ditmarsch).

jąc sie ,.Die Prostitution bildet ein stationeres, unausrottbares gefahrvolles, und dennoch unentbehrliches Element der Gesellschaft.“ Prawdę tę poświadcza historya. Jak daleko bowiem sięga historya, znalazła prostytueya u każdego narodu i we wszystkich państwach pod jakąkolwiek bądź formą i religią rządzonych, zawsze swoich reprezentantów, zyskała choćby tylko czasowo na ochronę ustawodawcy i wciskała się w religijne zwyczaje różnych narodów ; zdobywała nadto sobie pewne przewileje i stanowi dotychczas we wszystkich warstwach społecznych smutną lecz nieuchronną potrzebę płacenia podatku od zwierzęcych namiętności rodzaju ludzkiego. Nieobyczajna bowiem kobieta pogwałcona zmysłowymi powabami, lub ciśniona innymi motywami, sprzedawała się odnajdawniejszyck czasów dla użytku cielesnego czyli inaczej oddawała się prostytueyi.

Wejrzawszy tedy w różne epoki życia dawnych i nowoczesnych narodów przekonuje historya, że prostytueya występywała według Rabutaux ²) w następujących czterech formach: najpierw w pierwotnej, w której kobieta zachęcona podarunkami, gdy jeszcze państwo lub religia nie były społeczności znane, ulegała żądzom mężczyzn, następnie w formie gościnnej, gdzie mężowie obcym swoje żony ustępywali, bądź to dla uzyskania szlachetniejszego potomstwa bądź to dla zyskownych celów, dalej w formie religijnej, w której z powstaniem religii dla kultu i na cześć bogów ofiarowano niewinność dziwie dopuszczając się przytem najwyuzdańszych nieobyezaj-ności, a w końcu w formie legalnej, pod którą prosty tu cyę uregulowaną według ustaw rozumieć należy a oddawanie się kobiety nierządowi do zachowania pewnych ustawami unormowanych warunków ograniczonem zostaje. W ostatniej formie objawiająca się prostytueya jest niejako korporaeyą przemysłową, stojącą pod zarządem i opieką państwa. Zobaczmy jak się prostytueya w tych formach u różnych narodów objawiała i co ze strony państwa, re-

a) M. Rabutaux, de la prostitution en Europe. — Paris 1851.

ligii i społeczności z biegiem ewentualnie złagodzenia lub też przedsiębrano.

czasu

dla podtrzymywania wytępienia prostytucyi

1. W starożytnych wiekach.

na

Według spójnych wszystkich prawie narodów świata pogańskiego pojęć i przekonań religijnych wywodziło każde państwo pogańskie swój początek od nieba jako siedziby jakiegoś ziemskiego potomka czczonego za boga. Bogowie tacy, w postaciach ludzkich opiekujący się państwem jako swoim tworem, urządzają w niem wszystkie stosunki wzór życia ziemskiego, wglądają w szezgóły życia prywatnego i publicznego, zsełają pomyślną dolę albo też srogą dotykają karą. W ślad takich pojęć religijnych u narodów pogańskich, wyobrażono sobie dalej, że bogowie odznaczają się od zwykłych śmiertelników potęgą wyższą, są istoty podległe namiętnościom, o woli zmiennej według okoliczności, wywołanych ziemskiemi istotami. Aby nie ściągnąć gniewu bogów należało im we wszystkich wypadkach dogadzać i zaskarbiać sobie łaski, gdyż bogowie za wyrządzoną sobie zniewagę przez jednego śmiertelnika, mogli całe państwo zkazać na stracenie • Stąd aby jaką plagę odwrócić zagrażające państwu pogańskich narodów, ofiarowano wszystko na cześć bogów, w prywatnem i publicznem życiu i czyniono ofiary z tych rzeczy ziemskich, które według wyobrażenia pogańskiego samym śmiertelnikom nadzwyczajną przyjemność i rozkosz czyniło. Do rzędu takich należały niewinność dziewic, wstydliwość żon w ogóle akta cielesnego nierządu. W tern więc polegała istota kultu religijnego prostytucyi.

w życiu w świątyni bogini Venus oddać swoje ciało na usługi obcego, kobieta która się do tej świątyni udawała, musiała tak długo w tej świątyni pozostać, dopóki mężczyzna nie rzucił jej pieniądz pod nogi z przemówieniem „wzywam boginię z Melitty,“ poczem

Pierwsze ślady prostytucyi dostrzedz się dają w Chal-deji tak gościnnej jak i religijnej, a za Nimroda służyła odatnia forma dla kultu bogini Venus z Melitty. W Babilonie (440 przed ur. Chr.) musiała każda kobieta w kraju urodzona, raz

kobieta taka cieleśnie z tym mężczyną spółkowała. Według Straba kapłani korzystali sami z takich ofiar cielesnych a prorok Baruch spomina o tych zwyczajach kapłanów. W ten sposób stała się świątynia w Babilonie widowiskiem wyuzdanaj prostytucyi ¹ 2). Quintus Curtius ') twierdzi, że w Babilonie matki ofiarowały córki, mężowie żony za pieniądze a kobiety z najlepszych sianów urządzały bankiety, na których z mężczyznami całkiem nago się zabawiały. W Armenii i u Fenicyan było według Euzebiusza zwyczajem, że kobiety przy ucztach w świątyniach za mężczyn ci ostatni za kobiety się przebierali i przy odgłosie muzyki na cześć bogini Venus pod kierownictwem kapłanów najwyuzdańszym scenom się oddawały, który to zwyczaj na wyspę Cypr i inne wyspy śródziemnego morza się przeniósł, gdzie liczne świątynie w tym celu powstały. W Persyi wyprawiali mężczyźni w obecności swych żon i córek podczas uczt najzdrożniej-sze orgje przy udziale muzyki, a królowie perscy mieli zawsze w swym orszaku tysiące prostytutek. Parmeniusz (jenerał Aleksandra wielkiego) znalazł po wojnie pod Ara-belą 330 prostytutek w orszaku pobitego Daryusza. Jako osobny kult bogini Wenery w małej Azyi zasługiwała uroczystość zmartwychwstania „Adonisa“, dla uczczenia wzmocnionej męskiej siły płodzenia popadłej w stan impotencyi. Podczas takiej uroczystości ubierano statuę Adonisa przed świątynią Wenery w kwiaty, poczem żony i dziewczęta za pieniądze nierządowi się oddawały.

Za świadectwem Herodota udawało się przeszło 700.000 osób w pielgrzymkę do Bobastis w Egipcie na święto Isis w tym celu, aby w podziemnych schronieniach świątyni nadludzkim występkom nierządu się oddawać. U żydów rozwijała się prostytucya tak za czasów patry-archów jak i później na wielkie rozmiary. Dowodem tego opowiadanie Mojżesza w Genesis XXXVIII 15. W Lewi-ticum zakazał Mojżesz obcym prostytutkom pobyt w mia-stach a z góry Synay zakazał nierząd i cudzołóstwo, a pod karą śmierci nierząd przeciw naturze ze zwierzętami-. Salamon posiadał, wznosząc świątynie i statuy dla kultu bogini Venus, oprócz swych 700 źon 300 prostytutek dla zaspokojenia swych namiętności cielesnych.

W piątym i szóstym rozdziale zdań Salamona przedstawiony jest straszny obraz w pełnym rozkwicie u żydów będącej wówczas prostytucji.

