■ флажяшг.

/|;/

Ssj?,

МКиММЗШМ«№1ЧПК№»ОТ1ШМЯМйМ*1ЦМ

т и1мии иг*&е%б4швчыт

PS

li;

ŃfS

'о

,5®

S#

!? >

■А

у. Î

% Л Uk{

г¥

i to,

шл

bti’⁵

A-i) \\ \

.©i ?

mt

hlh

Ar

ФшШ

Mi

l‘l

\пЩ i

■•/r

li

Fm

CVS

II

V»*,

ro § ]

Ш,

|Ł ft/

j;

fi

|щ«.„

мет

"‘Л

In

If/m ii

Æh

q*w.'it>r i >■Éairtèfééiwlpiif m*л»*1ааииин

|jp?v

ТАК

»^1х>1**южшж5Шштзттлш1Ш!яшшт№июта

rè&

fu

1л

fu

'Ms А

Г5

11,

i?

|U

si

it

i:

fu

Ifl

fil

> X3Ü

If

1Л

fil

gsiï.’.v

krVA»A",A.»A41s«V

—4/>;

«>b-

==l£

f¹

H If

rü

ul

fu

fli

Ln

T. L—IV.

DZIEŁA MICKIEWICZA. T. V.—X.

DZIEŁA SŁOWACKIEGO.

nil

Si

:

fu

lT

T. XL —XX. DZIEŁA SZEKSPIRA.

mm

ii

li.

lT

T. XXL—XXV. DZIEŁA FREDRY.

<c

il

LT

T. XXVI. —XXVIII. LISTY SŁOWACKIEGO.

fu

li

fu

ШШ

Ln

Ul

fu

ffil >

fli

ЯШ

JSm

_____    _JrJV;

K%*№r% 1 ■

■^Æ

■я

e*

ifs

Sili

H

ЦЦ

l Ц:

!

nSi

J

}.

i ! У

i

1

byMjrłjn;;

1л

'L<

ii

ru

l;

i ; ii

1

1Л

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

mm

Ul

LSH5H5gHEl5H5H5riB5H5S^5F»473cn=»crpcrpc^3c^3

*1}ъО

If

!(У

Hf

lii

TJ

1Л

fu

Ln

fu

fu

ul

i.

ir

fi

Jk

[U

ul

tin

!iU

Va

i Biblioteka Księgarni Polskiej. 1

мЖЖ

'!

1л

ni

Lr

j|

^4D    ^\£ЛП^5Гч Æ*Zr QJr \Щ:Л

№

v;

!ru

!'m

rri

In

dJér ïvJi

IT

y.

' •ч% 4

if

LT

IT

П

Йч /^é0Êi

ft

Iff

Ln

(Z

IT

■П

'

BIBLIOTEKA KSIĘGARNI POLSKIEJ

ТОМ XXII.

.

1 Z9.M5

/ч    1Д

. BIBLIOTEKA 1 I główna *J

Alte. Ыг.Кг_Щ$2'1Я

/

MĄŻ I ŻONA,

KOMEDYA W TRZECH AKTACH; WIERSZEM.

Cudzego nabywając, swoje często tracim ; kto po cudzą stawkę idzie, trzeba, żeby swoją stawił, czasem i zapłacił.

And. Maks. Fredro.

Fredro, Dzieła. T. II.

OSOBY:

HBABIA WACŁAW. ELWIRA, jego żona.

alfred!

JUSTYSIA.

Scena w mieście, w domu hr. Wacława.

AKT PIERWSZY.

Pokój ; z jednej ' strony kanapa, z drugiej stół okrągły, na nim lampa z umbrelą, w głębi fortepian.

SCENA PIERWSZA.

ELWIRA, ALFRED.

(siedzą przy sobie na kanapie).

[duszy,

Alfred (trzymając się Elwiry). Llłba Elwiro, kochanko Ulej Z łez, oko twoje, kiedyż się osuszy?

Czemuż rzadkie, drogie chwile,

Które możem spędzić z sobą,

Lubisz, roniąc żalów tyle,

Smutną pokrywać żałobą?

Czy już miłości tak słaba jest siła,

Że szczęście moje, któreś ty sprawiła,

Nie może zatrzeć błahego wspomnienia I myśli próżnych nie zmienia?

Elwira. Alfredzie, kocham, kocham cię nad życie, Lecz i to wyraz zbyt słaby;

Jakieżby życie mogło mieć powabjr,

Gdybym go z tobą nie dzieliła skrytie?

Myśl, że stając się miłości nagrodą,

Uczyniłam szczęście twoje.

Więcej jest może jak zgryzot osłodą,

Jest... czego nawet wymówić się boję;

Ale czyż mogę bez skrytej tęsknoty Puszczać w niepamięć obowiązki, cnoty,

Które za młodu w duszę mi wpoili,

Którem w nieszczęsnej przepomniała chwili? Nareszcie ciągła obawa..

Obawa?

Alfred.

Elwira. Alfredzie, miłość nasza nie jest prawa; Świat ma oczy przenikliwe...

Alfred. Miłość nieprawa, marzenie prawdziwe! Jeśli natura zaród jej płomieni W każdą istotę włożyła,

Płomieni, których czarująca siła Byt nieczuły w życie mieni,

Tem samem, jak się wydaje,

Każdą miłość uprawniła.

Czyliż ja przeto występnym zostaję,

Że moje serce zamknięte zbyt mało,

Lubiące piękność, rozum, dobroć, wdzięki,

Elwirę kochać musiało?

Wszakżeto z świętej przyrodzenia ręki Ona powaby, ja mam miłość stałą,

I jeśli kogo, nie mnie winić trzeba;

Czemuż Elwirę wskazały mi nieba?

Elwira. Ach i ta miłość, dla której, niestety, Duszy niewinnej rzuciłam zalety,

Dla której, widząc zawsze tylko ciebie, Zapomniałam sama siebie,

Zapomniałam i świat cały,

Ach, jeśli kiedy strawi swe zapały!

Jeśli twe serce oziębłem zostanie,

Jakież ty o mnie mieć będziesz mniemanie?

Może dowody dziś dane...

Alfred. Jakto? coś rzekła, gdy kochać przestanę? Acli nie, Elwiro, serc naszych złączenie,

To z twojern mego, równe uderzenie,

Ten pociąg luby i ognisty razem,

Co się tajemnym tłómacząc wyrazem Spoił czułe nasze dusze,

I ta mgła na świat rzucona,

Ody cię przyciskam do łona,

Ach, czyż ci powtarzać muszę:

Więcej jak zwykłej miłości zapałem!

To czucie boskie, którego nie znałem!

Którego niegdyś szukałem daremnie,

Już się z życiem spletło we mnie;

Ich węzła nieba nie wzruszą;

Trwać i ginąć razem muszą.

Elwira. O! jakże lubię słuchać twego głosu! Upojona tym urokiem Tracę pamięć mego losu,

Ciebie tylko mam przed okiem;

Słowa z mych piersi wydobyć nie mogę, Czuję i rozkosz, i żałość i trwogę,

Pożar mnie przenika miły,

Pałam i pałać się boję,

I ledwie dosyć mam siły Rzucić się w objęcia twoje;

Czemuż przeznaczenia władza,

Która nas złączyć umiała,

Która serca nasze zgadza,

Ciebie za męża Elwirze nie dała?

I Wacław może, z inną żyjąc żoną,

Byłby szczęśliwszy i ona szczęśliwą,

I jabym dzisiaj nie była zmuszoną Być z nim chytrą i fałszywą.

Miłość ku tobie jedynie

Mój wrodzony wstręt zwycięża,

Że w każdej życia godzinie Zwodzić muszę mego męża.

Alfred. Twojego żalu niesłuszna przyczyna; Nie jegożto własna wina,

Że ci się ciągle podobać nie umiał,

Grdy już zrazu był lubiony I że szalenie rozumiał Powinnością miłość żony?

Wacław przystojny, bogaty, rozumny,

W młodości najpierwszym kwiecie,

Z tylu miłostek i sławny i dumny,

Wszystkim kazał wróżyć w świecie, Że jego żona, w jakimkolwiek względzie, Jedną z najszczęśliwszych będzie;

Alić ledwie cię zaślubił,

Gdy mu wszędzie zazdroszczono,

On oziębły z swoją żoną,

Domu swego już nie lubił.

Ile gdzieindziej pośród zgromadzenia Rzadką swą przyjemnością .jest celem wielbienia, Tyle nieznośny sam na sam u siebie,

Zostawił żonę, że powiem, w potrzebie Gorętszej duszy szukania,

Szukania uczuć podziału I ulegnienia pomału

Władzy, pod którą natura nas skłania.

Elwira. Gdybym nie była zawsze opuszczoną,

Ach, inną byłabym żoną!

Alfred.

Spędziłażeś z nim, powiedz, clioć chwilę

[przyjemną?

Elwira. Ach nie, nigdy, niestety! tak mało żył ze

[mną.

Allred. Jeśli przyjdzie do ciebie, to siędzie i ziewa.

Elwira. I za to, że się nudzi, na żonę się gniewa.

Alfred. Coraz przykrzejszym się staje.

Elwira. Zawsze zrzędzi, gdera, łaje;

Albo ileż mi zawsze nie czynią zgryzoty Jego fałszywe pieszczoty,

Któremi zwykle obdarza,

Gdy nas kto trzeci uważa ;

Rozkosz, szczęście rozpowiada,

Których dozna kto się żeni,

Ściska, pieści, do nóg pada,

Żonę bóstwem swojem mieni;

Lecz ten, co patrzał, drzwi ledwie zatrzaśnie,

Zaraz miłość, grzeczność gaśnie,

I, jakby chciał okupić przyjemność tej chwili,

Na tysiąc megrzeczności natychmiast się sili.

Alfred. Nieznośny.

Elwira.

Alfred.

Bez duszy.

Przykry. Elwira. Nic go nie ujmie.

Alfred. Nie wzruszy.

Elwira. Nie wiedzieć ozem ши dogodzić.

Alfred. I takiego przykro zwodzić?

Nie, nie, on zasłużył na to,

Niecli za nieczułość to będzie zapłatą.

Elwira (żartując). Lubisz, widzę, mężów karać. Alfred. O dobro wszystkich potrzeba się starać. Elwira. I czasem to staranie jeszcze niecłięć wzbudzi! Alfred. Ach, któż w świecie nie doznał niewdzięczności

[ludzi !

Elwira. Jednak choć tyle przykrości znoszę, Żal mi

go.

Alfred (z długiem wejrzeniem). Biedny !

Elwira (śmiejąc się). Nie żałuj go, proszę.

Alfred. Jak nie żałować i nie westchnąć szczerze Kiedy mój Wacław w opiekę mnie bierze,

By mnie nauczał, jakie są sposoby Zyskania względów kochanej osoby;

Kiedy, jak długo, trzeba skrycie kochać,

Kiedy oświadczyć, kiedy jęczeć, szlochać,

Jakiemi drogami chodzić,

Jak ospałych mężów zwodzić,

Słowem, miłostek naucza mnie sztuki.

Elwira (śmiejąc się). Ciebie?

Alfred.

Elwira.

Alfred.

Mnie.

A ty ?

Ja słucham nauki. Elwira (śmiejąc się). A wybornie, doskonale!

Prawda, że biedny; nie pojmuję wcale...

SCENA DRUGA.

ELWIRA, ALFRED, JUSTYSIA.

Justysia (wbiegając). Pan, Pan, dla Boga! Pan Hrabia

[już idzie.

Elwira (zrywając się). Tak wcześnie wraca, któżby się

[spodziewał !

Justysia (otwierając okno). Ach prędzej, prędzej, bo bę-

[dziemy w biedzie.

Alfred. Nieznośny człowiek...

Justysia.

Alfred (stojąc w oknie). Nie dać komu spokojnie wieczora

[przepędzić !

Jutro będziesz Pan się gniewał...

Po to wraca, żeby zrzędzić.

Justysia. Dalej, bo, na honor, zrzucę.

Elwira (do Alfreda). Kiedy?...

Alfred. Za chwilę powrócę, (wychodzi).

(Elwira siedzi przy okrągłym stole, bierze robótką i szyje; Justysia wybiega).

SCENA TRZECIA.

ELWIRA, WACŁAW.

(Wacław wchodzi, spogląda na Elwirę i wzrusza ramionami, rzuca kapelusz Ji chodzi czas jakiś po pokoju).

WacłaW [(stojąe przed Elwirą). Czemu też raz W ГОк nie

[wyj edziesz przecie ?

Możnaby się czasami pokazać na świecie.

Zawsze cię w domu, zawsze samą widzę. Elwira. Lubię samotność.

Wacław.

Ja jej nienawidzę.

(chodzi po krótkiem milczeniu).

Gust osobliwszy, siedzieć zawsze w domu!

Elwira. Gust nie szkodzący nikomu.

Wacław. O, zapewne, zapewne, nikomu nie szkodzi; Ale że nudny, mówić mi się godzi.

.(chodzi po krótkiem milczeniu).

Czy także lubisz tę smutną ciemnotę?

[(dzwoni mocno i do kamerdynera) świeć! (przynoszą dwie świece. Siada i ziewa).

Porzuć też tę robotę,

Zawsze te igły i nitki;

Że u kobiet miary niema!.

Albo bale, uczty, zbytki,

Albo też z spuszezonemi nad szlarką oczyma Jakby w krzesła powrastałe Szyją i dłubią dnie całe.

(długie milczenie : Elwira siada do fortepianu, cicho zacząwszy, gra coraz mocniej).

Wacław (do siebie). A six, cztery honory, as, dama

[karowa,

I dać im skończyć robra! To gra całkiem nowa! Rzecz niesłychana! I jemu grać w wiska!

I jeszcze łaje i kartami ciska.

Wygrywam asa, bo się gracza boję...

Acli, kochana Elwiro, uszy, uszy moje!

Daruj im to Allegro, daruj im te trele;

Tego harmonicznego hałasu za wiele,

Niemiłosiernie uderzasz w klawisze,

Myśleć nie można, sam siebie nie słyszę.

(Elwira wstaje i siada przy stole, otwiera książkę ; po krótkiem milczeniu)

Nie wiem co znaczy, wszędzie pełno ludzi,

U nas rzadko kto, i każdy się nudzi;

Ha! każdy smutku stroni, wesołości szuka.

O, zrobić dom przyjemnym, jest to wielka sztuka.

(po krótkiem milczeniu).

Jakieżto ważne i zabawne dzieło, Tak mocno twoją uwagę zajęło? Elwira. Pamiętnik.

Wacław.

Aha! Pamiętnik, nie żarty; Od dwóch tygodni leżał też otwarty,

Aż się nareszcie doczekał czytania,

Nie wiem czy z nudów, czy też z powołania.

(Elwira odsuwa książkę ; długie milczenie).

Elwira. Wcześnieś dziś wrócił.

Wacław.

A gdzież siedzieć miałem?

Elwira (po krótkiem milczeniu). Nie b}rło wiska?

Wacław.

Elwira (po krótkiem milczeniu). Orałeś?

Wacław.

Elwira (po krótkiem milczeniu). Szczęśliwie?

WacłaW. Nie. (ziewając). Był tu kto?

Elwira.

Owszem.

Grałem.

Nie było nikogo.

(po krótkiem milczeniu, ziewając).

Drogo grywacie?

Wacław.

Niedrogo.

Elwira (po krótkiem niiiczoniu). Pewnie duży mróz dzisiaj? Wacław. Duży.

Elwira (ziewając). Bardzo duży?

ЛУacław. (wstając). Ale z tym mrozem nie nudź też

[mnie dłużej,

Cóż mróz, czy upał obchodzić mnie może!.

(chodzi : długie milczenie).

Ale wszakże dziś teatr, mamy pono lożę? Elwira. Mamy.

Wacław. Trzeba więc jechać, bo moda minęła, Z piątego aktu sądzić o dobroci dzieła.

(Elwira odchodzi).

SCENA CZWARTA.

Wacław. Ach, nim się człowiek, niestety, ożeni, O, jakże mało swoją wolność ceni!

Aż zakosztuje tej kwaśnej słodyczy,

Dopiero sobie co miał niegdyś życzy.

SCENA PIĄTA.

WACŁAW, .TUSTYSIA.

(Justysia wbiega wziąć robótki pani).

Wacław. Dobrze żeś przyszła, Justysiu kochana. Dybię na chwilę od samego rana,

Którąby można przepędzić ze sobą:

Chciałbym cię widzieć i pomówić z tobą,

A mam mówić tyle.

Jlistysia. Eli, gdybyś pan chciał, to nietylko chwilę, Znalazłbyś pewnie i całą godzinę.

Wacław. Jakże mnie możesz przypisywać winę?

У szak wiesz, że proszę, błagam czy się srożę,

Nic mojej żony stąd ruszyć nie może;

W domu siedzi całe życie,

I chcąc cię kochać, muszę kochać skrycie;

Ale gdy jutro pójdzie do kościoła...

Jlistysia. Już, już rozumiem, puść Pan, Pani woła. Wacław. Tak ci się zdaje.

Justysia. Nadejdzie, dla Boga!

Wacław. Nie zapominaj o mnie, lubciu droga, Staraj się wszystkich od siebie wyprawić,

Tak będziem mogli z sobą. godzinkę zabawić. Pamiętaj o mnie, bo ja w każdej dobie Lubię pamiętać o tobie.

Patrz, pierścionek dla ciebie oddawna już nosze; Chciej go przyjąć, bardzo proszę,

Niech go twoja rączka zdobi.

(Justysia się kłania).

Tak mi dziękujesz?

Justysia (z kokieteryą). A jakże dziękować?

Wacław. Jak, Justysill? Pocałować, (chce ją całować). Justysia (nastawiając się). Proszę Pana, co Pan robi.

(Elwira wschodzi, Justysia odtrąea Wacława, który stał tyłem do Elwiry).

SCENA SZÓSTA.

ELWIRA, WACŁAW, JUSTYSIA.

JllStySia (chwytając się za głowę). Acll, acll ! głowa!

(płacze).

Prawdziwie powiedzieć się godzi,

Pan Hrabia zawsze tak chodzi,

Jakby tylko sam był w domu;

Tak niesłychanie rozbić głowę komu!

Aj, aj, co za ból! oka nie mogę otworzyć. Elwira. Wody zimnej czemprędzej najlepiej przyłożyć.

(dzwoni i ku drzwiom idąc, do kamerdynera).

Wody ! wody daj prędko!

(do Justysi).

Justysia. Zdrowa, a siniec?

Elwira.

To sposób jedyny, Będziesz zdrowa w pół godziny.

Nie wiele zaszkodzi.

(przynoszą wodę).

Justysia. A fe!

Justysi o jej piękność chodzi.

Elwira.

Justysia. Jużci, trzy dni pościć wolę, Jak nosić siniec na czole.

Elwira. Gdzieżto?

Tu, ach, jak boli !

Justysia.

Elwira. Tu?

Justysia. Tu, aeli, tylko powoli!

Elwira. I znaku niema, jednak chustka może zostać.

JUStySia. (grożąc Hrabiemu po za Elwirą). Na ЬоПОГ, Że do-

[brego mogłam guza dostać. Elwira. Poszlij tam, z zaprzęganiem niech się jeszcze

[wstrzyma.

(Justysia całuje rękę Elwiry i idzie ze spuszczoną głową ku drzwiom; spogląda z pod oka ; widząc że Elwira tyłem stoi, uśmiecha się, Hrabiemu grozi i wybiega).

SCENA SIÓDMA.

ELWIRA, WACŁAW.

Elwira. Na teatr jeszcze nie czas, wszakże szóstej

[niema.

A, niema, niema szóstej; tak, siódma

dopiero,

Czy piąta, pół do szóstej. Niech konie rozbierą Albo zaprzęgną, jak chcesz.

(na stronie).

WacłaW. (który od wejścia Elwiry stał nieporuszony, jakby nagle przebudzony).

Elwira. Co dziewczyny?

Wacław.

Cierpi tyle.

Elwira.

Ten rozum dziewczyny...

Nie, żal mi, że z mojej przyczyny

Nie bardzo, zanadto się pieści. Wacław. Prawda, lubi się pieścić.

Nie wiele boleści,

Elwira.

Więcej strachu doznała.

Wacław.    Tak i mnie się zdaje.

Elwira. Czasem taki przypadek przestrogą się staje. Będzie już uważniejszą.

Ja także w tej mierze Będę patrzał przed siebie. Ale powiem szczerze, Trzpiot z niej wielki.

Elwira.

Wacław. Ciekawa.

Wacław.

Z Justysi? Eozsądna jak mało.

Elwira. Ciekawego cóżby się tu działo? Wacław. Zawsze się kręci, śpiewa.

Elwira.

Wacław. Chce zabaw.

Elwira.

Wacław. I kokietka.

Elwira.

Zwyczajnie wesoła.

Nic ją z domu wywabić nie zdoła.

Bynajmniej, mam zawsze na oku I bezemnie bądź pewny, nie zrobi i kroku. Kamerdyner (anonsując). Pan Hrabia Alfred.

Prosić. —• Tak rzadko tu bywa.

Wacław.

Elwira. Aż nadto często.

Wacław.

Elwira. Co to, to prawda.

Wacław.

Nie w łaskach u Pani.

Chimera prawdziwa ;

Co wszyscy chwalą, moja żona gani:

Grzeczny, dowcipny i pełen honoru,

Cóż mu zarzucić nawet i z pozoru?

Elwira. Chytry, fałszywy, zwłaszcza z kobietami. Wacław. Przepraszam, szczery aż nadto czasami. Elwira. Sobą tylko zatrudniony.

Wacław. Tak się zdaje, bo nieśmiały.

Elwira. Bez stałości...

WacłaW (śmiejąc się). A, Z tej Strony...

Elwira. Jakto, doprawdy niestały...

Więc widzisz, że się nie mylę,

1 czyż wad jego ma być tylko tyle?

Gracz.

Wacław. On? kart nie zna.

Elwira.

Wacław.

Zły.

Najlepszy w świecie. Niech będzie jak chce, a ja proszę przecie Dobrze przyjmować mego przyjaciela.

Elwira. Mniemanie moje wszak was nie rozdziela, Żadnej sprzeczności nie postrzeżesz we mnie,

Niech tu wciąż bawi, gdy ci to przyjemnie. Wacła^aJPfJMłziwie, dziś, gdy przyjaźń nieznaną

[się staje,

MGtaikiKrkmlL On rzadkie mi dowody przychylności daje.

SCENA ÓSMA.

ELWIRA, WACŁAW, ALFRED.

Wacław. Zapomniałeś nas całkiem, kocliany Alfredzie, Przecie dziś jakieś bóstwo łaskawe cię wiedzie; Trzy dni się niewidzenia, to wieczność prawdziwa. Elwira. Pewnie w tej części miasta rzadko kiedy

[bywa,

Inaczej swych przyjaciół nie mijałby zawsze. Alfred. Nie mogą być, prawdziwie, wymówki łaskawsze,

Lecz przytem niezasłużone.

Wacław. Pędziem więc słyszeć obronę.

Alfred. Naszej szkody, że Pani dość samotność lubi, Jestem, rzadko bywając, dotychczas pamiętny;

Lecz w miłem towarzystwie, gdy się pamięć gubi, Byłbym wkrótce rad sobie a Pani natrętny. Wacław. Zła, zła obrona.

Alfred. Ciebie zaś, mój Panie,

Sam przyznasz, rzadko kto wr domu zastanie. Wacław. I owszem, bardzo często, dziś cały dzień

[prawie,

Nie chcąc słabą zostawić, przy Elwirze bawię. Alfred (do Elwiry). Czy Pani słaba?

Tak...

Elwira (z pomieszaniem).

Słaba nieboga.

WacłaW (zbliżając się).

(pieszcząc się).

Moja kochanka, moja Pani droga.

Allred. Pewnie ból głowy, widać to z wejrzenia. Wacław. Tak... katar... katar zaraz oczy zmienia. Alfred. Katary teraz mocne, nie trzeba wTychodzić.

O, i owszem, i owyszem, nie [może zaszkodzić:

WacłaW (z pośpiechem).

W domu siedzieć, to niezdrowo.

(do Elwiry).

Jakże najdroższe życie, jakże z twoją głową? Elwira. Nie wiem, czy będę...

W acław (nie słuchając odpowiedzi, do Alfreda). WieSZ, doSta-

[łem charta;

Co za skład, wielkość! rzecz widzenia warta.

Zmartwię Henryka, bo takiego nie ma;

Żaden z nim porównania pewnie nie wytrzyma,

O, i twój Sokół za nic, tą rażą wybaczysz:

Tyli, czarny jak gałka, a kita... zobaczysz.

Ale teraz powiedz mi, co się z tobą działo?

Tak cię w świecie widać mało,

Zwłaszcza wieczorem unikasz zabawy.

Cóż dziś robiłeś? żądam ścisłej sprawy.

Elwira. Może w tern tajemnica, nie wypada śledzić. Wacław. Pewnie nie dla mnie.

Alfred.

O, wszystkim powiedzieć

I ścisłą sprawę zdać mogę,

Jaką odbyłem dziś drogę:

Byłem u Stolnikowej; po co? nie wiem prawie. Wacław. Cóż tam słyszałeś? udziel nam łaskawie. Alfred. Kaszlu dużo.

Wacław.

To nie wiele.

Alfred. I plotek trochę.

Elwira.

A to nadto dużo. Alfred. Jednak powtórzyć możnaby je śmiele, Bo cli}'ba tylko za przestrogę służą: Wszystko oddawna zapomniane dzieje;

Sama rozprawia, sama się i śmieje.

Elwira. Tak, ale dobrze mówi.

Wacław.

Elwira. Bardzo godna osoba.

Wacław.

Alfred.

O, bardzo wymowna.

Najlepsza.

Szanowna.

Wacław. Ależ nudna! Jak zacznie i gadać i gadać, Trzeba, żeby nie zasnąć, rzadką moc posiadać. Alfred. Wkrótce przybyła Aniela w żałobie.

Elwira. Po kim?

Alfred.

Wacław.

Alfred.

Po mężu.

Umarł?

Żyje sobie.

Lecz dziś na wieś wyjechał a jutro powróci.

Mąż i żona. akt X, scena 8.

16

Wacław. Cóż za czułość! Lecz czemuż w domu się

[nie smuci?

Alfred. W domu? dobre pytanie: któżby o tem wiedział?

Ledwie mi jej brat rzecz tę rozpowiedział, Weszła Julia do naszego grona.

Elwira. W złym humorze?

Wacław.

Alfred.

Jak zwykle,

Ściśnięta, upstrzona.

Wacław. Gipsem prosząca.

Alfred.

Postrach mego fraka.

Elwira. Co przy tej, trudno zasnąć.

Wacław.

Elwira. I słówka ostre.

Alfred.

Bo budzi tabaka.

Bardzo ostre zbliska. Wacław. Czego ona się stroi, złoci, bieli, ściska?

Na co jej walczyć z naturą?

Alfred (kończąc). Była niegdyś jaszczurką, teraz jest

[jaszczurą.

Wacław. Wszędzie coś gani, coś śmiesznego widzi, Zawsze się dąsa, zawsze z kogoś szydzi...

Ale mów o kim innym, nie lubię tej baby.

Altred. Był więc Erazm: rumiany, chociaż niby słaby, Zawsze słodko mówiący, choć pół głosu chował. Najczulej Stolnikowej urodzin winszował,

Mnie zaś imienin w dziesiątej oktawie,

Panu Janowi, że mieszka w Warszawie,

Księciu, że w domu dwoje dzieci zastał 1 tak się mocno rozmachał, rozszastał,

Że i Staroście winszował,

Że żonę pochował.

Л\ acław. Gdy do mnie idzie albo pi’zy mnie staje, Żem solenizant, zai’az mi się zdaje,

\\ istocie ta figura zawsze winszująca,

Śmiejąca, kochająca, jest bardzo nudząca.

Elwira. Dobre ma serce.

Alfred.    Jak gdyby baranek.

Wacław. Słodki jak lukrecya, dobry jak rumianek.

Alfred. Byłbym w uwagach czas dłuższy tam strawił, Gdyby Kasztelan strachem nie nabawił. Postrzegłszy, że już ku mnie rozpuścił swe żagle, Nie chcąc słuchać procesów, wymknąłem się nagle. Wacław. Dokąd?

Do Baronostwa.

Alfred.

Cóż dobra Barona?

Wacław.

Alfred. Dobra Barona kontent, kocha swego żona. Wacław. Zastałeś Pułkownika?

Alfred.

A cóż za pytanie!

To się rozumie, któż go nie zastanie?

Elwira. Nie bardzo piękną napadliście drogę, Obmawiacie od godziny.

Alfred. Co wszyscy wiedzą, czyż mówić nie mogę?

Jestże tu co mojej winy...

Wacław. Że Baronowa wojskowości sprzyja.

Nareszcie czyżto dzisiejsze odkrycie?

Elwira. Zapewne, wina jej samej, nie czyja;

Lecz któż bez ale, mówią pospolicie.

Wacław. Ależ bo Baronowej za grube jest a/e,

1 bardzo proszę nie bronić jej wcale.

Elwira. Sam ją chwaliłeś.

Alfred.

Trzeba też mieć względy Na słabość kobiet, ich tak miłe błędy.

Wacław 'do Alfreda). Żarty.

(do Elwiry).

Chwaliłem rozum, milcząc o honorze;

Bo jeżeli szacunku taka pragnąć może,

Która zdeptawszy skromność, obowiązki, cnotę, Wyrzekła się już wstydu, lubi swą sromotę,

Co z tajemnych miłostek w jawny nierząd leci, Którą gardzą uczciwi, gardzić będą dzieci, Jeżeli taka chlubne zyska zdanie,

Cóż się więc dla tej zostanie,

Co szczęście wkoło siebie ustalając sobą,

Jest wzorem cnoty, płci pięknej ozdobą?

Alfred. Co za rozprawa grzmiąco wyłuszczona!

Wacław. Wróćmy więc do weselszej, wróćmy do

[Barona:

Że mu się żona... tam... te... wiemy co się dzieje... No, cóż ma robić? Lecz z czego się śmieje,

To, że tak koclia tego Pułkownika,

Który sumiennie czasami unika;

Ale ten gwałtem przy sobie go mieści,

Zaprasza, trzyma, ledwie że nie pieści:

Z nim musi zawsze, z nim musi być wszędzie, Słowem, że jak odjedzie, Baron żyć nie będzie.

(śmiejąc się).

A, to rzecz śmieszna!

Alfred.

Prawda, że zabawna. Wacław. Tak się zaślepić i to od tak dawna!

I spokojnie żyją z sobą,,

Żyją jak ja z tobą. (śmieje sięj.

A co najbardziej śmieszności pomnaża,

Że cudze kroki dowcipnie uważa,

Umie przestrzegać, umie i wyszydzić,

I wszystko może oprócz siebie widzieć.

Alfred. Poczciwa dusza!

Wacław.    A, gap prawdziwy!

Alfred. O! to za ostro; za cóż tak niegrzecznie? Wacław. Gap, gap, mąż taki, to wyraz właściwy. Alfred. Niech i tak będzie, kiedy chcesz koniecznie. Wacław. Jego ta pewność, na której spoczywa, Czasem mnie śmieszy, lecz czasem i gniewa,

I nieraz chętka mnie bierze Л\ szystko powiedzieć mu szczerze.

(śmieje się).

Toby się zdziwił!

Alfred.    I miałby przyczynę.

Wacław. Wystaw go sobie, jaką miałby minę. Alfred. Nie chciałby wierzyć.

Wacław. Dowodybym złożył.

Alfred. Toby się gniewał.

Nie, stałby jak wryty,

Wacław.

(udając minę Barona).

Oczy wytrzeszczył i gębę otworzył.

Alfred (śmiejąc się). Niech Pani spojrzy, jaki wyśmienity ! Baron prawdziwy !

(dotychczas Elwira ze spuszczoną głową, przeglądając książkę, śmiała się skrycie ; teraz głośno się śmieje spojrzawszy na męża)

,(po krótkim czasie)

Na zegarek patrzę,

Bo jeżeli będziecie Państwo dziś w teatrze ; Siódma minęła.

WacłaW (dzwoni, potem mówi do kamerdynera). Pojazd.

Zaprzężony.

Kamerdyner.

Wacław. Do naszej loży jesteś zaproszony,

Jutro zaś przyjedź, do dziesiątej zrana Z konną jazdą zaczekam na mojego Pana,

Potem u nas na obiedzie;

Dobrze, kochany Alfredzie?

Alfred (podając rękę Elwirze). Chętnie przyjmuję wszystkie

[zaproszenia,

Oprócz do loży; mam co do czynienia... Wacław. Zatem do jutra.

Tak, jutro, Wacławie,

Alfred (idąc ku drzwiom).

Na twoje miłe rozkazy się stawię.

SCENA DZIEWIĄTA.

(Kamerdynerzy wynoszą kandelabry ze świecami, lampa zostaje).

JUStySia (sama) (wygląda ; potem wybiega ; patrzy za drzwi, któremi wyszli ; zamyka i wraca). Wiem, wiem kto wró.ci, przysię-

[głabym prawie,

Wkrótce usłyszę do okna pukanie.

Ach, mądry, kto na dole wymyślił mieszkanie!

(palec z palcem spotykając).

Otworzyć, nie otworzyć, otworzyć, otworzyć, Otworzyć! aha, tak z losu wypadło.

Muszę też i panicza trochę upokorzyć;

Niech choć raz własne zobaczj^ zwierciadło. Justysia nie trzpiot, pomyśli o sobie,

Ważyć wszystkiego nie chcę w każdej dobie; Jutro więc całkiem postać rzeczy zmienię,

(wyniosło)

Bo tak mi każe honor i sumienie.

(siada przy stolo i po krótkiem myśleniu)

Ale cóż znaczy, że go dotąd niema?

Jednak podobnoś dał mi znak oczyma.

Gdyby... ha!... ciszej... jakiś szmer w ogrodzie. Tak... on... niemylnie: poznaję po chodzie.

(obraca się tyłem od okna i zaezyna ezytać : słyciiać pukanie w okno) (odskakując na środek)

Ach ! ach !

Alfred (za oknem). Justysill! to ja, Otwórz.

Ja się boję.

Justysia.

Alfred. Otwórzże prędzej; ho na zimnie stoję, Justysill! (puka).

Justysia (cicho).

Będę krzyczeć, Franciszku, Stefanie! Gwałtu krzyczę, Janie! Janie!

Alfred. Ale, Justysiu, co robisz, dla Boga!

To ja, ja; nacóż ten hałas, ta trwoga? Justysia (otwierając okno). Adi, to Pall jesteś.

SCENA DZIESIĄTA.

JUSTYSIA, ALFRED.

Alfred (w oknie).

A któżby też inny,

Tak odważny i tak czynny?

Justysia. Takem się zlękła, że ledwie co żyję;

Jak serce bije!

Altred (kładąc rękę).    Çyy doprawdy bije?

Justysia. Dotąd jeszcze przyjść do siebie nie mogę.

Jak można komu taką sprawić trwogę?

Altred. Przepraszam cię, przepraszam.

Tak! rzecz niesłychana.

Justysia.

To okno, to drzwi dla Pana.

Alfred. Prawda, wygodne.

O, wiem że nie trudzi

Justysia.

Przez okno łazić, ale straszyć ludzi...

Alfred (klękając żartem). Przepraszam cię, królowo! Justysia (tym samym tonem).    Przebaczam.

(udając Alfreda).

„Chciałbym zapomnieć daremnie; „Miłość ze życiem spletła się już we mnie „Ich węzła nieba nie wzruszą,

„Trwać i ginąć razem muszą“. Alfred (śmiejąc się). No, i CÓŻ dalej ?

Alboż jeszcze mało?

Justysia.

Alfred.

Alfred.

Jlistysia (stając przed siedzącym

Więc siadam, na kanapie). Co ja Się Palili [zawsze nie nagadam,

Poco tu przychodzić,

Mnie i Panią, zwodzić?

Alfred (biorąc ją za rękę). Brawo JuStySill, 1110Гały ! Justysia. Zdałyby się Panu, zdały.

Alfred. Tak sądzisz?

Justysia.

Alfred (sadzając koło siebie).

Zapewne, bo...

Tylko gadaj zblizka,

Z daleka nic niesłyszę.

Justysia.

Alfred. Inaczej być nie może: chcąc pojąć morały, Trzeba, aby do serca bliski przecliód miały. Justysia. Pan wielki filut!

Alfred.

Niechże Pan nie ściska.

Początek wspaniały.

Justysia. Bo czy też może na świecie uchodzić, Żeby tak brzydko moją Panią zwodzić?

Alfred. A któż ją zwodzi?

Justysia.

Wszakże jej Pan przysięgasz do śmierci kochanie; 1 dziś słyszałam, stojąc pode drzwiami,

Jak ją Pan łudzisz pięknem i słówkami:

Piękne zapytanie!

Alfred. Cóż tak dziwnego w tein ci się wydało? Mówię, że kocham, ona zostaje w tej wierze, Bo też ja ją kocham szczerze. Justysia. Hm, cz}r tak? a mnież?

Za tobą szaleję! Justysia. Lecz moja Pani inną ma nadzieję: Jedynie kochając Pana,

Chce tylko sama jedna być kochana.

Alfred. Sama jedna? co o tem, to nie było mowy, Tegom nie przyrzekł, to artykuł nowjr ;

Ale słuchaj, Justysiu, rok już blisko mija,

Kok, jak kocham Elwirę i ona mi sprzyja,

Rok, Justysiu, to nie doba!

Cóż więc dziwnego, że mi się podoba Twarzyczka luba, dowcipne wejrzenie,

Co raz zgon wróży, raz ciska płomienie, Uśmiech, co z marsem pomieszać się lubi, Uśmiech zdradziecki, co każdego zgubi,

Usteczka małe, całuskom stworzone,

Objęcie pieszczone,

Przyjemność boska, boska postać cała;

Słowem, że się Justysia sercu podobała.

Justysia. Słówek nie braknie i choć im nie wierzę, Nie wiem dlaczego dotąd kocham szczerze,

Lecz gdy Pan nad rok już nie kochasz więcej,

To mnie tylko zostaje pono sześć miesięcy? Alfred. Nie, ciebie kochać będę nad wszelkie kochanie, Póki będę mógł kochać, póki życia stanie, Przysięgam !...

Justysia.

Alfred. Czemu?

FIISTAL.

Sługa. Ja.

Orgon.

Elwira.

Nowy Don Kiszot.

Baron.

Zdzisław.

GWAŁTU, CO SIĘ DZIEJE!

Tobiasz. Prawda.

Doręba. Idą.

NIKT MNIE NIE ZNA.

Kasper.

Gwałtu, co się dzieje!

Hola! stój Pan, nie przysięgaj proszę:

Justysia.

Gdzie przysiąg trzeba, tam nikną rozkosze. Alfred. W jakimże dzisiaj Justysia humorze?

Łajesz mnie ciągle, ja słucham w pokorze. Justysia. Jeszcze raz tylko połaję.

Alfred. Jeszcze rąz jeden, przystaję,

Ale potem...

Naco też pisać listów tyle?

Mogą nas wydać, przykre sprawić chwile. Dawniej je pani przy sobie nosiła,

Lecz teraz taka plika się zrobiła,

Że trudno unieść; więc je wszędzie kładzie:

Pełno ich w łóżku i w każdej szufladzie... Ja umiem po francusku.

Alfred.

Justysia. Wzięłam więc kilka.

Alfred.

Justysia.

A wiem doskonale.

Niepotrzebnie wcale.

Jlistysia. Zda się wiedzieć o wszystkiem, więcern je

[czytała.

Jakieżto nudne! Nigdybym nie chciała,

Żeby kto do innie pisywał ' podobnie.

Niejestże bardziej sposobnie,

(idy sam przyjdzie i zabawi,

I lepiej wszystko wystawi.

Alfred. Jlistysia ma rozsądek i woli rozprawiać, Jak się listkami zabawiać;

Lecz twoja Pani inne ma żądania I do tych moja powolność się skłania. Jlistysia. Ależ listy mogą zdradzić

I Panią, mnie i Pana w nieszczęście wprowadzić. Alfred. Nie mnie, bo ja ich nie piszę.

Justysia. Któż taki? nie Pan? co słyszę!

Alfred. Gdzież byłbym w stanie pisać te arkusze? Ale gdy codzień jeden list dać muszę,

Siedzi tam przy mnie jakiś Francuz stary,

Co gada dużo i pisze bez miary:

Jemu więc czasem dyktuję,

Czasem bezemnie przepisuje,

Czasem co doda. ja potem poprawię,

I tak co doba jeden list wystawię.

Jlistysia. Lecz i takie wydać mogą.

Alfred. Nie wymieniam tam nikogo I pismo nie moje,

Więc się niczego nie boję.

Broń Boże!

Justysia. Wież to Pani?

Alfred.

1 to się tak godzi?

Justysia.

I to niby Pan nie zwodzi?

Alfred. A, już gderania dziś przebierasz miarę, Więc pocałuj mnie za karę.

(Justysia się odsuwa).

Co, nie chcesz? więc ja ciebie za wszystkie urazy Pocałuję cztery razy.

Dalej.

Zmuszę.

Justysia.

Alfred.

Justysia.

Wzbronię.

Alfred. Proszę. Justysia.

Alfred.

Justysia.

Alfred. Ale jak dogonię!

(ucieka zasłaniając się krzesłami).

Nie. '

Nie?

Nie.

(Alfred goni za Justysią pomiędzy krzesła ; zasłona spada).

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

Justysia. Ciągle się lękać, być ciągle na straży, Gdy inna miłość bezpieczna się darzy,

Niema co myśleć, już wybór zrobiony :

Wacław zostaje, Alfred oddalony.

Tak... lecz od Pani jakże go oddalić?

Jak? żeby siebie we wszystkiem ocalić?

Trzeba dowodów... mamże służyć za nie I wydać przeszłe nasze zachowanie?

Nie... listy... zazdrość... bajeczkę ułożę,

Pani uwierzy... on się wplątać może.

Tak, dobrze... przytem, gdy wiedzieć nie będzie Kto zdradził, a ja utrzymam go w błędzie,

Przez łzy, przysięgi, rozpacz i szlochanie,

Co było, skrytem na zawsze zostanie.

SCENA DRUGA.

JUSTYSIA, WACŁAW.

Wacław (wyglądając). Jest jeszcze pani? Justysia. Niema, już w kościele.

Wacław. O, jakżem teraz polubił niedzielę!

W niej tylko chwilkę mogę żyć przy tobie Lecz nadal muszę myśleć o sposobie, Jakbyśmy mogli bez ciągłej przeszkody Wzajemnych uczuć udzielać dowody.

Lecz cóż, gdy do ciebię śpieszę Z czułej miłości zapałem,

Kiedy naprzód już się cieszę Szczęścia mojego podziałem,

Widzę cię smutną, oziębłą, nieśmiałą,

1 łzy... c.óżto... cóż się stało?

Justysia. Kochany panie, nie badaj przyczyny,

Nie troszcz się tosem nieszczęsnej dziewczyny. Wacław. Jakto, twój smutek niema mnie obchodzić?

Takąż miłość widzisz we mnie?

Justysia. Nic mego żalu nie może osłodzić,

Na cóż wyjawiać daremnie?

Wacław. Zwierzyć swój smutek, to ulga jedyna: Powiedz więc, jakaż łez twoich przyczyna?

Jeśli mnie kochasz!

Ach jakież żądanie!

Justysia.

aw (prosząc). Luba Justysiu!

Luby, drogi Panie !

Wacłi Justysia.

Pozwól, niech milczę.

Nie, to być nie może.

Wacław.

Justysia. Później się dowiesz.

Nie, teraz chcę wiedzieć.

Wacław.

Justysia. Smutku nie cofniesz.

Wacław.

Justysia. Nie mogę.

Wacław.

Koniec mu położę.

Dobrze, możesz nie powiedzieć, Wiem, te łzy twoje, wiem co mogło sprawić, Płaczesz, bo nie śmiesz w oczy mi wyjawić,

Żeś mnie już kochać tak prędko przestała;

Otóż to twoja tajemnica cała.

Justysia. Cóżeś pan wyrzekł! Ach, takie mniemanie Wyrywa przykre z ust moich wyznanie,

Że się na zawsze z panem rozstać muszę,

Że to jest tajemnica, co dręczy mą duszę. Wacław. Rozstać się ze mną?

Tak, i to w tej dobie.

aw. Justysia żartuje sobie.

Justysia.

Wacł

Nie, Panie, nie żartuję : wolę miejsce

Justysia.

[stracić,

Niżli za dobrodziejstwa niewdzięcznością płacić.

Nie, nigdy mojej Pani zmartwienia nie sprawię,

Tej z którąm wychowana od kolebki prawie,

Która mnie nieustannie łaskami obdarza

I we mnie przyjaciółkę, nie sługę uważa.

Wacław. Bądź więc jej przyjaciółką, ale bądź i moją.

Justysia.

Nie, takie związki dla nas całkiem nie

[przy stoją,

Zbłądziłam już zbyt wiele, lecz błędy poznaję,

A ponieważ żal szczery każdemu zostaje,

Wstąpię dziś do klasztoru: tam w ostrej pokucie Odkupię przeszłe grzechy, zgaszę błędne czucie. Ach, dawniej tak uczynić potrzeba mi było!

Lecz nie znałam co to jest, że mi z panem miło, Nie znałam co się dzieje, gdym pana kochała,

Bom niestety, okropnej miłości nie znała.

Wacław. Lecz dla czegóż okropnej, Justysiu kochana? Okropność tylko przy tych, którym jest nieznana; Stare tylko matrony miłością was straszą,

Niech mówią co chcą: miłość jest uciechą naszą!

. Cóż tak strasznego w pieszczot niewinnej słodyczy? Pewnie nic, kiedy każdy pieszczot sobie życzy.

A co zaś do klasztoru, powiem, że w tej mierze Jestem trochę niewierny, rzadko kiedy wierzę: Takie zamiary często się odmienia,

Są to zwyczajne panieńskie marzenia,

I ta, co do klasztoru śpiesznie się wybiera,

Pewnie za ślubnym wieńcem z pragnienia umiera. Justysia. Jakto, zwodzę?

Nie mówię, żebyś miała zwodzić, Lecz mówię, że się mylisz, zresztą pocóż wchodzić, Szczere czyli nie szczere twoje powołanie,

Dość że spełnionem nigdy nie zostanie.

Kocham cię, ty mnie kochasz, niech będzie dość na

[tem,

Wacław.

Bo cię na wszelki sposób pogodzę ze światem.

Justysia. Nareszcie choćbym nie szła do klasztoru, Muszę się stąd oddalić dla mego honoru.

Jakaż umie przyszłość czeka, jakąż mieć nadzieję! Że biedną, opuszczoną... Ach, cała truchleję! Wacław. A, miej lepsze mniemanie o moim honorze. Że się kiedyś rozłączym, to wszystko być może; Lecz opuszczoną Justysia nie będzie:

Jej los przed wszystkiem mieć będę na względzie. Posag panieńskie zwykł pomnażać wdzięki:

Grdy go Justysia do swoich przyłączy,

Nie je Jen pewnie zapragnie jej ręki,

Tak nie klasztorem wszystko się ukończy,

I jeśli słowom nie dowierzasz może,

Dziś jeszcze pismo w twoje ręce złożę;

Bo szkoda tę twarzyczkę kratami zasłaniać.

No, jakże? Słówko. Myślisz... zdajesz się nakłaniać... Justysia. Ach, łatwo Pan zwycięstwo nade mną od-

[nosisz,

Bo nie mogę odmówić, kiedy o co prosisz. Wacław. Więc zostajesz?

Justysia.

Wacław.

Zostaję.

Bardzo mnie to cieszy. Ale kto prawdę kryje, ten najwięcej grzeszy; Wyznajże szczerze, ja się nie urażę,

Czy w rzecz3r klasztor był w twoim zamiarze? Lub też czyś może chciała w mniej ostrym sposobie, Do swej pokuty przybrać towarzysza sobie? Justysia. Oto piękne zapytanie! (płacząc).

Otóż nagroda za moje kochanie!

Wacław. Kiedyż bo zaraz płaczesz.

Powinnabym szlochać, Że na moje nieszczęście muszę Pana kochać, Mogłam pójść za mąż, być panią bogatą, Jednak dla Pana nie zważałam na to.

Justysia.

(płacząc).

Ale kiedy tak... kiedy tak Pan mniemasz, Kiedy ufności w mojej cnocie nie masz,

Kto się, mówisz, żeni? Kto już żonaty?... to jest kto ma żonę?...-To co innego... bo choć stan odmieni... Mężczyźnie wszystko dozwolone. Justysia (do okna biegnąc). Ktoś wjeżdża... Pani!

Dostanę sobie męża, będę swój dom miała 1 będę sobie innych, grzeczniejszych kochała. Wacław. Ależ Justysin, cóż to za myśl płocha?

Kto za mąż idzie, ten innych nie kocha. Justysia. A kto Się żeni?

Wacïaw.

(wybiega z pokoju).

Wacław isam). Jest, wraca, no proszę.

Co ja z tą żona utrapienia znoszę!

To rzecz nieznośna a nawet i zdrożna,

Że w swoim domu nic robić nie można.

SCENA TRZECIA.

WACŁAW, ELWIRA.

Wacław. Wierz mi Elwiro, zła obierasz drogę, Spokojnie patrzeć i milczeć nie mogę;

Czy moda, czy cudza rada,

Obie zarzucić wypada:

Wesołość, zabawy, stroje,

Wszystko to ma miejsce swoje;

Lecz obowiązki, zwłaszcza względem nieba, Zawsze naprzód kłaść potrzeba,

Mieszać ich z sobą nigd}* nie przystoi I kto nagany się boi,

Ten swe czynności z każdą porą zgodzi.

Elwira. Ależ niewiem o co chodzi.

Wacław. Wszakże powiadam, że wcale nie ładnie, Kiedy która jak wicher do kościoła wpadnie, Dziesięć razy się ruszy i wstanie i się Izie,

A zabawiwszy kwadrans wylatuje w pędzie,

»Rzuca się do karety z równym szmerem, trzaskiem, I próżniackiej gawiedzi cieszy się oklaskiem,

Która podobnież w niedzielnej oprawie,

W publicznych miejscach stoi na wystawie.

Trzech minut nie byłaś w kościele; Ale nie będę rozprawiał zbyt wiele,

Elwira. Czy to do mnie?

Wacław.

Powiem ci tylko, że to śmieszne bardzo,

Kiedy kobiety pozorami gardzą.

Nie dość być w duszy nabożną, cnotliwą,

Nie dość uważną i tkliwą Na najdrobniejszy uszczerbek honoru:

Potrzeba być tern wszystkiem także i z pozoru. Elwira. Tę bardzo słuszną przestrogę

Zdawna mam w duszy, więc przyjąć nie mogę. Widząc szczęście w cichej cnocie,

O wrzasku świata nie myślę,

Ale nabożna w istocie

1 na pozór zważam ściśle.

Wacław. Czemuż tak prędko wracać?

Elwira.

Z jak najlepszej chęci:

Nie mogłam być spokojną i wyrwać z pamięci,

Że stangret na mróz taki stać musi na dworze,

Że cierpi dla mnie tylko, gdy nie cierpieć może. Wacław. Mróz? dzisiaj mróz? gorąco! tak pięknych

[dni mało.

Elwira. Czy doprawdy nie zimno? więc mi się tak

[zdało.

Jestem szczerze nabożna i bywam w kościele,

Na rzecz jak i na pozór zważam bardzo wiele,

Lecz czuję, że nad wszelkie nasze powinności Jest najświętsza, nieść ulgę cierpiącej ludzkości. Wacław. Choć bardzo pięknie mówisz, rozprawiasz

[gorąco,

Gdzież tu przyłatać ludzkość i ludzkość cierpiącą, Że stangret w dobrem futrze godzinę zaczeka?

Jakże się prędko wasz umysł zacieka!

Litość z rozsądkiem piękna, lubię ją i cenię;

Lecz przesadzona, w śmieszne zmienia się marzenie. Elwira. W śmieszne marzenie, przyznaję;

Lecz choć zamiar się nie ziści,

To chęć dobra się zostaje

W niezawodnej nam korzyści.

O, jak słodko i przyjemnie,

Gdy pomyśleć mogę sobie,

Że ktoś pomoc znalazł we mnie,

Że cierpieniom ulgę robię.

A cli, mój mężu! mów co chcesz, licz między przywary,

Litość i dobroczynność nigdy niema miary;

Ach, ludzkość bóstwem mojem! jej powab, jej siła...

(Wacław przed ostatnim wierszem wzruszył ramionami i odszedł, tak, że Elwira nie postrzegła jego niebytnośei).

SCENA CZWARTA.

ELWIRA, JTJSTYSIA.

Justysia. Tak prędko pani wróciła?

Elwira. Ach jakżem wrócić nie miała,

Kiedym list do Alfreda oddać zapomniała,

Weź i wręcz zaraz, jak tylko przyjedzie,

Cóż znaczą te miny?

A tak mieć będę odpis przy obiedzie. Justysia (biorąc list kiwa głową). List do Pana Alfreda? Elwira.

Justysia. Boję się mówić.

Tylko bez przemowy.

Elwira.

Justysia. Lepiej nie oddać.

Nie oddać? z przyczyny?

Elwira.

Justysia. Uwierzysz Pani?...

Nie kłóćże mi głowy, Mów’, co masz mówić, bez tego zachodu, Wszystkiemu wierzę, lecz trzeba dowodu. Justysia. Ale wprzód Pani przyrzekniesz milczenie I że jakiebądź wypadnie zdarzenie,

Nie w’ydasz skąd wiesz, co ci chcę wyjawić,

Gdyż to na zemstę może mnie wystawić,

A często dobra sława niewinnej dziewczyn}'

Może przez tych paniczów’ zginąć w pół godziny. Elwira. Wszystko ci obiecuję, zaręczam, przyrzekam, Tylko niech dłużej nie czekam.

Elwira.

JllStysia. Wyznam więc szczerze... ale ktoś nadchodzi.

Idźmy do siebie, nikt nam nie przeszkodzi. Elwira. Wielkie nieba! cóż się dzieje!

Cóż będę słyszeć! ach, cala truchleję!

'    (Odchodzą.)

SCENA PIĄTA.

Alfred, (do kamerdynera pierwszy wiersz). Proszę powiedzieć

[Panu, że go czekam.

(po krótkiem milczeniu).

Długo wprawdzie z Elwirą, zerwanie odwlekam. Ależ bo ta Justysia to luba dziewczyna. Rzadką jakąś nademną władzę brać zaczyna.

Jej wesołość i jej wdzięki,

Okraszają Elwiry nieustanne jęki;

1 tak mnie kocha to niewinne dziecie,

Tak tylko mnie jednego widzi na tym świecie, Że się jej duszy i mym czuci om dziwię; Nareszcie i myśl przyjemna prawdziwie,

Żem był jej mistrzem w nauce kochania, Wszystko mnie ku niej mimowolnie skłania.

SCENA SZÓSTA.

ALFRED, WACŁAW.

Alfred. A, cóż za mars? cóż ci to Wacławie? Wacław. Ból głowy.

Alfred.

Mnie się nie zdaje,

Raczej przeszkoda w jakiej czułej sprawie Panu memu w drodze staje.

Wacław. Cóż! mówisz do mnie jak przed dwoma laty, Czyś zapomniał, żem żonaty.

Alfred. Bynajmniej, tego zapomnieć nie mogę,

Lecz choć w tę ciężką puściłeś się drogę,

Wiem, że się trzymasz twoich zasad wiernie: Rwiesz same kwiaty, a omijasz ciernie;

Że nie chcesz, bitym postępując torem,

Stać się małżonków sielankowych wzorem

I ślubnym prawom nie kładąc granicy Kądziel w ujęciu, u nóg połowicy, //

’*

Nie zechcesz ołowianej używać swoboda; 7/,

Trzecia osoba przy każdem małżeństitó£).

Nigdy nie syty odmiany w zwycięstwie*^/S KA Co trwogą mężów, zdradą żon się wsławił^"“'-’3 Co tyle rozkosz a potem łez sprawił,

Miałżeby przestać na dawniejszych czynach I już spoczywać na swoich wawrzynach?

Wacław. Tak na wawrzynach spoczywam Alfredzie. Pókiśmy wolni lepiej nam się wiedzie,

Tytuł małżonka powagi dodawa,

A ta niemniej jest potrzebną 1 do ufności nabyte już prawa

Nie są rzeczą nam pochlebną,

Wolę ja zawsze kiedy mnie się boją.

Wtedy przyjaźnią nie zwodzą się moją,

W swojem znaczeniu ciorą każde słowo I zwykłą drogę skracają połową.

Alfred. Jakżeś mnie zdziwił tą nauką nową!

O mój mistrzu doskonały.

Czemuż twe dla mnie przykłady ustały!

Wacław. O mój uczniu najmilszy! poznasz w swojej

Że inaczej być nie może.

Niech się żonaty gdziekolwiek udaje,

Ileż przeszkód nie zastaje!

I jego żona, i mąż z drugiej strony, Spokój domowy, familijne rady,

A co najgorsza nad wszelkie zawady,

Te, jak bijące na krogulca wrony,

Co swe grzechy przeżyły, stugębne matrony. Jeśli zaś ujdę ich sowiemu oku I skrytym będę w każdym moim kroku, Jeśli nieznany zwiodę i oddalę

Fredro, Dzieła T. II.

[porze,

Tak opiekany, jak jawne rywale.

Choć szczęśliwym zostanę w jak najwyższym względzie, Cóż? kiedy o tern nikt wiedzieć nie będzie. Alfred. Tak więc mężowie spokojni być mogą? Wacław. Najspokojniejsi, nie tylko przezemnie:

Nikt ich już teraz nie nabawi trwoga Albo nabawi daremnie.

Dzisiejsza młodzież zakochana w sobie,

Myślącą tylko o swojej ozdobie,

Co wszystkie kobiet śmieszności przejęła I której jeszcze do całości dzieła Spazmów i muszek tylko nie dostaje,

Mniema, że dosyć, kiedy w szrankach staje,

Raz się pokazać i raz się pochwalić,

By wszystkie serca miłością zapalić.

Któryż dziś mnie w miłosnej potrzebie Nie znać, zapomnieć i poświęcić siebie?

Wyrzec się zdania swojej duszy prawie,

Być w szczęściu, smutku, nadziei, obawie,

Przez tę jedynie, dla której wzdychamy...

(ciszej)

Póki ja jeszcze o co prosić mamy.

Alfred. A kiedy już nie mamy? cóż wtedy, Wacła-

[wie?

Wacław. Trzeba nagle zmienić postać,

1 z węża lwem zostać.

Alfred. A, niechże cię uściskam za takie nauki; Zmiłuj się, wydaj statut, a wdzięczne prawnuki Imię twoje będą czciły.

Wacław. Nie żartuj sobie, własne me przykład}7 Mogłyby służyć za pewne zasady.

Alfred. Żebyś pisał, żarty były;

Ale to myślę prawdziwie,

Że gdyś w miłości szczęśliwie Podobania się sztukę przywiódł tak wysoko,

TY arteś ściągnąć na siebie naśladowcze oko ;

Że nikt pierwszeństwa nie dojdzie w tym względzie, Kto zawsze tobie podobnym nie będzie.

Że winien w twoje postępować ślady,

A ty żeś winien udzielać swej rady.

Wacław. Udzielać rady? komu, poco, na co?

Ospała młodzież, mężowie nie tracą.

Jako z nich jeden, ja się z tego cieszę I z oświeceniem nigdy nie pospieszę;

Lecz dla dobrego, jak ty, przyjaciela,

Chętnie się rady udziela,

A gdy dobrze użyjesz nauki ci dane,

Ja nagrodzonym za pracę zostanę.

Czyś ty myślał, że się smucę,

Gdy na spokój małżeński oko moje zwrócę?

O nie, ja tylko mówię, co wyznać należy,

Że niema teraz trwożącej młodzieży.

Alfred. Nie pogardzaj nią zbyt wiele:

Wszakże z popiołów powstają mściciele. Wacław. Mówią to, że kto zwodzi ten bywa zwiedziony, Że zawsze takie same i męże i żony,

I że pewny przypadek nikogo nie chybi,

Hodie miki, eras tibi,

Ale ja temu nie wierzę,

Mam na to sposoby moje.

Więc wszystkich przysłów w tej mierze I mścicieli się nie boję.

Alfred. Ty się nie boisz! ha, toś mnie zabawił!

Bo któżby się też obok ciebie stawił!

Któżby popełnił szaleństwo,

Walczyć z tobą o pierwszeństwo! Wacław. Poznani takiego gacha za pierwszem wejrzeniem.

Alfred. Nie wielka też to sztuka z twojem doświad

czeniem.

Wacław. 1 muszę sobie przyznać, że mam wzrok nie

[lada,

Alfred. Wiele przenikliwości, to każdy powiada. Wacław. Jakbym zechciał, to ledwie że myśli nie

[zgadnę.

;b*

Alfred. Poznasz więc chytre słówka.

I w sidła nie wpadnę.

Wacław.

Jestem przytern ostrożny.

Altred.

Aż się nieraz dziwię.

Wacław. Ale nigdy zazdrosny.

Alfred.

Bardzo sprawiedliwie ; Bo też niema szkodliwszej nad zazdrość przywary I mąż zazdrosny godzien zawsze kary. Wacław. Nareszcie z drugiej uważając strony, Pewnym mię czynią przymioty mej żony;

Jej szczera miłość, dobre wychowanie...

Alfred. Za sto Argusów stanie!

Wacław. Lubi samotność.

Alfred.

Wacław. Skromna, nieśmiała.

Alfred.    Ach, znam ją dokładnie!

Wacław. A nadewszystko, że nabożna.

Alfred. Większej rękojmi czy liż pragnąć można? Wacław. Tak więc jestem bezpieczny we wszelkim

[sposobie:

Ustalisz ją snadnie.

Uiani czasom, Elwirze a najwięcej sobie.

Znani ja, bom niemi chodził, wszystkie ścieżki, drogi, Któremi się skradają chytre mężów wrogi;

Nam ja wszystkie fortele dokładnie w pamięci,

Nikt mnie nie minie, nikt się nie wykręci;

Bo wierzaj mi, że zawsze wódz biegły i stary Młodzika w pierwszej wojnie niweczy zamiary; Nareszcie jak gra szachów, jest miłostek Sztuka: Każdy w niej do zwalczenia skrytej drogi szuka, Lecz jeśli znawca jaki z zimną krwią zobaczy Dwóch przeciw sobie zapalonych graczy,

Łatwo plan zgadnie i postrzeże wady;

A gdy jednemu zechce dawać rady 1 przy nim ciągle jak na straży będzie,

Udy Laufrów przejmie i zatrzyma w pędzie, Konika zbije w najlepszym zamachu,

A zwłaszcza gdy Królowę ustrzeże od szachu, Wtedy drugiego nieochybna strata:

Musi się poddać albo dostać mata.

Alfred. Warteś' katedry, ja zawsze powtarzam, Nawet twoją, naukę za ważną uważam,

• I gdybym kiedy, gdzie urządzał szkoły,

Zniósłbym dla niej prawnictwa nieznośne mozoły;

Bo dla czegóż, naprzykład, uczyć się w tej chwili, Jak się przed laty Rzymianie rządzili;

Albo też wiele skudów zapłacić potrzeba,

By w kardynalskiej todze dostać się do nieba?

W miejscu więc mecenasów, ty na miękkim tronie W licznem słuchaczów i słuchaczek gronie, Uczyłbyś snadnie potrzebniejszej rzeczy,

Tak potrzebniejszej; bo któż mi zaprzecz3r,

Że sposób jak najwięcej rozkosz}^ nabycia Jest, czego każdy szuka przez cały ciąg życia. Kamerdyner (wchodząc) Już jedenasta i konie gotowe. Wacław. Byłbym jazdę zapomniał przez twoją roz-

[mowę;

Służę ci, jadę gdzie Panu wypada.

Alfred. Mnie wszystko jedno.

Wacław.

I ja nie pytani, lecz w każdej potrzebie Ślepym i głuchym zostanę dla ciebie.

(chcą odchodzić, kamerdyner wchodzi i oddaje bilet Wacławowi).

Wacław (przeczytawszy). A że też dzisiaj nic mi się nie

[wiedzie!...

Zrób mi tę grzeczność, kochany Alfredzie, Zaczekaj chwilkę, nie długo zabawię,

Tylko wiadomość zasięgnę o sprawie,

Której już dłużej nie mogę odwlekać;

Albo jeśli chcesz, to się gdzie spotkamy? Alfred. Nie, nie, tu wolę zaczekać;

Jeszcze dosyć czasu manty.

(Wacław odchodzi).

To się nie powiada

SCENA SIÓDMA.

Alfred. Nie ludzie nami rządzą, lecz własne słabości, Sens moralny tej rozmowy.

Kto pozna słabą stronę swego Jegomości,

Ma do domu klucz gotowy,

Wszystko mu stoi otworem I wygodnym idzie torem...

Lecz sumienie, sumienie przyjaciela zwodzić! Ha! ale też małżeństwo powinno się godzić; Jeśli mniej kocham męża, za to więcej żonę; Więc zawsze między niemi serce podzielone; Żartuj sobie, Alfredzie, świat ci to odpłaci, Żadna w nim czynność wartości nie traci. Ach, czy nic obyczajów nie zdoła odmienić, Jak się będę żenić!

SCENA ÓSMA.

ALFRED, ELWIRA.

Elwira. Ach!

(na stronie)

Boże! on tu jeszcze!

Alfred (z troskliwością)

Elwiro kochana,

Cóż znaczy, powiedz, ta twarz zapłakana?

Jeśli ci jeszcze drogie moje życie,

Uśmierz niepewność sroższą nad wszelkie odkrycie, Ach, powiedz duszo moja, co się ze mną, dzieje? Elwira. Zdrajco! i ty się pytasz czemu ja łzy leję? Jakto? i oka ode mnie nie zwracasz?

Czyż głos sumienia już nie znany tobie?

Za czułą miłość wzgardą mi odpłacasz, Przysięgasz, zdradzasz, dwakroć w jednej dobie, Lód w twojej duszy, kiedy ja goreję,

I ty się jeszcze pytasz, czemu ja łzy leję?

Tak jest, płakałam, bo się sobą brzydzę,

1 teraz jeszcze płaczę, lecz, że ciebie widzę.

Ale nie myśl, że miłość łzy moje wysącza,

Chytrość twoja mnie z tobą na zawsze rozłącza;

Ile kochałam, tyle nienawidzę,

Cieszę się nawet, czuję rozkosz w duszy,

Żeś mnie z miłosnej uwolnił katuszy,

Żeś mnie objaśnił, ile godne wiary Tobie podobne poczwary. Alfred. Uspokój się, Elwiro...

Łatwo z mojej zguby

Elwira.

Przyszło ci dostąpić chluby;

Bez doświadczenia, bez rodziców rady, Kzucona w świata szkodliwe przykłady,

Z pragnącą duszą dzielenia się z drugą, Zyskać mą ufność nie bawiło długo. Oziębłość męża i twoje zalety,

O których zawsze słyszałam, niestety! Wszystko ku tobie me serce skłaniało, Wszystko zwalczyło odporu już mało; Zwyciężyłeś, lecz kiedy ja w szczerej żałobie, Kochając, cnotę poświęciłam tobie,

Ty twoją zdradą cieszyłeś się skrycie;

Lecz niczem zdrady byłoby użycie,

Niczem i sztuka uwodzenia cała,

Gdybym cię tylko mniej była kochała! Alfred. Możeszże myśleć...

Jestem występną, przyznaję,

Elwira.

Nie chcę taić moich błędów,

Hańbą okrytą zostaję I niewartą żadnych względów.

Zdeptałam świętość skromności i wiary, Godnarn tak bolesnej kary.

Ale czyliżto tobie karać mnie przystało?

Krwawić serce, że ciebie swojem bóstwem miało? Jeśliś nigdy nie kochał, nie znał ognia duszy,

Co namiętnym pożarem źródło życia suszy,

Co w serce wciska i razem w niern mieści

Obok lubej rozkoszy najsroższe boleści,

Cóż nieszczęsna Elwira mogła ci przewinić, Żeć ją starał się gwałtem występną uczynić? Alfred. Cóżem zrobił...

Ach Alfredzie,

To być nie może, mnie błędna myśl wiedzie, Ty^ mieć nie możesz duszy tak nikczemnej,

Elwira.

Jak najpłonniejszą wy należ przyczynę,

Nie zdeptałbyś ludzkości dla cliluby daremnej I łzami memi twej cnoty nie zmazał:

Tyś musiał mnie porzucić, honor ci tak kazał. Wszak prawda? musiałeś mnie zwodzić,

Ciężkim pociskiem w to serce ugodzić;

Ach powiedz, zaklinam cię, zmniejsz, skryj twoją

[winę,

Jak najmniej wiary godną, ja chcę, ja uwierzę; Lada pozoru uchwycę się szczerze,

Nie żebym w dawnych marzeniach została, Lecz żebym ciebie cnotliwszym widziała. Alfred. Zgaduję teraz twych żalów przyczynę: Zazdrosnaś, i o kogo? O biedną Alinę;

Ale jakżeś ją mogła porównywać z sobą?

Tjr, która jesteś płci pięknej ozdobą,

Ty, przed którą pół świata musi się uniżać, Ach, jakżeś mogła tak sobie ubliżać I brać za miłość rozrywkę z mej strony? Lecz żebym cię przekonał, ile jest ceniony Każdy zadatek uczucia Aliny,

Oto jej bilet, w swym guście jedyny,

Mo cm' morałem i wczesną obroną,

Obok obietnic, o co nie proszono.

(drąc list)

Zdzieram go w sztuki, bądź pewna że szczerze,

1 u nóg twoich kładę go w ofierze, (zbliża sią) Zgoda zatem, Elwiro, niechaj znowu stanie, Przebaczam nawet dla niej, krzywdzące mniemanie. Elwira. Precz ode mnie, poczwaro! O, łaskawe nieba! Ileż podłości poznawać mi trzeba!

Alinę? ty? Alinę?... czyż mię słuch nie myli?

W tej samej dobie; w tejże samej chwili,

Kiedy przysięgasz?... Nie, nie, wielki Boże!

Głos mój tej grozy wyrazić nie może;

(do siebie)

I toż jest dusza, którąm ja wielbiła!

(do Alfreda)

Więc i Alina twe żądze wzbudziła?

Jeszcześ winniejszy, jeszcze wina nowa.

Lecz tu nie o Alinie między nami mowa.

Alfred. O kimże?

O Justysi, zdrajco!

Elwira.

Dałżem sobie...

Alfred," (na stronie)

Elwira. Nie szukaj zdrady, nie myśl o sposobie W innem świetle się wystawić,

Wiem- wszystko, nic nie zdołasz zaprzeć lub wyjawić. Lecz nie chcę z tobą i minuty strawić:

Skrócę przykre nam uczucie,

Kładąc koniec tej rozprawie.

Sama oddani się pokucie,

Ciebie zgryzotom zostawię.

Ale nie, tego co spodlił mi duszę,

Nieszczęsna, łaski jeszcze błagać muszę,

Udział spodlonych! krok pierwszy sromoty! Zaklinam cię więc, na najświętsze prawa Litości, jeśli nie cnoty,

Zachowaj przyjaźń Wacława.

Alfred. Ale słuchaj mnie!...

Zbyt nagłe zerwanie Może wskazówką dla świata zostanie.

Jeśli mam tyle cierpieć, niechże cierpię skrycie... Albo nie, idź, głoś, chwal się, zatnij nędzne życie, Powiedz światu, uciesz go mych błędów obrazem, Uciesz; ale powiedz razem,

Że ile zgryzot cierpię z utraty honoru,

Tyle wstydzić się muszę mojego wyboru.

Elwira.

(odchodzi).

SCENA DZIEWIĄTA.

Alfred (po krótkiem milczeniu). Ach jakże ładna, kiedy się

[rozgniewa !

Jeszcze tak ładną nigdy nie widziałem;

O, na honor, przeproszę, niech się nie spodziewa...

' Ale stój, hola! wszak się rozstać chciałem? Dobra sposobność; lecz tak wypędzony,

Złajany, wzgardzony...

Nie, nie, pójdę, przeproszę, a potem... cóż potem? Porzucę... te! i cóżbym zyskał takim zwrotem? Zostawmy im tę chlubę, której każda chciwa,

Że to one rwą, zawsze miłosne ogniwa.

(po krótkiem milezeniu)

Podarłem bilet, kaci wiedzą na co ;

Nie bardzom gładko postąpił w tej mierze.

(zbierając kawałkigpodartego listu)

Lecz te kawałki wartości nie tracą,

Owszem, z nich każdy dwakroó większy bierze; Powiem, żem uratował od zazdrośnej ręki,

A za to Aliny wdzięki...

Aj, wdzięki nie zbyt wdzięczne, to przyznać wypada; Rozumu jak na próbkę, długa, prosta, blada...

Ale mąż, mąż zazdrosny; uciecha jedyna!

Niechaj tylko ten utraci,

A co mi ujmie z rozkoszy Alina,

Mąż zazdrością dwakroć spłaci.

Ale biedna Justysia, któżto nas mógł zdradzić?... Mniejsza z tein... miejsce straci... potrzeba zaradzić... U Aliny ją umieszczę!

Brawo, brawo, wyśmienicie!

Żyj Alfredzie, krótkie życie!

Lecz z Elwirą chciałbym jeszcze Choć na pozór się pogodzić.

Ale jak ją ułagodzić?

Kamerdyner (wchodzi) Pan Hrabia czeka i prosi do

[siebie.

Alfred (biorąc kapelusz) Ha! zobaczymy, koncept przychodzi w potrzebie.

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

ELWIRA, JUSTYSIA.

(Elwira siedzi oparta na stole, trzymając chustką na oczach).

Justysia (wnosząc kilka pakietów). Otóż Pana Alfreda słodziutkie bilety!

Zewsząd, gdziem mogła zgadnąć, zbierałam pakiety: Z środka kanapy ta największa plika,

Ta z pod krosienek, a ta ze stolika,

Te zaś z komody związane łańcuszkiem,

Ten pakiet był za biurkiem, a te dwa za łóżkiem; Patrzałam, szukałam wszędzie,

I zdaje mi się, że już wszystko będzie.

Elwira. Jeszcze nie wszystko.

Jeszcze nie? gdzież skryte, Niech Pani powie, te skarby obfite?

Elwira. Są jeszcze za portretem,

Justysia.

ElWira (z westchnieniem).

Justysia.

Czyim?

Mego męża.

(do odchodzącej).

Ach, i pod ołtarzykiem, gdzie się modlę codzień.

(Justysia odchodzi).

SCENA DRUGA.

Elwira. O, jakże litości godzien Kogo miłość uciemięża! Próżno rozsądku przyzywa 1 nienawiść nieci w sobie,

Wrzące czucie wszystko zrywa,

Świat w kochanej ma osobie.

Próżno powtarzam, że go nienawidzę,

Że się taką duszą brzydzę,

Acli, próżno w męstwo, wstręt, we wzgardę się

[zbroję;

Jego serce szuka moje,

Chcąc mych nieszczęść dojść przyczyny, Moim kosztem go tłómaczę,

Chcąc żałować mojej winy, dego straty tylko płaczę.

SCENA TRZECIA.

ELWIRA, JUSTYSIA.

Justysia. Tą rażą pewnie wszystkie, i kącika niema, Grdziebym nie była własnemi oczyma;

A teraz ogień czem prędzej rozłożę,

Niechaj jeden po drugim, jak złoczyńca zgorze. Elwira. Jakże, Justysiu, twego zezwolenia czekał?

Chciał cię stąd wykraść i stałość przyrzekał? Justysia. Wszak już mówiłam: chciał mnie upro-

I wadzić,

Miłość przysięgał, lecz ja nie chcąc zdradzić... Elwira. On cię także nie kocha i tylko cię zwodzi. Justysia. Tego nie wiem.

O, pewnie, wątpić się nie godzi, Gdzieżby mógł Alfred zakochać się w tobie? Justysia (urażona). Czemuż nie? Cóż to Pani widzisz

Elwira.

[w mej osobie,

Coby mi w sercach odrazę czyniło?

Elwira. No, no, mniejsza z tern, jak było, tak było. Ale trzeba odesłać wszystkie jego dary;

Nie możesz ich zachować.

Wszak dla lepszej wiary Wzięłam i dotąd mam jeszcze \irzy sobie,

Lecz co Pani rozkaże, to z niemi dziś zrobię. Elwira. Jakże, Justysiu, nie on pisał listy?

Justysia.

Jlistysia. Wszak dałam Pani dowód oczywisty I sam wyznał niestałość, czyliż jeszcze mało?

Lecz na cóż myśleć o tern, co się stało? Elwira. Dobrze mówisz, Justysiu, już myśleć nie Za mojej ufność tak zdradzić, o nieba! [trzeba. Takem wierzyła, takem go kochała,

W niego już przeszła dusza moja cała! Jlistysia. Cóż z tej miłości, kiedy zawsze z trwogą, Kiedy z jej łaski łzy oschnąć nie mogą;

Od jej zawiązku w jakiejbądź zabawie,

Wesołą Panią nie widziałam prawie.

Leżą w szufladach paryskie ubiory,

Tak innym damom do nabycia trudne:

Czepeczki, wstążki, batysty i mory,

A pelerynki, pelerynki cudne,

Szlarki anielskie, a zwłaszcza te ząbki,

Leżą nietknięte jakby stare rąbki.

(z rozczuleniem).

Wszystko Pani przeglądasz obojętnym wzrokiem, Kaszmir, jak i perkalik równem widzisz okiem.

(coraz bardziej rozczulona).

Girlandy nie chcesz nosić, stronisz od zwierciadła, Słowem, okropność w tym donm osiadła! Wszystko to tej miłości nieszczęsne są skutki;

Lecz teraz przecie, jak miną te smutki,

Powróci spokój, zgryzoty się zmniejszą.

Elwira. Dobrze mówisz, Justysiu, będę spokojniejszą. Chwile rozkoszy! nic was nie zatrzyma I nadziei nawet niema!

Zniknął sen szczęścia, zniknął mój świat cały, Tylko żale mi zostały!

Jlistysia. Miną i żale jak i tamte chwile,

Lecz nacóż wspominać tyle,

Nacóż rozmową zawsze je odnawiać?

Elwira. Dobrze mówisz, Justysiu, nie trzeba roz-

[mawiać.

Ale powiedzże sama, jakie miał wejrzenie, Kiedy swych uczuć dawał zapewnienie:

Ależ mu i Pan Hrabia w niczem nie ustąpi.

Ten uśmiecli czarujący i ten wyraz w twarzy, Którym Bóg tylko kochających darzy!

Justysia. Prawda, miły, przystojny i przysiąg nie

[skąpi;

Także przyjemny, przystojny i młody,

Pragnie spokojnej, domowej swobody,

1 choć teraz oziębi, ja powiadam przecie,

Że niezadługo kochać się będziecie;

Niechaj się tylko Pan Alfred oddali.

Elwira. Dobrze mówisz, Justysiu, będziem się kochali. Ale jestżeś ty pewna, że on nie żartował?

Może on tylko ufności próbował.

Justysia. Czy tak? no, to wiem, co wszystko ma Niechże i zaraz przyjętym zostanie; [znaczyć: Może się Pani przed nim wytłómaczyć,

Nawet przeprosić po wziętej naganie.

Elwira. Kto? ja? tego zdrajcę miałabym zobaczyć? Jeszcze przed nim się tłómaczyć?

Ja go nie cierpię! ja go nienawidzę!

Samem wspomnieniem się brzydzę!

Daj, daj te listy.

Na cóż Pani bierze?

Justysia.

Elwira. Pójdę do siostry.

Justysia.    Więc można zostawić.

Elwira. Nie; unikając domysłów w tej mierze, Stamtąd chcę wszystko do niego wyprawić.

Ty zostań, powiedz, jak Wacław przyjedzie,

Że już nie będę w domu na obiedzie,

Bo przy słabszej dziś siostrze, cały dzień zabawię.

(Elwiiagzabiera pakiety listów w swój szal i odchodzi).

SCENA CZWARTA.

Justysia. Ciesz się, Justysiu i ciesz się, Wacławie! Otóżto główka, dalibóg nie lada.

Wszystko co chciała, najlepiej wypada!