W Grecyi znane były według Sokratesa dwie boginie miłości, niebiańska „Urania“ i ludzka „Pandemos z których kult pierwszej była czystość, a drugiej niemoralność. Niewolnice sprowadzone z obcych krajów ofiarowano bogini „Pandemos“ i stawiano na cześć tej bogini liczne świątynie, w których tysiące prostytutek pod nazwą „Hierodulen“ przebywały, oddając się publicznie nierządowi. Xenophont udając się do igrzysk Olimpijskich przyrzekł ofiarować bogini „Venus“ niewinność 500 dziewic na wypadek zwycięztwa. Tak zwane małe tajemnice bogini „Xeres“ były tylko ucztami w których mężczyźni przy śpiewie, muzyce i tańcach nierządowi się oddawali. Solon zrobiwszy spostrzeżenie, że kapłani wskutek gościnnych wizyt obcych w świątyni „Venus“ nadto się wzbogacili, a chcąc zapobiedz potrzebie, wprowadził dla zaspokojenia namiętności w kraju urodzonych, osobny publiczny zakład (Dicterion) czyli wielki burdeli³) w którym na koszt państwa umieścił niewolnice służące do nierządu, a oznaczając taksę za wizvty, ułożył osobną ordynacyę domową, poddał je pod dozór osobnego urzędnika, i poruczył zakład ten pod opiekę bogini Venus, Pandemos. W ten sposób powstała w Grecyi za Solona „legalna prostytucya“, według której oddającym się nierządowi dziewczętom nie wolno było przy

37

pewnych uroczystościach występywać, w pewnych częściach miasta się okazywać i musiały pewne suknie nosić. W Atenach stanowiły „Kurtyzanki* osobną korporacyę prostytutek ; płaciły one podatek (pornieon telas) i prowadziły przemysł nierządu według pewnego regulaminu. Z biegiem czasu zyskały kurtyzanki coraz więcej na znaczeniu a w ich salonach odbywały się uczty, trzymane były mowy w obecności Sokratesa, Xenophonta, Platona i t. d. W ogóle w Atenach znane były więcej klas prostytutek ; Dikteria-den czyli dziewczęta umieszczane w burdelach państwowych 2) Auletriden pobudzające mężczyzn za pomocą śpiewów i muzyki do namiętności i 3) Hetären spacerujące po ulicach z rozpuszczonymi włosami, prawie całkiem na-giemi piersiami, tylko bardzo przeźroczystą gazą okrytemi łonami, farbowały one sobie włosy i używając różnych środków dla nadania piękności płci i powabu utrzymywały w tym celu osobnych malarzy (noQvoyçacpoi). Demostenes w mowach swych tak się wj^raźał „dla naszych zmysłowych przyjemności poza domem służą nam kurtyzanki ÇEtcuqcu) dla usług domowych konkubiny (лаНа/лдбд) a dla uzyskania prawego potomstwa „małżonki“. Hetary reprezentowały przyjemność, żony obowiązek. Pierwsze wy-stępywały przy wszystkich uroczystościach religijnych, publicznych i igrzyskach w wspaniałych strojach na wpół nago, były słuchaczami w trybunach i przy rozprawach akademji i dawały motyw do teatralnych poezyi Eurypidesa, Aristophanesa i t. d. oprócz tej kategoryi prostytutek były nadto tak zwane filozofki, które reprezentowały cztery główne formy miłości : lesbijską, Sokratesa, cyniczną i epikurejską, z których każda miała swoich reprezentantów w filozofach jak i poetach.

Z biegiem czasu nie wystarczyły w Grecyi państwowe zakłady prostytutek, liczba tychże wzrosła do tego stopnia, iż państwo zaprzestało utrzymywać takie domy na swój koszt i Udzieliło zezwolenie do utrzymywania ich kosztem prywatnym. Zakłady takie uważane były jako azyle nietykalne, a Solon utrzymywał dla siebie taki zakład w okolicy świątyni Venus. Taksa za wizyty wynosiła między

prostytueya w formie religijnej dla kultu bogini Venus zaniesiona z Egiptu i Grecyi silnie kwitnęła. Za czasów rzeczy pospolitej rzymskiej przestrzegano bardzo czystości obyczajów, nadając małżonce ustawami wybitne i uprzywilejowane stanowisko. Mężów, którzy w obecności swych żon nago występy wali, karano śmiercią. W tej epoce prócz wiarołomnych żon nie znano prostytutek. Uprzywilejowanym konkubinatem było małżeństwo per usucapionem. Dopiero od wojen azyatyckich i zmieszania się różnorodnych elementów z azyatyckiemi szczepami zaczyna się rozkwit religijnej prostytucyi, dla której powstają z biegiem czasu w Rzymie świątynie na cześć bogini Venus pod nazwami Venus Placida, Genetrix, Verticordia, Victoria, Volupia it. d.; w których jednak dla braku miejsca nie uprawiano nierządu cielesnego w tych rozmiarach jak w Grecyi, Egipcie itd. Aby zapobiedz szerzeniu się prostytucyi udzielono przez wpis czyli zarejestrowanie u edylów zezwolenie do prowadzenia prostytucyi („licentia stupri“), która za świadectwem Ul-piusza była albo uliczną (questus) albo stałą osiadłą (scor-tatio) mając stałych swych klijentów. Znane były w Rzymie takie „Sellariae“ tj. noszone przez niewolników w kabinetach (wózkach) na pół nagie okryte welonem z gazy, którym leżącym towarzyszyły niewolnice wachlując je pawi emi piórami. W Rzymie znani byli także prostytuci (praedicones), którzy dla lubieżnośei utrzymywali młodych niewolników. W r. 260 przed Chr. istniały już w Rzymie publiczne domy prostytutek (burdelle) podzielone kategorye i tak państwowe (lupanaiia foimices), nadzoio. wane przez edvlôw w liczbie 70, burdel dla kultu bogini Isis, publiczne" łazienki, z których 84 przeznaczone były dla celów prostytucyi, wielki cyrk i znaczna ilość dornow zajezdnych uczęszczanych przez publiczne prostytutki.

jednym obolus (З¹^ sous) do 8000 drachm (8000 franków) zależało to od tego, z której kategoryi prostytutek i wśród jaf ich przyjemności towarzyszących nierządowi i wspaniałemu występowi zaspokojenie namiętności następywało.

W Rzymie z malowideł na wazach w grobach etru-ryjskich znalezionych, wnoszą że aż do Romulusa i Re-musa

na różne

Prostytutki jako takie wpisane, nie miały prawa rozporządzać swym majątkiem ani między żyjącymi ani na wypadek śmierci, nie mogły piastować żadnego urzędu, w Sądzie świadczyć i skarg wnosić, ani też sprawować opieki i brać udziału w publicznych uroczystościach, nosiły przepisaną odzież i pewne oznaki, zwykle jasną perukę, biały wolny płaszcz, krótką tunikę, otwartą z przodu, zieloną togę z pod której było widać nagie kolana, a na głowie tiarę lub mitrę. Za cesarzy pobierano od prostytutek podatek vecti-gal ex capturis. Liczba publicznych prostytutek wynosiła za Trojana przy 1,500.000 mieszkańcach 32.000 w tym stosunku, iż na 10.000 dusz 214 prostytutek przypadało ; przy takiej liczbie wzrosła nader i liczba syfilitycznie zakażonych, co państwo spowodowało do utrzymywania ludowych lekarzy (archiatri populäres), którzy ubogich zakażonych bezpłatnie leczyli. Teodozyusz Valentjmian i Justynian znieśli burdele w Rzymie, lecz za Augusta i Juliusza Cezara, z których ostatni znany był z uwodzenia różnych żon z wyższych stanów i królewskich rodów (Posthumyi, Tertulji, Serwili, Kleopatry) powstały domy takie w nader wystawny sposób urządzone i w ogóle wówczas przybrała prostytucya wszelkie możliwe rozmiary i wzrosła do najwyższego stopnia, świadcząc o zupełnej zgniliźnie i zepsuciu obyczajów w społeczeństwie rzymskiem.

na

2) W średnich wiekach z pojawieniem się reli-gii chrześcijańskiej upadły świątynie, w których prowadzono handel z prostytutkami a wierni doznawszy odpu szczenią grzechów i pociech religijnych na zasadach nowej religii, do innego kultu się zwrócili. Liczne prostytutki, do których i św. Magdalena należała porzuciły swe rzemiosło a instytucya chrześcijańskiego małżeństwa zaczęła dawać prawdziwą podstawę moralności i czystości obyczajów, nad których utrzymaniem ewangeliści, apostołowie, ojcowie kościoła i konsylia czuwali, używając wszelkich środków wytępienie prostytucyi, jako istotnej pozozostałości pogańskiego zepsucia.