Nie będę teraz lękać się co chwilę,

Będę tu Panią, kochać i żyć mile,

Wszystko spokojnie, wszystko z dobrą sławą, Brawo Justysill! brawo ! (śpiewa i tańcuje)

Brawo, brawo, brawo!

(Wacław wchodzili staje wjgłębi).

Brawo Justysiu, brawo!

WacłćlW (kończy na tą samą nutę)

Brawo, brawo, brawo!

(nastawia ręce, Justysia w'pada objęcie).

SCENA PIĄTA.

JUSTYSIA,|WACŁAW.

Justysia. Ach trzymaj mnie Pan! w głowie mi się

I kręci...

Aj, aj upadnę!

Wacław.

Nie brak mi na chęci:

Będę cię trzymał nawet i do nocy.

1 choćbym osłabł, znów przyjdę do mocy. Justysia. Nie, siąść] wolę. (Idzie do kanapy wsparta na Wa-

[cławie).

Wacław.

I owszem, usiądziemy sobie.

(siadają)

Justysia. Wszystko to fraszka, ale ja źle robię,

Że pana szukam, cobym miała stronić;

Będę ja za to łez niemało ronić...

Niechże pan, proszę, trochę dalej siędzie. Wacław. Wszystko to traszka, co było i będzie, Byle cię tylko przycisnąć do łona...

Ale słuchajno, gdzie jest moja żona?

Justysia. Poszła do siostry, która bardzo chora; Przysłała po nią, zatem do wieczora,

Jeśli nie dłużej, będzie przy niej siedzieć,

O czem mi Panu kazała powiedzieć.

WacłaW (śpiewając na tę samą nutę) BraWO JllStysiU, Ьга-

[wo, brawo, brawo!

Baz przecie nie potrzeba dręczyć się obawą:

Od rana do wieczora będziem tylko dwoje;

A,^niechże cię uściskam za poselstwo twoje!

(całuje ją)

SCENA SZÓSTA.

WACŁAW, ELWIRA, JUSTYSIA.

Elwira. Obiegając) Zapomniałam...

(postrzegając)

Cóż to jest? cóż to jest? Wacławie? Wacław. Co to jest? lie... takto te... takto nie chcąc

[prawie,

Jakieś ligle się wzięły... łaskotek się bała...

(śmiejąc się z przymusem).

Łaskotek... otóż jakoś... i tak się rzecz stała. Elwira (do Justysi). Precz! idź mi z oczn, jaszczurko

[zjadliwa,

Którąm przy sercu pieściła tak długo!

Takąż nagrodę bierze przyjaźń tkliwa?... Precz z mego domu, teraz tylko sługo,

Nie wartaś sfyszeć i słowa odemnie.

Prowadź tak życie, jak zdradzasz nikczemnie !

(Justysia oddala sią w głąb sceny powoli i zatrzymuje sią ze spuszezonemi oczyma).

(do Wacława po krótkiem milczeniu).

Ach mężu, jakżeś w jednej mógł zapomnieć dobie, Coś winien swojej żonie, coś winien sam sobie? Takimże związkiem Wacław się zaszczyca? Takąż rywalkę daje mi, niestety?

(spoglądając na .Tustysią).

Lecz gdzież ta piękność, która was zachwyca? Jakież przymioty, jakieżto zalety Tak wasze głowy zajęły szalenie?

(z ironią).

Niechże je poznam, niechże i ja cenię;

Ody już z tern bóstwem równać się nie ważę,

(kłaniając sic Justysi).

Niechże dziś częścią, przeszłą winę zmażę.

Teraz dopiero dochodzę przyczyny,

• Czemu oziębły zawsze byłeś ze mną:-Jam oddalała życzeń cel jedyny,

Jam tylko w domu nie była przyjemną;

Dla tegośto chciał zawsze mnie wyprawiać,

Maż i żona, akt 3, scena 6.

49

Abyś mógł częściej godziny z nią trawić. Otóżto wszyscy tacyście mężowie:

Czuli, wierni, tylko w mowie;

(coraz prędzej).

Sami zly przykład dajecie,

A dobre żony mieć chcecie; Chcecie, aby biedna żona,

Choć zwiedziona, choć wzgardzona, Zawsze równie was kochała,

Wam wierzyła, was słuchała, ł za wszystkie swoje męki Jeszcze Panu niosła dzięki;

Żeby jego znała wolę,

Ukrywała swą niedolę,

Żeby tylko sługą była...

(tu pakiet jeden listów лгу pada z szalu).

Ach ! ach !

(chce podnieść, pakiet drugi wypada i następnie wszystkie).

O, nieba! cóżem uczyniła!

(zakrywa oczy chustką i rzuca się na krzesło. Justysia się przybliża).

Wacław (podnosząc jeden pakiet). Co to znaczy, Elwiro?

[aj... Elwiro! żono!

Co to jest? te... te listy, to do ciebie pono.

A to pięknie! to śmiesznie! (przewracając listy).

Od kogo? do kogo? Powiedzże, czyje to listy być mogą?

(drąc list w ręku; z wzrastającą nięspokojn ością).

Powiedz, duszyczko, ja cię bardzo proszę, Ja stąd nic złego, całkiem nic nie wnoszę, Ja nie posądzam; ależ to nie ładnie Czekać, aż twój mąż tajemnicę zgadnie, Czyjeż te listy? żono droga, miła!

Tylko jedno, jedno słowo,

Dopieroś tyle mówiła!

Odpowiedzże mi, daj znak, kiwnij głową. Elwira. Nie mogę.

Dziwnie! Jednak wiedzieć muszę.

Wacław.

Elwira. Cliętniebym całą odkryła ci duszę,

Ale przysięgam, nie o mnie mi cliodzi.

Alfred (jvchodzi ł chce się cofnąć). A ! przepraszam.

Nic nie szkodzi.

Wacław.

Alfred. Może w zły czas...

I owszem; mam pomówić z tobą.

Wacław.

Elwira (wstając). A, tego już nie zniosę, odchodzi). Justysia. (przybliża się do Wacława). Przed obcą OSObą... Wacław. Oddal się. (dzwoni i mówi do kamerdynera).

Wejść tu teraz niewolno nikomu, Wszystkim powiadać, że mnie niema w domu.

(.Tustysia odchodzi).

SCENA SIÓDMA.

WACŁAW, ALFRED.

(Alfred wszedłszy i spostrzegłszy swoje listy, okazuje wewnętrzne pomieszanie, zaciera ręce i nuci ezasami, poglądając raz na listy, raz na Wacława. Wacław zamyka drzwi, któremi Elwira wyszła).

Alfred (z przymuszonym śmiechem). CÓŻ? zamykasz?

Zamykam.

Wacław.

(długie milczenie. Alfred zawsze niespokojny, a Waeław drugie boczne drzwi zamyka).

Nikt nam nie przeszkodzi. Alfredzie, przykre dla mnie zdarzenie zachodzi, Przykre i wyznać, ale znając seine twoje,

Znając i szczerą przyjaźń, chybić się nie boję,

Gdy miłość własną przytłumiając w sobie, Zgryzot domowych wyznanie ci zrobię.

Właśnie nim wszedłeś, minut kilka, moja żona,

Nie wiem, przeciw^ tam czemu gniewem uniesiona, Upuściła przypadkiem tych listów tysiące;

Jej krzyk, jej pomięszanie, wszystkie członki drżące, Jakąś w tern tajemnicę wskazywać się zdały, Podnoszę, czytam i staję zdumiały.

Czy uwierzysz? patrz, same miłosne wyznania, Jakieś skryte umowy, jakieś rady, zdania,

Przysiąg krociami... słowem, znajduję bilety,

Jakie się zwykle piszą do kobiety,

Która nam uczuć całkiem już nie kryje

I z którą się... nareszcie jak najlepiej żyje. Pytani, proszę, zgaduję, błagam czy się dziwię, Elwira milczy.

Alfred.

Wacław.

Milczy ?

Milczy uporczywie,

I tyłkom to mógł wyrwać z pomiędzy szlochania,

Że ją w tern obce dobro do milczenia skłania.

Co tu więc z tego wnosić, co czynić wypada, Powiedz, i niech mnie twoja objaśni w tern rada.

Alfred. Ja sądzę, że Elwira całkiem jest niewinna, Chyba w tem, że ci kryje, co zrobiła inna!

Ależ trudno wymagać po czułej osobie,

By zwierzenia przyjaźni powierzała tobie.

Wacław. Ale czyjeż być mogą? jej związki mi znane, A potem przyjaciółki gdzie są tak wylane,

Aby sobie podobne powierzały rzeczy?

Alfred. Prawda, dobra uwaga, lecz któż mi zaprzeczy, Gdy te listy pisane przynajmniej od roku,

Że ten związek twojemu nie uszedłby oku?

Wacław. Znasz mnie, na co mam mówić, jabym też

[nie zoczył!

Dla tegonito z Elwirą rozmowę odroczył ;

Nie chciałem, aby zgadła co się ze mną działo I myślała, że sobie i jej ufam mało.

Nareszcie, na uwagę wszystko biorąc ściśle,

O rozumie Elwiry z większą chlubą myślę: Lepiejby przecie pisał od niej ulubiony.

Alfred. Czemu?

Wacław. To jakiś student sztychował androny. Alfred (urażony). Dla czegóż student?

Wacław.

Bo głupie potroszę. Alfred. Ale dlaczego głupie, powiedzże mi, proszę? Wacław. Na, masz weź ich kilka, czytaj,

A potem, czemu głupie, sam siebie zapytaj.

Nie do mojej więc żony te listy pisane,

Pewnie, jednak spokojnym poty nie zostanę,

Póki całej nie będę tajemnicy wiedzieć.

Alfred. Niepotrzebna ciekawość cudze sprawy śledzić.

Wacław. Wybacz, nie bardzo cudze, gdy o żonę

[chodzi.

[uwodzi.

Alfred. Fe! wstydź się, fe! Wacławie, zazdrość cię Wacław. Zazdrość?

Alfred.

Wacław.

Alfred.

Zazdrość.

Mylisz się.

Porzuć więc badanie,

co

Zwróć listy, przeproś żonę i koniec się stanie. Wacław. Nie, nie, zazdrość, nie zazdrość niechaj

[chce będzie,

Ja dzisiaj objaśnionym muszę być w tym względzie.

(po krótkiem milczeniu).

Niech tylko jaki pozór na myśl mi przypadnie...

Z kimże żyje Elwira? wszystkich znam dokładnie. Alfred. Czekaj, co za myśl! Może... tak jest, nie

[inaczej :

dustysia jej służącą, przyjaciółka raczej,

Co się swą francuszczyzną często lubi chwalić, Wszak łatwo mogła kogo miłością zapalić;

A naśladując modę i wieku zwyczaje,

Chociaż Polka, po polsku w miłość się nie wdaje: Wszystko więc po francusku, bilet i rozmowa.

'Pak robią nasze panie, tak świata połowa,

Pla czegożby Justysia nie tak robić miała 1 umiąc po francusku, po polsku pisała?

Nawet przypomnij sobie, gdym wszedł niespodzianie, Szła, wróciła i pono... prawda, wyśmienicie,

Chciała ci mowę przerwać i wstrzymać odkrycie; Tak, wierzaj mi, niepróżne są domysły moje. Wacław. Justysia? to być może, wiesz, tego się boję. Alfred. A tobie co to szkodzi?

No, jużci nie szkodzi, Ale to w moim domu... jakoś nie uchodzi...

Aby pod moim bokiem... moralność cierpiała. Alfred (z ironia powtarzając). Aha, moralność!

Zatem jest to rzecz nie mała... Ale na cóż przed tobą mam się kryć w tej mierze, Kiedym zaczął się zwierzać, z wszystkiego się zwierzę:

Wacław.

Wacław.

Otóż widzisz, Justysia... ale nie wnoś sobie,

Że ona jest służącą w zwyczajnym sposobie;

Ona wzrosła z Elwirą, wzięła wychowanie,

Któreby dobrem było nawet w wyższym stanie,

Od swych nauczycieli korzystała wiele,

I znając ją dokładnie, mogę wyznać śmiele...

Alfred (. niecierpliwością). No i CÓŻ ta Justysia ?

Wacław.

Otóż ta dziewczyna... Chciałbym, żebyś z nią mówił, to rozkosz jedyna; Trudno prawdziwie wierzyć, jak ma dobrze w głowie, Jak rozsądna, przyjemna, wesoła w rozmowie... Alfred. No, no, i cóż Justysia?

Wszystko wyznać muszę: Otóż... a co najbardziej zaszczyca jej duszę,

To jest dobroć anielska z tym czułym wyrazem...

Alfred (z niecierpliwością). Ale CÓŻ ta...

Wacław.

Wacław. A zwłaszcza ma... coś... coś... tak razem... Alfred. Ma coś, ma, ma, wiem ja, wiem; ale skończ

[u kata!

Cóż ta Justysia? ta ozdoba świata... Wacław (wpadając w mową). Bardzo mi się podobała.

Alfred. Tak?

Wacław (prędko). Kochamy się wzajemnie 1 umiemy żyć przyjemnie;

Otóż okoliczność cała.

Alfred. Umiecie żyć przyjemnie? umiejętność rzadka;

Lecz jakże już trwa dawno ta dla mnie zagadka? Wacław. Od dwóch tygodni jestem pewny, że mnie

[kocha.

Alfred ma stronie). Od dwóch tygodni mnie zwodzi.

Czjr zwodzi?

WacłaW (zasłyszawszy).

Otóż właśnie i mnie o to chodzi;

Ale znowu nie jest płocha,

1 te listy w takim zbiorze,

Nie, to być nie może.

Ale, hm, prawda, przypominam sobie,

Ktoś się w niej kochał młody i bogaty,

Raz mi wspomniała w dość dziwnym sposobie,

Nawet się śmiała z kochanka utraty.

Lecz jeśli mając te oba przymioty,

To jest, młodość i klucz złoty,

Nie umiał panicz wyszukać sprężyny,'

Do ustalenia tak młodej dziewczyny,

To już być musiał, mówiąc między nami,

(тар, ale gap nad gapiami.

Alfred (nieuk-ontentowany). Jakiżeś dziś domyślny.

Wacław.

Więc tern się nie straszę.

Ale to próżne są domysły nasze;

Wolę Justysię tu przysłać do ciebie,

Staraj się, proszę, w pewność ją wprowadzić, Że chcesz dopomódz tę sprawę zagładzić;

Ofiaruj się jej w potrzebie,

Że przyjmiesz nawet i listy na siebie,

Że... ale ty potrafisz sobie z nią poradzić,

A ja tymczasem aż do nóg zniżony,

Będę o spokój wszystkich prosić mojej żony.

(odchodzi).

SCENA ÓSMA.

Alfred (ciska listy o ziemią). Niech cię!... wierz tu kobie-[tom, bądź szczery, bądź stały,

W pole cię wyprowadzi lada nosek mały.

(chodzi dużym krokiem).

Dziecko... niewinność... słóweczka pieszczone...

No proszę, prócz niej, każdy był zwiedziony;

Żona od męża, mąż znowu od żony,

Ja zaś zwodziłem i męża i żonę,

A ta najlepiej, duszeczka kochana,

Bo zwiodła i mnie i Panią i Pana.

SCENA DZIEWIĄTA.

ALFRED, JUSTYSIA.

Alfred. Pięknie, Panno Justyno, najpiękniej, wybornie! ( zemuż oczki spuszczone? czemu tak pokornie?

Już mnie nie zwiodą te minki udane:

Zimne jej serce, nadto dobrze znane;

Nic nie chcę słuchać, nic miekczyć nie zdoła.

(po krótkiem milczeniu!.

Cóż, nic nie mówisz? nie śmiesz podnieść czoła? Zwiodłaś mnie dla drugiego, zastąpi go trzeci,

Fe, wstydź się Mościa Panno; nic bardziej nie

[szpeci

Jak płoclmść, chytrość, zmienność i nieczułość razem, A wszystkich tych przymiotów Waćpanna obrazem.

(Justysia, która dotąd stała ze spuszozonemi oczyma i pokornie słuchała, parska śmiechem, spojrzawszy mu w oczy. Alfred zdziwiony i trochę zmieszany).

Cóż to jest?

Justysia (śmiejąc sią). Ach, ach, jakże mnie to bawi, Kiedy się Pan gniewa;

Lecz za cóż mi Pan to kazanie prawi :

Za cóż tak przezywa?

Alfred. Czemuż mnie i Wacława uwodzisz, fałszywa? W jednej, w tej samej dobie, ledwie nie w godzinie Nie mówiszże obydwom, że kochasz jedynie? Justysia. Ni Pana, ni też jego nie zwodzę w tej

[mierze,

Mówię mu że go kocham, bo też kocham szczerze. Alfred. A mnie niewdzięczna?

Za Panem szaleję!

JllStySia (śmiejąc się).

Alfred. Sama się śmiejesz.

Bo się Pan nie śmieje. Lecz tu nie pora na kłótniach czas trawić: Potrzeba Panią z nieszczęścia wybawić,

Jak tu zniweczyć dowód oczywisty,

Te listy Pańskie, te nieszczęsne listy?

Altred. (bierze kapelusz i chce odchodzić). Co nillie do tego?

[Umiecie nas zwodzić,

Justysia.

Umiecie broić, umiejcież i godzić!

(wraca się i pierwszy wiersz mówi z namyśleniem, dalej z wzrastającą złością).

Powiedz, że były do ciebie pisane...

Że... w tobie całe miasto zakochane,

Eząd, senat, armia cała,

Wszystkie licznie, profesury,

Mecenas}' i doktory...

Żeś od wszystkich listy miała,

Żeś... powiedz co będziesz chciała,

A jeśli Wacław twojej nie uwierzy mowie, Niechaj się mnie zapyta, wszystkiego się dowie.

■(Wacław wchodzi, a na znak jego Justysia odchodzi).

SCENA DZIESIĄTA I OSTATNIA.

WACŁAW, ALFRED.

Wacław. Elwira wszystko wyznała,

Winna, ale wina cala

Na nia samą spaść nie może;

W naszem sumieniu największą część złożę.

Alfredzie, tego rodzaju urazy

Jednym zwyczajnie kończą się wyrazem.

Wiem, co odpowiesz, ale wiem zarazem,

I to przyznasz, że w tej dobie Jaka bądź żądza szalona Wre w głębi naszego łona,

Musim zapomnieć o sobie.

Jest obowiązkiem naszego honoru Chronić od skazy, od skazy pozoru,

Tę, co zbyt ufna, serca tylko żyjąc wiarą, Przewrotności dziś naszej stała się oliarą.

Altred. Rozumiem. 1 przyrzekani święcie, że w tym

[względzie

Wola twoja, jaka bądź, prawem dla mnie będzie.

(kłaniają sią zimnym ukłonem i odchodzą w przeciwne strony).

r\

KONIEC.

NOWY DON KISZOT

CZYLI

Sto szaleństw.

KROTOCHWILA

we trzech aktach, wierszem ze śpiewami.

Szaleństwo, nie ochota, silić się dla niczego.

And. Maks. Fredro.

KASZTELAN.

kasztelana.

KAROL, syn ZOFIA, synowicą )

MATEUSZ SĘDZIŁKO, burmistrz bliskiego miasteczka. MICHAŁ, służący Karola.

JAKUB, stary sługa kasztelana.

BORUTA, leśniczy i karczmarz w dobrach kasztelana. MAŁGORZATA, jego żona.

POCZTYLION.

KMOTR, stróż karczemny.

WÓJT, WIEŚNIACY, WIEŚNIACZKI, INWALID, DWORZANIE kasztelana.

Scena w dobrach kasztelana.

AKT PIERWSZY.

Izba karczemna ; drzwi w środku, na prawo i lewo ; w głębi stół za nim ława. Po prawej sceny ławka, po lewej stolik.

SCENA PIERWSZA.

BORUTA, MAŁGORZATA, KMOTR, WIEŚNIACY ; (później) STRÓŻ NOCNY.

(Wieśniacy piję przy stołach i tytoń palę. Małgorzata z jednymi się. rachuje, drugim Boruta trunku dostarcza).

Wieśniacy (śpiewaję). Dalej żwawo i wesoło,

Pijmy, pijmy, pijmy wkoło!

Ja do ciebie, a ty do mnie:

Twoje zdrowie, moje zdrowie!

Kto nie pije, żyje skromnie,

Temu świta zawsze w głowie;

Dalej żwawo i wesoło,

Pijmy, pijmy, pijmy wkoło!

Stróż llOCliy (wchodząc z latarnię w ręku). MoSpailOWie g'0-

[spodarze,

Już dziesiąta na zegarze,

Wieśniacy. Czy dziesiąta, czy dziewiąta,

Niech to myśli nie zaprząta;

Kto wypije, niech się święci,

Kto nie pije, niech kark skręci!

Dalej żwawo i wesoło,

Pijmy, pijmy, pijmy wkoło!

Boruta, Małgorzata, stróż. Idźcie, idźcie gospodarze,

Już dziesiąta na zegarze.

Wieśniacy. Odłożone, niestracone,

Chodźmy każdy w swoją stronę; Jutro wrócim, będziem pili,

Huczno, żwawo będziem żyli!

Teraz kończmy, choć wresoło, Kończmy, kończmy szklanki wkoło!

(wychodzą nucąc tę samą pieśń ; głos się gubi w oddaleniu).

SCENA DBUGA.

BORUTA, MAŁGORZATA, KMOTR.

Kmotr sprząta, potem kładzie się spać w głębi na ławie. Boruta bierze łaskę i kapelusz).

Małgorzata. Dokądże znowu, dokąd, tak późno?

Boruta.

Do lasu.

Małgorzata. Proszę, jaki mi pilny! Nie masz to

[w dzień czasu?

Boruta. No, no; tylko ty idź spać, nie troszcz sobie

[głowy :

Muszę obejść granicę, dziedzic przybył nowy;

Nie będzie mi się pytał nad skradzioną sosną,

Czy też mnie Bóg nie skarał żoneczką zazdrosną. Małgorzata. Hm, dziedzic przybył nowy. Jakto

[Waszmość umiesz...

Boruta. Dobranoc ci, Małgosiu, dobranoc, rozumiesz.

(do siebie).

Być karczmarzem, leśnicz3un, mieć zazdrosną żonę, To można męczennika zasłużyć koronę, (odchodzi). Małgorzata. Hm... do lasn, do lasu! co noc mi

[wychodzi ;

Ledwiebym nie przysięgła, że mnie lmltaj zwodzi. Ale twoje wykręty nie będą trwać wiecznie; Gdybym miała rok nie spać, dojdę ich koniecznie.

(odchodzi).

SCENA TEZECIA.

'(słychać trąbkę pocztarską coraz bliżej).

Kmotr (przebudzony). Co

za wicher gwałtowny, aż się [dom kołysze,

Nowy Don Kiszot, akt 1, scena 3..

61

Chociaż mówią, żem głuchy, jednak ja to słyszę.

(słychać wolne kołatanie. Kmotr podnosi się i nadsłuchuje).

Grzmi.

Midiał (za drzwiami). OtWOl’Z !

Kmotr.

Michał (głośniej).

KmOtr (kładąc się).

(słychać mocne uderzenie we drzwi. Kmotr się zrywa).

Piorun walnął we wrota, Święty Floryanie!

(biega po izbie z konewką).

Małgorzata. Hej KmotrzeL. Kmotrze!...

Kmotr.

Małgorzata.

Kmotr. W wodę... wpadł, chwała P>ogu, małą zrobił

[szkodę.

O, grzmi!

Otwórz !

Czy prędko ustanie¹

Słucham.

Idź otwórz gospodę.

(znowu kołatanie),

Ej źle... grzmi; ależto grzmi! ogniście i srodze! Chyba pono pies jeden byłby teraz w drodze.

A cóż nie słyszysz? głuchy! [ktoś we drzwi kołacze!

Małgorzata o

alkierza).

Kmotr. Skacze?

(do siebie).

Ogłuchła baba!

(głośno). Taćto grzmi, nie skacze.

(do siebie).

Jednakże wielkie dziwy, piorunuje zbliska,

Ażeby też raz jeden, to się nie zabłyska.

(idzie do okna).

Taćto pogoda! tylko rzęsista ciemnota.

Aj, aj... niby wóz jakiś... ktoś stuka we wrota... Czyto mnie się tak widzi, czyli w rzeczy samej?

Michał

(ze dwom). Otworzyszże nam ? gapiu! godzinę

[czekamy

Proszę, a to wisielec!... zwabić go nie mogę. . Klliotr. Do Kielec?... a, do Kielec pytacie o drogę? Michał. Głuchy!

Trakt suchy.

Kmotr.

Michał (grożąc). Będziesz bity!

1 ubity.

Kmotr.

Michał. Ej, basy! Kmotr.

Są i lasy.

Głuchy albo spity.

P OCZtyliOIl (za drzwiami).

Michał. To łotr!

Kmotr. A Kmotr... Do usług.

Gdzież masz, łotrze, uszy? Kmotr. Jak się mam?... Dobrze, dobrze.

Michał.

Michał.

Hultąj się nie ruszy, I pono tę noc całą stać będziem na dworze. Kmotl*. Czy otworzę?... I owszem, zaraz wam otworzę.

(do siebie biorąc światło).

Jacyś, widzę, znajomi: po głosie poznali; Grzeczni ludzie, najpierwiej o zdrowie pytali.

(odchodzi).

SCENA CZWAKTA.

KAROL, MICHAŁ.

(stawia strzelbą przy drzwiach lewego alkierza).

Kmotr (powróciwszy kładzie sią znowu na ławie i zasypia).

Karol (kładąc pistolety). Błądzenie... zbójcy... walka wśród

[nocnej ciemnoty,

Dawnych dziejów rycerskich, o! godne kłopoty ! Przeciwność zachęceniem, trudy mym żywiołem.

No i jakże, Pedrillo, źle podróż zacząłem? Michał. Michałem mnie ochrzczono i tak mnie zwać

proszę ;

Jak zostałem Pedrillem pełno guzów noszę. Karol. Pedrillo, ty narzekasz ?

O nie ; jak się śmieję. Karol. Próżnom więc, widzę, w tobie położył nadzieję. Nie masz serca !

Michał.

Michał.

Żałuję, że Pana zawiodłem. Karol. Jakto, honor i męstwo, kiedy naszem godłem, Kiedy bronić niewinność jest naszym zamiarem, Mogąż te małe trudy być dla nas ciężarem? Michał. Niech Pan stroi, ubiera, to wszystko do woli,

Lecz co kole to kole, co boli to boli.

Nie dość... Mogęż być szczeiym i mówić co czuję? Karol. Możesz ; kłamstwem się brzydzę, a prawdę

[szanuję.

Michał. Nie dość, żeśmy błądzili przez pola, las,

[krzaki,

Trzeba żebyś Pan jeszcze za zbójców wziął pniaki. „Panie, to pniaki“ mówię. „Nie, to są hultaje“. „Jak Boga kocham, pniaki“. „Nie; daj strzelbę!“

Daję.

Jak też się wystrzeliło, szkapy z piekła rodem, Które nas usypiały swoim żółwim chodem,

Nuż w nogi! wołam... trzymam, aż mi w krzyżach

[pryska,

Nareszcie rym! do dyabla z jakiegoś urwiska. Koniec końców Pedrillem czy dawnym Michałem,

To wiem tylko, że w czoło dwa sińce dostałem; Proszę więc Pana za co i po co?

Dla sławy.

Michał. Ach, lepiej bez niej; cali wróćmy do War-Karol. Nikczemna duszo!

Karol.

[szawy.

Michał. Wszakże w każdej tani wyprawie

Błyszczałem jakby gwiazda, w nieśmiertelnej sławie. Tam znani wzdłuż i wpoprzek do samych rogatek, Od żydów, bab, drożkarzy, panien i mężatek, Słowem, znani przystojnie w całym wielkim świecie, Choć się co i zbroiło, uszło jakoś przecie;

Ale tu, przewiduję, źle, źle z nami będzie.

Karol. To czemu?

Michał. Oczy na nas wytrzeszczają wszędzie. Na cóż ten płaszcz, kapelusz, te palone buty? Jak z domu waryatów a najmniej z reduty. W drodze napastujemy ludzi.

Karol.

W dobrej sprawie! Michał. Wszak możem za nią walczyć, i lepiej

[w Warszawie.

Karol. Słuchaj, nie jestem panem, jak bywają, drudzy, Których niewolnikami ledwie nie są słudzy;

Napaść z Pańskiej strony. Karol. Jakto! mógłżem płci pięknej odmówić obrony? Każdy słabszy w ucisku, w jakimkolwiek względzie, Zawsze prawo do mojej opieki mieć będzie.

Ja pragnąłem mieć w tobie razem przyjaciela, Który szczęście, przygody, myśl nawet podziela, Jak niegdyś wierne giermki dla rycerzów były. Ty wiesz, jakie przyczyny mój odjazd znaglily: Wiesz, żem miał pojedynek?

Michał.

A dopieroż kobiety, ten piękny twór Boga,

Których słabość powabem, powabem i trwoga, Których uśmiech tak miły i władnący tyle Od kolebki nas wiedzie w późne życia chwile, Podwaja każdą rozkosz, uśmierza zgryzoty,

Zachęca nas, nagradza, unosi do cnoty;

Mająż z najświętszych uczuć czynić nam ofiary,

A barbarzyństwo mężów zostawać bez kary? .

Nie, póki serce bije, władać mogą dłonie,

Dopóty walczyć będę w płci pięknej obronie. Michał. Dobrze, niech i tak będzie. Lecz gdy strasznym losem

Ow mąż, cnót ciemiężyciel, rozstał się z swym nosem, (tdyś już Pan tak chwalebnie użył swojej broni, Dla czegóż uciekamy, kiedy nikt nie goni?

Karol. Miałżem czekać spokojnie na zazdrosnych

[wrzaski,

Na dziękczynienia kobiet i ludu oklaski?

Nie, ja tylko w mej duszy chcę znaleść pochwałę; Nareszcie jedno miasto jest pole za małe:

Obu światom chcę zostać chwalebnym przykładem. Niech więcej młodzian idzie za wskazanym śladem, Niech ze mną śmiało prawdy zaświecą pochodnie, Bronią dręczoną cnotę, a zgramiają zbrodnie.

Nie pytam w jakie kraje losy mnie powiodą, Ludzkość oswobodzona będzie mi nagrodą; Stronnictwo, mych zamiarów nie wzruszy, nie zaćmi, Świat cały mi ojczyzną, wszyscy ludzie braćmi. Michał (rozczulony). Ach!

Karol. Wziąłem cię ze sobą, bom mniemał niestety, Że na prawego giermka masz dosyć zalety! Michał. Ach!

Karol. Że dzieląc wraz ze mną trudy i wyprawy, Będziesz godnym mych względów i dostąpisz sławy.

Michał (coraz bardziej rozczulony). Adi! acłl!

Karol. Że kiedyś kończąc podróże i boje,

Dwakroć błogosławione w świecie imię twoje W księdze nieśmiertelności umieszczonem będzie Obok mojego, w dzielnych bohaterów rzędzie. Michał. Ach! ach!

Karol. Zbłądziłem, lecz dość tej mowy z Michałem, Teraz oddal się gdzie chcesz, lecz pomnij że chciałem... Michał. Ach! chcę być nieśmiertelnym! wybacz, wy-

[bacz Panie,

Występne ale krótkie zmysłów obłąkanie.

Karol. Idź, wracaj do Warszawy... pędź życie bez

[chwały !

Michał. Nie, sroższe, szlachetniejsze parzą mnie

zapały ;

Będę walczył walecznie z godłem i ludzkością;

Ach Panie, żałującą zmiękcz się mą żałością! Patrzaj, jak serce bije, jakie łzy wytaczam.

Karol. Pedrillo!

Michał. Don Carlosie! przebacz!

Karol. Wstań, przebaczam.

Michał (wstaje). Oby mógł się ktokolwiek teraz mi nawinąć,

Musiałby zaraz z moich rycerskich rąk zginąć.

Oby kto Pana skrzywdził, uczynił zniewagę, Popuściłbym nd niego naglącą odwagę.

[marnie,

Karol. Brawo Pedrillo! czasu nie traćmy więc Chodź ze mną.

Michał. Chodź?... ja?... dokąd?

Karol.

Bierz broń i latarnię.

Michał. Ale zaraz, niech sobie z odwagi odpocznę. Karol. Nie, nie, nasze działanie musi być niezwłoczne. Michał. Ach, cóżeś Pan nowego, tak prędko wyszukał?

Karol. Słuchaj i ciesz się. Wtedy, gdyś we wrota

[pukał,

Mimo ciemnoty, z drogi o kawałek mały,

Niby duże budynki widzieć mi się dały.

Ale dalej poszedłszy rozpoznałem zblizka,

Że to jakichsić murów stare są zwaliska.

Takie miejsca być zwykły złoczyńców siedliskiem, W takich często niewinność jęczy pod uciskiem Możniejszych barbarzyńców; chodźmy więc się starać Cnotę z więzów uwolnić lub przestępstwo skarać. Micliał (myśli). Hm!... nie lepiejże będzie, gdy dnia

[ zaczekamy ?

Pocóż w nocy jak zbójcy atakować mamy?

Fe, Panie! fe! jak zbójcy; dalibóg nieładnie, Jeszcze nas jaki taki znienacka napadnie. -Karol Idziesz czy nie?

Micliał. Hm... ale niecli Pan zważy sobie...

Karol. Zważam, zważam, że męstwo już zasnęło

[w tobie.

Michał. Nie... ja strasznie odważny, jednakże się

[boję... ■

Karol. Zostańże, zostań tchórzu, wstrzymuj dzielność

[twoję. 1]

(wychodzi).

Michał. Jakto, [maml tu sam zostać? Panie! Don

\Karlosie !

SCENA PIĄTA.

»MICHAD, KMOTR (śpiący).

Michał. Wolę pójść... nie, zostanę... o, przeklęt}^ losie! O, rycerstwo! o, sławo! gdzieżeś mnie zawiodła!

Co mi z nieśmiertelności i honoru godła,

Kiedy choć czasem trochę odwagi nazbieram. Ledwie przyjdzie do czego, ze strachu umieram.

(siada po lewej ręce sceny).

O Warszawo! Podwalu! o Panno Justyno?

Gdybyś mogła łzy widzieć, co za tobą płyną!

(po krótkiem myśleniu).

Zginę nie dziś, to jutro. Mój Boże, mój Boże! Nacóż człowiek człowiekiem? któżto zgadnąć może? Żyje, jak mysz, co... co się... jak ptaszki, co siedzą... Albo życie? jest właśnie... jak... jak dyabli wiedzą!

SCENA SZÓSTA.

MICHAŁ, PÖCZTYLION, KMOTR (śpiący).

Pocztylioil. Niech piorun trzaśnie w takie niegodziwe domy!

Błoto w stajni po uszy, ni siana ni słomy!

Ni koni gdzie przywiązać; żłoby na cielęta...

Daje mi się we znaki ta podróż przeklęta.

I chomąta porwałem na drobne kawałki...

Bierz je dyabeł... Hej! słyszysz, karczmarz! daj

[gorzałki !

(Kmotr wstaje i nalewa, pocztylion postrzega Michała).

A, pall Michał ! (siada naprzeciw Michała). Stół tlltaj...

[w ręce twoje! (pije).

(Kmotr stawia między siedzącymi po lewej stronie sceny stół, który stał przy drzwiach prawrego alkierza).

rzem.

Ale cóż, czyż cię słowa nie wzruszają moje? Milczysz, kiwasz się, dumasz, jak żyd nad pacie-He?

Michał. Szczęśliwy człowieku! nie jesteś rycerzem. Nie poświęciłeś sławie, jak ja, swoje życie.

L cóż mi z tego? powiedz? na cóż jej nabycie?

CÓŻ jest Sława? (pocztylion pije).

A dobra wódka?

Doskonała !

Pocztylion.

Michał. Acli ! ach ! (pije).

Wszystko marności! człowiek, życie, chwała! Choć znam tilozofię, ty nie... jednak przecie Poznasz, że sama nędza panuje na świecie. (ciszej). Dalej trochę.

Pocztylion. Już niema.

Wszystko się przebiera.

Michał (pije)

Człowiek rodzi się, żyje, na końcu umiera!

Pocztylioil (rozczulony). Umiera, prawda, prawda.

Jak umrze...

Michał.

Pocztylioil (płaczce)    Nie żyje.

Michał. I już więcej nie chodzi, nie gada, nie pije. Ty płaczesz ?

Pocztylioil. Płaczę, płaczę, bo gadasz wspaniale.

Michał (wstaje i ściska poeztyliona).

Szanowny pocztylionie !

Pocztylioil (ściska Michała) Mój Panie Michale ! Michał. Wierzaj, żem cię szacował, zaledwie poznałem. Pocztylioil. I ja cię wielce kocham i zaraz kochałem.

(z determinaeyą). Bądź zdrÓW !

Michał

Pocztylioil (przestraszony). Stój, gdzie idziesz?

Michał.

Pocztylioil.

Spać.

Spać? Idź w imię Boże.

(idą pod rękę się trzymając i biorąc świecę).

Michał. Niema gdzie... chyba razem z głuchym się

[położę.

(kładzie się).

Kmotr. Hej ! hej !

Michał.

Pocztylioil.

Kmotr.

POCZtyliOIl (ciągnąc Kmotra). Prędko. KniOtr (wstaje grożąc).

POCZtyliOIl (wypychając Kmotra za drzwi).

Ustąp się !

Idź precz !

To moje posłanie!

Ale Mospanie !

(Wychodzi).

Eh, ruszaj bałwanie !

SCENA SIÓDMA.

l!l RMISTRZ (wychodzi ze świecą z lewych drzwi, w szlafroku). MICHAŁ (śpiący).

Burmistrz. Cóż tu za hałas, wrzawa, ciężko oko

[zmrużyć !

Lepiej było podróży godzinę przydłużyć,

Jak w tern piekle nocować. Pewnieby w mem mieście Takich krzyków żołnierzy nie zrobiło dwieście;

Bo moja głowa czuwa i wszystko układa,

Bo Mateusz Sędziłko jest Burmistrz nie lada.

Cóż to było? nikogo niema? tam do kata!

Hm! jakiś Hiszpan...? Hiszpan? co za dziwna szata! Jakie zęby.... twarz.... nozdrze!

(Słychać strzał, Burmistrz ucieka ku drzwiom swoim, świeca mu wypada, gaśnie, on trąca o stół).

Cóżto, stół ? Dla Boga !

Ach, jakże mnie gwałtownie przeraziła trwoga! Byłbym do gospodyni wleciał mimo chęci :

Tuż przy jej drzwiach stał stolik, mam dobrze

[w pamięci.

Pięknieby było; w nocy Burmistrz w łóżko włazi... Fe, fe... nigdy roztropnych czyn taki nie skazi.

(Odchodzi do alkierza po prawej ręce).

SCENA ÓSMA.

BITRMSITRZ, MICHAŁ, MAŁGORZATA.

Małgorzata (" alkierzu). Ach, kto tu! gwałtu! gwałtu!

(po krótkiem milczeniu).

Poczekajno łotrze !

A, mam cię, mam cię ptaszku! łapaj, łapaj Kmotrze!

(Wypada Burmistrz, zawadza nogą o tapczan, na którym spał Michał i u-pada ; zrywa się Michał, którego chwyta Małgorzata ; tymczasem Burmistrz podnosi się i w najbliższem miejscu przy stronie staje).

A, jesteś !

Michał (przestraszony). A... a... jestem.

Małgorzata.

Po noc}' łazisz?

Michał.

Małgorzata.

Michał.

Małgorzata,

Puść mi ręce hultaju.

Michał.

Luby nietoperzu.

Kto?

Ty!

Gdzie ?

W moim alkierzu.

Puść mi kołnierz babo ! Burmistrz (na stronie). Co tu robić, pot ze innie ciecze,

[aż mi słabo !

Małgorzata. Stój... stój... teraz poznaję; omyłka

[się stała.

Tamten nie był ubrany, jakżem zapomniała !

(odsuwa się)

Dobry wieczór Waćpanu.

Michał.

Najniższy Jejmości. Małgorzata. Jestem tu gospodynią.

Michał.

Nieźle witasz gości. Małgorzata. Wybacz Waćpan. Zaledwiem zamrużyła

oczy.

Poczułam, że coś śmiało do łóżka się tloez}r.

Tylko com nie zemdlała w tak strasznej potrzebie, 1 nie mogąc się ocknąć, nagle przyjść do siebie, Wycięłam dwa policzki... łotr się nieco zmieszał, Wyśliznął mi się szybko i w te drzwi pospieszał, Jam też za nim goniła, gdyś mi wleciał w ręce. Widziałżeś przecie kogo У Burmistrz (na stronie).

Stoję jak na męce.

Michał. Nie widziałem, lecz czułem, bo ta mara

[z piekła,

Na środek mnie śpiącego z tapczanem wywlekła ; Zerwałem się odważnie, aż tu mnie coś dusi. Małgorzata. Jeśli drzwiami nie ruszył, tu jeszcze

[być musi.

Michał. Nie; tylko się coś jak pies po ziemi drapało. Burmistrz (na stronie). Jak pies !... jak pies!...

3łałgorzata.

Szukajmy, gdyby się udało!

TEIO.

Razem

Małgorzata. Pst!... pst!... ciclio!... coś tu słyszę. Michał. Tam do kata, ledwie dyszę. Burmistrz. O, dla Boga, ledwie dyszę.

Razem.

Małgorzata. Tę zuchwałość skarać muszę,

Już nie ujdzie mojej ręki;

A gdy wszystko wstrząsnę, wzruszę, Mieć go będę, Bogu dzięki! Burmistrz. Choć niewinny, cierpieć muszę,

Już nie ujdę srogiej ręki;

Czy stać będę, czy się ruszę,

Pewnej hańby doznam męki.

Michał. Z a niewinność walczyć muszę,

Wnet użyję dzielnej ręki ;

Lecz, gdy wszystko wstrząsnę, wzruszę, Jeśli ujdzie, Bogu dzięki !

Bazem

Małgorzata. Pst!... pst!... cicho! poszedł pono. Michał. By nie spotkać, pójdę stroną. Burmistrz. Trza się sunąć inną stroną.

Razem.

Małgorzata. Każdy o tern wiedzieć będzie,

Jaka cnota w mej osobie;

Sama nawet powiem wszędzie,

Co się działo w nocnej dobie. Burmistrz. Gospodyni milczeć będzie,

Gdy się pozna na osobie ;

Ale Hiszpan powie wszędzie,

Co za figle w nocy robię.

Michał. Niechaj będzie, co chce będzie,

Niechaj panicz zmyka sobie ;

Ja go wstrzymać nie chcę w pędzie,

1 najlepiej pono zrobię.

Bazem

Małgorzata. Tu... tu... w okniem go widziała. Michał. Czy ta baba oszalała !

Burmistrz '(raczkiem). Czy ta baba oszalała !

Razem.

Mołgorzata. Śmiało tylko, śmiało, śmiało,

Już nie długo będzie wodzić;

Pozna wkrótce i nie mało,

Jak po nocy trzeba chodzić.

Burmistrz. Za cóż niebo mię skarało,

Wszak nie chciałem ją uwodzić; I że babie coś się zdało, Burmistrz musi raczkiem chodzić. Michał. Takich kobiet w świecie mało, Któreby tak chciały szkodzić ;

Że się komuś dobrze zdało Po ich izbie w nocy chodzić.

(Jakiś czas cicho chodzą; nareszcie Burmistrz bojąc się, aby do światła go nie zobaczyli, na rękach się czołgając umyka się przed Michałem; ale tyłem wsuwa się pod nogi Małgorzaty. Ta mu na krzyże upada i chwyta go za szyjęj; on się zrywa i tak z nią wiszącą chce uciekać).

Burmistrz. Ach! Małgorzata. Ach !

Michał (w głąb uciekając wrzeszczy z całego gardła ze strachu).

Stój ! trzymaj go ! stój !

Małgorzata.

Burmistrz. Ciszej no, ciszej ! pocóż ten hałas, ta

. [trwoga.

Niesie mnie, dla Boga!

Uspokój się i słuchaj.

Małgorzata.

Burmistrz. To ja.

Małgorzata.

Burmistrz.

Małgorzata.

Burmistrz.

Małgorzata. Dobrze, ale bo jednak... Burmistrz.

Co słyszę? ta mowa...

Pan Burmistrz !

.la, ja. Ale...

Ani słowa !

Widzisz, moje dziecię, Jak to pozór częstokroć zwodzi na tym świecie! Zmylenie drzwi pociemku i całe zdarzenie Sprawiło, jak miarkuję, stołu przestawienie.

Ale o tern rozmowę odłóżmy do rana,

Teraz idź spać. To szczęście, że niema Hiszpana 1 nikt przecie z służących nie słyszał nas w domu. Idź spać, a co się stało, nie mówmy nikomu.

(odchodzi do siebie).

Małgorzata (Chodzi jakiś czas zamyślona, potem idzie do drzwi, otwiera i woła), jjvmotrze !

Kmotr.

Hę!

Małgorzata. Zapal świecę... nie odchodź i kroku... Spać się nie kładź, chodź wszędzie, miej wszystko

[na oku.

(po lcrótkiem myśleniu do siebie)

Tak, wolę pójść nocować do której sąsiadki,

Bo tu jeszcze niepewne są dalsze wypadki,

Nie bardzo jemu wierzę, nie wierzę i sobie.

(odchodzi).

Kmotr (przynosi zapaloną świecą, stawiają i siada na ławie przy stole).

Świeca jest... spać się kładę i kroku nie zrobię.

SCENA DZIEWIĄTA.

MICHAŁ, KMOTR (śpiący).

Michał (który IV <rłąbi się utaił). Hm... hm... lim... nie źle...

I Pan Burmistrz wesoły ! Proszę, co to czasami wyrabiają stoły !

Stół go zbudził, zabłąkał... i stół pełen złości Wyjednał dwa policzki Burmistrzowskiej Mości.

SCENA DZIESIĄTA.

KAROL, MICHAŁ, KMOTR (śpiący).

Michał. Jakżeto Pan wyglądasz? mój Boże kochany!

Bez broni, kapelusza, mokry, zawalanym Karol. Ach Pedrillo, żeś został, masz tchórza węch

[rzadki.

Słuchaj, jakiem miał dziwne w tym zamku przypadki.

^śpiewa).

Wszedłem pod czarne sklepienie,

Głuche tam było milczenie,

Światła mnie promyk wiódł blady,

Gdzie ludzkie starte już śladyr.

Aż tu słyszeć szmer się daje,

Jakieś widmo z gruzów wstaje:

Wzrok iskrzącym, broda biała Do nóg kręto mu wisiała;

Milcząca, groźna, obrzydła Postawa była straszydła.

Chcę na nią śmiało uderzyć I choćby z czartem się zmierzyć ;

Lecz daremnie, wciąż mnie stroni ; Stanę, stoi ; wracam, goni ;

1 ścigając czas już długi,

Strzelam w końcu raz i drugi.

Na ten huk, ptactwa gromada Wnet wrzeszcząc wkoło opada ;

Napróżno odpór jej stawię,

Wzrok tracę w czarnej kurzawie.

Wracam, pędzę; lecz w tym biegu Padam w przepaść, bez dna, brzegu ; 1 w tym dole, piekle właśnie,

Broń mi ginie, światło gaśnie. Otoczony ciemnotą, bez żadnej pomocy, Myślałem, że tam resztę przepędzę tej nocy, Gdy przecię jakąś gałęź schwycić się udało I po wielu trudnościach i znoju nie mało, Ujrzałem ucieszony, jak z grobu dobyty,

1 ponure zwaliska i niebios błękity.

Micliał (trzęsącym głosem). Panie... źle... uciekajmy...

(klęka).

Panie! uciekajmy!

Widmom, ptakom i zamkom święty pokój dajmy! Ach... słuchaj mojej prośby!

Karol.

Kto, ja mam uciekać? Nie, nie; jutro będziemy tych strachów dociekać. Michał. Jutro jeszcze daleko, a te czarne ptaki Mogą być strasznej śmierci nieochybne znaki. Karol. Z takich znaków żartuję i z tych duchów

[razem.

MlChał (chrząka, jak gdyby chciał przeszkodzić, aby nie słyszano mowy

Pana). Pst!...

Karol. Nie jeden z nich zginął katowskiem żelazem.

Jutro te tajemnice odsłonić się muszą.

Michał. Ach, zmiłuj się nad twoją i nad moją duszą. Karol. Pedrillo... honor... męstwo...

Michał.

Ach! honor i męstwo

Wielka chwała, lecz uciec większe bezpieczeństwo. Ach, gdybyś Pan raz jeden chciał słuchać mej rady, Wrócić do domu, ojca wypełniać układy,

Strachy, godła porzucić, zamiary odmienić,

Z Panną Zołią pięknie, ładnie się ożenić ;

Jabym z Panną Justysią także się skojarzył, Panbyś kochał, polował, a ja gospodarzył ; Takbyśmy sobie en quatre żyli doskonale.

Karol. Zła głowa, zła i rada, Mospanie Michale. Dlatego, że mój ojciec lubi synowice,

Że jej wioski od naszych tylko o granicę,

Żem... żem ją kochał niegdyś... lecz skąd to wspo-

[mnienie,

Wszakżem ci już w tej mierze nakazał milczenie.

(do siebie).

Trudno mi dotąd jeszcze serce moje zmienić,

Umiem wdzięki Zolii i jej cnoty cenić.

(z westchnieniem). .

Kochałem!... kochani może... zapomnieć nie mogę; Lecz żądza sła^y inną wskazała mi drogę,

I wszakżeto dla kobiet chcę mej broni użyć ; Zapomnijmy więc jedną, aby wszystkim służyć.

(do Michała).

Twój pałasz... księżyc wschodzi... nienadcliodząc

[zbliska,

Rozpoznam z ostrożnością te dziwne zwaliska,

Ty...

Michał. Ja?

Zostań : do boju bądź jednak gotow3r.

(odch^ćizi).

Karol.

SCENA JEDENASTA.

MICHAŁ, KMOTR (śpiący).

Michał. Do boju! gdzie? jak? po co? co za koncept

nowy !

Sarn udaje rycerza, niebezpieczeństw szuka, Bo się nigdy nie boi, to mi wielka sztuka ! Ale bójno się trochę, jak ja się wciąż boję,

A zobaczysz, czy miłe te trudy i boje.

O, ratuj że mnie, ratuj, święty Dezydery !

Spojrzyj! młodzieniec pełen nadziei, maniery,

Z tą twarzy, kształtem, chodem, w talenta obfity... I ginąć marnie w łesie, jak człek pospolity!

Nie, nie zginę... ucieknę; lecz jak?... w tym ubiorze. Bez paszportu... uwiężą i... powieszą może.

Gdyby!... tak!... lecz... poszukam.... dobrze, wyśmie-

[nicie.

(wchodzi do alkierza po prawej ręce sceny i wynosi ubiór Małgorzaty).

Otóż jest... łatwiej zawsze przemknąć się kobiecie; I Panowie strażniki, co tak chętnie skubią,

Dla nadobnej figurki pofolgować lubią.

Wszystko, czego potrzeba, (ubiera się).

Perdesu, spódnica,

Kornet, to skryje oczy i wąsate lica.

A mój Strój ? (ehee przez okno wyrzucić).

Nie, myśl dobra... ubiorę bałwana. Śpiąc, może Don Karlosa oszukać do rana.

(Śpiącego Kmotra ubiera w śwój płaszcz i kapelusz, potem węglem maluje mu wąsy i bródkę).

Tym wąsem... i tą bródką... Pedrillem cię robię, Moją sławę i guzy przekazuję tobie, (idzie). Teraz... (wraca).

Ha! jak tam ciemno! Ale widma, boje... Chodźmy... O, mój patronie, wiedźże kroki moje!

(odchodzi).

SCENA DWUNASTA.

KMOTR (śpiący), BURMISTRZ, później WÓJT, WIEŚNIACY.}

BlirmiStrZ (wychodząc zawadza i wywraca strzelbę, którą Michał postawił przy drzwiach ; podnosząc mówi wiersz pierwszy).

Cóż to znowu? tu wrzawie, widzę, końca niema.

(Wieśniacy wchodzą prędko z latarniami).

PierWSZy Wieśniak (zobaczywszy Strzelbę w ręku Burmistrza).

Otóż jest! oto, oto! jeszcze strzelbę trzyma.

Wójt. Do aresztu!

Ja? za co?

Burmistrz.

Wójt. Wszystko to się pokaże.

Wójt. Dalej z tym paniczem !

Burmistrz. Ale za co? powiedźcie... ja nie wiem

[o niczem.

Pierwszy wieśniak. Kręcicie daremnie.

Wójt. Dalej...

Burmistrz. Wiecież łotry, co za godność we mnie? Wójt. Waszeć sam łotr a ja wójt, i iść z nami radzę ;

Bo co z gwałtu wypadnie, tego nie zagładzę. Burmistrz. Lecz, neminem captivabimus nisi jure... Pierwszy wieśniak. Tak, jure... jaki Francuz!...

[zapłaćno za dziurę.

Wójt. O, jure czy nie jure, a Waszeć do kozy! Burmistrz. Więc niczem są już prawa ? o godzino

[zgrozy!

Inwalid (jeden z wieśniaków). Nie są niczem, mój Panie :

[cłioćeśmy wieśniacy,

Znamy co to są prawa, bo i my Polacy ;

I co pradziad ułożył, każdy bronić umie.

Wójt. Otbyście daremnie nie gwarzyli, kumie,

Niech po nocy nie łazi.

Drugi wieśniak. Co mu się sprawować! Pierwszy wieśniak. Odkądżeto już wolno ludzi

[napastować?

Burmistrz (na stronie). Ach ! przebóg... wszakto... tak

jest, sprawa gospodyni.

O hańbo ! (do wieśniaków).

Moi ludzie, czasem się uczyni

Niechcący...

[dziurę.

Pierwszy wieśniak. Tak, niechcący... taką wybić Burmistrz. Dziurę!

Pierwszy wieśniak. A Pan co powie, gdy mu

[oddam skórę!

SCENA TRZYNASTA.

CIŻ I KAROL.

Karol. Cóżto jest? jakieś gwałty, o cóżto wam chodzi? Pierwszy wieśniak. Waćpanu co do tego?

Powiedzieć się godzi. Pierwszy wieśniak. Więc powiem... Niedaleko,

Karol.

[o kroków stąd parę,

Są mnry...

Mury? duże?

Karol.

Pierwszy wieśniak. Ot, zwaliska Stare;

Był niegdyś browar...

Browar !

Karol.

Pierwszy wieśniak.    Ale jak się spalił,

Że go nikt nie naprawił, do reszty się zwalił.

I teraz nic tam niema, oprócz mojej chaty.

Tam więc spałem, aż tu sztuk ! rymło jak z armaty! Zląkłem się tego... w żonce jak duszy nie było.

Aż tu znów sztuk! pół okna na izbę rzuciło.

O, strach, niema co czekać... tfy, co to być może? Ha, pójdę.... czy nie zginę... idę na podwórze,

Aż tu pański cap biały przed nogami pada. Karol. Cap biały!

Źle! co to jest? biegnę do [sąsiada,

Z nim po wsi... i tak żwawo wszyscy się zerwali, Żeśmy jeszcze ze strzelbą Panicza zastali.

Więc to browar! cap biały!... [o hańbo, o wstydzie !

Pierwszy wieśniak.

Karol (на stronie).

(do wieśniaków).

Zatem wam, jak miarkuję, o zapłatę idzie.

(dostając sakiewkę).

Janito zrobił te szkodj'... na, macie... Bóg z wami. Wójt. Hm!... nie... kiedyście winni, chodźcie i wy

[z nami.

Karol (dostając sakiewkę położył pałasz, który zaraz wziął jeden z wieśniaków). Co, ja? zobaczę!... (nie widząc pałasza).

Wzięli! muszę uledz sile,

Lecz za mnie ten Jegomość nacóż cierpi tyle?

FIISTAL.

Karol. On nie winien, wyznać trzeba. Burmistrz. Ach, nie winien, widzą nieba !

Wójt. Co, nie winien?...

Wójt i wieśniacy. Do więzienia!

Dla wszelkiego objaśnienia.

Razem.

Wójt i wieśniacy. Choć nie winien, do więzienia! Dla wszelkiego objaśnienia.

Karol i Burmistrz. Ach, co słyszę! do więzienia! Bez żadnego przewinienia.

Karol. Za cóż wolność mamy stracić,

Kiedy szkody chcę zapłacić?...

Wójt. Chce zapłacić?...

Do więzienia !

Wójt i wieśniacy.

Dla wszelkiego objaśnienia.

Razem.

Wójt i wieśniacy. Choć nie winien, do więzienia!

Dla wszelkiego objaśnienia.

Karol i Wójt. Ach, co słyszę! do więzienia!

Bez żadnego przewinienia

Pierwszy wieśniak (wskazując Kmotra). Jeszcze jeden

[w tym ubiorze.

Karol. To mój sługa, zostać może. Wójt. Jego sługa?...

Wójt i wieśniacy. Do więzienia!

Dla wszelkiego objaśnienia.

Razem.

Wójt i wieśniacy. 1 bez tego opóźnienia, Chodźcie, chodźcie do więzienia. Karol. Gdy tak każg przeznaczenia,

Chodźmy, chodźmy do więzienia. Burmistrz. Nie za moje przewinienia,

Chodźmy, chodźmy do więzienia.

AKT DRUGI.

(Las ; księżyc świeci. Po lewej i po prawej na przodzie sceny drzewo).

SCENA PIERWSZA.

KAROL i BURMISTRZ, (przychodzę, duże kije w ręku).

Karol. Brawo, wyszliśmy przecie na ubitą drogę. Burmistrz. Ach, muszę trochę spocząć, dalej iść nie

Co za ból!

[mogę.

Karol. Nie mnie winuj, ale twój brzuch raczej ; Powiedzże sam, czy mogłem postąpić inaczej ? Kiedyś uwiązł w okienku i zaczął się dławić, Musiałem tego ciągnąć lub w dziurze zostawić. Burmistrz. Wolałbym pewnie zostać, jak z takiej

[pomocy

Kulawy i zdrapany, włóczyć się po nocy.

Karol. Tak, prawda ; wielka szkoda, żeśmy uszli O, jakże pełna chluby czekała nas doba! [oba; Prowadzeni od chłopów, jak podłe hultaje, Bylibyśmy ciekawych zabawiali zgraje,

I jaki burmistrz, głupi, jakto czasem bywa, Więziłby nas do woli... wszak strata prawdziwa? Gdy teraz, najbliższego z dniem doszedłszy dworu, Wszystko łatwo wyjaśnim bez skazy honoru,

I tylko przygód śmieszne wspomnienie zostanie. Burmistrz. Bardzo śmieszne.

Karol. A zwłaszcza to nasze spotkanie

I burmistrza w szlafroku podróż mimo chęci,

Warte są dwóch rozdziałów, warte żyć w pamięci.

Burmistrz. Są przeklęte, wszeteczne ; tem wszystkiem

|się brzydzę.

Karol. Bądź zdrów!

Burmistrz.

Karol.

Co? jakto bądź zdrów?

Jęków nienawidzę. Idź zatem w swoję stronę, a ja pójdę w swoję. Burmistrz. To być nie może,

Czemu ?

Karol.

Burmistrz. Bo się zostać boję.

Pełno wilków i lisów włóczy się po borze,

Człowiek nie jest bezpiecznym, życie stracić może. A jak zginę...

I cóż stąd ?

Karol.

Piękne zapytanie!

Burmistrz.

Karol. Niewdzięcznych nie chcę bronić.

Burmistrz. O, łaskawy Panie!

(pada na kolana).

Miej wzgląd na moję godność, co przed tobą znika, Zlituj się... gardź osobą, ratuj urzędnika;

Nie opuszczaj w tej puszczy bliźniego w niedoli. Karol. Dobrze, zadość uczynię jeszcze raz twej woli; Lecz nie chcę jęków słyszeć, posłuszeństwa żądam, I niech na twarz ponurą więcej nie poglądam.

Bądź wesół... Kto wie, może ręka przeznaczenia Mierne twe powołanie na chwalebne zmienia,

Może przypadkiem drogę znalazłeś do sławy. Burmistrz. Obym znalazł do domu.

Karol.

Lecz z całej wyprawy To mnie martwi, Pedrilla żem musiał zostawić. Osobno zamkniętego nie mogłem wybawić;

Lecz go jutro uwolnię w jakimbądź sposobie,

A teraz, mój Burmistrzu, odpocznijmy sobie, (siadają).

(po krótkiem myśleniu).

Powiedz mi, bo najlepiej noc spędzim w rozmowie, Czy kochałeś się kiedy?

Burmistrz. Ej, gdzie mi to w głowie!

Karol. Dawniej?...

Burmistrz. Nigdy, nie dla mnie to czucie szalone.

Fredro, Dzieła T. II.

Karol. Więc nie żonatyś?

Burmistrz. Owszem, już czwartą mam żonę.

Karol. Czteryś razy się żenił, razu nie kochałeś,

Cztery razy więc w życiu już siebie przelałeś.

Nie kochać! o, człowieku jedyny w naturze!

Ach, gdybym był to wiedział, byłbyś został w dziurze.

(śpiewa).

Święty ogień, dar bogini,

Co się w duszę wkrada skrycie,

Co nam niebem ziemię czyni,

Co uświetnia krótkie życie !

Kto go nie zna, nie posiada,

Biada temu, biada, biada !

Przez miłości boskie tchnienia,

Szczęście, rozkosz, przyszłość cała,

W tę osobę się przemienia,

Co się wdzięcznie nam rozśmiała.

Ach, to czucie, kim nie włada,

Biada temu, biada, biada!

Nawet troska i cierpienie Miłym żalem duszę pieści;

Łza miłości i westchnienie Krocie słodycz w sobie mieści.

Ach, kto hołdu jej nie składa,

Biada temu, biada, biada !

(podczas gdy Karol śpiewał, Burmistrz usnjł).

Usnął widzę przy śpiewu melodyjnym tonie, Sapie, chrapie i dmucha, jak przy czwartej żonie. Zemszczę się nad nieczułym... samego zostawię, Skryty, cieszyć się będę, widząc go w obawie.

(odchodzi).

SCENA DKUGrA.

BURMISTRZ I MICHAŁ (w ubiorze kobiecym ; później) KAROL. Michał (za sceii£). Co za gąSZCZ, CO za pniaki ! (na scenie). .

Ha ! przecież i droga.

Lecz dokąd się obrócę? dokąd? o, dla Boga!

Burmistrz, Michał.

Karol.

(nadchodząc w głębi).

Nim próżny czas minie, Wiek cały w godzinie! Nie widać słońca,

Ta noc bez końca !

Gdy nas bojaźń ogarnie, Gdy chęć sławy ogarnie, O, jak przykre męczarnie ; O, jak przykre męczarnie; Nim zwolna przeminie:

Wiek cały w godzinie!

Nie widać słońca,

Ta noc bez końca!

Zbliż się, zbliż dniu drogi, Zbliż się, zbliż dniu drogi, 1 wybaw mnie z trwogi! .1 w bratnie wiedź progi! Michał. Czy kara boska, czy co! jak stał tak i stoi. Burmistrz. Ani się ruszył...

(chrząka).

Stoi... brr... nic się nie boi. Michał. Jak warczy... niema żartu... on się do mnie

[chwyci.

Burmistrz. Na mnie tylko czatuje.

Michał.

Gdzie mam iść, gdzie uciekać, czy w prawo czy

[w lewo?

Każdy krzak dla mnie wilkiem, wrogiem każde

[drzewo ;

Co za strach! drżę... trzęsę się... las się trzęsie ze

[mną,

Lepsza noc najciemniejsza, ho kiedy jest ciemno...

(Burmistrz przebudzony ziewa).

Michał. Hę !

Burmistrz. Hę?

Michał.

Burmistrz.

Michał.

Burmistrz.

Michał.

Burmistrz. Don... Ka... Karolu! Michał. Aj, coś! czy nie upiór!

Burmistrz.

Hę?

Co?

Coś gada !

To nie on!

Coś gada...

Biada !

ТШО.

Jak oczyma świeci. Drapnę, albo co ? drapnę... niema czego czekać!

Burmistrz. Niema czemu dowierzać i lepiej uciekać.

(puszczają sig w raz w jedne stronę i wnet zwracają; ale już bliżej siebie, tyłem obróceni).

Michał. Otóż masz!

Wszak mówiłem!

Burmistrz.

Zlituje sie może.

Michał.

Burmistrz. Jeśli nieczuła prośba, to nic nie pomoże.

(na kolanach).

Zlituj się...

Michał (także na kolanach). Ach, zlituj się, ratuj!

Co ratować!

Burmistrz (wstając).

Michał (własnym głosem). Nie cliciej nieszczęsną panuj

[zabijać, mordować,

Wielkie sa cnoty moje, wielkie urodzenie;

Lecz mnie dziś w awantury pchnęło przeznaczenie, Jeśli walczysz za ludzkość i godło masz w duszy, Niech cię moja najczystsza niewinność poruszy.

Ja, pleć piękna, w niedoli do ciebie się tulę,

Lituj się, bo gdy serca twego nie rozczulę,

Ach! któż przed srogim losem zdoła mnie zasłonić?

Karol (występując). Ja !

(na stronie). (), dla Boga, mój Pan!

Ja cię będę bronić: O, nie lękaj się Pani, los przyjazny tobie. Obrońcę ci...

31 i chał.

Karol.

Michał Karol.

1 dyabła !

Zesłał w mej osobie. Zaufaj mi... Ktokolwiek twym ciemięży cieleni,

Jeśli gnębi niewinność, jest mej zemsty celem. Zwierz mi twoje nieszczęścia, wskaż mi tylko drogę, Którą i oswobodzić i pomścić cię mogę. (do Burmistrza). Ciesz się, ciesz się Burmistrzu!

Burmistrz.

Cieszę się i bardzo. Karol. Ciesz się, naszą usługą, jak widzę, nie gardzą.

Teraz pora dla cnoty zwyciężyć lub zginąć! Burmistrz 'do siebie). Nie, ten człowiek szalony. Michał do siebie). Jak tu się wywinąć?

Znam go dobrze... i mówić i milczeć się boję. Karol. Odkryj nam tajemnice i nieszczęścia twoje.

Pewnie srogi opiekun lub młoda macocha Broni ci kochać tego, który ciebie kocha!

Lub okrutna rodzina majątku łaknąca...

Michał. Ach i

Karol. Klasztor ci przeznacza, za kraty cię wtrąca, Gdzie na powabów życia zamkniętym już grobie Znudzona dusza wieki w każdej żyje dobie !

Lub też zuchwalec jaki, bogacz posiwiały Pieniędzmi chce zastąpić miłosne zapał}',

1 mimo twojej woli, co się często zdarza,

Ujęty twą pięknością ciągnie do ołtarza!

(po krótkiem milczeniu bierze za rękę).

Cóż?... O, jak drży ta rączka! (całując).

Rączka luba, mała.

O, przysięgam! nie ścierpię, by się jego stała! Lecz czemuż ta zasłona?

Michał do siebie). Jak na szpilkach stoję. Karol. Ach, czyż się boisz zdrady?

Michał (na stronie).

Ach, guzów' się boję. Karol. Powiedz, jakiżto smutek duszę twoję rani? Michał (do siebie). Żeby się jako wymknąć!

Karol.

Któż więc jesteś Pani?

Twoje imię?

Michał.

Karol.

Ach! imię...

Michał O¹⁰ krótkiem myśleniu).

Tak, imię.

Palmira.

Karol. Dobrze, a familijne?

Michał (do siebief.

A to mnie przypiera!

(głośno).

Nie, nie, nie mogę... bądź zdrów'.

Karol.

Michał (do siebie). Wspierajcieże mój zamysł, o, wy

[wszyscy święci !

Karol. Niebaczna! sama lecisz na nowe przygody. Michał. Ach, słabo mi! ach, mdleję! spazma... wody...

I wody !

Wzgardzasz memi chęci?

Karol. Przebóg! zemdlała... ratuj! nim powrócę z wodą, Ratuj! jej wdzięczny uśmiech będzie ci nagrodą.

(odchodzi).

Burmistrz. Żeby cię razem wszyscy... temu końca

[niema.

Z jednej do... Co za ciężar! a któż go utrzyma! Mało dziesięć centnarów... ledwie ruszyć mogę.

(kładzie pod drzewem).

Panno! trzeźwij się sama, ja ci nie pomogę.

(staje na przodzie sceny, tyłem do Michała).

O, nocy pełna zgrozy, czyż już nie masz końca?

Z przygód lecąc w przygody nie doczekam słońca!

Stój ! drżyj ! milcz !

MlChał (z tyłu zachodząc, chwyta Burmistrza za głową ; potem ściąga na oczy szlafmycą i mówi swoim głosem).

[jedno słowo, a będziesz bez ducha! Dziesięć kul wnet ugrzęźnie w głębi twego brzucha !

(udając głos kobiecy).

Ach, niestety! ach przebóg! biednaż ja dziewica!

(swoim głosem).

Bierzcie! niech was jej piękność dłużej nie zachwyca.

(innym głosem, uderzając Burmistrza po ramieniu).

Tego zabić? (swoim głosem, przechodząc na drugą stronę).

Nie jeszcze! Zostań przyjacielu,

Miej strzelbę w pogotowiu, trzymaj go na celu; Jeśli ruszy choć palcem, niech zaraz umiera!

(odchodzi).

SCENA TRZECIA.

BURMISTRZ, KAROL.

BurillistrZ (w miejscu, gdzie stał stół, pada na kolana). Pardon! (Karol nadchodzi z wodą).

Pardon !

Karol. Cóż to jest?

Pardon !

Burmistrz.

Gdzież Palmira?

Karol.

Palmira gdzie, czy⁷ słyszysz? a cóżto, do kata! Paraliż, oniemienie, czy rozumu strata?

(podnosi mu szlafmycę).

No!... cóż?... he?... я gadajże! (lejąc wodę w oczy).

Burmistrz (wstając). Karol. Gdzie? Burmistrz. Tu. Karol.

Czy nie jestem ranny?

Nie.

Burmistrz (oglądając się). Chwała Bogu... niema ciężkiej

[panny ?

Karol. Ja cię się pytam...

Burmistrz.

A ten, co na celu trzyma ? Karol. Wytłómacz się, prócz nas dwóch, nikogo tu

[niema.

Burmistrz. Musiał uciec : ach Panie, co się tutaj

[działo !

Ledwie odszedłeś, dziesięć, gdzie tam, dziesięć mało, Dwadzieścia wpadło na mnie zbrojnego żołnierza. Raz, dwa, trzy, każdy strzelbę do brzuchami zmierza, Rzecz nie mała... struchlałem, aż tu dwóch przyskoczy 1 zatykają, naraz i gębę i oczy.

Stój, drżyj, milcz! wszyscy wrzaśli, bo jak palcem

[kiwniesz,

Sto kul zaraz cię trafi, tak, że ani ziewniesz; Pannę także chwytali tęgo i zażarcie.

Karol. Przebóg!

Burmistrz. J eden zaś przy mnie został się ’{na warcie, Nawet pono wystrzelił.

W którąż uszli stronę? Burmistrz. A, Bóg to raczy wiedzieć.

Karol.

Karol.

Wszystko więc!-stracone! Nie wiem, kto jej tyranem, gdzie miejsce niewoli!

Burmistrz. Szkoda.

Karol. Nie będę w stanie wyrwać ją z niedoli, Ujdzie karczącej ręki złoczyńca zuchwały.

Ach, i dziwić się dziełom nie będzie świat^cały !

Burmistrz. Aj, aj.

Cóż tam?

Karol.

Ktoś idzie!

Prawda, jakieśjrgłosy.

Burmistrz.

Karol.

Może ją powracają, przyjazne nam losy. Usuńmy się na stronę... i zważajmy pilnie.

(odchodzą лу głąb sceny).

SCENA CZWARTA.

CIŻ Ы głębi) i WIEŚNIACZKI.

Pierwsza wieśniaczka. Ostrożnieże w tym lesie, .    ['trzymajże ją silnie.

Trzymam z całej mocy.

Karol (do Burmistrza). Trzymaj! słyszysz, to ona! Druga wieśniaczka.

Trzecia wieśniaczka. Jak raz jeszcze ucieknie,

[wśród lasu i nocy,

Już ją więcej nie złapiesz.

Pierwsza wieśniaczka. Związać ją potrzeba. Druga wieśniaczka. Zaczekajcieże trochę!

Wiążą ją, o nieba !

Karol (w głębi).

Pierwsza wieśniaczka. I, lepiej czekać, może na-

[dejdą chłopaki,

Nie zastąpi nam drogi przecie ladajaki.

Jonek za Kasią śpieszy, nadbiegnie za chwilę. Trzecia wieśniaczka. 1 weselej iść razem i strachu

nie tyle.

Druga wieśniaczka. Prawdziwe też z was baby,

[boicie się lasu.

Nikt tu w nim nie zaginął od dawnego czasu,

Tać i chata leśnego ledwie o stajanie...

Ale nie lękajcie się, nic nam się. nie stanie : Chodźmy, nie traćmy czasu... nie siedźmy do rana.

(zbierają się).

Karol (do Burmistrza). Słyszysz ?

Burmistrz.

Karol.

Słyszę, głos kobiet.

Wszystko rzecz udana: Baba, chłop... Jonek, sukurs... a ta chata blisko Nieco, tylko okropne tyrana zamczysko.

(zastępując drogę odchodzącym).

Stójcie !

BlirmiStrZ (chowając się za niego). Złóżcie broń !

Stójcie! obrzydłe poczwary!

Karol.

BumiiStrZ (chowając się za niego). Złóżcie broń !

Karol. Gdzież jest? gdzież jest? nie ujdziecie kary! Mówcie, gdzie jest nieszczęsna?

Druga wieśniaczka.

Czego się tak pchacie, Wszak ich dwóch, a wy młode i kułaki macie! Karol. Puśćcie ja zaraz !

Druga wieśniaczka. O, wej !

Karol.

Lecz gdzież jest ukryta ?

Puśćcie !

Druga wieśniaczka. Nie puszczę!

Karol.

Druga wieśniaczka.

Karol. Rozwiążcie ją natychmiast.

Pierwsza wieśniaczka.

Karol. Jakiem prawem wiążecie, zwolennicy piekła!

Jakiem prawem bezczelna wstrzymuje ją siła? Druga wieśniaczka. Prawem, bo moja.

Twoja !

Musisz !

Nie puszczę, i kwita !

Tak, żeby uciekła.

Karol.

Druga wieśniaczka.

Karol. Może i przedasz?

Druga wieśniaczka. Jużci; jak mi kto zapłaci. Karol. Gdzież to jestem? o nieba! jestżem wrśród

Moja, bom kupiła.

Cóżem słyszał ! Niepomni i Boga i cnoty. Możecież się dopuszczać podobnej sromoty ! Ludźmi frymarczyć !

Wieśniaczki. Ludźmi?

Karol.

I współbraci ?

Na to nie zezwolę !

Nie przedacie Palmiry... skończę jej niewolę! Wieśniaczki (razem). Papiery!

Pierwsza wieśniaczka. Ta to waryat!

Druga wieśniaczka.

Karol. Próżne wasze wykręty, wiary im nie damy. Słyszałem, coście z sobą tu idąc mówili:

„Trzymaj ją dobrze!“ wszak tak?

Pierwsza wieśniaczka.

Karol.

My tego nie znamy.

A tak !

A po chwili :

„Trzeba ją związać“.

Pierwsza wieśniaczka. Prawda. Karol.

Gdzież się więc ukrywa? Gdzież jest? mówcie poczwary; g’dzież jest nieszczęśliwa ?

Druga wieśniaczka. W kobiałce. W kobiałce ? kto ?

Karol.

Druga wieśniaczka. Karol i Burmistrz. Wieśniaczki (razem).

Gęś.

Gęś ?

Karol (P° długiem milezeniu),

Gęś.

Co słyszę !

Burmistrz. O tej gęsi rozdziału pewnie nie napisze. Pierwsza wieśniaczka. Wyszłyśmy w nocy, żeby

[w mieście stanąć zrana, Aż tu nam taki kłopot dała gęś związana.

Ale pono Waszmoście chcieli sięgnąć po nią? Szkoda, że i kobiety czasami się bronią.

Karol (na Stronie). Co za WStyd...

Burmistrz.

Wieśniaczki (razem) Patrzcieno.jak się wstydzą, jak

[stoją junaki!

Dzięki Bogu, że dał koniec taki.

SIPIIE'W-

Razem

Wieśniaczki. To junaki, to mi śmiałki, To mi zuchy do kobiałki !

Karol. O przeklęcie !

Burmistrz. O wybornie!

Razem

Wieśniaczki. Co za śmiałość w nich po-

I wstała !

Razem

Razem

Karol. Co za hańba !

Burmistrz. Co za hańba!

Wieśniaczki. Na kobiety dwóch uderza, Ha, lia, ha, lia, co za chwała!

Karol. Dobrej chęci uszła chwała ! Burmistrz. Z tyle strachu, co za chwała! Wieśniaczki. Dla rycerzów lia, ha, ha, ha ! Karol. A wstyd został dla rycerza! Burmistrz. A wstyd, hańba, dla rycerza !

Wieśniaczki. To junaki, to mi śmiałki, To mi zuchy do kobiałki !

Eazem

Razem

Karol. O, przeklęcie !

Burmistrz. O, wybornie!

Wieśniaczki. Teraz oba w naszej mocy ; Karol. Co za hańba!

Burmistrz. Co za hańba !

Razem

Razem

Wieśniaczki. Lecz przebaczyć im wypada.

Ha, ha, ha, ha, dobrej nocy !

Karol. O, przeklęta ciemność nocy ! Burmistrz. O, przeklęta ciemność nocy ! Wieśniaczki. Życzym wszystkie, ha, ha,

[ha, ha !

Karol. Jak zdradliwie nami włada !

Burmistrz. Jak zdradliwie nami włada !

Burmistrz. Wszak mówiłem...

Karol.

(Wieśniaczki odchodzą śmiejąc się).

Mówiłeś, milczże teraz, proszę. Burmistrz. Wszakże wszystko cierpliwie i bez płaczu

Ale zgadłem.

Karol.

[znoszę :

Cóż zgadłeś, rzekłeś, zrozumiałeś, Pojąłeś? przeniknąłeś i przepowiedziałeś?

Co? co? mów!... no, co? gadaj... ale bądź mi cicho, Bo ciebie i te baby nadesłało licho !

Ale idę, idę. Ach, kiedyż Bóg łaskawy skończy moję biedę.

Idziesz czy nie?... nie? bądź zdrów, (odchodzi). Burmistrz (idąc za Karolem).

SCENA PIĄTA.

(Scena sią odmienia. Brzeg lasu; dnieje).

MICHAŁ, później BORUTA.

Micliał. (jeszcze po kobiecemu, wbiega). Ha, już tcllll we mnie [niema, nie wiem czyli żyję; Drżą nogi... w gardle sucho... serce mocno bije.

(siada).

Boruta. Któżto podbiegł tak nagle ? coś się złego

[święci.

(Michał chrapie).

Hm, lim! tak prędko uśpiona!... Ta suknia... ten... ten kornet? ta to... moja żona! Michał (na stronie). Jest... kochankam się pozbył, a dostałem męża.

Boruta (do Michała). Znowu cię ta przeklęta zazdrość

[uciemięża :

Małgosiu! Ej, Małgosiu! po nocy, po lesie ! Powiedz, jakiż cię zły ducli, jaka wściekłość niesie ? Nie śpij, Małgosiu! póki proszę!

Michał (na stronie).

Ej, do kata!

Może ten mąż czasami żonie skórę łata!

Boruta. Zostawiłaś gości, dom, któż cię tam wyręczy? Ta zazdrość w końcu i mnie i ciebie zamęczy. Dosyć tego; Małgosiu, wstawaj... dalej w drogę! Czy słyszysz?... A, do kroćset, już ścierpieć nie mogę.

(Michał ucieka przed Borutą).

SCENA SZÓSTA.

KAROL, BURMISTRZ, MICHAŁ, BORUTA. ,

Karol (chwytając Borutą za kark). Mam cię łotrze! Mej [zemście nieba, cię wydały.

Boruta. Cóż to jest? jakto? coto?

Karol.

Midiał (do siebie).

Jest ! ktoś idzie.... czy dyabeł wszystkich do mnie nęci?