Środki tak ze strony kościoła jako też państw przedsięwzięte w celach stopniowego wytępienia prostytucyi, pojawiają się tam tern surowsze, gdzie religia chrześcijańska silny grunt znalazła. Widać to z ustawodawstw, które, o ile na to miejsce pozwala, w następującym porządku podajemy :

pujący

końca 16 stulecia występywał kościół przeciw każdemu niemałżeńskiemu spółkowaniu cielesnemu, a to tak przez usta ojców kościoła, jak i na koncyliach p) używając najsurowszych środków przeciw wytępieniu prostytucyi, któie jednak z biegiem czasu złagodniały, a kościół nie mogąc wytępić to konieczne złe, nadał legalnej prostytucyi charakter tolerancyi. Św. Augustyn uważał prostytucyę jako element konieczny mówiąc: „Wytępcie kurtyzanki a będziecie mieli wszędzie rozwięzłość“.⁷)

Według salijskich i gotyjskich praw ulegały prostytutki wydaleniu z kraju, a pod Teodoryldem karani byli tacy śmiercią, którzy prostytutkom dostarczali schronienie lub namawiali do nierządu. Według dekretu Recaredćs *) ule-

Za czasów pierwszych cesarzy chrześcijańskich uważano jeszcze prostytucyę jako najlepszy środek zapobiegający cudzołóstwu i uwodzeniu dziewcząt, a że takie zasady służyły legalnej prostytucyi za podstawę, musiał kościół przez pierwsze 3 wieki, ciężką staczać walkę przeciw temu wszystkiemu co z pogańskich czasów na tej zasadzie polegało. Temu przypisać należy, że chrześciańscy cesarze od Konstantyna aż do Justyniana cierpieli istnienie burdeli i nie dozwalali na tworzenie nowych W teodozyańskim i justyniańskim kodeksie nie ma więc przepisów mających na celu wytępienie prostytucyi. Kościół chrześciański nie mógł, mając w swej pieczy czystość obyczajów i moralność, legalnej prostytucyi nadać uprawnienie do egzystencyi, przeciwnie potępiał każdy pod nazwą „fornicatio“ wystę-rodzaj prostytucyi. Przez cały więc czas aż do

e\ O mowach mianych na zborze w Bazylei w r. 1431 w tym przedmiocie patrz Dr. P. Löwe die Prostitution aller

Sitten und Volker. Berlin 1852.

⁷)    Augustin de Ordine libr. II. 12.    .

⁸)    Imperatorum etc. recessus, constitutiones a Melchiore

Goddarto 1713 tom III pag. 21 art XXXIX.

gała prostytutka oprócz wydalenia karze 300 kijów, a rodzice wyzyskujące córki swe dla nierządu karze 100 kijów, służbodawcy korzystające z nierządu sług również karze 300 a sędziowie niewykonujący kary nakazanej również karze cielesnej 100 kijów i grzywnie 30 sous. Aż do Karola Wielkiego uważał kościół konkubinat na równi z małżeństwem, a dopiero ten monarcha był pierwszym, który na prosty-tucyę w swych kapitulariach ⁴) karę cielesną, wykony waną na placach targowych, dokąd prostytutkę nagą przynoszono, nałożył. Od Karola W. aż do Ludwika VIII nie ma inn}Tch postanowień prócz istniejących, a około 1000 r. przybrała prostytucya tak wielkie rozmiary, głównie z przyczyny szerzącej się wiary i różnych zabobonów o końcu świata, iż kościół czuł się spowodowanym nakładać najsurowsze kary, a państwo rozszerzać zakres legalnej prostytucyi. Ludwik św. zakazał wprawdzie po powrocie z Palestyny (1254) zamknięcie burdeli, przekonawszy się jednak, że wskutek takiego zakazu uwiedzenie kobiet i dziewcząt zbytnie się szerzyło, zniósł ten zakaz, a przeznaczając z własnych pieniędzy fundusz na przyjęcie 200 skruszonych prostytutek do klasztoru „Filles Dieu“ dozwolił ten mądry i pobożny monarcha osobną ordynacyą na prowadzenie prostytucyi w pewnych tylko częściach i ulicach Paryża. W r. 1367 znajdywały się przy ulicach de la Boucherie, de Glatigui Froidmantel, Maçon burdele, gdzie i obecnie istnieją. Na dworze tego monarchy fungował osobny urzędnik dla spraw prostytutek zwany le Koi des ribands (Marschall der Freudenmädchen), którego urząd Franciszek I usunął.⁵) Następcy Ludwika św. zatwierdzili ordynacyę tego monarchy, czyniąc tylko pewne ograniczenia co do rodzaju sukni, noszonych przez prostytutki. Rycerstwo mające na celu czuwanie nad moralnością i obyczajnością stawiało wprawdzie przeszkody w szerzeniu się prostytucyi, lecz po upadku rycerstwa mimo różnych

ogianiczeń i licznych ordynacyi przeciw wytępieniu stytucyi, element ten

pro-

więcej się wzmagał, szerząc choroby zakaźne, co synod kościelny w Awignonie w r. 1441 spowodowało do wydania zagrożenia exkomunikacyą tych mężów, którzy do burdeli uczęszczali. W r. 1560 wydano ponownie art. 101 ordynaeyi Karola IX zakaz przeciw burdelom, który w r.

coraz

1619 i 1684 ponowiono a ordynacyą Ludwika XIV zaostrzono. Rewolucyą z 1791 uchylono te ordy пасу e i prostytucya przestała być przedmiotem legis-lacyi i wtedy to prostytucya szerzyła się w zatrważający sposób; prostytutki włóczyły się po ulicach Paryża z od-krytemi piersiami, na wpół nago a poligya zachowywała się biernie bo palais Royal, w którym prostytutki wielką ilość salonów zajmywały, stał się pierwszym burdelem świato

wym. Rewolucyą lipcowa dopiero wypędziła prostytutki z tego pałacu i od tego czasu stała się prostytucya przedmiotem legislacyi, której zarejestrowanie publicznych pro-stytulek służyło za podstawę, a jako korporacya tajna zostawała pod ścisłym nadzorem policyi. Obecnie z wszystkich państw jest w Francyi prostytucya najlepiej urządzoną, bo posiada znakomity regulamin. Według art. 484 kodeksu karnego przysługuje prawo karania prostytutek tylko Trybunałowi (a nie prefektowi policyi).

a w r.

na mocy buli papieża Benedykta IX kościoła św. Mikołaja, a za Pawła II ogłoszono dla miasta

w r.

We Włoszech a mianowicie w Neapolu karano za czasów Rogera I i II (1072— 1117) i Wilhelma I i II (1154 — 1179) wiarołomne żony ucięciem nosa i piętnowaniem, a takie same kary wymierzano i na matki, które córki swe dla nierządu stręczyły, śmiercią zaś karano osoby sprzedające napoje miłośne ze złymi nąstępstwami. Ferdynand I (1458) karał śmiercią wszystkie prostytutki 1577 wysyłano utrzymujących przy sobie prostytutki na 3 lata na" galery, utworzono osobny Trybunał (Corte Gabella delie mcretriei) dla spraw prostytucyi. Za królowej Johau-ny I wydano osobny regulamin dla burdeli, a dopiero w 16 wieku gdy prostytucya wielkie rozmiary przybrała, uznano legalną prostytucyę. W Rzymie urządzony został’ burdel ë F    —    1033 w pobliżu

Rzymu osobny statut dla prostytutek, według którego ulegał karze 200 dukatów i utracie praw obywatelskich, kto dziewczynę dla celów nierządu sprzedawał; w razie niemożności ściągnienia tej grzywny, ulegał ucięciu jednej nogi¹¹), w ogóle wymierzano za to przestępstwo wówczas karę ucięcia nogi, ręki, piętnowania, więzienia, jakoteż karę chłosty w miarę wysokości przewinienia. Papież Julian II wyznaczył bulą z r. 1510 dla prostytutek osobną część miasta, n) a papież Klemens VII chcąc zmniejszyć zyski prostytutek, rozporządził, że po śmierci prostytutki połowa majątku przypaść ma na rzecz konwentu „de santa Maria de la Penitenza“. Marszałek nadzorujący prostytutki pobierał od posiadaczy burdeli osobny podatek.⁶ 7 8) Papież Juliusz VII, Paweł IV i Pius IV w drugiej połowie 16 wieku odnowili edykty zawierające bliższe postanowienia co do odzieży prostytutek⁹). Sykstus IV wybudował osobne burdele, dla publicznych prostytutek i pobierał od dzierżawców podatek¹⁰), który w ciągu 3 lat przyniósł 5 milionów dukatów dochodu. W Awignonie ustanawiał magistrat przełożoną burdelu. W Wenecyi stanowiły prostytutki osobny cech obdarzony osobnymi przywilejami.

W Hiszpanii i Portugali te same kary wymierzano przeciw prostytutkom o jakich była wyżej mowa, a kościół odmawiał stręczycielom do nierządu ostatnich pociech religijnych. Za Karola I przyznano matkom prawo wydziedziczenia swych córek, oddających się nierządowi. Dopiero w 15 wieku uznano legalną prostytucyę przepisując osobnymi regulaminami odzież dla prostytutek i miejsce dla burdeli poza murami miast. Zasługuje tu na wzmiankę

ordynaeya Karola V z Grenady z r. 1539 obejmująca 124 artykułów ; między innymi zawierała ordynaeya postanowienia, że gospodarz burdełu obowiązany był przysięgę składać na swe obowiązki, a nominacya jego następywała przez konsystorz. Za Ludwika pięknego króla Kastylii istniał w r. 1501 jeden burdel mieszczący w sobie 800 prostytutek. Wpływ Jezuitów przyczynił się do zniesienia burdeli za Filipa IV w całej Hiszpanii, lecz wkrótce potem zakaz ten uchylony został. Juan del Ohno — ksiądz zakonu Obserwantów — w pubłikacyi swej nawet wzywał za tole-rancyą burdeli¹⁶). W zatrważający sposób szerząca się choroba syfilityczna za Ferdynanda Y1I zmusiła Kortezów do wydania w r. 1822 osobnych ordynacyj przeciw prosty-tucyi, która jeenak obecnie bez nadzoru policyi całkiem swobodnie potajemnie dla braku publicznych burdeli się rozwija, gdyż kodex karny hiszpański żadnych przeciw prostytucyi postanowień nie zawiera.

żarn

W Anglii pierwszy regulamin dla prostytutek pochodzi od Henryka I (1161), który uzyskał zatwierdzenie przez Edwarda YII (1345) i Henryka IY. Regulamin ten zawierał spólne innym postanowienia co do czasu, miejsca spełnienia aktów nierządu, co do taks za wizyty, noszenie odzieży, oznak itd. Wpływy kościoła wywołały za Henryka YII knięcie burdeli, lecz za Henryka VIII utrzymywane były w tegoż pałacu osobne sale dla wybranych prostytutek z specyalnym napisem na drzwiach. Nigdzie może nie rozwinęła się w ostatnich czasach prostytucya w tak bezwstydny sposób, jak w Anglii a w szczególności w Londynie. Przyczyna tej anomalii polega w postanowieniach „Habeas - Corpus“ aktach, które wkroczeniu policyi illuzo-rycznemi czynią zabraniając policyi wkroczenia do domu w którym nie popełniono zbrodni lub gdzie niema do tego upoważnienia sędziego pokoju. Temu to przypisać należy nadzwyczajny wzrost zbrodni, których często w Londynie

¹⁶) De la Prostitution en Espagne, pour

ie dr. J. M.

Guardia.

po burdelach się dopuszczają¹¹) a zakaźne choroby weneryczne sięgały w r. I860 w Anglii do 1.460.000 wypadków. W samym Londynie liczono wówczas 3835 tajnych burdeli, w których 8.000 prostytutek umiera rocznie na syfilityczne choroby. Nad Tamizą są salony, w których 500 prostytutek siedząc w rzędzie wyczekują mężcz3rzn mających chęć zaspokojenia swych cielesnych namiętności,¹²) dla których to celów rocznie w samym Londynie przeszło 200,000.000 franków wydają. W Niemczech karano prostytutki według różnych partykularnych ordynacyj policyjnych zanurzeniem do wody, więzieniem, chłostą i grzywnami, a za cudzołóstwo wykonywano karę śmierci. Prawo kanoniczne nakładało za nierząd jako delictum ecclesiasticum kary kościelne, które zastąpione bywTały według uznania sądów kościelnych karami pienięźnemi wpływającemi na rzecz księży Na zborach kościelnych odbywał się formalny zjazd prostytutek; na takim zborze w Konstaneyi w r. 1415 było 700 prostytutek. W r. 1452 odkomenderowała rada municypalna Wiednia „freie Töchter“ do uroczystego przyjęcia króla Władysława Posthumusa z okazyi tegoż wjazdu, z nakazem, aby mieszkania swe zawsze miały gotowe do wizyt. Takie offieyalne użycie prostytutek dało powód do powstania w wielkich miastach uprzywilejowanych burdeli, kosztem miast utrzymywanych i wydzierżawianych, a były nawet i takie, których dochody przyznaczone były sposobem lennym na rzecz znakomitych rodzin. Publiczne dziewczęta posiadały w niektórych miastach prawa obywatelskie, a w innych osobne przywileje. Tak n. p. w Norymbergii tworzyły prostytutki osobny cech, któremu przysługiwało prawo elekcyi królowej burdelu obdarzonej przywilejem ścigania pokątnych prostytutek.

W różnych miastach niemieckich występowały prostytutki, należące do cechu, na publicznych balach, brały udział

przy ucztach radców i t d. W mieście Würzburg składał gospodarz burdelu Frauenwirt w magistracie przysięgę „der Stadt treu und bold zu dienen und Frauen zu werben.“ W czasie wojny stały publiczne prostytutki pod osobną komendą „Huren waibla“ ¹³), posiadającego rangę pólko-wnika. W czasie 30-letniej wojny pobierał taki półkownik 1*|₄ talara tygodniowo. Wojsko ks. Alby w pochodzie do Niederlandów posiadało 400 prostytutek konnych a 800 pieszych, podzielonych w kompanie i pod osobnymi stan-darami, według piękności i rangi swych ulubieńców. Re-formacya zniesieniem celibatu zapobiegła poniekąd szerzeniu się prostytucyi, lecz 30-letnia wojna rozerwała wszelkie węzły moralności, a wiek Ludwika XIV podniósł niemo-ralność do najwyższych rozmiarów. We Wiedniu, Berlinie, Hamburgu i Lipsku i wielu innych główniejszych miastach prowincyi niemieckich- powstawały burdele z całym przepychem urządzone. W r. 1780 było w samym Berlinie około 100 burdeli. W r. 1845 zamknięto wszystkie burdele w Berlinie, lecz w r. 1851 nakazano tychże otwarcie ¹⁴). W Hollau-dyi i Belgii istnieją obecnie burdele w ten sposób urządzone, iż we wstępnej sali wiszą portrety prostytutek lub tychże fotografie, a za poruszeniem dzwonka wiszącego nad portretem, zjawia się żądana prostytutka, która towarzyszy gościowi według upodobania do osobnego gabinetu ¹⁵). Z pomiędzy różnych i licznych ordynacyj i środków mających na celu zapobiedz szerzeniu się prostytucyi, zasługuje na uwagę tak zwana „Keuschheits-Commission“ utworzona cesarzowej Maryi Teresy dla Wiednia. Komisya ta nie odpowiedziała swemu zadaniu skoro za czasów tej komisyi liczono w Wiedniu 10.000 zwykłych publicznych a 4.000 tajnych, dla lepszego towarzystwa przeznaczonych prostytutek. Po objęciu rządów przez cesarza Józefa zniesiono tę komisyę, jakoteż przewidziane w kodeksie karnym

za

przeciw prostytutkom kary, zamiatania ulic, nałożenie kajdan, ucinanie włosów, noszenia odzieży dla skazańców przeznaczonej, utrzymując jednak w prawnej mocy postanowienia karne przeciw prostytutkom prowadzącym nierząd sposobem zarobkowym. Na propozyeye policyi względem założenia burdeli, odpowiedzą! tenże monarcha: „die Wollust wird in Wien ohne dem schon in allen Ständen so unregelmässig betrieben, dass ich es für unnöthig halte, eigene Ableiter für dieselbe anzulegen“¹⁶). Od czasu cesarza Józefa aż do г. 1885 nie przedsięwzięto dla uregulowania prostytucyi w Austryi żadnych reform. Prostytucya w Austryi polegała wprawdzie na tolerancyi, lecz nie wystę-pywała w formie legalnej a cala działalność administracyi dla zwalczenia tej socyalnej anomalii, ograniczała się na wykonywaniu przepisu §§. 509 i 515 ust. karnej. Według statystyki liczono w Wiedniu prostytutek zakażonych syfili-stycznie w r. 1860 4563, w r. 1861 5206, w r. 1862 6701.