Boruta (spostrzega Michała). Jakaś kobieta.

Złoczyńco z uch waty ! Tyś więc to jest ów tyran tej lubej dziewicy?

Twoi to, równi tobie, podli niewolnicy Ukradli ją przed chwilą z pod mojej obrony I napo wrót oddali w twe zbrodnicze szpony.

Ty jesteś ów opiekun bez wiary, honoru,

Który ufność nagradzasz kratami klasztoru !

Lub może... krew się burzy!... Może duszo dzika, Ku nadobnej Palmirze miłość cię przenika?

Chcesz zgwałcić wstręt ku tobie i ufając w złoto, Chcesz w twej i jej osobie zbrodnię złączyć z cnotą.

O, przysięgam na niebo, na ziemię, świat cały! Nigdy twoją nie będzie, próżne twe zapały.

(do Michała).

Przysięgam, będziesz wolną i będziesz zemszczoną.

. Boruta. Nie rozumiem... lecz to wiem, że jest moją

[żoną

I nikt jej kochać, bronić i mścić nie ma prawa. Karol. Palmira jego żoną !

Burmistrz.

Karol (doMichała). Jestże tak w rzeczy, powiedz?

O, nie, nie! broń Boże!

Boruta (niespokojny). Małgosiu, co to znaczy?

Karol.

Boruta.

Karol.

Boruta.

Karol. Ani słowa!

Boruta.

Karol.

Boruta.

Znowu próżna wrzawa.

Michał.

Milcz !

Ale...

Milcz !

Może...

Lękasz się...

Precz ! (chce odehodzić). Wszystko przebaczę...

(płacząc ze złości).

Małgosiu co to znaczy?

Karol.

Boruta. Aj, żono droga, luba!...

Karol.

Boruta. Ja bo nie chcę...

Karol.

Ja ci wytłómaczę.

Staję w jej obronie.

Boruta. Chodź żonciu...

Karol.

Przed światem twój zamiar odsłonię.

Ani kroku ! przed światem ogłoszę, Że za cnotę w ucisku broń zemsty podnoszę.

(z Michałem chee odehodzić).

Boruta, (twałtu ! żonę mi biorą !

Karol.

Do południa cię czekam...

Borilta (do Michała).

Karol. Przynieś z sobą broń równą; tam się z tobą Teraz idź, albo zginiesz !

O kroków stąd parę,

Wspomnij że na wiarę...

[zmierzę...

I żonę mi bierze!...

Bomta (sam).

(biega po scenie).

A to miło! to pięknie! ja jej nie porzucę!

Nie... nie... pójdę po ludzi; ale nim się wrócę? Naco czekać południa?... nie trzeba godziny... Żebym był... Boże! Boże! wszystko z mojej winy!

AKT TRZECI.

Pokój w domu Kasztelana; nakryto do śniadania.

SCENA PIERWSZA.

Zofia (sama; śpiewa). Com widziała wśród marzenia, Gzem mnie lube sny pieściły,

Dziś w istotę się przemienia,

Wraca ten, co sercu miły !

0; rozkoszy niezrównana,

Kocham wzajemnie kochana!

Łzy tęsknoty, łzy miłości !

Jnż nadzieja was osuszy;

Prócz dla szczęścia, dla radości, Niema miejsca w mojej duszy!

O, rozkoszy niezrównana,

Kocham nawzajem kochana !

Lećcie chwile oddalenia,

Ale potem stańcie w pędzie, -Kiedy serca uderzenia Lube serce liczyć będzie !

O, rozkoszy niezrównana,

Kocham nawzajem kochana !

SCENA DRUGA.

ZOFIA, KASZTELAN.

Kasztelan. Dobrze, kochana Zosiu, lubię żeś wesoła. Zofia. Jakże nie być, gdy szczęście postrzegam dokoła.

(całując w rąką).

Stryj mnie kocha jak ojciec i...

Kasztelan.

1 Karol wraca...

Wszak to г, to ma znaczyć : Przeszłe troski, praca, Wszystko wraz nagrodzone was obojga szczęściem, Wszystkie nadzieje waszem spełnij się zamęściem. Dotrzymam, co przyrzekłem bratu już przy zgonie, (idy cię jeszcze dziecięciem złożył na mem łonie: Będziesz i moją córką i zawsze mi drogą.

Zofia. Kochać cię będą dzieci,, odwdzięczyć nie mogą. Kasztelan. I tego tylko żądam.

(Lokaj wchodzi i oddaje listy).

A ! listy z Warszawy.

Zofia. Listy!

Kasztelan. Potem czytanie, a teraz do kawy. (siadaj. Zofia. O, jeszcze nie gotowa, niech stryjaszek czj^ta,

Jeśli... (wstrzymuje się i czyta).

chce czytać.

Kasztelan.

Pewnie mój Lubosz mnie wita Przybyłego w te strony : dobry teżto stary, Poczciwy !

Ma stryjaszek swoje okulary?

Zofia.

Kasztelan (szuka przy sobie). Nie...

(Zofia wybiega).

Nie mam, tam są pono... tam koło komina.

Zofia (przynosi okulary). To Są !

A co ? Co ?

Kasztelan.

Zofia,

Kawa! Nudzić mnie zacz3rna...

Kasztelan.

Zofia. Już, już daję. Pan Lubosz, to człowiek jedyny, Zawsze wie i donosi najświeższe nowiny. Kasztelan. Nowiny? dobrze mówisz, zobaczę w ga-

[zecie...

Ależ, kochana Zosiu, lejesz po serwecie.

Zofia. Ach!

Kasztelan. Lubię ja nowiny, ale nie o wojnie : Chciałbym aby świat cały żył sobie spokojnie ;

Ale kiedy o bitwach gazety donoszą,

To mordy, to pożogi, to zburzenia głoszą,

Ach, wtedy z cudzych nieszczęść przykra mi zabawa.

Zofia. Może co w liście będzie...

Widzę, żeś ciekawa !

Kasztelan.

Zofia. Kochany stryju !

Kasztelan (Mj^c się, po głowie). Aj, aj, co myślisz łbie

[stary !

Jam to, Zosiu, przewinił, jam to godzien kary :

W liście jest o Karolu, a listu nie czytani I jeszcze o przyczynę ciekawości pytam.

(czyta list cicho).

Tak?... dobrze... wyśmienicie... pięknie... doskonale! Nie, tegom się po synie nie spodziewał wcale ! Zofia. O, Boże! cóż takiego?

A, już przebrał miarę... Słuchaj, proszę cię, słuchaj; czy dasz temu wiarę?

(czyta list).

„Niedobre nowiny donieść ci muszę, kochany przy-..jacielu ! Ukończywszy zupełnie interesa względem ..kupna dóbr, w których się teraz znajdujesz, na ..rzecz Karola i Zofii,“

Zofia. Ta nowa łaska...

Kasztelan.

Kasztelan (czyta dalej). Słuchaj !

„czekałem momentu podług twojego rozkazu, aby „o tern uwiadomić i wysłać go do ciebie; ale tymczasem smutne doszły mnie wieści, że Karol drugim „stał się Don Kiszotem. Byłem u niego, odpowiedział, „że „chce odnowić dawne czasy rycerstwa, kiedy sła-„bość i cnota uciemiężona znajdowały obronę w dzielnej „młodzieży, i że chce być wzorem dla świata“...

Trzeba być waryatem,

Aby chcieć świat przerobić, walczyć z całym światem.

(czyta).

..Po moich odwiedzinach pierwszego dnia, wpadł do „klasztoru zakonnic, nie pomnę których, w czasie, ..gd}' jedna młoda osoba Votum czyniła, i mniemając „pewnie, że jest przymuszoną, chciał gwałtem ją „wyrwać, jak mówił, barbarzyństwu“...

PrOSZę. (czyta).

„Drugiego dnia chciał przez okno wyrzucić źle mówiącego o całej płci pięknej“...

Co mu do tego ! (czyta dalej).

„A dowiedziawszy się, że jakiś Jegomość w najgorszym sposobie obchodzi się ze swoja żoną, „wyzwał i obciął go dnia trzeciego, a czwartego „wyjechał stąd nie wiem dokąd, zapewne dla wy-„pełnienia swoich szalonj^ch zamiarów. — P. S. Trzeba „mu jednak oddać sprawiedliwość, że zawsze myśli „uczciwie i Zołią szczerze kocha. Bądź zdrów. — Twój „przyjaciel -— Lubosz“.

Zofia.

On mnie zawsze kocha !

Nie gniewaj się stryjaszku, myśl jego za płocha, Ale serce szlachetne, wierne, dusza stała. Kasztelan. Widzę, żeś na przypisek tylko uważała. Że młodzież zwykle płocha, ma swoje przywary, Nie jestem zbyt surowy i patrzę przez szpary;

Ale co taka czynność, to szaleństwo znaczy,

1 chociaż ja przebaczę, świat jej nie przebaczy.

Nie, nie jestem surowy, znam wszystkiego miarę, Nawet nie w moim guście te młodziki stare,

Te poważne młokos3r, zawczesne sensaty :

Młodość ma swoje prawa, jak wiosna ma kwiaty. Nie lubię, gdy młodzieniec trwoźny i nieśmiały Z dziewiczej układności poszukuje chwały,

Zawsze w sobie zamknięty, milcząc3r, ponury,

Nie otwiera swej dusz3r ponętom natury;

Nawet często się zdarza, często się odkrywa,

Że z wielkiego sensata wielki głupiec bywa.

Zofia. Gdzie my go teraz znajdziem, wyjechał z Warszawy.

Kasztelan. Po co, na co, dlaczego włazić w cudze

[sprawy ?

Chcieć przez okno wyrzucić... i ta zakonnica... (śmieje się). Ale... ale zuch chłopak, obciesał szlachcica!

SCENA TRZECIA.

CIŻ i JAKUB.

Jakub (kiwa palcem

Kasztelan.

na kasztelana). Proszę pana na sekret...

Mój stary Jakubie,

(Idzieś tam w lesie jakichsić chłopi połapali. Kasztelan. Do wójta!...

Całe życie sekreta : sekretów nie lubię,

I proszę cię w sekrecie, niech sekret ustanie. Jakub. Jak Boga kochani, sekret, wielki sekret,

[Panie!

Jakub. Ale proszę, niech Pan słucha dalej;

Boto leśniczy, Panie, co karczmarzem razem,

Jeno dzień do wsi przypadł i śpiesznym rozkazem

(śmieje się).

Wszystkich w las pędzi, ale... gdy biega i śpieszy, Pada, nogę wykręca...

Kasztelan.

[wiada

I to cię tak śmieszy? Jakub. Otóż w tem sekret, Panie, kto są ci panowie, Bo, że na panów patrzą, widać po ich mowie; Wprawdzie ich nie widziałem, lecz kuchmistrz po-A!... i ta pani z nimi, to pani nie lada;

To jakaś tęga pani, tak krzyczy, rozprawia,

Że dworzan i gromadę w zadumienie wprawia.

Otóż więc dla odkrycia całej tajemnicy,

Obu Ichmościów razem zamknięto w piwnicy.

A tę panią... ekonom ze mną się naradził,

I ponieważ to dama, do spichlerza wsadził. Kasztelan. O, gapie! takto czcicie gościnności prawo? Idź, proś, aby tu przyszła! biegajże a żwawo!

(Jalcub odchodzi).

SCENA CZWARTA.

KASZTELAN, ZOFIA.

Kasztelan. Może ją jaki tutaj przypadek sprowadził A ten głupiec bez względu do spichlerza wsadził. Wcale mi nie na rękę te nowe zdarzenia,

Jak gdybym nie miał dosyć swojego strapienia.

SCENA PIĄTA.

CIŻ, JAKUB, MICHAŁ (po kobiecemu). Jakub. Właśnie tu idzie (bierze Kasztelana na stronę).

-A

Sekret.

Wraz z tobą mnie nudzi.

Kasztelan.

(przypatrując się Michałowi ; na stronie).

A tO CO ? (do Michała).

Proszę bliżej... za śmiałość mych ludzi... 1 niegrzeczność... przeprosić Panią mi wypada. Zofia. Cóż za dziwna ligura!    '

Kasztelan (przypatrując się). Niechże Pani siada... Michał. Ach, co widzę! (klęka).

Ach, przebacz, przebacz Kasztelanie!

Kasztelan. Cóż to jest? Michał.

Kasztelan. A mój syn? Zofia.

Jakub.

Michał!... Michał!

Ja to jestem, Panie!

(tdzież jest Karol?

Michał, czy szalony! Michał. Kazein go ze mną chłopi przywiedli w te Zofia. Tu jest, tu Karol, śpieszę...

Kasztelan.

[strony

Zatrzymaj się, proszę. Cośto w tem niedobrego być musi, jak wnoszę. Zacóż, poco was wzięto? jak łotrów, jak zbiegów. Michał. Czy mam mówić z początku?

Tylko bez wybiegów

Michał (odchrząknąwszy, po krótkiem milczeniu). JeSZCZe Pan

Kasztelan.

Kasztelan.

[był dziecięciem... Tegom nie ciekawy. Chcę od wyjazdu z miasta wiedzieć wasze sprawy. Michał. Ledwieśmy za warszawskie wystąpili mury, Jechał mój Pan na bryczce smutny i ponury,

Ja na koźle milczałem, on nie mówił słowa,

Aż się nareszcie nasza skończyła rozmowa.

Spałem... woźnica chrapał, a wychudłe szkapy, Niepomne na głos pana, na jego harapy,

('o krok się potykając, szły z głową spuszczoną 1 zdały się przejmować myśl naszą strapioną :

Wtem z rowu jakiś hałas przeraża nam uszy, Strach nam i dzwoni w zęby i wiata do duszy,

Aż tu jakiś dziwotwór w powietrze się wzbija, Skrzydła czarne, dziób groźny, w troje zgięta szyja, Nie czapla, i nie jastrząb, i nie kaczor dziki,

Okropna jeg’o postać, okropniejsze krzyki;

Wtedy Pan chwyta strzelbę, mierzy, spuszcza, strzela, 1 obrzydłą poczwarą drogę nam zaściela,

A przelękłe rumaki, co jak martwe były,

Nagle z miejsca ruszając... kłusem się puściły.

Ale wśród tej przygody oś, niestety, pryska I wszystkich nas trzech razem o sto kroków' ciska. Wszyscyśmy razem wstali, konie się wstrzymały,

I tak się przecie skończył ten przypadek cały. Kasztelan. Gadał i gadał i cóżeś wygadał?

Któż cię o takie głupstwo i szaleństwo badał? Zaraz będzie ciekawsze; dopiero zacząłem.

Teraz o bitwie.

Kasztelan i Zofia. Bitwie!

Michał.

Tak, pod Ryczywołem. Gdyśmy już przejechali ryczy wolskie śmiecia,

Przy drodze nad żeńcami stał jakiś z waszecia; Kurta, wTąs tęgi, w ręku boćkowskie narzędzie, Którem nadto gorliwie błogosławił wszędzie. „Wszyscyśmy ludzie równi przed światem i Bogiem, „Nie dajcie się ciemiężyć, naganiać batogiem, „Skropcie dwakroć tyrana, kiedy on was kropi!" Mówił mój pan w zapale. Rzucili się chłopi,

A że grzbiet ekonoma, rzecz dla nich łakoma,

Łupu cupu, ten i ów... zbili ekonoma.

Ale...

Kasztelan. Głupiś i głupiś; nie ciekawym boju.

Mów, co Karol tu robi i ty w takim stroju? Michał. Widząc się zawsze z Panem w życiu jak na

[brzegu,

Zbłądziwszy w nocy z drogi, uciekłem z noclegu;

A że zawsze o paszport pytają w stolicy,

By się łatwiej przemycić, wlazłem do spódnicy.

Ale, gdy w mej ucieczce tłukę się po lesie,

Za mną jakieś złe licho Pana mego niesie,

I ledwiem mu się wymknął, znowu mnie dogonił, Lecz tą rażą szczęśliwie, bo grzbiet mój ochronił Od kogoś, co mym mężem chciał zostać koniecznie ;

Burmistrz.

SCENA SZÓSTA.

KAROL, BURMISTRZ.

To zgroza! co krok koza.

Smutne przeznaczenie :

A żem nie chciał być żoną, stawił mu się sprzecznie, Wyszli chłopi, jak mniemam, za jego rozkazem 1 tu mnie zaprosili z moim panem razem. Kasztelan. Poznał że cię Karol?

Michał.

Nie?

Kasztelan. Czy wie, że jest u mnie?

Nie.

Kasztelan, Z tym paniczem trzeba postąpić rozumnie.

Michał.

(po krótkiem myśleniu).

Dobra myśl... Chodźcie, wszystkim porozdaję role. Zofia. Ja wolę pójść do niego.

Kasztelan.

(odchodzą).

(Scena się odmienia ; piwnica).

Ja poprawić wolę.

Karol.

Za najlepsze zamysły, hańba i więzienie.

Niczem więc będą moje najświętsze zamiary. Burmistrz. Lecz któż Panu dał władzę i sądu i kary? Karol. Tak wrodzony wstręt zbrodni, jak i miłość

[cnoty.

Burmistrz. Powinny by przekonać dzisiejsze kłopoty, Jak próżny taki zamiar... Cóż zrobionem było?

Coby więcej na chlubę, niż śmiech zasłużyło?

Ja pierwszy, człowiek słuszny, szanowny z urzędu, Stałem się dziś otiarą szaleństwa i błędu.

SCENA SIÓDMA.

CIŻ I SŁUGA.

Sługa. Który z Panów Burmistrzem?

Burmistrz.

Sługa. Proszę z sobą.

Burmistrz.

Sługa.

Burmistrz. Wolałbym jednak razem...

Karol.

Ja, ja, ja! cóż powdesz?

A po co?

Zaraz się Pan dowiesz.

Nie bój się, idź śmiało: Zaświadczę, żeś jest niczem albo bardzo mało.

SCENA ÓSMA.

KAROL (sam).

(później) Zofia (za scena).

Jednak dobrze powiedział... [Tej nocy wyprawy Przyniosły wstydu wiele a najmniejszej sławy;

Jak włóczęga, napastnik prawie oskarżony,

Będę musiał się zniżyć do słownej obrony.

Wzbiłem się wprawdzie śmiało nad zwykłe koleje, Lecz sam się teraz pytam, działam czy szaleję?

Zofia (śpiewa za seenj).

IDXJnVE^A.

Jak błyśnięcie w nocy ginie,

.Jak głos fletu wiatr przewieje,

Jak schnie rosa na drzewinie,

Tak zaginą me nadzieje!

Czemuż do mnie nie powraca?

Któż go kochać będzie tyle!

Ach, zapomniał dawne chwile, Niewdzięcznością mi odpłaca.

Karol. Nieba! co słyszę! ten głos, te słowa, o nieba! Zofia (śpiewa). Jak nie wróci dzień, gdy minie,

Zgasła iskra nie zatleje,

Jak łza czysta, co wypłynie,

Tak nie wrócą me nadzieje!

Ach już do mnie nie powróci Ten, którego kocham tyle!

Już zapomniał dawne chwile,

Ach, on życie moje skróci.

Karol. Tak, to jej głos... jej słowa, czyż mi więcej

[trzeba.

(śpiewa).

Jak świat codzień zorza budzi, Jak się wiosna co rok śmieje, Jak jest miłość szczęściem ludzi, Tak nie mylne twe nadzieje. Twój kochanek w każdej dobie, Jak kochanym, kocha tyle,

Nie zapomniał dawne chwile, Wróci, wróci żyć przy tobie.

SCENA DZIEWIĄTA.

KAROL, SŁUOtA.

Karol. Gdzież, gdzież jest? wszakto ona... mów...

[powiedz, clioć słowo !

Sługa. Kto? Karol.

Sługa. Nie wiem. Karol.

Sługa.

Karol.

Gdzież jestem?

Sługa.

Karol.

Sługa.

Karol.

Zoiia, Zofia, niepojętna głowo!

Któż śpiewał?

Nie wiem.

Któż panem tej włości ?

Nie wiem.

Glnpiś.

Nie wiem. Cierpliwości !

O, święta cierpliwości; wspieraj mnie w tej dobie.

(dobywa sakiewkę i daje służącemu).

Na... masz... tylko mnie słncliaj.

(szuka jeszcze koło siebie pieniędzy).

Weź co mam przy sobie, Pozwól tylko, bym wyszedł, bym mógł ją zobaczyć,

(do siebie).

Może zechce wysłuchać, i raczy przebaczyć: Wyznam jej moje błędy, do nóg się jej rzucę...

(do. słngi).

Przysięgam ci na wsz\rstko, sam się zaraz wrócę.

(do siebie).

Cierpliwie znosić będę nieprawe więzienie, Bo mnie głos jej 'umocni, ożywi wejrzenie. Sługa (oddajęc list).

Karol.

Sługa.

List.

List ? od kogo ?

Nie wiem.

Karol (czyta). „Chciałeś mnie ratować w nieszczęściu. ..Miłość wzajemna, jako nagroda, czeka na ciebie.

„Za twoją miłość, miłość i wolność cię czeka. Od-„ dawca teg'o biletu będzie twoim przewodnikiem. — „Palmira“.

Co, miłość mnie czeka?

Cóżto? kto chce ratować, czy miłość przyrzeka? Nie, idź, powiedz... Ale nie... Ty mnie masz prowadzić?

Sługa. Ja.

Karol. Chodźmy.... będąc wolnym, wszak łatwiej po-

[radzić.

Sługa. Lecz pierwej oczy chustką kazano zasłonić. Karol. Naco?

Sługa.

Nie wiem.

Karol (po krótkiem myśleniu).

Zezwala, kto nie może [wzbronić.

(sługa zawiązuje mu oczy i wyprowadza), (scena się odmienia ; pokój w domu Kasztelana).

SCENA DZIESIĄTA.

KASZTELAN, ZOFIA, BURMISTRZ, JAKUB.

Kasztelan (do Burmistrza). Waćpan, panie Burmistrzu,

[idź, wracaj do domu

1 nie mów o przygodach tej nocy nikomu:

Bo każdy pewnie powie: młody godzien kary,

Lecz można mu przebaczyć, ale kiedy stary... Eozumiesz?

Burmistrz. Milczeć będę i twa łaska, panie,

W mojej czułej pamięci na zawsze zostanie, (odchodzi). Zofia. Lecz go bardzo, stryjaszku, dręczyć się nie

[godzi.

Słyszałeś, jak mnie kocha...

Kasztelan.

Cicho, już nadchodzi.

SCENA JEDENASTA.

KASZTELAN, ZOFIA, KAROL, MICHAŁ.

(po kobiecemu oknem włażą).

Karol (w oknie).

Ale gdzież nasz przewodnik?

Wiem już dalej drogę.

Michał (W oknie)

(już w pokoju)

Ach ! Czy tylko umie kochasz ?

Teraz przejrzeć mogę.

Karol.

(zdejmuje chustkę z oezów)

Cóż to jest?

Kasztelan. Dół na wilka.

Zofia! mój ojciec!

Karol.

Kasztelan. Potrafiłem nareszcie twoich sprawek do-

fciec.

Do tegożto dążyły wszystkie twoje dzieła?

Tażto jest piękność, która twą duszę zajęła? Wielkie muszą być wdzięki, wielkie jej powaby, Kiedy, aby cię wstrzymać, honor był za słaby; Tak honor... boś bezwstydnie złamał słowo dane, Aby wolno zamiary spełniać wyuzdane.

Miłość Zofii miałeś, szczęście cię czekało,

Lecz nie mogłeś ich cenić, boś ich godzien mało; Zapomniałeś, coś winien i światu i sobie, Zapomniałeś i ojca, co wszystko miał w tobie. Karol. Ach, ojcze, ojcze, słuchaj !

Cóż ta skrytość znaczy?

Kasztelan.

(odsłania Michała)

Niechże i moje oko tę piękność zobaczy.

Karol. Co! Michał! A, hultaju ! ty śmiałeś mnie zwo-

[dzić ?

Michał (klęka) Nie zwodzić chciałem, tylko siebie oswobodzić :

Wyznam wszystko.

Karol.

Wstań... przebaczam ci... Oby i mnie przebaczyli! Lecz w kimże znajdę dla mnie uczucie łaskawsze?

Nie mogę gniewać się w tej chwili.

(do Zofii)

Tak, ty... ach, ty Zofio, którąui kochał zawsze, Ty przebaczysz, Zofio ?

Zofia.

I możesz się pytać?

Ty, coś tak niegdyś umiał w moich oczach czytać ! Nigdy ciebie nie winiąc, nad sobąm płakała,

Żem tak mało twe serce pozyskać umiała ;

Lecz tu, tu przebaczenia błagajmy oboje.

Karol, (nakolanach) Tak, u nóg twoich, ojcze...

Kasztelan.

Wstańcie, dzieci moje. Karolu, łatwo ojciec przebłagać się daje :

Uciecha jego dzieci, szczęściem mu się staje;

Lecz pamiętaj, pamiętaj, Don Kiszocie nowy,

Że dawne myśli trzeba wyrugować z głow⁷y. Karol. Tylko daleki od was mogłem zbłądzić z drogi. Michał. Jeśli na nowe boje przestąpię te progi,

Niech od dziś dnia kobietą na zawsze zostanę. Kasztelan, (biorąc Zofią za-ęh-ę). Weź z rąk moichjej rę-

[kę... serce ci już dane, Jesteś kochanym... kochaj... i nie pragnij wiele,

A rzeczywiste szczęście otrzymasz w⁷ udziele.

FINAŁ.

Nie szukajmy wśród marzenia Szczęścia, co się stokroć zmienia, Jak cień w⁷łasny nas uwodzi,

Gdy go gonim, to uchodzi. Między swemi,

W swojej ziemi,

Żyjmy zgodnie I swobodnie.

Tylko miłość, stałość, cnoty, Mogą wrócić nam wiek złoty!

■

(

LIST,

KOMEDY A¹) W JEDNYM AKCIE, WIERSZEM.

Pokazuje, że może być oszukany, kto się łatwo stracha, aby nie był oszukany.

And. Maks. Fredro.

OSOBY.

ORGON, kupiec, człowiek w średnim wieku. CELINA, jego żona.

ZOFIA, siostrzenica Orgona.

RADOST, stryj Zdzisława.

ZDZISŁAW.

Scena w ogrodzie Orgona, na przedmieściu.

SCENA PIERWSZA.

Noe. Księżyc świeci. Ogród otoczony murem ; w głębi furtka. Po prawej stronie róg domu; drzwi, okno wysoko tak, że dostaó można, drugie okno w dachu. Po lewej altana, w której siedzenie i stół. W środku drzewo.

ZdZISłaW (wskakuje przez mur do ogrodu. Kapelusz na oczy nasunięty ; w płaszczu).

W ogrodzie jestem, i przed domem stoję,

Ale przed czyim? to wielkie pytanie.

A nuż to nie jest Orgona mieszkanie?

(po krótkiem myśleniu).

Dzisiaj, przeczuwam, coś dziwnego zbroję.

Po choć tu jest Zotia, jakże ją wyszukać?

Wołać nie można... nie wypada pukać...

Nie znam jej opiekuna, ani jego żony,

Będę więc pewnie z niczeni odprawiony.

Tak... i Zotia pisze „nie zwierz się nikomu⁻⁴

(chodzi zamyślony).

Ha ! sto trzydzieści ma być numer domu.

(czyta nad drzwiami spinając się i zachodząc z różnych stron).

Jeden, jest... lecz to?... pięć... nie, trzy, trzy oczy-

[wiście !

Ach, nie trzy, ośm; nie, to jest... Niech cię piorun

[trzaśnie !

(Hupiec, napisał jakby datę w liście, (chodzi).

Tak drobno, cienko, jak na drwiny właśnie.

Łokciowe być powinny mimera na bramie, Niech nikt oczów nie psuje i głowy nie łamie ;

Przeklęte drobne numeral Ha!... dalej w nogi, ktoś furtkę otwiera.

(odchodzi za dom).

SCENA DRUGA.

OROON, RADOST (wchodzący furtką).

OrgOll. Otóż i w domu. Jak miłe ustronie!

Nieprawdaż, lube,* domek ! co ? a drzewa ? Złe kupno? powiedz.

Radost.

Kochany Orgonie...

OrgOll (oglądając sią w zachwyceniu).

Jaka spokojność!

Radost.

Niech cię to nie gniewa... OrgOll (jak wprzódy). Co za powietrze ! tylko pociąg nosem. A!... słodycz!... rozkosz!

Radost.

Nie jestem ciekawy; Każdy niecli swoim zatrudnia się losem,

Święte dla mnie cudze sprawy...

OrgOll (nie słuchając). To nie miejskie wyziewy, tu odepchnąć miło,

Bodajto na przedmieściu zawsze mieszkać było ! Radost. Nie jestem, mówię, ciekawy,

Nie chcę twoich myśli śledzić ;

Ale chciałbym jednak wiedzieć,

Czemu o wdziękach przedmieścia rozprawiasz,

A o zysku ani słowa ;

W ręku służących twój handel zostawiasz.

Wszakci to strata gotowa.

OrgOll. Wolę mniej zysku, a więcej spokoju :

Z młoduin pracował do krwawego znoju,

Dziś choć nie stary, ale i nie miody,

Nie dziw, że lepszej chcę użyć wygody.

Radost. Nie wielkie w mieście były twoje trudy,

No, i zabawy bywały nagrodą,

Ale tu poznasz, poznasz co to nudy...

Lecz z drugiej strony, kto ma żonę młodą...

Orgon. Co⁴?... młodą żonę? i cóż stąd wynika? Radost. Nic, dobrze...

Dobrze, ja wiem, wyśmienicie !

Orgon.

Ale rozumiem.... co to za myśl dzika!

Wierzyć nie można żadnej już kobiecie?

Każda więc żona, każda ma być płocłia?

Otóż ja, ja mojej wierzę.

Radost. Nie wątpię... wiem, że cię kocha.

Orgon. Kocha, tak kocha, bo jej ufam szczerze. Radost. Hm, hm, czyż się o to pytam?

OrgOll. O, wiem co myślisz... w twoich oczach czytam: Wiem... myślisz, żem się z miasta wyniósł na ustronie Dlatego, żem zazdrosny, że nie ufam żonie 1 że się boję... boję...

Czego ?

Radost.

Czego?... tego...

OrgOn (zniecierpliwiony).

Wszak rozumiesz ?

Nie.

Radost.

No, wszystkiego złego,

Co najczęściej ztąd wypływa,

Kiedy młoda, ładna żona,

Sama sobie zostawiona,

W towarzystwach ciągle bywa.

Mężatka, młoda osoba,

Oczywiście się podoba,

A na trzpiotach nam nie braknie :

Jeden i drugi i trzeci:

(coraz z większym zapałem i wszystko mocno gestykulując).

Już cudzego jak wilk łaknie,

Już się skrada i przemyka,

To się sroży, to się leści,

To naciera, to unika,

To się pięknem słówkiem pieści,

Coraz wielbi wdzięki nowe ;

A na męża jak na sowę,

Bij' zabij, z krzykiem, hałasem,

Że mąż biedny tracąc głowę,

Jeszcze mu się skłania czasem...

Orgon.

Słowem, poty się łasi i rozczula,

1 przy mila i przytula,

Aż prysk... Jejmość wzdycha...

Piekło w domu... Pan się gniewa...

Jak się nie gniewać u licha,

Chociażby się było z drzewa?

(w największym zapale).

O, gdybym schwycił gdzie takiego trzpiota, Duszęby wydał w mem ręku niecnota; Gniótłbym, męczyłb3rm, szarpałbym jak węża, Niech wie, co to prawo męża!

Radost. Ależ Orgonie ! cóż tobie to szkodzi ? Ciebie wszakże nikt. nie zwodzi ?

Oï-o'011 (postrzegłszy swoją nieuwagę, zmięszany).

Co?... mnie... nie szkodzi... Otóż egoista! Jakże, dobro powszechne niczem już u Pana?

(chodzi).

Hm!... Nikt nie zwodzi... to rzecz oczywista, Ho ufam żonie... zazdrość mi nieznana.

Radost (ziewając). Ufasz, nie ufasz, na co mnie to wiedzieć. OrgOll. Lecz proszę cię, Radoście, wyznaj z swojej

[łaski,

Żem ja zazdrosny, kto ci mógł powiedzieć?

Zkądże wyszła ta bajeczka?

Czy to naszego miasta wyuzdane wrzaski,

Czy może koncept z twojego miasteczka? Radost. Bodajżem był rok cały jeszcze w domu

[siedział!

Żeś .jest zazdrosny, czym słowo powiedział? OrgOll. Ja nie jestem zazdrosny, zazdrością się brzy-

[dzę,

Nad zazdrosnego męża, głupszego uie widzę.

RadOSt (uśmiechając się). I ja tOŻ SaiUO.

Bo jeśli zabronię...

Czego się śmiejesz?

Orgoii.

Jakaś myśl szalona...

Radost.

OrgOn (biorąc go gwałtownie za rękę i na stronę odprowadzając).

Możeś co o mojej żonie?...

Teraz się nie dziwię,

O, to anioł, moja żona!

Anioł, powiadam, chwalić nie wypada,

Lecz rzadko która te cnoty posiada.

Radost (ziewając). O, wiem, Celina wzorem żon być może, Ale pozwól, sąsiedzie, niech się spać położę. Przyznam ci się, żem zmęczony ;

Zbiegłem za tobą wszystkie miasta strony,

Bo nawet w twoim sklepie więcej nie wiedziano, Tylko, żeś na przedmieście wyniósł się dziś rano. Łażę i łażę, od bramy do bramy,

Aż cię nareszcie spotykam szczęśliwie.

O ważnych rzeczach rozmówić się mamy, Lecz potem o tern.

Orgon.

Co cię do miasta z domu wyruszyło ;

Interes, niech i tak będzie,

Zawsze w jakimkolwiek względzie Oglądać cię miło.

Radost. Chciałem ci przywieźć mego synowca, Zdzisła-Ale takim paniczom nie w guście zabawa, [wa; Odzie stryj spogląda i czasem poprawi; Jednak rad nierad przyjedzie do ciebie,

I jeśli zechcesz dni kilka zabawi.

Orgoil. Co to za wieczór ! jak czysto na niebie ! Radost. Parę tygodni jak wrócił z .Krakowa;

Chłopiec jak lalka, nie dla kształtu głowa,

I dobre serce, nie mogę się skarżyć,

Gdyby chciał tylko trochę więcej ważyć Tak moje rady, jak i moją władzę...

Chcę go ożenić.

Orgoil.

O, to, to, ożenić !

Ożenić chłopca jak najprędzej radzę,

Nim zacznie nadto swoją wolność cenić,

Nim się nauczy w teraźniejszej szkole Nie szukać innej chluby nad sprośną swawolę. Radost. Wybrałem mu już żonę; ale panicz uiłody Chce wiedzieć, kto, jak, gdzie, co, i kochać się

I wprzódy ;

A ja nie chcę... To głupstwo... niepotrzebna pycha: Jak pójdzie do ołtarza, niechaj wtenczas wzdycha.

(Celina ze światłem wchodzi do pokoju.)

Orgon (wskazując na okno). Patrz, moja żona. Anioł! królowa ! kochanie !

Co to za skarb, nie jesteś nawet pojąć w stanie. Ach, tyle cnoty ! ach i wdzięków tyle !

Idź, idź Eadoście, zostaw urnie na chwilę,

Zaraz za tobą pospieszę,

Tylko się wprzódy meni szczęściem nacieszę.

(Staje obrócony ku Celinie z wyeiągmątemi rękoma. Radost odchodzi. Orgon poczekawszy zbliża się do okna, spina się i zagląda. Celina wstaje od stolika, przy którym pisała i otwiera okno. Orgon staje pod drzewem).

SCENA TRZECIA.

ORGON, CELINA.

Celina (w oknie), o, witaj chwilo mój umysł pieszcząca ! Witaj ! w córy Latony srebrzystej osłonie,

Twoje skrzydełko na ziemię potrąca Elizejską spokojność i eteru wonie.

Celina.

Orgon (na stronie przez całą sceno). Hm, hm, lim.

Wietrzyk milczy, listek nie szeleści, Łza czystej rosi' łono kwiatów pieści,

Z więzów poziomych uwolniona dusza,

Tęsknem uczuciem rozkosznie się wzruszał

OrgOn (z wzrastająeem nieukontentowaniem).

Tęsknem uczuciem !

Celina.

Już czuję zbliżenie Tego, co moje wyciska westchnienie,

Co mnie zachwyca, co mnie nad świat wznosi, Tak, zbliżenie, przytomność, serce moje głosi. Orgon. Tam do kata!

Celina.

Przybywaj w tej cichej godzinie, Gwiazdo ! pochodnio myśli ! spocznij przy Celinie, Niech cię całkiem obejmę, ukryję śród łona !

Z tobąm szczęśliwa, bom z tobą wzniesiona!

OrgOIl (chwytając się drzewa).

Febra mnie trzęsie.

Czemuż zważać uprzedzenie, Co ciasny zakres nadaje kobiecie,

Celina.

Czemuż mierząc trwożliwie zawodów przestrzenie, Najpiękniejszemu nie oddać się w świecie? Tak, uczuć moich szlachetnych nie zmienię; Lecz mąż poczciwy o tern się nie dowie,

Jemu nawet to nie w głowie,

Nic nie przeczuwa.

Orgon.

Dyabła, nie przeczuwa. Celina. Wszelki pozór od ciebie twa żona odsuwa; Ach, tak być musi, kochany Orgonie !

(zamyka okno : siada i pisze).

SCENA CZWARTA.

ORGON.

(trzymając się obiema rękoma drzewa zsuwa siu aż na ziemię) (słabym głosem).

Ach, tak być musi... (zrywa się).

Nie widzę przyczyny.

(chodzi coraz prędzej).

Tak być nie mnsi, i to tej godziny... Czuje zbliżenie! chce go ukryć w łonie! Tak? Najpiękniejszego w świecie... I czemu się nie oddać?... Dobre zapytanie!

(prawie biega).

I mąż poczciwy... (śmieje się).

No, poczciwy przecie ! Nic się nie dowie. Dowie się, kochanie, Drogie kochanie, aniele!

Wie już nawet, wie za wiele...

Otóż to żony'. oto szczęście nasze!

Gwiazda! ha, gwiazda ! (tupa nogą).

Ja, ja ją zagaszę.

(wolniej chodząe).

Tylko, Orgonie, nie bądź tak gorący,

Może to wszystko stało się niechcący;

Nie bądź zazdrosnym, to śmiesznie, nieładnie, Dla Doga, nie bądź zazdrosnym, Orgonie!

( 'zasem sći rzeczy, których nikt nie zgadnie,

(prędzej ehodząe).

A zazdrość głupstwo, trzeba ufać żonie. Zazdrość to zjadliwa żmija!

(biega bijąc się w piersi).

Tak się tam ob wija, (szarpiąc kamizelkę). Tak szarpie, tak dusi,

1 Tęczy, piecze, Wierci, (bijąc się w piersi).

1 tu zostać musi

Aż do samej śmierci, (zadychany).

Zatem, a zatem... kto zozdrosny, głupi; ttłupi, ja mówię, głupi i szalony,

Straci swój rozum, rozumu nie kupi,

(z westchnieniem ; bez wzgardy).

A żony... No, żony...

(siada osłabiony po krótkiem milczeniu).

Ale tak nagle, bez żadnej przyczyny,

Z dobrej, cnotliwej Celiny

Tożby się stać miało ?(Z ukontentowaniem). Aha! ona mnie widziała, (śpiewającym głosem). I ligielek zrobić chciała,

Ale jej się nie udało!

(śmiejąc się idzie do okna i mówi jakby do Celiny głośno, dalej ciszej, ostatnią sylabę cicho).

Wcale się nie... u... da... da...ło...

Pisze! lim, pisze!... cóżbo pisać może?

(spina się patrząc przez lornetkę).

List... (odskakując od okna).

I CÓŻ Stad? (spina się do okna i odchodząc).

List, głowę moją łożę...

Ale do kogo?... Czyż niema do kogo? Kobiety najszczęśliwsze, kiedy pisać mogą...

SCENA PIĄTA.

ORGON, ZDZISŁAW.

(Orgon wchodząc do domu, postrzega skradającego się po pod niur Zdzisława, zachodzi mu drogę powoli, przypatrując się z uwagą. Zdzisław, nie mogąc uniknąć, staje. Orgon toż sarno ; długie milczenie, przez które patrzą na siebie nieporuszenie).

Orgon [uchylając kapelusz]. Dobry wieczór.

Dobranoc.

Pan chodzi?...

Zdzisław [podobnież],

Orgon.

(po krótkieni milczeniu.)

OrgOU. Lubię być na dworze.

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław.

Tak?

Waćpan ?

(na stronie.)

I ja...

Noc piękna. Śliczna.

Jak noc.

Zdzisław. Być może. Orgon«

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław.

Orgon. Co? Zdzisław. Nic.

Jasna.

Jak dzień.

Cicha.

(niilezenie.)

A cóż tam u licha!

Nie ma końca tej rozprawie.

OrgOll. Wzajemnie.

(do Orgona) Dobrej ПОСу.

(krótkie milczenie)

Zdzisław [na stronie). Jak stał, tak i stoi.

(odchodząc w głąb sceny)

Bodajżeś pękł.

OrgOll. Milczący... Wygadać się boi...

Hm, hm, ale ja, ptaszku, tu cię nie zostawię;

W cudzem gniazdeczku nie będziesz mi siedział: Zawołam ludzi... A fe! Każdyby powiedział,

Że mąż zazdrosny; te! Niech sobie chodzi,

Pod mojem okiem nie wiele zaszkodzi.

(chodzą obydwa przy przeciwnych stronach sceny)

Zdzisław (raptownie). Jaki tu numer domu, mogę się

[zapytać?

Orgon. I owszem... gdybym tylko mógł po nocy czytać. Zdzisław. Więc Waćpan nie wiesz?

Orgon.

Zdzisław.

Orgon.

Nie wiem.

To dobrze.

Być może.

Zdzisław. Waćpan bywasz w tym domu?

Czasem.

Orgon.

Zdzisław.

O tej porze?

OrgOll. Różnie.

Zdzisław (nagle). I mieszkasz? OrgOIi. Mam dom w mieście.

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław.

Któż tu mieszka?

Orgon.

Zdzisław.

Dobra odpowiedź.

Orgon.

Zdzisław.

Właściciel.

Tak?

Tak.

Ładnie.

Resztę każdy zgadnie;

Dobra?... to dobrze.

Wybornie.

OrgOll. Cieszy mnie to.

Zdzisław.

Lecz wolnoż spytać się pokornie: Pan, tak zwany właściciel, sam zajął mieszkanie? OrgOll. Sam, z familią.

Zdzisław.

To jest?

Orgon.

Zdzisław. Dwie? jedna żona?

Orgon.

Zdzisław.

Orgon. Tak niby.

On, on i dwie Panie.

Żona.

Druga, może krewna?

(na stronie)

Jaki bystry.

Zdzisław (na stronie). Orgon, to rzecz pewna.

Orgon. Mospanie! masz dobrego we mnie przyjaciela, Zatem radzę, nie czekać pana właściciela,

Na mój honor radzę szczerze,

Ruszaj sobie w dalszą drogę.

Zdzisław. Jego czuciom bardzo wierzę,

1 dziękuję za przestrogę.

Jestto człowiek bardzo żywy.

Orgon. Zdzisław. Żywy? Orgon. Zdzisław.

I jak!

To dobrze.

Orgon.

Nawet popędliwy.

Zdzisław. Oho!

I lubi, co ma, mieć dla siebie.

Orgon.

Zdzisław. Ale się dzieli w potrzebie.

OrgOll (krzycząc co siły). Nig'dy!

Zdzisław. Proszę!

Orgon (wstrzymując się). Nie lubi, gdy kto bez powodu Wejdzie do jego własnego ogrodu,

I tu i ówdzie jak po swoim chodzi. Zdzisław. Nie lubi?

Orgon. I nie tylko, że nie chce, nie lubi,

Ale czasem i wyczubi.

Zdzisław (z udanym przestrachem). Taki zły?

Zły.

Orgon.

Zdzisław (jak wprzódy). Doprawdy? Orgon (grożąc).

Zdzisław.

Orgon (w złości). Mospanie!

Zdzisław. Ależ co mu szkodzić mogą Ludzie...

O, zły!

Nic nie szkodzi.

Orgon.

Dosyć że mu szkodzą: Zwłaszcza goście nocną porą,

Co, niech to będzie przestrogą, Nie wiedzieć skąd i jak wchodzą. Zdzisław. Jakto nie wiedzieć?

Orgon. Którędyż? proszę powiedzieć. Zdzisław. Przez mur.

Przez mur? górą?

Górą.

Orgon.

Zdzisław.

Sans façons.

Orgon. Tak, sans façons?

Zdzisław.

OrgOIl (wpół do siebie).

No, proszę ja kogo Ï kontent, jakby wyjechał wysadzoną drogą.

(odsuwając się na stronę)

Ech! jakaż mnie chętka bierze Porachować mu pacierze!

(do Zdzisława)

(Zdzisław idzie ku furtce, Orgon wchodzi do domu).

SCENA SZÓSTA.

Zdzisław (wracając). Więc to Pan Orgon.. tak, Orgon,

[o życie...

Zazdrosny, to widziałem ; lecz zazdrosny skrycie, Tego mi właśnie trzeba. Będzie mnie miał wszędzie 1 poty mię się nie zbędzie,

Póki się za mną do stryja nie wstawi,

1 dając mi Zolią siebie nie wybawi.

Jeszcze z nią razem rozważę to ściśle: Zresztą lepsza niż żadna nadzieja daleka!

Ależ czegóż ja tu myślę?

Czas ucieka

A Zosia może z tamtej strony czeka.

(odchodzi za dom).

SCENA SIÓDMA.

OrgOll (otwiera okno, mając list w reku; wygląda) Poszedł Sobie

[przecie.

Czekaj, paniczu, tak wykwintny w mowie,

Ale panie sans façons, coś sobie rad wszędzie, Wiadomo ci pewnie będzie,

Nawet łatwe do pojęcia,

Na co są mury.

Na co?

Zdzisław.

Or go n.

Zdzisław. Tak?... A furtka?

Orgon.

Zdzisław.

Dla zamknięcia.

Dla wchodu.

I cóż stąd wynika?

Że głupi kto ją zamyka;

Bo gdyby była otwarta,

Po cóżbym przez mur drapał się, u czarta? OrgOll (wstrzymując sie w złości). Moj mądry Panie, luby,

[mój kochany Panie, Radzę ci, nie chciej zważać na te względy 1 nim cię tutaj pan domu zastanie,

Którędyś przyszedł, wynoś się tamtędy.

Gwiazdo, pochodnio, najpiękniejszy w świecie, Ten list o wszystkiem najlepiej mi powie.

(czyta do księżyca).

„Księżyc malownie cieniując przedmioty kwiecistego „przyrodzenia, zadawalniając zmysłowość i budząc „wyobraźnią, lube tworzy ideały“...

Niech pęknę jeśli rozumiem,

A przecież po polsku umiem.

„Ale to światło ulubione, w moich oczach pobladło, ..niestety! bo nie świeci szczęściu naszemu. W całej „mocy zachwytu duszy nie widzę ciebie, drogi przyjacielu!“...

Piękny przyjaciel, niech go piorun trzaśnie! „Wracam się w'ięc w tę małą cząstkę ogromu wieczności, kiedy pi... pi... pijany“...

To zrozumiale.

„Kiedy pijany rozkoszą i ujęty naiwnością duszy „mojej, zaszczepiłeś pierwszą latorośl miłości. Przybądź kochanku“...

Już jest, już jest; wszystko jaśnie. „Przybądź kochanku, ideale mój! spocznij na biją-„cem sercu, gdzie tyle razy“...

Co u paraliża ! co ! „ gdzie tyle razy ! “

I to są własne mej żony wyrazy?

List nieskończony... ale dość mi na tern.

("drze list w rękach)

Pokażę przed całym światem!

(żałośnie)

Pokażę wszystkim, jak mnie zdradzają nikczemnie! Pokażę, żona co zrobiła ze mnie!

O Boże! Boże! co się ze mną dzieje!

Wściekam się... szaleję...

A świat spokojny... każdy chodzi śmiało, Jakby się najlepiej działo.

(po krótkiem milczeniu)

Precz trucizno! Niech w piekle cierpi ból wieczysty Ten, co kobiety uczył pisać listy!

(rzuca list i okno zatrzaska).

SCENA ÓSMA.

ZDZISŁAW, (później) ZOFIA.

Zdzisław. (wychodząc z za rogu, dostaje listem w twarz). Hä!

[cóż to znaczy? coś na mnie rzucono... Coś wielkiego... papier pono...

Otóż jest... papier, jakaś kartka, pognieciona;

To tigiel Zosi... a uioże w obawie,

By nie wziąść za mnie samego Orgona...

Czy to ty Zosiu?

Zofia (z okienka wyższego) Czy to ty Zdzisławie?

Ach zaraz, zaraz; dawnom już zejść chciała, Lecz nie wiesz pod jakiemi tu jestem oczyma. Zdzisław. Tylko odważnie.

Będę próbowała,

Jeśli mnie tylko wujaszek nie wstrzyma; Wciąż słucha, patrzy, śledzi co ja robię I ty uważaj, bo tam poszedł właśnie. Zdzisław. To mój przyjaciel.

Zofia.

Zdzisław. Nie, nie, tylko chodź; wszystko ci wyjaśnię.

Zofia.

Cz.y żartujesz sobie?

(Zofia zamyka okienko)

List... list jakiś, czytajmy. O! la la la la la! Szumno, gorąco bilecik ulany.

^)d kogo do kogo Te strzały byrć mogą? Samaże się to Jejmość tak mocno zapala?

A któżby inny! Nie do mnie pisań}’;

Ale że go mam w ręku, to się dobrze stało. Zazdrośnyś, czujny, ale jeszcze mało; Biedny, o! biedn}r Orgonie!

Nie pomogą tobie mury.

(drzwi otwierają się)

Otóż Zosia. Niech szuka, zaczekam na stronie, W et za wet moja Panno, (cofa się za róg domu)

SCENA DZIEWIĄTA.

RaDOST (później) ZDZISŁAW.

(Radost w białym szlafroku, czepku, nocnym wstążką związanym, wychodząc kładzie chustką na głową, od rosy sie strzegąc, i trzyma pod brodą).

Radost.

A do wszystkich katów!

Tur tur tur na dół, tur tur tur do góry... Ani wytrzymać... jak w domu waryatów.

(Zdzisław zachodzi z tyłu na palcach, chwyta za ramiona i całuje w twarz przez ramie)

RadOSt (zadziwiony) A !

ZdZISłaW (odskakując kilka kroków w tył.) A !

(milczenie)

RadOSt (kłaniając się) Dziękuję.

Zdzisław (skłaniając głową). Niema za co.

Radost (na stronie) Wszakcito Zdzisław! O, ladaco! Co on tu robi?

Zdzisław (na stronie) Któż to ?

O tej porze.

Zdzisław (na stronie) Jedno straszydło po drugiem wyłazi. Radost (na stronie) Nie poznał mnie.

Zdzisław (na stronie)

RadOSt (na stronie)

Hm ! szpieg może.

(nilyr do siebie głośno)

Niechże mi się nie narazi,

Ja mu teraz szczerze radzę,

Bo, na poczciwość, przez mur go przesadzę. Radost (na stronie) Grozi, grozi, nic nie szkodzi ;

Nie takby on zaraz śpiewał,

Gdyby się postrzegł, albo się spodziewał,

Że tu stoi obok stryja.

Dobrze... niecli się jeszcze zwodzi,

Mnie to wszystko dziwnie sprzyja:

Poznani i zamiar i sposób myślenia.

Zdzisław (na stronie) Do mnie wysłany... niema i wąt-

[pienia...

Szpieg poczciwy! szpieg Orgona!

Ale poczekaj ! nieźle ucieszysz patrona :

Sarn będzie szukał, sam mnie prosić musi, Jeżeli go dziś jeszcze zazdrość nie udusi.

(do Eadosta)

Waćpan zapewne jesteś z tego domu? Radost. Do usług.

Zdzisław.

Gdybyś nie wydał nikomu,

Miałbym do niego prośbę... bardzo małą. Radost. Nie, nic nie wydam... proszę mówić śmiało. Zdzisław. Ale nie zdradzisz?

Radost.

Zdzisław f“ stronie)

Tego nie umiem.

Nie umie.

(do Eadosta)

Będziesz więc milczał pewnie?

Radost.

Zdzisław. Jak grób?

Radost.

Zdzisław.

Radost.

Zdzisław (na stronie) Hllltaj ! Ollby ręczył głową,.

(do Eadosta)

Ach, to się rozumie.

Jak grób.

Słowo?

Słowo.

Otóż ta mała prośba... lecz wprzódy zwierzenie. Radost. Słucham, słucham.

Zdzisław.

Radost. W kim?

Zdzisław.

Radost.

Kocham się... ale to szalenie!

W pani tego domu.

Jakto! w cudzej żonie? Zdzisław. Dla tego też mi właśnie trzeba twej po-

[mocy.

Radost (na stronie) Aj ! aj !

Zdzisław.

RadOSt (na stronie)

Zdzisław. Nie mógłbyś

Chciałbym z nią mówić...

O, biedny Ogonie; nam tej fraszki ułatwić tej [nocy?

RadOSt (na stronie płaczliwym,głosem). Fraszki! O Boże! Bo-

[że! cóżem się dowiedział. Bodaj żem był w domu siedział!

Złajać łotra nie pomoże...

Źle, jak zamilczę... gorzej, jak powtórzę... Między młotem a kowadłem.

Po cóż ja tu z nieba spadłem !

Ach, na lichoż mnie to wiedzieć!

Ach, w domu mi było siedzieć!

Zdzisław (na stronie) Jak się śmieje, jak Że już siatka na mnie später Już do pana myślą śpiesay* £

By oznajmić co wypadaj

(do Radosta) jj

Powiem nawet Waćpanu, że pięk»aPCe] in,$4 <$£- > Moje zabiegi postrzegać zacfcy^fa; ^ ^    /

Widzę ją w oknie każdego

о к л.

RadOSt (zatykając uszy chce odejść).

(na stronie)

O, Sodoma i Gomora!

Zdzisław (zatrzymując go) Jakże? Chcesz mnie zostawić?

[A fe, to nie ładnie;

Wysłuchajże przynajmniej całą rzecz dokładnie.

RadOSt (na stronie płaczliwym głosem) Ach, na licłlOŻ ШШв

[to wiedzieć!

Ach, w domu mi było siedzieć!

Ach, przyjacielu, ty przeczuwać musisz.

Ida tego tak się kręcisz i dławisz i krztusisz. Zdzisław. Gdybym był pewny twojego milczenia... Radost (na stronie) Ach, Boże, wybaw z tego poniżenia! Zdzisław. Pokazałbym ci dowody z jej stron}’.

Czytaj... ZliaSZ rękę. (odsuwając sią na stroną)

Co czynię, szalony!

Honor Celiny... szczęście... nawet życie może Na moje dobro nieroztropnie łożę?

(do Radosta)

Nie, mój Panie, to bajka, ten list jest udany.

Nieprawdęm mówił, byłem obłąkany.

Idź, idź, powiedz, Celina jest najlepszą żoną. Radost (odchodząc) Do nóg upadam.

Zdzisław (zatrzymując go) Słuchaj... I kocha Orgona. Radost (odchodząc) Do nóg upadam.

Zdzisław (zatrzymując jut bliżej domu) Słuchaj... wszystko

[com powiedział,

Kłamstwo, kłamstwo, rozumiesz? żebyś o tern wiedział !

Jeśli kiedybądź się dowiem,

A kto na mojem nie przestałby słowie, Przyszlij go do innie, ja się z nim rozmówię. Radost (odchodząc) Do nóg upadam.

Zdzisław (zatrzymując bliżej domu) Zaraz... jeSZCZe ci COŚ

[powiem :

Że najmniejszej przykrości Celina doznaje;

Jeśli jej wolność, pokój, rozrywki, zwyczaje, Skutkiem tej rozmowy z tobą,

W czembądź się odmienią —

To, jak mnie widzisz przed sobą,

Tak się łby wasze w mem ręku wylenią.

Łeb o łeb walić, trzeć będę jak dynie,

Aż wam szpiegostwa chęć całkiem przeminie. Radost (odchodząc) Do nóg upadam.

Zdzisław (zatrzymując przy drzwiach). Powiedz, Że przez

[swoje cnoty,

Wdzięki, rozum i przymioty,

Jest od wszystkich poważana, Szacowana, szanowana,

I lepszego szczęścia warta.

RadOSt (wydzierając się) Do nóg Upadam (odchodzi). Zdzisław (puszczając mu reltę).

Euszajże do czarta!

SCENA DZIESIĄTA.

ZDZISŁAW (sam).

Zatem, zatem, mój plan za nic...

Ale nie względem Celiny,

Honoru nie przestąpię granic:

Nie chcę oszczerstwem powiększać jej winy;

Ale męża będę cieniem,

Wszędzie mnie zoczy za każdeni wejrzeniem, Tak, że kiedy mnie ożeni, Najszczęśliwszym się oceni.

SCENA JEDENASTA.

•' ORGON, CELINA.

(Orgon w płaszczu; Zdzisław ustępuje za altanę)

Celina. Idziesz do miasta?

OrgOn (zimno)

Celina.

Orgon.

Celina. Sam.

Orgon.

Celina.

Orgon.

Celina.

Nic to.

Idę.

Nie chodź.

Tak późno.

Nie szkodzi.

Muszę, (odchodzi).

Pożegnać się godzi.

(Orgon zatrzymuje się, niezupełnie ku niej obrócony; Celina biorąc go za rękę).

Cóż tak nagłego z domu cię wygania? Orgon. O, coś nagłego!

Celina.

Orgon. Jutro ci powiem.

Celina.

Orgon. Czasu...

Celina. Nie trudź się wymówką, daremną :

Na to trzeba czasu mało.

Powiedzże duszko, bo się będę gniewać;

Czy ci się co złego stało?

Orgon. Że się jeszcze nie stało, pozwól się spodziewać; Ale stać się łatwo może.

Przeto nie zrobię od rzeczy,

Grdy taką tamę położę,

Co mnie nadal zabezpieczy.

Celina. Aj mężu, mężu, coś tu się w tern święci,

Na co szczerze westchnąć muszę;

Ja to podobno, ja to mimo chęci,

Zasmuciłam twoją duszę.

Ale dla czegóż chcesz działać tajemnie?

Czemuż smutek kryjesz w sobie?

Spełnić twą wolę będzie mi przyjemnie,

Wszystko, wszystko dla cię zrobię.

I kryjesz przedemną?

Cóż teraz zabrania?

Jeślim zbłądziła, jeżeli mam wady,

Gzem w twem sercu sobie szkodzę,' Popraw otwarcie, udziel swojej rady,

A wdzięcznością ci nagrodzę.

Ach powiedz, mężu, co twoja Celina Przewinić mogła? W czem trosek przyczyna? Wierz mi, twoja nieufność niemało mnie boli ;

Lecz na spełnienie każdej twojej woli, Wszelkiego odtąd starania dołożę.

OrgOIł. Kocliana Żono ! (na stronie)

Nie, to być nie może!

(do Celiny)

Moja Celino, ty mnie kochasz szczerze,

Ja muszę temu wierzyć... i ja temu wierzę;

Bądź więc spokojna w tym względzie.

Luba Celino! wszystko dobrze będzie,

Ale wyjść muszę, ty nie chodź po dworze: Kaszlesz trochę, rosa pada,

Zaszkodzić ci może.

Wróć się, i wiesz co, jaka moja rada?

(myśląc co ma powiedzieć)

Nim wrócę... z Zosią nudzić się będziecie... Zasiądź więc sobie... w żółtym gabinecie...

Zdzisław (z

OrgOn. (oglądająe się) He?

Celina.

za

altany nie bardzo głośno). W Żółtym.

W żółtym?

OrgOn. (spoglądając w stronę Zdzisława i odprowadzając ją w stronę

O, nie, niekoniecznie:

przeciwną)-

W zielonym lepiej.

Celina.

Orgon.

Co to zrobione

(cicho)

1 cóż?

Przegraj te sonatki, były na ślub mojej matki.

(śpiewa początek)

A jutro moją żonkę, jak poproszę grzecznie, Zrobi mi koncercik mały.

(całuje ją w czoło).

Celina. Najchętniej, ale wszak nuty zostały, Nawet i arfa dotąd jeszcze w mieście.

Or go II. A mówiłem: arię weźcie!

Mówiłem najmniej trzy razy;

Ale to jest groch na ścianę,

Dawać tym gapiom rozkazy.

Celina. Łatwo będzie odzyskane,

To nie wielkie opóźnienie.

OrgOn (patrząc sią w stronę Zdzisława). LeCZ Czekaj... dam

[ci inne zatrudnienie :

Skończ mi ten kwiatek, coś penzlem zaczęła, Kwiateczek cudny, maleńki,

Lubię wszystkie takie dzieła,

Osobliwie twojej ręki.

Celiniu, aj Celiniu, tak malujesz ładnie,

I gdyby nie to, że mi czasem na myśl wpadnie, Tobyś całkiem zaniedbała.

A to to to do roboty,

Ty ty ty próżniaczko mała!

(żartując zagania ją ku domowi spoglądając w strono przeciwną).

Celina. Skończę ten kwiatek, nie brak mi ochoty, Zwłaszcza, gdy tyle cenisz moją pracę,

Ale już nie dziś, penzle także w tamtej pace. OrgOIl. Bierzże dyabeł wszystkie paki I wraz z niemi czeladź całą !

Hultaje ! (myśląe).

Proszę... bo to... lada jaki...

Ale ty ziewasz ?

Ja?

Celina.

Tak mi się zdało.

Celina. Jutro do miasta potrzeba wyprawić.

Orgon.

Celina.

Orgon.

Celina.

Orgon.

Tobie się spać chce. Co za przywidzenie ! Kiedy ja widzę.

Ale wierz mi, że nie.

[stawić.

Orgon. Bo ty przez grzeczność nie chcesz mnie zo-Celina. Na honor, że nie.

A oczy zamyka Śpiący nie słucha nawet i słowika. Idź, idź dnszko.

Orgon.

Celina. Nie myślę...

Orgon.

Celina,

Orgon.

Celina.

Orgon.

Co za ceregiele !

Ale...

No, no.

Bo..

Idź, idź !

(eeremoniując się z nią wprowadził do domu i zamykając drzwi za nią, mówi).

Dobranoc aniele.

SCENA DWUNASTA.

ORdONj ZDZISŁAW.

(Orgon idzie ku altanie, gdzie głos słyszał, obchodzi ją, a przed nim Zdzisław, tak, że na swoje miejsce niewidziany od Orgona wraca).

Orgon. Anioł prawdziwy! anioł moja żona!

(po krótkiem myśleniu).

Ach cnota to jest, cnota niezmierzona Kiedy kto umie utrzymać się ściśle,

Kiedy jak mędrzec swój ein czuciem włada. Naprzykład chciałem, i inaczej myślę,

Choć jeszcze nie wiem co rnjAleć wypada.

(po krótkiem milczeniu).

Wszystko byłoby dobrze... byłbym i spokojny,

Crdyby nie w liście zawada ;

Bo z paniczem krótka rada :

Dowcipny, młody, przeklęcie przystojny,

Sroży się, sroży ale tchórz tymczasem:

Parę pogróżek rzuconych nawiasem, (śmiejąc się)

A już się wyniósł, jakby go nie było.

(w ciągu tej mowy zbliżał się do Zdzisława, tak, że mówiąc wiersz ostatni tuż koło altany, stanął przy nim)

Zdzisław. Bardzo przepraszam, nie wyniósł się jesz-

[cze.

(Orgon odstąpiwszy kilka kroków wpatruje się w niego)

(po krótkiem milczeniu).

OrgOIl. Bardzo się cieszę, (kłaniając się)

Bardzo mi to miło.

Zdzisław. I ja w tem także szczęście moje mieszczę.

Orgoil. W czein?

Zdzisław. Że tu jestem, że widzę Waćpana,

Z którym dziś przyjaźń świeżo zawiązana, Wróży mi nadal najpiękniejszy związek. Przeto wypełnię miły obowiązek Pównie wdzięczności, jak uszanowania,

(Idy jutro służyć będę wśród jego mieszkania. OrgO 11 (porywczo). Co? Waćpan u mnie?

(wstrzymując się) Zbytek łaski, zbytek, Wielka mu niedogodność...

Zdzisław.

Wielki i pożytek.

Orgon (porywczo).

Zdzisław (kłaniając się). Mieć w nim przyjaciela. Orgon (kłaniając się). O !

Zdzisław. Tak jest, będę...

OrgOIl. Nie, nie, choć serce podziela...

Albo wiesz gdzie ja mieszkam?

Zdzisław.

Orgon. Tego Waćpan się nie dowiesz. Zdzisław. Nie?

Orgon.

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław.

Jaki pożytek?

Waćpan mi to powiesz.

Nie.

To dobrze.

Być może.

Tak w rzeczy. Orgon (na stronie). Cóż, jeśli nie dom własny, dalej

[zabezpieczy.

(zamyśla się)

Zdzisław (P.e krótkiem milczeniu). To bardzo piękna kobieta. Orgon (przyskakując do niego.) KtO? CO? jak? gdzie? Zdzisław (obojętnie). Ta dama, co weszła do domu, Mówię, że piękna.

Orgon.

Zdzisław.

Orgon. Cóż to szkodzi komu?

Zdzisław. Nie szkodzi, owszem, bardzo się podoba. Orgon (porywczo). Mospanie!

Któż się o to P3Tta?

Tak tylko mówię.

(wstrzymując się)

A, tak, przystojna osoba.

Zdzisław. Młoda. Orgon. Zdzisław. Orgon. Zdzisław.

Tak.

Świeża.

Dosyć!

Kształt, godność w po-[staci.

OrgOll. Tak, tak, niczego, niczego.

Zdzisław. Któż bo tak zimno łiołd piękności piąci?

Orgon.

Zimno czy letnio, gorąco czy chłodno?

Zdzisław. Czy mnie do tego, nikt wiedzieć nie może.

A Waćpanu co do tego,

(długie milczenie; Orgon -wpatruje się w niego)

OrgOn (uderzając go po ramieniu)

Tak, dobrze mówisz, jest osobą godną:

Miła... wzrost piękny... lica świeże, hoże... Dobra, przyjemna... wszak ją znasz dokładnie?

(czeka odpowiedzi)

A jej dusza!

Zdzisław. Najczulsza!

OrgOll (z -westchnieniem). A jak pisze ładnie!

Zdzisław. Najnowszym stylem, z ogniem i tęsknotą

[razem.

Naprzykład, gdyby chciała zająć się obra-

[zem

Tej cichej chwili pięknego wieczora, Cóżby równego wyszło kiedy z pióra!

(Orgon odskakuje kilka kroków w tył i po krótkiem milczeniu bierze za rękę Zdzisława.)

OrgOll. Mój Panie! działać nie lubię w połowie;

U mnie: co w sercu, to w mowie;

Waćpan mi się podobasz i to niewymownie,

(wstrząsając mocno ręką).

Ach, podobasz się gwałtownie.

Jesteś prawdziwie rzadką w tych czasach osobą; Zatem w przyjaźni musim żyć ze sobą,

A jako przyjaciele, to pierwsza umowa,

Niech nic jeden przed drugim, w swem sercu nie

[chowa.

Zdzisław. Cóż dalej?

¹

Podług niemieckiej powies'ci : Der unruhige Abend. (P. A.)

Przyznaj mi się.

Co?

Miej ufność we mnie.

Orgon.

Zdzisław.

Orgon.

Zdzisław. Dobrze.

Orgon. Powiedz, ty się tu nie kręcisz daremnie? U takicli młodych Panów ja wiem co to bywa: Ta dama?

Zdzisław. No, ta dama?

rękę gwałtownie) Jest dama uczciwa;

mu

OrgOn (puszczając

Niechaj kark skręci, kto mówi inaczej. Zdzisław. Ja więc nie skręcę, ustalę go raczej.

OrgOll (poufale przysuwając się z uśmiechem). Podoba ci się...

[to jest prawda szczera;

Na co to się zapierać?

Zdzisław.

Orgon. Więc wszystko zgadłem, prawda?

Zdzisław.

Orgon. Chciałbyś z nią, mówić?

Zdzisław.

Orgon. I jak odejdę...

Zdzisław. Ah, uczyń to przecie.

Orgon (porywczo) Co? jakto?

(wstrzymując się i na stronę odprowadzając ; cicho)

Ale zmiłuj się w sekrecie,

A któż się zapiera?

Hm! po części.

Jeśli się poszczęści.

Bo wiesz, jakby mąż...

Zdzisław.

Orgon. Nóżki całuję.

Co mnie tam to ciele...

To trochę za wiele. Zdzisław (Odpowiadając) Bądź zdl‘ÓW.

Orgon.

Zdzisław.

Orgon. Ale fe !

Zdzisław. No gdzież?

Orgon.

Długo zabawię.

Zdzisław.

(na stronie)

Więc pójdę.

Może kroków z dwieście?

Przejdę się po mieście.

A, co tak, to ładnie.

Orgon (odchodząc). SerVUS.

Najniższy.

Zdzisław.

Orgon (wracając, na stronie)

Co ma paść, niech padnie.

(do Zdzisława)

Wiesz, że cię kocham i kocham niemało.

Kadzę ci więc szczerze,

Tylko prędko, tylko śmiało.

Zdzisław. O, bądź spokojny w tej mierze.

OrgOIl. (poglądająe ze złością tamowaną, potem gwałtownie ściskając).

A więc... bywaj zdrów, drogi przyjacielu.

(wraeając się)

Ale proszę cię, dla samego ciebie:

Zdzisław.

Orgon. Drogą respektu.

Zdzisław.

Miej obyczajność, miej zawsze na celu. Jak w każdej potrzebie.

Nigdym z niej 'nie zboczył.

OrgOn (na stronie, uściskawszy go). BogdajŚ łbem na dół

[przez okno wyskoczył!

(wychodzi furtką i wkrótce pokazuje się na murze koło altany, przełazi, zostaje czas jakiś na rękach zawieszony, potem się puszeza, zbiera płaszcz i kapelusz, i kulejąc kryje się do altany).

Zdzisław. Poszedł... rzecz dziwna... ale nim będzie

[z powrotem,

Żebym mógł jako Zosię uwiadomić o tern,

Może i przyjdzie... nikt jej nie zatrzyma...

(chodząc koło domu)

Wszędzie już cicho... światła nigdzie niema.

(światło pokazuje się w oknie, Zdzisław kryje się za róg domu; w pokoju okno otwarte).

SCENA TRZYNASTA.

CIŻ SAMI, CELINA.

Celina. Gdzież się mógł podziać? zwiedzam każdy kątek, Lecz tu go zostawiłam... mam dobrze w pamięci...

(Celina świeeę wystawia i patrzy przez okno).

Celina.

OrgOn (w altanie trzymając się za kolano). Aha! Światło, ZlUlk!

Tak piękny początek!

Może wiatr porwał... może nim już kręci...

Może podarty obraz duszy niesie Po wdzięcznem polu, albo dzikim lesie...

(po krótkiem milczeniu)

Ale tak cicho na dworze, (zamyka okno.) Orgon. Aha! zejdzie po list może.

SCENA CZTERNASTA.

ZDZISŁAW, ORGON, ZOSIA.

(wszyscy prawie razem mówią).«

Zosia. Zdzisławie!

Zosiu !

Zdzisław.

Ha! otóż i ona.

Orgon.

(Orgon ehrząka. Zosia idzie palec na ustach, druga ręka wyciągnięta przed siebie ku altanie).

Zosia (do siebie). Znajdę ja ciebie.

To mi luba żona!

OrgOn (na stronie)

(Orgon łapiąc ją za rękę, cienkim i cichym głosem śpiewa)

Koło siatki Dzierlatki Latały ;

Aż się w' siatki Dzierlatki

(swoim głosem w złości)

Złapały !

ZOSia (uciekając ku domowi i ciągnąc za sobą Orgona, który ją wstrzy

mać usiłuje). Ach! gwałtu!

SCENA PIĘTNASTA.

Ciż sami, CELINA (ze świecą)

Celina.

Cóżto za wrzawa? Czy to okoliczność cała,

Której widzieć nie mam prawa? Tegom się nie spodziewała! Wcale !

Zosia. I ja nie!

OrgOll. (macając się za kolano). I ja nie !

(Celina świecę stawia).

I ja nie!

Zdzisław.

Orgon. Ależ nie myślisz, najdroższe kochanie,

Że ona, że ja... żeśmy oboje...

Żem chciał za inną chwycić, jak za twoję Rączkę.

Zdzisław. Mnie się także zdaje,

Że mój przyjaciel pomylił się trochę.

Zosia. 1 ja tak myślę.

Celina, (żartując). Niechże go wyłaję Za działanie tak zbyt płoche.

Orgon. O, ja dobrze wiedziałem, że mnie nie posądzisz, Żnasz moją stałość, wierzysz, i wcale nie błądzisz ; Lecz względem innych osób, to inaczej całkiem, Mógłbym je tu zawstydzić nie jednym kawałkiem : Schadzki wieczorne, znaki... mam ja dobre oczy, Mam także uszy, i nie lada uszy,

Widzę kto jak skoczy Słyszę jak się ruszy;

Umiem i czytać, uczyłem się przecie,

Poznam litery, nawet i... w bilecie.

Zdzisław, (deklamując). „Ale to światło ulubione, w moich oczach pobladło, niestety, bo...“

[spadło.

Orgon. Co Waćpan możesz wiedzieć dla czego pobladło ? Zdzisław. A, mogę bardzo wiedzieć, kiedy na nos Celina. Co?

Zdzisław, (zbliżając sią do niej). MÓWiĆ?

Proszę.

Celina, (głośno).

Oto.

Zdzisław (oddając list).

Mój list?

Celina.

Tak.

Zdzisław.

Mój Panie !

Celina.

To kłamstwo !

Wybacz Pani...

Zdzisław.

Na co to gadanie?

Orgon.

List był...

Zdzisław. Ja to wiem, że nie godna głowa W pędzie omylnym przyjęła jej słowa !

Ale i to wiem, że stąd wyleciały ;

Celina. To być nie może.

A że dość silno, nie żadnym przypadkiem, Nos mój świadkiem.

Orgon. (tupając nogą). Na cóż ten protokoł cały,

List miłość oświadczający,

Czuły, górny i gorący,

Czy to on spada z nieba, czy z ziemi wyrasta,

Tyś go pisała i basta !

Celina. A ty wziąłeś ze stolika.

Orgon. Zgadła Jejmość Dobrodzika.

Celina. Więc i tamtych zostawiać nie było potrzeba. Orgon. Jakich tamtych? wielkie nieba?

Celina, Jest pakiet cały.

Orgon. Pakiet?

Celina. Poznałbyś osnow-ę.

Orgon. Osnow-ę ?

Celina. Tak jeść, mam blisko połowę.

Orgon. Czego?

Celina. Czego? romansu.

OrgOIl. Romansu, co słyszę !

Celina. Tak jest, muszę więc wyznać: romans piszę: Lecz wiedząc dobrze, że w' dzisiejszym świecie,

Nie pozwolono mieć rozum kobiecie,

Że każdy za złe zwykle jej poczyta,

Gdy pióro bierze albo lutnię chwyta ;

Kryłam się z pracą, kryłam się, niestety !

Pragnąc zabawy, nie żadnej zalety...

(kłaniając sią mężowi).

Lecz ci, co do serc naszych prawo sobie roszczą, Nawet w- marzeniu, szczęścia nam zazdroszczą. Orgon. Nie, moja lubciu... Przepraszam cię szczerze, Nigdy ci sprzecznym nie będę wr tej mierze;

Na cóż mi wszelka twrych działań wiadomość?

Ale powiedz mi, kto jest ten jegomość?

Celina. Chciałam cię się spytać właśnie.

SCENA SZESNASTA.

Ciż sami, RADOST.

(Radost ukazawszy głowę przeze drzwi przysłuchiwał się tej scenie, później wszedł).

Radost. To zjawienie ja objaśnię.

Zdzisław. Mój stryj !

Wszyscy.

Radost.

Stryj?

Stryj tego trzpiota.

Ale umieć przebaczać jestto piękna cnota;

Tej się Orgonie spodziewam po tobie.

Orgon. I owszem, owszem... Niech już idzie sobie. Zdzisław (do Radosta). Zatem to stryj dobrodziej...

RadOSt (do Zdzisława)

Zdzisław (do Radosta) Przebacz mi...

Ciszej chłopcze, ciszej.

Radost (do Zdzisława)

Dobrze, dobrze, niech [nas nikt nie słyszy.

(do Orgona).

Prosić o rękę Zosi dla Pana Zdzisława Celem mej podróży było;

Lecz po tern co się zdarzyło,

Na zawsze nim kierować, nie chcę mieć już prawa. Zdzisław. Ach, stryju mój kochany, nie odsuwaj ręki, Tysięczne ci co chwila składać będę dzięki;

Ja kocham Zosię.

Orgon. Celina. Radost. Kochasz ją?

A ona?

Celina.

Zosia. Czyż trudno zgadnąć!

OrgOn. (oddychając i biorąc się za kolano.) No, 1’ZeCZ Wyja-

[śniona.

Radost (do Orgona). I jakże?

Orgon. Z duszy, z serca: Jeszcze bjd w Krakowie, A mnie się już ten związek uwijał po głowie,

(łącząc ich)

Pobierzcie się i żyjcie jak gołąbki w parze; Wszak ty chcesz, Zosiu?

Kiedy wujaszek tak każe...

Zosia.

Orgon. Hm! jakie posłuszne dziecie.

Radost. Szczęść wam Boże!

No, proszę, co za plotki w świecie: Mówiono, że Pan Orgon nikomu, nikomu Nie da i na krok wstąpić do swojego domu;

I ażeby wszelkiego powodu unikać,

Woli i siostrzenicę wraz z żoną zamykać.

Stąd cała moja skrytość i wszystkie przygody. Radost. Co dowodzi, że stary ma rozum, a młody...

Zdzisław.

(dmucha w rękę)

Orgon. Dosyć już dosyć, dla Boga!

Niech się raz skończy gadanina cała. Wy się pobierzcie, ty zaś, lubciu droga!

(z westchnieniem)

Gdyś do romansów oclioty nabrała,

To już wolisz je pisać, a tak najmniej stracę, Chociaż za przedaż księgarzom dopłacę.

• . , с

f

1

• •

*

PIERWSZA LEPSZA

CZYLI

NAUKA ZBAWIENNA

KOMEDYA W JEDNYM AKCIE, WIERSZEM.

Nie puszczaj się w studnią, aż wprzód opatrzysz, jako z niej wyleść.

And. Maks. Fredro.

t

OSOBY:

JULIA.

ELWIRA. ALFRED. ZDZISŁAW. PANNA MARTA.

Scena w mieście, w ogrodzie.

SCENA PIERWSZA.

Ogród, na przodzie sceny altana; w głębi ulica; stoły. Z obu stron ławki.)

ALFRED, ZDZISŁAW.

Zdzisław. Jakto? młodą czy starą, czy brzydką czy

Alfred.

[ładną?

Tak jest, starą czy młodą, piękną czy

[szkaradną,

Pierwszą, którą tu spotkam, obieram za

[żonę ;

Wszystkie więc twToje słowna w tej mierze

[stracone.

Jak najnowsza; szczytna, doskonała! Równej dotąd natura jeszcze nie wydała. Zdzisław. Nie wątpię.

Alfred.

Zdzisław. Co za myśl! Alfred.

Od sześciu lat chcę nudy odmienić, Chcę się ożywić, wskrzesić, słowem chcę się żenić,

I przez rady, rozsądek, słabość, punkt honoru,

Nie mogę się odważyć uczynić wyboru.

Ta przyjemna, powabna, ale nadto płocha,

Ta znowu zimna, mądra, siebie tylko kocha,

Tu jest dobroć bez kształtu, tu kształt bez dobroci, Tam wszystko liche wewnątrz, posag tylko złoci, Tu zaś wszystko anielskie, lecz majątku nie ma,

Z tej słowa nie wycedzisz, ta strzela oczyma,

Tu strach ojca, tu matki, tam złe wychowanie, Dość. że każda swe ale odemnie dostanie.