Z powyższego nakreślenia historycznego rozwoju prostytucyi przychodzi się do tego rezultatu, że ustawodawcy przy wydawaniu ustaw przeciw prostytucyi nie doszli do pewnych samoistnych i stanowczych rezultatu. Wykazano bowiem, że w tern samem państwie przeciw prostytucyi, raz surowe zakazy wydawano, innym razem takowe uchylano, to znowu albo nadmiernie prostytucyę protegowano. Ta chwiejność ustawodawczych norm miała swoją przyczynę zewnętrzną, polegającą przeważnie na wpływach klerykal-nych. Gdzie ustawodawstwu zależało na utrzymaniu prawdziwego realnego dobra poddanych tam ujmowano prostytucyę w pewne normy nadając jej formę legalną i w tych wypadkach ten wrzód socyalny mógł być w interesie i dla dobra społecznego specyficznie leczony, a gdzie chodziło o zwycięztwo idealnej strony nad realną, tam prostytucya nie ulegała reformie, a pozostawiona sama sobie jako tajny element, najszkodliwsze i najniebezpieczniejsze wydawała rezultaty, szerząc nieuleczalną zgniliznę w społeczeństwie.

To poprzedziwszy, wracamy do naszego przedmiotu. Wniknąwszy bliżej w ducha ustawy z r. 1885 ma taż na celu pociągnąć do odpowiedzialności karnej takie moralnie podupadłe indywidua, które ze wstrętu do uczciwej pracy pozbawione są środków i sposobu do życia i utrzymania. Ta myśl przewodnia wcieloną została nadto w postanowieniach poddających żywioły takie jako niebezpieczne dla dobra społecznego nadzorowi policyjnemu czyli kontroli władzy.

zastosowanie przepis sobą ukaranie prostytutki

Zasadniczo więc pojmując postanowienia §. 5 ust. z 1S85 dozwala ustawa ta prowadzenie nierządu sposobem przemysłowym, a dopuszczając ciągnienie zysków czyli szukanie utrzymania i środków z tego rodzaju przemysłu, nadaje tern samem prostytucyi charakter prawny lubo nie w formie legalnej w ścisłem zrozumieniu t.j. nie opiekuje się prostytucyą jako korporacyą przemysłową. Z tego założenia wychodząc poddała ustawa z roku 1885 w pierwszym rzędzie prostytutki pod kontrolę władzy administracyjnej, pozostawiając jej mianowicie policyi prawo karania za wykroczenie przeciw istniejącym w tym względzie policyjnym zarządzeniom. W dalszym dopiero rzędzie podpadają prostytutki odpowiedzialności karno-sądowej, a to ze względu na zdrowie i publiczną obyczajność w wypadkach ustawy 3, 4 i 5 §. 5 przewidzianych. Do istotnych tego rodzaju przepisów policyjnych należy zarejestrowanie czyli wpisanie dotyczącej osoby w dyrekcyi policyi, jako prostytutki, w braku którego następuje policyjne ukaranie, a dopiero na doniesienie i żądanie policyi ma ust. 1, 2 §. 5 pociągając za w drodze sądowej. Jeżeli więc prostytutki mimo policyjnego ukarania (nie bądąca zarejestrowaną czyli nie przychodząca w spisie policyi jako prostytutka, a trudniąca się nierządem) zostaje przydybaną bez środków utrzymania, w takim wypadku uważaną być musi jako włóczęga i podpada nadto pod przepis §. 1 ust. z 1885.

Do rzędu nowości wprowadzonych ustawą z r. 1885 należą postanowienia przedostatniego ustępu §. 5 dozwalające pociągnięcie do odpowiedzialności karno-sądowej tych, którzy w nierządzie sposobem przemysłowym prowadzonym mają swe utrzymanie. Przepis ten wydany został ze względu na tych, którzy poślubiali prostytutki i z nich żyli lub bezpośrednio albo pośrednio z nich zyski ciągnęli, a nie mogli uledz dotychczas karze według przepisu §. 512 ust. karn. W ten sposób każdy małżonek prostytutki, nie wykazujący się uczciwą pracą, każdy dostarczający prostytutce pomieszkania, wikt i t. p. a korzystający z dochodów prostytutki ulegać ma karze ścisłego aresztu od 8 dni do 3 miesięcy. Postanowienia te wypełniają więc lukę §. 512 ust. kar. obecnie obowiązującej, a zawierającej w sobie bliższe normy co do stręczenia do nierządu. Źe co do prostytutek może być orzeczoną dopuszczalność oddania do domu przymusowoj pracy, o tem wyraźnie postanawia przepis §. 6 ustawy z r. 1885 rozumie się jednak pod warunkiem, iż prostytutka taka uznaną zostanie jako włóczęga w myśl §. 1 tej ustawy. Gdy według przepisu §. 14 ust. z 1873 orzeczenie takie (oddanie do domu przymusowej pracjr) pociąga za sobą i postawienie pod dozór policyjny, nie można odmówić ustawodawstwu z r. 1885 tej racyi, która odpowiada wymaganiom i potrzebie i jeżeli by nad ścisłem wykonaniem tych ustaw w Austryi czuwano, świetne by one mogły wydać rezub aty i co do tej odwiecznej plagi, która w prostytutkach swych reprezentantów posiada, a która nadto w najniższych warstwach społeczeństwa nieoględnie tolerowana do wzrostu żebractwa i włóczęgostwa nader się przyczynia.

Na zakończenie pozostaje nam jeszcze omówienie kwestyi żebractwa i włóczęgostwa według najnowszego projektu austryackiej ustawy karnej. Przedmiotowi temu poświęcamy ostatni rozdział naszej pracy.

VI.

¹

) Herodot’s Geschichte I. §. 199.

²

*) Quintus. Curtius 1. V. Cap. I.

³

) Słowo „burdel“ której nazwy dla urządzenia Publicznych domów prostytutek używać będziemy według zdania jednyc pochodzi od wyrazu „Bords“ — brzeg ponieważ domy takie zwykle powstawały z zakładów kąpielowych na brzegu rze , według zdania innych od starosaskiego słowa „Bord co znaczy domeczek, albo też od żydowskiej nazwy domeczku „Bajes które to samo znaczy co „Baisei“.

O żebractwie i włóczęgostwie.

⁴

)    Baluze Capitul tom I p. 342 de mistr. Palatii.

⁵

)    Parent Duchatetet’s de la Prostitution de la ville de Paris 1857 II tom.

⁶

Statuta et novae reformationes^ urbis Romae. Komae 1558 lib. III cap. LIX.

⁷

) Sabatier.

⁸

1S) Borquelet Mss. du seizième siede — Bibl. Nat. suppl.

n. 2036.

⁹

) Labbe Sacrosancta Concilia I. 1265 В.

¹⁰

,5) Georgi franc, tract. Heidelberg 1674 §. 3. — Agsippa Reden gegen Louvain c. 46.

¹¹

) Według dr. Querzyego znajdowało się w Londynie w r. 1843 —1854 przeciętnie rocznie między 10.000 zbrodniarzami 3.600 prostytutek.

¹²

ls) La Prostitution en Angleterre p. M la dr. Gr. Richelot.

¹³

)    Leosch. Frous perojers Kriegsbuch I. 87.6 III 65. 66.

¹⁴

)    Die Prostitution aller Zeiten und Völker v. Dr. Ph. Löve Berlin 1852.

¹⁵

)    De la Prostitution en Holland par M. D. Gr. V. Schneezogt.

¹⁶

) Wien und Berlin eine Parallele — Amsterdam und

Coin 1808.

0 żebractwie i włóczęgostwie według ostatniego projektu austryackiej ustawy karnej.

Pod tym projektem rozumiemy przedłożony Izbie posłów w dniu 30 czerwca 1891 projekt rządowy ustawy karnej do ustawodawczego traktowania.

зоз

Projekt ten pod wielu względami stoi wyżej od jektu tej ustawy wniesionego w jesieni 1890 i równocześnie cofniętego z porządku dziennego obrad Izby posłów,

mowa. Przedostatni projekt w ustawie wprowadczej utrzymywał w mocy obydwie ustawy z r. 1885 co do przestępstw odnoszących się do żebractwa i włóczęgostwa Zalety zaś ostatniego projektu o którym obecnie mowa polegają głównie w tern, że złagodzoną została kara wolności zagrożona za te przestępstwa, nadto, iż uwzględnionem zostało osobiste położenie czyli nędza, która żebraków do czynu żebrania zmusza. Uwzględniając takie okolicznoś i, kierowali się redaktorowie uczuciem ludzkości i pod tym względem stanął projekt ten sokości zadania wskazanego postępem. Porównując pisy obecnego projektu z odnośnemi postanowieniami (§ 409) projektu z 1874 r. dostrzedz można, że projektowi obecnemu posłużył ów projekt pod względem wysokości i rodzaju kary za wzór, nie dorównuje on jednak istotnym warunkom kwalifikacyi przestępstwa, od których karygo-dność żebractwa w myśl obecnego projektu jest zawisłą.

Mimo jednak tych ogólnych zalet projektu z r. 1891 nie odpowiadają istotne postanowienia onegoż tym wymaganiom, jakie nauka i praktyka nakazywała, ze względu ogólną potrzebę zapobieżenia szerzeniu się żebractwa i włóczęgostwa. Zanadto w ciasne ramy §. 425 proj. ujęte przepisy o żebraniu, zbyt ogólnikowe pojęcia o przestępstwie żebrania i niejasność pod względem okoliczności wykluczających zastosowanie ustawy, są nader ważne braki obecnego projektu, aby je módz ominąć. Przekonują o tem szczegółowe postanowienia tego projektu.

Projekt traktując w 3 części o przekroczeniach zalicza czyn żebrania do rzędu przekroczeń przeciw bezpieczeństwu państwa, publicznego spokoju i porządku. W ten sposób różni się od dotychczasowej ustawy karnej zaliczającej przekroczenie to do rzędu przekroczeń przeciwko publicznej obyczajności. Zmianę tę w ugrupowaniu przekroczenia tego już z tego względu uważać należy za odpo-wiedną, gdyż zasady prawne, jakie dla utrzymania publiez-

o którym na

wstępie była

pro-

na wy-prze-

na

nego porządku w interesie państwa przestrzegać należy, ściśle nakazują ujęcie zakazów prawnych w pewne normy. Istotne zaś przepisy odnoszące się do karygodnego żebractwa zawarte są w §§. 425—428 proj., z których §. 425 jako najważniejszy tak brzmi: „Mit Haft ist zu bestrafen: 1) wer gegen bestehende Anordnungen oder ohne durch seine Nothlage genöthigt zu sein, an öffentlichen Orten oder von Haus zu Haus bettelt ;    2) wer Unmündige zum

Betteln, verleitet ausschtickt oder anderen überlässt. — Gegen die Yerurtheilten kann auf Anhaltung zur Arbeit (§. 13) und auf Verschärfung der Freiheitsstrafe (§. 14) sowie auf Zulässigkeit der Stellung unter Polizei-Aufsicht und der Verwahrung in einer Zwangs- Arbeits- oder Besse rungsanstalt erkannt werden. Otóż według postanowień tego §. ulegać mają karze pojedynczemu pozbawieniu wolności (§.13) a która to kara najkróciej 6 godz., a najdłużej 2 miesięcy trwać może (§. 15), najpierw a) ci którzy żebrzą wbrew istniejącym rozporządzeniom, b) na publicznych miejscach, lub też po domach, a ci ostatni wówczas jeźli do tego nie zostali zmuszeni potrzebą. Postanowienia te nie należą do doskonałych norm, przeciwnie stanowią pewnego rodzaju anomalię.

Nie znajdując się w posiadaniu motywów służących za podstawę temu projektowi, nie możemy przekonać się o właściwych powodach, które autorów projektu do tego rodzaju postanowień skłoniły. Ze autorowie projektu nie stanęli na wysokości swego zadania wskazanego postępem i nauką, świadczy o tem dotychczasowy postęp w innych ustawodawstwach, na które autorowie projektu widocznie żadnego względu nie brali, ujmując karygodne żebractwo w ciasne ramy §. 425.

Przedewszystkiem uczyniono niejasnem postanowienie odwołaniem się na istniejące przepisy. Taka norma właściwa tylko ustawodawstwu austryaekiemu utrudnia nader zastosowanie przepisu czyli wykonanie ustawy. Według brzmienia art. V. ust. wpr. proj. należy rozumieć pod „Anordnung*, każde zarządzenie wydane przez władzę publiczną w zakresie jej legalnego działania. Ponieważ w §. 425 nie użyto wyrażenia „Verordnung“, pod którem w myśl art. V. rozumieć należy ustawę wydaną w drodze konstytucyjnego współdziałania, przeto rozumieć należy według brzmienia §. 425 pod „bestehende Anordnungen“ rządzenia, które bądź to przez gminy bądź przez władzę polityczną w zakresie ich działania wydane zostały i dotychczas prawnie obowiązują. Gdy art. I ust. wpr. proj. całą ustawę karną z r. 1852, ze wszystkiemi dodatkowemi ustawami karnemi znosi, utrącają tein samem swoją moc prawną obydwie ustawy z r. 1885 normujące karygodne żebractwo, ztąd też nie wiedzieć, które to rozporządzenia jako w myśl §. 425 istniejące uważać należy. W części administracyjnej zestawiliśmy cały szereg przeróżnych przepisów administracyjnych odnoszących się do karygodnego żebractwa. Czyli więc wszystkie te przepisy, lub też tylko niektóre i jakie uważać należy jako istniejące, tego z §. 425 dowiedzieć się nie można, a nic łatwiejszego jak na którykolwiek z nich sędziemu się powołać, aby uczynić zadość wymogom przepisu §. 425. Zdaje się użyli autorowie projektu wyrażenia tego w przewidywaniu ustawodawczego uregulowania spraw opieki ubogich, przy której to sposobności gminy, powiaty lub kraje kwestyę żebractwa we własnym zakresie kiedyś w przyszłości ujmą w pewne normy prawne i prawdopodobnie biorąc wzgląd „de lege ferenda“ umieszczone zostały wyrazy co do działania wbrew istniejącym rozporządzeniom, gdyż trudno

rozpo-

przypuścić, aby autorowie projektu mieli na myśli rzając tak mozolne dzieło iakiem jest ustawa karna przywracać moc obowiązującą odwiecznym na odmiennych stosunkach opartym, a w drodze administracyjnej wydanjnn

— stwa-

rozporządzeniom.

zawie-

Następująca niedokładność §. 425 proj. polega w tern, iż autorowie projektu stwarzają nową okoliczność, wykluczającą karygodność nieznaną ani nauce ani ogólnej części czyli V głównemu rozdziałowi projektu (§. 55    75)

puszczony

rającemu postanowienia odnoszące się do powodów wykluczających, łagodzących i znoszących karę. W §. 59 do-jest stan wyższej konieczności „ein nicht zu

beseitigender Nothstand“, przy którego zaistnieniu niema zastosowania ustawa karna za czyny w tym stanie popełnione. Stan wyższej konieczności podany tu jest w tem zrozumieniu jaki mu wyżej nadaliśmy. Tymczasem §. 425 proj. dopuszcza „eine Nothlage“, nie podając bliżej jaki stan pod tem ustawowem znamieniem rozumieć należy. Tym sposobem otwiera projekt w §. 425 obszerne pole do rozumowań, pozostawiając sędziemu nadto wielką swobodę do ocenienia czyli zachodziły w danym wypadku takie okoliczności, które przestępcę do żebrania zmuszały. Ze projekt ten tylko materyalne położenie czyli nędzę ma na myśli, zdaje się nie podlegać żadnej wątpliwości, gdyż inaczej byłby użył odpowiedniego wyrazu do określenia fizycznej niemocy czyli kalectwa. Taka jednak norma nie wytrzymuje krytyki. Jeźli bowiem uwzględnimy te w życiu często wydarzające się wypadki, z których ze zewnętrznego wyglądania lub z pozoru na istotę człowieka wnosić nie można, gdyż pozory z reguły mylą, jeźli cofniemy się do tych w części historycznej bliżej podanych wypadków, którymi bogactwo żebraków nędznie wyglądających spra-wdzonem zostało,¹) a w końcu weźmiemy na uwagę ten moment, iż tolerowanie żebractwa pod jakiemikolwiek bądź ono formami występuje, zasługuje na potępienie z tego powodu, iż krzywdzi prawdziwie ubogich i wsparcia czyli pomocy potrzebujących, nie możemy pojąć jakimi względami kierowali się autorowie projektu przyjmując nędzne położenie materyalne żebraka jako okoliczność karę wykluczającą. Idąc dalej nie możemy sobie przedstawić jakimi środkami czyli sposobem dojść do tej prawdy, któraby