Zdzisław. Czemuż się żenić?

Alfred.

Wolę, jak sobie w leb strzelić; Kto wie, ten krok mnie jeszcze może rozweselić. Wszystkiegom już próbował, wszystko mnie znudziło, I zawsze zyskam, byle tak, jak jest, nie bjio;

Dla tego się ożenię, dzisiaj się ożenię,

I nie mogąc w tern działać, zdam na przeznaczenie.

(wzniosło)

Krocie wieków upłynie, za stu wieków śladem,

A ja będę w tym razie jedynym przykładem. Zdzisław. Nawet potomność temu szaleństwu bez

[miary

I nie uwierzy.

Alfred.

Jakto? czemu nie da wiary?

Każdy twór ludzkiej myśli, w podobieństwa rzędzie, Albo był wykonanym albo z czasem będzie. Zdzisław. Wszystko być może, ale jedyny Alfredzie, Wiesz, ta oryginalność dokąd cię zawiedzie? Alfred. To wiem, wiem, mój Zdzisławie, lecz cobym

[rad wiedział:

Czemu o to się pytasz na com odpowiedział?

Od wczoraj ci jest znanym mój zamiar dokładnie. Zdzisław. Próbuję, czy rozsądek na myśl ci nie

[wpadnie.

Alfred. Kiedy więc ty powtarzasz i ja ci powtórzę, Że już zamiar zmienionym dzisiaj być nie może; Zapis posłany, któiyni majątku dział robię,

- Jeśli jakiejbądź żony nie znajdę w tej dobie,

Słowo dane po dwakroć znajomej młodzieży,

Która się dziwi, wielbi, lecz jednak nie wierzy,

I ty, świadek wybranj", stróż mego honoru,

Że pierwszą lepszą wezmę, nie czyniąc wyboru, Wszystko mi do cofnienia zagradza już drogę. Zdzisław. Wszystko, prawda; lecz jednak ratować

[cię mogę:

Powróć się do Julii, tak godna osoba, Kocha cię niezawodnie, tobie się podoba.

Alfred. Wprawdzie z wszystkich Julią najwięcej ja

[cenię ;

Lecz sześć lat stracę, jeszcze się z nią nie ożenię. Piękna, dobra, bogata, i kocha mnie stale,

Ale coś mnie wstrzymuje, ale...

Zdzisław.

Alfred. Ale Julia wdowa.

Zdzisław.

Alfred.

Ale, ale?

Wiem.

A każda wdowa

Cnoty męża pamięta, a wady z nim chowa;

Zawsze przeszłość i przeszłość wspomina ze żalem, I mąż świętej pamięci jest wiecznym rywalem. Jednak wszystko to fraszki.

Albo żart}' raczej.

Zdzisław.

Alfred. Miłość jest szczęściem, mówią, ja myślę ina-

[czej,

Miłość szczęścia zasadą, lecz nie wszystkiem jeszcze: W powabach, wdziękach duszy, także wiele mieszczę. Bez nich i rozum przykry, i miłość natrętna,

Bez nich srogiego nudów nie unikniesz piętna.

Julia, jak powiadasz, kocha mnie: to wiele,

Świat ją szanuje, wielbi: ja to zdanie dzielę,

Ma rozum, cnoty, stałość, rozsądek: przyznaję;

Lecz zawsze w jednym kształcie to wszystko zostaje. Nie, nie, tego Julia jeszcze ma za mało,

Co by do rozważnego wyboru skłaniało.

O, jak drogą jest w żonie ta pociągu władza,

Która nas w coraz nowe rozkosze wprowadza,

To źródło nieprzebrane czucia, przymilenia,

Co zawsze jednem będąc, zawsze się odmienia;

Ten dowcip, wdzięk pomysłów, lecz zawsze w przelocie,

Co ozdoby dodaje nawet skromnej cnocie,

Co ciągle upragniony, nigdy dość nieznany,

Sarnę stałość ustala powabem odmiany.

Zdzisław. Nie jesteś, mój Alfredzie, widzę, z sobą

[w zgodzie,

Takiejże żony szukasz w publicznym ogrodzie?

Alfred. Gdybym wybierał, taką chciałbym mieć koniecznie,

Ale nie chcę wybierać, bobyni szukał wiecznie;

1 gdy nie dla swobody, lecz zmiany się żenię, Przyjmę dość obojętnie, co da przeznaczenie. Zdzisław. Zobaczę... ale kiedy tak zważasz małżeństwo,

Kiedy gwałtem chcesz skończyć zaczęte szaleństwo, Czemuż jakich warunków nie kładziesz w tym

[względzie?

Z pozoru pojąć żonę, dość szaleństwa będzie. Alfred. Gdybym jeden warunek z mej strony położył, Ten jedenby sto innych w ten moment pomnożył;

I już kłótnie, procesa, lub dawne wahanie.

Nie... raz, dwa, trzy! mam żonę, niech się co chce

[stanie ;

Zdzisław. Pewnie ta czynność twoja zadziwienie sprawi, I choć poclwał nie zyska, cały świat ubawi;

Głosić ją będą listy, opiewać gazety,

Ale gorzko ten zaszczyt opłacisz, niestety!...

Cóż tam znowu rysujesz?

Alfred (laską kreską robiąc). .Granicę.

Granicę?

Alfred. Bo nuż ku nam się zbliżą dwie razem dzie-

[wice

Lub trzy, którąż wziąść? Więc patrz... kreska wy-

[ciągniona :

Zdzisław.

Tamtędy pójdzie kto chce, tędy moja żona. Zdzisław. Alfredzie, wszystkom robił, co było w mej

[mocy,

Śmiałeś się z mojej rady, nie chciałeś pomocy, Zatem już teraz, jako świadek ci dodany,

Strzedz cię muszę. Każdy krok będzie zapisany, Dotrzymasz słowa czy nie, opis będzie szczery. Alfred (dając papiery). Masz, Panie Sekretarzu, potrzebne papiery,

Stan mojego majątku.

Zdzisław.

Dokument potrzebny.

Alfred (dając drugi papier). Jakim jestem, co umiem. Zdzisław. Dokument chwalebny.

Alfred (dając trzeci papier). To, kontrakt podpisany, przez

[świadków stwierdzony,

I jedynie brakuje podpisu mej żony.

(dając czwarty papier)

To zaś, cały mój zamiar, i prośba odemnie... Bo każdą trzeba prosić.

Zdzisław.

I czasem daremnie.

Potem, łatwiej na piśmie ofiarować siebie.

Alfred (dając papiery). WeŹŻe to WSzyStko, prOSZę, i U-

[żyj w potrzebie.

Ach!

(Elwira idzie ulicą, czytając książką, w głąbi czasem stając). ZdzisłaW (oglądając sią) Co tam?

Alfred (patrząc na Elwirą). Lekkość w chodzie, wspania-

[łość w postawie.

Tu pójdzie... nie, tam... nie, tu! tu! A co Zdzisławie? Przypatrzże się dokładnie, moją idzie stroną: Jakiżem mąż szczęśliwy! o, kochana żono!

SCENA DRUGA.

ALFRED, ZDZISŁAW, ELWIRA.

(Elwira nie widząc Alfreda i Zdzisława, czytając siada przy przeciwnej stronie sceny).

Alfred. (na stronie do Zdzisława, chcąc brać papier). MÓj cha-

[rakter, niech idzie na samym początku. Zdzisław. Nie, wiesz, to wielka dama, zacznij od

[majątku.

Alfred (podając pismo Elwirze). RaCZ pani TZUCiĆ okiem.

(Elwira nie patrząc, rzuca na papier jałmużną i dalej czyta).

Zdzisław, (śmiejąc sią zapisuje) Jałmużna zdobyta. Alfred (do Elwiry). Innej litości żądam... Niech Pani

(podając papiery następnie).

[przeczyta :

Mój majątek. Elwira. Dość mierny.

Charakter.

Dość śmieszny.

Alfred.

Elwira.

Zdzisław, (na stronie). Prolog... (łoŚĆ lldeSZlly !

Alfred. I prośba. Elwira.

Dość szalona.

Lecz sztuka jaka będzie?

Alfred, (pomieszany do czytającej książkę Elwiry, po krótkiem myśleniu)

Pani... lecz... prawdziwie...

Zdzisławie, co tu robić?

Zdzisław.

Prosić ją cierpliwie. Alfred. Mogęż prośbę powtórzyć, odpowiedzi żądać? Chciej Pani pięknem okiem łaskawiej spoglądać,

Mój pomysł jest szalony, każdy będzie sądził,

Lecz gdy spojrzy na ciebie, wnet przyzna, że zbłądził. Elwira, (wstając) Że się Waćpan chcesz żenić, nie dziwię

[się wcale,

Żeś zaś obrał ten sposób, ni ganię, ni chwalę ; Każdy ma swój rozsądek, ma swoje mniemanie,

Lecz odpowiem życzeniem na jego żądanie : Chciałabym znaleźć męża, gdy będę wybierać, Któryby wziętym prawom nie chciał się opierać ; Któryby umiał cenić świętych ślubów związek, Umiał, nim na się przyjmie, zmierzyć obowiązek,

I niegardzący wszystkiem ani też gardzony,

Miał jeszcze iskrę czucia (z przyciskiem).

dla wybranej żony ;

Chciałabym, żeby mój mąż był już stałej duszy, Której poklask szalonych nie zajmie, nie wzruszy; Żeby śmiały, odważny, był razem łagodny, Niechełpiący się nigdy, ale pochwał godny,

Żeby mnie poznał dobrze, był równie poznany, Potem, żeby tak kochał, jak będzie kochany ; Zresztą, niech ma majątek i przyjemną postać:

(kłaniając się nisko).

A zatem Pan, jak widzisz, nie możesz nim zostać

(odchodzi ; chwila milczenia).

SCENA TRZECIA.

ALFRED, ZDZISŁAW.

Alfred. „A zatem Pan, jak widzisz, nie możesz nim

[zostać. “

Czemu? „Niech ma majątek i przyjemną postać.“ Jakąż ja mam, do licha? „Majątek, majątek!“ Wszak mam. Cóż ona myśli?

Wyboruj⁷ początek.

Zdzisław.

(zapisując).

Jałmużna... obraz męża... wzgarda...

Alfred.

Czyś szalony !

Na cóż to wszystko pisać? Zdzisław (pisząc). Alfred urażony... Alfred. Nie pisz tego, Zdzisławie !

Zdzisław.

Ja z urzędu piszę,

I pisać będę wszystko, co tylko usłyszę.

Alfred. Ale jak można pisać, co czasem w rozmowie...

SCENA CZWARTA.

ALFRED, ZDZISŁAW, ZOSIA.

ZOSia (mając koszyk w ręku; niewidziana dotąd). Nie chcą РаПО-

[wie malin? maliny, Panowie!

Alfred, (obracając się, z zadziwieniem). Chcemy, chcemy a-

[niołku, ale razem z tobą.

Zosia. O, tak ! Bardzo dziękuje.

Alfred.

Zosia. Bardzo pięknie dziękuję.

Alfred.

Zosia. Być może.

Alfred.

Zosia.

Alfred. Jakże ci imię?

Zosia.

Alfred.

Pobierzem się z sobą.

Ja bo nie żartuję.

Jakto, nie chcesz być panią? .

Dziękuję.

Zosia.

Więc, Zosiuniu mała,

Trzeba, ażebyś na to dobrze uważała,

Zosia. Dziękuję.

Że się nie zawsze spotkasz z takiem wielkiem szczęściem.

Alfred. Czemuż, powiedz, gardzisz tem zamęściem? Zosia. Ja mam sobie równego, i kocham go szczerze. Alfred. Zapomnisz... i on sobie niech inną, wybierze. A ty, jak jego pani, dasz mu dom i rolę...

Jakże?

Zosia. Bardzo dziękuję, ja Pawełka wolę. Zdzisław (pisząc). Pawełka woli.

Alfred.

Ale Zosiu, zważaj proszę,

Jakie ciebie w tym stanie czekają rozkosze:

Czego tylko dziś pragniesz, będziesz w nim używać, Teraz słuchasz, a potem będziesz rozkazywać,

Teraz służysz, a potem będą służyć tobie,

Teraz myślisz o pracy, potem o ozdobie,

Teraz chodzisz, a przy mnie usiądziesz w karecie, A wstążek co mieć będziesz! nad wszelkie użycie.

Zosia. Już ja Pawełka wolę.

Alfred.

I moja osoba,

Zdaje mi się, bez chluby, łatwo się podoba,

Nawet nie raz i nie dwa już mi to mówiono; Będę mężem dość wiernym, ty bądź wierną żoną, Bo o to bardzo proszę... i o cóż ci chodzi?

(obraca się).

Przypatrz się tylko dobrze, wszak cię wzrok nie

zwodzi.

Zosia (po długiem przypatrzeniu się). O, ja wolę Pawełka.

Alfred.

A cóż tam u kata!

Z tym przeklętym Pawełkiem czjr mnie licho brata?

(do Zosi).

Może bierzesz za żarty? oto są dowody,

Umieszże czytać?

(Tu w głębi się pokazuje panna Marta; okulary zielone, jakich się od kurzu używa, plaster na brodzie, kapelusz, kwef it. d. ; dziwacznie ubrana; słucha Alfreda).

Zosia.

Alfred.

Dla czego, twojem zdaniem, tak dziwną rzecz robię : Chcąc się prędko ożenić, ułożyłem sobie,

Że pierwsza, którą spotkam, b}de tylko chciała,

Trochę.

Lecz powiem ci wprzódy,

Będzie i moję rękę i majątek miała,

Choćby stara i brzydka, a żeś ty i młoda I ładna i przyjemna, zatem prędsza zgoda.

Czytaj, oto mój podpis, drugiego brakuje.

Która podpisze, męża mieć będzie.

Dziękuję.

Zosia.

Alfred. A gdybym później, czytaj, nie dotrzymał słowa, Narzeczonej przypada majątku połowa.

Wierz mi, Zosiu, tern wszystkiem i panie nie gardzą. Zosia. Już ja wolę Pawełka, i dziękuję bardzo... Alfred (urażony; wstrzymuje się). Ależ moja Zosiuiiiu, kiedyś

[tak uparta...

(Panna Marta wyrywa pismo z rąk Alfreda, rzuca się obok Zdzisława, wyrywa pióro i podpisuje; Zosia śmiejąc się, wybiega. Alfred i Zdzisław przestraszeni, długo zostają w nieporuszonem zadziwieniu).

SCENA PIĄTA.

ALFRED, ZDZISŁAW, Panna MARTA.

Рашш Marta (podpisawszy, przypatruje się obu i mówi litewskim akcentem). Tak, dobrze? wszak prawda, co? przeciem

więcej warta,

Jak to głupie dziewczę... co? ni brzydkam, ni stara, Będzie z nas nader miła i dobrana para! Szlacbetnegom jest rodu, dzwonek w herbie noszę, Śmigalińska Marta, co? nie znacie mię, proszę!

(przejrzawszy, chowa papiery).

Więc Alfred. No, Alfredzie, bede twoją żoną.

Co?

Zdzisław. Ale którą Jejmość przybyła tu stroną? Co?

Panna Marta. Da tędy, lybeńko, koło tej topoli. Alfred. Niestety!

Panna Marta. Ty wzdychasz? co? powoli, powoli, Nie udawaj miłości, gdy jej nie masz w duszy,

To udane westchnienie serca mi nie wzruszy.

Że mnie kiedyś pokochasz, łatwo temu wierzę,

Ale ja jestem bardzo rozsądna w tej mierze I wiem, że żadne wdzięki nie mają dość siły,

By tak nagle westchnienia miłosne wzbudziły;

Nie chciej więc nagłym ogniem wzniecić me zapały, Lecz staraj się powoli zwalczyć odpór stały:

Niech nieznacznie sentyment, którego się boję, Trwożliwą narzeczoną odda w ręce twoje.

Co? ach! przyjdzie czas, kiedy figlarz Kupidynek Przerwie dziewiczej dnszy niewinny spoczynek, Kiedy na małą strzałkę, jak srogi morderca, Nadzieje nasze, czuciem gorejące serca,

A płomyczek afektu nad niemi wzniesiony,

W płomień, a dalej w pożar zostanie zmieniony. Co? Ale cierpliwości, Alfredzie, potrzeba,

Tobie bystrość, mnie skromność udzieliły nieba. Kiedyż zatem ślub będzie? co? siadaj kochanie.

Co?

(sadza gwałtem przy sobie Alfreda, posuwając się ku Zdzisławowi, który się przed nię usuwa i nareszcie wstać musi).

Zdzisław. Raz, dwa, trzy! mam żonę, niech się co

chce stanie!

Alfred (do Zdzisława). Co tli robić?

Zdzisław. Ha! uledz władzy przeznaczenia.

Paillia Marta. Przeznaczenie najstalsze zamiary od-

[mienia.

Wyjeżdżając ze Żmudzi... byłeś w Żmudzi kiedy? Co? nigdy? no, to ze mną będziesz. Otóż tedy Wyjeżdżając ze Żmudzi... bo mam proces duży, Lubisz procesa? co? nie? jak co komu słuŻ3r.

Otóż więc proces; wiele byłoby powiadać,

Jak, co, więc krótko mówiąc, bo nie lubię gadać, Chcę, choć jeszcze lat nie mam, pozbyć się opieki... Zdzisław. Opieka więc na Żmudzi trwać musi dwa

[wieki.

Panna Marta.

Jest to cnota nad cnotami, Trzymać język za zębami;

Co? niema się co mówić, trzeba cicho siedzieć, Lepiej, rybeńko, milczeć, niż głupstwo powiedzieć.

(do Alfreda).

Wyjeżdżając ze Żmudzi, czym się spodziewała, Że na miejsce dekretu będę męża miała,

Że na twoje zbawienie, jakby z nieba spadnę? Otożeź przeznaczenie. Co? a zatem żadne... Zdzisław. Alfredzie, dosyć żartów, dosyć i zabawy; Panienka może przez nas nie wygra swej sprawy; Przeciąganiem tej sceny możemy zaszkodzić.

Panna Marta. Sceny? co?

Zdzisław. Małoletnich nie wypada zwodzić.

Alfred. W samej rzeczy, zbyt długo ciągną się te

[żarty,

Nie chcemy już wstrzymywać Jejmość panny Marty; Niech się więcej panienka mym losem nie trudzi,

1 przebaczy, że razem nie wrócim do Żmudzi. Zdzisław, (kłaniają się). Sługa jej uniżony i wielbiciel

Alfred, (kłaniając się). Najniższy.

Zdzisław.

[szczery.

Ale, ale, proszę dać papiery, Trzeba je zaraz zniszczyć, by śladu nie było,

Co się tu Jejmość pannie przykrego traliło.

Panna Marta, (do Zdzisława.) Nadto, nadto l*OZimiU,

Że dwie ostateczności tykają się czasem, Rozumiesz rybeńko? co? Żarty, czy nie żarty, Alfred już nie odstąpi Śmigalińskiej Marty. Papiery są, i chowam dla lepszego śladu Naszego tu spotkania i cnego układu.

Co?

[a powiem nawiasem,

Zdzisław, ido Alfreda). Zostawmy papiery.

Alfred, (do Zdzisława). To Wszystko rozgłosi. Zdzisław. Może trochę pieniędzy łatwiej je wyprosi. Alfred (do Marty), (fotów jestem nagrodzić, pewną, zna-

[czną kwotą.

Paillia Marta. Ach, takiego małżonka dostanęż za

[złoto?

Alfred. Ja, małżonkiem Waćpanny? utopię się raczej. Paillia Marta. To i ja z tobą, rybko.

Zdzisław (do Alfreda). Nie draźń, bo inaczej Całe miasto się dowie o tej śmiesznej sprawie,

A papiery jednakże zostaną w zastawie;

Owszem, jak teraz zważam, pochlebiać należy,

Niech się cieszy nadzieją, niech miłości wierzy: Powiedz, że do niej przyjdziesz, spytaj, gdzie mieszkanie; Czasu, czasu nam trzeba, by zacząć działanie. Alfred. A, to mnie dyabeł takim nabawił kłopotem!

Żenić się nie ożenię, ale...

Potem o tern.

Zdzisław.

Alfred (do Marty). Nie jest pora, ni miejsce, o tern

[dłużej prawić,

Przyjdę więc wkrótce do niej; lecz gdzież się mam

[stawić?

Paillia Marta. Jeszcze nie mam mieszkania, dopierom

[wysiadła,

I że nie trzeba będzie, tak jak gdybym zgadła: Odstąpisz mi izdebki, tak będziem przy sobie.

Co?

Zdzisław, (»a stronie). Boże! cierpliwości!

Alfred, (do Zdzisława). Cóż z nią teraz zrobię?

Panna Marta. Może mieszkasz w gospodzie? co? to

[lepiej będzie,

Bo niedobrych języków zawsze pełno wszędzie!

A W gospodzie ujdzie. Co? (do Zdzisława).

Teraz z swojej laski,

Czybyś Pan nie mógł mojej odszukać kolaski:

Stoi, gdzie... ten dom... ten staw... ten ładny pagórek. Wiesz?,

Wsiądźże do niej, tylko nie poduś wiewiórek,

I przyjedź do Alfreda. Co?

Zdzisław. Dobrze, przyjadę.

Alfred (zprzestrachem). Ja tu sam nie zostanę!

Więc dam inną radę:

Panna Marta.

Idźmy wszyscy troje. Co?

Zdzisław, (na stronę biorąc Alfreda). Ja pójdę Wyprawić Kolaskę za rogatki, ty myśl się wybawić ;

Tak, nim Martusia znajdzie kolaskę i ciebie,

My musimy poradzić w tej przykrej potrzebie. Panna Marta. Wprawdzie miejsce na troje trochę

ciasne będzie,

Da coże robić! jeden przy drugim usiędzie,

A ja choć, przeprosiwszy, na kolanach siędę. Alfred. O, dla Boga! nie... wolę... w domu czekać będę. Panna Marta (do Zdzisława). Da Waćpan już trafisz!

co? Tylko zawsze w prawo, W prawo, a potem prosto...skoczże, skocz, a żwawo! Abyś gdzie nie prześlepił, nie pożałuj wzroku: Kolaska popielata, landszafty na boku,

Spód żółto malowany, jedno koło białe,

Koń drobiaty, klacz kara i źrebiątko małe,

Dziewka zowie się Magda, a furman Kasperek... Patrzajżeż, z tyłu tłómok, na przodzie kuferek,

Na wierzchu sroka w klatce, słychać ją, zdaleka... Da poznasz i po pieskach: Filuś cienko szczeka,

zrobię.

A chrapliwie Finetka; co? Nie traćże czasu I choćby jak najdalej, wracaj bez popasu. Zdzisław. Wszystko podług rozkazu najdokładniej Panna Marta. Idźźeż, idź!

Zdzisław, (biorąc na stroną Alfreda). Ty, Alfredzie, myśl

dobrze o sobie;

Jak się trafi sposobność, nie masz czego czekać, Zwiń się zręcznie i drapnij... ale masz uciekać, Uciekajże potężnie, bo to nie są żarty:

Każda, chociażby jeszcze i starsza od Marty,

Pędzi jak strzała z łuku za mężem w pogoni,

A gdy cię raz dopadnie, nic cię nie obroni.

(odchodzi).

SCENA SZÓSTA.

ALFRED, Panna MARTA.

Panna Marta. Przecieśmy się pozbyli natrętnego

świadka.

Siądźżeż moja rybeńko, rybenieczko rzadka. Klejnocie mojej duszy, da usiądźżeż, proszę; Będziem słodką rozmową płodzili rozkosze. Co? Ach, miło powtarzać, choćby i sto razy:

Kochasz ?nnie! Da cię kocham! O, lube wyrazy!... Lecz czemuż się odemnie odwracasz, okrutny? Zasmucasz moje serce, kiedyś taki smutny.

(z westchnieniem)

Charakteru więc twego opis zbyt prawdziwy! Alfred. Fałszywy, Mościa Panno, wierzaj mi, fałszywy. Oprócz żem smutny, wszystko inaczej się dzieje. Jeśli więc twego szczęścia opierasz nadzieję Na tych przymiotach duszy, któreś tam postrzegła, Wcaleś w przeciwny stronę od celu odbiegła.

Każdy zawsze na siebie łaskawiej spoziera,

I malując swój obraz, dobrych farb dobiera:

Wady przesuwa ciemną, jasną znaczy cnoty I nawet same błędy przekształca w przymioty. Takto złość w dowcip, głupstwo w łagodność przemienia,

Podły egoizm w wielkość godną podziwienia, Popędliwość w odwagę; w gorliwość namiętność; Próżność jest żądzą sławy, śmiałością natrętność; Chytrość rozsądku, stałość ma miejsce uporu,

A rozwiązłość się stroi w wesołość humoru... Słowem, rozum obrazu pierwszy zarys robi,

Lecz miłość własna później kolorem go zdobi.

Tak się też postąpiło malując mą duszę,

Wstydzę się bardzo, wstydzę; ale wyznać muszę. Panna Marta. Hm ! i w czemżeż ten obraz tak bar-

[dzo fałszywy?

Alfred. We wszystkiem.

Naprzykład? Co?

Panna Marta. •

Jestem popędliwy:

Alfred.

Czasem mnie lada fraszka w taki gniew wprowadzi, Że każdjr mi jest przykiym, każdy mi zawadzi;

Na każdego się rzucam, nic nie mam na względzie, Winnych, niewinnych gromię w szalonym zapędzie,

I w tym okropnym stanie niewstrzymanej złości, Grotówbym... nawet żonie... nadwerężyć kości. Panna Marta. Da, zmiłuj się!... kto tłucze, ten bywa

[tłuczony ;

Wiem więc, że nigdy takim nie będziesz dla żony. Że się czasem małżeństwo poskubie, podrapie,

No, to coże to szkodzi? kto złapie, ten złapie;

I cicho, i sza! zgoda! lecz naruszać kości!

Czyś sfiksował? Nie, nie, nie, nie masz tyle złości. Alfred (po krótkiem milczeniu) Mam także nałóg brzydki

[i z tym się nie kryję: Lubię pić i czasami aż nad miarę piję.

Panna Marta. Likworek, co? likworek? Ach rzecz

[wyśmienita !

Alfred (na stronie). Wybornie! do wszystkiego! To njila

[kobieta !

(po krótkiem myśleniu)

Ale co jest najgorsza, czem pewnie się zgubię: Karty, jak własne żjmie, w dzień i w nocy lubię. Pół majątku już wzięła ta namiętność dzika. Panna Marta. Co Halbecwelwe, czy Ćwik? O, ja

[lubię Ćwika;

Lecz z musem czy bez musu, jakże tu grywacie? Co?

Alfred (na stronie). А,- cóż u tej baby wszystko na warsztacie !

(z niecierpliwością do Marty)

Nareszcie z moich chorób tysiączne kłopoty:

Mam podagrę, hieragrę, spazmy i suchoty.

Panna Marta. Ach, więc nam wraz obojgu leczyć

[się potrzeba,

Bo i mnie słabościami obarczyły nieba:

Cierpię mocny romatyzm w ręku, w nodze, boku, Mam kaszel, zawrót głowy i bielmo na oku. Alfred (na stronie). Niechże cię licho porwie! Panna Marta. Ach, takto na świecie!...

Da czekajże rjdbeńko! sam nie pójdziesz przecie!

(odchodzą.)

SCENA SIÓDMA.

ELWIRA, ZDZISŁAW (wychodzą z przeciwnej strony, w którą Alfred odszedł i patrzą śmiejąe sią za odchodzącymi).

Zdzisław. Jednakże Alfred...

Elwira.

Niema do litości prawa. Niech trochę cierpi, teraz najgorsza przeprawa. Myśli, że jej ucieknie; o, bardzo się myli:

Zobaczym ich tu razem po niedługiej chwili. Zdzisław. Prawdziwie, pięknym ustom trudno nie dać

[wiary;

Lecz jak wierzyć, że ten kwef, plaster, okulary, Kryją, kogo? Julią; że wdzięki, powaby,

Mogły się tak zakopać w bezecność tej baby,

I że ten glos, ściśniętym wychodzący nosem,

Tak przykry, ostry, jest...

Jest mojej siostry głosem.

Elwira.

Tak, nie inaczej.

Zdzisław.

Wprawdzie trochę się i wstydzę, Lecz i to mógłżem zgadnąć, że Elwirę widzę,

Gdym wiedział, że się miała zatrzymać w Berlinie. Elwira. Właśniem wczoraj wróciła i w tejże godzinie, Widząc miłość Julii, plan spisku podaję,

Który będąc poprawą, nagrodą się staje.

Musiałam wprawdzie zwalczyć te nieznośne względy, Co pęd duszy hamując, lepiej kryją błędy,

To wieczne: to nie ujdzie! to rzecz niewidziana! Cóż będzie? co powiedzą? lecz ja przekonana,

Że przy czystem sumieniu gorsza chwila smutku, Niż tysiąc: co powiedzą, przywiodłam do skutku... Zdzisław. Zamiar, z którego nigdy nie wypłyną żale.

I jak poznasz Alfreda...

Znam go doskonale,

Nie tylko z pochlebnego Julii obrazu,

Lecz taki się charakter poznaje do razu,

Jak kłębek, zaczep koniec, a rozwiniesz cały. Alfred ma wszystkie wady, co się duszą stały Tych, co chcąc użyć życia w każdej jego chwili, Nie dla trosek, lecz uciech, świat sobie sprzykrzyli.

Elwira.

Syty niby już życia, przyszłością się trudzi,

Gardzi ludźmi a tkliwy na mniemanie ludzi,

Bojąc się zbłądzić czuciem, czucia się wyrzeka,

W urojone granice przed sobą ucieka,

Obojętny z układu, szydzi, gdy się lęka,

Z wszelkiej władzy urąga, a przed każdą klęka. Tak, zawsze z samym sobą w nieustannym sporze I znieść jarzma nie zdoła i zrzucić nie może. Zdzisław. Z niektórych względów obraz rzetelny,

[niestety !

Lecz z drugiej strony, Alfred posiada zalety, Które...

Elwira. Pst! Otóż oni. Oddalić się wolę ;

A Pan, Panie Zdzisławie, pamiętaj na rolę.

(odchodzi z pannę Martę razem, zatrzymawszy się nieco w głębi.)

SCENA ÓSMA.

ALFRED, ZDZISŁAW.

Alfred (wyrwawszy się Marcie w pół ulicy, zmordowany). Ach,

[Zdzisławie, Zdzisławie! tego już za wiele, Dziś jeszcze albo sobie, albo jej wr łeb strzelę.

Zdzisław. Ale dla czegóż znowu rozpaczać tak bar-

[dzo?

Przykro, pewnie; lecz ludzie, co tak jak ty gardzą...

Alfred. Żenić się, nie ożenię; nie to mnie zastrasza, Lecz kłopot, śmieszność ściągnę... wieść się już rozgłasza.

Zdzisław. Ha! wcześniej, później, trzeba szaleństwa

[opłacić.

Alfred. I owszem... wszakżem mówił, chcę zapis

[utracić.

Lecz ta mara piekielna, krwawa moja plaga, Pęki mojej jedynie gwałtem się domaga. Powiada, że sąd tylko rozłączyć nas może; Pozywajże się teraz! A jeśli położę Nagłym odjazdem koniec tej przeklętej sprawie, Jeśli wszystko bez względu losowi zostawię,

Ale. dobrze zrobiłeś, żeś nie chciał uciekać.

Zatem nie uczyniwszy wyboru w tej dobie,

Nie zatrzymam i reszty majątku przy sobie. Zdzisław. Ha! w samej rzeczy przykro, jest na co

[narzekać,

Alfred. Nie V>yło sposobności; szukałem oczyma Czy jakiej gdzie uliczki luli zakątku niema,

Którędy by najprędzej ujść można pogoni,

Lecz nie mogłem mej ręki wydobyć z jej dłoni:

A gdym chciał trochę silniej od siebie oddalić, Poczęta tak się gniewać, tak piskliwie żalić,

Że bojąc się wśród ludzi wznawiać takie wrzaski, Szedłem rad nie rad szukać nieszczęsnej kolaski. Zdzisław (śmiejąc się). Zasłyszała więc pewnie nasz

[układ w tej mierze?

Alfred. Pewnie. Wystawże sobie, jaki mnie strach

[bierze,

Gdy widzę, że mnie ciągnie przez sam środek miasta; Im dalej, tern okropniej moja hańba wzrasta;

Lecz ona nic nie pyta, mimo ścieżki broczjr, Wrzeszczy, staje, rozprawia, ściąga na nas oczy,

A ja teraz z nią razem celem pośmiewiska, Zakrywam się, krew ledwie z twarzy mi nie pryska, I modlę się gorąco, by ziemia prysnę!a,

I mnie bez tej poczwary w głębi pochłonęła.

W końcu kilku znajomych postrzegam zdaleka... Zimny pot mnie oblewa, wiem już co mnie czeka,

I tak nagłą uczuwam i hańbę i trwogę,

Że zbladły i bez tchnienia postąpić nie mogę.

Wtedy spojrzawszy na mnie przewodniczka sroga, Zwraca się, milczy, pędzi gdzie najkrótsza droga,

1 nim mogłem zmiarkować, już byłem w ogrodzie.

(po lcrótkiem milczeniu.)

Cóż teraz będziem robić?

Zdzisław.

JVfyéleé o rozwodzie. Alfred (śmiejącsię.) Alboż mam żonę?

Ale żenić się wypada. Alfred. Żenić? Całuję nóżki! A to piękna rada!

Zdzisław.

Zdzisław. Wierz mi, Alfredzie, z tobą wybiegów nie

[robię,

Oryginalność w ludziach śmieszna sama w sobie; Ale ten jeszcze więcej śmiech szyderski wzbudza,

Co ciągle za nią goniąc próżno się utrudza;

Co zawsze ogłaszając, że tam czegoś dopnie,

Miast na wyższe, na niższe przenosi się stopnie,

A ci, którzy myśleli, coś rzadkiego widzieć,

Muszą się tylko w końcu swej uwagi wstydzić. Wierz mi, ta wśród hałasu bezowocna praca,

Jest zawsze w oczach świata koziołkiem pajaca. Alfred. Wesołyś jak uważam, pełen wyobraźni:

Nie tegom się spodziewał po twojej przyjaźni. Zatem, mam się z nią żenić?

(śmieje się z przymusem)

Zdzisław.

Niech cię to nie gniewa, Lecz jak ja, tak i każd}^ tego się spodziewa.

Pan Alfred, każdy powie, czyniąc te układy,

Mógł wszystkie w swych życzeniach przewidzieć za-

[wady,

Zatem, ślub z panną Martą... lub wiara złamana. Bo jakimbądź sposobem, kiedykolwiek dana,

Świętą zostać powinna każda obietnica.

Alfred. Między radą a dziełem wielka jest różnica. Lecz to zdanie tak nowe, pan mi pewnie powie, Cóż za łasce przypisać?

Memu rozsądkowi.

Alfred. Mieć rozsądek dla siebie, jest już bardzo wiele.

Zdzisław.

SCENA DZIEtYIĄTA.

ALFRED, ZDZISŁAW, Panna MARTA, później ELWIRA.

Panna Marta. A coże to, kłótnia? co? zaraz was

[rozdzielę,

Chodźżeż do domu.

(bierze pod rękę Alfreda i .ciągnie ku wychodowi, gdzie ich Elwira spotyka) Alfred (nie uważając idzie z' Martą, zajęty Zdzisławem). ŁatWO

[pan przemieniasz zdania.

Jejmość Panna zapewnie jego narzeczoną?

Panna Marta. Da, już dziesiąta biwszy a ja bez

[śniadania.

Elwira. A, winszuję! jak widzę, wszystko już skończono :

Panna Marta. Da jestem, dobry Boże! choć się czło-

[wiek wzbrania,

Jednak go w końcu zmiękczą usilne błagania;

Nie mogłam dłużej patrzeć na miłośną mękę, .Rumieniec skrył jagody, i oddałam rękę.

Elwira. Mogęż z panem Alfredem pomówić dwa słowa? Panna Marta. O, na wszystkom, Panienko, zezwolić

[gotowa.

Nie trzeba być zazdrosną’, co?

(do Alfreda)

Prawda kochanie?

Między nami to czucie nigdy nie powstanie.

Ja z tym Panem tymczasem... lecz jak ty beze mnie?... Zdzisław (podając ręką Marcie). Fraszki... WSZak wiem [gdzie mieszka... kryłby się daremnie.

(odchodzą;.

SCENA DZIESIĄTA.

ELWIRA, ALFRED.

Elwira. Julii w mej osobie widzisz Pan tu siostrę. Alfred. Julii?

Tak, przebacz mi, wyrazy dość ostre... Alfred. Julii? więc Elwirę?...

Elwira.

Alfred.

Elwira.

Tak jest.

W jakiej że porze Poznaję cię, Elwiro! Cóż cię wracać może?

Ach, jakiem przeznaczeniem, jakimże przypadkiem Powtórnie moich szaleństw stajesz się dziś świadkiem? Elwira. Kiedy więc błąd poznajesz, przebaczysz wykazy,

Mszczące się mojej siostry bolesnej urazy,

Przyznam się nawet szczerze, że ledwiem przybyła, Całą moją wymowę ku termini zwróciła,

Aby miłość Julii w obojętność zmienić,

Której dzielić nie możesz, bo nie umiesz cenić,

A gdy dziwneni zdarzeniem, nadszedłszy tu rano, Poznałam cię, Alfredzie, przez prośbę podaną,

Gdym o twoim zamyśle wiadomość powzięła, Myślałam, że z nią łatwiej dokonam już dzieła;

Ale próżne mniemanie i próżna wymowa;

Julia mnie nie słucha, giną moje słowa,

I nie dość jeszcze na tern... prośbami mnie skłania, Bym wróciła do ciebie, mimo mego zdania,

I jej rękę z majątkiem przyniosła ci w darze, Jeżeli ci los w twoim nie sprzyjał zamiarze. Alfred. Julia cię przysyła? ona to zrobiła?

Elwira. Tak, ona to zrobiła, ona mnie przysyła. Alfred. Julia, której miłość zawsze w jednym stanie, Stwierdzała codzień we mnie to mylne mniemanie, Że ni władza bojaźni, ni popęd nadziei,

Nic jej wyrwać nie zdoła z zwyczajnej kolei;

Że mając tylko w duszy sąd świata na względzie, Każdą swą czynność ściśle poddawać mu będzie,

I że u niej, dać rękę błaganą w pokorze,

Jest wszystkiem, czego miłość odważyć się może?

I ona teraz dla mnie, łamiąc wszystkie względy, Niepomna swej urazy, przebaczając błędy,

Pierwsza miłość oświadcza, sama rękę daje?

Ach, teraz los dopiero srogim mi się staje!

Teraz widzę nieszczęście w niezbędnym rozdzielę, Teraz dopiero czuję, jak straciłem wiele!

Elwira. Straciłeś? albo myślisz...

Alfred.

Tę pojąć za żonę.

O, nie ! Ale spełniwszy układy zrobione,

Będę... jestem już wolny... ale bez majątku... Mało mi się zostanie... a chociaż z początku Julia mym uczuciom prawdziwym uwierzy,

To później, gdy rozwagą moją czynność zmierzy, Może innym powodom...

Porzuć wczesną trwogę;

Elwira.

Miłości jej...

Miłości jej wyrzec się mogę,

Alfred.

Ale szacunku nigdy... poddam się losowi,

A co cierpię... gdy kocha... niech jej serce powie. Elwira. Alfredzie, twoje słowa dojdą, niezawodnie ; Zbłądziłeś wprawdzie, lecz błąd naprawiłeś godnie, I jeśli me życzenia zostaną spełnione,

Znajdziesz w małej odmianie, i szczęście i żonę.

(odchodzi.)

SCENA JEDENASTA.

Alfred. Teraz dopiero szaleństw obli ty plon zbieram: Szczęściu całego życia gwałtem się wydzieram.

Nie dość, żem nieszczęśliwy, nie dość, żem szalony, Złamię słowo honoru i będę wzgardzony.

(rzuca się na krzesło i opiera się o stół).

SCENA DWUNASTA.

ALFRED, Panna MARTA.

Paillia Marta. Coże tu na rozmowach minie doba

[cala ?

Alfred (nie widząc jej). Ach Jlilio, Julio! zemszczonąś

[została !

P aillia Marta (siada~koło Alfreda, który tyłem obrócony, i mówi, tracąc akeent nieznacznie, swoim głosem). Alfredzie, CZemilŻ

[znowu ten smutek posępny? Nie mogę nawet myśleć, abyś był występny.

Oko twoje zaświadcza spokojność sumienia,

Odsłoń mi twoją duszę, powierz mi strapienia :

Już moim obowiązkiem twoje troski słodzić. Powiedz... poniósłżeś straty?... To można nagrodzić, A nie można, to w czasie poszukaj osłody.

Możeś sobie świat sprzykrzył? Alfredzie, tak młody! Jeżeli masz przykrości, masz także nadzieję,

Wszak dla ciebie kwiat szczęścia dopiero się sieje.

(po krótkiem myśleniu).

Możeś miłości ufał, miłość cię zdradziła?

Może w zbytnim szalunku osłabła jej siła?

Albo każdy twój zapał, zowiąc tem nazwiskiem, Czystyś jej urok zrobił twycli zmysłów igrzyskiem? Może rozsądek wszelkie uczucia zwycięża,

Jako niegodne duszy niezgiętego męża?

Wierz mi, w nagrodę cierpień niebo miłość dało, Nie szafujmy nią nadto, ani nadto mało,

Niegodna nas upodla, uszlachetnia prawa;

Ona, jak anioł cnoty w świecie przy nas stawa,

I powolnym jej wodzy, wspartym na jej łonie, Zapewnia szczęście w życiu, łzę czystą po zgonie. Ach, czyż do twego serca zniszczyłeś już drogę? Nie będzieszże mnie kochał?

Alfred (który z razu nie słuchał, potem uważał, na kofieu zapomniał kto mówi i z przyjaznem uczueiem się ohraca, postrzegłszy jej brzyd-kość, mówi, znowu się odwracając). Dalibóg nie mogę. Panna Marta (mówi akcentemflitewskim, zdejmując kapelusz itd).

Dobrze, niewdzięczny, dobrze, łamiesz twoje słowo; Zechcesz, lecz po niewczasie dać mi go na nowo...' Nie potrzebuję serca, które tak uparte...

Zapis, nie zapis, Zd/.ieram. (drze i rzuca papiery).

Masz, poznajżeż Martę!

Alfred (obraeasię). Julia!... Ty?... Julia?

Coże cię to^dziwi?

Jlilia (z akcentem).

Alfred. Ty... ty... byłaś... jesteś... tą?...

Elwira.

SCENA TRZYNASTA.

ALFRED, JULIA, ELWIRA, ZDZISŁAW.

Jlllia (pół żartem). Nie, wzgardził moją ręką.

Co cię uszczęśliwi.

Tyle jestem winny, Że sam nie śmiem, lecz za mnie, niech błaga kto

[inny:

Alfred.

Elwiro i Zdzisławie...

Julia.

Elwira.

Nie, nie.

No sza! zgoda!

Alfred klęknie, Julia... (bierze za rękę Julią), Julia (nie wzbraniając się), Nie, Шв...

Elwira.

(łącząc ręce).

Rękę poda.

Tak, otóż macie koniec.

Ale mnie się zdaje,

Julia.

Że ja w tym razie nadto powolną zostaję. Zdzisław. Prawda, nie trzeba było jeszcze dawać ręki;

Panicz wart nie za jedno trochę dłuższej męki. Alfred. Nie, na uszczęśliwienie nigdy nie jest wcześnie, Zwłaszcza tych, którym chwile snują się boleśnie. Zdzisław (do Alfreda). Teraz odmiany zdania...

Alfred

(ściskając mu rękę). Kochanj^ Zdzisławie!

Objaśnienia zaś wszystkie na potem zostawię. Julia. Wszak wszystko łatwo zgadnąć: ogrodnik tą Niby dla jej naprawy, nie puszczał nikogo, [drogą, Elwira. Ja i moja służąca, co Pawełka woli, Ułatwiałyśmy tylko wstęp główniejszej roli.

Julia. A twój Jan, gdy się Pana szaleństwem zatrwo-Ćw sławny twój testament w moje ręce złożył, [żył, Alfred. Gdy się więc wszystko kończy w najlepsz3’in

[sposobie,

Gdy już znajduję żonę, z nią szczęście w tej dobie, Przyznajcież mi Waćpaństwo, ach, przyznajcie szczerze, Że jest snąć jakieś bóstwo, co szalonych strzerze.

ODLUDKI I POETA

KOMEDYA W JEDNYM AKCIE, WIERSZEM.

Pająk szuka jadu, ale pszczoła miodu.

And. Maks. Fredro.

ASTOLF. CZESŁAW. KAPKA, oberżysta. ZUZIA, iego żona. EDWIN.

OSOBY.

Scena w oberży małego miasteczka.

SCENA PIERWSZA.

(Sala; drzwi numerowane; stoliki po obu stronaeh).

KAPKA, ZUZIA.

(Zuzia przy .stoliku'îezyta z wielką uwagą rękopisni).

Kapka, (za drzwiami) Kawa pod numer czwarty ! na salę

[herbata !

Jest tam kto! aj, śmietanka! aj! tamże do kata! Jest tam kto! Zuziu! Zuziu!

(wbiega trzepiąe palcami, postrzega czytającą, skrada się i wyrywa poszyt).

To czas na czytanie?

Zuzia, (zrywając sią).'S Ja^-zaraz... ja bo ojcze... (chce odejść)

Zuzia tu zostanie!

Kapka (groźno).

Dopókiż gadać będę i jedno powtarzać,

Aby wszędzie zaglądnąć, na wszystko uważać? Śmietanka już w popiele, ojciec w palce dmucha,

A moja panna Zuzia nie patrzy, nie słucha.

Córko! czy ty chcesz zniszczyć mego domu sławę? Panowie od godziny czekają na kawę,

A kawa jeszcze w puszce, może nie zmielona.

(załamując ręce).

Córko! na mojąż hańbę wyszłaś z mego łona,.... Jeden już ostreni słowem dał się słyszeć przy mnie, Drugi, gdym zaczął mówić o dzisiejszem zimnie, Najgrzeczniej ani mruknął, ale drzwi otworzył ;

A lubcia czyta... i co?... dłońbym w ogień włożył,

Że., (patrzy w pos/yt, Zuzia chce odebrać).

Zuzia. Już kawa...

Że wiersze.

Kapka.

Proszę.

Zuzia (chcąc dostać).

Kapka (odsuwając się).*

1 ja proszę.

Wiersze! I ja przez wiersze taki wstyd ponoszę?

(wyrzuca przez okno).

Precz !

Zuzia. Cóż pan Edwin powie?

Bardzo o to stoję. Niech się rozgniewa... owszem... I lekcye twoje Już się dziś skończyć muszą...

Zuzia.

Kapka.

Zuzia. Czemu dłużej nie można?

Kapka.

Zuzia. Ale ja mało umiem.

Kapka.

Jak się przeliczyć.

Zuzia.

Kapka.

Już?

Nie dość pół roku?

Bo mam rozum w oku.

Lepiej umieć mało,

Jeszcze clioć rokby się zdało... Kapka. To, to, to, proszę kogo! rok!... czemu nie

dwa, trzy?

Lecz moje oko widzi, gdzie Pan Edwin patrzy, Gdzie i panna Zuzanna... widzi doskonale,

Nie w książkę, szkoda mówić, o, nie w książkę w'cale ; Wiem, co znaczy, gdy jedno przy drugiem usiędzie, Lecz jakem Józef Kapka, nic z tego nie będzie. Zuzia (płucząc i całując go w rękę). MÓj Ojcze!

Kapka.

Ba, ha, ba, ba, o łzy tu nie idzie, Wtedjóby szło dopiero, jakbyś była w biedzie.

Twój Edwin jest poetą... pięknie wiersze składa;

. Ale jak każdjr drugi, i poeta jada,

I żona przy miłości sławą żyć nie zdoła,

Wkrótce i dziecko także, papuniu, zawoła,

A on clioć dniem i nocą popracuje szczerze,

Da wam odę na obiad, bajkę na wieczerzę;

Ale oda nie rosół, bajka nie pieczenia,

A zatem nic nie będzie z waszego marzenia.

Zuzia (płacząc). Nie dawno był i dobry, i mądry i grzeczny.

Ale dziś, dziś na wszystko pada wyrok sprzeczny, Kapka. Dawniej dość go lubiłem, nikt tego nie przeczy,

Pókim myślał, że z niego będzie co do rzeczy;

.'3

Ale, kiedy Pan Edwin, jak szalał szaleje,

Darino-że mam tę samą zachować nadzieję?

Został pisarzem miejskim, urząd nie pętelka,

Stąd godność i estyma, stąd i korzyść wszelka; Kiedy wyjdzie na rynek, każdy czapkę chwyta, Mówi mu, mój Jegomość, i uprzejmie wita.

Płaca także uczciwa co kwartał do worka,

Nie bez tego by nie szła czasem i sikorka;

Mógłby już przyjść do czegoś... ale nie zatrzyma: Szastum prastum tu, ówdzie... nigdy grosza niema. I Pan Burmistrz się skarży, już to nie raz słyszę, Że zamiast protokołów, wiersze tylko pisze,

I tak mu dom przekręcił, o, hańbo! o, zgrozo!

Że Pani Burmistrzowa nie chce mówić prozą;

I dzieci, mamki, czeladź, co chodzi, co gada,

Ani zapędź do pierza, bo poezye składa.

Nawet stary pachołek, próżniak nad próżniaki, Zrobił, czy dyabeł nadał, cztery Krakowiaki. Zlizia. To wszystko tylko bajki, wierz ojcze kochany. Kapka. O nie... tu u mnie takiej nie będzie odmiany ; Więc abym wcześnie wszelkiej zapobiegł zdrożności Niech sobie pan poeta wT innych domach gości, Niech już nieba co gromią, miłości co dręczą,

Jęczą, męczą, kawęczą, w uszach mi nie brzęczą.

SCENA DRUGA.

KAPKA, ZUZIA, ASTOLF.

Astolf. Czyś Waćpan dziś oszalał!

To jest ostre słowo.

Kapka (kłaniając się).

Astolf. Kawa! (Zuzia wybiega).

Kapka (chwytając się za głowę). Kawa, ach, kawa biednaz

[moja głowa!

(obracająe się gdzie Zuzia stała)

A biegajże mi żwawo... A, łaskawy Boże,

Jak która zacznie gadać, to skończyć nie może. Zaraz wyborna kawka... zaraz... będzie.

(ścierając stół, na stronie)

Wszystko to ten poeta!

(do Astolfa)

Niechże pan usiędzie.

Astölf (wyciągając się' na’ krześle). Uprzejmość zaWSze miła,

[choćby i o głodzie,

Przecie już w polskich karczmach grzeczność teraz

[w modzie.

Kapka. Karczmach?

Astolf.

Jakże zwać ten dom i brudny i długi Gdzie konie obok ludzi, gdzie jeden i drugi, Wchodzi, wjeżdża, wyjeżdża, zamyka, otwiera,

A jeden tylko mieszka i tych wszystkich zdziera. Kapka. To nader ostre słowo.

SCENA TKZECIA.

ASTOLF,'KAPKA, CZESŁAW.

Czesław (Siadając przy stoliku po lewej stronie). Herbaty!

Kapka.

(ku drzwiom)

Już daję.

Herbaty !

(ścierając stolik, na stronie)

To poeta tak mi w gardle staje;

Poczekaj !

Astolf. Gospodarzu, wszakże to osada,

Jak mi się zdaje, tytuł miasteczka posiada? Kapka, Która?

Ta, gdzie jesteśmy.

Astolf.

To jest do widzenia.

Kapka (otwierając okno).

Astolf. Ha! cóż tu do widzenia? co? Jakie sklepienia

Podziemnych lochów, więzień! gdzie dla ciekawości Dotąd jeszcze w łańcuchach trupieszeją kości? Zabytki złotych wieków, tych wieków prostoty,

Za którymi utulić nie możeni tęsknoty"!...

A może wieża, kolos, co chmury roztrąca,

Pomnik sławy" jednego, ucisku tysiąca?

Pokażże, pokaż prędko.

Kapka.

Wprawdzie tak dalece...

Astolf. Albo może tamten most, na wyschnięte] rzece, Co się trzęsie jak w febrze? za który się płaci? Kapka. Most podupadł, a płaca...

Astolf.

Dla dobra współbraci.

Kapka. Pan Burmistrz ustanowił.

Astolf.

Wyrokiem uświęcił : Niech podróżny zapłaci, że karku nie skręcił.

Lecz więcej z dawnych dziwów, czyż to miasto niema? Cóż? jakie żebro tura, albo ząb olbrzyma;

Jaki pręgierz wspaniały ze sztuczną obręczą Gdzie zwykle większe łotry mniejszych łotrów męczą, Albo skałę, co dyabeł upuścił z niemocy,

Jak kogut we wsi zapiał o samej północy? Kapka. Jest Stary ratusz... (odchrząknąwszy.)

Mówią, że gdy panowanie... Astolf. Gospodarzu, czy kawy w tern mieście dostanie? Kapka. Ach, zaraz!

(na stronie)

O poeto, niech cię piorun trzaśnie!

(ku drzwiom)

Bej kawy! kawy prędzej!... Otóż niosą właśnie.

(służący przynosi kawą i herbatą i stawia na stoliku)

(do Astolfa)

Arcy wyborna... mokka...

(do Czesława i

Sam kwiat, arcy czysta... Astolf. Jak się Waćpan nazywasz, panie oberżysta? Kapka. Józef Kapka, do usług...

(na stronie.) Celem pośmiewiska... Astolf. Hm! prawdziwem szlachectwem jest piękność

[nazwiska.

Kapka (kłaniając się). Łatwiej czasem wznieść śmieszne,

Astolf. Jest więc i sentencya.

Zginę, umrę, pęknę...

O, przeklęty poeto!... Wszystko przewidziałem... Poczekaj !

Czesław (z flegmą). To rumianek, ja herbaty chciałem.

[niż utrzymać piękne.

Kapka.

Kapka. O dla Boga! rumianek!... to dla mojej żony... O wiersze, wiersze! przez was jakżem dziś zhańbiony !

(wynosi tacę.)

SCENA CZWARTA.

ASTOLF, CZESŁAW.

Astolf. Co temu tylko wiersze i poeta w głowie.

(po krótkiem milczeniu)

Cóż tam, Panie Czesławie, jakże dzisiaj zdrowie? Czesław. Jak zawsze.

Astolf.

Czesław.

Spałeś długo.

Dość życia zostało. Astolf. Wiem., w śnie chcesz szukać szczęścia; ale

[go tam mało:

Raczej resztę w nim stracisz. I z tego to względu Nie lubię chwili, często przyjemnego błędu:

Wznosić nieszczęśliwego z zwyczajnej kolei,

By mu pokazać szczęście lub powab nadziei,

By obudzić uśpione jego serca bicie,

1 znowu go wytrącić w opłakane życie,

Gdzie ledwie wytrwać może pod losu uciskiem,

To jest tylko szyderskiem natury igrzyskiem. Czesław. Ach, ulgą powiedz.

Astolf.

Ulgą, jakiej ten doznaje,

Komu płomień zwalniają, gdy na stosie staje. Dusza, co wytrwać może, wytrwa tylko tyle;

Ale odsuń marzenia, zostaw własnej sile!

I gdy ciężar cierpiena nieść mamy po świecie, Nieśmyż go bez spoczynku, póki nas nie zgniecie.

(długie milczenie.)

Wszakże razem i dalej pojedziem ze sobą? Czesław. Nie.

Astolf. Dla czego?... A prawda, z weselszą osobą, Przyjemniej ci czas minie. Weź więc towarzysza, Który rozmową bawi i sobą rozśmiesza;

W^ź miejskiego trefnisia, co ten dar posiada,

Co umie łatkę przypiąć, dwuznaczności gada,

Z wszystkiego do wszystkiego jak motylek lata, Co kontent z siebie, ciebie i całego świata,

Ciebie i nędzny żebrak na drodze zatrzyma,

1 który na początku ostrej życia drogi,

Skacze jak cap ofiarny, gdy mu złocą rogi. Czesław. Nie, Astolfie... nie szukam wesołości wcale, Owszem... wesołość razi... zwiększa moje żale;

Lecz twój sposób myślenia, to ci powiem szczerze, Dwa razy nieznośniejszym dla mnie jest w tej mierze; Twojem czuciem nienawiść, nienawiść rozkoszą, Każdemu twoje słowa co chwila ją głoszą,

Ulgi nie szukasz, nie chcesz w innym mieć sposobie, Jak lejąc w cudze serce żółć co karmisz w sobie. Kto celem twych urągań, na cóż mieć na względzie? Niech wszyscy cierpią... wszystkich w jednym stawiasz

[rzędzie;

Jeśli na swoją nędzę dość uczucia niema.

Zgasić jakąbądż wiarę, jeżeli w nim tleje,

I wyrwać z jego łona ostatnią nadzieję,

To staje ci się ulgą... to twój umysł budzi.

Tak w tym smutku nie stronisz, ale ścigasz ludzi. Astolf. Czemuż mnie to wyrzucasz... Niech ci los zda

[sprawę,

L)la czego moje serce tak gorzkie, tak krwawe.

1 mnie w Arkadyi pierwszy dzień zabłysnął,

I mnie natura radość w życiu Zaprzysięgła przy powiciu,

I mnie w Arkadyi pierwszy dzień zabłysnął, Jednak łzy tylko czas rączy wycisnął¹). Czesław. Któż tego z boskim wieszczem powtórzyć

[nie może!

Komuż choć raz nie błysły piękne życia zorze,

Któż nie doznał nadziei, i któż jej nie tracił !

Ach, któż uśmiech przelotny łzami nie opłacił!...

L ja się w świat rzuciłem, jak w matki objęcie,

Na tyle szczęścia, zrazu slabem miał pojęcie,

Miłość, czynność, uczciwość, żebrząc podawałem, Lecz mnie nie zrozumiano. Czynnego z zapałem

12

Zimny przyjął rachunek... ufnego zdradzili... Kochającego w krótkiej zapomniano chwili...

Odparte wszelkie czucie w sercu tylko wrzało... Wygorzało nareszcie... śladu nie zostało.

(spokojniej).

Sam więc bez towarzyszów idę w dalszą drogę, Stronię ludzi, bo z nimi zgodzić się nie mogę,

Nie kochani, nie szacuję, lecz nie nienawidzę. Astolf. Dla mnie nienawiść mało, ja się nimi brzydzę; Czy z własnej winy, cz}r też z natury układu,

Co ma złości hyena, co padalec jadu,

Złącz z fałszem, zemstą, myślą, co wszystko docieka, I dodaj okrucieństwo, masz duszę człowieka.

SCENA PIĄTA.

ASTOLF, CZESŁAW, KAPKA (z herbat?).

Kapka. To mi herbata! lepszej i sułtan nie pije... To zapach! to moc! Ledwiem doniósł, tak w nos bije.

(stawiaj?« herbat?).

Dodałem pół łyżeczki... kto czeka nie traci...

(do kosztuj?cego)

Prawda ?

(na stronie.).

Za pół łyżeczki poeta zapłaci.

(do Czesława).

Co za smak ! prawda ? zapach ! angielska prawdziwa ; Cieszy się nosek pański... języczek użjrwa.

(Czesław odwraca si? od Kapki, podpieraj?c si? na łokciu).

(na stronie).

Nikomum przez poetę dzisiaj nie dogodził.

Astolf. Panie Kapko, czyś AYaćpan poetą się rodził? Kapka. Jakto?

Astolf.

Kapka.

Czy piszesz wiersze?

Czy ja wiersze piszę?

Ja? Niech mnie Pan Bóg broni.

Astolf.

Że poezyą wzywasz?

Czemuż zawsze słyszę,

Kapka.

Ach, wzywam, niestety! Bo w gardle stoją wiersze jednego poety. Astolf. Jakto?

Eok temu, jakaś pani, stara, chora, Wdowa skądsiś, jakiegoś, nie wiem, profesora, Przybjda do nas z synem. Nikt tego nie przeczy, Zrazu Edwin b}rł chłopcem dobrym i do rzecz}', Zarabiał jak mógł, pismem, rachunkiem, usługą,

Kapka.

A gdy lichy zarobek nie starczył na długo,

Chętnie, nad sity często, do pracy się stawił,

By tylko swojej matce jaką ulgę sprawił ;

Nareszcie sprzedał książki i sprzętów ostatki,

Na najnędzniejszy pogrzeb, ale pogrzeb matki.

Ta uczciwość ściągnęła wszystkich mieszczan oczy, Każdy dać mu zarobek był. zaraz ochoczy ;

A nasz pan Burmistrz, który na wszystko uważa,

Od razu go posunął na urząd pisarza.

I ja mu także dałem darmo dwa pokoje,

By tam czego nauczył Zuzię, córkę moję.

Ale Pan Edwin wkrótce, jak się odpasł nieco,

Nuż do wierszy... a wiersze jakby z worka lecą: Zagadki, bajki, ody, czart tam wie nazwiska !

Pisze a pisze, Panie, aż mu pióro prj^ska.

Nie dość, całe już miasto jego wiersze czyta, Zwłaszcza kobiety, każda jak marcypan chwyta. Żadna nie wie co kura, co jaja, kurczęta,

Nie wie co mąka, krupy, a wiersze pamięta;

A moja panna Zuzia najbardziej bryknęła,

Czytywać jego wiersze i lubić zaczęła.

No, myślę sobie, wiersze, kto tam to uważa;

Ba! aż tu dalej panna z wierszy do wierszarza. Hola Mospanie! nie ucz! dyabli z tej nauki!

Co mi z tego dobrego?

Z tej nauki, wnuki.

Astolf.

Kapka. Do nóg upadam.

Nie chcesz?

Astolf.

Pan nadto wesoły. Astolf. Co, nie chcesz dać mu córki? dlaczego?

Kapka.

Astolf. Cóż ci to może szkodzić?

Kapka.

Bo goły.

Kapka.

A cóż więcej szkodzi?

12*

Astolf. Ale, kiedy córka chce, wszakto o nią chodzi. Kapka. Jakto, własne me dziecko w złą mam puszczać drogę?

Nie zapobiedz nieszczęściu, gdy przewidzieć mogę? A cóż więc ku rodzicom miłość, wdzięczność wznieci ? Astolf. Baśnie, stare powieści o wdzięczności dzieci. Pókiś córce potrzebny, pótyś ojciec drogi, Sprzeciwisz się w czemkolwiek: z ojca tyran srogi. Zmusiłeś ją nareszcie i dobrze się stało:

To dobro, nie najlepsze, dla niej zawsze mało;

A cóż dopiero przymus, gdy zły obrót bierze: Złorzeczenia rodzicom, to dziecka pacierze.

I jakąż z losu córki możesz mieć nadzieję?

Czego się troszczysz, po co głowa ci siwieje?...

A chceszli gwałtem jaką zniewolić usługą,

Daj majątek... a dawszy nie popasaj długo.

Wtedy dzwony, żałoby, oświadczą ci dzięki I dostaniesz nagrobek z twego zięcia ręki.

Kapka. Już niech tam będzie co chce, ja się nie od-

[mienię...

Nareszcie i sumienie...

Astolf.

Kapka (cofając się). Co tO jest?

Astolf.

Kapka.

Co to jest sumienie?

Tak — co to jest?

No... kto ma zasady... Astolf. W dramach, prawala, widziałem okropne przykłady,

Jak zgryzota sumienia zbrodniarza karząca Szarpie wt nocach bezsennych i z łoża wytrąca — Włos zjeźony — wzrok dziki

w pół nagi — bez [tchnienia.

I kiedy dobry aktor, dość robi wrażenia.

Lecz wr świecie ile razy widzieć ci się zdarzy! Widzisz łotrów opasłych, rumianych zbrodniarzy, Chrapią na miękkich łożach i z sumieniem razem. Kołysani w* śnie jeszcze swych zysków obrazem. Kapka. Dobrej nocy im życzę.

Astolf.

Nie dręcz się więc tiwogą,

Wydaj córkę, niecli idzie zwykłą teraz drogą;

Że ci najlepiej radzę, poznasz w rok dopiero.

Bo widzisz, kochają się, potem się pobierą,

Potem ona go zwiedzie, potem on porzuci,

Potem płacz, jęk, a potem do ciebie powróci.

(śmiejąc się wychodzi).

SCENA SZÓSTA.

KAPKA, CZESŁAW (dostaje książkę i czyta).

Kapka. To mi panicz do rady, niechże Pan Bóg

[broni !

Aż mi się w głowie kręci, aż mi w uszach dzwoni. A to jakiś heretyk! a to bez czci, wiary!

A co za język!... czekaj, nie ujdziesz bez kary.

(siada przy stoliku, dobywa z pugilaresu rachunek i ołówek ; mrucząc)

Stancy a, światło, kawa, wino, ser, sałata...

Summa złot3rcli dwanaście... zapłacisz dukata.

(chowając rachunek)

Wszystko zganił, obgadał, we wszystko się wścibił... I ten... siedzi jak mruk... Inn!... także mi uchybił.

(dostaje drugi rachunek)

Od niego... złotych dziewięć... dwanaście zapłaci; Tak... niech kochają ludzi jakby własnych braci.

SCENA SIÓDMA.

KAPKA, ZUZIA, CZESŁAW (ezyta, tyłem do nich obrócony).

Kapka. Panno Zuzanno!... bliżej... jeszcze... w górę

[głowa...

Jeszcze... uważać teraz wszystkie moje słowa: Jestem ojcem Waćpanny... wiesz o tem Waćpanna? Wiesz ?

Zuzia. Wiem.

Kocha cię Edwin?

(milczenie)

Kapka.

Odpowie Zuzanna.

Kochasz ty jego?

Kocham.

Zuzia (cicho). Kocha. Kapka.

Zuzia (ciszej).

Kapka.

Chce się żenić?

Jeżeli mam cenić...

Szczerze?

Zuzia. Chce.

Ty chcesz pójść za niego?

Kapka.

Zuzia.

Chcę, chcę.

Kapka. Chcesz czy nie? Zuzia.

Całą duszą moją.

Kapka. Gdy więc twoje nauki na tym stopniu stoją, Gdy on kocha, ty kochasz, kochacie wzajemnie,

Gdy tylko pozwolenia czekacie odemnie,

Jako ojciec troskliwy o swe własne plemie,

Ojciec dobry, powolny, a nie bity w ciernie,

Twoje dobro jedynie mający na względzie,

Daję rękę... że z tego... nic a nic nie będzie.

Zuzia. Spodziewam się...

Kapka.

Kapka.

Zuzia.

Zuzanna niech się nie spodziewa. Izdebka darmo dana, gdzie poeta śpiewa,

Na kapustę potrzebna. Niech mi się wynosi I po innych już strychach swoje wiersze głosi. Zuzia. Za cóż go tak wypędzać, i znieważać za co? Toż on zasłużył od nas swoją szczerą pracą?

Jeżeli go nie kochać, wdzięczną mu być muszę,

On otworzył, ukształcił i wzniósł moją duszę;

Dla czegóż tobie, ojcze, niema być przyjemnie, Widzieć ten postęp światła, tę odmianę we mnie. Kapka. Nadto, nadto jej rozum za tern światłem

[śpieszy ;

Mędrszaś już od prababki, i to mnie nie cieszy. Naco, poco tych nauk? jak Kapki Kapkami,

Żadna Kapczanka nauk nie brała wierszami.

Zuzia. Ależ kochany ojcze, mylnie wnosisz sobie,

Że nad czytanie wierszy, nic więcej nie robię, Przeciwnie, te czytywać niedawnom zaczęła.

Kapka. Cóż więc? czego się uczysz? jakie umiesz

[dzieła?

Zuzia. Uczę się history i.

Na co to się zdało!

Kapka.

Wiedz, co się z tobą dzieje, nie co gdzieś się działo. Zuzia. Także geografii.

Jeszcze czego, proszę!

Kapka.

Jaka na filozofa ! I ja mylnie wnoszę?

Żeby choć jeden przedmiot, jeden nienaganny! Zuzia. Także obcych języków.

Dość jeden dla panny. Rachować, czytać, pisać, to mądrość kobiety; Summa summarum żoną nie będziesz poety. Powiedz mu jak tu przyjdzie, jakie me rozkazy,

I powiedz, że jednego nie mawiam dwa razy.

Kapka.

SCENA ÓSMA.

ZUZIA, CZESŁAW (jak wprzódy).

Zuzia. Skończyły się dni szczęścia, zaczęły niedoli, Jak tamte szybko zbiegły, te pójdą powoli.

Czemuż świat nowy moja rozpoznała dusza,

Kiedy stan mój w dawniejszym zostawać przymusza? Na toż poznając miłość, najczystsząm poznała,

Aby ją tracąc, boleść dwojaką się stała?

SCENA DZIEWIĄTA.

ZUZIA, EDWIN, CZESŁAW jak wprzódy.

(Edwin mówi zawsze z czuciem, często z uniesieniem).

Edwill. Wiadomość, droga Zuziu, obojgu nam miła... Ale nie jesteś sama...

Zuzia (ciszej, przy przeciwnej stronie Czesława). Jakbym sama

Od godziny tak siedzi, nie słyszy, nie gada, [była: Chcąc nawet, aby słuchał, prosić go wypada. Edwin. Czy głuchy?

Zuzia.

Edwin.

Zuzia.

Edwin.

Zuzia.

Edwin.

Zuzia. To wiem tylko, że mi się całkiem nie podoba.

Nie.

Niemy?

Nie.

Cóż?

Nie wiem. Choroba?

Dwóch, jeden jak i drugi, zły, groźny, ponury, Zajechali tu wczoraj jak dwie czarne chmury, A jużci grzmoty, hałas nieustanny w domu,

I na nas wszystko spada, co zagrozi komu. Edwill. Jakto?

Znasz mego ojca, jak rozmawiać lubi, Jak się chętnie dostatkiem swego domu chlubi,

Jak go boli i martwi, kiedy kto co zgani;

A ci jemu na przekór jak gdyby wybrani,

Jeden z nim mówić nie dice, drugi wciąż go łaje, Albo drażni drwinkami, gdy nagan nie staje,

Tak, że się już mój ojciec nie posiada w złości I ciebie tern obdarza, czem nie może gości.

Edwin. Mnie?

Zuzia.

Zuzia.

A ciebie, bo twoja sprawiła sielanka, Że kiedym ją czytała, wybiegła śmietanka;

Że kiedy z sparzonemi wpadł ojciec palcami,

Byłam zajętą... i czem, niestety!... wierszami.

Stąd spadła wszystkich nieszczęśćna wiersze przyczyna, A z wierszy na nauki, z nauk na Edwina;

Słowem przyrzekł, że mając me szczęście na względzie, Z nasze] czułej miłości nic a nic nie będzie.

Mojej prośby nie słucha, z moich łez się śmieje,

A ja widzę, że próżno mieć dalej nadzieję.

Edwill. Ja tak myśleć nie mogę. Ach Zuziu kochana, Nie tak skąpo nadzieja sercom nasz}rm dana,

Aby lada przeciwność mogła ją niweczyć.

Przykre nasze stosunki, trudno temu przeczyć;

Ale miłość prawdziwą, i czystą jak nieba,

Aby zniszczyć... O, ileżto na to nie trzeba!

Węzeł duszę łączący nie tak łatwo skruszyć, Wzdryga się ludzka władza silą go naruszyć, Przeznaczenie go nawet szanować się zdaje,

A każda mu sekunda świętości dodaje.

Jeśli więc czasem chmura słońce nam zasłoni, Czekajmy, może wkrótce wietrzyk ją przegoni;

Jeśli nam przeciwności przygaszą nadzieje, Czekajmy, może wkrótce znowu nam zatleje.

Zuzia. Ty wziąłeś moję duszę, ja nie mam jej w sobie, Myślę, gdy ciebie słucham, żyję, gdym przy tobie, W tobie mój los obecny, moja przyszłość cała,

Ty nie tracisz nadziei, jam ją odzyskała.

Edwin. Oto właśnie z stolicy listy odebrałem:

Sztukę moją już grano... przyjęto z zapałem.

Imię autora, ojca zasługi wspomniało,

Którego wiele czczono, nagrodzono mało;

Kilka już osób ceniąc mój talent łaskawie,

Obiecało wyrobić, bym miał clileb przy sławie: Urząd przy bibliotece nieznaczący wiele,

Ale który do wyższych drogę mi uściele.

Weź listy, pokaż ojcu, pokaż i gazety,

Wyrocznią teraz jednę biednego poety;

Trudno, by dla tych wieści zmienił swoje zdanie ; Ale w rozłączeniu nas, mniej skorym się stanie. Zuzia. O, ręczę, że jak tylko o wszystkiem się dowie, Przeciw naszej miłości i słowa nie powie;

Jesteś sławnym autorem, jesteś na urzędzie,

Czegóż chce jeszcze... biegnę... wszystko dobrze będzie.

SCENA DZIESIĄTA.

EDWIN, CZESŁAW, (jak wprzódy).

Edwin. Jestem więc ,.na urzędzie.... i sławnym autorem“. Szkoda tylko, że światu nie może być wzorem, Zatem urząd i sława w nadziei zostanie,

Lubo droższe nad świata, jest kochanki zdanie.

SCENA JEDENASTA.

EDWIN, ASTOLF, CZESŁAW, (jak wprzódy). Astolf (z ironią). PeWllie pan Edwin? (Czesław słucha mowy).

Edwin. Tak jest.

Astolf.

roz-

Wiem z ust gospodarza, Jakie mu jego talent przeciwności zdarza. Mówił, że kochasz Zuzię...

Edwin.

Mówił, ach mój panie,

Ale jak kocham, tego mówić nie był w stanie. Pierwszym wzbudził jej czucie, nową duszę stworzył,

Nie, mylę się, jam tylko jej duszę otworzył.

W zawiązku były nieba najpiękniejsze dary,

Pojęcie, cnota, godność, i miłość bez miary,

Nim mdły rzut oka w oku wyśledzał nagrody, Nimeśmy się kochali, znaliśmy się wprzódy; Przyjaźń zbliżała zwolna nasz zakres daleki,

Nim dusze w jednę istność spłynęły na wieki. Astolf. Prawdziwie, wieszczym duchem obraz utworzony : Ale pozwól niech w niego spojrzę z drugiej strony : Jesteś poetą... a stąd oczywiste zyski,

Dla poety, to wiemy, każdy stopień niski,

Przed nim i ścieżka życia w przestrzeń się rozdyma, Końca na szczytach świata, ani granic niema; Żeniąc sie zaś tak młodo z córką oberżysty,

Zniknie w dymie kuchennym Feba promień czysty, Dlaczegóż twojej sławie raz zadajesz zgubny? Stracisz wartość u siebie, stracisz wieniec chlubny, Co może jakiś kiedyś gazeciarz ci poda,

I tych krwawych poświęceń jakaż jest nagroda? Edwill. Jej miłość, moje szczęście, to istotne zyski,

1 tych pewnie nie zniszczą satyry pociski.

Astolf. Miłość! miłość kobiety ma wszystko nagrodzić? Miłobyto nam było tym snem się uwodzić.

Gdyby nie przebudzenie, za bliskie, nistety! Wierzysz, biedny, kobietom, nie znasz co kobiety! Kocha cię, mówisz, kocha? przysięgać ci będzie, Życie swoje narazi w szalonym obłędzie,

Puszcza, byleby z tobą, powabem ją znęci,

Spokój... imię... majątek... wszystko ci poświęci, Wtedy tylu dowodom raz zaufasz przecie,

Uwierzysz, że nad ciebie nic już nie ma w świecie. Pomyślisz, że i cnotą chcąc się jeszcze szczycić, Musi, jak powój drzewa, ciebie się uchwycić;

Ale nie! Sama nie wie, mniej czuła niż płocha,

Czy jutro kochać będzie tego, co dziś kocha;

Ginie, kona dla ciebie... i nie zna po chwili. Wtenczas niech się twój umysł wstrzymać jej nie sili; Twoje prawa są niczem, twój gniew nic nie znaczy,

Z twoich wyrzutów śmieje, cieszy się z rozpaczy.

O ! ten, co swoje szczęście połączył z kobietą, Chwycił gałąź bluszczową nad przepaścią .skrytą: Urywa ją i pada, ginie wśród kamieni,

A na górze bluszcz bluszczem znowu się zieleni. Edwin. Podług złej małej cząstki, całego nie mierzę, I będę czcił płeć piękną, póki w cnoty wierzę : Pierwszy mój uśmiech, usta do kobiety wzruszył, Pierwszą łzę moją oddech kobiety osuszył,

Pierwsze słowo, jej mowa kształciła pieszczona,

Do kobietym najpierwej wyciągnął ramiona,

I kiedy w mgle dzieciństwa matkę poznawałem,

Nie wiedząc co kochanie kobietę kochałem.

A jeśli później ojca surowe nauki Uczyły jak żyć trzeba, i cierpienia sztuki,

Jeśli im winien jestem miłość, stałość w cnocie,

Nie mniej możem jest winien i matki pieszczocie : Dobroć, miłość, cierpliwość, najświętsze zasady Wpajała w młode serce własnymi przykłady,

I poznałem, gdym przejrzał lat młodych ciemnoty, Że życie dobrej matki, pierwszą szkołą cnoty. Upodobanie stałe tej samej zagrody,

Udzie, jakby sen pieszczący pszesnuł się wiek młody, Powab, co z blasku świata i sławy zapału W cichy obwód rodziny przyciąga pomału,

Władzę, co lekkiem tknięciem duszę naszą budzi, Drażni, aby nagradzać, by upewnić, ludzi,

I ta pewność, ta pewność, szczęścia czyste zdroje! Żem zyskał drugie serce, że jest całkiem moje,

Ta pewność, że w dwóch sercach jedno tylko bicie, Komu winni jesteśmy, jeśli nie kobiecie?

Astolf. Wieszczu, teraz postrzegam, już jesteś zgubiony, Niema dla cię ratunku... szukaj sobie żony.

Twój upór jakby siedział we krwi, a nie w duszy, Łatwiej go jaki plaster, niźli dowód wzruszy.

Ale gdy teraz na bok broń satyry złożę,

Powiedz, u nas twój talent co obiecać może?

Każdy co pisze, pisze dla zysku lub chwały.

Zysku, nie znajdziesz wcale, albo bardzo mały;

I choćbyś był Homerem, gdy pieniędzy nie masz, Twój rękopism w szufladzie do śmierci zatrzjnnasz ; Albo nareszcie drukarz, gdy poprosisz czule,

Z długim rnyłek rejestrem wyda na bibule.

Ale cóż? Nic i z tego... nikt się i nie spyta,

Bo każdy dziś chce pisać, a mało kto czyta.

Sława więc, powiesz. Dla nas już minęła pora: Europa teraz cała o,]' czy zna autora.

Niemiec, Włoch i Francyi krzyżują się dzieła; Nasze? jakżeto ciasna granica objęła!

Dwa albo trzy teatry i wózek księgarza,

To teraz pole sławy polskiego pisarza;

A te biedne teatry, gdzie na jednej scenie Dzisiaj klaszczą Barbarze, a jutro Syrenie,

I szczęście jeszcze, jeśli nie te same usta Głoszą śpiew Terefercia i żale Augusta.

Jednak, jeśli wystąpisz uczniem Melpomeny I na pięć długich aktów rozwałkujesz treny,

Każdy widz już przychodząc smutku się spodziewa, I jeśli łez nie roni, to przynajmniej ziewa.

Lecz wesołej Talii gdy podniesiesz maskę,

Tylu sprzecznych rozumów jakże zyskać łaskę?

Ten prawdę, tamten dowcip, ten koziołki lubi,

Ten z nowu z cyrklem tylko, w rozmiarach się gubi; Tamten scenie zazdrości jej własnej przestrzeni, Temu ciasna i duszna, gdy się w świat nie zmieni; A ci zaś którym Geoffroy pozawracał głowy, Którym gazety płacą ich wyrok surowy,

Co uczą pisać drugich, nim nauczą siebie,

Białe dotąd swe pióra zaczernią dla ciebie,

I gdy ich tylko głosy przerwą czasem ciczę,

Musisz się w końcu spytać: Dla kogo ja piszę? Edwill. Niech nie kazi świętego nazwiska poety,

Kto trwożnem okiem szuka zamierzonej mety:

Nie zabrzmi lutnią wdzięcznie; próżno w nią uderza, Kto liczy własne zyski, korzyści przymierza.

A jeśli nucić będzie za Fortuny kołem,

Jeśli swój byt powlecze koniem bijąc czołem,

Nie znajdzie różczki lauru na spodlone skronie,

Nie przejdzie grobu sławą i umrze przy zgonie.

(ze wzrastającym zapałem).

[ziera,

W wyższą, jaśniejszą przestrzeń wieszcz prawy po-Jemu źródło światłości, niebo się otwiera:

Stamtąd promień ściągnięty w luby dźwięk rozradza I na świat błędnych marzeń nowy świat sprowadza. Niech chwyci złoty bardon, wzniesie święte pienie, Leje w duszę, jak strumień, własne uniesienie;

Za nim błagalne chóry brzmią w świątyniach Boga, Nadzieja poi prawych a występnych trwoga;

Za nim powtórzą wnuki swych pradziadów dzieje,

A w najzimniejszych sercach chęć sławy zatleje; Miłość, co jednym wieńcem objęła świat cały, Przejmuje łono wieszcza i wiedzie do chwały;

Miłość przez jego usta sama siebie głosi I do cnoty i zgody każde czucie wznosi.

A jeśli mu nad grobem wawrzyn się zagęści,

Jeżeli się przyłożył choć w najmniejszej części I)o sławy swego kraju, do dobra współbraci,

To nagroda poety, tej nigdy nie straci!

Czesław. O, zachowuj te myśli: są duszy ozdobą, Ich urok sięga wkoło, porywa za sobą...

Pomogę ci do szczęścia, spełnię twą nadzieję I przy ogniu serc waszych i moje zagrzeję.

SCENA DWUNASTA.

ASTOLF, CZESŁAW, EDWIN, KAPKA, ZUZIA.

Kapka (mając gazety i ii»t w rąku). Tam do kata! to dobra!

[to mi kapitały!

Krytyki dwa arkusze, trzy wiersze pochwały.

(do Edwina)

Jednak gdzieindziej proszę szukać sobie żony, Mówiłem i powtarzam... Sługa uniżony.

Czesław. Słuchaj mnie, Panie Kapko. Jestem dość

[bogaty,

Żyję sam bez przyjaciół, krewnych, nieżonaty; Wyrzekłem się już szczęścia, wyrzekłem się ludzi,

Myślałem, że mej duszy nic już nie obudzi;

Dzisiaj zapał młodzieńczy, to czyste wejrzenie W piękny dar życia, w przyszłość, w całe przyro-

[rodzenie,

Wstrząsło moję istotę... Mogłem łzę uronić...

Choćby znów błędnym czuciom nie chcę serca bronić; Chcę zapomnieć com cierpiał, żyć szczęściem Edwina : Niecli się żeni z twą córką, biorę go za syna.

(do Edwina i Zuzi)

Nie chcę od was wdzięczności, miłości nie żądam, Niech tylko przy was będąc na szczęście spoglądam. Zuzia. Za tyle dobrodziejstwa...

Czesław.

Edwin. Lecz całe szczęście nasze...

Czesław.

Nic darmo nie daję.

Mojem się już staje. Kapka. Milczałeś Pan, to prawda i to czas niemały, Lecz warto milczeć, warto, choćby i rok cały,

Byle się tak odezwać, jak się Pan odzywa.

Edwin (do Kapki). Mogę się więc spodziewać...

Zuzia (do Kapki). Będę więc szczęśliwa?...

Kapka (dając rękę córki Edwinowi). Na, UiaSZ, biei'Z, SZCZęŚÓ [ci Boże, teraz rymuj sobie. Astolf (do siebie). Sam, sam jestem na świecie, postrzegam w tej dobie;

Ten, równie nieszczęśliwy, pociechę otrzyma,

Dla mnie tylko natura i uśmiechu niema.

(w złości)

Kapko! tjr Kapko! koni, bo sobie w łeb strzelę.

(wychodzi i trzaska drzwiami.)

Kapka (biegnąc ku drzwiom). Dla Boga, niecliże jedzie!

(wraca i ogląda się, cicho do Zuzi)

Za tydzień wesele.

(głośno)

A mój dom, co był dotąd pod francuską szpadą, Od dziś dnia jest oberżą pod czułą balladą.

Uwagi wydawcy.

Przytaczam tu po raz pierwszy z archiwum Andrzeja hr. Fredry wyjątki z listów przyjaciela i brata poety, o ile dotyczą komedyi, tomem drugim objętych, odkładając dalszą korespondencyę Aleksandra Fredry do następnego tomu.

17 czerwca 1826, Warszawa.

Przyrzekałeś przysłać na moje ręce komedyę „Odludki i Poeta“, tej wyglądam czas długi i doczekać się nie mogę. a polecenia Woje, tyczące się tej sztuki, już od dawna byłyby uskutecznione. Grano tu raz jeden dopiero „Damy i Huzary“, lecz nie byłem na jej wystawieniu, bo dla ciągłej żałoby, bywać nam już od 7 miesięcy na teatrze nie wolno.

Egzemplarzów twoich komedyj ani ja ani Generał nie odebraliśmy — bardzo nam będzie miła ta twoja pamiątka, prosiemy, aby nas nie chybiła i wcześnie składamy podziękowania — Chociaż my tu wzięli prenumeratę, nie przeszkodzi bynajmniej, abym toż samo dzieło i z twojej miał ręki. Dotąd księgarzowi Węckiemu nie nadesłano egzemplarzów zaprenumerowanych. Ściskam Cię serdecznie

Kisieliński.

14/8. 1826, Warszawa.

Kochany Przyjacielu. — Kiedy co przysyłasz na moje ręce, to napisz zaraz u kogo mam się o rzecz posłaną upominać. Dotąd jeszcze komedyi „Nikt mnie n i e z n a" nie odebrałem, co mnie bardzo martwi, bo się boję, aby kto inny użytku z niej nie zrobił.

13

Fredro, Dzieła T. II.

W sam czas napisałem, te kilka wierszy do „0 dl udka i Poety“, bo właśnie role już są rozdane, prosiłem więc Kudlicza, aby ten kawałek był na swoje miejsce włożony, co też uskutecznił. Mówiłem także i z Kurpińskim o twojej Operze, chętnie chcę się zająć muzyką, ale życzyłby sobie jak najprędzej mieć poezyą, dla zrobienia żądanych przez ciebie uwag, żałują tu bardzo, że nie jest w 2-ch aktach. Pytałem się Generała, twego brata, czy nie wie sposobu do przesłania tej Opery, jemu się zdaje, że mógłbyś prosić księcia Lobkowitza, który miewa zapewne częste stosunki z konsulem austrya-ckirn w Warszawie, i przez niego na moje ręce zaadresować. Co się tycze przedania lub drukowania trzeciego tomu w Warszawie, naradzałem się o tem z twoim bratem i Gliiksber-giem — pierwszy zupełnie jest przeciwko drukowaniu w Warszawie,. bo nierównieby drożej kosztowało — a Gliiksberga pytałem się, coby chciał dać za manuskrypt lecz ten żąda pierwej wiedzieć jaką ty cenę postawisz, dodaje przytem, że u nas nie ma wielkiego pokupu na dzieła dramatyczne. Gliiks-berg mi mówił, że możesz swoje manuskrypta oddać Wildo-wi we Lwowie, to tym sposobem pewnieby mnie dojść mogły, adresując je pierwej do Gliiksberga.

Ściskam cię i całuję, oczekując niecierpliwie posłanych mi komedyi.

Dziś pienvszy raz graną będzie komedya „List“.

Kisieliński.

18. listopada 1826, Warszawa.

Do tej pory żadnej nie odebrałem z dwóch twoich kome-dyów, (tak) które mi posłałeś. Był w Warszawie Korytko, ale kanonik z pod Zamościa, lecz o sztuce, coby przez ręce jego miała przechodzić, nie wiedział. Prosiłem Dmu,szewskiego, aby napisał do Kamińskiego z zapytaniem, przez kogo tę, co mu dałeś, odesłał, może nakoniec zguba się wynajdzie. Ty także kochany Aleksandrze, dopominaj się swej pracy.

Pokazywałem twemu bratu list twój, a bardziej wyjątek tyczący się jego osoby, że tak dawno do was nie pisał, odpowiedział mi, że przeciwnie, a nawet, i do ciebie samego

pisał i posłał głupią recenzją Dnrachowskiego twojej kome-dyi „List“, wraz z odpowiedzią swoją. Nie uwierzysz ile tu ten młody literat ucierpiał od wszystkich za swój niedorzeczny artykuł. Bratu zaś twemu wymawiają, że zbyt grzecznie i delikatnie odpisał.

Przeszłej niedzieli grali komedyą „O d 1 u d к i i Poet a“ bardzo się podobała i dużo było oklasków. Te kilkanaście wierszy, coś mi w liście przysłał, włożone były na swoje miejsce.

Piszesz mi, że nie warto osobno posyłać Poezyi do opery, ale jakże chcesz, aby można muzykę bez niej napisać? Kurpiński czeka na to, lecz żałuje, że nie we 2-ch aktach. Zbierz się prędko do przepisania i odeślij mi ją.

Dmucbowski pamiętny na głupstwo, które popełnił i chcąc się poprawić, umieścił w Korespondencie artykuł o komedyi

Ściskam Cię serdecznie

„O d 1 u d к i i P o e t a“ w bardzo grzecznych i sprawiedli-wych wyrazach. '

Kisieliński.

23. października 1826, Warszawa.

Posełam ci krytykę i odpowiedź na nią komedyi twojej „L i s t“. Krytyka jest przez Dmuchowskiego młodego, odpowiedź zgadnij ? Zwycięstwo przy nas. Gdybym nie był słabym, byłbym chciał aktorów trochę wy gzić za niegodziwe wystawienie, tem bardziej za niedbalstwo w wystawie niż za złą grę, ale może to i zrobię później, gdy trochę wolniejszą będę miał głowę. Widziałem tu „Damy i Huzary“ i „Pierwszą lepszą“. Obiedwie bardzo dobrze grano i z wielkiem upodobaniem słuchane. Jeszczem niedopełnil zlecenia twego względem zabezpieczenia, aby sztuki twoje nie były przedrukowywane, bom się jeszcze z ministrem oświecenia nie widział tylko na ulicy, ale mówiono mi, iż to będzie prawie niepodobnem — ale kupić nie kupić, potargować wolno.

Wogóle znalazłem, iż teatr wielkie zrobił postępy, ale publiczność niestety! prawie taż sama, tylko że liczniejsza, co i lwowska. Opery tylko widzów sprowadzają i twoje sztuki

13*

Powiedz też Wildowi niech da zlecenie któremu z księgarzy tutejszych, aby wydawali egzemplarze twoich komedyi tym, którzy są tu z Królestwa i którzy przez p. Studzińskiego prenumerowali, bo tym sposobem nikt z tutejszych nie będzie nigdy prenumerował na dzieło wychodzące w Galicy i, jeśli po nie będzie musiał jechać. Byłem kilka razy u Gliiks-berga i przekonałem się, iż nie jest w stanie, zwłaszcza co do papieru, taką zrobić edycyę, jak twoja wiedeńska, a co żeby miał kupić, to jeszcze cywilizacya nie jest na tym stopniu, a potem nie chciałbym, abyś drukował 3-ci tom, póki się z tobą nie zobaczę. Ściskam cię z duszy serca.

jeszcze jako tako są uczęszczane, a zresztą smaku ani za pół grosza....

Maksymilian Fredro.

15. listopada 1826, Warszawa.

Posełam ci, kochany Aleksandrze, artukuł Gazety korespondenta tyczący się pierwszego wystąpienia O d-1 ud к ów; spodziewam się, że będziesz z niego kontent, jest on zrobiony przez tegoż samego Dmuchowskiego, który tak srodze na „L ist“ powstawał ; ale tak go wszyscy za tamten besztali artykuł, iż teraźniejszym chciał dawny grzech zmazać. Nie mogłem być na wystawieniu, bom właśnie wtenczas w łóżku znowu leżał na mój kurcz w pęcherzu, ale mniejsza o to; wróćmy do „Od lud к ów“, mówiono mi, iż się bardzo podobały i że dobrze aktorowie grali, tylko Poeta nieco za patetycznie....

Maksymilian.

2. marca 1827, Warszawa.

Teatr tutejszy poprostu został widowiskiem skoczków na linach, którzy co drugi dzień liczną sprowadzają publiczność, przy nich jednoaktowe tylko dają sztuczki, a i to z najstarszego repertoryum i po większej części niedbale wystawione.

Znajdziesz tu przyłączony artykuł о „О Д 1 u d к a c li“, zapomniałem przez kogo napisany. Pierwszy raz ich widziałem i zupełnie zgadzam się ze zdaniem recenzenta. W ostatni wtorek dawano twego „Donkiszota“ po pierwszy raz. z ładną i dobrze dobraną muzyką, ale nie byłem kontent z wystawienia, nie szła dość żywo, jednak miarkując po wesołości, zdawało mi się iż się podobała.

Przyłączam ci tu jeden sonet Mickiewicza, papieża romantyków. Dopiero co zbiór swoich sonetów wydał w Moskwie, prawie wszystkie tego rodzaju, a jednak mają wielbicieli!?

Maksymilian Fredro.

ODMIANY TEKSTU,

W odmiankach do tomu II zaszły pewne zmiany. Oto wydanie drugie z 1839 roku W₂ odpadło, z powodu, że o-bejmuje tylko komedye mieszczące się w pierwszym tomie; nie względniono zaś wydania warszawskiego z 1853 W3 nie zawiera bowiem — z wyjątkiem opuszczeń tej kategoryi, jakie zaznaczyliśmy w uwagach do komedyi pierwszego tomu — żadnych znamiennych odmian. W arkuszu zaś poprawek P brak jest właśnie uwag autora odnoszących się do tomu II. Dalsze zachowały się już w całości.

Mąż i żona

Motto w R, brzmi: Dość się poprawił, kto szczerze żałuje. 27, Osoby. Justysia | Justysia. Panna służąca Elwiry Rj.

Akt I. Scena 1. 5₂₁ I jabym dzisiaj | I jabym jak dziś Ru Wj, W₄. —Uwaga w toku 7n z długiem wejrzeniem | z długiem westchnieniem Rn W₄, W₄. — Druga uwaga w toku 7n : śmiejąc się | z gł(ośnym) émiech(em) R,. — Scena 3. 9₃ I jemu grać w wiska j I jemu grać wiska Rr — 10₄ lożę | loże Rj, Wn W₄. — Uwaga po 10₁₂ opuszczona w R,. — Scena 5. 11₇ oddawna już noszę | oddawna noszę Rj. — Scena 6. W uwadze przed 11₂₀ opuszczono w R, : do kamerdynera. — W uwadze po 12₅: idzie ze spuszczoną głową | i z spuszczoną głową R,. — Scena 8. 15₂₅ Trzeba, żeby nie zasnąć I Trzeba, żeby nie ziewnąć R, 181B A, gap prawdziwy |

A, to gap prawdziwy R,, Wj. — 18₂₆ Toby się zdziwił | Pierwotnie w R, : zadziwił. — 18₂₇ jaką miałby minę { ja-kąby miał minę R,. — Uwaga w toku 19₄ : dzwoni, potem mówi do kamerdynera | zadzwoniwszy do kamerdynera R,.

37

Akt II. Scena 2. 29₇—₈ bo choć stan odmieni, Mężczyźnie wszystko dozwolone ] bo choć stanu zmieni, Jako mężczyźnie wszystko pozwolone R,. — Scena 3. 30₆ Nie dość uważną i tkliwą | Nie dość być uważną, tkliwą R,. — Scena 6. 332s Jakżeś mnie zdziwił tą nauką nową | Jakżeś mnie zdziwił to (sic) nauką nową R,, W, — 33₃₇ zamiast: zwiodę, znajdujemy w R, : zwiedzę, na co zwraca uwagę kreska na marginesie. — 361S większej rękojmi | I większej rękojmi Rj, Wj. 36,₄ we wszelkim sposobie | w wszelakim sposobie Rj — 37₄ Zniósłbym dla niej | Zniósłbym choć rok R₄ — ₂₅ Zaczekaj chwilkę, nie długo zabawię, Tylko wiadomość zasięgnę o sprawie, Której już dłużej nie mogę odwlekać I Zaczekaj chwilkę, za kwadrans powrócę, Tylko ze siebie ten interes zrzucę, Bo go już dłużej nie mogę odwlekać R,. — Scena 7. 38₉ wartości nie traci | waloru nie traci R,, Wj, W₄. — Scena 8. Uwaga po 402S opuszczona w Rt. — Scena i). 42,₀ wartości nie tracą | waloru nie tracą R, W₄, W₄. 42₂₀ któż to nas mógł zdradzić | któż nas mógł zdradzić Rj. — 42₂, potrzeba zaradzić | trzeba w to zaradzić R,.

Akt III. Scena 1. Uwaga po 43₁₂ opuszczona w R₄. — Scena 2. w męstwo, wstręt, we wzgardę się zbroję | w męstwo, wstręt, wzgardę się zbroję R₍, W₄. — 44₆ Jego serce szuka moje | Jego serca szuka moje R,, W,, W₄. — Scena 3. 442e Nie możesz ich zachować | Nie możesz je zachować R,, Wj. — 45₇ W niego już przeszła dusza moja cała | W nim moja dusza spoczywała cała R,. — Scena 4. 47₂₂ Od rana do wieczora będziem tylko dwoje | Od obiadu do wieczora będziem tylko dwoje Rj. — Scena 6. W uwadze po 48,₀: w głąb sceny | w głąbsz sceny R, W,, W₄. — Scena 7. 50,s Jakąś w tem tajemnicę | Jakowąś w tern tajemnicę R,. — Scena 9. R, urwany na wierszu 55₂₅ : Co mnie do tego ? Umiecie nas zwodzić. — Sceny dziesiątej i ostatniej (56₆—₂₂) nie znajdujemy w R,. W,. Scena ta, opuszczona też w osta-tniem wydaniu, brzmi jak następuje:

SCENA DZIESIĄTA.

ELWIRA, WACŁAW, ALFRED, JUSTYSIA.

Wacław. Już się dowiedział

(do Justysi).

Ty, Panienko miła,

Znalazłaś sobie równą, co ciebie zdradziła.

Twoje miłostki, zdrady, usługi obfite,

Wszystkie już wiemy, wszystkie już odkryte,

A że masz do klasztoru szczere powołanie,

Dziś twojej chęci zadosyć się stanie.

Justysia (płacząc). Ja do klasztoru! wprzód umrę dwa razy

(wychodzi szlochając).

Wacław. Alfredzie, nie chcę wspominać urazy,

Którąm za ufność odebrał od ciebie :

Wiem twą odpowiedź w podobnej potrzebie ;

Ale znając cię dobrze, znanym będąc tobie,

Wszystko w chlubniejszym chcę skończyć sposobie, Nadto pewny, że wiedząc, ile honor cenię,

Nie podlącej przyjaźni dasz temu znaczenie.

Elwira sama błąd mi swój wyznała,

Nad moją zemstę droższa mi jej chwała,

Żalom jej wierzę, młodości przebaczam,

Tak ją szanuję, sobie nie uwłaczam.

Alfred. Przeciw obojgu występny zbyt wiele,

Już się i przebaczenia błagać nie ośmielę,

Lecz chociaż nas w tej chwili konieczność rozdziela, Znajdziecie we mnie nadal zawsze przyjaciela.

(odchodzi).

Elwira (chcąc przyklęknąć). Przebacz Wacławie!

I ty mnie wzajemnie.

Wacław (niedopuszczając).

Ufnością twoją znajdziesz ufność we mnie,

A błędy nasze, zostając przestrogą,

Spokojność zczasem przywrócić nam mogą.

W R, nadto uwaga przed słowami Elwiry: Przebacz Wacławie! brzmi: rzucając się w objęcia Wacława.

¹

Schiller. Resignation.

Fredro, Dzieła T. II.

Nowy Don Kiszot.

W R, kartkę tytułową poprzedza następujący cytat z Moliera : „11 n’est pas necessaire de vous avertir qu’il y a beaucoup de choses qui dépendent de l’action. On sait bien que les comédies ne sont faites que pour être jonées, et je ne conseille de lire celle ci qu’aux personnes qui ont des yeux pour découvrir dans la lecture tout le jeu du théâtre.

Moliere T. IV.

Motto z Andrzeja Fredry opuszczone w Rj. — Osoby: Kasztelan | Kasztelan, ojciec Karola, stryj Zofii R,. — Boruta, leśniczy i karczmarz w dobrach kasztelana | Boruta, leśniczy i karczmarz razem w dobrach kasztelana R,.

'łlO 22'

J0.₂₅—71

7-

8:î7

Akt I. Scena 1. Przed 59, znajduje się w R, uwaga : Zasłona się podnosi. — Scena 3. Uwaga przed 61₂ : za drzwiami I ze dworu R,. — Przed HI , znajduje się w R, uwaga : z alkierza, po prawej | w W, z alkierza po prawej stronie. 61₁₈ Głuchy I Ej, głuchy R,. — 62.₂ Ej, basy | Ejże, basy R,. Scena 4. Uwaga przed 62₉: powróciwszy kładzie się znowu na ławie i zasypia, opuszczona w R,. — Scena 4. 64₃—4 Jak niegdyś wierne giermki dla rycerzów były. Ty wiesz, jakie przyczyny mój odjazd znagliły | Jak niegdyś wierne giermki dla rycerzy byli, Chcę ci się więc tłómaczyć tej ostatniej chwili R,. — 64₂₅ Nie. ja tylko w mej duszy chcę znaleść pochwałę | Nie. ja tylko wzgłąbsz duszy chcę znaleść pochwałę R,. — Po 65,₇ następuje w R, uwaga: ściska kolana Karola. — 66! gdyś we wrota pukał | gdyś tu w wrota pukał R,. — Osoby sceny 6. Michał, Pocztylion, Kmotr (śpiący). I Michał, Pocztylion R,. — W uwadze po 67,₀ : Kmotr wstaje i nalewa | Gdy kmotr nalewa R,. — Uwaga w toku 68₁₀ : wypychając kmotra za drzwi | wypychając za drzwi R,. — Scena 7. 68₁₂ godzinę przydłużyć | godziną przydłużyć R, I godziną przedłużyć W,. — W uwadze w toku 69₄ : trąca w stół | szturka o stół R,, W, i W₄. — Osoby sceny 8. Burmistrz. Michał, Małgorzata | Burmistrz, Gospodyni, Michał Rt. — W scenie tej w R, wszędzie zamiast „Małgorzata“, „Gospodyni“. — W R, przekreślono ołówkiem następujące wiersze :    70₂₀—₂₁, 70

W uwadze w toku 72₈ : w głąb |

72-т-

71₂₅-

w głąbsz R,. — Śpiew poczynający się od 73₁₅ nosi w R, tytuł : Arya. — Osoby sceny 11. Michał, Kmotr (śpiący) | Michał (sam), Kmotr (śpiący) R,. — W uwadze po 76₈ : ubiór Małgorzaty

ilastej opuszczono : Kmotr (śpiący). — Scena 13. 78,, czy nie zginę I czy nie zginę R, Wj. — Przed 78₂₂ znajdujemy лу R, uwagę : śpiewa. — 79₇ mamy stracić | ja mam stracić R, — Uwaga przed 79₁₉ : razem, opuszczona ли R,. — 79,—e nie włączone, jako słowa Karola i Burmistrza, obaj oddzielnie przemawiają te dwa wiersze. To samo w 79₂₃—₁₄. — W R, przekreślone : 78₂₂, W 79, Co, nie winien ? 79,—₆,

7^11    151    ^19

291

ubiór gospodyni R,.

Z osób sceny dwu-

Akt II. Scena 1. Uwaga po 81₂₂ : siadają, opuszczona w R,. — Scena 2. 88, : hę (pierwsze) | hen R,. — Trio w R, poprzedzone uwagą: Muzyką: quand ou attend ... z opuszczeniem 4-go głosu z opery Jocondl. — 84, Niema czemu dowierzać | Niema mu co dowierzać R,, W,. — Uwaga przed 84₅: własnym głosem | udanym głosem R,, W,, W₄. — Uwaga przed 84₂₀ : do Burmistrza, opuszczona w R,. — 85,₉ wzgar-dzasz niemi chęci | wzgardzasz szczere chęci R,. — W R, przed 86₃ uwaga : za Karolem. — Scena 3. Uwaga przed 87, : podnosi mu szlafmycę | podnosi R,. — W uwadze po 88₂ : w głąb | w głąbsz R,. — Scena 4. 89₃ Wszak ich dwóch | Wszak ich dwa R,. — 89,₆ Pierwsza wieśniaczka | Jedna z wieśniaczek R,. — 90, Pierwsza wieśniaczka | Wieśniaczka R,. — 90₃ Druga wieśniaczka | Wieśniaczka R,. — Uwaga w toku 90₃ : razem, opuszczona w R,. — 90,₂ To mi zuchy do kobiałki | To rycerze do kobiałki R,. — 90₂₄ A wstyd hańba | Wstyd, hańba R,. — 91₂ To mi zuchy | To rycerze R,. — Śpiew w R, przekreślony, poczynając od 90,₃ do końca.

Akt 111. — Scena 2. Uwaga w toku 96,₀ : siada | zasiada R, : Przed 96,, znajduje się uwaga: „resp;‘. — Uwaga w toku 96,₅: Zofia wybiega ] tu Zofia wybiega R,. Początek 96₂₁. Zofia Ach! | Ach, Ach! R,. Dalej w R, czytamy ustęp przekreślony: Kasztelan. Cóż tam teraz porabiają Turki? Mój

Boże! jakie smutne wróciły się wieki, Mordy broczą kościoły i zakony święte, Wystaw sobie wsie całe, miasta w pień wycięte, I najświętsze ludzkości pogwałcone prawa. — 98₂₁—25 poczynając od wyrazu Lubię w R, opuszczone, co w liście będzie | W liście pewnie najświeższe R,. — U-waga 97₂ : bijąc się po głowie | bijąc po głowie R,. — 9724 Votum I szluby Rj. — 98₂₅ Nawet często się zdarza | I często się wyraża R,.— Uwaga przed 98₃₀: śmieje się | śmiejąc się: R,. — Scena 3. 99₄ jakichsić | jakichsik R, — Uwaga po 99₂₁ opuszczona w R,. — Scena 5. Uwaga przed 100₂ : przypatrując się Michałowi i postrzegając Michała na stronie. Prócz tej uwagi w R, z boku, czytamy: „przypatr“. — Uwaga w toku 100₅ : Klęka | na kolanach R, — 101,₈—₁₉ przekreślone w R,. — Uwaga w końcu sceny, po 102₇ opuszczona w R,. — Scena 6. Przed osobami w R, znajduje się uwaga : piwnica. — 102,„Tak wrodzony wstręt zbrodni | Tak wstręt pracy do zbrodni R,.— Scena 8. Uwaga przed 103, : później Zofia, opuszczona w R,. — prawie oskarżony | prawnie oskarżony Rj, W,, W₄. (czy nie omyłka w tekście drukowanym?) Uwaga przed Dumą : 103₇ Zofia śpiewa za sceną | słychać głos Zofii. R, — 103₂₅—104₂ przekreślone w Rj. — Uwaga w toku 104₈ : dobywa sakiewkę i daje służącemu | dobywa sakiewki i daje słudze R,. — 105₇ Sługa. Ja.. Karol Chodźmy... będąc wolnym, wszak łatwiej poradzić | Sługa. Tak. Karol. Chodźmy — będąc wolnym, łatwiej jest poradzić Rj. — 105₈-—₉ opuszczone w R,, tudzież uwagi po nich następujące. — Scena 10. Przed osobami w R, uwaga : Pokój w domu Kasztelana. Przed 105l0 znajdujemy w R, dwa wiersze: Okienice zamknięte, spuszczone firanki — Dobrze, tak Karol swojej nie pozna kochanki : — Scena 11. zatytułowana w Rj i W, : scena 11 i ostatnia. Osoby: Kasztelan, Zofia, Karol, Michał (po kobiecemu ; oknem włażą) | Ciż, Karol i Michał (oknem). R,. — 106₂ Teraz przejrzeć mogę | Zwodzić cię nie mogę R,. — Uwaga po 106₂ : zdejmuje chustkę z o-czów I Kasztelan klaszcze ; otwierając okienice, dzień jasny Rj. — Uwaga przed 106₁₈ : klęka | na kolanach R,. — 107j₂—,s Jesteś kochanym... kochaj... i nie pragnij wiele, A rzeczywiste szczęście otrzymasz w udziele | Jesteś kochanym — ko-

97, Może

chaj — uszczęśliwiaj braci, Tak cię żaden dzień życia w marzeniu nie straci, R,. Finał (107,₄—₂₃) w R,, później przekreślony, brzmi jak następuje :

Na cóż ścigać, wśród marzenia.

Płoche szczęście, co się zmienia,

Każdy je mar w samym sobie (bis),

Mieniąc myśli w każdej dobie,

W obce z obcej pędząc ziemi,

Nie będziemy szczęśliwemi (bis).

Lecz w ojczyźnie, wśród rodziny,

Gdzie się kochać cel jedyny,

Ach, gdzież lepiej być nam może (bis).

W końcu znajdujemy jeszcze trzy wiersze, grubo przekreślone przez cenzurę lwowską.

Przypisek :

Koniec krotofili w 3 aktach

Nowy Don Kiszot.

Dopisano ли cenzurze :

Kann nach Weglassung der gestrichenen Stellen aufgeführt werden.

Lemberg den 16 März 1824.

Zajączkowski.

List.

Odnośnik do tytułu : Podług niemieckiej powieści : D e r unruhige A b e n d | Treść tej komedyi wzięta z powieści niemieckiej Der unruhige Abend R,. — Motta na stronicy tytułowej w R, niema.

Scena 1. W uwadze przed 111Ł: wskazuje | A\'skakuje R,, W,, W₄. — W uwadze przed 111,,: spinając się | spinając R,.

Wiersze 112,—₂, w R, лу tekście opuszczone, znajdujemy w przypisku. — Scena 2. Uwaga przed 112₅: wchodzący furtką лу chodzą furtką R,. W,, W,. — 114s Duszęby лгу dał | Du-szęby wywarł R,, W,, W₄. — W uwadze po 114₂₉: pomiar-kowayvszy się | Pierwotnie \y R,: wstrzymując się. — 11533 sprośną swayrolę | Pierwotnie w R,: sprośną zabawę. — 115₃₄ ale paniez młody | i On panicz młody R,. — 116, To głupstwo I Pierwotnie tv R,: bo to głupstwo. — Scena 4. Uwaga w toku 117₁₆: śmieje się | śmieje się przym(uszenie) R,. — 117₂₁ Ja, ja ją zagaszę | Ja ją, ja zagaszę R,. — Scena 5. W uwadze przed 119₇: w głąb | w gląbsz R,. — 120₂ Któż tu I Pierwotnie w R₍: Któż tuż. — W miejsce uwagi kończącej scenę 5 pierwotnie w R,: odchodzi. — Scena 7. W u-wadze przed 122₂₄ opuszczono w R, : mając. —Uwaga przed 123₃: czyta do księżyca | czyta R,. — 123₃ Pierwotnie w R, rozpoczyna wyraz: Napróżno. — 123„—₉ Ale to światło ulubione, w moich oczach pobladło niestety ! bo nie świeci szczęściu naszemu | Pierwotnie w Rj: Acb, to światło bez naszego szczęścia w moich oczach pobladło. Ostatnią redakcyę tych wierszy znajdujemy w przypisku, gdzie zamiast nie świeci szczęściu naszemu, było pierwotnie nie widzi naszego (szczęścia). — 123₂₅ Pokażę przed całym światem w R, po słowie Pokażę przekreślone tak pokażę. — 123₂₆ —₃₁ w Rj znajdują się w odnośniku. W tekście w ich miejsce czytamy ustęp przekreślony: Ach jestem zrujnowany, znękany, złupiony, Jak wśród taboryjskiej wojny ! Zdradzony od kobiety — od rodzonej żony, I rząd na to spokojny [zakrywa twarz). — Osoby Sceny 8. Zdzisław, (później) Zofia | Zdzisław R,. — 124[5 w R, po słowie List przekreślono Czyt(ajmy). — 124,, W początku wiersza przekreślono : Ale.

—    Scena 9. 125e Któż to? | Pierwotnie w R,: Któż to jest?

—    128₉ Jeśli jej wolność | Pierwotnie w R,: Jeśli jej wesołość. — Uwaga w toku 128₁₈: odchodzi, opuszczona w R,.

—    Scena 10. Uwaga przed 128₁₉ opuszczona w R,. — 12822 Nie chcę oszczerstwem powiększać jej winy j Pierwotnie w Rt: Nie będę oszczerstwem powiększał jej winy. — Scena 11. 129₆ Czasu... I Pierwotnie w R,: Czasu... Nie... — 129₈ Powiedz duszko I Pierwotnie w R,: Powiedz, duszyczko R,. — 129₉ Czy ci się co złego słało | Pierwotnie w R,: Czy co złego ci się stało. — Uwaga przed 130₂₁: z za altany nie bardzo głośno | nie bardzo głośno R,. — 131,₇—₁₈ Skończę ten kwiatek, nie brak mi ochoty, Zwłaszcza gdy tyle cenisz moją pracę | Pierwotnie w R,: Skończę ten kwiatek z tem szczerszej ochoty, Gdy chcesz przyjąć moją pracę. — Scena 12.

W uwadze po 132, „ stanął przy nim | stał przy nim R,. — Przed 132,₇ w R, uwaga: obojętnie. — W uwadze po 134l4 i po krófkiem milczeniu | a po krótkiem milczeniu R,. — 134₂₀ Zatem w przyjaźni musim żyć ze sobą | Pierwotnie w R,: Zatem przyjaciółmi musim być ze sobą. Później poprawione: Przyjaciółmi musim być ze sobą. W końcu została ostatnia redakcya, jak w tekście. — 135, Co? w R,: W czem? — Scena 13. W R, przed 136,₆ uwaga: w pokoju, i druga uwaga, później przekreślona: otwierając okno. — Ides' Po Lecz w R, pierw.: Ach. — 136₁₈ Alia! światło, znak! | Pierwotnie w R,: Światło, znak, aha!— 137.2 Po wdzięcznem polu ] Pierwotnie wR,: Po ciemnein (?) polu. — Scena 14. Uwaga na początku sceny : wszyscy prawie razem mówią, znajduje się u boku i brzmi : prawie razem. Nadto w 137₅ obok słów Zosi i Zdzisława była uwaga: Orgon chrząka. — Scena 15. W R, na początku sceny, obok uwagi: ze świecą, stała uwaga: służący. — 137u Czy to okoliczność cała | Po wyrazach : Czy to, w R, pierwotnie: ta. — W toku 138₇ pierwotnie w R, uwaga: na znak Celiny służący stawia świecę i wychodzi. — Po 1381S czytamy R, wiersze przekreślone: Alina. Z tego, co mówisz — wiem dobrze co wnosić | Ach (?) mogłabym podać do gazety, Że wszystkie moje bilety, Pozwalam drukiem ogłosić. — 1381Э ulubione | Pierwotnie w R,: bez naszego szczęścia. — 139j₅ romans piszę | romans nowy piszę R,, W,. —Scena 16 i ostatnia w R, i W,. — W uwadze na początku sceny: później wszedł I później wyszedł R,, W,. (W R, pierwotnie: wychodzi teraz). — 141₇ Co dowodzi | Pierwotnie w R,: A koniec. — 141,₃ Chociaż za przedaż księgarzom dopłacę | Pierwotnie w R,: Choć aby przedawano, księgarzom dopłacę.

Pierwotnie

Imprimatur cenzury lwowskiej z dnia 22 września 1825. 1. 412. Autograf in folio kończy się słowami : „Alex. Hr. Fredro mieszka we Lwowie“.

Pierwsza lepsza.

W R, tytuł opiewa : Pierwsza lepsza czyli nauka zbawienna. — W R motto na stronicy tytułowej brzmi : Każdy

twór ludzkiej myśli w podobieństwa rzędzie, Albo był wykonanym albo z czasem będzie. — Scena 1. W R, przekreślone, i w miejscu jego znajdujemy motto z Andrz. Maks. Fredry, umieszczone we wszystkich wydaniach. Scena 1. Wstępna uwaga sceny 1 : Ogród, na przodzie sceny altana, w głębi ulica; stoły. Z obu stron ławki | Ogród, przód sceny — Altana — wzgłąbsz ulica — stoły z obóch stron — siedzenia R, R, — 145j czy starą,, czy brzydką, czy ładną | czy starą i brzydką czy ładną R, R, — 145₅ Jak najnowsza | Pierwotnie w R: Najnowsza — 145₇ chcę nudy odmienić | chcę nudów odmienić R | W R, : nudów poprawione na nudy. — 145s słowem chcę się żenić | słowem się ożenić R, R,. 146₉ Nawet | Pierwotnie w R: Ach. — 148u I już kłótnie, procesa | I jużci kłótnie, proces R, R,. wziąść I Pierwotnie w R : którąć wybrać. R — 148₂₄ Strzedz cię muszę, Każdy krok będzie zapisany | Pierwotnie w R: Strzedz cię będę, Każdy twój krok będzie zapisany. W uwadze przed 149, dając | daje R,. — Uwaga przed 149T dając papiery | pod. 4 papier R | d. 4 papier R,. — Scena 2. U-waga przed 149₁₄ podając pismo Elwirze | podająe pismo do Elwiry R. — Uwaga przed 149₁₆: podając papiery następnie I podając papiery kolejne R, | W R zamiast kolejne czytamy kolejno. — W 150₈ przy wyrazie Waćpan znajdujemy w R, R,. W,, W, odnośnik: Życzyłbym przyjąć z de-klamacyi abrewiacyą: Acan, jako więcej do ucha. — Scena 3. 151₄ Cóż ona myśli | co ona myśli R,. — Po 151e następuje, później przekreślone : Nie pisz tego Zdzisławie. — Scena 4. Uwaga przed 151₁₀ niewidziana dotąd | dotąd niewidziana R. — 151,3 Ja bo nie żartuję | Ale ja nie żartuję R i R,. 152, Czemuż | Pierwotnie w R i R, : Dlaczegóż. — W uwadze, w toku 152₂₃ się pokazuje | pokazuje się R. — 153₄ Czytaj I Pierwotnie w R: Patrzaj. — Scena 5. W uwadze przed 153,, obu | obom R, R,, W wrócim do Żmudzi | z nią razem nie wrócę do Żmudzi R,. 155,₆ Że dwie ostateczności tykają się czasem | Pierwotnie wr R: Że się dwie ostateczności dot3'kają razem. — Uwaga przed 155₂₆ Do Alfreda | Do Alfreda na stronie R i R,. — 156₂, wszyscy troje | wszystko troje R, R,. W,. — 157,₅ A

148,₉ którąć

155, л razem nie

¹⁰.

chrapliwie Finetka | Chrapliwie Finetka R i R,. —Scena 7. 160n Wprawdzie | Pierwotnie w R: W istocie. — 160₂₂ Niż tysiąc I Jak tysiąc R, R,. 191₁₂ A Pan | Waćpan R. Rl7 W,, W₄. Scena 8. 162₁₇ nie pyta | Pierwotnie w R: nie zważa. — Przed 162₂₃ Pierwotnie w R uwaga: p(o) k(rótkiem) umyśleniu). — 163₇ myśleli | Pierwotnie w R : rozumieli. — Scena 9. W pierwszej uwadze 163₂₅ w toku: spotyka | spotka R, R,. — 163₂₅ przemieniasz zdania | odmieniasz zdania R, R,. — 1649 O, na wszystko | Na wszystko R i R,. — Scena 10. 16420 przebaczysz wyrazy | przebacz i wyrazy R. — 164₂₃ moją wymowę | Pierwotnie w R: swoją wymowę. — Po 165₄ pierwotnie w R: Myślałem, że z nią... — 165₃₀ układy zrobione j Pierwotnie w R: dwa te wyrazy przekreślone. — 166, Miłość jej I Jej miłość. W tymże wierszu : Miłości jej wyrzec się mogę | Jej miłości wyrzeknąć się mogę R i R,. — 1663 gdy kocha | gdy mnie kocha R i R,. — Scena 11. W uwadze po 166n rzuca się na krzesło | rzuca się na siedz(enie) R, R,. — Scena 12. Uwaga przed 166₁₃ nie widząc jej | nie widz(ąc) R. R,. —- W uwadze przed 166₁₄ tracąc akcent nieznacznie | bez akcentu R, R,. nadto mało | Nie szafujmy nią nadto, ani nadto mało R, R,, W,, W₄. — W uwadze przed 167₁₂ : który | Alfred R, R,. W tejże uwadze: postrzegłszy | ale postrzegłszy R, R,. Nadto w końcu uwagi w R: Ob(acz) Co się damom podoba. J. U. N.(iemcewicza) Lecz w R, : obok tego odnośnik : nota niepotrzebna w druku. — Uwaga przed 167₁₃: mówi akcentem litewskim, zdejmując kapelusz i t. d. | z akcentem, zdejmując kapelusz, okulary i t. d. R. Tej uwagi brak wR,. — Scena 13. 168₁₈ Że jest snąć jakieś bóstwo | Że jest, jest jakieś bóstwo R,. — Na końcu komedyi dopisek cenzury lwowskiej : Imprimatur und sind 3 Gratis - Exemplare hierher abzugeben. Lemberg d. 24 April 1824. Vom k. u. k. Bücher Amte. Winiwarter.

167₆ Nie szafujmy nią

Odludki i poeta.

W motto, na stronicy tytułowej w R, dodane do nazwiska autora : z przysłó(w). — 17 L> tamże do kata | tam do kata Rj. — 172₈ Jeszcze choć rok by się zdało | Jeszczeby się choć rok zdało Rr — Scena 2. 173₂₀ zaraz... będzie, | zaraz... zaraz... będzie R₇, Wj, W₄. — Scena 3. Po 175n na

stępują w R, dwa wiersze przekreślone: Nareszcie pręgierz może z żelazną obręczą, Przy którym większe łotry mniejszych łotrów dręczą. — Scena 4. 176₂₈ Co kontent z ciebie, siebie | Co kontent z siebie, ciebie R₍. — Odnośnik do 17723 Schiller, Resignation | Schiller, Die Resignation. — Scena 5. 179₂₀ Pisze a pisze | Pisze, pisze Rj. — 180₁₉ Nareszcie i sumienie

Nareszcie być troskliwym każe i sumienie Wt. — W tymże wierszu przekreślono : Co to jest sumienie. — 18020 Kapka (cofając się). Co to jest? Astolf. Tak, co to jest? Kapka. No... kto ma zasady... | Kapka (cofając się). Co jest. Astolf. To próżne słowa bez żadnej zasady R₄. | Wiersz ten w Wj opuszczony. — W miejsce 1802i—₂₇ czytamy w R, : Umysł drażliwy, trwoga szalona opadła.

Widzi męczarnie piekła i krwawe widziadła,

Włos zjeżony, wzrok dziki, pól-nagi, bez tchnienia,

I kiedj' dobry aktor dość robi wrażenia.

Ale to wszystko w dramie i masz razem przecie,

Abyś chciał tego szukać na istotnym świecie,

Tam widzisz, ile razy widzieć ci się zdarzy,

Zawsze łatwo opasłych, rumianych zbrodniarzy.

Wiersze te wraz z 180₂₈—₂₉ opuszczone w W,. — 18030 Kapką. Dobrej nocy im życzę. Astolf. Nie dręcz się więc trwogą. I Astolf. Nie miej tej troskliwości i nie dręcz się trwogą Wj I W Rj przekreślono : „więc“. — Scena 9. 184,3 A ciebie | Ciebie Rj. — Scena 11. jakaż jest nagroda ] jaka jest nagroda Rj. wystąpisz Rj. — 188₃₇ przymierza | przemierza Rj. Wn W5 — Scena 12. nosi tytuł w Rj i Wj : Scena 190₅ Choćby znów | Choćby znowu Rj

188j₈ Jednak jeśli wystąpisz | Jednak

la. —

ko

przy was będąc | Niech tylko przy wajwpęde^J! dze, w toku 190₂₂ : wraca J Pierwotniepw R, :^fa^a się. ^ Imprimatur cenzury lwowskiej zßlnia    182o_ ]

liczba 412.    ■ fi ^    '

A3

Fredro, Dzieła T. II.

Vbiv,

14, ft

'

i-

*

⁴

»

.

- ■

■■ Л

/V'

r

•A

v'

-•

Spis rzeczy zawartych w drugim tomie.

Strona

MĄŻ i ŻONA, komedya w trzech aktach, wierszem NOWY DON KISZOT, krotochwila w trzech aktach, wierszem ze śpiewami LIST, komedya w jednym akcie, wierszem PIERWSZA LEPSZA, komedya w jednym akcie, wierszem

ODLUDKI i POETA, komedya w jednym akcie, wierszem

UWAGI WYDAWCY

57

109

143

169

193

BIBLIOTEKA KSIĘGARNI POLSKIEJ

ТОМ XXIII.

DZIEŁA

ALEKSANDRA Hr. FREDRY

wydał

Dr HENRYK BIEGELEISEN

(Z PORTRETEM i PODOBIZNĄ PISMA POETY).

Tom III.

PRZYJACIELE. — GWAŁTU, CO SIĘ DZIEJE! -NIKT MNIE NIE ZNA. — Uwagi wydawcy.

LWÓW.

NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ.

1897.

Sä

PRZYJACIELE

KOMEDYA W CZTERECH AKTACH, WIERSZEM.

Wpatrz jeno się dobrze, obaczysz inaczej.

And. Maks. Fredro

ZOFIA.

CZESŁAW.

В AEON ANTENACKI.

WTORKIEWICZ.

ZDZISŁAW.

PANNA BOBINÉ. SMAKOSZ. KRUPKOWSKI. STEFAN, kamerdyner. Drugi kamerdyner.

Rzecz dzieje się w domu Zofii na wsi.

AKT I.

(Pokój duży; na stoliku zegar i książki; kilkoro drzwi i okno, Krupkow-ski drzymie, prosto siedząc, klucze w ręku).

SCENA PIERWSZA.

KRUPKOWSKI, STEFAN.

Stefan (wchodząc). Panie Krupkowski!

KriipkOWSki (zrywając się).

Stefan.

Hę! lie!

Gość jakiś przybywa. Krupkowski. Jeszcze ich mało! tfy! tfy! szarańcza

[prawdziwa.

Stefan. Który pokój?...

Krupkowski.

Hm! pokój! proszę, jaki skorju O! tobie tylko w to graj, tyś rad każdej pory, Kiedy się miłych gości, jak śledzi naspycha.

Naco pokoju? jak zje, niech rusza do licha! Stefan. Ależ panie marszałku, pokój nie zatrzyma,

A pani zawsze każe...

Już pokoju niema.

Krupkowski.

Stefan. Pójdę pani powiedzieć...

Krupkowski (oddając klucze). No, no, czekaj zrzędo! To pewnie jakieś nowe zalotniki będą,

Zatem podle Barona w salonie postawić.

Stefan. Baron go wziął i wczoraj nie przestawał prawić, Że mniej, jak dwa pokoje, Baron mieć nie może. Krupkowski. Ej ! niejeden, mój panie, mieszkał i

[na dworze.

Lecz dobrze i tak; zatem na dole umieszczę. Stefan. Tam się panna Bobiné dziś ma przenieść jeszcze.

Krupkowski. Czy kaduk tę Francuzkę po pałacu

[wodzi?

To tu, to tam, wszędzie źle, wszędzie jej coś szkodzi, Dalej panią Hrabinę wypędzić gotowa.

Stefan. Czemu nie!

Krupkowski. Pani dobra, nie powie i słowa. Stefan. Jużci dobra, i nadto, gdy ją dotąd trzyma. Krupkowski. Była jej guwernantką.

Stefan.

Jak się to nadyma!

Jak się to puszy! sroży!...

Krupkowski.

Stefan. Gorzej ! dziesięć pań tyle nie złaje, nie zgani. Nigdy jej nie dogodzisz, choćbyś szedł na głowie. Słyszysz! ty! idź tam! zrób to! inaczej nie powie, A nie zrobisz w tej chwili? nudzi cię, jak mucha, Albo leci już z płaczem, że jej nikt nie słucha. Krupkowski. To jeszcze wielkie szczęście, pociecha

[prawdziwa,

Po jednej guwernantce, że na dworach bywa,

Gdyby po dwie, trzy...

Stefan.

Jakby jaka pani.

Gwałtu ! a niech pan Bóg broni ! Żadenby chrześcijanin nie wybrnął z tej toni. Krupkowski (uśmiawszy się). Na, na Stet'anku, weź [klucz, otwórz dwa pokoje,

Na drugiem piętrze; wiesz?

Stefan.

Krupkowski.

'Trzeba być zawsze grzecznym; idź panie Stefanie.

Wiem.

Gość ma prawo swoje,

(Stefan odchodzi).

Krupkowski (sam).

Ha łeb chłopak, za czasem mój urząd dostanie.

SCENA DRUGA.

PANNA BOBINÉ, KRUPKOWSKI. (Bobiné w rannym ubiorze).

Bobiné. Cóżto, panie Krupkowski? czy mnie niema

[w domu?

Krupkowski. Któżby o tern zapomniał?

Bobillé. Ani w myśli koniu,

Ani się nawet spyta, czym jeszcze dziś chora. Krupkowski (na stronie). Aj, wiem ja, wiem, jakiego

[trzeba ci doktora.

Bobiné. W tej Polsce, jak o konia, dbają, o człowieka. Krupkowski. Czemuż panna z tej Polski prędko nie

[ucieka ?

Bobiné. Pady nie potrzebuję.

Krupkowski. To tylko pytanie.

Bobiné. Które bez odpowiedzi tym razem zostanie.

Krupkowski. Dobrze.

Bobiné. Wolałbyś Waćpan n^śleć o czem innem, Pełnić dane rozkazy, być pilnym, być czynnym :

Jak go zowią marszałkiem, zawsze się uśmieję. Piękny marszałek! nie wie, co się w domu dzieje; Co za nierząd! sług dużo, a usługi mało; Prawdziwy polski nieład!

KmpkOWSki (z udanym przestrachem). CÓŻ się to dziś Stało?

Bobiné. Kaszka na bulionie...

Krupkowski (jak wyżej). Cóż ?

Dawaj tu rozkazy !

Bobiné.

Wszak jeszcze wczoraj wieczór, raz po raz, trzy raz}⁻, Rozkazałam, bjr kaszka była na dziś rano. Krupkowski. Na mojem oczy widział, jak z kuchni

[wydano.

Bobillé. Wydano, przyniesiono i dano mopsowi;

Bo u nas we Francyi, każdy mu to powie,

Psom tylko, by ostudzić, leją na talerze,

Dla ludzi są supierki.

Krupkowski (z przesadną gorliwością). Bardzo temu wierzę I zaraz...

Bobillé. Zaraz, już, jest, lube w Polsce słowa ;

Ale, dawajcie kaszkę — kaszka nie gotowa. Śmiesznie, że każdy robi, co mu się podoba, Śmieszniej, że taka jak ja, znosi to osoba. Krupkowski (na stronie). Osoba! lim ! myślałbyś, że

[ze krwi książęcej,

A to nad guwernantkę, ani jota więcej.

SCENA TRZECIA.

PANNA BOBINÉ, KRUPKOWSKI, ZDZISŁAW.

Bobillé. Ach,Zdzisław! o mój Boże, jakże nagle wchodzi!

(poprawiając chustkę i ściągając kilka papilotów).

Ach, jakże ja wyglądam!

Ale cóż to szkodzi.

Zdzisław.

Bobiné. Właśnie chciałam... chciałabym... chcę z panem

[Zdzisławem...

Proszę się tu zatrzymać, powrócę niebawem, (wybiega) SCENA CZWARTA.

ZDZISŁAW, KRUPKO WSKI.

KrupkoWSki. Ach, dałbym konia z rzędem, jeszcze

[co dodatku,

Żebyś mi stąd wyleciał, Francuzki gagatku! Zdzisław. Skądże taki zły humor ?

Skąd dobrego dostać?

Krupkowski.

Sto głów, nie moja jedna, nie potrali sprostać! Chodź, łaź, krzycz, dbaj o wszystko, miej wszystko

[w⁷ pamięci,

A tu wciąż jak na targu, aż się w mózgu kręci. Już co prawda, to nie grzech; dobra nasza pani, Nikt pewnie, sto mil w⁷ koło, nic wT niej nie przygani, Imię, godność, łaskawość, majątek, uroda,

Ale jakem Krupkowski, jeszcze trochę młoda.

Nie tak bywało, nie tak, za świętej pamięci Rodziców⁷: grzecznie, pięknie, zawsze dobrej chęci, Jak sam pan, tak i pani, byli dla swych gości.

Ależ była, u licha, miara w⁷ gościnności;

Był czasem i spoczynek, drzymnęło się czasem,

A jeśli się bawiono, to nie z tym hałasem ;

Kobiety dryzlowały, nikt o nich nie wiedział, Jegomość z ichmościami w sw⁷ej komnacie siedział, Tam gwarząc przy kieliszku, radzili nie mało;

Ale teraz... O, nie tak, nie tak tu bywało! Zdzisław. I czemuż tu się dziwić? i cóż to dowodzi? Inaczej żyją starzy, a inaczej młodzi.

I któż ma użyć świata, w całym jego kwiecie, Jeżeli nie to szczęścia rozpieszczone dziecie.

Jeżeli nie Zofia! cóż jej wzbraniać może?.

Wdowa, pani swej woli, w życia pięknej porze,

W której wspomnień nie trzeba, nadzieja spoczywa, W której dnszy wystarcza obecność szczęśliwa. Krupkowski (z pośpiechem). Czemnż tę guwernantkę

[dotąd jeszcze trzyma?

Zdzisław. Już teraz przyjaciółka, guwernantki niema. Krupkowski. Przyjaźni złego z dobrem nieznane

[przykłady,

I gdyby pani słuchać chciała mojej rady,

Dzisiaj panna Bobiné : Adie, wojaż madam ;

Ale pani się śmieje, kiedy ja co gadam;

Albo i w mieście, z płaczem błagałem ją prawie : Na miłość Boską, pani, zostańmy w Warszawie,

Bo na wsi, niedaleko stołecznego miasta,

Gość każdego momentu, jak z ziemi wyrasta.

I jakem przepowiedział, tak się też i dzieje:

Czy pogoda piekąca, czy jak z cebra leje,

Ledwieś pomyślał, ledwieś bąknął o obiedzie,

Ledwie komin zadymił — trzask z bicza, już jedzie. I cóż z nim robić? proszę? i któż z nim poradzi? Zamkniesz, zabijesz wrota, on przez płot przesadzi, A jak się wkręci, bądź zdrów ! skrzyp nie skrzyp wrogami,

On, jakby nie do niego, już zamieszkał z nami; Wprawdzie i nic dziwnego, czemu mieszkać niema, Kiedy pani każdego zaprosi, przytrzyma,

Byle tylko zgiełk, hałas...

Kiedy ją to bawi ! Krupkowski. A bawić nie powinno ; czemu nie od-

[prawi

Zdzisław.

Tej zgrai zalotników, co jak rój osiada? Wybrać jednego i dość.

Zdzisław (śmiejąc się). Taka twoja rada ?

Ale może Zofia inaczej rzecz bierze;

A ja sądzić nie będę, kto błądzi w tej mierze.

Lecz przykroby jej było usłyszeć ze strony,

Że jej stary Krupkowski, tak od niej lubiony, Dobrej, młodej, swej pani dość ostro przygania.

KrUpkOWSki (niekontent z siebie, poprawiając peruką).

Hm! bo nie ma co zawsze słuchać mego zdania:

Czasem się, jakoś nieclicąc i głupstwo wypowie, Pani ma więcej w palcu, niżeli ja w głowie... Pewnie... i dobrze robi, robiąc podług woli...

Ale jednak mi przykro i niemało boli,

Że każdy tu panuje, jak gdyby u siebie...

Ha! tak bywało... milo żyć o cudzym clilebie. Zdzisław. Ach, nie bardzo to miło! Krupkowski.

Ej! cóż u kaduka! Któż bo zawsze złej strony w każdem słowie szuka? Ach, jak, panie Zdzisławie... ażem się zczerwienil... Jak możesz brać do siebie, com nieclicąc namienił? Fe, te, ja jestem sługą, nie posiadam wiele,

A lichym moim kątkiem chętnie się podzielę Z każdym, co aby w kraju rodak żył spokojnie, Niewygody, głód, zimno, cierpiał gdzieś na wojnie; Co może, kiedym drzymał smacznie przy kominku, Nie znalazł w dzień pokarmu, w посзг odpoczynku, I kiedy w ciepłem łóżku mogłem w puchu spłynąć, On może nie miał w polu czem rany zawinąć!

Fe, te! (ocierając ł/ą) panie Zdzisławie, nie tak myśli

[stary.

Zdzisław (wstrząsając mu rąkę). Starego serce znane, du-

[sza godna wiary; Lecz mojato myśl była, co trwa nawet we śnie :

Że mimo wszelkich przyczyn, smutno i boleśnie,

W cudzym domu wj^glądać dalekiego końca. Krupkowski. Synem jest w każdym domu ojczyzny

[obrońca,

Nareszcie, tuś pan wyrósł, od kolebki prawie Wychowany wraz z panią.

Bez celu dni trawię.

Zdzisław.

[zrąbana

Krupkowski. Maszże je w nędzy trawić, że ręka Szabli dźwignąć nie może?

Służyć...

Zdzisław.

Krupkowski.

Dajmy już temu pokój, bo krew mi się burzy; Niech pan jeszcze przed panią te myśli wynurzy; Ona, co się tak cieszy, co tak mocno rada,

Że swego przyjaciela w swym domu posiada.

Ile razy list przyszedł, zaraz do czytania,

Potem do mnie: „Krupkowski, Zdzisław ci się kłania, Ale pamiętaj o nim, on sam nic nie powie,

Może mu czego trzeba“; — i nie dość na słowie, Poty nas nie odstąpi, poty nie usiędzie,

Póki paka zamknięta na bryce nie będzie;

Albo nieraz czas na bal, grzmi cała Warszawa,

A ona książki składa dla pana Zdzisława;

Możnaż więcej i bratu przyjaźni dowodzić! Zdzisław (na stronie). O Zotio! Zolio ! czeniże ci na-

Proszę pana!

[grodzić ?

Krupkowski. I chciałżebyś pan teraz za to ją zasmucać ?

Dom, w którym cię tak lubią, niewdzięcznie porzucać? Zdzisław. Zasmucać? nie, w jej woli święte dla mnie

[prawo.

Pani go potrzebuje. Biegnę.

Bokillé (wchodząc, do Krupkowskiego).

Krupkowski (biegnąc).

Bobillé (śmiejąc się).

Tylko żwawo.

SCENA PIĄTA.

ZDZISŁAW, BOBINÉ (papiloty rozwinięte, mocno u różowana).

Bobiné (na stronie). Serce bije, głos niknie, cala drżę

[i płonę,

Ach, twój eto, miłości, pociski szalone!

(po krótkiem milczeniu, głośno).

Wprawdzie nie wiem, jak zacząć.

Zdzisław (obojętnie).

Bobiné. Czy wielkiej, nie wiem, tylko... Zdzisław (sous kończąc).

Bobiné. I to nie.

Zdzisław.

Cóż tak wielkiej wagi?

Potrzeba odwagi.

Cóż?

(na stronie). Zapewnie na kogoś się żali.

Bobiné. Nie wiem jak zacząć.

Zdzisław.

Jakbądź, koniec dzieło chwali. Bobillé. Portret — portret znajomy — jest początkiem dzieła.

Zdzisław (zmieszany). Portret, panno Bobiné?

Teraz, gdym zaczęła, Powiem, że patrzącego na ten portret mile, Widziałam cię, Zdzisławie, i to razy tyle! Zdzisław. Mnie, mnie, panno Bobiné?

Bobiné.

Bobiné.

Ciebie, ciebie panie, Nawet ci większe teraz uczynię wyznanie: Widziałam cię ukryta... ja wiem, że nie ładnie, Lecz cóż robić, tak było, widziałam dokładnie,

Jak do sercaś go cisnął, dotykał ustami.

Zdzisław (zmieszany). Ja, ja, panno Bobiné.

Mówiąc między nami,

Bobiné.

Nie ma nic złego.

J akto ?

Zdzisław.

I pragnęłam szczerze, Twym życzeniom zadosyć uczynić w tej mierze. Zdzisław. Życzeniom?

Bobiné.

Bobiné.

Posiadać go czyż nie życzysz sobie? — Myślałam więc dlatego tylko o sposobie,

Bo nie wiem, czy spostrzegłeś (ironicznie) ów zbytek

[czułości :

Że na przeciwnej stronie, na tej samej kości, Portret Zosi...

Zdzisław. Czym spostrzegł? jakto? (na stronie), cóżto

[znaczy?

Bobillé. Czy jeszcze nie dość jasno wszystko się tłó-Za rozkazem jej matki był niegdyś zrobiony; [maczy? Ja jestem, jak wiesz, z jednej, Zosia z drugiej strony; Nie mogłam więc dać siebie, nie dając i Zosi;

Ale czas, jak to mówią, i radę przynosi.

Kazać nowy malować było nierozsądnie,

Często, gdzie mu nie trzeba, nie jeden zaglądnie,

A potem z dodatkami, jak nieraz powtórzy,

Z najmniejszego robaczka, w końcu słonia stworzy. Twój honor zaś mi ręczy, że zachowasz ściśle,

Co skrytem być powinno, co ci zwierzyć myślę, Wolałam więc inaczej, toż samo zostawić:

W pularesie kazałam portrety oprawić,

Jeden skryty na zawsze, a drugi zostaje,

1 ten ci w upominku mej przyjaźni daję.

(kładzie mu pulares na rękę i wybiega.)

SCENA SZÓSTA.

ZDZISŁAW.

Zdzisław (po krótkiem myśleniu). Rozumiem cię, rozumiem,

[zgadłaś czucia moje,

W osłonie niesiesz ulgę, której się sam boję.

Żaden głos, ni mój własny, nigdy nie wyjawi Tę pożerczą namiętność, co mi duszę trawi.

Między inną a Zofią, przedział jest bez miary, Nadziejaby w tym razie wartą była kary,

I jeślibym znieść nie mógł, być wzgardzonym od niej, Ona gardząc, postąpić nie mogłaby godniej. Przyjaźni, dobrodziejstwa, taż ma być nagroda? Każdaż łaska do nowych, nowe żądze poda?

I za to, że mnie swoim zwała przyjacielem,

Maże oszczerczych plotek zostać jeszcze celem? Nigdy? — krom mej miłości, wszystko przezwyciężę, Uczynić ją szczęśliwą wszelkich sił natężę,

L w drugiego objęciu... (z goryczą i przymusem) gdzie ją

[sam umieszczę,

Potrafię, chcę ją widzieć, widzieć i żyć jeszcze,

(po krótkiem myśleniu uspokoiwszy się)

Ale rysy jej twarzy, jej, jej lubej twarzy.

Gdy mnie tak niespodzianie los dziś niemi darzy, Już nie odstąpią serca, które dla nich bije,

One przyjmą łzy moje, im męki odkryję.

(otwiera pulares).

Tak, swój portret mi dała, lecz' wskazała drogę, Jedynie pożądany jak otrzymać mogę.

(odrywa portret, obraca, do ust przyciska, a słysząc nadchodzącego, prędko kryje.)

SCENA SIÓDMA.

ZDZISŁAW CZESŁAW.

Czesław. Dzień nam więc po dniu mija, wsz3rstko

[w jednym stanie,

I obym był złym wieszczem, na zawsze zostanie. Zdzisław (patrząc w okno). Jakto? czy dziś na słotę? Czesław. Nie wierz mi, nie chmury,

Jak mówisz, moim myślom dają zwrot ponury;

Ni też czucie lękliwe, którem miłość poi,

Już w szczęściu, jeszcze szczęścia spodziewać się boi, Nie, to com myślał wczoraj, dziś, jutro powtórzę; Chęć i zapał zwieść mogą, rozsądek nie może.

Biorę rzecz w swojem świetle, roztrząsam dokładnie, A roztrząsnąwszy widzę, że źle mi wypadnie.

Od pierwszego dnia prawie, jak przez rady twoje, W niosących cześć Zofii licznym rzędzie stoję, Powiedz sam, czym w jej sercu aby krok uczynił. Zdzisław. Ja zaś o brak pośpiechu nie będę was winił, Owszem, czas wam zbyt drogi małoście trwonili, Lecz kto głowy zawracał zaraz pierwszej chwili? Czesław. Tylko daj pokój żartom, co drwinkami trącą. Zdzisław. Ależbo, mój Czesławie, nie pędź tak gorąco.

Bądźże trochę cierpliwym, tn szczęście na szali. Czesław. Tak, tak, chwal mi cierpliwość, jak wilk

[posty chwali.

Zdzisław (ironicznie). I jakżeto już dawno, jak na me Porzuciłeś leniwo samotne mieszkanie? [wezwanie, Dziewięćdziesiąt dni spełna, jeśli się nie mylę,

I już wzdycha tak długo! już wycierpiał tyle !

Już nie chce mieć nadziei, szczęścia się wyrzeka. Czesław. Prawdziwie, ktoby nie znał, słuchał nas

[zdaleka,

Myślałby niezawodnie, przysiądz byłby w stanie.

Że z nas dwóch rozsądniejszy ten, czyje kazanicC Że nie zna co kraj marzeń, kontent z swego świata, Po ziemi chodzi, nigdy' po niebie nie lata. Zdzisław. Jest! dawna piosnka, zawsze wyjeżdża

[w potrzebie.

Ale ja, jeśli latam, jak mówisz, po niebie,

To może i dla tego, że mi źle na ziemi...

Ale daj pokój, na bok z troskami mojemi,

Pewiedz mi raczej, czemu, mierząc twe nadzieje,

Na wszystkich dobrych punktach twój cyrkiel kuleje? Niczem dla cię szacunek, nawet przyjaźń tkliwa,

A przyjaźń, dnia pierwszego wraz z deszczem nie

[spływa.

I zdania wasze jedne, lub skłonne do zgody I ta uprzejmość, której odbierasz dowody... Czesław. Uprzejmość i uprzejmość

wszak ja ją [rozumiem,

Znam, pozwolisz, jej cienie i rozróżnić umiem :

Inną nam tylko grzeczność, inną serce daje, Pierwsząm musiał otrzymać, drugiej mi nie staje. Stan zimnego szacunku, a nawet przyjaźni,

Kiedy duszę w swej ciszy nic wcale nie drażni, Mało gorętszym czuciom może dać korzyści.

Więcej, wierz mi, wyciągniesz z samej nienawiści. Zdzisław. Gorących uczuć pragniesz, aż serce w nich

[spłonie,

A jakimże ty jesteś, starając się o nie?

Czesław. Prawda, już tern nie jestem, czem bywałem Życie, jak i dzień, jedną tylko miewa zorzę, [może: Co się niosło nadziei w najmniejszej iskierce,

To później dać pewności ociąga się serce.

Ociąga, nie wyrzeka i czuję w tej dobie,

Ile miłość z mej duszy może spłacić sobie ;

Ile mógłbym poświęcić, wdzięcznością wiedziony, Szczęściu mnie kochającej, szczęściu mojej żony. Zdzisław (z uniesieniem). Acll tyś godzien Zofii, nikt

[więcej nad ciebie! Wasze szczęście zostanie gwiazdą na mem niebie,

W nią wpatrywać się. będę całe moje życie,

Jej promyk strącać będzie łzę wylaną skrycie.

Ach, będziecie szczęśliwi, ze sobą!

(przerywając rozczulenie).

Ale, rycerzu smutku, nie kryj się żałobą:

Owszem, pełen nadziei, nie szczędź chlubnych znoi Póki kochanka wstęgą, nie przepasze zbroi. Czesław. 1 cóż znaczy ta liczna zalotników rzesza, Z których dwóch tu nas nudzi, więcej niż rozśmiesza? Ten Wtorkiewicz, którego zalety na wadze,

Nie wiem, krocie czy głupstwo, na sam dół sprowadzę; Ten Baron Antenacki, hardy z swego rodu,

Co na szesnastym herbie może umrzeć z głodu, Baron, co z ojca, dziada, sługa obcych dworówr, Powiększył w Polsce liczbę głupiośmiesznych wzorów ; Na spróchniałym już pniaku, głowa jeszcze w kwiecie, O miłosnej nadziei, jak w malignie plecie.

Między nimi Zolia nie zrobi wyboru,

Czemuż nie ma usunąć nawet i pozoru?

Chluby dla niej nie widzę, choć stu równych będzie, A i innym nie miło stawać w' takim rzędzie. Zdzisław. Zapewne ją to bawi.

Tak, pochlebstwem bawi.

Czesław.

Zdzisław. W samej rzeczy, jest pozór i w złem

[świetle stawi,

Lecz znam ją dobrze: ona zapomnieć się sili,

Że swój los ma rozstrzygnąć w tej stanowczej chwili; Chce gwałtem myśli stłumić, co ją niepokoją,

I)la tego nie jest taką, jaką będzie twoją. Czesław. I jeśli zw ażać fraszki, coto nic nie znaczą, A jednak kochając}^ tak wiele tłómaczą,

Każdy z nich dwakroć więcej odbiera nademnie. Wyjść ze zwykłej rozmowy trudzę się daremnie,

I zgadnij, czem najwięcej mogę ją zabawić?

Godzinę słucha, bjie o wojnie jej prawić,

I nie dosyć że słucha, pyta się ciekawie,

Muszę sto razy mówić o każdej wyprawie,

Gdzieś był ze mną, gdzieś nie był, gdzieśmy ranni

[byli,

- Ledwie niecośniy w każdj^ni biwaku mówili.

Cz3r mniema tern nagradzać nie mogąc kochaniem? Ty wiesz jak o tern myślę, jak śmieszny mem

[zdaniem

Теи, co — kiedy kobiety wkoło niego siedzą, Kobiety czułe, trwożne, co zaledwie wiedzą,

Że parapet nie czepek, czworobok nie szlarki, Granat nie kolor wstążki, kartacz nie sucharki, — Rozprawia o swych dziełach, srogie walki toczy, Morduje, ręce we krwi aż po łokcie brocz}',

I wciąż słysząc, ach! i oh! uakoniec uwierzy,

Że jest w samej istocie z najtęższych rycerz}^.

Zdzisław (śmiejąc się). Złą stronę w każdej rzeczy

[znajdzie, kto jej szuka: Tak żony może zbawić wojownicza sztuka.

Czesław. Mój Zdzisławie, nie mógłbyś, miast morały

[prawić,

Własne zdanie Zofii nieznacznie wystawić?

I wybadać pomału, co się ze mną dzieje? Zdzisław. Będę z nią dzisiaj mówił, miej dobrą na-

Idzieję.

(biorąc za rękę Zdzisława.)

Będzie z tobą szczęśliwa. Wszak będzie, Czesławie? Czesław. Pytasz się?

Zdzisław. Kie, wiem pewnie, siebie w zakład stawię.

(wychodzi prędko.)

SCENA ÓSMA.

CZESŁAW, BARON.

BarOIl (który we drzwiach spotkał Zdzisława). Powiedz mi, teiltO

[Zdzisław, co w tym domu z młodu...

Czesław. Ten, ten sam.

Baron.

Czesław.

Baron.

Szlachcic?

Szlachcic.

Ale tak, od spodu? Czesław. O nie, był oficerem, jest człowiek honoru, Jego szlachectwo nawet wiele ma waloru,

Bo gdyby go nie miał, byłby go zasłużył.

Baron. Protegujesz go widzę...

Wybacz, aleś użył

Czesław.

Ilość śmiesznego wyrazu.

Baron.

Śmiesznego? to czemu?

Każdy z nas protekcyą daje nie jednemu. Czesław. Proteguj więc, kiedy chcesz, ja nie jestem

[w stanie,

I tylko mój przyjaciel w Zdzisławie zostanie. Baron. Za nadtoś popularny.

Czy tak ci się zdaje? Baron. Przyjacielem zwać kogo, co w służbie zostaje ! Czesław (zniecierpliwiony). Któż ci mówi, że służy?

Cóż tu robi pytam?

Czesław.

Baron.

Czesław. Przyjaźń...

Baron. Jest, znowu przyjaźń, po raz drugi witam; Przyjaciel! siedzi, rządzi i pieniądze bierze;

Ale takiej dziś klasie najlepiej w tej mierze.

Tylko dla nas, noblesy, ciężki czas za kąty; Dostojeństwo, toż samo, szczuplejsze intraty;.

Na honor, ciężkie czasy, i gdyś wspomniał o tern, Nie wiesz gdzie jakiej sumki?

Nie, nie wiem, a potem

Czesław.

Sambym wziął.

Baron.

Dla noblesy złe czasy nad miarę, Zresztą z dwieście dukatów wziąłbym na lat parę, Jakem Baron, bez żartu, wziąłbym bez wahania. Czesław. Bardzo wierzę.

Baron.

Potrzebuję,

Czesław. Ja także. Baron.

Czesław.

Prawdziwie, śmiesznie do wyznania,

A nie mam.

A nie mam.

Baron. No, ale ci różnicy nie zrobi, jak mniemam, Pięćdziesiąt czątych?

Wziąść?

Czesław.

Nie, żebyś mnie pożyczył. Czesław. Hm! mniejsza z tem, poż}rczę.

Baron.

Baron.

Tenby sobie życzył, Ten, ten, ten... pan Wtorkiewicz, mieć podpis mej Sypnąłbym i tysiącem, niosąc jeszcze dzięki; [ręki,

Lecz ten dowód szacunku wolałem dać tobie.

Jestem rywal wspaniały... czy nie masz przy sobie? Czesław. Nie mam, ale dam pewnie.

Wprawdzie nie do wiary

Baron.

Urodzenie jak wielkie nakłada ciężary,

Jaki koszt, że się z nami lada kto nie brata I my, którzy jesteśmy równowagą świata,

Często sami, że powiem, równowagę tracim,

I za dobro czynione własnem dobrem płacim.

SCENA DZIEWIĄTA.

CZESŁAW, BARON, WTORKIEWICZ.

(Wtorkiewicz zawsze bardzo głośno mówi i często mowę przerywa głośnym śmiechem, który dla uniknienia powtarzania nadal znakiem = oznaczać się będzie).

Wtorkiewicz. Dzień dobry wam = dzień dobry,

[jakże się wam spało?

[głupiec !

Baron (przedrzeźniając). Nie Ile, lia, lia, lia, (na stronie). Wtorkiewicz. Baron sypia mało,

miłość !

Miłość go budzi (do Czesława cicho). A bardziej golizna.

BarOn (zawsze z przyciskiem nazywając). Panu WtOl’kiewiCZO-

[wi nikt tego nie przyzna.

Wtorkiewicz (ku Czesławowi). A pewnie, Że nie = pe-

[wnie! miłość to mi licha, W której smętny kochanek jak wzdycha tak wzdy-

[cha.

Westchnienie jeszcze ujdzie, kiedy z jakiej straty, Albo kiedy = (dmucha w rękę), rozumiesz ?

BarOn (na stronie, wzruszając ramionami). Konteilt, Że bogaty ! Wtorkiewicz (dobywając pudełko safianowe). U ШШв takie [westchnienia, ja takie łzy ronię. Patrzcie, te perły, a co? patrzajże Baronie.

Baron. Nie znam pereł?

Wtorkiewicz (idąc za nim). Patrz!

Patrzę.

BarOn -(rzuciwszy okiem).

Cóż?

Perły, nic więcej.

Wtorkiewicz.

Baron.

Wtorkiewicz. Kupiłem dla Zofii, wszakże dar ksią-Czesław. Dla Zofii? zawcześnie.

Wtorkiewicz.

[żęcy,

Zawcześnie, mój hrabio? Żadnej miłości w świecie dary nie osłabią. Czesław. Nie każdą przecie, pozwól i wzmocnić są Wtorkiewicz. Chyba i mnie nie zechce, [w stanie.

Czesław.

A i to pytanie. Baron. Dawno, dawno przodkowie pana Wtorkiewi-

[cza

Cenili może miłość, co zyski przelicza;

Lecz dziś czucie z rachubą nie może być w zgodzie I te dary już nie są, choć bywały w modzie. Wtorkiewicz. Pan Baron, widzę, zawsze jak najświeższej mody —

Baron. Wstydziłbym się kochance nieść takie dowody. Wtorkiewicz. Niema niebezpieczeństwa, nigdy się

[nie spłonisz =

O, nigdy! tego wstydu kaducznie się chronisz! =

(Lokaj wchodzi z listami i następnie oddaje).

CzeSłaW. Poczta (odbiera list i daje skryeie służącemu parę złotych). Wtorkiewicz (odebrawszy rzuca na ziemię dukata). Na, masz

[dukata.

Ten zawsze dukata !

Baron (lla stronie).

(do służącego). Masz łaskę...

Wtorkiewicz. Łaskę! łaskę! to dyabla zapłata. Czesław (przeczytawszy na stronie). Tak, dobra rada, mój [los dziś rozstrzygnąć muszę.

Co ma być, już jest teraz. ВаГОП (przeczytawszy, na stronie).

Resztę mi wzięli, wszystko! Wtorkiewicz (przeczytawszy).

Ach, na moją duszę!

Wiwat ! wieś kupiona. Baron. Ciszej, któżbo tak krzyczy? (na stronie) źle

[koło Barona.

Wtorkiewicz. Kupiłem wieś w sąsiedztwie.

To mi wielkie dziwy! Za złoto wsi dostanie: (na stronie) kontent, że szczęśliwy! Wtorkiewicz. Wsi za złoto — za złoto! a któż

Baron.

[wątpi o tern!

Wsz3rstko i baronostwo ciągnie się za złotem —

SCENA DZIESIĄTA.

CZESŁAW, BARON, WTORKIEWICZ, ZOFIA.

(Zofia przez całą scenę z równą dla wszystkich, znaczną kokieteryą. i

Zofia. Listy z poczty jak widzę, czy dobre nowiny¹? Czesław. Pani to wiesz najlepiej — jakież tej godziny? Zofia. Nigdy złe.

Czesław.

Wtorkiewicz.

Ale mierne.

Kupiłem Strumienie,

Lecz niecli mię dyabli wezmą, jeśli nie mniej cenię Niż jedno piękne oczko, (całując ją w rękę) clioć trochę

[upai’te =

U mnie wdzięki, dalibóg, więcej niż wieś warte. Zofia. Pochlebstwo zawsze straszne, tern straszniejsze

[bywa

Im zręczniejsze. Pan właśnie takiego używa; O ! muszę być ostrożną.

Baron Uak przebudzony). Co każesz?

Zofia.

Baroil. Przy tobie, pani, zawsze.

Zofia.

Cóż panie Baronie?

Jego myśli w jakiej były stronie?

Cóż ci tam donoszą? Baron. Abym dworek odstąpił, koniecznie mię proszą, I przystanę podobno, (na stronie) bo sami zabierą. Zofia (do Czesława). Ale gdzież nasz przyjaciel?

Wyszedł stąd dopiero.

Czesław.

Zofia (dzwoniąc). Szczerze jestem zazdrosną, tracę moje

[prawa :

Całkiem mnie zapomina dla pana Czesława.

(do Stefana).

Gdzie pan Zdzisław? prosić go.

Czesław.

Niechże choć. w przyjaźni Wzbudzę trochę zazdrości i trochę bojaźni;

Ale choć się najlepiej powiedzie w tym względzie, Zawsze tylko odwetem bardzo słabym będzie. Wtorkiewicz. Dalibóg—! na mój honor, nie rozumiem

[słowa.

Bai'011. O, bardzo temu wierzę, ręczy za to głowa.

(Zofia dzwoni).

Trudno bywa zrozumieć, kiedy nie jak młotem,

Bo wszystko krom rozumu ciągnie się za złotem. Zofia (do Stefana, który wszedł). Gdzie pan Zdzisław?

Nie ma go.

Stefan.

Baron w złym humorze.

Zofia.

Wtorkiewicz. Cóż mu jest? żal mu jeszcze za pajacem może =

Baron. W tak dobre ręce oddać, wcale żalu niema: Stryj pana Wtorkiewicza pewnie go otrzyma.