o rzeczywistej konieczności zmuszającej żebraka do żebrania, sędziego orzekającego o niewinności przekonywała, i dlaczego autorowie okoliczność tę tylko do tych żebraków, którzy na miejscach publicznych i po domach żebrzą, a nie do innej kategoryi żebraków, jako wykluczająca karę,

chcą mieć zastosowaną?

Postanowienie więc projektu o wyłączeniu żebraków żebrzących z potrzeby z pod odpowiedzialności karnej uważamy jako zupełnie niewłaściwe, nie wytrzymujące pod żadnym względem krytyki i stojące w drodze nietylko wykonywaniu samej ustawy karnej, lecz sprzeciwiające się zasadniczym przepisom administracyjnym pod względem rozwoju spraw opieki ubogich.

Okoliczność ujęta §. 425 proj. jako wykluczająca karę w wyrażeniach wyżej podanych mogłaby tylko wów-posłużyć jako okoliczność wykluczająca, gdyby jej nadano znaczenie stanu wyższej konieczności, a że stan ten tylko wówczas, według naszego zrozumienia, w osobnym rozdziale rozebranego, przyjęliśmy jako okoliczność karę wykluczającą, jeżli żebrak dopuszcza się czynu żebrania z głodu, przeto uwzględnienie nędznego położenia żebraka bez bliższego określenia i podania znamion wykazujących stan nędzarza, uważamy jako zbyt ogólnikowe pojęcie nie nadające się do dokładnego ocenienia właściwego stanu konieczności. Z tych więc powodów wypadałoby wyrazy te wyelimować z •§. 425 proj. liczności nędznego położenia żebraka miały być uwzględnione, takowe tylko jako okoliczności łagodzące, a nie jako wykluczające karę, pod warunkami, w osobnym rozdziale wymienionymi, uważane być powinne.

Drugi ustęp §.425 proj. pociągający do odpowiedzialności karnej nakłaniających niedorosłych do żebrania, od-dosłownemu brzmieniu §. 2 ust. 2 ust. z 24 maja

czas

ten

a na

wypadek gdyby oko-

ШЁЛ nie nastręcza żadnych dalszych uwag. Fakultatywna a nie imperatywna dopuszczalność zatrzymania zasądzonych za przekroczenie żebrania do robót, zaostrzenie kary wol-postawienie pod dozór policyjny i przytrzymanie

lub w zakładzie poprawczym

ności,

w domu przymusowej pracy

są powtórzeniami postanowień ustawy z r. 1885 nie nadającymi się do dalszych uwag. §. 426 odpowiada dosłownemu brzmieniu §. 8 a §. 427 §. 4 ust. z r. 1885 i nie budzą żadnego więcej interesu.

Jako jedyną nowość przedstawia §. 249 proj., postanawiający karę więzienia od 1 roku do 10 lat, kto osobę małoletnią lub też nie mającą 14 lat za pomocą podstępu, groźby lub gwałtu uprowadza rodzicom lub opiece poru-czonym w tym celu, aby ją używać do żebrania. Czyn taki jako zbrodnia przeciwko osobistej wolności skwalifikowany, odpowiada przepisowi §. 456 kod. włos. i art. 253 kod. niderl. wyżej powołanym.

Zdaniem naszem §. 425 projektu odpowiadałby faktycznym stosunkom i mógłby wówczas mieć dodatni skutek, jeżłiby ze względu na postanowienia VII. rozdziału proj. (§. 81, 82 i 84) ściganie i ukaranie żebractwa następywało wyłącznie dopiero na wniosek dotyczącej gminy, obowiązanej do sprawowania opieki nad ubogimi łub też gminy w której przydybano żebraka, dopuszczającego się czynu żebrania.

za-

swe organa

rzeczywistą potrzebę dania pomocy sprawdzić i osądzić, którzy ubodzy jako żebracy wyzyskujący zawodowo dobroczynność prywatną ze szkodą ogółu biednych powinni uledz kai ze, a którzy z nich znajdując się w koniecznej potrzebie

Odwołując się do naszych poglądów o stanowisku państwa i gminy w walce przeciw żebractwu (podanych w części administracyjnej) i do obowiązujących ustaw administracyjnych, w których wyrzeczoną jest zasada, iż do gminy należy sprawowanie opieki nad ubogimi a z którego to obowiązku mogłaby się gmina wówczas najlepiej wywiązać, gdyby w drodze ustawodawczej zaprowadzono formalny kataster ubogich, przedstawia się uprawnienie gminy do żądania ukarania żebraków w pierwszym rzędzie jako najwięcej uzasadnione i rzeczywistym potrzebom jako też prawnym wymaganiom zupełnie odpowiadające. Gmina bowiem prowadząc ewidencyę nad wszystkimi ubogimi, jej opiece poruczonymi, mając zwierzchniczy nadzór nad kładami dobroczynnymi, może najlepiej przez

mogą korzystać z dobroczynności/prywatnej, w granicach istniejących rozporządzeń i co do] których ustawa karna nie powinna mieć zastosowania.

swem

Jeżeliby więc §. 425 proj. miał się utrzymać w dotychczasowem brzmieniu natenczas niezbędnie wska-zanem jest uzupełnienie onegoź dodatkiem : „die Verfolgung und Bestrafung tritt nur auf Antrag der Heimaths oder Betrettungsgemeinde des Bettlers ein.“

W ten sposób zbliżonoby się przynajmniej częściowo do uregulowania kwestyi żebractwa w drodze karno-sądo-wej i usuniętoby wszelkie wątpliwości co do zaistnienia stanu konieczności lub nędzy, które to okoliczności jak wyżej wykazano, wykonanie ustawy najwięcej utrudniają.

Co się tyczy nareszcie karygodnego włóczęgostwa to projekt w §. 424 podaje definicyę tego przekroczenia postanawiając „wer geschäfts und arbeitlos umherzieht, ohne dass er die Mittel zu seinem' Unterhalte besitzt oder in redlicher Weise zu erwerben sucht, ist als Landstreicher mit Haft zu bestrafen,“ prawie zupełnie zgodnie z §. lust, z 24 maja 1885. Wypuszczeniem słów „nicht nachzuweisen vermag“, wypadła tylko stylizaeya cokolwiek odmiennie, lecz myśl i pojęcie prawne przekroczenia te same pozostały. Gdy za to przekroczenie według art. z r. 1885 zagrożony był jako najniższa kara ścisły areszt jednego miesiąca, według projektu postanowionem zostało tylko pojedyncze zamknięcie (Haft) co jako zaletę zgodną z postępem poczytać należy. Dopuszczając również środki wyżej przy §. 425 proj. wymienione i za to przekroczenie, nie nastręcza projekt ten żadnych więcej naszej materyi dotyczących, godnych uwag. Porównując projekt ten z kodeksem karnym włoskim, jako najnowszem dziełem kodyfikacyjnem, o którym tyle razy była mowa przyznać to każdy musi, że projekt ten z tym kodeksem, o ile odnosi się do postanowień naszego przedmiotu dotyczących, w żadnym nie zostaje stosunku. Kodeks włoski czyni różnicę między do pracy zdolnymi i niezdolnymi żebrakami, bierze wzgląd na domy czyli przytuliska żebracze i w ogóle reguluje kwestyę żebractwa pod względem administracyjnym i karnym, gdy przeciwnie projekt austyackiej ustawy karnej zbywa kwestyę tę zupełnie pobieżnie, pozostawiając stosunki w stadyum dotychczasowej anomalii. Bardzo to smutny objaw — lecz niestety prawdziwy, ubolewania godny a przyczyna tego, iż ustawodawstwa nasze, nie mogą się zbliżyć nawet w połowie do tej doskonałości, jaką kody-fikacye obcych państw się odznaczają, polega głównie na zapoznawaniu doniosłości sprawy.