A stryj jego tak godny, tak dobrą ma sławę I słuszną, bo, na honor, na całą Warszawę Nikt takich świec nie robi i nawet nie drogo:

Po czemu też w tych czasach najlepsze być mogą ? Wtorkiewicz. Ty Baronie pod kredą, herbarzu po-To nie mój stryj.

Czesław.

[darty !

Panowie, wszak to wszystko żarty.

SCENA JEDENASTA.

ZOFIA, CZESŁAW, BARON, WTORKIEWICZ, SMAKOSZ. (Smakosz wygodnie ubrany, duży kapelusz słomiany).

Zofia. A! Smakosz.

Smakosz (pocałowawszy w rękę, rzuca się na krzesło).

Ach królowo ! twój podnóżek skona, Jeśli nie dasz rumianku; niestrawność szalona. Zofia (drzemiąc!. Kiedy też już przestaniesz i truć się

[i lecz}rć?

Smakosz (do Stefana). Kurni anku! ach rumianku = nie

[mogę ja przeczyć,

Że serdecznie jeść lubię, bo któż jeść nie lubi?

Lecz dziś nie przysmak żaden ze świata mię gubi. Czesław. I cóż więc? może naczczo wyjechałeś z domu? Smakosz (zrywając się). Jak można takie głupstwo przy-

j pisy waĆ komu ! (siada).

Wtorkiewicz. Ha! ha, ha!

Nasz pan Smakosz nie umrze ze czczości.

Baron.

Wtorkiewicz. 1 niech mię d}rabli wezmą, dobrze że

[nie pości.

Kto ma dosyć pieniędzj', ten głodu nie znosi I nie czeka, aż sąsiad na obiad zaprosi.

Baron (na stronie). A we wszystkiem pieniądze, aż słu-

[cliać niemiło.

Zofia. Powiedz nam więc, Smakoszu, cóż ci się trafiło? Smakosz (westchnąwszy ciężko). Wyjechałem zdrów jak

[sum, lekki jak opłatek, Czułem już nawet głodu ten drogi zadatek, Któregom od tak dawna nie miał ani śladu,

Co tak miłą czjmi nadzieję obiadu;

Aż furman wytchnąć koniom gdzieś prz}r karczmie

[staje.

Siedzę, czekam... wtem... (wąchając) jakiś zapach czuć

[się daje:

Wącham... niby jarzyna... niby coś z mięsiwa, Wysiadam, idę spojrzeć skąd ten wiatr przybywa. Patrzę, śliczna na rożnie pieczeń się rumieni,

A mam słabość do pięknej cielęcej pieczeni.

Mówię więc: parę zrazów ukrój mi do rynki,

Połóż mi masła, bułki, pieprzu i cytrynki,

Postaw trochę na węglach i dawaj gorąco. — Przynosi mi soczj^stą, wybornie pachnącą,

Kraję, jem zraz po zrazie, ale zaraz czuję,

Że jest coś niedobrego, że czegoś brakuje;

Wołam więc, słyszysz! dajno jeszcze ze trzy zrazy ! Zjadłszy jakby z przeczucia, dostałem odrazy,

Ale ledwie w drogę,

I więcej anim ruszył.

Słabo mi, słabo... słabo... A! już znieść nie mogę, To potjr na mnie biją, to dreszcz jak we febrze... Stój!... czekaj!... w pierwszym dworku tchem ostatnim żebrzę,

By omlecik zrobiono, chcąc wybić klin klinem.

(z westchnieniem). Zjadłem... i sztukę sera... i skropiłem

[winem...

Napróżno, tu jak kamień — rumianku, dla Boga! Czas pędzi, obiad czeka, każda chwila droga,

Do tego podwieczorek Badost dzisiaj daje.

i słabym głosem). O siódmej tam być muszę... brr! jak

[klin tu staje.

Zofia. Smakosz otruty, płaczcie kuclmie! piaczcie rzewnie! Smakosz. Przeklęty empoisonneur, nie dopiekł jej

[pewnie.

Zofia. Z tern wszystkiem, mam nadzieję, że to jakoś

[będzie,

Że zdrowie wraz z Smakoszem do obiadu siędzie. Teraz chodź do ogrodu!

Pocóż do ogrodu?

Smakosz (żałośnie).

Zofia. Przejść się ze mną,.

Tak, ale...

Smakosz.

Dla nabycia głodu.

Zofia.

Smakosz. Ach! gdyby to był sposób, mieszkałbym

[w ogrodzie.

Ale pozwól, królowo, niech zostanę w chłodzie. Zofia. Bób co chcesz, lecz myśl o tern i popracuj głową, Jakbyś dziś wyleczony mógł się struć na nowo.

(Podając rękę Czesławowi, odchodzą, za nimi Wtorkiewicz i Baron —przy drzwiach przesadne ceremonie Wtorkiewicza — ze wzgardą od Barona przyjęte).

Smakosz, (sam). Dałbym rocznie na szpital, dałbym

[złotych trzysta,

Żebym zawsze był głodny... ale to jak glista.

SCENA DWUNASTA.

SMAKOSZ, STEFAN, KAMERDYNER.

f Kamerdyner przynosi rumianek, Stefan z wazką na tacy przechodzi scenę). SmakOSZ (siedząc, biorąc rumianek). Ach !... (do Stefana). Co

[tam niesiesz ? słuchaj ! (kiwa na niego).

Kaszkę na bulionie.

Stefan.

Smakosz. Kaszkę? (odkrywa wazkę) kaszka, ha! pach-

[nie! wonie! ślicznie • wonie !

Dla kogóż ? (dobywa « kieszeni pularesa, z niego łyżkę).

Stefan.

Smakosz.

Dla Francuzki.

Słaba?

Stefan. Kaszka?

Czy tylko nie słona? (kosztuje).

Smakosz.

Stefan.

Smakosz (coraz częściej kosztując). Pachnie!

Stefan.

Smakosz. Kaszka — więc słaba?

Stefan.

Smakosz.

Bobiné (znowu łyżkę).

Słaba.

Ona?

Słaba.

O, biedne panisko;

(odbiera wazkę).

Powiedzże mi, więc słaba? (odpychając tacę z rumiankiem).

Proszę nie tak blisko!

(jedząc). Hm!., no jakże?... cóż?... ale, jak się kucłi-

Stefan. Troto.

Smakosz.

Troto... Troto... hm!

[mistrz zowie?

coś chodzi

[po głowie...

Troto... Aha! wiem już, wiem: Jean, brunet, bezcenny.

Miał swój dom, potem... wiem, wiem... ba! to Kant

[kuchenni'.

A kuchnia jaka u was? na blasze? parowa? Stefan. Parowa.

Smakosz.

A, to lubię: i czysta i zdrowa. Wyborna była kaszka. A teraz, kochanku, Pokażesz mi gdzie kuchnia... nie trzeba rumianku.

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

ZOFIA, CZESŁAW, BARON, WTORKIEWICZ, ZDZISŁAW.

(Po prawej stronie siedzi Zofia, przy niej Baron z jednej, z drugiej strony stoi Wtorkiewicz sparty na poręczy jej krzesła, po lewej stronie sceny Czesław siedzi, przy nim Zdzisław' wsparty na stoliku książkę przeziera).

Wtorkiewicz. Niechże mię dyabli wezmą, jeśli wam

[źle radzę:

Jak balonem do miasta wszystkich przeprowadzę.— Tak, balonem, powiadam, bo cugi rozstawię :

O piątej stąd ruszamy, przed siódmą wT Warszawie, O siódmej dziś w teatrze tak wszyscy w teatrze... Ja dyable lubię teatr, bo jak się zapatrzę,

To mi się czasem zdaje, że ja widzę ludzi;

Albo znowu jak zasnę, to aż koniec zbudzi.

A po teatrze, słowa nie mówiąc nikomu,

zła rada?

Hajże w kocze, karety, trzask z bicza, do domu.— A cóż państwo mówicie? zła rada?

Zofia. Niezła, ale tych panów spytać się wypada, Panie Baronie... ale jakżeś dziś ponury,

Prawdziwie nie mam prawa, lecz ten mars wart bury. Baron. Ach, trudno śmiać się zawsze, jak się drudzy

Kied}- serce miotane trwożliwą nadzieją;

Ale mnie teraz właśnie już nie dręczy tyle, Kiedym twoją uwagę ściągnął choć na chwilę.

CzCSłaW (do Zdzisława*iia stronie). Dobrze mówi.

[śmiąią,

Zofia.

Nadzieja niech się jeszcze schowa; Co dziś robić będziemy, o tern bjda mowa.

Jeśli pani każe.

Baron. Będziemy dziś, jak zawsze, spełniać twe rozkazy, Ale jeśli mam wyznać (do wtorkiewicza). bez pańskiej

[urazy,

Dziwnie, cugi rozstawiać, chcieć miejsce odmienić, Gdy jednej tu minuty nie można ocenić.

Zofia (skłoniwszy głową Baronowi). LeCZ pani doniU winna

[myśleć o zabawie...

Jeżeli pojedzienty, ty z nami Zdzisławie?

Dalej miasta nie poznasz.

Zdzisław.

Zofia. Jeśli każę!... Baronie, gdy lepiej rozważę, Widzę, żeś dobrze mówił, nigdzie nie pojadę. Baron (z ukontentowaniem). Ach ! Z łaski t}rlko palli prz3r-

[jęlaś mą radę.

Zofia. Lecz całą dziś zabawę zdajemy na ciebie. Baron. Podwajać się twój Baron potrafi w potrzebie.

W gry różne grać możemy na wszelki przypadek. Wtorkiewicz. Co? Baron w ciuciubabkę? A, to ciu-

[ciudziadek

Nie ciuciubabka będzie; Baron, susy ! skoki! Dalibóg! na mój honor, trzeba zerwać boki.

ВаГОП (zrywając się i cicho do Czesława). Nie Zniosę t3rCll pi'Ze-

[kąsów, wyzwę i zabiję.

Czesław (podobnież). Ej, daj mu pokój, przebacz, nie-

[chaj sobie żyje.

Baron (jak wyżej). Dam pokój, ale kiedyś tak mu kurtę

[skroję.

Zofia. Ach, tylko żadnych spisków, tajemnic się boję. Czesław. Tobieżto skrytych myśli lękać się wypada?

Odkryj wszystkie — a każda nową korzj^ść nada. Zofia. We względzie prawdy, może.

A prawda ci sprzyja. Zofia. A nuż się myśl Czesława przedemną rozwija? Cóż w niej widzę!

Czesław.

Zofia.

Czesław. Pani...

Czesław.

Nic złego.

Nic, troszkę nagany.

Gdyby głos cichy tej myśli byl dany, A mnie święta cierpliwość wysłuchać co powie, Możebym coś słyszała w podobnej osnowie :

Zofia.

„Zotia, (tak myśl mówi) dość mi się podoba,

„Bo Zofia jest dobra, przyjemna osoba;

„Dość ładna, (dość, wszakże myśl nie przesadza wcale). „Ale... ale (dla Boga! teraz długie ale)

„Ale zbytnia wesołość płocliości dotyka:

„Pierwsza mija rozsądek, druga go unika;

„Zbytnia chciwość oklasków nie czyni wyboru,

„Nie zgłębia ich wartości, chwyta się pozoru,

„I dusza, której odmęt potrzebnym się staje,

„Nadal prawego szczęścia pewności nie daje.

Tak głos myśli przemawia, kto to wie, czy błądzi ? Czesław (zmieszany). Ozem mogłem?...

ęk<A Nic, nic złego — to przyjaźń [tak sądzi...

Jakże, panie Wtorkiewicz, cóż robić będziemy?

Ale widzę, jak drudzy i Wtorkiewicz niemy;

mu r

Zofia (podają

(spojrzawszy na Zdzisława).

Prędko zaraza splinów sięgnęła dokoła;

Ja więc sama za wszystkich jestem dziś wesoła. Wtorkiewicz. A niech mnie dyabli wezmą! moja

[śliczna pani,

Jeśli co nad twe oczy, moje serce rani.

Na jutro mam już w myśli projekta gotowe : Zwiedzimy piękny pałac, moje kupno nowe.

Mój pałac zwiedzisz pani, bom go kupił na to. =: Zofia. Dobrze, wodą popłyniem, Zdzisława fregatą; Ale sobie wymawiam, że będzie przy sterze...

(do Wtorkiewicza).

Nas tylko dwoje myrśli, jak się bawić szczerze... Baronie, proszę prędko czoło rozweselić...

(do Czesława i Zdzisława).

Panów zaś o to prosić trudno się ośmielić.

(odchodzi).

Wszakże mówiłem.

Czesław. Dziwni. Zdzisław.

Chciałbym wierzyć z duszy. Wtorkiewicz (na stronie). Biedny Czesław! A Baron?

Czesław.

[ten w koszu po uszy.

(odchodzą).

SCENA DRUGA.

BARON.

Kocha Barona! miłość we wszystkiem przebija,

Ach, sam zaledwie wierzę szczęściu, co mi sprzyja! Jak chciała wszystkich rady, aby przyjąć moję,

A jakie jej mój smutek sprawił niopokoje!

Dla wszystkich grzeczność była, dla mnie uśmiech

[skryty,

Puszczałem też wejrzenia, jak ostre dziryty.

(po krótkiem milezeniu).

Czesław, zimny cokolwiek — ten głupi ha ha ha Nie miała więc co myśleć, i jeśli się waha,

To moje dawne ligle są przyczyną trochę,

(z uśmiechem).

I prawdę mówiąc, miałem serce dyable płoche !

SCENA TRZECIA.

BARON, PANNA BOBINÉ.

Bobillé. A, już panie Baronie, jasno ci przełożę,

Że tylko w jednej Polsce tralić to się może,

Że to rzecz niepojęta, nigdzie niewidziana,

Aby w kraju płeć piękna za nic była miana,

Aby człowiek comme il faut, znaczący coś w świecie, Mógł taką avanią wyrządzić kobiecie.

Baron. Piękna panno Bobiné, cóż ja przewiniłem?

Z własnej woli płci pięknej nigdy nie chybiłem;

Ani ja, ani żaden Baron mego rodu.

Bobiné. Jeśli nie z własnej woli, to zapewne z głodu. Baron. Ostro panno Bobiné, zważ bez uniesienia,

Że głód nie jest dla ludzi mego urodzenia,

I jeśli z mej przyczyny, może jaka fraszka...! Bobillé. Ha! łakomy Baronie, gdzie jest moja kaszka?

Baron. Kaszka? Bobiné.

Zjadłeś ją gwałtem, bez względu i sromu, Baron. Nie zjadłem, ale jeśli kto co połknął w domu, Wszakże Smakosz przyjechał.

Bobiné.

Baron.

Bobiné. A więc przebacz, Baronie, źle mi powiedziano, Baron. Gdy mi prawo przebaczać udzielasz łaskawie.

Przy zupełnym odpuście warunek postawię.

Bobiné. Żarłok! gdzie odpust?

Baron.

Przyjechał?

Dziś rano.

Mówię, że odpuszczę winę, Jeśli mi zechce pomódz nadobna Bobiné.

Bobiné. Pomódz? w czem?

Baron.

Przed Zofią rzucić słówko czasem, Do roztrzygnienia rzeczy zachęcać nawiasem;

Bo jakie będzie, już wiem, nie o to mi chodzi,

Ale względem pośpiechu namowa nie szkodzi.

Co się tyczy wdzięczności, proszę być spokojną, Choć wiele zasłużoną, więcej będzie hojną,

I co tylko zapragniesz, w jakimkolwiek względzie, Spuść się na mnie, stać będę w protektorów rzędzie; Nawet w każdym przypadku możesz mówić śmiało, Że Baron Antenacki sprzyja ci niemało.

SCENA CZWARTA.

BARON, BOBINÉ, WTORKIEWICZ.

Wtorkiewicz. Myślałem, że cię panno już niema

[na świecie,

Szukając cały ranek przy dybałem przecie, Przydybałem nakoniec. = Przyszły mi klejnoty, Między nimi ten krzyżyk wybornej roboty, Wyborniejszej wartości. Jaki ogień żywy!

Szmaragdy wcale czyste.

Baron (na stronie).

Bogacz obrzydliwy Wtorkiewicz, I brylant wcale duży.

Baron (na stronie).

Gotów jej darować. Wtorkiewicz. Do pięciudziesiąt czątycli możnaby szacować,

Daruję ci go, panno, weź go, weź go sobie.

BarOIl (wzruszając ramionami). Nie mówiłem.

A za to o mojej osobie Przebąknij tam czasami = nieznacznie, rozumiesz? Przebąknij =

Bobiné.

Wtorkiewicz.

Pan dość jasno tłómaczyć się umiesz. BarOn. (sentymentalnie na stronie). Ozem jest bogaty W zło-

[to, gdy w cnoty ubogi!

Bobiné. Ten dar, że z jego ręki, dlatego jest drogi. Wtorkiewicz. A, niech mię dyabli wezmą i brylant

[nie tani.

Bobiné, (na stronie). Prostak! ale do rzeczy.

Głupi, kto zgani.

Wtorkiewicz.

Wszak piękny, Baronie?

(Baron wzrusza ramionami i odchodzi w głąb).

Bobiné.

Wszelkich sił dołożę,

Aby mu być pomocną, choć daremnie może,

Bo tam gdzie Pan Wtorkiewicz zwycięstwo zakre-Już zwyciężył zapewnie, nim drugi pomyślił. [ślił,

(nisko się kłania i odchodzi).

SCENA PIĄTA.

BARON, WTORKIEWICZ.

Wtorkiewicz. Baronie, Baroneczku, nie dmuchaj tak

[szumnie.

Zbliż się, daj rękę, słuchaj, pomówmy rozumnie.

(po krótkiem milczeniu).

Niechaj mię dyabli wezmą, jeśli cię się boję.

Ale chcę twego dobra, gdym zapewnił swoje :

Od wdówki nie odsądzisz, choćbyś miał dwie głowy, Pocóż czekasz, powdedz mi, na wieniec grochowy? Powierz się lepiej Bogu w tej przykrej potrzebie,

I wynieś się cichutko, nie patrząc za siebie;

To radzę, a ty radą nie pogardzaj zdrową.

Baron. Z początku aż do końca, wszystko słowo

[w słowo,

Proszę powtórzyć jeszcze do siebie, odemnie.

Wtorkiewicz. Kocham Zofią.

Baron.

Wtorkiewicz.

I ja.

Kochany wzajemnie.

Baron. Bardzo wątpię.

Wtorkiewicz (ironicznie). Tak? może sprzyja Czesła-

[wowi ?

Baron. Nie Czesławowi.

Wtorkiewicz.

Baron.

Komuż .więc?

To się nie mówi. Wtorkiewicz. Ha, ha, ha! daj go katu! A przecież Baron. I gdzież pewność, że nie mnie? [nie tobie?

Wtorkiewicz.

Ach, w twojej osobie. Baron. Mości panie Wtorkiewicz, ta mowa zuchwała... Wtorkiewicz. Bo dlaczegóż Zołia kochaćby cię miała? , Baron. A dla czego Waćpana?

Wtorkiewicz.

Baron. Dla złota?

Wtorkiewicz. Dla twych herbów?

Baron. To mi porównanie!

Wtorkiewicz. Ja mogę jej powiedzieć: szczęściem

[ci odpłacę,

Masz czego t}dko pragniesz, ogrody, pałace.

Baron. (Idzie jeszcze resztki znajdziesz, pieprzu i ro-

[zynek,

Co z handlu swego tatki schował skrzętny synek. Wtorkiewicz. Lepzy i funt rozynek, niż pargamin Który ledwo się przyda na utkanie szpary, [stary, Baron. Co za honor być matką najświeższego rodu! Wtorkiewicz. Co za honor wziąść męża, co mógł Baron. Neolit wyzłocony!

Wtorkiewicz.

To dobre pytanie !

Baron. Dość już! zabiję! zginiesz...

Wtorkiewicz.

[umrzeć z głodu. Pan o cudzym chlebie!

Po twoim pogrzebie.

SCENA SZÓSTA.

BARON, WTORKIEWICZ, CZESŁAW, ZDZISŁAW.

Czesław. Panowie! cóż to za zgiełk!

BarOlI największej złości).

Już dopełnił miary. Wtorkiewicz (odchodząc). Niechże mi schodzi z drogi

[ten szaleniec stary.

BarOIl (biegnąc za nim, kończy za drzwiami). Sta... Sta... Sta... Stary?

SCENA SIÓDMA.

CZESŁAW, ZDZISŁAW.

Czesław (otwarty list w ręku). Chodźmy, pogodzić ich

[trzeba.

Zdzisław. Nie lękaj się, nie zginą, łaskawe są nieba. Jak na nas zgodę zdadzą, pewność jej osiągną,

Będą się srożyć, puszyć i kłótnię przeciągną. Czesław. Niech się czubią, nie czubią, my myślmy

[o sobie;

Czytałeś, zatem słuchaj, ja pono tak zrobię:

Jechać muszę koniecznie, ale nim pojadę,

Chciałbym wiedzieć, Zotia jak przjjmie twą radę:

Bo lubo nas ujęła swoich wad zeznaniem,

Jeśli się nie poprawi, na miejscu zostaniem. Zdzisław. Powiem jej, to bądź pewny, moje myśli

[szczerze,

I że dobrze je przyjmie chętnie sobie wierzę, Zwłaszcza, że i tej chwili, choć to niby w żarcie, Jak dobrze zna swe błędy, zeznała otwarcie;

Ale się nie spodziewaj, abym jak z ambony, Gorliwym kaznodziei żarem rozogniony,

Ni z tego, ni z owego, miał prawić morały ; Pozwól, by jej uwagi wstęp mi do nich dały,

Bo lubo przyjaźń, prawo rzec prawdę udziela,

Nie bardzo prawda miła i od przyjaciela.

Czesław. Łatwo znajdziesz sposobność, łatwo też i ona, Czy się zechce odmienić, o tern nas przekona;

Niech jednego, drugiego dla żartu nie łudzi,

Niech się za roztargnieniem tak mocno nie trudzi, Jak gdyby już rozsądek, choć na jedną chwilę.

Miał w sobie tyle nudów i przykrości tjde!

Wtedy, lubo sam czuję, że ważę zbyt wiele, Stanowczej odpowiedzi żądać się ośmielę,

Ale jeżeli twoje uwagi w tej mierze Przyjmie takim umysłem jak i każde bierze, Wysłucha, zważy, ziewnie, potem się rozśmieje,

To dziwnie dłużej chować jakąbądź nadzieję,

I niechcąc z Baronami turniejów wyprawiać,

Ni sobą w tym obrazie miejsc próżnych zastawiać, Najrozsądniej uczynię, gdy mój pobyt skrócę, Wyjadę na czas jakiś... a nigdy nie wrócę. Zdzisław. Gdybym cię dobrze nie znał, uważał na

[słowa,

Zbrodnią względem Zofii,- byłaby namowa ;

Bo w czemżebym miał pewność szczęśliwego losu, Tej duszy pełnej czucia, pragnącej odgłosu,

Której jedyną skazą, (jeśli skazą mienić)

Że niechce w porze wiosny jej kwiatów nie cenić. Czesław. Ależ....

Zdzisław.

Że nawet może zanadto je ceni,

Że przesuwa się tylko po świata przestrzeni,

Bojąc się dotknąć silniej bądźto jakiej strony,

By nie trafić na ciernie, którym świat zjeżony.

Ale ja cię znam dobrze, ta oziębłość twoja Jestto oręż z papieru, z pajęczyny zbroja. Czesław. Nie takto wszystko słabe, kiedy dotąd strzeże; Ale wierz mi, Zdzisławie, z tobą mówię szczerze. Jak nigdym nie udawał i dziś nie udaję,

I jeżeli sam z sobą niezgodny się staję,

To dla tego, że równych dwóch godzin tu niema,

A chwiać się musi każdy, kto się trzciny trzjuna.

SCENA ÓSMA.

CZESŁAW, ZDZISŁAW, KRUPKOWSKI.

Krupkowski (do Zdzisława). Dobrze, że tu pan jesteś,

[szukałem go wszędzie. Pani za nim wysiała i zaraz tu będzie.

(spozierając na Czesława).

Chce pomówić sam na sam.

A za drzwi kto trzeci.

Cz6SłaW (śmiejąc się).

(Krupkowski kłaniając się nisko).

(do Zdzisława).

Otóż i ta sposobność sama przed nas leci:

Że użyjesz najlepiej, przyjaźń twoja ręczy,

Lecz pomnij, że chcę prawdy ; niepewność mię dręczy.

(odchodzi).

Krupkowski. Hm, lim, dziwy ja, dziwy, tu jeszcze

SCENA DZIEWIĄTA.

ZDZISŁAW, KKUPKOWSKI.

[zobaczę ;

Pani jawnie się cieszy, a po kątach płacze. Zdzisław. Płacze?

Nie dziś to tylko (tajemnie) codzień,

Krupkowski.

Jak czasem wnijdę niespodzianie

Zdzisław (do siebie). Codzień płacze, [codzień panie. Krupkowski.

I zastanę ją samą, ledwie okiem rzuci,

Zaraz, niby tam po coś, prędko się odwróci I albo w okno patrzy, albo czegoś szuka,

A to, bym łez nie widział, ale stara sztuka!

Znam ją przecie od dziecka: jeśli nie oczyma,

To i po głosie poznam, że tam śmiechu niema:

Albo nieraz... (śmieje się), mój Boże, odpuść grzechy

[moje!

Staje, gdzie? przed zwierciadłem, a ja za nią stoję. Milczałem dotąd ściśle, nie pisnąłem słowa,

Lecz gdy płacze...

Zofia (która weszła przed ostatnim wierszem). Kto płaCZ6 ?

[o kimże tu mowa?

(po krótkiem milczeniu).

Nie wiedziałam, że wszystko Krupkowski uważa, A mniej jeszcze, że wszystko co widzi, powtarza.

(Krupkowski odehodzi naciągając perukę).

SCENA DZIESIĄTA.

ZOFIA, ZDZISŁAW.

Zofia. Prawdę mówiąc, mam dosyć do płaczu przyczyny : Winną jestem, a odkryć nie mogę tej winy,

Przez którą mych przyjaciół oddalam od siebie. Zdzisław. Czy do mnie to zmierza?

Zofia.

Tak, Zdzisławie, do ciebie. Ale nie chcę się żalić, chcę wysłuchać wprzódy: Może w samej istocie masz jakie powody,

Dla których moja przyjaźń, niegdyś miła tobie,

Tak bardzo uciążliwą stała się w tej dobie. Zdzisław. Czym zasłużył, Zolio, na takie mniemanie? Zofia. Jeżełiś nie zasłużył, chcesz zasłużyć na nie.

Od dnia mego przybycia smutny i milczący,

Jeśli dzielisz zabawy, to jakby niechcący;

Jeśli zejdziem się z sobą, nie chcę czuć a czuję, Jak twoja myśl skwapliwa minuty rachuje.

Czemże straciłam przyjaźń?... ale i to mało,

Bo i spojrzenie na mnie przykrem ci się stało. Zdzisław. Wątpisz o mej przyjaźni. — Ach, to mocno

[boli !

Na takimżeto stopniu stanąłem niedoli,

Że go nawet i pojąć myśl nie była zdolną?!

Zofio! którą siostrą nazywać mi wolno...

Zofia. O, minęło już z czasem dawnych uczuć godło. Zdzisław. Pani!...

Zofia (porywczo). Zdzisławie, dość już (boleśnie kładąc rękę na

To krwawo ubodło!

serou).

Widzę, że się już nasze oderwały dusze,

Kiedy każdy mój wyraz tłómaczyć ci muszę;

Zwałeś mię niegdyś siostrą, ja cię zwałam bratem, Przestałeś — czemu? ty wiesz, a ja się znam na tern I powinnabym może tern samem odpłacić.

Może nadto się lękam twą przychylność stracić, Może mnie i uniża ten zbytek bojaźni,

Lecz me serce nawykło do twojej przyjaźni I z dzieciństwa ostatniej pamiątki zatrata Tak bardzo mnie sierotą uczyni wśród świata. Zdzisław (na stronie). Nie, to nad moje siły.

Zofia.

Kiedym tu wracała,

Ledwie nie w tem pociecha moja była cała,

Że zobaczę, przebiegnę, zwiedzę z tobą razem Te miejsca, kędy wszystko lat naszych obrazem; Gdzieś ty, już trochę starszy, towarzysz mój stały, Wpajał myśli... co kiedyś zasmucić mię miały. Zdzisław (na stronie). Zgubię się, ale wyznam.

Zofia (zasłyszawszy).

Jakieżto wyznanie?

Powiedz, któż jest nad twoją przyjaciółkę w stanie...

Zdzisław (na stronie). Przyjaciółkę !...

Zofia. Troskliwiej twój smutek uśmierzyć?

Powiedz.

Zdzisław. Nie, nie... mylisz się, nic ci nie mam

[zwierzyć.

Zofia. Może ci jest niemiło w moim domu bawić? Zdzisław. Czy liż...

Zofia. I w tern odmianę łatwo będzie sprawić. Zdzisław. Przestań, przestań Zofio ! winnym mnie być

[mniemasz

I w łaskacli coraz nowych już litości nie masz. Przyjaźń nasza lat tylu z życiem tylko zgaśnie,

Jest mi drogą, jak była, i dla niej to właśnie Błagam cię, miej tę ufność, którąś miała we mnie. Jeżeli jaki smutek dręczy mnie tajemnie,

Nie chciej przyczyn dochodzić troskliwością twoją, Wiesz mi, są nieznaczące... same się ukoją...

I to, wierz mi, niebawem... to są tylko spliny,

Ale w tern, przyznać muszę, wiele mojej winy,

Że kiedy ścigam cienie, coś z niczego robię,

Lepiej dziwacznych myśli nie ukrywam w sobie.

A raz już dostrzeżonych trudno się zapierać,

Nadtoś wprawna z dzieciństwa wT mą duszę pozierać. Zofia. I dla tegoteż właśnie, żem pozierać wprawna, Widzę, jaka dziś przyjaźń, jaka była dawna;

I wiem, jak mam rozumieć, coś mówił tej chwili... Dość ukrył się przedemną, kto się ukryć sili, Nareszcie, na cóż w prawdy puszczać się bezdroże? Kiedjr pozór przyjemny, dość nam na pozorze;

Niech dzień po dniu przemija, niech mija jak strzała, Byle radość początek i koniec mu dala;

A radość z tego źródła, czy z owego płynie, Będziem kiedyś roztrząsać w późniejszej godzinie, Kiedy ciężką rozwagę czuciem się opłaci,

Śmiech przejdzie, a zwierciadło całkiem laskę straci. Zdzisław. Nie tak myślisz jak mówisz, i ja tak nie

[myślę,

Z jakiego źródła radość, zważasz bardzo ściśle ;

Lecz jakie o tern światu nadajesz mniemanie,

Zoiio, pozwól wyznać, to wielkie pytanie.

Zofia. 0! świat, stary świętoszek, co się zawsze złości, Pobożnie złe podwaja, a dobra zazdrości.

Kto cierpi, że już cierpi, nie dośćże mu na tern? Trzebaż koniecznie płakać i jęczeć przed światem? Jeżeli jaki smutek los w duszy umieści,

Nie możnaż i na chwilę wyrwać ją boleści?

Trzebaż swój żal ukochać, strzedz go nawet święcie? Nie wolnoż sobie spocząć w durzącym odmęcie? Wszak i ze łzami w oczach uśmiechać się można A chęć zabaw wesoła, jestże to chęć zdrożna? Zdzisław. Chęć zabaw w twoim wieku nie jest zdrożną

[wcale,

Owszem, nikt jej nie gani, ja ją nawet chwalę !

Ale gdy chcesz szczerości, szczerze ci przełożę,

Jak każdy co się nie zna, dzisiaj sądzić może. Dziwnie widzieć tę przy niej zalotników zgraję,

Bo jeśli nie odprawia, nadzieję im daje ;

ale komuż wiadomem nie będzie,

Wybiera

Że Wtorkiewicz i Baron także stoją w rzędzie? Astolf, Edmund, Radosław, z nią jechać nie śmieli, Lecz ona bale na wsi daje co niedzieli.

Tam więc pole otwarte, każdy jej cześć składa,

Ona zaś nie osobom, ale części rada;

Lecz cóż ręczy, że biorąc zwodnicze nadzieje, Prawdziwe, w jakiem sercu, czucie nie zatleje? Czemże potem nagrodzić cały poczet złego, Nienawiść świata, ludzi i siebie samego ?

Ach, kochać niekochanym, męka nazbyt krwawa, Powiedzże mi, Zoiio, jestże to zabawa ?

(Zofia przy przedostatnim wierszu, zasłoniwszy oczy chustką, zostaje w milczeniu — Zdzisław po krótkiem milczeniu postrzegłszy to)

Ach! przebacz! przebacz ! jeśli zbytecznym zapałem... Twego, ach twego tylko, twego dobra chciałem. Zofia. Teraz znowuin znalazła dawnego Zdzisława, Teraz do mej przyjaźni noweś nabył prawa : Chciałam, choć z własną szkodą, chciałam roztargnienia,

• Lecz światło, któreś rzucił, całkiem rzecz odmienia.

Inną, lepszą mnie ujrzysz i wszystko tak zrobię, Bym nadal moje dobro, była winna tobie.

(Podaje mu rękę, którą Zdzisław z uezuciem całuje, długo za odchodzącą spogląda, wznosi z westchnieniem oczy ku niebu i zamyślony w boczne drzwi odchodzi).

SCENA JEDENASTA.

SMAKOSZ, BARON, WTORKIEWICZ.

(Smakosz, wyrywając się, wchodzi między dwoma w szlafmycy i serwetą zapasany, które wkrótce zdejmuje).

Smakosz. Ale dajcież mi pokój! czegóż mię dręczycie? Nie nauczę się sosu, a wam drogie życie;

Nacóż ta kłótnia wasza, naco to wyzwanie?

Żeby to jeszcze w mieście, b}dob3r śniadanie;

Ale tu, w cudzym domu, służąc jeszcze damie, Wolicie jeść, pić dobrze, niż myśleć o szramie. Baron. Tu o szramę nie idzie; ja nie na zagrodzie, Bym demeszkę szlifował po sąsiedzkiej brodzie; Szpada u wszystkich dworów zostaje w honorze,

A zatem szpadą tylko Baron walczyć może.

Lecz jako przynaglony do broni ujęcia,

Wymawiam sobie z miejsca, najpierwsze dwa pchnięcia. Wtorkiewicz. Jabo strzelać się będę.

Baron.

Więc pierwsze dwa strzały. Wtorkiewicz. Czemu nie sześć, mój panie? nadtoś

[widzę śmiały?

Smakosz. Moi panowie! chciejcie słuchać mojej rady: Porzućcie halabardy, krucice i szpady,

A pozwólcie powiedzieć szczerze, choć zuchwale,

Że obu krwi puszczenie nie zaszkodzi wcale.

Jeden i drugi puszy : jeden, że bogaty,

Drugi, że liczy herby, jak tamten intraty,

I cóż z tego trzeciemu, że wasz zaszczyt prawy? Kat mi z cudzego złota! kat mi z cudzej sławy! Dyabli z tego dmuchania, co go nikt nie słucha! Kto daje dobry obiad, niech ten wtedy dmucha. Bardzo pięknie, zaszczytnie i chlubnie bez miary,

Że jeden dziad zbił Szwedy a drugi Tatary,

Że bezzębnych prababek poczet niezliczony,

Które wszystkie dźwigały królewskie ogony,

‘ Ale ja tym zaszczytom bijąc kornem czołem,

(cicho). Kied}^ mam zdrów⁷ żołądek, nie dbam skąd go

[wziąłem.

Słowem, moi panowie, niech to was nie gniewa,

Bo złość apetyt psuje, lecz to rzecz prawdziwa Że tak nędznego człeka nie dały niebiosa,

Któryby w duszy nie drwił z zadartego nosa. Wtorkiewicz. Dalibóg, prawdę mówisz, = śmieszny

[nos zadarty,

(do Smakosza, spoglądając na Barona).

A cóż dopiero wtedy, gdy łokieć wytarty? Smakosz. Kłótnia wasza z miłości i miłość zagubi. Czyliż Zołia kiedy zabójcę polubi,

Ach, biedny, bez miary!

A w tern mniej jeszcze tego, co wyzionie ducha; Miałaby zmarłych słuchać, a żywych nie słucha. Baron (biorąc go na stroną) Wprawdzie on i tak biedny. Smakosz.

Wtorkiewicz (biorąc go na stroną). Ten baron i tak nędzny.

Smakosz.

Nędzny nie do wiary. — Baron (odprowadzając go). Nacóż się pastwić nad nim? na

[koszu zostanie.

Smakosz. Otóż i ja tak mówię, takie moje zdanie. Wtorkiewicz (odprowadzając go). Zdmuchnąwszy ШП ko-[cliankę, przebaczyć wypada. Smakosz. Otóż i ja tak mówię, taka moja rada.

(sprowadzając ich i łącząc rące).

Zgoda.

Baron (odwrócony). Panie Wtorkiewicz...

Ha, ha, ha, Baronie. Smakosz (zmuszając do uściśnienia). Niech W SZCZerem UŚci-

Wtorkiewicz.

[śnieniu gniew cały ochłonie. Od Zofii czekajcie rozstrzyguienia losu,

1 żeńcie się, nie żeńcie. — Ja wracam do sosu.

ГРОГ,

<оХ, Ъ

|р <аЬх 2

.У

АКТ TMECL

SCENA PIERWSZA.

ZOFIA, KRUPKOWSKI.

Krupkowski.

Zofia.

Zolla (siedząc oparta na stoliku). KmpkoWSki !

Słucham.

Balu w niedzielę nie będzie.

(po krótkiem milczeniu).

Balu nie będzie.

Krupkowski. Słyszę. Zofia.

Porozsyłać wszędzie, Przeprosić, że wyjeżdżam... albo nie, żem chora... Nie, nie... że do innego odkładam wieczora,

Bo... dla czegóż odkładam?

Alboż ja wiem, pani.

Krupkowski.

Zofia. Najlepiej, żem jest słaba: niech śpieszą wysłani, A wy bądźcie gotowi, pojedziemy w drogę.

(do siebie).

Już tych miejsc, lubych niegdyś, dłużej znieść nie mogę.

Krupkowski. Do Warszawy ?

O nie, nie.

Zofia.

Daleko ?

Krupkowski.

Bóg to wie!

Zofia (zamyślona).

Krupkowski. Na długo?

Zofia (<io siebie). Czy na długo? któż na to odpowie?

(po krótkiem milczeniu, do siebie w zamyśleniu).

Na długo! alboż kto wie, co go nadal czeka?

Jedno czucie czas skraca, drugie go przewleka.

Zofia. Jakto nikt? wszakże Zdzisław.

Krupkowski.

A więc zgadłem przecie, Że pani o tein nie wiesz, (zbliżając się) wszystko więc

Zofia. Co w sekrecie?

[w sekrecie.

Krupkowski (do siebie). No proszę, co to za głowa ! Zofia (uśmiechnąwszy się). Pewnie o wychowańcu ulubio-

[nym mowa,

Pewnie do mnie ze skargą; cóż Zdzisławek zbroił? Krupkowski (trochęnieukontentowany). Pani zawsze żar-

[tuje, żem sobie uroił, Niby... niby opiekę nad panem Zdzisławem,

No, opieki tu niema, bo jakiemże prawem,

Ale pod mojem okiem wyrósł jak topola I jak własne mi życie, droga jego dola.

Zofia (na stronie). Ach, nie tobie jednemu!

Proszę więc, niech Pani

Dług-o—niedługo— cóż jest? to rozmiar przyszłości. Przeszłość im i dwóch punktów osobnych zazdrości, Krótka radość — żal długi—wszystko w jedno spływa.. Zrazu słońce, wnet gwiazda, potem w punkt ubywa, Potem w nic, nic wcale — nic!

Krupkowski.

Zofia.

Krupkowski.

Dalszych twoich rozkazów.

Zofia (znowu zamyślona).

Pani!

Kto?

Ja czekam

Przed sobą uciekam,

Ale gdzie, gdzie schronienie, przed swą własną zdradą? Krupkowski. Czy prędko?...

Zofia.

Krupkowski.

Zofia. Wszyscy — wszyscy

Jak najprędzej.

Wszyscy więc pojadą. — a pewnie

[tylko zostanie.. Krupkowski. Nikt tu zostać nie zechce, powszechne wygnanie.

sam

Krupkowski.

Te wszystkie widzimisię nie pomału zgani.

(tajemnie)

Złajać go! — pani ujdzie, a mnie się nie godzi: Kiego dyabła... z respektem, jakby nie swój chodzi.

Dawniej mój dobry Boże! jeszcze yli, tyci,

To gwizdał, śpiewał, skakał, jak wróblik na nici, Zawsze go z panią, w parze, inaczej nie zoczył,

A za swoją siostrzyczkę byłby w ogień skoczył.

Ale też krom niej, rzadko chciał kogo usłuchać,

O! mały bęben nie dał sobie w kaszę dmuchać: Było Zosię zaczepić, to zaraz się czubił. Nieboszczyk nasz Jegomość bardzo go był lubił, Jejmość już nie tak, zwłaszcza ostatniego roku...

A jak wdział mundur! cacko! kord tęgi przy boku, A pani w płacz! aj gwałtu, co to płaczu było! Lecz jemu tylko w polu i przy koniu miło. —

I Pan Czesław powiada, że to żołnierz dyabli, Niech go tam licho weźmie, jaki zuch do szabli.

A teraz jak kapucyn chodzi zamyślony,

Lecz co gorzej, chce jechać gdzieś w dalekie strony. Zofia. Kto? Zdzisław? nic nie mówił. Krupkowski.

Zofia. Jakże wiesz?

Krupkowski. Wszakże wszystko przed oczyma stoi :

Psy, strzelby rozdarował, wierzchowiec predany. Zofia. Ale czemuż to skrycie...

Krupkowski.

Zofia (do siebie). Mogłażem się spodziewać!

Krupkowski.

Bo się mówić boi.

By nie był wstrzymany.

Niech mu pani powie. Zofia (na stronio). To już nie obojętność, to się wstrę-Ale za co? ach za co?

[tem zowie,

Ja temu nie wierzę.

Pan Zdzisławr żadnych przeszkód nie miałby w tej ina stronie). Jedź kiedy chcesz.

(do Krupkowskiego z żywością). Pojadę czjr zostanę w domu, Nie chcę, abjr wiedziano — nie mówić nikomu.

(odchodzi).

(do Krupkowskiego).

[mierze.

SCENA DRUGA.

KRUPKOWSKI.

Krupkowski. Żadnych przeszkód — nieprawda, mu-

[szą być przeszkody.

Niech wyjawi przynajmniej, jakie ma powody.

Rozgniewała się troszkę, dobrze że się gniewa. Tfy! tfy! i ja się gniewam. A jak mi zaśpiewa Jeszcze raz swoją piosnkę, to Krupkowski powie: Panie Zdzisławie... panie... pann świta w głowie.

SCENA TRZECIA.

KRUPKOWSKI, ZDZISŁAW, (zamyślony wchodzi).

Zdzisław (nie widząc Krupkowskiego). To zawMe! za-

[ wiele! nadto na me siły! Krupkowski (z czułością), otóż, otóż go macie (do

[wa) mój, mój panie miły, Łaski stary Krupkowski ośmiela się błagać. Zdzisław (śmiejąc sią z goryczą). Mojej łaski? prawdzi-

[wie, to mało wymagać.

Krupkowski (chcąc go w rąką całować). Panie Zdzisła-[wie, powiedz, uczyń mi zwierzenie:

Zdzisła-

Czemuś teraz tak smutny?

Zdzisław.

Smutny ? przywidzenie !

I któż to uważał?

Krupkowski. Ja.

Zdzisław.

Krupkowski. Myślisz pan jechać.

Zdzisław.

Krupkowski. Ja.

Zdzisław. Proszę! ale pozwól, jabym o tern wiedział. Krupkowski. I Pani już wie teraz.

Nadto zważasz ściśle.

Czy tak? któż zgadł co ja myślę?

Zdzisław (z niecierpliwością).

I któż jej powiedział?

Krupkowski. Ja. Zdzisław.

Ja i ja, ale ja czasem plotkę zrobię. I co Zotia, proszę, co pomyśli sobie?

Nie powinnażby ona pierwsza wiedzieć o tern? Wierz mi, czasem i dobroć nabawi kłopotem. Krupkowski. Niech mię Pan łaje, jak chce, ja

[milczeć nie umiem,

Zwłaszcza... że niby... niby... troszkę rzecz rozumiem: Ten smutek, hm? Stąd pono (wskazuje na serce). Zdzisław (niespokojnie).

Słuchaj !

Krupkowski. Nic nie szkodzi.

Nasza Pani....

(z minami).

Zdzisław (surowo). Krupkowski ! — to miarę przechodzi. Krupko wski. Ale niema nic złego.

Zdzisław.

Więcej ani słowa, Ani pół. Ta myśl dzika dojśćby jej gotowa. Krupkowski. Ale niema nic złego.

Zdzisław

To mylne mniemanie, Lnbo mylne, mnie jednak szkodliwem zostanie. Krupkowski. Ale czemu? mój Boże?

Zdzisław.

Naco ta rozmowa?

Choćbym ci sto lat gadał, nie pojmiesz i słowa;

Ale proszę, zaklinam w najświętszym sposobie,

Nie powtarzaj coś wyrzekł i samemu sobie.

Jej przyjaźń, jej szacunek, to tylko posiadam,

To tylko jeszcze moje i to dziś postradam. Krupkowski. Ale przez cóż, u licha, przyjaźń się

[utraci?

Najwięcej, gdy wzajemnem czuciem nie odpłaci. Wszakże ją ze stu kocha, ona się nie gniewa:

Czyż to grzech, że się człowiek przy ogniu rozgrzewa ? To pan Zdzisław tam nie śmie, gdzie śmie taki siaki? Cóżto? pan jesteś Turek, czy muzułman jaki?

1 pani też ma oczy i patrzy oczyma,

I pewnie sama powie, że nic złego niema.

Gdybym nią był, a do mnie pół srebrny, pół złoty Basza amerykański przyjechał w zaloty,

Tobym mu powiedziała: ruszaj sobie wasze,

Bo ja Zdzisława wolę, niż samego Baszę.

Ale kiedym ja głupi... no, tom głupi może...

I co ich tak rozdziela? O mój miły Boże!

Ale Krupkowski głupi, głupi, dobre i to...

Bogata! jednak w złocie szczęścia nie ukryto, Jednak (uderzając się w piersi) dobrego serca za złoto

[nie kupi,

Ale ja, Bogu dzięki, głupi, ttÿ, tfy, głupi !

Zdzisław (r><> krótkiem milczeniu). Chciałbym się gniewać, [chciałbym, na honor, nie mogę. Wyjawił więc głos obcy... lecz czy zwiększył trwogę?...

SCENA CZWARTA.

ZDZISŁAW, BOBINÉ.

Zdzisław. Jest! znowu przyjaciółka z śledczemi oczyma ;

Ach, czyż nieprzyjaciela na t3rm świecie niema! Bobiné. A zawsze sam.

Ach, nigdy.

Czemuż to westchnienie?

Zdzisław.

Bobiné.

Zdzisław. Przypadkiem.

Zawsześ smutny.

Już się nie odmienię. Bobiné. Posiadając, Zdzisławie, tak szlachetną duszę. Zdzisław (kłaniając sią). O, prOSZÇ...

Bobiné. Nie, raz wszystko wypowiedzieć muszę. Zdzisław. Ależ...

Bobiné.

Zdzisław.

Bobiné.

Zdzisław.

Bobiné.

Zdzisław. Dla Boga....

Bobiné. Jakaż od świata ciągnie, jaka władza sroga?

Mogąc być towarzystwa zaszczytem, ozdobą... Zdzisław. Ale czemuż...

Bobiné.

Takie zalety...

Ach !

Rozum...

Chcesz tylko żyć ze samym sobą.

(z kokieteryą).

Jak gdj^byś był o siebie zazdrosnym, w istocie. Zdzisław. Nie wiem...

Bobiné (z czułością). Ach, drugich zostaw w tjun nii-

|łym kłopocie.

Zdzisław. Ależ, dla Boga, dosyć! za takie wyrazy, Do nógby trzeba upaść, upaść ze sto razy,

Gdyby skryte wejrzenie żartu nie wydało.

Bobiné. Nie, nie; prawdziwie, wierz mi, cenisz się za

[mało.

Twoja skromność, lękliwość, aż przesadną bywa;

A kied}r na nieszczęście Zdzisław utyskiwa,

Przyjaciele, akt 3, scena 4.

45

Niewdzięcznością dla losu duszę swoją plami;

I jeśli chcesz mej rady, mówiąc między nami... Zdzisław. Ach, wiem już, wiem, do czego ściąga ta

[przemowa ;

Moja Parnio Bobiné, skończ, nie mów i słowa. Bobiné. Zawsze Panno Bobiné i Panno Bobiné !

Wszak się przecie już znamy nie pierwszą godzinę : Ten styl etykietalny zostaw obcym sobie,

Mnie mów po przyjacielsku, jak ja mówię tobie. Niech w Puzynie z Margrabiów de Koniak Bobiné, Zdzisław tylko swą czułą postrzega Eozynę. Zdzisław (zniecierpliwiony). Umiem, na honor, umiem

[twoją przyjaźń cenić,

Ale chciej że przez litość rozmowę odmienić;

I to, czegoś bywała, jak powiadasz, świadkiem,

Coś z duszy nie dość skrytej wyrwała przypadkiem, Zapomnij raz na zawsze, zamknij jakby w grobie, Jeżeli moją wdzięczność chcesz zapewnić sobie. Bobillé. Ale dla czego, powiedz?

Chcesz mię stąd wygonić? Bobiné (zatrzymując go). Ale czemuż mi nie chcesz twej

[myśli odsłonić?

Zdzisław.

Zdzisław. Ach, zgadłaś ją, niestety!

Bobillé (z przymileniem i ze spuszczonemu oczyma). Zgadłam?

Zdzisław.

To za wiele!

[podzielę ? Niewdzięczny! jeszczeże ci mało,

Bobiné (zatrzymując go). Ale jeśli poradzę, twe troski Zdzisław. Niema rady.

Bobiné.

Co serce mimowolnie z tajemnic wydało?

Twój umysł chciwy przeszkód sam je sobie roi,

Nie wie, jak czego żąda, tak czego się boi.

Chce widzieć wszystko czarne, gdzie wszystko różowe, 1 ściąga z błędnych marzeń troski coraz nowe. Lękasz się? — miłość prawa nie tak bywa trwożna I próbuje to wszystko, co próbować można.

Ale nie, ty już zgadłeś, wiesz wszystko dokładnie, Lecz zmieniwszy życzenia, chcesz się wymknąć

[snadnie;

Nie udawaj więc dalej, nie tak wielka strata! Jaka w czuciu zasługa, taka i odpłata.

(odchodzi).

SCENA PIĄTA.

Zdzisław (biegnąc za nią). Z Zofią chciałbym mówić...

(wróciwszy, po krótkiem milczeniu).

Co się ze mną dzieje? Jakto? jej towarzyszka każe mieć nadzieję, Marzeniem tylko zowie dzielące przeszkody. Miałażby... ta jej przyjaźń... te liczne dowody... Czyż jej ubliżę?... ja jej? —nierówność nas dzieli, Lecz jakiejże przepaści miłość nie zaścieli?

Ha! Czesław.

SCENA SZÓSTA.

ZDZISŁAW, CZESŁAW.

• Czesław. Mówiłeś z nią?

Zdzisław,

Przyszedłem dopiero. Czesław. Odkryj jej moją duszę, proś niech będzie

[szczerą,

Tylko znowu nie naglij!... Ale co mnie w głowie: Kiedy ty, za mną mówisz, wygrałem w połowie. Ufam twojej przyjaźni, mów, proś, ja uciekam. Śpiesz się jednak...

Zdzisław.

Czesław.

Już wiem, wiem.

W tym pokoju czekam.

(odchodzi).

Zdzisław (sam). „Ufam twojej przyjaźni“ — tak, ufaj

[Czesławie :

Zofii twe żądanie gorliwie przedstawię,

Lecz jeżeli nie przyjmie? — czyż moje nadzieje?... Ale jeżeli przyjmie?

jeżeli?... truchleję!

SCENA SIÓDMA.

ZDZISŁAW, ZOFIA.

Zofia (zimno, nie patrząc na niego). Czy prawda, Że odjeŻ-

Zdzisław.

[dżasz ?

Chciałem... by daremną...

Zofia. Przyszedłeś więc zapewne pożegnać się ze mną; Może ci czego będzie potrzeba na drogę,

Proszę tylko rozkazać, czem mu służyć mogę. Więcej robić zapytań nie śmiem i nie robię.

(spojrzawszy na niego).

Ach, jakiś ty blady'

Zdzisław.

Zofia.

Zdzisław. Mnie? nic.

Zofia.

Zdzisław.

Zofia.

Zdzisław.

Zofia. Skąd dziś ból tak gwałtowny?

Ja?

Dla Boga! co tobie?

Tyś słaby.

Ja? nie.

Widzę.

Pęka boli.

Zdzisław (z westchnieniem).

Zofia. Jeszcześ bladj^, siądź.

Zdzisław.

Zofia.

Już mija powoli.

Nie, nie’.

W takimżeto stanie

Chcesz porzucić spokojne, twe własne mieszkanie? Jeszcze z niezgojonemi zupełnie ranami;

Jeśli możesz, proszę cię, zostań jeszcze z nami. — Nie? jedź więc, kiedy tak chcesz, nie mogę, nie bronię, Lecz jeśli znajdziesz szczęście gdzie w dalekiej stronie, Któregoś tu nie znalazł, mimo naszej clięci,

(rezezula się coraz więcej).

Nie wymazuj Zofii zupełnie z pamięci ;

Jakbądź los cię obdarzy, skąpo czy łaskawie,

Niech choć słówko... bo zawsze... żegnam cię Zdzi-

[ sławie.

(odwrócona, by łzy ukryć, rękę mu podaje).

Zdzisław. Zofio moja... przyjaźń, jaką jest, zostanie, Wszakże to nie ostatnie nasze pożegnanie.

Zofia (odwrócona). Na długo ?

Zdzisław. Jeszcze nie wiem — i w innym zamiarze... Chciałem... (na stronie) głosu nie staje (do Zofii), moja przyjaźń każe...

(nagie) Czesław dał mi zlecenie...

Wiem już o co chodzi, Ale niech się nadzieją daremną nie zwodzi. Zdzisław. Jeżeli moja rada.,.

Zofia (^ywo).

Próżną, ręczę, będzie.

Zofia.

Zdzisław. Godzien jednak...

Zofia (z żywością). Szacunku, w każdym, w każdym

[względzie,

I właśnie dowód tego szacunku dziś daję,

Gdy mu prędko i szczerze moją myśl wyznaję. Zdzisław. Zastanów się, Zofio, że ręka Czesława Przynajmniej do rozwagi dość liczne ma prawa,

[mię przecie ? Dla czegóż tak chciwie Chcesz mię za mąż wyprawić? zdaje się prawdziwie, Że gdyby Czesław nie chciał, chwyciłbyś Barona, Byle była czem prędzej para skojarzona. Zdzisław. Radząc, miałem na względzie tylko dobro

[twoje,

Że mało jemu równych możesz znaleść w świecie. Zofia (porywczo). Ale, że już nie znajdę, nie straszysz Zdzisław. Nie chciałem cię urazić.

Zofia (jak wprzódy).

SCENA ÓSMA.

ZOFIA, CZESŁAW.

r

Czesław. Mamże wierzyć, Zofio?

Zofia (nieukontentowana).

Nie zrozumiał wcale. Czesław. Nie? — a więc ja rozumiem teraz doskonale. Zofia. Wprawdzie... wierz mi... szacunek... przyznamy ci wszędzie.

Czesław. Osłódź jak chcesz odmowę, to odmową będzie. Zyskałem twój szacunek, nigdy go nie zmienisz, Wiele, więcej nad innych me życzenia cenisz,

1 w każdym innym razie spełniłabyś szczerze, Oprócz tylko w tej jednej, tej jedynej mierze.

To pani chcesz powiedzieć.

Lecz przyjaźń prawdziwa

Zofia.

Z nadzieją bliższych związków razem się nie zrywa, To chcesz mi odpowiedzieć. — Ale nie dość jeszcze: Ja obok mojej winy prośbę dziś umieszczę. Czesław. Prośbę? chcesz pani zatem swój wyrok

Ale słucham, co każesz?

Zofia.

Lepiej słuchać rozsądku, niż serca wyroku.

A że, wcześniej czy później, potrzeba wyboru, Wiedzieć każda powinna, co nie chce klasztoru. Czesław mało ma równych, coś mówił powtórzę, Wahać się zawsze...

Zdzisław.

Zofia. Jest...

Zdzisław. Czy może? czy może?

Zofia.

Zdzisław. Więc chcesz?

Zofia.

Zdzisław (idąc ku drzwiom).

Zofia.

Jakto? spodziewać się może?

Jest człowiek uczciwy...

Jeśli...

Czesławie !

Stój! gdzie...

Zdzisław (ściskając gwałtownie Czesława). Bądź SZCZęŚliwy.

(wychodzi prędko).

[osłodzić.

Proszę mię nie zwodzić,

Szczerze mi wyznać: Zdzisław dla czego tajemnie Chciał nas odjechać?

Czesław. Wszystko to dla mnie rzeczą całkiem nową. Mawiał wprawdzie, że pragnie wejść w służbę krajową, Lecz, żeby miał tak dziwnie, nagle, pokryjomu,

Z twego przyjacielskiego chcieć wyjechać domu,

To mię dziwi nad miarę, temu ledwie wierzę. Zofia. Wyśledź mi więc z łaski swojej i powtórz

[mi szczerze;

Jakakolwiek przyczyna, wiedzieć mi się godzi.

Jego los tak mi drogi, tak wiele obchodzi! Czesław. Idę do niego.

Jeszcze jedno mam żądanie: Proś Czesława, niech z nami czas jaki zostanie. Czesław. Ten rozkaz bylbj¹⁻ szczęściem jeszcze dzi-

[siaj rano.

Zofia. Dziś Baron i Wtorkiewicz nudzić mię przestaną. Czesław. Rozumiem.

Zofia.

Zofia.

Czesław.

Nie chciałabym...

Abym w jednym rzędzie... Zofia. Co zaszło między nami tajemnicą będzie. Czesław. Mam się taić z uczuciem, które moją chlubą?

Traciż zamiar swą wartość z nadziei zagubą? Zofia (proszą). Ja proszę.

Dobrze zatem; niech się teni pocieszę, Że twej woli nie badam, lecz ją pełnić spieszę.

Czesław.

(odchodzi).

SCENA DZIEWIĄTA.

ZOFIA, BOBINÉ.

[cha.

Zdzisław ?

Czesław.

Zofia.

Wiem, że ci to wiadomo.

Czesław.

Zofia. Czem go mogłam urazić, próżno pamięć dręczę. Czesław. I za to ręczyć mogę, że urazy niema. Zofia. Skądże ta nagła podróż? czemuż skrytą trzyma. Powiedz.

Nie taj się daremnie,

Nie, honorem ręczę.

Bobiné. Czesław snmtnjr odchodzi, coś posępnie wzdy-Zofia. Doprawdy?

Bobiné.

Baron mdleje, Wtorkiewicz usycha, A ciebie, widzę, bawią miłosne katusze.

Zofia. Co za myśl!

Bobiné.

Wiesz Zotio, przyznać ci muszę, Każdemu z nich przyrzekłam moje dobre słowo, Każdemu, że u ciebie wesprę go namową,

I od każdego wzięłam jak najczulsze dzięki.

Ale z nich Czesław tylko godzien twojej ręki, Wierz mi, szkoda nam czasu, skończ jeszcze w tej A potem... potem może... pomówię o sobie, [dobie.

SCENA DZIESIĄTA.

ZOFIA, BOBINÉ, SMAKOSZ, BARON, WTORKIEWICZ.

Smakosz. Przebacz moja królowo, żem kuchnią zarządził.

Prosiłem pana Troto, by rozbif sporządził. Wyśmienite francuskie, leciuchne potrawy, Kiedy rozbif lub bifsztyk doda im podstawy. Wtorkiewicz (cicho do Smakosza). Ale niÓWŻe,

masz

[mówić.

Baron (z drugiej strony podobnież). Przystąpże do rzeczy. Smakosz (przeglądając kartką). Capilotade de volaille,

[przednie, nikt nie przeczy; Ris ne veau aux truffes cudne, wr gębie się roz-

[pływa;

Suprême de poulet, łakoć, łakotka prawdziwa; Tourte de filet à la Béhamèl, za trzech zjadam. Wtorkiewicz (wyrywając mn kartką). Ale pękniesz mi =

[pękniesz! —

Baron (cicho do Smakosza). W twoje ręce składam... Smakosz. Niech da wszystko, to dobre, to się lekko

[trawi,

Ale niech wprzód nakarmi, a potem niech bawi. Wtorkiewicz (do Smakosza). Obetrzyjże raz gębę i mówr

[o com prosił.

Baron (do Smakosza). Mospanie, jeśli drwinki, nie będę

[ich znosił.

Smakosz. A, kara Pana Boga dwóch mi w ucho

[krzyczy.

Twojej ręki, królowo, dwóch ich sobie życzy:

Jak ich widzisz, tak ich pisz — stoją przed oczyma, Wybieraj! jest w czem wybrać.

(cicho do Zofii). Dalibóg że niema, (głośno). Teraz róbcie, co chcecie, dziewosłąb odpocznie.

(siada).

Baron (klękając). Pani serca mojego! daj wyrok niezwłocznie.

Zofia, (zrywając się). A cóżto, Baronie, czy komedyę

[gramy?

Baron. Zapukaj a otworzą, pukam do twej bramy. Zofia. Proszę wstać.

Baron.    Nie, nie wstanę, aż z twą ręką razem.

Smakosz (na stronie). Umrze baron na klęczkach.

Baron.

Baronów Antenackich ostatni potomek. Tego pnia zaszczytnego!..

Smakosz, (na stronie).

Baron. Ufa!...

Zofia.

Nie czyń serca głazem.

Spróchniały ułomek...

Abyś więc kolan nie zranił, Baronie, Prędko, w najkrótszych słowach myśl moją odsłonię, A tą jest, że ci zadość uczynić w tym względzie, Wybacz, nie mogę.

Jakto? z nami...

Baron.

Zofia.

Baron (wstając) A cóż ja będę robił? Zofia. A, co się podoba.

Baron.

Zofia.

Baron.

Nic nie będzie.

Okrutna !

Tylko proszę...

O, nieszczęsna doba. Dwakroć, dwakroć nieszczęsna kiedym ujrzał ciebie. Opuszczasz ród Baronów w okropnej potrzebie! Przez zniszczoną nadzieję w tej srogiej godzinie Plemie na wieki wieków Antenackich ginie!

SCENA JEDENASTA.

ZOFIA, BOBINÉ, SMAKOSZ, WTOBKIEWICZ.

Wtorkiewicz. A niech mię dyabli wezmą, ten czło-

[wiek szaleje.

(biorąc za rękę Zofią).

No, moja pani, ze mną, co się w sercu dzieje? Puka trochę, nieprawdaż? = na honor, puka = Zofia (wyrwawszy rękę). W samej rzeczy, mój panie... Wtorkiewicz. Niech mi słów nie szuka,

Eozumiem i westchnienie = dalibóg rozumiem. Zofia (urażona). Ale ja tej pewności zrozumieć nie umiem. Wtorkiewicz. Wiem więc, wiem o co idzie: czas do

[namyślenia.

Zofia. Wiek cały równych moich przedsięwzięć nie

[zmienia,

Więc nie pójdę za niego, święcie mu przyrzekam; Teraz dosyć wyraźnie?

Wtorkiewicz.

Zofia. Wolno.

Wtorkiewicz. To tylko próba.

Zofia.

Wtorkiewicz. Kochasz mnie?

Zofia.

Wtorkiewicz. To skromność.

Zofia.

Wtorkiewicz. Ach, pójdziesz za mnie.

Zofia.

Ja jednak zaczekam.

Cierpliwości próba.

Nie, nie kocham.

To chluba.

Nigdy.

Wtorkiewicz (przysuwając się). Lecz jedno wejrzenie.

Zofia. I cztery.

Wtorkiewicz (czule). Pójdziesz za mnie?

Zofia (w złości). Nie, na honor, że nie. Wtorkiewicz. Ale... (zatrzymując ją) pojadę.

Zofia.

Wtorkiewicz. A jutro powrócę,

Zegnam.

(całując rękę).

I jutro, pewny jestem, to wahanie skrócę. =

(odchodzi).

SCENA DWUNASTA.

ZOFIA, BOBINÉ, SMAKOSZ.

Smakosz. Obiad dają, on jedzie, to trzeba waryata. Zofia. Ucieknę dziś, ucieknę na sam koniec świata; Mówię, że go nie kocham, nie chcę, nienawidzę,

On mówi, że go kocham, chcę, bóstwo w nim widzę; Słyszał kto co takiego?... ale, o mój Boże!

Bobinko powiedz, byłam niegrzeczną z nim może? Bobiné. Dobrze mu, niech nie nudzi.

Zofia.

Ach, tak jestem żywą. Smakosz. To jest, dręczyć się troską płci pięknej

[właściwą ;

Padł Baron, padł Wtorkiewicz : dwóch na raz ubiła, Teraz myśli, czy gromiąc dosyć grzeczną była.

SCENA TRZYNASTA.

ZOFIA, BOBINÉ, SMAKOSZ, CZESŁAW.

Czesław. I tu niema Zdzisława? niema więc na świecie; Jak kamień w wodę...

Bobiné.

Zofia (dzwoniąc).

Jakto ?

Nie odjechał przecie?

(do Stefana).

Nie widział kto Zdzisława?

Stefan.

Że konno gdzieś wyjechał.

Zofia (na stronie).

Właśnie Jan powiada,

Co moment zawada.

(Stefan odchodzi).

Smakosz. Ale co wam się marzy, co po głowie chodzi ?

Wiedzieć gdzie Bóg szalonych, zakochanych wodzi. Zofia. Zakochany cli ?

Czesław.

Smakosz.

Czesław.

Zofia. Skąd wiesz?

Smakosz.

Zofia.

Smakosz. Alboż to poznać trudno?

Bobillé (na stronie).

Czy Zdzisław?...

Jak kot!

Bajesz, bajesz.

To wy nie wiecie ?

Z czegóż ty poznajesz?

Jak mi serce bije.

Primo...

Czesław. Naprzykład? Smakosz.

Zofia.

Smakosz.

Czesław. Grodna ciebie uwaga. Smakosz.

Primo ?

Nic nie je, nie pije.

Grodna, czy niegodna, Lecz, wiem, że tylko miłość lubi kiedy głodna.

I niedość : przeszłą rażą gdym tu pani służył, Podlem niego nocował — i okam nie zmrużył. Myślałem już, na honor, że zmysły postradał :

Całą noc chodził, biegał, wzdychał, jęczał, gadał: A że ja się szalonych niewymownie boję,

Wstałem cicho i krzesłem drzwi podparłem moje. Czesław. I czegóż to dowodzi ?

Jakto nie dowodzi?

Smakosz.

W potach noc przepędziłem.

Tu nie o to chodzi.

Zofia.

Smakosz. Ależ tłukł się, powiadam, jak Marek po piekle. Czesław. Nie kocha...

Więc lunatyk...

Smakosz.

Że wzdychał...

Tak wściekle!

Czesław.

Smakosz.

Czesław. To nic nie znaczy.

Serce wyskoczy mi z łona. Smakosz. No, więc dzisiejszy dowród najlepiej przekona. Przed godziną, niechcący, tak go zszedłem z cicha, Żem stanął o krok za nim — słucham, a on wzdycha, Patrzę zwolna przez ramię, a on portret trzyma. Zofia i Czesław. Portret?

Smakosz.

Bobillé (na stronie).

W pularesiku — spojrzeć grzechu niema; Spozieram — jakaś dama, widzę po ubiorze,

Ale nic więcej, czekaj! okulary włożę. .

Wykładając okulary, w sam nos się szturchnąłem,

A w sam nos się szturchnąwszy jak z procy kichnąłem, Kichnąwszy w same ucho, Zdzisław na mnie krzyknął, Okulary się stłukły, a pulares zniknął —

Żeby mi choć był za to powiedział : Na zdrowie.

Acli, mój sos! bo tam Troto powie!

Stefan (wchodząc). Już do Stołu...

Smakosz.

(wybiega).

SCENA CZTERNASTA.

ZOFIA, BOBINÉ, CZESŁAW.

Zofia. Rzecz dziwna!

Czesław. Wiem co myślisz, lecz mylne mniemanie, I co, powiem, niech jego obroną zostanie.

Lecz gdyby cię i kochał w tak tajnym sposobie, Mniej gniewu niż litości winien wzbudzić w tobie, Ale w jego czynnościach dowody gotowe:

Przez niego ciebiem poznał, przez jego namowę Wszedłem na drogę szczęścia, z której dzisiaj schodzę; Jego przyjaźń wspierała w nieustannej trwodze, Tłumiła złe przeczucia, nadzieje karmiła,

Słowem moją przewodnią i opieką była.

Bobiné. Kiedy tak rzeczy stoją, miłość jego jawna; Nie mam już kryć potrzeby, co ukrywam zdawna; Mnieto, mnie Zdzisław kocha, za mną on szaleje. Zofia. Bobinko, co ty mówisz?

Bobiné.    Pan Czesiaw się śmieje?

Czesław. Śmieję się w rzeczy samej, bo nie bardzo

[wierzę,

Dlaczegóż miałbjr Zdzisław taić się w tej mierze? Bobiné. Dlaczego? to zagadka.

Od ciebie zadana.

Zofia.

Czesław (na stronie). Sfinks jest, ale gdzie Edyp?

Że jestem kochana,

Bobiné.

Zaraz wam tu przysięgnę.

Zofia (porywczo).

Nie, to być nie może. Bobiné. Ach, tysiące dowodów jak zechcę to złożę. Czesław. Aby jeden.

Bobiné.

Czesław. Ho! ho!

Bobiné.

Powiem więc, chociaż się zapłonę.

To przez Smakosza odkiycie zrobione, Ten portret, jest... jest moim.

Zofia (na stronie).

Ha! to nadto boli!

Bobiné. Dając go dzisiaj, jego uległam w tem woli, I miłość czułą, stałą, tak dawno tajemną,

Nacóż mam się zapierać, odpłacam wzajemną.

Zofia (na stronie). Kochał inną i znał, znał, jaka moja

[męka !

Dobrze, (do Czesława) Czesławie, chciałeś, oto moja ręka. Czesław (zdziwiony). Z wdzięcznością ją przyjmuję...

[chociaż niespodzianie; Niemniej jednak to szczęście drogiem mi zostanie. Zofia. Ile będzie w mej mocy, tyle go przyrzekam. Smakosz (we drzwiach). Ależ, państwo kochane, od godziny

[czekam !

Miejcież przecie litość! miejcie Boga w duszy! Obiad już dawno gotów, wszystko się wysuszy.

(odchodzę za nim zamyśleni).

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

SMAKOSZ, KRUPKOWSKI.

(Smaltosz śpi na środku w krześle, duża gałąź od mueh w ręku).

Krupkowski (wchodząc). Hm! hm! spoczął po pracy,

[to mi gość łaskawy!

Od a do ziet, żet, żadnej nie minął potrawy.

Jak się naje, śpi, jak się wyśpi, je; to żyje!

Ale kat mi do tego, niech je zdrów i pije.

Dobrze że nam już gości ubywa potrosze,

Ależ pono potężne biorą z sobą kosze.

Baron jęczał, nie wzdychał, włażąc na skarbniczek; Wtorkiewicz gwizdać gwizdał, ale jak kuliczek: Czesław jeszcze się trzyma, jeszcze się nie rusza, Lecz i on pono wkrótce beknie Tadeusza.

SCENA DRUGA.

BOBINÉ, KRUPKOWSKI, SMAKOSZ śpiący.

Bobiné. Ciesz się Krupkowski.

Krupkowski.

Bobiné.

Krupkowski.

Bobiné.

Które nas czeka.

Krupkowski. A to?

Bobiné.

Już się cieszę.

Wiesz ?

Co?

Szczęście,

Zofii zamęście. Krupkowski. Cóż, za mąż idzie?

Bobiné.

Czeslaw jej rękę otrzyma.

Krupkowski. Kto? Czesław? (na stronie) Zjedzże dyabła, Bobiné. Dobrana będzie para.

[tu radości niema.

Krupkowski. Gdzie dwoje, tam para.

Bobiné. Ale naszego szczęścia nie tu jeszcze miara; Czesław lnbo osiągnie cel życzeń i chluby,

Jego towarzysz broni i przyjaciel lnby Równie będzie szczęśliwy.

Oba razem? oba?

Krupkowski.

Bobiné. Równie czuła i miła czeka go osoba. Krupkowski (powtarza pomału przypatrując się jej). Równie [czuła i miła; czuła, hm! i miła...

(na stronie z gniewem).

Boże mnie skarż! wszak ona siebie nastroiła. Bobiné. Proszę cię więc, idź. Zdzisław jeżeli z powrotem, Przyszlij go tu czem prędzej, lecz nic nie mów o tem. Powiedz tylko, że zgoda, zgoda między nami. Krupkowski (na stronie). Albo ja głnpi, albo... (kładąc palec na usta), cnota nad cnotami !. (odchodzi).

SCENA TRZECIA.

BOBINÉ, SMAKOSZ.

Bobiné. Ach! żeby ten pasibrzuch mógł już jechać sobie!

(patrzy na zegar).

Po czwartej — aż na siódmą... ha! wiem, wiem co zrobię: Zegar posunę, (posuwa) Ale niedość... tylko śmiało!

potem uderza mocno książką

(wyciąga mu zegarek z kamizelki, posuwa, o stolik).

Smakosz (zrywając się). Ho, ho ! trzymaj że gapiu! —

[Uf! a mnie się zdało,

Że jakiś człowiek miły, przyjemnej postaci,

Ze strasbnrskim pasztetem równowagę traci,

I leci, leci, leci... a niech piorun trzaśnie!

Człowiek mnsi się martwić nawet kiedy zaśnie! Bobiné. Ależ tak spać! cóż w nocy z waćpanem się dzieje! Smakosz. Tak spać! pięć minut czasu... (patrząc na zegar).

Pół do szóstej !

[ten zegar szaleje!

Nie tO być... (dobywając swój zegarek) przebóg!

(wołając przez okno) hej, ШОвраШв ! Każ zaprządz — pół do szóstej ! (idąc do drzwi).

O, nieszczęsne spanie !

(wołając za drzwi)

Niech tam zaprzęga, prędko! (wołając) czy opium zażyłem ! Gdzie mój kapelusz? (przez okno) spiesz się! wszakże

[ci mówiłem,

Że na siódmy w Warszawie ranszę być koniecznie — (do siebie). Bankiet jak w błoto rzucił...

(do śmiejącej się Bobiné z gniewem). A Śmiać się niegrzecznie.

(szuka pod stołem).

Gdzież laska u kadnka! to mi sen nietani!

(do wchodzącego z jednej strony Czesława).

Zaprzągł? a, to ty — bądź zdrów!

(do wchodzącej Zofii z drugiej strony). Zaprzągł? a, tO pani ! Żegnam was, żegnam, żegnam.

(odchodząc). Toni się pięknie sprawił.

(za drzwiami).

A cóż? zajechał czy nie? Bodaj się udławił!

SCENA CZWARTA.

ZOFIA, BOBINÉ, CZESŁAW.

Bobiné. Śmiać mi się chce, prawdziwie.

Czesław. Czegóż tak się spieszy?

Bobiné. Wiem, że jego tu bytność niebardzo was cieszy, Że w miłości szczęśliwej świadek zawsze na nic. Zofia. I że miłość szczęśliwa w mowie nie zna granic. Bobiné. Ależ twój humor, Zosiu, wcale nie miłośny... Zofia. Cóż Smakosz? (na stronie). Jakże jej głos piskli-

[wy, nieznośny!

Bobiné. Posunęłam zegarki i stąd jego trwoga;

Lecz mówmy o Zdzisławie.

Czesław (na stronie). Szaleje nieboga!

Bobiné. Odkryłam wam już szczerze położenie moje, Widzicie, że choć w szczęściu, jeszcze drżąca stoję; Lękam się nawet jego miłości bez miary,

Która wzajemnym czuciom nie umie dać wiary, Która jeszcze natenczas poświęcenia marzy,

Kiedy wszystko poprostu, najlepiej się darzy,

Zofia (na stronie). Popi’OStU, CO Za Wyraz.

Czesław (na stronie). Nie, to być nie może.

Bobiné. Jednak z waszą pomocą kres troskom położę ; Do twojej, lnba Zosin, mam niemylne prawa,

Równe pan dajesz, jako przyjaciel Zdzisława; Chciejcie zatem objaśnić, zapewnić, wybadać:

Niech się żeni, ja czekam, nacóż to odkładać?

(odchodzi).

SCENA PIĄTA.

ZOFIA, CZESŁAW.

Czesław. Miłość ślepa, tak mówią, ale przyjaźń widzi. Zofia. Ale miłość ta ślepa i z przyjaźni szydzi. Czesław. Nie, moje oko wprawne w jego dnszy czytać:

Wstyd mi go nawet będzie o tę bajkę pytać. Zofia. Pytać się nie trzeba, tam gdzie dowód jasny. Czesław. Nie, nie, znam tę Bobiné, znam i jak mój

Jego sposób myślenia.

Zofia (z westchnieniem).

[własny

I jam znać myślała.

Czesław. Nacóż kosztem szczerości ta skrytość się Zofia. Nie o to tu już chodzi.

Czesław.

[zdała?

Bardzo, bardzo chodzi. Wszystko, com dotąd słyszał, nic mi nie dowTodzi,

I póki mi sześć razy, raz po raz nie powie,

Że mu się wT samej rzeczy przewróciło w głowie, Poty ja wszystkim w świecie Bobinkom nie wierzę. Zofia. O, pewnie sam pan Zdzisław teraz wyzna szczerze, Powie nam swoje troski, jęki, męki, żale...

Otóż i on ! (na stronie) Prawdziwie, nie kocham go wcale.

SCENA SZÓSTA.

ZOFIA, CZESŁAW, ZDZISŁAW.

Czesław. Gdzież byłeś?

Zdzisław.

Czesław.

Zdzisław. Chciałem przerwać ból głowy.

Czesław.

Konnom jeździł.

Po takim upale?

I tak długoś bawił?

Zdzisław. Koń mi nagle zakulał, w karczmiem go A sam pieszo do domu.

[zostawił,

Głodny bez wątpienia?

Czesław.

Zofia (na stronie). Niech nie je, kied}¹⁻ kocka.

Zdzisław.

Niewarto mówienia.

(biorąc go za rękę).

Winszuję ci raz jeszcze, (drącym głosem) Zofio i tobie...

(Zofia skłania głowę).

Wszystkie moje życzenia zamknąłem w tej dobie... Bądźcie zawsze szczęśliwi... razem życia drogę... Ach, to serce tak pełne... ja mówić nie mogę. Czesław. Dajmy pokój wymowie; to ściśnienie ręki Łączy wszystkie życzenia i wszystkie podzięki. Twojem to prawie dziełem szczęście otrzymane : Pamiętać i być wdzięcznym nigdy nie przestanę.

A teraz czyniąc odwet, w opiekę cię biorę,

1 przyznaj nam się szczerze, może w dobrą porę. Zdzisław. Nie rozumiem.

To dobrze... to jest, z jednej strony.

Czesław.

[gniony. Same zagadnienia. Czesław. Ależ bo, na mój honor, mam dziwne zlecenia.

Zdzisław. Od kogo?

Czesław.

Zdzisław. Mów jasno, nic nie zgadnę, jestem roztar-Czesław. Roztargniony? znowu źle.

Zdzisław.

Od Bobiné.

Zofia (na stronie, spojrzawszy skrycie). Jak Się zaczerwienił!

Zdzisław. I do mnie?

Nie zgadujesz?

Czesław.

Nie.

Zdzisław.

Tę, com wymienił.

Czesław.

Zdzisław. Cóż?

Ty kochasz.

Czesław.

Zbladł jak mm’!

Zofia (jak wprzódy).

Zdzisław (P® krótkiem milczeniu wychodząc z zadziwienia).

I cóżto ma znaczyć? Czesław. Właśnie ty tylko jeden możesz wytłómaczyć. Zdzisław. Jeśli żarty? — nie w miejscu; jeśli twoje

[swaty? —

Bardzo ci jestem wdzięczny, wspaniałyś za kąty!

Czeslaw. Nie moje, nie, dla Boga! stój, nie strzelaj

[jeszcze.

Widzisz pani, że dobrze moją, ufność mieszczę;

Lecz dla mej spokojności proszę cię, Zdzisławie, Objaśnij nas niezwłocznie w tej dziwacznej sprawie. Zdzisław. Cóż mam plotkę objaśniać, w której sensu

I któż ją zrobił? Czesław.

Że ty za nią szalejesz.

Zdzisław.

[niema.

Ona, ona sama mniema,

Kto? ona powiada? Czesław. Tysiąc nawet dowodów nieproszona składa. Zdzisław. Cóż to znaczy?

Czesław

Przeminę jej rejestr zbyt długi Twoich słów, wejrzeń, westchnień, stokrotnej usługi: Jak w koczuś wziął za rękę, ścisnął przy kominie, Jak jej dałeś raz gruszki, drugi raz brzoskwinie, Jak ona prędko zjadła, tobie pestki dała,

Jakeś ją w nogę szturchnął, aż krzyknąć musiała. Tysiąc, mówię dowodów, każdy oczywisty,

A wspomnę tylko teraz jakieś twoje listy. Zdzisław. Listy? listy? cóż z tego? i któż się z tem

[kryje?

Każdy chciwy jest nowin, kto samotnie żyje. Zofia (z ironią). Zkądże taka ciekawość?

Zdzisław.

Że ją źle zrozumiała?

Czesław.

Zdzisław. Wstążkę?

Czesław.

Zdzisław.

Jestże moja wina,

I wstążkę wspomina.

Skrycie uniosłeś.

Tak, może, nie pomnę.

Przez żart pewnie; tak, żartem.

Wyznanie zbyt skromne.

Zofia (z ironią).

Czesław. I portret...

Portret! —

Zdzisław.

Tylko portret.

Zofia (z ironią).

Portret dała...

Czesław.

Zofia (na stronie). Jak się miesza.

I na tem spoczęła jej chwała.

Czesław.

Zdzisław. Dała mi portret, kiedy chcesz wiedzieć

[koniecznie,

I wziąłem ; miałem nie wziąść ? byłożby to grzecznie ? Zofia. Co za grzeczność! (wstając) Lecz nacóż śmiesznie się zapierać ?

Wszak przez grzeczność na portret nikt nie zwykł

[pozierać

Z takiem czuciem, że nie wie, gdy kto za nim stanie. Zdzisław. Ach, ten Smakosz przeklęty!

Skończmy to badanie!

Zofia.

Nie chce naszej przyjaźni ; ma swoje widoki. Zdzisław, z czasem powiem...

Czesław. Nie, nie, nie, powiedz nam bez zwłoki.

SCENA SIÓDMA.

ZOFIA, CZESŁAW, ZDZISŁAW, SMAKOSZ.

Smakosz. Ach, zlituj się królowo, użycz swojej łaski, Każ mi zaprządz czein prędzej do jakiej kolaski : Furman jak sztok pijany nagle końmi skręcił,

I dyszel całkiem złamał. Bodaj się nie święcił! Zdzisław. Zaraz dam ci mój pojazd, (prgdko wychodzi). Smakosz (biegnąc za nim). Duszko ! serce ! życie !

Tylko prędko — Bóg ci to nagrodzi sowicie.

SCENA ÓSMA.

ZOFIA, CZESŁAW.

Zofia (wpół płacząc). Nie, tego już nie zniosę: uchodzi, Nawet przyjaźni mojej całkiem się wyrzeka, [ucieka, I dla kogo? dla kogo? niewdzięczny! fałszywy!

On nie ma serca, nie ma

(po krótkiem milczeniu).

łez tylko, łez chciwry.

Czesławie! niechcąc wprawdzie odkryłam ci duszę, Lecz tego nie żałuję, wyznać wszystko muszę.

Tak jest, kocham go szczerze, kochałam tajemnie, Miłość ta z każdą chwilą wzmacniała się we mnie, Musiałam przeciw sobie sama siebie bronić,

Aby ją niewdzięcznemu całkiem nie odsłonić.

I znałem już wprzódy.

I nieraz, tłumiąc skromność, chciałam wyznać szczerze Lecz jeśli wzgarda bywa bolesną w tej mierze, Litość jest boleśniejszą, boleśniejszą jeszcze.

Nie zwiodły mię, jak widzę, me uczucia wieszcze : Czy byłby się miłości usunął, czy zbliżył,

Jak tylko nie podzielał, byłby ją uniżył.

Mógł mię zrozumieć, nie chciał; ja chciałam się zmienić, Nie mogłam. — Wtedy aby żal duszy zacienić,

W świecie, balach, rozrywkach pomocy szukałam; Śmiałam się, by nie płakać, by nie czuć, szalałam. Znasz teraz serce moje.

Czesław.

Zofia. Jakto?

Czesław.

Zofia. W czem?

Czesław.

Zofia.

Za jasne miałem twych uczuć dowody.

W oddaniu twej ręki.

Wtedy więc dopiero ? Czesław. Wierz mi, rada nie rada, ty musisz być

[szczerą,

Bo taić się niewiele — mniej udawać umiesz.

Ale powiedz Zołio, czyliż ty rozumiesz,

Żem tak mało czuć zdolny szczęście, szczęścia tyle, Abym mógł był ci wierzyć choć na jednę chwilę! Zofia. Puśćmy więc wszystko w czasu zwyczajne koleje. Czesław. Tak, zostawmy czasowi, a miejmy nadzieję. Zofia, (obojętnie). Tak, nadzieję. —

O twojej już ja tylko mówię. O mojej! mieć jej nie chcę.

Aż Zdzisław nam powie...

Czesław.

Zofia (porywczo)

Czesław.

Zofia. Co ma Zdzisław powiedzieć ? Co powiedzieć może ? Czy chciałbyś mu wyjawić?... lecz tern się nie trwożę, Bo wiem ile mi sprzyjasz, a jednym wyrazem Zerwałbyś moję przyjaźń i szacunek razem.

(odchodzi).

SCENA DZIEWIĄTA.

CZESŁAW.

Czesław. Gdy teraz wszystko zważam, co się działo, Podobno Margrabianka nie trochę szaleje, [dzieje,

Fredro, Dzieła T. III.

A Zdzisław?... lecz mnie żenił... nacóż mu się zdało?.. Hm! byłem dotąd ślepy, teraz widzę mało.

SCENA DZIESIĄTA.

CZESŁAW, BOBINÉ.

Bobiné. No jakże? bo od Zosi nic wiedzieć nie można? Jakże, odkryta przecie jego miłość trwożna? Zapewnione nadzieje? Gdzież się dotąd kryje?

Ach, patrz panie Czesławie, jak mi serce bije. Czesław. Stąd widzę.

Bobiné.

Czesław.

Bobiné. Nie wie, że kocha?

Czesław.

Bobiné. O miłości?

Czesław.

Bobiné.

Czesław. Prawdę tylko powiada.

Bobin é.

Czesław.

Bobiné. Zwodziciel !

Czesław.

Bobiné.

Czesław. Nie wierzę.

Bobiné.

Czesław.

Bobiné.

Czesław.

Bobiné. Pokażę.

Czesław.

Bobiné.

Czesław.

Bobiné.

Czesław.

Czemuż milczał?

Milczał, bo nic nie wie.

Teraz dowiedział się w gniewie.

O plotce.

Jeszcze się zapiera.

I tam dalej.

Wstążka.

To zobaczę.

Zdrajca !

Et cetera.

Ale mam dowody.

Fraszka !

Idę.

Portret.

Widźmjr wprzódy.

Czekam.

Biegnę.

Adieu.

Bobiné. Jeżeli zwodzę, niechaj w grobie legnę (odchodzi). Czesław (sam). Ta go już nie wypuści, tej się nie

[wywinie,

I wszystko wiedzieć będziem najdalej w godzinie.

SCENA JEDENASTA.

CZESŁAW, SMAKOSZ.

Smakosz. Wdaj się tu z zakochanym! kaduk go do-Wyszedł i zniknął -— szukam, ni pana ni koni. [goni ! O, przeklęte niech będą wszystkie wraz furmany ! Przeklęty ten, co pierwszy dał dyszel drewniany.

I co tu za lud głupi, głupi nie do wiary,

Bo czy można: je mało, a pije bez miary. Czesław (do siebie). Niech pozwoli powiedzieć, wszystko

[dobrze będzie :

Tu tylko prawe szczęście trzeba mieć na względzie.

(odchodzi za Zofią).

SCENA DWUNASTA.

SMAKOSZ, (później) BOBINÉ.

Smakosz. Proszę, co to przeczucia — ten mój pasztet

[we śnie,

Co lecąc mi pod nogi przebudził boleśnie,

Nie byłże wieszczym znakiem, że czas już ucieka,

I że może (z westchnieniem) nie dla mnie bażant się do-

[pieka !

O ludzkie przeznaczenia! któż was kiedjr zgadnie? Któż powie jaka kostka na talerz nam padnie?

(przez okno).

Panie, panie Krupkowski! bój się waćpan Boga! Jest już pojazd? co? zaraz? — A tu taka droga!

Bobiné (wbiegając i w górę trzymając pulares). Jest! jest !

Smakosz (biorąckapelusz). Jest przecie?

Patrz, patrz!

Bobiné.

Smakosz. Bądź Waćpanna zdrowa.

Czekaj !

Smakosz. A, jeszcze czego ! (wyrywa się i trąea się z wbiega

Bobiné (zatrzymując go).

jącym Zdzisławem).

SCENA TRZYNASTA.

BOBINÉ, ZDZISŁAW, (potem) CZESŁAW i ZOFIA, (później) SMAKOSZ.

Bobiné. Ach, gdzież moja głowa!

Myślałam, że to Czesław.

Zdzisław. Błagam. Bobiné.

Zdzisław. Oddaj... Bobiné.

Zdzisław.

Bobiné.

Nie pomoże.

Nie, nie.

Zgubisz mię.

Raz koniec położę. Zdzisław (klękając). Na kłęczkacli cię zaklinam.

Wszystko to daremnie. Czesław (wchodząc, za nim Zofia). A, tu CZaSU llie tracą. Bobillé (pokazując i w górę trzymając pulares). Ha! Śmiałeś się

Dostałam go, wyrwałam, wydobyłam zdradą, [ze mnie, Patrzcie — takieto, takie dowody się kładą! Patrzcie wszyscy — oto jest (otwierając), co widzę!

[o nieba!

Czesław (odbierając). Więcej też nam nie potrzeba. Bobiné (do Zdzisława). Jakto ! ty śmiesz ją kochać? Zdzisław (tu Smakosz wchodzi i staje nagle) Nieszczęsna godzina!

Tak, to moja wina.

Lecz choć ciągle trawiony namiętnym pożarem, Szczęście twoje jedynie było mym zamiarem, ł gdy sam je zapewnić nie mogłem mieć prawa, Usiłowałem w ręce powierzyć Czesława.

Listy, dla czegom pisał, w nich dowód zostaje;

Bobiné.

Portret Zotii!

Zofia. Zdzisławie, mogęż wierzyć?

Zdzisław.

(zrywając z szyi z moenem rozczuleniem czarną wstążkę).

Wstążkę miała od ciebie — wziąłem... i... oddaję. Była ona wprzód twoją, nim moją żałobą;

Na nią padła łza twoja, gdym się żegnał z tobą. Dziś biorąc te złączone dwa razem portrety,

Brać tylko dar litości mniemałem, niestety ! Przebaczcie i żałujcie.

Czesław (dozom)

Czy jednym wyrazem Mam zerwać twoję przyjaźń i szacunek razem?

Ach Zdzisławie, ty! w którym przyjaźni wzór żywy, Zotia kocha ciebie, ty będziesz szczęśliwy.

Zdzisław. Ja? ja?

Zofia. Trzebaż ci mówić, coś zgadnąć mógł nieraz? Bobiné. W tej Polsce nigdy ładu, ale najmniej teraz.

A ja rozumiem.

Zdzisław. Milczę... Zofia.

Zdzisław (do Czesława).

Tobie czeni odpłacę? Czesław. Szczęściem waszem: to czuję, nie pomnę co

[tracę.

Smakosz. Oto mi się podoba ! to mi przyjaciele ! Niechże z nimi dziś jeszcze i wieczerzę dzielę.

V

}

/

GWAŁTU, CO SIĘ DZIEJE!

KOMEDYA W TRZECH AKTACH.

Sroka bije na jastrzębia i skrzekocze, Przecież jastrząb jastrzębiem, a sroka sroką.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

URSZULA, burmistrz w Osieku.

TOBIASZ, jej mąż.

BARBARA, pisarz.

KASPER, jej mąż, brat Tobiasza.

KASIA, ich synowicą.

AGATA, bakałarz i dowódca straży.

BŁAŻEJ, jej mąż.

FILIP GRZEGOTKA.

Towarzysze pancerni.

JAN KANTY DORĘBA.

DYZMA BEKIESZ. "

MAKARY, szeregowiec.

MIESZCZANIE, MIESZCZKI, SZEREGOWCE.

Scena w Osieku, sto lat temu.

AKT PIERWSZY.

(Duża izba w domu burmistrza, drzwi do ogrodu po lewej, w kącie okno, na przedzie po prawej stronie sceny drzwi do alkierza, w kącie mniejsze — w głąbi drzwi otwarte, widok na rynek — przy tych schodki z poręczą i w górze małe drzwiczki, na środku stół suknem przykryty, krzesła etc. etc).

SCENA PIERWSZA.

MAKARY, za nim KASIA.

(Kasia po męsku ubrana — czamarka, żółte buciki, czapeczka).

Makary (trzymając się za głowę). Gwałtu, CO Się dzieje! gwałtu, co się dzieje!

Kasia. Ciclio!

Makary. Co się dzieje! co się dzieje! gwałtu! gwałtu!

Kasia. Uspokój się, dla Boga!

Makary. A to bisurmaństwo ! a to tatarstwo ! Boże zmiłuj się nademną!

Kasia. Makary, ty nas chcesz zgubić!

Makary. To koniec świata!

Kasia. Zaklinam cię na wszystko — zmiłuj się, nie krzycz. Jakbjr cię zobaczono, albo i usłyszano tylko, jużby po nas było.

3Iakary. Ja słów nie połknę, ja gadać muszę.

Kasia. Mój Makary, mój kochany Makary, milcz, milcz, bo siebie, twego pana i mnie razem nieochy-bnie zgubisz !

Makary. Ja mam milczeć!

Kasia. Lękaj się...

Makary. Lękać się nie umiem.

Kasia. Stryjaszek już pół głowy ogolił...

Makary. Niech goli zdrów!

Kasia. Jak skończy...

Makary. Będzie ogolony...

Kasia. I spódnicę wdzieje...

Makary. I jak spódnicę wdzieje? — gwałtu, co się dzieje!

Kasia. Zaraz na targ wyjdzie...

Makary. I Z kądzielą w ręku.

Kasia. Może nas tu zastać.

Makary. I CÓŻ mi zrobi?

Kasia. Nie wiele sam przez się, ale przez żonę.

Makary. Daj go katu! jaki mi Tatar straszny!

Kasia. Jeno co jej nie widać z polowania.

No, proszę ja kogo?

Makary, z polowania!

Kasia. A stryjanka żartować nie lubi: każe cię zamknąć, albo wypędzić.

Makary. Zamknąć — Makary się nieda — a wypędzać niema potrzeby, bo sam jak drapnie, to się i nie obejrzy.

Kasia. A naszeż interesa?

31akary. Tu sęk! — Ale co, co tu począć w takim odmęcie? W tym Osieku zawsze dziwne sprawy? od pierwszego w nim kroku w głowie mi się kręci, w oczach się mieni, a jeszczem na czczo, Bóg mi świadkiem!

Kasia. Słuchaj mnie więc.

Makary. Co mam słuchać? wiem wszystko! spódnica! polowanie !

Kasia. Powiedz mojemu drogiemu Jasiowi najpierwiej, że go zawsze kocham z duszy, serca, tak jak go kochałam; potem powiedz, co się dzieje w Osieku.

Makary. O, powiem, powiem.

Kasia. Nareszcie, że go zaklinam na miłość naszą, niech się nie waży tu pokazywać; bo jeżeliby nie pogorszył, toby i nie polepszył pewnie położenia naszego, ale niech mnie czeka wieczorem w dębinie, koło wielkiego kamienia.

Makary. Koło wielkiego kamienia?

Kasia. Już on będzie wiedział, gdzie to jest, a teraz ty niebaw się tu dłużej i uchodź skrycie, a czem prędzej, bo niebezpieczeństwo z wszelkich stron nam grozi.

Makary. Pójdę, ale nie ze strachu. — I biada temu, co mi zastąpi! ech! jeszczem Makary!

Kasia. Tylko się nie bij!

Makary. O ba!

Kasia. Narobisz kłopotu.

Makary. Wybiję i zapłacę.

Kasia. Zlituj się...

3Iakary. Bez litości.

Kasia. A więc dobrze, rób co chcesz, ale ci powiadam, że Jasia i mnie zgubisz. — Ciebie chwycą — ty w złości wszystko odkryjesz — Jasia uwiężą — mnie zamkną — i koniec końców pomrzemy (płacze).

Wasze łzy mój gniew Wszystko będzie dobrze, zrobię co

Makary. Tu sęk! — ale nie bójcie się, panno Katarzyno, nie płaczcie, przygasiły.

chcecie; spuszczę proporzec i czaty ominę. — Bądźcie spokojne, wszystko dobrze będzie.

Kasia. Idź więc, idź bez zwłoki.

Makary. Śpieszę.

Kasia. Bóg z tobą, poczciwy Makary (ze drzwi). W dębinie, koło wielkiego kamienia, pamiętaj, wieczorem.

Makary. Dobrze, dobrze. Bogu was oddaję, (sam). Ktoby się spodziewał? dziwna sprawa! co się dzieje na tym świecie! Jeszczem naczczo.

SCENA DRUGA.

MAKARY, DORĘ BA (spotykają sią we drzwiach).

Doręba. Dobrze że cię spotykam.

Makary. Wcale niedobrze.

Doręba. Czemu?

Makary. Bo źle.

Doręba. Cóżto? czy jaka niepomyślna wiadomość? Kasia moja jak się ma? kocha mię zawsze? zdrowa? ładna? stary Tobiasz, jej stryj, żyje? widziałeś się

z nimi? cóż mówili? gadajże — no, czemuż milczysz opuściwszy wąsa?

Makary. Łaska Boska, że go jeszcze mam dotąd, żem go uniósł nienaruszonym i że może najeżyć się jeszcze, kiedy kto sto pytań zadaje, a nie chce słuchać tego, co mu wiedzieć najbardziej potrzeba.

Doręba. Gadaj, milczę.

Makary. Wracaj waszmość, wracaj skąd przybyłeś.

Doręba. Ja mam wracać? to mi się podoba! No, mój Makary, z twojej mowy wnoszę, że miód w Osłeku, jak bywał, tak i jest dotąd nie zły.

Makary. Miód jak miód, ale piwa nam tęgiego nawarzyli. Słuchaj mię Waszmość: to nieprzelewki, to , bunt, powstanie, nierząd, interregnum!

Doręba. Jakto?

wy

Makary. Czem byli mężczyźni, tein są teraz białogło-kobiety rządzą, wąsacze słuchają; żony w kórt-kacli, mężowie w spódnicach — gwałtu, co się dzieje!

Doręba. Makary, dość tycli żartów. Gdzie Kasia?

Kasia dopiero tu bjda :

Makary. Piękne mi żarty!

wołoszka zielona, czapeczka na ucho, wcale jej do twarzy.

Doręba. To być nie może.

Makary. Ja mówię i powtarzam, że co do słowa wszystko prawda. — Kobiet}^ w Osieku górę wzięty.

— Burmistrz dzieci, a żona urząd piastuje, tak i pisarz i bakałarz i wszyscy inni. Świat do góry nogami.

Doręba. Ja ternu wierzyć nie mogę.

Makary. Łatwo mógłbyś się Waszmość sam o tem przekonać, ale mu tego nie życzę — dalibóg nie życzę. I panna Katarzyna wyraźnie mi zleciła, abym przestrzegł o niebezpieczeństwie pokazania się tu w swoim stroju.

Doręba. Co za szaleństwo!

Makary. К toby chciał zatrzymać się, a tembardziej osiąść w Osieku, musi poddać się nowo nadanym prawom, to jest zawdziania spódnicy; w przeciwnym

Uwięziony, a może i co więcej, podług woli i humoru ichmość pań rządzących. Doręba. Cóż Kasia na to?

zaś razie jest uważanym jako burzyciel powszechnego pokoju, targający się na władzę miejscową i jako taki uwięziony.

Doręba. Uwięziony?

Makary. Tu sęk!

Makary. Wielce ubolewa, ale ulegać musi.

Doręba. Widziałeś ją więc? mówiłeś z nią? Makary. Widziałem i mówiłem.

Doręba. Ładna?

Makary. Otóż macie! czas o tem myśleć.

Doręba. Cóż kazała powiedzieć?

Makary. To, com powiedział. Niech się mój Jaś tu nie pokazuje.

Doręba. Mój, mój, Jaś? tak mówiła?

Makary. A biadaż mi! mój czy nie mój, potem o tem. Doręba. Cóż więcej ?

Makary. Mówiła, abyś ją Waszmość czekał wieczorem w dębinie, przy kamieniu.

Doręba. Ja mam wieczora czekać? — bać się pokazać? kryć się, jak złoczyńca? Nie, tu zostanę. Makary. I ja tak mówię.

Doręba. Otwarcie działać będę.

Makary. Najlepiej.

Doręba. Niczego się nie boję.

Makary. I ja także.

Doręba. Ale jak nas napadną?

Makary. A znienacka.

Doręba. W wielkiej liczbie.

Makary. A obskoczą.

Doręba. Szabli nie dobędę za nic w świecie przeciw kobietom.

Makary. Wieczna plama. Doręba. Więc nas schwycą. Makary. Być może. Doręba. Uwiężą.

Makary. Tu sęk.

Doręba. I z Kasią nie będę mógł się widzieć. Makary. Źle!

Doręba. Cóż tu robić?

Makary. Hm! co robić?

Doręba. Ukryjmy się.

Makary. Dobrze.

Doręba. Ukryci przypatrzymy się sami w jakim stanie są rzeczy, a potem rozważymy i podług okoliczności działać będziemy.

Makary. I ja tak mówię.

Doręba. Stary Tobiasz wprawdzie był zawsze niestałego charakteru, słabej woli, zbytniej podległości.

Makary. Ciele, ciele, Mości Towarzyszu, krótko mówiąc.

Doręba. Ale przytem miał rozsądek.

Makary. Poczęstował jednak Waszmości szarą gęsią.

Doręba. Prawda, że mi Kasię odmówił, ale mówiąc między nami, wtedy była za młoda, a ja trochę za rozpustny.

Makary. Tu sęk.

Doręba. Teraz inaczej.

Makary. Jeszcze gorzej.

Doręba. Jakto gorzej?

Makary. Tobiasz rozsądny ъгу nierozsądny jest ni-czem, a żona wszystkiem. Żona dzierży urząd i jego czuprynę — rządzi miastem i mężem.

Doręba. Ależ mężom to się podobać nie może.

Makary. Tego nie wiem, ale zapewne niema im się co podobać.

Doręba. Może da się wszystko łatwo w dawne karby wrócić.

Makary. W dawne karby? bardzo wątpię. — Co sie raz zmieniło, trudno aby znowu czem było, zostało. Wykop dół, a potem zasyp go tąż samą ziemią, to zawsze braknie albo zbędzie.

Doręba. Ciszej — ktoś nadchodzi — skryjmy się w sadzie, stamtąd rozpoznamy obroty nieprzyjaciela.

Makary. Hej, hej! gdyby Makary był młodszy, a miał z dziesięcin sobie podobnych, nie kryłby się po sadach przed gołowąsą armią. — Ale już łeb się wylenił, wąs siwy, et cetera — deces !

Doręba (wracając odedrzwi). Tędy nie można, dużo ludzi.

Makary. Którędyź?

Doręba. Przez ogród.

SCENA TRZECIA.

DORĘBA, KASIA, MAKARY.

Kasia. Co widzę! jeszcześ nie poszedł! — Ach Jan!

Janie, Jasiu, ty tu?

Doręba. Kochana Kasiu!

Kasia. Jasiu kochany!

Doręba. Przecież cię znowu oglądam.

Kasia. Sama nie wierzę mojemu szczęściu.

Doręba. Tak dawno cię nie widziałem.

Kasia. Któżto wie lepiej nade mnie.

Makary. A sęk! — Dalej w drogę, Mości Towarzyszu.

Doręba. Kochasz mnie zawsze?

Kasia. Zawsze i na zawsze.

Makary. Mości Towarzyszu...

Doręba. Wspominałaś mnie czasem?

Kasia. I chwili nie zapomniałam. Ach, nieraz już i śmierć twoją opłakiwałam, biedny Jasiu!

Doręba. Mijała mnie łaskawie.

Kasia. Bogu dzięki.

Makary. O źle!

Doręba. Jakżeś mi wyładniała.

Kasia. Jak tobie dobrze w tym stroju.

Makary. Mości Towarzyszu...

Doręba. Nie mogę rozstać się z tobą.

Kasia. Trzeba koniecznie, choć nie na długo. Doręba. Muszę więc odejść.

Kasia, żeby cię tylko kto nie spostrzegł.

Doręba. Wszędzie pełno ludzi.

Kasia. Ach, jak cię zobaczą, to już po nas.

Doręba. Skryj mnie.

Kasia. Zapewne, lepiejby było, ale gdzie?

Makary. Tu sęk.

Kasia. Ha! czekaj, dobrze, w tej izdebce, gdzie akta miejskie złożone, rzadko teraz kto bywa.

Doręba. Chodźmy.

Makary. Ej, to mi się nie podoba. — W otwarłem polu zawsze lepiej — tam nas mogą głodem wziąść. Doręba. O tem Kasia może myśleć będzie.

Makary. Ale to nie może, bo mnie się jeść chce; może, piękna potrawa !

Kasia. Bądź cierpliwy, nie zapomnę.

ЗГакаГу (wchodząc na schodki za Doręba). Aby CO, aby CO,

byle przetrącić — z parę kiełbas i sztukę pieczeni.

Aby co, aby co, panno Katarzyno i popłukać czeni.

Kasia. Dobrze, dobrze.

Doręba. Do zobaczenia luba, kochana Kasiu.

Kasia. Wkrótce, wkrótce, kochany Janie.

Makary. Tylko prowiantów, tylko prowiantów do fortecy, a reszta się znajdzie (wchodząc). Jeszczem naczczo, Bóg mi świadkiem!

(rozchodzą się).

SCENA CZWAKTA.

TOBIASZ, (później) KASPER, (potem) BŁAŻEJ.

(Mężczyźni wszyscy w tej sztuee ubrani jak zwykle z miejska, tylko w spódnicach i fartuszkach — kobiety równie, prócz szarawarów i czapek, po swojemu).

Tobiasz (koszyk na ręku, wychodzi rachując pieniądze). Trzy gro-sze, sześć, dwanaście, ośmnaście, dziewiętnaście, dwadzieścia. — Czy jejmość oszalała! za dwadzieścia groszy kazać mi tyle nakupić. „A żeby mi wszystko dobre było, bo mi się nie pokazuj ! “ — Dwadzieścia groszy! trudno będzie co urwać na tabaczkę. Oj! czasy, czasy !

KaSper (z podobnym koszykiem, mówi szepleniąc). Dzień dobli,

blacisku Tobiasiu.

Tobiasz. Dobry dzień, bracie Kasprze.

Kasper. Jak się macie?

Tobiasz. Jak widzicie, do góry nogami.

Kasper. Cóź lobie, cóż lobić tźeba nawykać do spodni ćki.

Tobiasz. Żebym się był nie żenił raz drugi!

Kasper. A ja laz pielwśy !

Tobiasz. Oj czasy, czasy!

Kasper. Oj żonki żonki!

Błażej. Daj wam Boże dobry dzień, panowie sąsiedzi.

Tobiasz. Wzajemnie, wzajemnie, panie Błażeju.

Kasper. Jak się macie?

Błażej. Źle mam się — w uszach szumi.

Kasper. Katal, mości Błażeju!

Błażej. Z ręki mojej żony.

Tobiasz (z westchnieniem). Panująca choroba.

Błażej. Już dosyć ja wymyślałem, dosyć zrzędziłem, kiedym był panem w domu, alem się i nie umył do mojej Agaty. Wczoraj już kogut zapiał, jeszcze jej nie było. — Ja czekam, czekam, czekam, czekam, co dmuchnę na ogień, to drzymnę, co dmuchnę, to chrapnę, aż tu jak mnie coś dmuchnie po czuprynie! „Dalej leniuchu! wieczerza!“ zerwałem się, jak gdybym nigdy nie spał — żwawo, prędko dałem wieczerzę. Ale: to złe, to twarde, to słone, to przydymione, a na mnie zawsze: czego śpisz! A ja, niech mnie Bóg skarżę, anim mrugnął.

Kasper. Jejmość zapewnie... (pokazuje, że napita).

Tobiasz. Była w dobrym humorze.

Błażej. Kat tam w dobrym.

Tobiasz. Ale ja mówię w dobrym, jak to my dawniej bywali, wracając do domu.

Kasper. Pod doblą datą.

Błażej. A, tak, tak.

Tobiasz. Oj czasy, czasy ! człowiek teraz i o dacie nie wie.

Błażej. Dawniej ! (z westchnieniem).

Tobiasz. Hej! hej!

Kasper. Mnie z pźędźeniem najwiękśe zmaltwienie.

Fredro, Dzieła. T. III.

Już ćo się naplaćuję, nadlęćę, namolduję, zawśe pźę-dza nielówna — nigdy, nigdj- żonce dogodzić nie mogę.

Błażej. Jużto i dawniej tak bywało.

Kasper. W pźędźeniu, w pdźędzeniu najbaldziej.

Nie źaltuję, jakem Kaspel. — Ledwie zaklęcę wże-cionko, źalaź nitećkę ulwę; jak ulwę, muśę wiązać ; jak zwiążę, guźy.

Błażej. Na czole AYaszecinem.

Tobiasz, (częstując tabaczką). Oj CZaSy, CZaSy!

Kasper. I mówię, że nie mogę — dalibóg nie mogę

—    nic nie pomoże. — Lób! — nie umiem — lób

—    nie będę — pac, pac — muśę lobić.

Tobiasz. Mnie zaś ta pończoszka ze świata spędzi:

druty lamię, oczka spuszczam, a jak przyjdzie na piętę — ani rusz.

Kasper. A z pianiem to żółto, to niebiesko!

Błażej. A z kuchnią, piekło prawdziwe.

Tobiasz. A z dziećmi: co noc wstawaj, noś, śpiewaj, kołysz.

Błażej. Ja wam szczerze mówię, że to nie są żarty, trzeba pomyśleć o sobie.

Tobiasz. Co tu myśleć pomoże.

Błażej. Pierwej myśleć, potem działać.

Kasper. Co Waśeć mówiś? Aj stlach, żebjr któla u-slysala.

Tobiasz. Dajmy temu pokój.

Błażej. Tak, bójcie się, bójcie, będziecie tego żałować. Tobiasz. Pst! Grzegotka.

Błażej. Plotka miejska.

Kasper. Plimus ministel mojej żonki.

SCENA PIĄTA.

TOMASZ, KASPER, BŁAŻEJ, GRZEGOTKA.

Grzegotka (prędko mówi). Kłaniam, panowie sąsiedzi. Jak się macie; cóż porabiacie? — Cóż tu słychać? gdzież są Ichmoście wasze ! żadnej spotkać nie mogę ? no, cóż tam nowego?

Tobiasz. Wszystko stare.

Grzegotka. Ha, ha, ha, stare, stare, nic więcej nie wiecie? Niceście nie słyszeli? A ja wiem, wiem wiele nowego — rzadkie nowiny — jeno com się dowiedział.

Kasper. Cóź takiego Mości Gźegotka? jaka anejdotka?

Grzegotka (do Tobiasza). Ale gdzież jest wasza Urszula, nasz burmistrz szanowny? jej chciałbym najprędzej udzielić tych wiadomości. Boję się, aby mnie kto nie uprzedził.

Tobiasz. Wyjechała z chartami na polowanie.

Kasper. Ale cóź tam nowego? jestem tlośećkę ciekawy.

Grzegotka. Słychać, że przykład naszego miasteczka wiele skutkuje.

Tobiasz. Tern gorzej !

Grzegotka. Jakto, tern gorzej?

Tobiasz. Tem lepiej ! chciałem powiedzieć.

Grzegotka. Mówią nawret, że i w Sandomierzu o tem myśleć zaczynają — nie ma więc żadnego wątpienia, że wkrótce i Kraków⁷, a z czasem naw et sama Warszawa naśladować nas będzie.

Kasper. Plośę, plośę, ktoby się spodziewał: to jednak lionol dla naśego miastecka, dalibóg wielki lionol! —

Grzegotka. Przebąkują także, że i pan wojewoda Sandomierski zaczyna chodzić w spodniej⁷.

Tobiasz. Bogu dzięki ! — Kiedy wielcy panowie z nami, nasza czynność przestaje być głupią.

Błażej (do Grzegotki). Ale czegóż się Waszeć tak wielce z tego cieszysz?

Grzegotka. Czemuż się nie mam cieszyć? Albo mi tak źle? — Nie mamże rozumu na poznanie niezmiernych koifcyści, w⁷ynikając3⁷cli z nowego naszego położenia? W tym stroju mogę gadać, co mi się podoba i wiele mi się podoba, nikt mi i słowa nie powie. Mogę dowiadywać się co, gdzie, kiedy, jak robią — i co się dowiem zaraz powiórzyć, nikt się nie zadziwi. Nie potrzebuję udawać odwagi, której nie mam; mogę bać się, drżeć, truchleć, nawet zemdleć — nikt, mi za złe nie weźmie. Proszęż więc Waszeciów, nie mam że przyczyny cieszenia się z położenia naszego ?

Tobiasz (na stronie). Niecnota!

Błażej. Dla tego to Waszeć u naszych żon w takiem poważaniu.

Urzegotka (do Błażeja ironicznie). A jak się ma Ucho ? Błażej. Już to wiecie?

Grzegotka (do Kaspra). Przędza drożeje.

Kasper. Oby się była nigdy nie lodziła! oby jej na świecie nie było!... ale nie powiadajcie mojej Balbaże, że ja tak myślę, plośę was, nie powiadajcie. Grzegotka (biorąc na stronę Tobiasza). Jak Się tam Kasia

miewa ?

Tobiasz. Nieźle.

Grzegotka. O mnie nie wspomina?

Tobiasz. Wątpię.

Grzegotka. Coś mnie zimno przyjmujecie.

Tobiasz. Niegorąco.

Grzegotka. Wszak Waszeć znasz moje zamysły. Tobiasz. Chciałbym zapomnieć.

(trzegotka. Nie sprzyjacie mi, jak uważam. Tobiasz. Źle, uważać nie umiecie.

Grzegotka. jąimość myśli inaczej.

Tobiasz. Inaczej?

Grzegotka. Nic nie ma przeciw mojej osobie. Tobiasz. Alboż ja mam?

Grzegotka. Grzecznie mnie przyjmuje.

Tobiasz. Alboż ja niegrzeczny.

Grzegotka. Odłożyła na czas późniejszy.

Tobiasz. Potem o tern, Mości Grzegotko, jeszcze dość czasu mamy.

Grzegotka. Jeszcze jedną nowinkę Waszecioni udzielę. Kasper. Kochany Gźegotka, ja lubię nowinki. Grzegotka. Słychać, że u nas wąsy będą skasowane. Tobiasz. Tam do dyaska!

Błażej. Aj! aj!

Kasper. A fe!

Grzegotka. Bo w dawnych statutach, ma być wyraźnie: Quae marïbus solum trïbuuntur, mascula sunt, co znacz}' : Władza przy wąsach. — No, bądźcie zdrowi, nie mam czasu, pójdę naprzeciwko pań moich, niemało je pewnie ucieszę. Bądźcie zdrowi! (Odchodzi).

SCENA SZÓSTA.

TOBIASZ, KASPER, BŁAŻEJ.

Tobiasz (podkręcają wąsa). Na to nigdy nie zezwolę.

Kasper (podobnież). I ja będę plosić żonki.

Tobiasz. Przecie powaga.

Kasper. Psecie clowiek cios pod nosem zobacy.

Błażej. Aj, sąsiedzi! daliście jabłko, a o korzonek wam idzie.

Tobiasz. Ktoby myślał, że Waszeć nie z naszych.

Błażej. Przy powodzi strach i łodzi.

Kasper. Juźto sąsiad Błażej zawśe źaltobliwy, zawśe ma jakieś dyktelyjki na pogotowiu (śmieje się). Juź ja

to mówię... (nagle przestaje mówić, zobaczywszy żonę).

SCENA SIÓDMA.

CIŻ SAMI, URSZULA, BARBARA, AGATA.

(Harapy w ręku).

Urszula. Otóż! patrzcie tylko. — Jak gawrony.

Barbara. Cały dzieńby to trzepało, gęba im się nie zamknie.

Agata (do Błażeja). I ty tU, mój kołowrotku?

Urszula. Nie masz to innego zatrudnienia, jak plotek słuchać?

. Tobiasz. Ależ serdeńko, tylko cośmy stanęli.

Kasper (do Barbary) Plośę cię, moja seldećna źonecko.

Barbara. Na targ mi zaraz.

Kasper. Juźem pobiegł, (odchodzi).

Urszula. No, cóż?

Tobiasz. Uspokój się, wszystko będzie.

Agata (do Błażeja). Po COŚ tli przyszedł?

Błażej. Chciałem rady zasięgnąć...

Urszula. Patrzcie, jacy do rady! róbcie co wam każą, to wasza rada.

Agata (do Błażeja). Wynoś Się !

UrSZllla (do Tobiasza). JeSZCZe StOÎSZ? (Tobiasz i Błażej wychodzą)

SCENA ÓSMA.

URSZULA, BARBARA, AGATA, GRZEGOTKA.

Urszula. Lubo w sercach naszych łaskawość i dobroć panuje; lubo łagodność, że tak rzekę, jest... że tak powiem, nam wrodzoną; lubo, mówię, jednak przedsięwzięcie roztropne, głębokiej roztropności, każe nam i rozkazuje jak najkrócej trzymać naszych, tak nazwanych, mężów.

Barbara. Tylko im trochę pofolgować, a już po wszystkiem; w jednej godzinie wszystko wróciłoby do dawnego nieładu.

Agata. Nie ma żadnego wątpienia, cnota mężów od nas zawisła.

Urszula. Dobrze wiedzeni, dobrze pójdą.

Barbara. Ich złe dotąd postępowanie wynikało, to trzeba wyznać, z naszego niedbalstwa.

Agata. Ze zbytecznego pobłażania, powiedz sąsiadko.

Czwarty już tydzień, Osiek

Urszula. Bogu dzięki! wszystko pomyślnym i dobrym obróciło się obrotem, mądrością rządzony doznaje niezaprzeczonych, że tak się wyrażę, korzyści. — Prawda, Mości Grzegotko?

Grzegotka. Trzebaż mego potwierdzenia? — Za małe mam oczy, bym się mógł dość napatrzeć — za małe uszy, by pojąć wszystko — za mały język, by głosił przyzwoicie sławę waszę, roztropność, powagę, zgodę i potęgę.

Urszula, Barbara, Agata. Kochany Grzegotka!

Grzegotka. Sługa wasz do śmierci.

Urszula. Nowinki twoje tysiąca warte.

Barbara. I projekta niezłe.

Urszula. Gdy mamy być innym miastom chwalebnym przykładem, trzeba abyśmy się starały o najdoskonalszy stopień doskonałości. Agato! twój mąż jest uczony.

Agata. Jest, ale ja mu tego nie przyznaję; owszem, przeciwnie myśleć mu o tern każę.

Grzegotka. Roztropności niezrównana!

Urszula. A że on, mówiąc między nami, jest najmędrszym w naszej stolicy, Waszeć zostałaś nauczycielem tutejszej szkoły.

Grzegotka. Bardzo sprawiedliwie.

Urszula. Będąc dozorcą nauk, które mają obejmować w sobie razem sztukę czytania i sztukę pisania, jesteście przez to samo naczelnikiem... naczelnikiem...

Grzegotka. Oświecenia.

Agata. Jakto? światła?

Grzegotka. Światła rozumu.

Urszula. Oświecenia światła rozumu.

Agata. Rozumiem; do mnie więc będzie należeć, mieć oko na pojętniejsze głowy; i jeżeliby się która wyszczególniła, przedstawić, zalecić.

Urszula. Nic, nic z tego. Żadnego protegowania rozumu, żadnej pomocy rozwijającemu się talentowi — to nie wasz urząd, to do was nie należy. Niech czytają, piszą, i dosyć — a oświecenie zgromadzaj Waszeć na siebie.

Grzegotka. Tak; o sobie pamiętać, to jest oświeceniem, i tern można się najlepiej oświecić, można się Jaśnie oświecić.

Urszula. A później, mając tyle żaków pod ręką, będziesz Waszeć mogła wydawać jakie pisemko.

Grzegotka. Gdzieby były nowinki.

Urszula. Wybornie.

Grzegotka. Uwagi.

Barbara. Nad czem?

Grzegotka. Nad tem, czego nie rozumiemy.— Krytyki.

Agata. Co to krytyki?

Grzegotka. Gatunek kleszczów, czepiających się wszystkiego, co nad niemi.

Urszula. O tytule później pomyślimy. Na tytuł zawsze dosyć czasu.

Grzegotka. O co łatwiej, jak o tytuł.

Barbara. A sami nie znajdziemy, to zapłaciwszy dostaniemy.

Grzegotka. Za pieniądze wszystko — mądra uwaga !

Urszula. Bezpieczeństwo miasta waszeci na współ i siostrze Barbarze powierzam. Areszt w waszym domu, zatem klucze przj⁷ was będą.

Agata. Za wiele na mnie.

Urszula. Tem większa zasługa.

Grzegotka. Jeszcze mało na rozum Waszecin.

Urszula. Dla honoru zaś będziesz z nami do sądu zasiadać.

Barbara. Ach, jeszcześmy sprawy nie miały! — Ale prawda... tak jest... mam! mam! jakżem mogła zapomnieć — jest sprawa...

Urszula. Sprawa ?

Barbara. I niemała.

Urszula. Prędzej z nią, sądźmy.

Agata. Jakąż karę wybieramy?

Urszula. Ależ wprzód trzeba zobaczyć kto jest winowajcą.

Barbara. Macieja Kopytkę oskarżam.

Grzegotka. Już wiem o co idzie.

Barbara. Był wczoraj na targu bez spódnicy.

Agata. Co za śmiałość!

Urszula. Wojewoda może chodzić w spódnicy, a on się wzbrania.

Grzegotka. I miał czapkę, na moje oczy widziałem.

Urszula. Do gąsiora z nim!

Agata. Do gąsiora!

Barbara. Do gąsiora !

Urszula. Ależ on ma moję robotę.

Agata. I moję, nawet na jutro koniecznie potrzebną.

Urszula. W całym Osieku jeden tylko kowal.

Barbara. A dwóch ślusarzy nie potrzebnie.

Urszula. Dwóch? prawda — więc bardzo dobrze — i taki pierwszy dekret wydajemy : ,.kowal przewinił, ale że jest tjdko jeden, a ślusarzy dwóch, zatem na jego miejsce jeden ślusarz uwięzionym będzie“.

Grzegotka. Wybornie !

Agata. Doskonale !

Urszula. Dalszy wyrok potem odbierze, jeżeli nam czas pozwoli. Tę sprawę zaś nasz pisarz, siostra Barbara, wciągnie do ksiąg- miejskich, aby na zawsze została na czele spraw w Osiekn sądzonych.

Grzegotka. Najtrudniej zacząć, potem coraz łatwiej.

Urszula. Widzicie sąsiadki, bałyście się sądów, otóż nie tak rzecz trudna, jak się zdawała.

Barbara. W samej rzeczy, nigdyni się nie spodziewała, abym mogła tak prędko nauczyć się sądownictwa.

Agata. Co nam się sądem turbować — niech się winowajca turbuje.

Grzegotka. Rozsądna uwaga!

Urszula. Teraz po znoju obarczającego urzędu myślę odpocząć.

Barbara. I mnie się na sen zbiera.

Agata. Ja ochłodzę się wprzódy śniadaniem.

Urszula. Do zobaczenia. (Odchodzi).

Agata. Do zobaczenia. Chodźmy Barbaro! (Odchodzi).

SCENA DZIEWIĄTA.

Grzegotka. Nie ja pierwszy korzystam z nieładu, nie ja ostatni będę czemsiś, że uważam skąd wiatr wieje. Mądry zawsze dobrze wyjdzie, ledwie z piasku bicza nie ukręci, byle się nie piął, tylko sunął. Plotka bawi, pochlebstwo głaszcze, pilność strzeże, rozum bierze. Filip Crzegotka wie to dobrze. (Odchodzi).

SCENA DZIESIĄTA.

D0RĘBA, MAKARY, (na schodach, później) KASIA.

Makary. A cóż mości Towarzyszu, nie mówiłem?

Doręba. Nie wiem czy się śmiać, cz}r gniewać.

Makary. Jak jedno, tak drugie mało pomoże.

Doręba. Pst!

Kasia (wchodzae ostrożnie, koszyk i butelka w ręku». Stryjaszka

nie ma, stryjanka śpi.

Makary. Ach panno Katarzyno ! aniele stróżu z koszykiem i butelką!

(Kasia przegląda — palec na ustaeh).

Doręba. Cicho !

Makary. Ach prędzej, złota panno Katarzyno! niema nikogo, jeszczem w gębie nic nie miał. (Chce schodzić,

Kasia się zbliża, wtem Grzegotka wbiega).

SCENA XI.

CIŻ SAMI, GRZEGOTKA.

(Doręba i Makary mówią na stronie przez całą scenę).

Grzegotka. Na wiekim zapomniał... a! Kasia! kochana Kasia!

Makary. Bodaj żeś pękł!

Grzegotka. Szczęśliwe spotkanie.

Kasia (na stronie). Dla Boga ! co ja pocznę. Grzegotka. Gdzieżto niesiesz tę buteleczkę? (Odbiera). Makary. Otóż macie!

Kasia. Ja chciałam... ja chciałam...

Grzegotka (zaglądając w koszyk). I ŻywnOŚĆ!

Kasia. Właśnie miałam... miałam...

Grzegotka. Dla kogożto?

Kasia. To jest... dla kogo?

Grzegotka. Dla kogoż trudzą się te rączki ?(Całuje rękę) Doręba. Makary! co on myśli?

Makary. Cierpliwości trochę, Mości Towarzyszu. Kasia. Usłyszałam głos Waszeci i myślałam, żeś może jeszcze nie śniadał.

Makary. Masz teraz.

Doręba. Cierpliwości trochę, Mości Makary. Grzegotka (odbierając koszyk). Dziękuję ci, gwiazdeczko moja; poznałaś mój głos, jak gołębiczka turkotanie swojego wiernego gołąbka.

Doręba. Makary! nie wytrzymam.

Makary. Ciszej, Mości Towarzyszu.

Grzegotka (stawiając kosz) Bryndza.

Makary. Bryndza, Mości Towarzyszu.

Doręba. Cicho.

Grzegotka. Wyborna.

Makary. Wyborna, wyborna Mości Towarzyszu !

Doręba. Bądźże cierpliwy.

Grzegotka. Acli, gdyby do tego śniadania jeszcze całusek.—Ale ja tylko proszę.

Kasia. Daremnie.

Doręba (biorąc za kord). Makary, ja go palnę!

Makary. Bądź Waszmość cierpliwy.

Grzegotka. I szynka.

Makary (chwytając za kord). Szynka ! Ech, nie wytrzymam!

Doręba. Ani się rusz!

(Kasia zbliża się i patrzy z wielką uwagą przez okno).

Grzegotka (jedząc przy stole). Niedobrem okiem na mnie patrzysz, Kasiuniu. — Wiem ja co się święci. Pan Jan Doręba jeszcze w myśli — pustak lepiej się podobał — ale już teraz pewnie gdzieś kozy pasie Tatarom.

Doręba. Poczekaj !

Makary. Ach szynka!

Grzegotka. Cóż tam widzisz? (po krótkiem milczeniu). CÓŻ się tak przypatrujesz? (po krótkiem milczeniu). Cóż się dzieje?

Kasia. Nic, nic. (patrzy z uwagą).

Grzegotka. Ale przecie?

Kasia. Ach! ach!

Grzegotka (zrywając się). Co? CO? CO Widzisz ? (wyglądając) gdzie? co? kto?

Kasia (odchodząc od okna). Nic, llic.

Grzegotka (Chodząc za nią). Ale CÓŻ Się Stało? pi’OSZÇ cię, powiedz, co się stało?

Kasia. Nic, nic.

Grzegotka (biegając od okna do Kasi). Czy kto przyjechał? czy się bił? powiedz — czy wpadł w wodę? czy końmi roztratowany?

Kasia. Nic, nic.

Grzegotka. Ale czegóż tak patrzałaś?

Kasia. Tam na moście...

Grzegotka. Co, co na moście?

Kasia. Ktoś...

Grzegotka. Cóż ktoś?

Kasia. Ja nie wiem...

Grzegotka. Ale cóż widziałaś?

Kasia. Za daleko...

Grzegotka. Ale przecie?

Kasia. Zdaje mi się...

Grzegotka. Na moście? na moście?

Kasia. Na moście.

Grzegotka. Prędzej sam zobaczę, niż się dowiem od ciebie. (Wybiega).

Kasia. Biegaj, biegaj ! wiele się dowiesz, (śmieje się). Tak to zwodzę... nie powiem kogo (Doręba i Makary schodzą).

SCENA DWUNASTA.

KASIA, DORĘBA, MAKARY.

Makary. Do ataku, Mości Towarzyszu.

Kasia. Co czynicie?

Makary. Proszę zacząć, ja skończę.

Doręba. Jedz, pij, daj mi pokój. — Kasiu, co to znaczy ten Filip Grzegotka?

Kasia. Co znaczy?

Doręba. On ciebie kocha.

Kasia. Na moje nieszczęście.

Doręba. Ja mu kark skręcę.

Makary. Fiat !

Kasia. Niewielkabjr szkoda była.

Doręba. Cóż stryj na to?

Kasia. Stryj go nie lubi, ale...

Doręba. Ale?

Kasia. Ale stryjanka.

Makary. Tu sęk!

Doręba. Ta zawsze mi na zawadzie.

Kasia. Z pewnością jeszcze nie wiem, ale zdaje mi się, że się z sobą rozumieją. On jest nieodstępn}^ zawsze nadskakuje, wszystkiemu potakuje, a pochlebia co słowo; ona zato żadnej sposobności nie opuści sprowadzenia nas sam na sam.

Doręba. Krew mi się burzy! ten łrnltaj ośmiela się ciebie kochać.

Makary. Wara mu! bo nos niepewny.

Kasia. Nie lękaj się; wszystkie jego zabiegi daremne, bo nietylko kochać umiem, ale i utrzymać się przy swojem potralię.

Doręba. Ale stryj, stryjanka.

Kasia. Dam sobie radę, spuść się na mnie. I corn ci przyrzekła, powtarzam: będę twoją, albo niczyją.

Doręba. Kochana Kasiu!

Kasia. Prawdziwam Polka! nie chcę innego męża, jak przy szabli.

Makary (jedzęc). Dobrze, panno Katarzyno.

Doręba. Trzeba jednak chwycić jakie przedsięwzięcie.

Kasia. Mnie się zdaje, czekać jeszcze.

Doręba. Teraźniejszy stan rzeczy długo trwać nie może. Jednak, jeżeli wszystko swojemu biegowi zostawimy, ja będę musiał oddalić się stąd, a ty tysiąc doznasz przykrości od stryja, stryjanki, Grzegotki i całej rzeczypospolitej.

Kasia. Cóż robić?

Makary (Ptfee). Atakować.

Doręba. Będę mówić z twoim stryjem.

Kasia. On ci się przestraszy.

Doręba. Będę się starał przez niego i innych pobudzić i dodać odwagi do zrzucenia nowoprzyjętego jarzma.

Kasia. Trudno będzie.

Doręba. Chciałbym tylko znaleźć sposobność z nim mówienia.

Kasia. Jeno go nie widać.

Doręba. Tu go więc na przesmyku czekać będę.

Kasia. Nie trzeba jednak, aby nas razem zastał.

Doręba. Poglądaj tam, Makary.

Makary. Zaraz idę, Odzie ku drzwiom z koszykiem i butelką) ale nie sam.

Doręba. Słyszałem rozmowę stryjów twoich z Błażejem; ich nieukontentowanie jest jawne.

Kasia. Jak i bojaźń.

Doręba. Spodziewam się jednak, że nie będzie mi trudno dawny przywrócić porządek.

Kasia. Co najgorzej, że i dawniej stryjaszek był ci przeciwnym.

Doręba. Ona najbardziej. Ale inne czasy, inni i my. Bądź dobrej myśli i stałej woli, a szczęście nasze niezawodnie spełnionem zostanie.

Makary. Idzie, idzie!

Doręba (do Kasi). Miej oko na stryjankę.

Kasia. Spuść się na mnie. (Odchodzi).

Doręba. Ty Makary, usuń się na stronę, a jak wnijdzie, zostań na czatach.

Makary. Rozumiem.

Doręba (do siebie). Niewiele się dorobiłem odwagą, zobaczę co mi wymowa przyniesie. Co lepiej w święcie popłaca, język czy szabla, teraz się przekonam.

SCENA TRZYNASTA.

TOBIASZ, DORĘBA.

(Makary w cięgu sceny pokazuje się czasem we drzwiach).

Tobiasz. Wszelki duch chwali pana Boga!

Doręba. Witani Waszeci.

Tobiasz. Co ja widzę !

Doręba. Dobrego przyjaciela.

Tobiasz. Pan Doręba.

Doręba. On sam.

Tobiasz (ogijdajęc się). Aj źle, bieda będzie.

Doręba. Jejmość śpi.

Tobiasz. Śpi pewnie?

Doręba. Tu ją słychać.

Tobiasz. Cóż Waszmość tu robisz?

Doręba. Wracam do domu.

Tobiasz. Ale tu nie dom.

Doręba. Chciałbym, żeb}r tu był.

Tobiasz. Stara piosnka.

Doręba. Waszeć mi nie bardzo sprzyjasz, panie burmistrzu.

Tobiasz. Jako na synowca, wcale nie.

Doręba. Kochani Kasię.

Tobiasz. Niepotrzebnie.

Doręba. Ona mi źle nie życzy.

Tobiasz. Tem gorzej!

Doręba. Jestem szlachcic.

Tobiasz. Herbu golec.

Doręba. Jednak wystąpiłem z szeregowcem na usługi Rzeczypospolitej.

Tobiasz. Szeregowiec na Tatary, na dziewczęta intrata.

Doręba. Mój ojciec ma własną cząstkę w Szlacheckiej Woli pod Sandomierzem.

Tobiasz. A Waszmość cząstkę tej cząstki; szkoda tylko, że mała cząstka małej cząstki równa się nuli.

Doręba. Za cóż mnie, panie Tobiaszu, tak ostro przyjmujecie?

Tobiasz. Bo chciałbym, żebyście sobie już poszli; zwłaszcza, że moje myśli dawno znacie.

Doręba. Kiedym otrzymał niepomyślną waszą odpowiedź, byłem jeszcze młokos.

Tobiasz. Prawda.

Doręba. Trzpiot.

Tobiasz. Jakich mało.

Doręba. Niestatek.

Tobiasz. Gdzie bójka, hulanka, Waszmość pierwszy, a zaraz do korda: dotychczas jeszcze organista bez ucha chodzi.

Doręba. Ależ teraz już nie jestem ów Jaś pędziwi-clier; służyłem mojemu krajowi, byłem Towarzyszem pancernej chorągwi. Nikt mi nie powie, żem próżniak nieużyty. Biłem się jak dobry Polak, i śmiało sobie teraz wąsa pokręcić mogę.

Tobiasz. Hm! (przypatrzywszy się). Aleś mi urósł i zmężniał, panie Janie.—Ba! i kresa.

Doręba. Drapnięcie.

Tobiasz. Ej, toż Waszmość musiał gdzieś liiepomału niacnąć tego kotka, co tak drapnął.

Doręba. Nieźle, Bóg pobłogosławił szabli mojej.

Tobiasz. Powiesz mi jak się to stało.

Doręba. Z duszy, serca. Waszeć mnie zrozumiesz; byłeś przecie pode Lwowem.

Tobiasz. He, pode Lwowem, ba, ba, ba! Jakeśmy przyszli z Jabłonowskim, Wielkim Hetmanem koronnym, to było na co patrzeć. Jak to Waszmość wiesz?

Doręba. Któżby o tern nie wiedział !

Tobiasz. Oj zalaliżeśmy, zalali wtedy Tatarom nietro-clię gorącego sadła za skórę! Mój mocny Boże! jak to drapało ! a my tuż tuż za nimi — tuż tuż — Ej ! Ha !

Doręba (zatrzymując go). Jejmość!...

Tobiasz. Jejmość? strach...

Doręba (zatrzymując go). Ja tylko przestrzegam, aby nie usłyszała.

Tobiasz. Dobrze mówicie. — Oj! czasy! czasy!

I )oręba. I jakże? wojskowy wojskowemu odmówi pomocy, nie chce go uszczęśliwić, kiedy to od niego zależy?

Tobiasz. Ach serdeńko ! niekoniecznie odemnie, trzeba się i żony poradzić.

Doręba. No, poradzić się można, ale na swojem utrzymać.

Tobiasz. Ach, kiedyżto trudno.

Doręba. Co tu trudnego?

Tobiasz. Niezawsze bo mnie słucha.

Doręba. Niezawsze?

Tobiasz. Ba, nawet i nigdy.

Doręba. To się jej nie pytać.

Tobiasz. Ale jak ona się spyta?

Doręba. To nie odpowiedzieć.

Tobiasz. A jak każe?

Doręba. Nie słuchać.

Tobiasz. Ach serdeńko! tu inaczej rzeczy idą.

Doręba. A dobrze idą?

Tobiasz. Pst, pst.., bój się Boga człowieku, zgubisz nas obydwóch.

Doręba. Między nami, po cichu, powiedz Waszeć, dobrze tu się dzieje?

Tobiasz. Dyaska tam dobrze, tylko cicho, dla Boga, cicho...

Doręba. Kiedy więc źle, trzeba starać się złemu radzić.

za-

Tobiasz. Ale jak? jak?

Doręba. Jabym wiedział.

Tobiasz. Doprawdy? powiedzże mi do ucha: święty Antoni ci to stokrotnie nagrodzi.

Doręba. Ale pod warunkiem.

Tobiasz. Naprzykład?

Doręba. że mi Kasię dacie.

Tobiasz. No, wiesz co Waszmość; jak nas od spodnie, kądzieli, drutów, wszystkich tych plag Boskich uwolnisz, a ja znowu Burmistrzem będę, Kasia twoją.

Doręba. Słowo?

Tobiasz. Verbum.

Doręba. Teraz możesz Waszeć oznajmić znaczniejszym mieszczanom, że tu jestem w celu ich oswobodzenia.

Tobiasz. A jak mnie który wyda? będzież mi będzie!

Doręba. Każdy pewnie tego pragnie.

Tobiasz. Jak ryba wody.

Doręba. O godzinie więc, w której waszych żon w domu nie ma, niech się tu wszyscy zejdą, przez ogród tajemnie.

Tobiasz. Niech i tak będzie.

Doręba. Jak tu będą, ja przyjdę.

Tobiasz. Skąd?

Doręba. Z tej izdebki.

Tobiasz. Aj, dla Boga! nie, tam sama Imość bywa,

Doręba. Skryj mnie więc gdzieindziej.

Tobiasz. Zamknę Waszmości w spiżarni, tam jej noga nie postanie, tam moje panowanie.

Doręba. Gdziekolwiek.

Tobiasz (cicho). Jest tam i miodek.

Doręba. Miodek?

Tobiasz (potakując głowa). Ale SZa ! (wchodzi przed Doręba do bo-

cznych drzwi, za którym na znak tegoż, Makary).

Makary. Gwałtu, co się dzieje!...

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

TOBIASZ, KASPER.

(Siedzą przy przeciwnych stronach sceny.— Tobiasz w okularach robi pończochę z wielką uwagą, Kasper przędzie kołysząc dziecko i śpiewa).

Kasper. Lu lu, lu lu, luluniu.

Lulaj, lulaj, Maciuniu.

Tobiasz. Aj, aj, ratuj!

Kasper. Cóż tam?

Tobiasz. Oczko, oczko, oho... oho... zjedzże dyaska! jużem spuścił.

Patźźe —

Kasper. Daj blaciśku, ja ci naplawię. o tak.

Tobiasz. A dalej?

Kasper. Tak, widziś... oho!...

Tobiasz. Waść bo porzesz, u licha !

Kasper. Tlośkę tylko.

Tobiasz. Oddaj, oddaj; to mi do nauki! tfy! Kasper. Ja umiem.

Tobiasz. Nie umiesz. Ale dajmy teraz temu pokój ;

o ważniejszych rzeczach mam z tobą pomówić. Kasper. A wolnoź o nich mówić? nie będzie się Imość gniewała ?

Tobiasz. Co mi tam Imość !

Kasper. Aj!

TobiaSZ (ogląda się przestraszony). CzegOŻ kl’ZyCZySZ?

Kasper. Nie tźeba, blaciśku, tak gadać.

Tobiasz. A ty tchórz ?

Kasper. Juźto moja taka natula.

Tobiasz. Nie bój się.

Kasper. Żebym tylko mógł.

Tobiasz. Nic ci nie będzie.

Kasper. Aleźboto moja żonka baldzo niegźećna. Tobiasz. Poty ich panowania.

Kasper. Blaciśku, dla Boga, co ty niówiś?

Tobiasz. Słuchaj. — Przyjechał tu pan Doręba. Kasper. Kto? Dolęba? Dolęba? ten Dolębećka? Tobiasz. Ten sam.

Kasper. Ten, co mnie byl z ćólenkiem wywlócil? Tobiasz. Ten sam.

Kasper. Co to mnie byl laz w nocj" nastlaśyl, że mnie potem febla śeść tygodni śamotala?

Tobiasz. Ten sarn.

Kasper. Ten śalawila niegodziwy?

Tobiasz. Był Towarzyszem Pancernym.

Kasper. Pancelnym? plośę ja kogo! pancelnym? Tobiasz. Żwawy się chłopak z niego zrobił. Kasper. Ćegoź on tu chce?

Tobiasz. Chce nas oswobodzić.

Kasper. Blaciśku, ja tluchleję.

Tobiasz. Nic nie pomoże, trzeba działać.

Kasper. Blaciśku, ja zemdleję.

Tobiasz. Nic nie pomoże. Idź, powiedz o tern Błażejowi. Kasper. Błażejowi? ja mam iść powiedzieć? ja? blaciśku, ty mnie pchaś między miot a kowadło. Tobiasz. Nic nie pomoże, gdzie drwa rąbią, tam trzaski lecą.

Kasper. Byłem nie byl tźaską.

Tobiasz. Pode Lwowem nie tak było, a przeciem żywy. Kasper. Nadto jesteś odważny; tylko pomialkuj... Tobiasz. Ani słowa! (Oglądając się). Tylko się nie bój; idź śmiało, powiedz mu o wszystkieni i z nim razem udajcie się do znaczniejszych mieszczan, i zaproście ich, aby zeszli się tu do mnie.

Kasper. Aj! aj! aj!

Tobiasz. Małą furtką przez ogród wejść mogą. Kasper. Aj ! Aj !    ,

Tobiasz. Nasze panie pewnie swoim zwyczajem wkrótce wyjdą i nie wrócą jak w nocy; mamy czas i sposobność.

Kasper. Ty nie wieś, jaka moja żonka zazdlośna o mnie.

Tobiasz. Nic nie ma do rzeczy.

Kasper. Wśystkim powiada, że ja głupi, aby odstlęćyć.

Tobiasz. Co to szkodzi.

Kasper. Zawśe nmśę być pśy niej na każde zawołanie, kiedy jest w domu, aby jej służyć.

Tobiasz. Właśnie też jej teraz niema i potem nie będzie. No idż, idź.

Kasper. Blaciśku, ty mnie zgubiś.

Tobiasz. Nie zgubię, od przędzenia uwolnię.

Kasper. Ach, toby dobźe było!

Tobiasz. Idźże u dyaska !

Kasper. To już pójdę. — Ale Maciuś będzie płakał.

Tobiasz. Odnieś go i krzyknij tam na którego z parobków’, niech go pokołysze.

Kasper (bierze kołyskę i odchodzi). Aj ! aj ! Boże zmiłuj się nad duśą moją !

Tobiasz (sam). Ho! bo! Mościa Urszulo! teraz inaczej gadać będziemy; jednego kroku nie ustąpię.

SCENA DRUGA.

TOBIASZ, URSZULA (mówi z wielką flegmą).

Urszula. Zaw’sze z założonemi rękoma.

Tobiasz. Dopierom, serdeńko, robotę położył, dalibóg dopiero.

Urszula. Słuchaj i uważaj co powiem.

Tobiasz. Obie uszy na twoje usługi.

Urszula. Kasia przyszła już do lat, gdzie o mężu myśleć należy.

Tobiasz. Tak, myśleć należy.

Urszula. Jej rozsądek, nie w’ jednym razie okazany, godzien wszelkich pochwał.

Tobiasz. Tak, pochwał.

Urszula. Widzę, że jest już w stanie domem rządzić i że będzie umiała utrzymać swego małżonka w przyzwoitych karbach wierności, pilności i nieograniczonego posłuszeństwa.

Tobiasz. Słowo w słowo i ja tak myślę; będzie w sta-

nie domem rządzić — niema wątpienia. I utrzyma w karbach

dobrze Waszeć mówisz.

Urszula. Tratia się jej człowiek znakomitych przymiotów, głębokich zdolności, młody i lubo podubo-żałego ale znakomitego rodu.

Tobiasz. Byle nie...

słowem, Filip Grzegotka.

Urszula. Ciszej !

Tobiasz. Ale zmiłuj się, uważaj...

Urszula. Ciszej, mówię!

f POł7^

в nąj^o nie

*

iS.powif^ ^

ska

Tobiasz. Ja na to nie zezwolę.

Urszula. Co, co, co? jak? coś powiedział

Tobiasz. Ja mówię, serdeńko, że zapewne zezwolisz, i że taka i moja rada.

Urszula. Czy się pytam o radę?

Tobiasz. Nie pytasz się? to ja nic Myślałem, że się pytasz.

Urszula. I cóżbyś mógł powiedzieć.

Tobiasz. Nic, wcale nic, serdeńko.

Urszula. Naprzykład?

Tobiasz. Będziesz mnie łajać.

Urszula. Nic nie szkodzi, chcę wiedzieć.

Tobiasz. Ośmielam się więc przedstawić twojej rozwadze, że Filip Grzegotka nie jest takim, jakiegoby sobie można życzyć na męża dla Kasi.

Urszula. A ja mówię, że jest takim, jakiego sobie można życzyć.

Tobiasz. Ale proszę cię...

Urszula. Ja mówię, że jest takim.

Tobiasz. Ha! więc może i jest takim.

Urszula. Nie może, ale pewnie.

Tobiasz. Tylko uważaj...

Urszula. Ja mówię, że nie może ale pewnie.

Tobiasz. Ha, więc pewnie jest takim, jakiego sobie życzyć można.

Urszula. Jesteś więc mego zdania?

Tobiasz. A jestem.

Urszula. Bo jeżeliby to miał być człowiek złych o-by czajów.

Tobiasz. Nienajlepszych, nienajlepszj'ch.

Urszula. Jeżeli niczem niezajęty, niczem nietrudni ący się próżniak.

Tobiasz. Zawsze nic nie robi.

Urszula. Jeżeli oszczerca, jeżeli plotka...

Tobiasz. Jak stara ba..ba..ba..ba, i jaki!

Urszula. To nie byłabym za nim.

o, wcale nie.

Tobiasz. I ja nie

każdy gada, byle gadać;

Urszula. I jakże wam tu wierzyć? raz tak, raz siak, raz jesteś za nim, raz przeciw niemu. Otóż to wszyłyście tacy — za grosz zdania, za grosz zastanowienia, stałości, rozsądku sprzeciwia się, byle się sprzeciwiać — powiedz sam jak mówiłeś?

Tobiasz. Serdeńko, ja już nic nie mówiłem. O, mój dobry Boże! odbierzże mi język, bo już nie wiem, co z nim robić.

Urszula. Dąsasz się?

Tobiasz. Ja? ja dąsam się? dalibóg że nie.

Urszula. Skrzywiłeś się?

Tobiasz. Może niechcący — przepraszam cię serdeńko

(chce ją uściskać).

Urszula. No no, bez tych czułości. Kasię zatem wydamy za Filipa.

Tobiasz. Kiedy taka twoja wola.

Urszula. I twoja.

Tobiasz. Nie, nie moja, kiedy Waszeć prawdy chcesz koniecznie. Do czego też ten Grzegotka? ni przypiąć, ni przyłatać, ni mieszczanin, ni szlachcic, ni gospodarz, ni wojskowy; je, pije, bąki strzela i kwita. A plotka, a ciekawy, jak stuletnia baba...

Urszula. Co, co, co? jak kto?

Tobiasz. Masz teraz! bodajżem oniemiał! ale bo Wasze, serdeńko, wybacz czasem, kiedy nie z myśli, ale z nałogu wymknie się jakie niepotrzebne słówko. Miej uwagę, że kto żyje przeszło lat sześćdziesiąt, trudno, aby w kilku tygodniach odmienił całkiem sposób mówienia.

Urszula. Aha! to przez sześćdziesiąt lat umiałeś rozkazywać, gderać, łajać, i musiano cię słuchać, musiano cię znosić? a kilka tygodni dopiero, a już nie możesz być uległym?

Tobiasz (na stronie). O, Dorębo ! Dorębo! Janie Dorębo ! szlachcicu! Towarzyszu Pancerny! zmiłuj się nad nami !

Urszula. Cóż to mruczysz?

Tobiasz. Zakrztusiłem się.

Urszula. Ej, jeszcze, widzę, Waszeci burmistrzostwo nie wywietrzało z głowy. Ale przestrzegam, przestrzegam ! Idź, Kasię zawołaj !

(Tobiasz odchodzi).

SCENA TRZECIA.

URSZULA.

Urszula. Ileżto pracy i mozołu nie kosztuje wykorzenienie dawnych przesądów. Ileż nie trzeba pilności, czujności i stałości kobiecej do utrzymania porządku, wznoszącego się na męskim bezrządzie. Ale Osiek musi jakimbądź sposobem uwiecznić swoję sławę koniecznie.

SCENA CZWARTA.

URSZULA, GRZEGOTKA.

Grzegotka. Gwiazdo, pełna splendoru i rozłożystych promieni, panująca nam na niebie naszem! Póki woda w Wiśle płynąć będzie, poty Filip czcić cię nie przestanie. Przychodzi dowiedzieć się pokornie, czy spełnione jego nadzieje.

Urszula. Przyrzekłam.

' GrzegOtka.. Dzięki ci, dzięki stokrotne — a Tobiasz?

Urszula. Jest moim mężem.

Grzegotka. Prawda, rozumiem; a Kasia?

Urszula. Posłałam po nią; oświadczę jej w przytomności Waszecinej zamiary Waszeci i moję wolę.

Grzegotka. Choćbym się plackiem położył u nóg Waszmości, jeszcze byłbym za wysoki do niskiego ukłonu, przynależnego dobroci i mądrości waszej.

Urszula. Lubię cię, Grzegotko!

SCENA PIATA.

URSZULA, GRZEGOTKA, KASIA, TOBIASZ.

(Bierze pończoszkę).

Urszula. Oznajmił ci stryj zapewnie po co cię przywołuję?

Kasia. Oznajmił.

Urszula. To jest nasz sąsiad, Filip Grzegotka.

Kasia. Wiem.

Urszula. Chce się z tobą żenić.

Kasia. Doprawdy?

Urszula. Dasz mu więc rękę.

Kasia. Nie dam.

Urszula. Nie?

Kasia. Nie.

Urszula. Panno Katarzyno, dlaczego nie?

Kasia. Do mi się niepodoba.

Urszula. I tak mi w oczy mówisz?

Kasia. Nie jestżem kobietą, abym nie miała własnej woli? dlategoż mnie niebo wyższością płci udaro-wało, abym słabszej ulegała? Co? ja? na skinienie mężczyzn mam być posłuszną? I to Waszeć, stry-janko, nie tylko cierpieć, ale i radzić możesz. Wszystko się już zmieniło twojemi mądremi prawami, a jedno wybieranie, przebieranie, przerzucanie między nami mężczyznom zostawione będzie? Czemuż my icli miejsca zająć nie mamy? Czemuż oczekiwać, aż który okiem rzucić raczy? Przyjdzie jeszcze czas, kied}r stare panny będą w modzie, starzy zaś kawalerowie będą uczyli papugi gadać, kosy śpiewać i niopsjr służyć, a po śmierci powiodą małpy do piekieł, jak o pannach niegdyś mówiono. — Nadchodzi czas, w którym o swojem postanowieniu mj'éleé wypada? dobrze więc, niech wprzód przepatrzę między młodzieżą. Najpierwej posag, potem urodę, potem rozum, a na koniec dopiero trzech zwiodę, czwartego Wybiorę. (Długie milczenie).

Tobiasz. Winszuję Waszeci.

Grzędo tka. Kasiu... ale... pani stryj anko... pani... pani, ale... jakże?

Tobiasz (na stronie). Kiedy już temu język zdrętwiał, to nie żarty.

Urszula. Nie chcemy nagle stanowić, i lubo wniosek Kasi zdaje się być ze wszech miar rozsądny, godnjnn nawet nagrody, jednakże do późniejszej narady wyrok mój odroczyć postanawiam niniejszem postanowieniem.

Grzegotka. Czy być może?

Urszula. Jak tylko tak mówię, to tak być może. Czekaj i spodziewaj się.

Tobiasz. Amen!

Urszula. Teraz chodź Waszeć ze mną, będziesz mi towarzysz}’!; mamy zejść się wszystkie za miastem i radzić, czyby Osiek nie mógł być fortecą — chodź. (Do Tobiasza) Waszeć zostaniesz przy dzieciach. Ty, kochana Kasiu, miej tu wszystko na oku, spuszczam się na ciebie, (odchodzą).

SCENA SZÓSTA.

TOBIASZ, KASIA.

Tobiasz. Fiu! fiu! panno Katarzyno, za katyś podrosła.

Kasia. Nie lękaj się, stryjaszku, nie taka ja, jak się wydaję.

Tobiasz. To mi nowina.

Kasia. Koniec to wszystko pokaże.

(odchodzi).

Tobiasz (sam). Zły przykład dla kobiet, jak motylica na owce: jedna, druga, trzecia, jużci i wszystkie. Oj, czasy! czas3r!

SCENA SIÓDMA.

TOBIASZ, KASPER, (później) BŁAŻEJ, (potem) MIESZCZANIE.

Kasper. Ćy juź wyśli? niema nikogo?

Tobiasz. Nikogo, tylko dzieci i ja pod dozorem Kasi, ale od niej drzwi zaraz zamkniemy.

Kasper. Ostloźnie blaciśku, źmiluj się ostloźnie! Tobiasz. Cóżeś zrobił ?

Kasper. Byłem u Błażeja i u kilku innych, źalaz tu będą.

Tobiasz. Cóż mówili?

Kasper. Stlaśną mają ochotę, aż dźą!

Błażej (wchodząc). Nasi już w ogrodzie, można ich wpuścić? Tobiasz. Można, a potem drzwi pozamykajcie ; ja idę po naszego patrona. (Odchodzi).

Kasper. Zamykaj, zmiłuj się, zamykaj!

Błażej. A wy tchórzem podsz}rci, jak widzę, (zamyka drzwi). Kasper. Wieźcie mi, sąsiedzie, ja pźećuwam, że to się na mnie zmiele. — Ulodzilem się pod źlą gwiazdą: żebym w masło palec -włożył, to go źlamię. Błażej (otwierając drzwi boczne). Proszę ! proszę ! cicho a śmiało !

(Mieszczanie wchodzą po kilku, skradając się, w opończach po sukniach, któremi się zasłaniają. •— W milczeniu ręce sobie podają).

SCENA ÓSMA.

C1Ż SAMI, DORERA, MAKARY.

l)01*ęba. Pozdrawiam Waszeciów !

Wszyscy. Witamy! witamy !

Doręba. Daj nam Boże szczęście.

Wszyscy. Daj Boże!

(Doręba wstępuje na krzesło, naprzeciwko okna -— Makary szykuje mieszczan w półkole, potem oparty na poręczy krzesła potakuje gestami mowie »    towarzysza).

Doręba (po krótkiem myśleniu). Kiedy rzucę okiem po wystruganych głowach, kutasistych czuprynach, po nosach czerwonych, świadczących dostatek domowy, zdaje mi się, że tylko proporców nad niemi brakuje, abym widział przed sobą jeden z najdzielniejszych hufców Rzeczypospolitej. — Ale przebóg! gdy spojrzę dołem, o boleści ! o sromoto ! w fałdzistych spódnicach

WZrok mój tonie. — (Powszechne westchnienie). JaktO,

Powiedzcie — nie nadużywaliście

w spódnicach chodzicie i śmiecie jeszcze wąsa podkręcać? O mieszczanie Osieka ! jakżeście mogli przywdziać oznakę wyrzeczenia się praw waszych i uznania słabości niegodnej płci waszej? — stało się! Ale teraz zastanówcie się, czy sami nie jesteście tego przyczyną, czy nie wy to sami związali tę miotłę Bożą.

władzy waszej, jako mężowie? by 1 iście zawsze naczelni к aim' rodziny, a nie srogimi panami w domu? uważaliście zawsze w żonie przyjaciółkę, towarzyszkę życia, matkę waszych dzieci, a nie słabszą istotę, stworzoną do usług i cierpienia? milczycie? Tak jest, widzę, zgaduję, skąd to wszystko poszło — przebierało się miarki, nosił dzban wodę...

Tobiasz. Aż się ucho urwało.

Kilku mieszczan. Oj! urwało się, urwało.

Makary. Tu sęk!

Błażej. Dobrze mówi.

Tobiasz. Co prawda, to nie grzech.

Kasper. Ja się boję, źe ledwie stoję.

Doręba. Rządziło się wr domu samowładnie. Dla siebie rozrywka, dla żony zatrudnienie. Do tego nigdy dobrego słowa. — Było za co, czy nie, zrzędziło się, gderało, nudziło w nagrodę najlepszych chęci, „ a cóż dopiero, gdy się z jakiej biesiady wróciło: nogi w zygzak, język w kłakach, z czupryny jak z komina.

Tobiasz i kilku. Hej, hej!

Doręba. Krzyk, odmęt w domu, a żona cierpi, cierpi i milczy — aż też nareszcie, co nadto, to nadto — niemożność znoszenia daje możność nieznoszenia --powstały • kobiety i one teraz rząd, a wy kądziel macie.

Kasper. Oj kądziel, kądziel, to źeć śtlaśna.

Doręba. Chcę was jednak oswobodzić w nadziei, że wasze nieszczęście przestrogą zostanie i że słabszych szanować będziecie, równie przez uczciwość jak i przez rozum. — Będziecież mnie wspierać?

Wszyscy. Będziemy.

Doręba. Nie odstąpicie?

Wszyscy. Nie odstąpimy.

Doręba. Przyrzekacie stałość w przedsięwzięciu, odwagę w działaniu?

Wszyscy. Przyrzekamy.

Doręba. Stałość?

Wszyscy. Stałość.

Doręba. Odwagę?