/,

И/SKÎ⁴

(ro

SPJS RZECZY.

CZĘŚĆ PIERWSZA.

Szkic historyczny wzrostu żebractwa i włóczęgostwa.

I. O nędzy ludzkiej .........

IT. Ogólne cechy i właściwości żebractwa i włóczęgostwa .

III.    O żebrakach w starożytnych wiekach

IV.    Objawy społeczne sprzyjające wzrostowi żebractwa w średnich wiekach

a)    Miłosierdzie i dobroczynność chrześciańska

b)    Złagodzenie niewoli i nadzwyczajne szybkie powstanie klasztorów i stowarzyszeń dobroczynnych

c)    Niepewność stosunków, niemoc policyi i powszechne zepsucie obyczajów .    .    ....

V.    Tajemniczość osoby żebraka ; tajemniczość środków i orga-nizacya żebractwa ........

VI.    Odwieczna walka przeciw żebractwu .....

VII.    Liber vagatorum    .......

VIII.    Proletaryat naszego wieku wzmógł się:

a)    z przyczyny zniesienia poddaństwa ....

b)    z przyczyny wzrostu wydajności pracy ....

c)    z przyczyny zastąpienia pracy męzkiej przez tańsze ko

biece .    .    •    ......

IX.    Statystyczne daty o żebrakach......

17

22

23

36

46

64

78

82

85

91

CZĘŚĆ ADMINISTRACYJNA.

rozwój ustawodawstwa opieki ubogich w nie-

I.    Ogólny pogląd na

których państwach europejskich .    .    .

II.    Pierwsza grupa krajów z wybitną państwową organizacyą przy

głównem współdziałaniu państwa w publicznej opiece ubogich

a)    Anglia ,...••••••

b)    Szkocya ...••••••

101

114

119

III. Druga grupa krajów o swobodnie rozwiniętej, zlokalizowanje (publicznej) komunalnej opiece ubogich

a)    Szwecya i Norwegja

b)    Miasto Frankfurt nad Menem

c)    Miasto Brema .    .    .    • ,

IV Trzecia grupa krajów z urządzeniami lezącemu pomiędzy

pierwszą a- drugą grupą powyższych krajów w sprawach opieki ubogich ..••••

a)    Niderlandy......

b)    Bawarya ..••••

122

125

126

129

131

134

134

. 183 .    187

.    189

.    195

.    196

. 199

c)    Francya .

d)    Belgia

e)    Prusy

f)    Austrya .

У. O stanowisku jakie pojedyncze organa społeczne zajad winny w walce przeciw żebractwu włóczęgostwie

A.    Państwa

a)    na polu publicznej opieki ubogich

b)    na polu policyi ubogich .

B.    Gmina

a)    na polu publicznej opieki ubogich

b)    na polu policyi ubogich .

C.    Dobroczynność prywatna

a)    Jednostki .....

b)    Stowarzyszenia

CZĘŚĆ PRAWNO-KARNA.

I.    Wstęp. — Postęp łagodzi surowość ustaw karnych

II.    0 karygodnem żebractwie ......

III. O karygodnem włóczęgostwie .....

IY. O włóczęgostwie według ustaw austryackich z r. 1873 i 1885 270

V. O prostytucyi

YI. O żebractwie i włóczęgostwie według ostatniego projektu austryackiej ustawy karnej .

. 209 . 226 .    257

. 285

. 302

CQ

'-i

•«Г ÇO 00 oo

14

15

19

20

21

21

22

22

24

24

25

28

28

29

29

29

30

33

39

43

45

59

74

89

91

95

97

Ul

U 4 3 3 S cy

oS

C5 цд

M-1—Ч-¹ M

cetano

JsS M -3

POMYŁKI DRUKU.

wiersz 6 z gory

1 z dołu 5 z góry

ззззззззаазЗаааааааа!5аа:*аааааааа

17

1 z dołu 20 z góry 9 z dołu 16 „

3 z góry

24

24

24

25

17

26

СЛ C5 CO

12

25

18

14

I. CZĘŚĆ.

zamiast : wyznawcy szczycącej quil

on

ma być :

wyznawców

szczycący

qu’il

vie

ou

vie

J?

JJ

??

z dołu z góry

z dołu

»

z góry

ściśie rozmagać ot Ktqtutovç pomiędzy congregar

poenitenta

wyłudzenia

powciągnął

dva

na

ściśle

wzmagać

oixTQorâovç

pomiędzy

congregare

poenitentia wyłudzania powściągnął dvd

f.TOÇ

pustelnicze zgromadzenia ograniczeniu z kraju władzy

Tund rutzbündnisse und Trutzbündnisse holandzkich kobieta która najrozmaitszych odpowiadało jest

Ungehorsams czystszą poczmistrz rewolucya

(TQÇ

pustelniczy zgromazenia organizowaniu w kraju władzą

hodandzkich kobieta, która najrozmaitsych odpowiadało

jak

Ungesorsams

czystą

pocztmistrz

reowlucya

te

to

zwykłe

zwykle

Ul

N

05 Oł

o 00 Ю

II. CZĘŚĆ.

zamiast : wywołanej wpływów głównie Darafii żrodków niepotrzebją

ma być :

wywołanej

wpływów

głównie

parafii

środków

niepotrzebują

co

e-t*

139

S’

зззззззззззз

145

149

149

149

149

МММ

Ol Ol Ol

174

189

193

194

07) M —3 CO N tSl 8 8 ffq Qj g >o O

Ю S4

l-l 1—I

OO Ol N N

P->cre з p-iCfQ з 0>    О О'    О О'    o

•3    ^    23    2

srokami

fundacych

swomi

obowiązną

cięar

funuszami

zaopatrone

kmieć

lenistwa

zwłoki

wypowiedziania

miał

dła

środkami

fundacyach

swojemi

obowiązaną

ciężar

funduszami

zaopatrzone

mieć

leniwstwa

zwłok

wypowiedziana

miał

dla

GO

209

Ф

• rH

211

229

234

238

240

241

250

252

252

S—I

rÖ R §)■§

N NN NN N

^соююнююсосоо

M tH    rH rH t—I    tH (Т'З

m

bt r

268

270

a 3 3 3 s 3 s «33

05 Pjîî S crq P-iCfQ 3 O’* o

3 ?

III. CZĘŚĆ.

zamiast : austryackle aie

popełłnionem

kurnych

prócz popełnionego

ogółu

włoskiego

cala

nareszie

polegającem

popieranta

niezmiennej

ma być :

austryackie ale

popełnionem

karnych

przez popełnienie ogółu włoskiego całą

nareszcie

podlegającem

popierania

niezmiernej

Ь

V

У

ft К I

:/

POLITECHNIKA ÉRkûWSKA biblioteka Główna

. inw.

29150

Kdn. 524. 13. IX. 54

w- • ... t

.4

1*

»- *

Ml ч

ж щ&К

-V 0ш

";.fw

■Wpfc

#■ V ■«

£ГЯ

4§1

‘■у-

Х^.

'■ -у

*4 ;

.4

Г-

♦*fc

?"•

ж:---

*т

UL'?.»*Aw.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231486

¹

) W Starej Soli zmarł w dniu 14 Listopada 1890 na ulicy z głodu i wynędznienia włóczący się za żebranym Chlebem, w brudną i starą odzież przyodziany Mojżesz Knischbach, przy którym znaleziono zaszytych w odzieży 9 sztuk książeczek kasy oszczędności opiewających na jego imię na przeszło 11.000 złr. ; każdy kto go obdarzał jałmużną jako 80-łetniego starca, na widok takiego żebraka mógł być przekonany, że żebrze on koniecznością do tego zmuszony, a przecież fakt ten inaczej świadczy.