Wszyscy. Odwagę.

Doręba. Przyrzekacie ?

Wszyscy. Przyrzekamy.

(słychać śpiew kobiet przechodzących za sceną)..

Górą żony! górą żony!

W kąt czupryna, na dół wąs!

Niech w cymbałach zadrżą strony,

Dalej żwawo, dalej w pląs!

Górą żony, górą żony!

(Na pierwszy odgłos rozbiegają się wszyscy i gwałtem nie mogąc, zamknię-temi, bocznemi drzwiami do ogrodu uchodzą. Błażej otworzył środkowe, a Tobiasz małe po prawej stronie drzwi i niemi wyszli. Kasper oknem uciekł, wyrwawszy się Makaremu, który odepchnięty, znajduje się naprzeciwko Doręby; ten z wyciągniętą ręką, w zadziwieniu czas jakiś zastaje).

SCENA DZIEWIĄTA.

DORĘBA, MAKARY.

Makary. Tu sęk!

Doręba (zstępując z krzesła). Niech ich licho porwie !

Makary. I ja tak mówię.

Doręba. Co za nieczułość!

Makary. Co za tchórzostwo!

Doręba. Mówiłem tak pięknie, tak czule, samemu mi serce rosło — myślałem, że w ogień za mną pójdą.

Makary. Nie tak trzeba było, z przeproszeniem Waszmości.

Doręba. Jakże Mości Makary?

Makary. Ja byłbym do nich tak przemówił: Hultaje! jak mi się który stąd ruszy, to mu obetnę uszy.

SCENA DZIESIĄTA.

MAKARY, BŁAŻEJ.

Błażej. Niema niebezpieczeństwa, oddział kobiet tylko przeciągnął tędy. Ale cóźto? już się rozeszli?

Doręba. Uciekli, powiedz, uciekli, jak długouszue zające, wstydźcie się.

Błażej. Ja pewnie mam chęć i odwagę, ale trudno płynąć przeciw wody; sam cóż zrobić mogę? zle swoje położenie pogorszyć, więcej nic. — Ale radź

Waszmość, znaleź jaki sposób; rozkaż co mam czynić, a do wszystkiego znajdziesz mnie ochoczym.

Makary. Póki żony nie zasłyszę.

Doręba. Wszyscyście w ten moment to przyrzekli... Makary. I uciekli...

Błażej. Ja wróciłem i nie odstąpię, proszę mi wierzyć.

Doręba. Więc dobrze, jeszcze wszystko niestracone, możemy jeszcze szczęścia próbować. Mam w odwodzie jeden sposób, może nam się uda — ale ręka rękę myje — ja wam, wy mnie pomożecie. Kocham Kasię i mieć ją muszę. Kozumiecie?

Błażej. We wszystkiem pomagać będę.

Doręba. Ja w tym domu dłużej zatrzymać się nie mogę — gdzie tchórz tam i zdrajca — wydany, schwytany, uwięziony i sobie i wam nie pomogę. Wyjść zaś z miasta nie wypada ani mnie, ani Makaremu; zostaniemy zatem ukryci, a wy za nas działać będziecie.

Błażej. Dobrze, od czegóż zaczniemy?

Doręba. Zaprowadźcie Kasię do waszego domu i tam ją ukryjecie.

Błażej. Czy tylko zechce.

Doręba. Spodziewam się... ale otóż i ona.

SCENA JEDENASTA.

CIŻ SAMI i KASIA.

Doręba (do Kasi). W dobrą porę nadchodzisz.

Kasia. Cóż się tu stało? — Co za hałas?

Doręba. Zaraz się dowiesz. Makary, ty idź na przeszpiegi, ale z wszelką ostrożnością.

Makary. Ej, Mości Towarzyszu! wierz Makaremu, uderzmy we dwóch na miasto, a dalibóg kapitulować będzie.

Doręba. Idź, idź, nie trać czasu.

Makary (na stronie). Ach, cóżto za młodzież teraz!

SCENA DWUNASTA.

DORĘ BA, KASIA, BŁAŻEJ.

Doręba. Kasin, czy mnie kochasz, teraz daj dowód. Wszelkie moje starania i namowy daremne; głuche na głos rozsądku, zniewieściałe dnsze.

Kasia. Tegom się spodziewała.

Doręba. A póki rzeczy w tym stanie zostaną, my tu z sobą połączeni być nie możemy.

Kasia. Cóż czynić wypada? czegóż odemnie żądasz?

Doręba. Uchodźmy skrycie.

Kasia. Jakto? skrycie mam dom opuszczać?

Doręba. Niema innego sposobu.

Kasia. Niezaślubiona ?

Doręba. W jednej dobie nią będziesz.

Kasia. Udzie pewność ?

Doręba. Szaleństwo tu panujące długo trwać nie może.

Kasia. Zapewne, ale i na krótki czas nie chcę być naganną.

Doręba. Udamy się do moich rodziców i to wtedy dopiero, jak mi się dziś mój zamiar nie uda.

Kasia. Czekajmy więc do jutra.

Doręba. Jutro jużby za późno było — pójdziesz z sąsiadem Błażejem i u niego skrytą zóstaniesz. Uda, mi się, to dobrze; nie uda, drugie dobrze; ale wtedy już trzeba nam będzie ujść nocą, ujść szaleństwa i wszelkich przeszkód, zostawiając czasowi przywrócenie porządku w tym zaczarowanym zakącie.

Kasia. Sarna, z tobą?

Doręba. Czyż mi nie ufasz?

Kasia. Przyrzekasz, że prosto do twoich rodziców pojedziemy?

Doręba. Przyrzekam, przysięgam na ostrze szabli polskiej.

Kasia. A twój zamiar?

Doręba (do .Błażeja). Do tego Waszeć pomożesz.

Błażej. Już mówiłem ; z ochotą.

Doręba (siadając do stolika). Napiszę małą kartkę, kilka słów tylko.

Kasia (do Błażeja). Ale jak mnie w waszym domu Agata odkryje?

Błażej. Nie lękaj się, mój dom, jak wiesz, obszerny, a żona rzadko w nim bywa.

Doręba Dając kartkę). W pierwszej wiosce na drodze do Sandomierza, w gościnnym domu, był jeszcze dziś rano mój kolega Dyzma Bekiesz, jeżeli go zastaniecie, oddajcie mu tę kartkę; on was uwiadomi, co dalej czynić będzie potrzeba.

Błażej. Waszmość przecie nie zechcesz usłuchać rad}r swojego szeregowca i z bronią w ręku...

Doręba. Nie, nie, bądź Waszeć zupełnie spokojnym w tej mierze.

Kasia. Kiedyż ja mam pójść?

Doręba. Tej chwili.

Kasia. Ale jakże?

Doręba. Jeśli mię kochasz, żadnego wahania, czas drogi.

Błażej, kśmiało Kasiu, śmiało !

Doręba (do Błażeja). Staraj się tam być i wrócić jak najprędzej.

Błażej. Ile możności.

Kasia. Wiele ci ufam.

Doręba. Nie będziesz nigdy tego żałować.

Kasia. Chodźmy więc.

Doręba. Do zobaczenia, kochana Kasiu.

Kasia. Idźcie, idźcie Błażeju, ja zaraz przyjdę, tylko

WStąpię do mojej izdebki, (odchodzą— Doręba bocznemi do ogrodu drzwiami — Kasper -wygląda oknem — Tobiasz drz-wiami od spiżarni, wkradają się powoli i zobaczywszy się, przestraszają się wzajemnie).

SCENA TKZYNASTA.

TOBIASZ, KASBEK.

Tobiasz. A zawsze się boisz.

Kasper Niby niema ćego.

Tobiasz. Sam nie wiem, jak się na strychu znalazłem. Kasper. Ą ja w' kulniku.

Tobiasz. Ale ja to przez zapomnienie zrobiłem. Kasper. A ja ze stlaclm.

Tobiasz. Fe, wstydź się.

Kasper. Zobaćyś blaciśku, źe ty się kiedyś dowoju-jeś z ta twoją śtlaśną odwagą; zobaćyś; ja ci to pźepowiadam.

Tobiasz. Gdzie się Doręba podział? czy tylko go nie schwytano.

Kasper. Niechby i powiesiono tego lotla, za Piotla, co nam napędził.

Tobiasz. Co ty mówisz, człowieku? jak go schwycą, to już po nas.

Kasper. A fe!

Tobiasz. Będzie musiał nas wydać.

Kasper. A fe! gotów może powiedzieć, źe ja chodziłem do Błażeja.

Tobiasz. Pewnie.

Kasper. Macieź telaz! A ja mówiłem, a ja plosileni: zmiłuj się blaciśku, nie pchaj mnie w biedę. Ja pźe-widzialem, źe się na mnie źmiele. Jak go schwycą... O, mój Boże, strzeźźe tego poćciwego ślachcica od wśelkiego nieśćęścia.

Tobiasz. Czy go dyasek tu nadał.

Kasper. Ja mówiłem, ja plosilem.

Tobiasz. Jak mię zaczął rozczulać, jak zaczął namawiać..

Kasper. Takeś mu uwieźyl; ale było wieźyć, kiedyś chciał, ale na co mnie wplątywać.

Tobiasz. Ciszej! nasze Ichmoście.

Kasper. A, a gdzież kądziel? (siadają).

SCENA CZTERNASTA.

TOBIASZ, KASPER, URSZULA, BARBARA, GRZEGOTKA.

Urszula. Jeszcze do siebie przyjść nie mogę, tak z zadziwienia, jak i ze złości.

Grzegotka. I słuszną masz Waszmość przyczynę.

Urszula. O, bezczelności! o, zuchwalstwo !

Barbara. Kara powinna być przykładna.

Urszula. To się rozumie.

Barbara. Będziem sądzić — wszak prawda?

Urszula. Nieinaczej : skarzemy i osądzimy. — Ach, któż zgadnąć, któż przewidzieć zdoła wszystkie niebezpieczeństwa, które mn skrycie zagrażają. Powiedz Grzegotko : widziałeś, bronił się niecnota ?

Grzegotka. Bronił się zawzięcie i z wielką trudnością; obskoczywszy go dokoła, nareszcie schwytano.

(Kasper wypuszcza kadziel).

Urszula. Jabyni nie przysięgła, czy nasze mężnlki o tem co nie wiedzą.

Barbara. I ja nie; niema im co dowierzać.

Urszula. Tobiaszu!

Barbara. Kasprze ! patrz mi się w oczy — znasz ty jakiego żołnierza?

Kasper. Ja ćy znam? zmiłuj się żonko, ty wieś, że ja się źolnieźów tęgo boję.

UrSZUla (do Tobiasza). A ty ?

Tobiasz. Jakiego znowu mam znać żołnierza?

Urszula. Tego, którego schwytano niedaleko mego domu ?

Tobiasz. Możem go kiedy w życiu i widział.

Urszula. Pokaże to się, pokaże.

Barbara. Kasprze, ty mnie znasz.

Kasper. Jak własną lękę.

Barbara. Pamiętaj! jeżeli co wiesz, a nie powiadasz... pamiętaj !

Urszula. Przystąpmy do sądów. — Mężczyźni na ustęp (do Grzegotki) Winowajca lliecll staje! (mężczyźni wychodzę).

Barbara. Mnie się zdaje, że aby czasu nie trwonić na próżnych badaniach odrazu wziąść go na pytki.

Urszula. To dopiero przy drugiem badaniu nastąpi. Nie troszcz się, nie opuszczę żadnego artykułu przywileju naszego. (Agata na czele straży wprowadza Makarego, ręce w tył zwięzane— kładzie pałasz na stole i zasiada. Barbara bierze pióro).

SCENA PIĘTNASTA.

URSZULA, BARBARA^ AGATA, MAKARY.

(Straż w głębi).

Makary„ A cóżto? czy ja na Łysej górze?

Barbara. W Osieku jesteś.

Fredro, Dzieła T. III.

Urszula. Pst!... P}rtać nam przystoi, nigcty odpowiadać. — Kto jesteś?

Makary. Człowiek.

Urszula. Jak się zowiesz?

Makary. Jak mię nazwano.

Urszula. Skąd przybywasz ?

Makary. Stamtąd?

Urszula. Gdzie idziesz ?.

Makary. Tam.

Urszula. Jakeś się tu dostał?

Makary. Idąc przed siebie.

Urszula. Co tu porabiasz?

Makary. Stoję.

Urszula (do Barbary i Agaty). To tylko zwyczajna forma; teraz do rzeczy, (do Makarego). Wyznaj.

(krótkie milczenie).

Makary. Co?

Urszula Wszystko.

Makary. Wyznaję...

Urszula С» Barbary). „Wyznaję“ napisz na dole, tu zostaw miejsce; potem wpiszemy o co rzecz idzie.

Barbara. Teraz do kary!

Urszula. Zaraz, jeszcze niedość, zobaczycie, nietylko tyle, więcej się okaże (do Makarego). Czy wiesz jaka od kilku tygodni odmiana błogosławiona zaszła w na-szem mieście Osieku?

Makary (po krótkiem myśleniu). Wiem.

Urszula. Wiesz, że kobiety rządzą?

Makary. Wiem.

Urszula. Że żaden z mężczyzn tu przebywać nie może, nie poddawszy się ustanowionym prawom?

Makary. Wiem.

Urszula. Wiesz, jaki mężczyznom strój przeznaczony?

Makary. Wiem.

Urszula. Wiesz, że strój, w jakim stajesz przed prześwietnym sądem naszym, białogłowom tylko pozwolony?

Makary. Wiem.

Urszula. Czemuż go nosisz?

Alboż ja nie białogłowa. (mocne zadziwienie, pióro z rąk wypada, długie milczenie). TJrSZllla (podnosi się z krzesła i przypatrzywszy się Makaremu, mów'i

Makary (sięgając do swojej siwizny).

do siebie). To być nie UlOŻe, (siadłszy do Barbary i Agaty)

Ьзтс nie może.

Barbara (podobnież i siadłszy). Niema wątpienia.

Agata. Więcej niż pewność.

Urszula (do Agaty). Pisz!

Barbara. Co?

Urszula. Jego wyznanie.

Agata. Jego wyznanie fałszywe, głową ręczę. Urszula. Niema nic do tego, pisz !

Barbara. Już jest.

tak

Urszula. A teraz tu, na boku, pisz „Notabene“ -„punkt do objaśnienia“.

Barbara (skończywszy). Do objaśnienia.

Urszula. Teraz wyznaj... (do Agaty). Cóż ma wyznać? Agata. Niech wyzna... (do Barbary) prawdziwie nie wiem. Barbara. Niech wyzna, co myśli.

Urszula. Wyznaj co myślisz.

Makary. Myślę, żeście do kądzieli, nie do pióra stworzone.

Urszula. Litujemy się nad tobą, twojej obelgi nie zapisujemy i przebaczamy.

Makary. Że gdzie wy rządzicie, tam gorzej niż w piekle.

Urszula (śmiejąc się). Przebaczamy.

Makary. Że to zgorszenie długo trwać nie będzie. Urszula. Przebaczamy !

Makary. Żeście szalone.

Wszystkie (śmiejąc się). Przebaczamy.

Makary. Żeście trzy stare, brzydkie baby... (zrywają si^. Urszula. Karać go natychmiast!

Barbara, Agata. Karać! karać!

SCENA SZESNASTA.

CIŻ i GRZEGOTKA.

Grzegotka. I)la Boga! dla Boga! co się dzieje, słuchajcie! truchlejcie! Na potem badanie. Na potem,

mówię, tu są lepsi. Wiem wszystko. Gdzieindziej, sędziowie! gdzieindziej zwróćcie uwagę i czynność waszę.

Urszula. Cóż nowego? — Agato! każ winowajcę odprowadzić do więzienia.

Agata (do straży). Weźcie go! — stare baby? — poczekaj !

Makary. Stare, stare jak same piekło!

Urszula. Precz z nim!

Makary (do odprowadzających). Czegóż ciągniesz? CZegO szturchasz ? — czego szczypiesz ? kara Boska ! (wyprowadzają go).

SCENA SIEDEMNASTA.

URSZULA, BARBARA, AGATA, GRZEGOTKA.

Grzegotka. Odkryłem wielki spisek.

Agato, straże podwoić.

Urszula. Przebóg!

Grzegotka. Bunt mężów.

Urszula. Jak? co? mów prędzej.

Barbara. Drżę ze złości.

Grzegotka. Herszt, ukrywa się w mieście.

Urszula. Herszt? Agato, na gwałt dzwonić! herszt, rzecz straszna!

Grzegotka. A hersztem jest: Jan Doręba.

Urszula. Ten! ten, młody? żwawy?

Barbara. Ten przystojny, co tu był przed parą laty? Agata. Ten z czarnemi oczyma?

Grzegotka. Ten, ten, ten sam!

Barbara. Ale, nie czarne, tylko niebieskie.

Agata. Ależ moja sąsiadko, czarne.

Grzegotka. Czarne, niebieskie czy żółte, tu nie o to idzie.

Urszula. Gdzież sią ukrywa?

Grzegotka. Gdybym wiedział! w mieście.

Urszula. W jakim celu?

Grzegotka. W jakimźe innym, jak wzniecenia buntu i przywrócenia dawnego nieładu.

Urszula. Nie ujdzie kary.

Grzegotka. Wprzódy go jednak trzeba schwytać.

Barbara. Tak prawo każe Urszula. Agato, Barbaro, śpieszcie!

rozumiem.

Grzegotka. Kilkunastu już mieszczan namówił.

Łączą się z nim, przysięgają na trupiej głowie. Urszula. Święty Antoni! a mój Tobiasz? Grzegotka. Podobno.

Barbara. Mój Kasper?

Grzegotka. Być może.

Agata. Mój Błażej ?

Grzegotka. Niezawodnie!

Urszula. Wszystkich uwięzić.

gać.

na cztery rogi podpalić.

Urszula. Przebóg!

uderz w twój bęben, niech cała zbrojna siła wystąpi. Grzegotka. Mam nadzieję, że nam nie ujdzie. Urszula. Spieszcie! walczcie! bijcie! chwytajcie! dla dobra miasta nieście i ż}rcie w ofierze, jeśli tego potrzeba, ja was zachęcać będę.

Grzegotka. Zobaczymy się, panie Dorębo !

Barbara (do siebie), Przysięgnę, że niebieskie nie czarne!

Barbara, Agata. Wszystkich, wszystkich! Grzegotka. Na to dość czasu. — Dorębę trzeba ści-Mieli w nocy, to wiem z pewnością, miasto

Agato !

nie traćmy czasu

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

KASPER, (później) TOBIASZ.

(Kasper stoi na środku i płacze, potem szlocha).

Tobiasz. Czegóż płaczesz?

Kasper. Ach! ach!

Tobiasz. Niebezpieczeństwo już minęło.

Kasper. Ach! ach! («stając).

Tobiasz. Ciszej że u dyaska! szlochasz jak pogrzebowa płaczka !

Kasper. Blaciśkn, żeby ciebie licho polwalo lazem z twoim Dolębą.

Tobiasz. Dziękuję Waszeci. — Cóż się stało? Kasper. Moja żonka ach! ach! (znowu w płacz). Tobiasz. Cóż twoja żoneczka?

Kasper. Niegźećność mi żłobiła.

Tobiasz. Ech! kto tam w tych czasach na niegrze-czność uważa.

Kasper. Ale bo wielką niegźećność.

Tobiasz. Zapomnij i kwita.

Kasper. Tak, zapomnij, kiedy całkiem nie mogę luśyć. Tobiasz. Ho, ho! to nie żarty.

Kasper. Pewnie nie źaity!

Tobiasz. I o cóżto wam poszło?

Kasper. Niby nie wieś.

Tobiasz. Jakże mam wiedzieć?

Kasper. Nie gadaliźeśmy pźeciw naśym Imościom? Tobiasz. A prawda.

Kasper. Nie wyslalźeś mnie sam do Błażeja?

Tobiasz. Wysłałem.

Kasper. Nie ześliśmy się tu na ladę, jakby można dawny poźądek pźywlócić?

Tobiasz. Prawda, prawda, ale jakżeto twoja żona mogła wiedzieć?

Kasper. A to ćo? jakiżeś ty dziwny, blaćiśku. Jak mogła wiedzieć? śmieśne pytanie! — Juźci mogła wiedzieć, lded}fm jej powiedział.

Tobiasz. Powiedziałeś? co słyszę! wszystko zgubiłeś, człowieku bez litości, cóżeś ty zrobił?! i naco? poco?

Kasper. Bo mi kazała powiedzieć wśystko, co tylko wiem.

Tobiasz. A możeś ty i o mnie wspomniał.

Kasper. Juźci, kiedy wśystko, wśystko co wiem, kazała powiedzieć.

Tobiasz. A do dyaska! będzież nam teraz.

Kasper. Mnie już było.

Tobiasz. To jeszcze mało, to jeszcze nic.

Kasper. Zmiłuj się blaćiśku, błoń mię, ja twój blat.

Tobiasz. A mnie kto bronić będzie? biada nam, biada.

SCENA DRUGA.

TOBIASZ, KASPER, DORĘBA.

(wybiegając ogrodowemi drzwiami).

Kasper. Święty Antoni! otóż jest!

Doręba. Cicho! jestem ścigany.

Tobiasz. Precz odemnie!

Doręba. Słuchajcie, tylko dwa słowa.

Kasper (zatykając uszy). Nic nie slyŚę.

Doręba (zatrzymując go). O was idzie.

Kasper (krzycząc). Nie dotykaj mi się!

Doręba. Czekaj!

Kasper. Puściaj! bo będę kźjmeć! (wyrywa się i wybiega

z zatkanemi uszami).

SCENA TRZECIA.

DORĘBA, TOBIASZ.

Tobiasz. Wynoś się stąd Waszmość bez popasu, bardzo proszę. Nieproszouy, niedziękowany nabawiłeś nas kłopotu, i dość złe położenie sto razy pogorszyłeś. Ruszajże sobie z Bogiem!

Doręba. Bla was tylko tu jeszcze jestem. Ale nie trać nadziei i słuchaj. Jestem ścigany — Głrzegotka śledzi mnie zawzięcie, czaty wszędzie porozstawiane, trudno, abym uszedł. Wam zaś powiadam, nie traćcie serca i jeżeli przyjdzie do tego, że wam żony władzę waszę wrócić zechcą, nie przyjmujcie jej — rozumiesz Waszeć?

Tobiasz. Tak, tak ! gadaj sobie Waszmość, ja wiem co myślę.

Doręba. A teraz ukryj mnie gdzie.

Tobiasz. Jeszcze czego?

Doręba (na stronie). Ach Dyzmo, 1 )yzmo, że nie prz}r-bywasz ! (do Tobiasza). Nic nie pomoże, musisz mnie ukryć, bo już wyjść nie mogę.

Tobiasz. A mnie dyasek do tego? możesz czy nie możesz.

Doręba. Kiedy tak, więc tu zostanę.

Tobiasz. Szczęść Boże! (chce odejść).

Doręba (zatrzymując go). () nie! razem zostaniemy.

Tobiasz. Ale bo ja nie chcę.

Doręba. Ale bo ja chcę.

Tobiasz. Otóż masz!

(Słychać krzyk za sceną).

Doręba. Idą.

Tobiasz. Aj gwałtu! puść mię — Jasiu! serdeńko ! dobrodzieju !

I >oręba (obejmują go). Niech nas zastaną, niecli chwycą w serdecznem uściśnieniu. (Jak- nawiasem). Ukryj mię.

Tobiasz. Czy oszalał!

Doręba. Mamy ginąć, gińmy razem przyjacielu; jedna dzida niech nas przebije. — (Nawiasem). Uki*3rj mię.

Tobiasz. Ukryję! ukryję!

Doręba. Prędzej — gdzie?

jest przecie... na, masz klucz... rn-

Tobiasz (szukając koło siebie). Koło Spiżami... już wiesz... jest... są, te, jak się zowią... ten... dziedziniec na drzwiczki... na dziedzińcu, chcę mówić... stamtąd furtka do rzeki nad sadem... ten... do sadu... gdzie-żem furtkę podział... a to co... święty Antoni! ra-tujże mię szaj! —

Doręba (wybiegając). Bądź zdrów.

Tobiasz (wybiegając). Kara Boska!

SCENA CZWARTA.

AGATA, GRZEGOTKA, MIESZCZKI.

Krzyk za sceną.

Grzegotka (za sceną). Wszedł, wszedł do domu. Agata (do Grzegotki we drzwiach). Wy tamtędj^, a ja tędy — jeszcze tu być musi.

Grzegotka. Dalej żwawo! za mną siostry! <we drzwi,

któremi Doręba wyszedł. — Agata za sceną w tęż samą s.tronę).

SCENA PIĄTA.

URSZULA, BARBARA.

Urszula. I chwili odpoczynku! W głowie mi szumi. — Ciężar rządów mnie gniecie. Obszerność i głębokość roztropności mojej ledwie wydołać może co raz to nowym, że tak rzekę, dolegliwościom.

Barbara. Początki najtrudniejsze.

Urszula. Zdrada otacza ustawy nasze.

Barbara. Właśni mężowie spiski knują.

Urszula. Niewdzięczni !

Barbara. Byle tylko Doręba nam nie uszedł. Urszula. Ujść nie może, moje rozkazj" dane, rozrządzenie niezawodne — ujść nie może, ja powiadam. Barbara. Po osądzeniu i skaraniu Doręby, do domowych winowajców przystąpimy.

Urszula. Tak, codzień jednego sądzić będziemy. Barbara. Do każdego przestępstwa nowe prawo napiszemy.

Urszula. Nasza czynność przyszfym wiekom wzorem będzie.

Barbara. Sława Osieka już zaginąć nie może, żeby tylko nie ten strój, bo przyznać trzeba, że wcale nam w nim nie do twarzy.

Urszula. To mniejsza. Ale słuchaj siostro, mnie inna ważniejsza myśl niepokoi i wstrzymuje, że się tak wysłowię, zapęd mojego rozumu: jak winowajców skarzemy przykładnie, zostaniemy bez mężów.

Barbara. Prawda, nad tern jeszcze się nie zastanawiałam.

Urszula. Jednakowoż są potrzebni.

Barbara. Są potrzebni, niema gadania.

Urszula. Mąż, jest to złe konieczne.

Barbara. Ach, konieczne !

Urszulą. Jakże tu postąpić?

Barbara. Niema co myśleć, skarać musimy, ale taką karę wymyśleć potrzeba, która nam nie uwłoczy, a nawet z korzyścią będzie.

Urszula. Dobrze mówisz, roztrząśniemy to w przyzwoitym czasie. O, dowcipie mądrości ! któryś nam dotąd w łatwiejszych dziełach przewodniczył, nie odstępuj teraz głowy naszej i umocnij w chwiejącym

kroku. (Krzyk za seenę).

SCENA SZÓSTA.

URSZULA, BARBARA, GRZEGOTKA.

Trzeba widzieć

Grzegotka (z papierkiem na nosie). Palnął mię, palnął, ale jest Poręba, jest w naszym ręku, Dogu dzięki! już go wiedzie dzielna Agata, było natarcie i obronę — siła zbrojna okryła się nieśmiertelną sławą.

Urszula. Mów, chcemy słyszeć szczegóły odniesionego zwycięstwa.

Grzegotka. Kiedy ja z dobranym pocztem przeszedłszy ten dom w tropy go ścigałem, odważna Agata ze swoim hufcem przecięła mu drogę sandomierską. •— Ujrzeliśmy go nareszcie, i on widząc się odkrytym, stanął, grożąc dzielnym odporem.— Ten z mężczyzn, który przystąpił, doznał niebawem zamaszy-stości jego ręki, ale przed płcią piękną, gdy się cofać musiał, gałąź na drodze plącze mu nogi, pada jak dąb, a cały hufiec Agaty przykrywa go sobą. Pod ogromną niewieścią kupą, ani znaku szlachcica. Wstrząs! się jednak, dziesięć czapek spadło, wstrząs! się i był wolny. W temto niespodziewanem uwolnieniu, przystąpiwszy za blisko, zaczepiłem o pięść jego moim nosem. Ale powstały hufiec znów go otacza, przypiera, chwyta, kuje w łańcuszki i z okrzykiem radosnym przed twój sąd wiedzie, przemądra rządczyni, gromnico rozsądku! studnio rozumu!

Urszula. Miło nam jest przyjmować dowody poświęcenia się waszego. Nagrodę zasług odkładamy na czas późniejszy. Teraz udaj się Waszeć do parocha, niech odśpiewanem będzie : Te deus laudabus. (za

sceną krzyk ludu). Wiwat! wiwat!

Grzegotka (odchodząc do wchodzącego Doręby). Bliżej panie

szlachcic — proszę bliżej — panna młoda już go czeka — będę mu za drużbę, (odchodzi, śmiech).

SCENA SIÓDMA.

URSZULA, BARBARA (siedzą przy stole), AGATA, DORĘBA (w łańcuszkach), STRAŻ (w głębi), MIESZCZKI i t. d.

Oskarżyłam, uwięziłam, teraz są-

Agata. Ciszej! -

dzić będę (siada).

Urszula. Nie, Agato, dokończ dzieła chwalebnie zaczętego, teraz jeszcze nie będziemy sądzić, tylko badać winowajcę. Waszeć tymczasem gdzieindziej jesteś potrzebną. Przejdź miasto wzdłuż, wszerz, wkoło i wróć wszystko do należytego porządku.

Agata. Czyż nie lepiej, abym badaniu przytomną była?

abym przed sądzeniem wiedziała o co rzecz idzie? Urszula, Naco to wiedzieć? już ja powiem, winny czy niewinny.

Agata. Ale zastanów się Waszeć...

Urszula. Oświadczyłam moję wolę.

Agata. Ale jednak...

Urszula. Rozkazuję.

Agata. Idę więc, idę (na stronie). Patrzcie ! jak urosła :

„rozkazuję!“.

stronie). Nie zapomnij, królowo serca

na

Doręba (do Agaty, mojego!

Agata (odchodząc, do Doręby, na stronie). Bądź Spokojll}'.

Urszula. Straż odstąpi.

SCENA ÓSMA.

URSZULA, BARBARA, DORĘBA.

UrSZllla (krzycząc). Bliżej!

Doręba (przystępując). Pani! ciebie dość blisko nigdy być nie można.

Urszula. Napisz to, siostro. (Do Doręby). Jak się zo-wiesz ?

Doręba. Jan Kanty Doręba, herbu Strzała, Towarzysz Pancernej Chorągwi.

Urszula. Co tu robisz?

Doręba. Szukam szczęścia.

Urszula. Nikomu tu nie wolno ani być szczęśliwym, ani się smucić bez naszego rozkazu.

Doręba. Gdzie twoja przytomność, pani, tam wzbronić szczęścia jest niepodobieństwem.

Urszula. Napisz to, siostro, (do Doręby). Jakież zatrudnienie Waszeci?

Doręba. Bić, pić i kochać.

UrSZUla (do Barbary). Kochać?

Barbara (do m-szuii). Kochać?

Urszula. Bić, mniejsza z *tem — pić, pij Waszmość zdrów. Ale kochać —- kogo kochać?

Barbara. Tak, to jest wielkie pytanie: kogo kochać i jak kochać?

Doręba. Pani! ufny w twojej głębokiej mądrości, która objęła szerokie pole umiejętności — przezorności, której blask całe miasto oświeca, jak słońce, kiedy żadnej chmury niema — dobroci, która...

Urszula. Pisz, pisz siostro. Trochę wolniej, Mości Towarzyszu.

Doręba. Dobroci, która, słodsza nad miód, głaszcze i rozgrzewa dusze otaczające ciebie — ufny, mówię, w te wszystkie wielkie przymioty, otworzę ci serce moje; powiem przypadki i nieszczęścia życia całego, wyznam zamiary i nadzieje moje, ale jednej łaski śmiem się wprzód domagać. Racz mi jej nie odmówić.

Urszula. Niech ją słyszę, nieszczęsny młodzieńcze.

Doręba. Abym przed tobą tylko samą złożył wyznania moje.

Urszula. Przedemną samą?

Barbara. To być nie może.

Urszula. Byćby mogło, ale nie widzę, że się tak wyrażę, nieodzownej potrzeby.

Doręba. O tej się przekonasz, jeśli zadość uczynisz żądaniu mojemu. Wszak zawsze zostaje wola twojej niezmierzonej roztropności kazać mi powtórzyć w o-bliczu całego miasta to, co pałam wyjawić ci w tej chwili.

Barbara. Cóż to być może?

Urszula. Tratiają się podobne wypadki, wyczytałam to w aktach; nie odmawia się winowajcy tajemnego posłuchania.

Barbara. Czyń, siostro, jak ci się zdaje, (na stronie). Skrytość w guście Jejmości.

Urszula. Przystępuję do żądania Waszmości — otrzymasz łaskę, której śmiesz się domagać.

Doręba. Dzięki, dzięki ci pani.

Urszula. Siostro pisarzu, zostaw nas samych.

SCENA DZIEWIĄTA.

URSZULA, DORĘBA.

Doręba (klękając). U nóg twoich, pani, miejsce moje. Urszula. Wstań Waszmość.

Doręba. Nie, skarż mię pani za przewiuę, której ty sama winną jesteś.

Urszula. Ja winną?

Doręba. Tak jest — nieczas już taić, co serce lat kilka starannie ukrywało. Tak jest, wdzięki twoje przyczyną, nieroztropności mojej; one mnie pokoju pozbawiły, natchnęły namiętnością, a razem tęsknotą niezwyciężoną za miejscem, ożywionem twojem aniel-skiem wejrzeniem.

UrSZUla. Co Słyszę? ŚmieSZ tO mÓWiĆ! (podnosząc go czule)

Wstań Waszmość.

Doręba (ucałowawszy podnoszącą rękęi. Wiem na co się odważam. Ale niech ginę z pociechą, że moje nieszczęścia wiadome ich sprawczyni, że może łzy litości nie odmówi temu, który w grobie jeszcze do niej wzdychać będzie.

Urszula. Nieszczęsny szlachcicu !

Doręba. Jednego tylko litośnego błagam wejrzenia; powiedz, że mi przebaczasz, a potem oddaj pod sąd, niech umrę. Ty mnie nienawidzisz, na cóż mi życie?

Urszula. Nienawidzieć bliźnich nie godzi się. Ale pocóż tu przybyłeś?

Doręba. Widzieć cię pani.

Urszula. Nie wiedziałeś, jakie w tem niebezpieczeństwo?

Doręba. Miłość nie zna niebezpieczeństwa.

Urszula. Nieznanaż ci była zaszła tu odmiana?

Doręba. Niech się zmienia świat cały, moje serce nigdy.

Urszula. Nie widziałżeś przepaści, w którą spieszyłeś?

Doręba. Namiętność ślepa, ona mnie wiodła.

Urszula. Gdzież rozsądek?

Doręba. Tam, gdzie miłości niema.

Urszula. Jakąż masz nadzieję?

Doręba. Ty powiedz pani.

Urszula, Jaki zamiar?

Doręba. Żyć przy tobie.

Urszula. Czemuż nie szedłeś prostą drogą? mogłeś przyjąć miejsce i zostać z nami, gdy ci... gdy ci... Osiek tak miły.

Doręba. AVojskowym będąc, nie mogłem tu osiąść, a mniej jeszcze poddać się prawom nowo ustano-

wionym, które jednak umiem cenić i szanować podług rzeczywistej wartości.

Urszula. Czemuż buntowałeś mężów naszych ?

Doręba. Aby zostać uwięzionym. Jak zostanę, myślałem, w miejscu, gdzie ty błyszczysz, widzieć cię czasem choć zdaleka będę, a nie złamię przez to powinności moich.

Urszula. Dla mnie wyrzekłeś się wolności?

Doręba. Reszty wolności, powiedz; jej większą część dawnoś już wzięła.

Urszula. Wzięłam?

Doręba. Ach, wspomnij pani, przed kilku laty ów wieczór, w tydzień jak zostałaś żoną starego Tobiasza.

Urszula. Ach, nie kończ !

Doręba. Wtedyto rostopiłaś serce moje. Chciałem cię zapomnieć, ale daremnie — zawsześ stała przed myślą natężoną. Widziałem cię na niebie, gdy spojrzałem w górę ; w powietrzu, gdy przed siebie ; gdy na dół, w piasku. — Widziałem cię w misce, gdy jadłem; gdy piłem, na dnie szklanki — wszędzie, wszędzie cię widziałem.

Urszula. Skończ Waszmość, skończ, dla Boga.

Doręba. Chciałem umrzeć.

Urszula. Ach!

Doręba. Tak, chciałem umrzeć. Rzucałem się na oślep w szeregi nieprzyjaciół, ale i tam w każdym Tatarze twój obraz widziałem.

Urszula. Dobry Janie !

Doręba. Jeślim kiedy miał sen miły, to wtedy tylko, gdyś ty mi. się śniła.

Urszula. Ach, i mnie raz to spotkało.

Doręba. Co słyszę? o rozkoszy! kochałaś mnie we śnie?

Urszula. Rozczuliłam się, wyznać trzeba.

Doręba. Chceszże tylko na jawie być okrutną?

Urszula. Muszę.

Doręba. Możesz mnie uszczęśliwić, królowo osoby mojej.

Urszula. Chciałabym, drogi Janie.

Doręba. Od twojej woli zależy.

Urszula. Jakim sposobem?

Doręba. Wstrzymaj sąd do jutra.

Urszula. Czemuż go na zawsze oddalić nie mogę! Ach ! czemuż tak nagie, bez mojej wiedzy tu przybyłeś? — Czemuż się wdałeś z mężami, i do tego jeszcze z moim? o nieszczęśliwy!

Doręba. Zbłądziłem, ale zbłądziłem z miłości. Przy-bywam, wkradam się do twego domu, spotykam niespodzianie Tobiasza, nie wiem co powiedzieć, przyrzekam ich uwolnić; wtem zawczesne pojmanie mojego szeregowca inny obrót rzeczom daje.

Urszula. Ale jak sąd do jutra odroczyć? pod jakim pozorem ?

Doręba. Rządzisz w Osieku i pozoru ci trzeba?

Urszula. Agata, Barbara, Grzegotka i całe miasto, wszyscy chciwi sądu i kary twojej.

Doręba. Do jutra, do jutra tylko.

Urszula. A jutro co?

bę-

O, jutro, jutro, daleko dziemy mieli czas naradzić się dokładnie.

Urszula. Ale sposób, sposób?

Doręba. Zleć badanie Barbarze, ja jej tak odpowiadać będę, że z protokołu nic dojść nie potrałicie.

Urszula. Prawda, ona bezemnie nic nie poradzi.

Doręba. Będziecie więc musiały badanie powtórzyć; wieczór nadejdzie i nasza wygrana.

Urszula. Truchleję o ciebie.

Doręba. Z twoją łaską niczego się nie lękam.

Urszula. Janie, ach Janie!

Doręba. Urszulo, ach Urszulo ! (j»t nawiasem). Każ mi zdjąć okowy.

Urszula. Hola! straż! Barbaro! — Zdjąć kajdany.

Muszę przeglądnąć powierzone mi papiery i aktów się zaradzić. Ty, siostro, potrafisz wybadać winowajcę. Spodziewam się, że twoja przenikliwość złą-

Doręba. Co?... co?

czona, że się tak wyrażę, ze sprawiedliwością, ułatwi roztrzygnienie sądowi. Taka wola moja !

(odchodzi ze strażą).

SCENA DZIESIĄTA.

BARBARA, DORĘBA.

Barbara (siadając, do siebie). Jak widzę, rozmowa sam na sam pomyślny skutek wzięła. Wielkie zapewne, wielkie, ogromne tajemnice odkryte zostały; ja tego wiedzieć nie mogę, nie moja w tern głowa. Ale do rzeczy, Panie sam na sam! (pisząc). Pytam się...

początku sceny w głębokiem zostaje zamyśleniu,

na

Doręba (który

jakby do siebie). Co za rączka! cudna!

Barbara. Pytam się...

Doręba (zawsze z założonemi rękoma, jak do siebie). Co za bia-łość! co za skład! nie, nic podobnego w życiu nie widziałem.

Barbara. Pytam się...

Doręba. Tysiąc całusów zdawałyby się tylko jednym. Usta same ciągną się do niej.

Barbara. Proszę odpowiadać, pytam się...

Doręba. Za jedno ściśnięcie tej rączki, niewola sama byłaby rozkoszą; ten tok, pulchność, giętkość!

Barbara. Siadaj Waszmość i opowiadaj.

Doręba (jakprzebudzony). Ach tak, ja mam odpowiadać, (siada i wznosi oczy). Ach ! O, błagam cię pani, odwróć oczy twoje, tego wejrzenia nie zniosę.

Barbara. Ależ młodzieńcze...

Doręba. Czy myślisz, że serce moje kamienne? albo chceszże się pastwić nademną?! Ach odwróć, dla Boga, te siwe dwie gwiazdy palą wnętrzności moje.

Barbara. Pomiarkuj się...

Doręba. I cóż ci z tego przyjdzie, że powiększysz nieszczęście moje? cóż ci przyjdzie, że osłabione serce wdziękami twojemi do reszty ujarzmisz i oddasz strapieniom bezowocnej miłości? ach lituj się! lituj! odwróć oczy mordercze.

Barbara. Ja lituję się, ale trudnoż; mam oczy zamknąć?

Fredro, Dzieła T. III.

Doręba. Ach zamknij je, zamknij, proszę cię zamknij; wtedy śmiało wpatrywać się będę w doskonałość nie do naśladowania rysów twoich: opatrzę nosek, oglądnę

blizię, przejrzę bródkę i dalej... (spojrzawszy na nią i zasłoniwszy sobie oczy). Ach, okrutna, ty się na mnie patrzysz !

Barbara. Nie jestem okrutną, Bóg widzi, nawet chcę ci pomagać ile w mej mocy.

Doręba. Chcesz mię ratować? dla ciebiem tu przybył.

Barbara. Szczerze pragnę, ale jakim sposobem?

Doręba. Mogłabyś sąd odwlekać. — Dla ciebiem tu przybył.

Barbara. To być żadnj^m sposobem nie może, ale w czem innem.

Doręba (płaczliwym głosem). Ach, ty nie pomożesz, bo Urszula nie chce. I to, co o tobie powiedziała, ach!

Barbara. Cóż powiedziała?

Doręba. Że twój rozum płaski. — Ach, t}r nie pomożesz!

Barbara. Mój rozum płaski, Urszula powiedziała?

Doręba (płaczliwym głosem). Powiedziała: że Barbara czterdziestki sięga, a w głowie jak u dziecięcia. — Ach, ty nie pomożesz!

Barbara. Czterdziestki sięga — i nie pomogę?

Doręba. Że jeżeli ma pudłowatą głupią twarz, to jeszcze głupszą duszę. — Nie, nie, ty nie pomożesz.

Barbara. Pudłowatą duszę? głupią twarz? Urszula powiedziała? i nie pomogę? otóż pomogę, pomogę!

Doręba. O, zgrozo! Kałmucką facyatą cię nazwała.

Barbara (zrywa się). Kałmucką... pomogę ci, pomogę, sąd odroczę... niech się wścieka ze złości... zaraz pójdę...

Doręba (zatrzymując). Wstrzymaj się.

Barbara. Wszystko jej wymówię...

Doręba. Słuchaj mię...

Barbara. Powiem, że tego dmuchania już nadto...

Doręba. Tylko słowo...

Barbara. Że dłużej znosić nie będę, że nie tylko burmistrzem, ale i parobkiem nigdy być nie może. Doręba. Ale...

Barbara. Powiem jej zaraz...

Doręba. Ale...

Barbara. Powiem jej zaraz...

Doręba. Ale...

Barbara. Idę w ten moment...

Doręba (wstrząsając jej rękę mocno). CllCeSZ Więc IUllie Zgubić?

Barbara (przychodząc do siebie). Hm?

Doręba. Chcesz więc mnie zgubić?

Barbara, Chcę cię ratować jej na złość.

Doręba. Jak tylko jawnie ujmiesz się za inną, to już niema ratunku — ale skrycie postępując, zemścisz się snadnie i mnie usłużysz.

Barbara. Mów co mam robić, byłem się zemściła, byle tylko prędko, mów, co czynić?

Doręba. Na teraz — sąd do jutra odłożyć.

Barbara. Dobrze, dobrze, muszę odłożyć.

Doręba. Tylko uspokój się — nieroztropnem uniesieniem wszystko popsujesz.

Barbara. Jestem spokojną.

Doręba. Nadchodzą, (na stronie) Truchleję, przebrałem miarki.

Barbara (na stronie). Czterdziestki sięga — pudłowata twarz, kałmucka facyata.

UrSZUla (wchodząc z Agatą i strażą). Na UStęp Mości Towa-

rzyszu

Doi*ęba (odchodząc i kłaniającsię każdej), (do Urszuli) Pamiętaj! (do Barbary). Ostrożnie! (do Agaty). Nie zapominaj !

do alkierza.

SCENA JEDENASTA.

URSZULA, BARBARA, AGATA.

Urszula. Jakież bjTo jego tłómaczenie?

Barbara. Tłómaczenie?... co?... co mówił?

Agata. Protokół to okaże.

Urszula. W samej rzeczy, (biorąc).

Barbara. Nacóż, kied}'... zaraz. —

Urszula. Zaraz, zobaczmy — (czyta). „Jan Doręba...“ etc. etc. to już było — stąd więc: (czyta) „pytam się... pytam się... rączka... usta... pytam się... siadaj... wcale grzeczny“ (milczenie). I nic więcej — cóżto jest? co znaczą te wyrazy bez związku?

Agata. Dziwny protokół!

Barbara. Cóż miał odpowiadać? Nawet nic mówić nie chciał, wszystko wprzód odkrywszy Jejmości Burmistrzowi, która łaskawie zechce nam udzielić te ważne odkrycia.

Urszula. Udzielę w przyzwoitym czasie.

Agata. Nacóż ta tajemnica?

Urszula. Taka wola moja.

Barbara. Która nie jest bez granic.

Urszula. Z większem uszanowaniem.

Barbara. Jak kto zasługuje.

Urszula. Podległości żądani z urzędu mego.

Barbara. Urząd nie wieczny.

Agata. Dla Boga, uspokójcie się prześwietni sędziowie.

Urszula. Jak sądzić podług takiego badania?

Agata. Możemy sąd do jutra odłożyć.

Urszula (na stronie). Wygrałam.

stronie). Tego mi trzeba, (głośno) Zapewne

(na

Barbara

możemy odłożyć.

Urszula. Hm! do jutra? mniejsza z tem — odłóżmy.

Agata. Biorę go więc z sobą.

Urszula. Dokąd?

Agata. Do więzienia w domu moim.

Urszula. Nie, Agato; lubo jest winowajcą, trzeba mieć dla niego niejakie względy, aby nie powiedziano, że tylko prześladować i karać umiemy; zatem, niech aż do rozstrzygnienia sprawy w moim domu zostanie, ja ręczę za niego.

Agata. A jaż klucze od więzienia daremnie dźwigać będę?

Urszula. Jego szeregowiec jest ci powierzony.

Agata. Ja chcę Towarzysza, nie szeregowca.

Urszula. To być nie może dla sławy całego miasta.

Agata. Co mi sława miasta ! ja go biorę i zamykam.

Barbara. Aby ustała sprzeczka was niegodna, a jedna drugiej nie ustąpiła, ja przyjmuję ten ciężar na siebie. Niech zostanie pod moim dozorem.

Agata. Pod niczyim, tylko pod moim.

UrSZllla. Pod moim, nie pod niczyim.

Barbara. Ja go strzedz będę.

Agata. I ja potrafię.

Urszula. Ja clicę, ja każę, tak być mnsi.

Agata. Rozkazuj swemu mężowi, a nie mnie. Urszula. Milczeć !

Agata. Tego niema w naszych prawach.

Urszula. Straże! obie słuchać musicie.

na kogo?

Barbara. Straże — proszę Urszula. Na was.

Agata. Daj go katu ! — to mi rządca ! to mi rząd !

nigdy dawniej nic podobnego nie styszano! sześciu mężczyzn, niż jednę kobietę. Urszula. Koniec końców Poręba tu zostanie. Barbara. Nie zostanie.

Wolę

Agata. Nie zostanie, ja go biorę.

Barbara. Ja go biorę.

Urszula. Musi, musi zostać.

SCENA DWUNASTA.

URSZULA, BARBARA, AGATA, GRZEGOTKA.

Grzegotka (wbiegając). Wiecie, wiecie co się dzieje? ja wiem wszystko, wszystko powiem. Dla Boga, ledwie mi tchu staje. Niemało mnie pracy kosztowało, niemało znoju, ale dowiedziałem się, wyśledziłem, wiem wszystko, włosy mi stają na głowie. Ale trzeba, abyście wprzód wiedziały, co ja już wiem dawno, po co tu Poręba przybył.

UrSZUla (pociągając go ku sobie, na stronie). Cicho !

Agata (podobnież). MÜCZ !

Barbara (podobnież). Ani słowa!

Grzegotka (ździwiony). Co ? CO?

Urszula (jak wprzódy). Będziesz miał Kasię — cicho !

Grzegotka. Ale...

Agata (podobnioż). Dziesięć tynfów, milcz !

Grzegotka. Ale...

Barbara (podobnież). Ani słowa, bo ci oczy wy drapię.

Grzegotka. Ale tylko słuchajcie.

Urszula (jak wprzódy). Kasia.

Aftata (podobnież). Tynfy.

Barbara (podobnież). Oczy.

Grzegotka. A to co? muszę powiedzieć.

Wszystkie. Milcz!

Grzegotka (krzycząc). Dla miłostek!

Wszystkie. Milcz!

Grzegotka. Z Kasią.

Wszystkie. Z Kasią?

Zaburzenie, a w zaburzeniu wy

Grzegotka. A! — Ale to nic, jato wiedziałem, ale skutki, skutki!

kradzenie.

Urszula. Co Waszeć pleciesz?

Grzegotka. Pietę, pietę — już ją wykradł.

Barbara. Wszak on tu jest.

Grzegotka. Ale Kasi niema i Błażeja niema.

Agata. Błażeja?

Grzegotka. z Błażejem uciekła. — Ale wiem, wiem, gdzie są.

Agata. Błażej z nią? — gdzież są?

Grzegotka. W jego domu; tej nocy pewnie mieli się złączyć z Dorębą i dalej w drogę.

Urszula. O, hultaj !

Barbara. Poczekaj łotrze!

Agata. To lis!

Urszula. Zemsta! zemsta! sądźmy go.

Barbara. Co tam sądźmy — karzmy go.

Agata. Bez zwłoki!

Grzegotka. Dla lepszego przekonania, biegnę do domu Błażeja i Kasię za chwilę przyprowadzę. (Wołając). Mości Towarzyszu! Mości Towarzyszu pancerny ! panie szlachcic! proszę bliżej.

Doręba (wchodząc, na stronie). Dyzmo! zgubiłeś mię.

Grzegotka. Panna Katarzyna zaraz będzie — może potańcujesz drabanta? (odchodzi).

SCENA TRZYNASTA.

URSZULA, BARBARA, AGATA, DORĘBA.

(kobiety razem).

Urszula. Takiśto paniczu? dla mnieś się poświęcał? Agata. Takiśto paniczu? dla innie tu przybyłeś? Barbara. Takiśto łotrze? ja cię miałam ratować? Doręba (w środku). Ależ moje panie...

(kobiety razem).

Urszula. Moje wdzięki pozbawiły cię pokoju? tęskniłeś za miejscem ożywionem wejrzeniem mojem? Agata. Dla mnie wyrzekłeś się sławy, majątku? pragnąłeś tylko jednego mego uśmiechu?

Barbara. A rączka biała, cudna i pulchna? nie mogłeś wytrzymać mojego wejrzenia palącego. Doręba. Ależ moje panie.

Urszula. A Kasię kochasz.

Barbara. Kasięś wykradł.

Agata. Z Kasią chciałeś uciekać.

Doręba. Jedno tylko słowo.

Barbara. Poczekaj !

Urszula. Poznasz mnie.

Agata. Sądźmy go.

Barbara i Urszula. Sądźmy!

(słyehać krzyk za sceną i kilka męskich głosów).

Na koń! na koń!

Urszula. Cóż to jest?

Doręba (na stronie). Oddycham.

Agata (ode drzwi). Wojsko! рГОрОГСв !

(głos za sceną).

Na koń! na koń! kto w Boga wierzy na koń ! Urszula. Cóż to znaczy?

Agata. Odzież nasi mężowie? strach mnie bierze.

SCENA CZTERNASTA.

URSZULA, BARBARA, AGATA, DORĘBA, BEKIESZ, BŁAŻEJ, TOBIASZ, KASPER, Dwóeh szeregowców, Pospólstwo.

Bekiesz. W imię króla i Rzeczypospolitej, kto czapkę nosi niech na koń wsiada.

Urszula. Poco? naco?

Bekiesz. Liczny zagon Tatarów aż pod Jarosław sięga, nasze wojsko porażone — ogniem i mieczem wszystko niszczą i wkrótce tu będą, jeżeli im prędkiego nie da się odporu.

Kobiety. Tatary u nas? biadaż nam! cóż my poczniemy! cóż my będziemy robić! biada! biada! ratujcie! ratujcie.

Bekiesz. Ciszej ! tu płacz nic nie pomoże. Na koń prędko, kto czapkę nosi.

Kobiety (zdejmując czapki). Katujcie! ratujcie!

Urszula. Męźulku mój.

Barbara. Kasperku.

Agata. Błażeju, bierz broń.

Błażej. Nie, kto przy rządzie, ten przy kordzie.

Urszula, (do Tobiasza). Nie chceszże mnie bronić?

Tobiasz. Kto umie rządzić, niech umie i bronić.

Kasper. Z dwojga źlego, wolę pźąść niż wojować; lźejsia kądziel niżeli dzida. Basiu, siadaj na koń, siadaj !

Urszula. Zlitujcie się — rządźcie a brońcie, oddajcie szablę panu Dorębie.

Błażej. Uciekajmy.

Tobiasz. Na koń i w nogi.

Urszula. Mężu drogi — burmistrzu !

(słychać krzyk za scena).

Jedna z Kobiet. Tatary!

Kobiety (uciekając). Tatary! gwałtu! gwałtu!

Bekiesz. Nie, nie, nie! czekajcie! — Nie słyszą.

SCENA PIĘTNASTA.

BEKIESZ, DORĘBA, TOBIASZ, BŁAŻEJ, KASPER, Szeregowcy, Makary. Makary (cofając się przed nacierającą strażą, łopata w jednem, miotła w drugiem ręku).

Precz! precz mówię! precz odemnie! gwałtu, co się dzieje! A, jesteście przecie Wasznioście. A to Sodoma! Pókiż tego będzie? zamknęły mię do piwnicy — do próżnej piwnicy, Mości Towarzyszu — drwinki i przekąski i śmiechy... A do stu paraliżów! jak się nie ruszę! straż w nogi, ja za nią — ja w nogi, straż za mną, to tak, to siak, aż się tu dostałem.

Doręba. Spocznij sobie teraz.

Makary. A jakie mam pragnienie! tfy!

Doręba. Wy zaś idźcie zaspokoić wasze żony, że jeszcze Tatarów niema, jednak wkrótce być mogą i zmieńcie przytem z niemi piękne wasze ubiory.

Tobiasz. Bóg ci to nagrodzi.

SCENA SZESNASTA.

BEKIESZ, DORĘBA, MAKARY.

Doręba. Bóg zapłać kolego, w sam czas przybyłeś:

krucho już było koło nas.

Bekiesz. W całkiem nowej wojnie.

Doręba. Ale nie najłatwiejszej, muszę wyznać. Makary. Jnż chwiała się czupryna, Mości Towarzyszu.

SCENA SIEDEMNASTA.

CIŻ SAMI, GRZEGOTKA prowadząc KASIĘ w swoim stroju.

otóż jest -

Grzegotka. Otóż jest — nie mówiłem cóż to jest? cóż to jest?

Doręba. Będzie drabant.

Kasia. Ach Janie, co się tu dzieje?

Doręba. Wszystko dobrze.

Kasia. W jakim ja strachu byłam.

Doręba. I ja nie w mniejszym.

Grzegotka. Cóż to ja słyszę? co widzę ? co to znaczy ?

Doręba. To znaczy, że Kasia będzie moją, a pan Filip (trzegotka na uzupełnienie weselnych zabaw dnia tego, tak ubrany, jak jest, czerwony język na piersiach, na plecach skórka zajęcza, w jedneni ręku kądziel a w drugiem miotła, przejedzie się na ośle trzy razy wkoło miasta.

Bekiesz. A potem do gąsiora na dni parę, taka moja rada.

Makary. A będziesz jadł cudzą szynkę?

SCENA OSIEMNASTA.

CIŻ SAJII, KASPER, BARBARA, potem AGATA i BŁAŻEJ, potem TOBIASZ i URSZULA w swoich ubraniach.

Kasper. Lóbcie co chcecie, w spódnicy nie w spódnicy, ja na Tatalów nie pójdę.

Barbara ('"’eiąga za rękę Kaspra). Pójdziesz, Serce moje, pójdziesz !

Agata (<Jo Błażeja). Jnż się nie gniewaj, przebacz mi tym razem. Będę spokojną, dobrą jak baranek, ale siadaj na koń, siadaj na taranta.

Błażej. Zobaczymy, zobaczymy !

Tobiasz. Jestem więc znowu burmistrzem?

Urszula. Jesteś, jesteś, mężulku kochany, ale Tatary, Tatary !

Grzegotka. Co, Tatary? (chce uciekać, szeregowiec go zatrzymuje).

Doręba. Uspokójcie się. My bierzemy na siebie obronę Osieka.

Urszula. Dobry panie Dorębo!

Doręba. Teraz słowo waszeci.

Tobiasz (łącząc go z Kasią). Dotrzymuję — szczęść Boże!

Kasia. Jestem twoją na zawsze.

Doręba. Bądźcie zgodni, uprzejmi, stali w małżeństwie — wyrzeknijcie się wzajemnie władzy, znajdziecie przyjaźń; wyrzeknijcie się rządów, a znajdziecie szczęście.

Makary. Teraz dajcie miodu. Wiwat państwo młodzi ! —

NIKT MNIE NIE ZNA.

KOMEDYA W JEDNYM AKCIE, WIERSZEM.

Uczy złe czynić, kto się niepotrzebnie obawia.

And. Maks. Fredro.

MAREK ZIĘBA. *

KLARA, jego żona.

CZESŁAW, jej brat,

SŁAWNICKI, major.

ŁAPKA, lichwiarz.

KASPER, służący Marka.

MARTA, żona Kaspra.

Urzędnik policyi, straż, słudzy Marka.

Rzecz dzieje się w mieście, w domu Marka.

SCENA PIERWSZA.

KLARA, CZESŁAW, MARTA.

(Marta stoi i trzyma surdut, laskę i kapelusz).

Czesław. Koclmsz męża, to dobrze, bardzo sprawiedliwie,

Bronić nie chcę, nie myślę; lecz temu się dziwię,

Że znosisz samoclicący dziwactwa szalone,

Któremi zawsze krzywdzi i siebie i żonę.

Klara. Ależ dobry mój bracie, krzywdzić mnie nie mogą, Gdy mi dowodzą razem, jak mu jestem drogą. Czesław. Piękny dowód miłości, nieufność bez miary ! Marek, choć sam uczciwy, w nikim niema wiary : Myśli, że on jedynie wszystko w karbach trzyma,

Że wszystko w niwecz idzie, gdy go w domu niema, Że już od sług, przyjaciół, od ciebie zdradzony,

Że handel jego upadł, majątek strwoniony.

Dlatego z swych podróży nigdy nie powróci,

Aż cię wprzódy swem śledztwem znudzi i zasmuci; I wytarte szpiegostwa przywdziewając stroje,

Coraz innym oznacza niebytności swoje.

I boi,

Klara. Prawda, lecz czyż nielepiej, gdy się zdrady Że zamiast utajenia — bojaźń zaspokoi?

Czesław. Nie, nie, to ustać musi; moje z nim poznanie Dla ciebie i dla niego korzystnem zostanie.

Bo cóż może wyrównać przyjemnej godzinie,

Gdy się z długiej podróży zbliżamy rodzinie.

Z każdym obrotem koła niecierpliwość rośnie, Dreszcz nas przebiega, serce uderza radośnie, Ledwie zoczne przedmioty wzrok łatwo poznaje,

A cóż, gdy się już w kole ukochanych staje?

Ten pierwszy luby zamęt, wzajemne witanie,

Łzy, śmiech, bez odpowiedzi tysiączne pytanie, Gwar, krzyk, hałas, psów nawet z wrzaskiem skoków

[krocie,

Wszystko, wszystko rozkoszą przy szczęsnj^m po-

[wrocie.

Klara. Ach, któż więcej nademnie zdolny ją ocenić!

Lecz jak Marka przekonać ? jak przez żart odmienić? Czesław. Śmieszność śmieszności biczem; jej szczypiąca chłosta

Częstokroć tam poradzi, gdzie rozum nie sprosta. Klara. Lecz Marka podejrzliwość... .

Czesław.

W śmieszność już przechodzi; Tej samej zatem broni użyć nam się godzi.

Klara. Byle gorzej nie zranić.

Jest! znowu wahanie, A tu stałości właśnie potrzeba w mym planie. Klara. Już, już będę posłuszną.

Czesław.

Klara.

Czesław. Przyrzekasz mi?

Klara.

Czesław (Śmiejąc się)

Czesław.

Jak długo?

Dzień cały.

Przyrzekam.

Drżyj Marku zuchwały! Ale wkrótce przyjedzie, tylko co niewidać;

Idź, wypraw dzieci z domu, mogłyby nas wydać, Sama zaś bądź ostrożną i miej ufność we mnie. Klara. Oby tylko to wszystko nie było daremnie!

(odchodzi).

SCENA DRUGA.

CZESŁAW, MAKTA.

Czeslaw. No, teraz w pana Marka przemienić się

[muszę.

(wdziewa obszerny surdut i krymkę czerwoną — bierze kapelusz i laskę).

To zwykły ubiór?

Tak jest. Ach na moję duszę! Jak gdybym go widziała! on pozna sam siebie...

A gdy pan zechcesz całkiem udać go w potrzebie,

Marta (śmiejąc się)

Ach, moja kochana, Nie wiem. Ledwiem zasłyszał jaki spisek nowy, Spotkawszy się, dwie mądre ułożyły głowy,

Niech pan mówi krzykliwie, zrzędzi, gdera, łaje, Rękoma wciąż rozprawia, a nigdy nie staje. Czesław. Dobrze, dobrze. — A ty idź i nakaż surowo, Aby nikt mi nie chybił i na jedno słowo:

Jestem dziś Marek Zięba i pan tego domu,

On zaś ma być najściślej nieznanj^ nikomu.

Marta. Mówiłam i powtórzę. Ale proszę pana,

Mój Kasper także wraca ?

Czesław.

Raczej, jak Marka naglił do nazwiska zmiany Jakiś pan Rembosz, panicz wcale podejrzany,

Zaraz nocąm wyjechał, by tu stanąć wprzódy.

Ale prawda — był jakiś służący — tak... młody, Niezgrabny.

To on !

Marta.

Zawsze coś zrzuci, wyleje.

Czesław.

Marta. To on!

Wszystkich roztrąca.

Czesław.

To on !

Wciąż się śmieje.

Marta.

Czesław.

Marta. Ach, to on!

Czesław.

Marta. O, mój mąż! niezawodnie.

Czesław.

Twarz rumiana, nieco głupkowata.

Znalazła się strata. Marta Już co głupi to głupi, lecz bardzo poczciwy. Czesław. To nie głupi — zły człowiek, to głupiec

Marta (biegnąc do okna). CÓŻ to Za hałas?

Czesław (odciągając ją od okna). Chodź...

Marta.

Czesław.

Marta.

[prawdziwy. Nasz pan! [Do razum poznała.

W mundurze!

Chodź...

Kasper!...

Czesław (wyprowadzając ją za ręką). Ach, będziesz go miała.

SCENA TRZECIA.

.MAREK, KASPER.

(Marek w mundurze zbyt przestronnym, czarna peruka i duże wasy, Kasper także w peruce z wąsami, zawsze tuż koło pana stoi, nastawia ucha, gdy ten mówi i często się śmieje lii hi hi.)

Marek. Kasprze! — Ja dobrze robię?

Kasper.

Marek. Jesteśmy w domu własnym.

Własnym.

Panie! doskonale.

Kasper.

Marek (palec na ustach).

Ale!

Ale!

Kasper (podobnież).

Marek. Sza!

Kasper. Sza!

Marek.

Kasper.

Marek. Nikt z domowych nie poznał

Kasper.

Marek. I żona mnie nie pozna.

Kasper.

Marek. Głupiś! (Kasper się kłania).

W jej głowie jestem — lecz jak się niedowie, To i wiedzieć nie będzie...

Kasper.

Jak i Bartosz — nie poznać pana temu rurze! Oczy wytrzeszczał, (śmieje się) śmiał się i wejścia nam

[bronił, (śmieje się).

A pan jak go pchnie! gdzieś w brzuch, (śmiejesię) aż

[się nam pokłonił.

Nikt tego wiedzieć nie będzie.

Broń Boże!

I poznać nie może.

Gdzie tam jej pan w główne! (śmiejesię).

Że to pan w mundurze...

Marek. Godny ołicer.

Kasper.

Marek.

Kasper.

Ten, co z nami nocował.

Marek.

Wiele mnie oświeciło; jego mądra rada Ułożyła plan cały.

Kasper.

Marek. Widział, żem spokojny, jak każdy mąż bywa,

Bartosz ?

Głupiś!

Wiem, wiem panie:

Jużci — jego zdanie

Hm! rozum nielada!

I choć jak ptak lecę, By zawsze wpaść znienacka, wszystko nic nie znaczy, Bo zawsze zły duch jakiś usłyszy, zobaczy;

Któremu już za domem drugi rok upływa, A w domu młoda żona na boskiej opiece. Kasper. Jak moja Marta, prawda?

Marek.

A jeżeli zajdę skrycie do sąsiada,

Ktoś, gdzieś, jakoś, przed żoną zawsze się wygada. Raz byłem i śmierć własną ogłosił listami,

Alem w łeb dostał guza słuchając pod drzwiami: Drzwi pękły, pies zaszczekał, żona nie czytała I tak spełzła do razu tajemnica cała.

Teraz za tym powrotem konceptu nie stało,

Jakby zręcznie wyśledzić, co się w domu działo,

Aż mnie ów godny człowiek swoją radą wspiera: Daje swój własny pasport w swój mundur ubiera,

I ze mnie Marka Zięby, kupca...

Takie licho! (śmieje się). 31 arek. Kasprze, kiedy pan gada, należy być cicho. — Jadę, wjeżdżam do miasta, u rogatki staję,

Jako Jan Rembosz, były rotmistrz, podpis daję,

Jan Rembosz pisze strażnik, co mnie zna óddawna. Kasper. Ten, ten z nosem na bakier?... (śmiejącsię).

I co rzecz zabawna,

Kasper.

Marek.

Żołnierz przedemną: traf! traf!

Kasper (śmieje się).

Co tu śmiechu, gwałt! (śmieje się).

ЗГагек.

Jak przed jenerałem.

Słowem, tyle dokazałem, Że nikt mnie nie zna w mieście, nikt mnie nie zna

[w domu...

Ale słuchajno Kasprze: jak ty powiesz komu! Kasper. O! czy ja lada głupiec?

Może tylko żonie?

3Iarek.

Kasper. A fe !

31arek. Któż jestem!

Marek Zięba.

Kto, gawronie?

Kasper.

ЗХагек.

Kasper. Nie... Rembosz, ЗГагек Rembosz.

Marek (biorąc go za ucho).

Marek ?

Jan, Jan, panie.

Kasper.

Marek. Proszę cię więc, pamiętaj.

KaSper (macając się za ucho). Już, już tak Się Stailie

Jak pańska prośba każe.

Żeby kto cię dręczył Prośbą,, groźbą, kułakiem, żeby i umęczył,

Żebym ja sam rozkazał, chciał nawet przymusić : Nie powiesz, kto ja jestem?

Kasper.

Wolę się...

Marek.

Marek.

Wolę się zakrztusić,

Koniec końców, nie mówiąc za wiele,

Jak powiesz, żem ja jest ja, to ja ci w łeb strzelę. Kasper. A ja, ja?

Jakto jaja?

Marek.

Co teżto pan plecie !

Kasper.

Marek (* złości). Pietę, pietę?

A jużci.

Chcesz ty wziąść po grzbiecie?

Kasper.

Marek.

Kasper. Nie chcę.

Cóż chcesz?

Marek.

Ja, czy ja, czy nie ja?

Kasper.

Źle w głowie! Będziesz sługą rotmistrza. Jak się tamten zowie? Kasper. Kasper także, jak i ja. Może jaki krewny. Marek. Nazwij się zatem Kasprem; będę nawet pewny, Że myłki...

Kasper.

Jak tylko zapamiętam, to już Kasprem byłem. Nacóż mam się nazywać ?

Marek.

Marek.

Cóźbo pan drwi! Czy rozum straciłem!

Gadaj tu rozumnie,

A głupi głupim. (Kasper kłania się).

Kasprem jesteś, Kasprem u mnie, Ale nie tamtym Kasprem, co się Kasprem zowie. Kasper. Już, już wiem to, wiem — mądrej głowie

[dość na słowie.

nim).

Marek. Słuchaj : czy wszystko dobrze? (obracając się przed Mina? — co? — wojskowa? —

Kasper. Jak Holofernes jaki!

Marek.

Kasper.

Marek.

Kasper. Jak grzmoty! aż strach.

Marek.

Kasper.

Marek. Peruka?

Kasper.

Marek.

Wzrok ?

Jak dzika!

Mowa?

Wąsy?

Jak przykuta!

Jak pańskie rodzone!

Teraz moję żonę Wypróbuję dokładnie; ale biada! biada!

SCENA CZWARTA.

MAREK, KASPER, MARTA.

Kasper (ciągnąc za połę Marka). Pst ! — panie ! — Marta. Marek (do Marty). РаППО...

Kasper (na stronie do Marka). Paillio! CO pan gada? To moja żona.

Marek.

Kasper (jak wprzódy).

Cicho !

Muszę przecie wiedzieć. Marek (do ucha Kasprowi). Cicho, bo jak cię trzasnę!..

[(do Marty). Pani chciej powiedzieć, Że rotmistrz Rembosz tu jest, i prosi na chwilę. Marta (wstrzymując się od śmiechu). Rembosz? — Rotmistrz?

Marek.

Marta.

Marek.

Marta.

Tak.

A ten?

Luzak.

(śmiejąc się odchodzi).

Tylko tyle!

SCENA PIĄTA.

MAREK, KASPER.

Kasper (zadziwiony). Śmieje się.

Marek.

Kasper.

Marek.

Śmieje.

Ale z czego?

Z ciebie może. Kasper. Kiedy nie wie, żem ja mąż? (po krótkiem namyśleniu).

A ja się założę,

Żem jej wpadł w oko ; otóż z podróż zysk w tej dobie: Człowiek własną małżonkę zbałamuci sobie!

Marek. Co to za rozkosz, Kasprze, jak dyabeł kulawy... Kasper. Kulawy? (śmieje się).

Marek, w domu własnym widzieć wszelkie sprawy.

SCENA SZÓSTA.

KLARA, MAREK, KASPER.

Kasper (cognac za połę). Pst! panie! pani.

Marek.

Klara.

Cicho !

Pan Rotmistrz, jak wnoszę,

(Kasper śmieje się pomimo znaków swego pana).

Chce mówić z moim mężem. (Kasper śmieje się).

Marek (Cicho do Kaspra, wykręcając mu rękę). Kasprze, póki

[proszę.

(do Klary).

Tak, z mężem.

Niech pan siada.

Klara.

(siadają, Kasper siada za krzesłem Marka).

Męża w domu niema.

Marek. Wiem. Klara.

Ale wkrótce będzie.

KaSper (nie mogąc dłużej wytrzymać, parska śmiechem). Kaduk

[tu wytrzyma.

31arek (do Klary). Za pozwoleniem.

(wstaje, bierze Kaspra za kołnierz i za drzwi wyprowadza).

Kasper wkrótce wraca cicho i staje za krzesłem, zatykając sobie gębę, aby się nie śmiał (siadając).

Słucham.

Klarą. Mój mąż...

Marek (do siebie). Hultaj !

Klara.

Marek, (do siebie).

Klara.

Marek (do siebie). Za twój śmiech zapłaczesz mi rzewnie. Klara. Jest znany?

Marek.

Klara.

Pewnie...

Czekaj !

Panu...

Pan Zięba?

Tak.

Od kolebki prawie; Dla tego w jego domu czas jakiś zabawię...

Marek.

Jeśli paui pozwolisz?

Bądź pan jak u siebie.

Klara.

(Kasper obiema rękami gębę sobie zatyka).

Marek. Zaczekam tu dni parę.

Klara.

I tydzień w potrzebie. Marek. Mam w sądzie ważną sprawę, a nie znam ni-Kady więc pana Zięby wiele mi pomogą, [kogo,

(po krótkiem milczeniu).

Dobry to człowiek!

Klara.

Marek.

Mój mąż?

Co, niedobry może? Klara. O, i owszem, sto razy powtórzę.

Marek. Kochasz go zatem?... Pani... żyjesz z nim

[szczęśliwie?

Klara. I nad tern zapytaniem niemało się dziwię; Grzeczności i rozsądku niewiele dowodzi.

Kto wstępnym prawie bojem w cudze spraw}' wchodzi. Jednak nie mam potrzeby postępować skrycie;

Tak jest, mój mąż stara się upiększyć mi żyjcie. Zbyt pewny, że w małżeństwie miłość bez ufności Jest t}Jko źródłem trwogi, niesnasek, zazdrości,

Na zobopólnej wierze, tej stałej zasadzie,

Pokój domu i szczęście nas obojga kładzie.

I słusznie, bo któż może taką miłość cenić,

Której strzeżeniem tylko wzbrania się odmienić? Któż zwać jaką osobę przyjacielem może,

Gdy się lęka jej zdrady w każdej życia porze?

Mój mąż nie szuka chluby w tym przykrym sposobie, Co każdy dobry skutek przypisuje sobie.

Bo cóż boleśniejszego może być dla żon}r,

Jak słyszeć, że jej cnota, honor nieskażony,

Dobroć, cierpliwość nawet, co tyle zwycięża,

Są tylko dziełem często najgłupszego męża?

Do własnej więc wartości żona niema prawa: (ironicznie). Gdyby nie mąż, jej działem bjdaby nje-

[sława.

Marek. Łatwo obojętnemu rozprawiać w tej mierze, Ale to strzeżonego, mówią, Pan Bóg strzeże. Klara. Ach, potrafi oszukać, kto oszukać żąda;

A zwykle mało wódzi, kto we wszystko wgląda. Marek. Ale mniej jeszcze widzi, kto oczy zamyka. Klara. Tych dwóch ostateczności pan Zięba unika.

(Kasper wstrzymuje się od śmiechu).

31arek. Pan Zięba ma więc rozum?

Klara.

I rzadkie przymioty : Dzieli ze mną jak radość, tak równie zgryzoty,

Ale nie są mi znane te kwaśne humory,

Te dąsy mężów, gorsze niż najżwawsze spory, Które chcąc przerwać, trzeba wprzód myśleć go-Nim się trafem nareszcie odgadnie przyczynę, [dzinę, I często się wydarza, że za głupstwo sługi,

Za to że jeden zbłądził, albo spił się drugi,

Za to nawet że slota i snopki zmoczone,

Mąż nie mając na kogo, dąsa się na żonę.

Ale i zrzędność także równie przykra wada;

Mój mąż nigdy nie zrzędzi.

(Kasper parska śmieehem w ucho swemu panu).

Kasper (śmiejąc się)

Marek (zrywajęc się). Precz łotrze!

Kasper.

Marek (chwytając go za kołnierz).

Kasper (chcąc się wyrwać). Już się nie śmieję.

Co też panf gada!...

Ani pisnę.

Precz !

SCENA SIÓDMA.

KLARA, MAREK, CZESŁAW.

(Marek trzymając Kaspra za kołnierz, zostaje w tej pozycyi — troehę przy stronie. Obydwa nie spuszczają oka z Czesława, który nie widząc ich niby i do Klary wciąż mówiąc, po przed nich chodzi).

Czeslaw. A niech też kaci porwą ! co się tutaj dzieje ! Człowiek z domu, szkoda w dom.

(rzucając kapelusz o stół).

Wszystko przew rócone !

Nigdzie rządu i ładu, każdy w swoję stronę,

A żeby jedna dobra dusza się ocknęła,

Tu i ówdzie jakoś przecie czasami wglądnęła !

Gdzie tylko sam nie zajrzysz, tam się dyabeł gnieździ ! Marek (puszczając kołnierz). Już i po całym domu, jak

[uważam, jeździ,

Czesław. Dozorca chrapie w cieniu, słoneczko go razi; Cieśla ciupie jak przez sen, stolarz jak ćma łazi; Pan murarz gdzieś na szynku półgarncówkę doi,

A stajnia dotąd jeszcze nieskończona stoi.

I tę ścianę miał wybić, powygładzać wszędzie: Karnawał dalej przyjdzie, a sali nie będzie.

МЯГек (nie spuszczając oka z Czesława).

(na stronie mówi z Kasprem aż do końca sceny).

Kasprze, co to jest?

Kasper.

Marek, (coraz trwożliwiej).

Kasper.

Marek. Co to jest?

Kasper.

Czesław.

Surdut pański.

Kasprze.

Panie ?

Krymka pańska.

Czy boskie skaranie?

Nikt nigdy nie zrozumie, choć powiem wyraźnie: Kazałem sad tam wyciąć, gdzie mają być łaźnie,

A oni w prawo, w lewo cięli dla uciechy,

Tak że zostały tylko płonki i orzechy.

Kasper (ciągnąc za połą) Panie, to pańska laska, znam Marek. Kasprze.

Kasper.

Marek.

Kasper.

Marek.

[ja ją niemało.

Hę?

Kasprze.

Panie?

Co się tutaj stało?

Mnie coś mdło koło serca.

Kasper.

Marek. GłUpiŚ (Kasper śmieje się). Nie Śmiej się.

Kasper.

Marek.

Kasper.

Czesław. Wczoraj przecie przedałem folwark za mo-Marek. Ach!

Głowę panu ścisnę.

I )obrze.

Cicho !

Ani pisnę.

[giłą-

Czesław. Wprawdzie za pół darmo, lecz cóż robić b}do ? Eaz się przecie przeklęte długi zaspokoi;

Chodźmy wszystko obliczyć, a czy się co skroi ! Klara. Lepiej byłoby może...

Może czy nie może,

Czesław.

Stało się co się stało. — Dyabeł nie pomoże!

(odchodzą do pokoju po prawej stronie).

SCENA ÓSMA.

MAREK, KASPER.

Marek, (po długiem milczeniu) Ha! słyszałeś!

Kasper.

Marek. Widziałeś?

Kasper.

Marek.

Kasper.

Marek.

Słyszałem.

Widziałem.

Zatem folwark?...

Sprzedany. 1 ja, ja milczałem! Mogłem słuchać wszystkiego i dotąd tu stoję! Stajnia, sala, sad, folwark... jeszcze żonę moję...

(chce drzwi otworzyć).

Zamknięto, (puka). Hej ! Mospanie! do dyabła, Mospanie! Nie słyszy, (ironicznie) Ogłuchł biedny, (puka). Dare-

[mne pukanie,

Na CO ma Słyszeć? albo mu Źle!... (puka z największą złością)

Hej ! do kata !

Ale cicho, czas zawsze ułowić prałata;

A jeszcze czego więcej dowiemy się może.

(Kasper, który stał zamyślony, zaczyna śmiać się nagle).

A to CO?

Kasper (śmiejąc się) Ale... proszę... bo to... o mój Boże!... Kubek w kubek pan a pan ten Jegomość nowy : Tak chodzi, zrzędzi, łaje i grzmocić gotowy. Marek (chwytając za piersi). Śmiejesz Się ?

Kasper. Ani pisnę. — Jednak powiem szczerze,

Że który z panów mój pan, sam sobie nie wierzę, I nie przysiągłbym teraz za nic na tym świecie.

Marek. Wiem ja, wiem jakiś mądry, poznasz ty mnie

[przecie.

Kasper. Lecz pan nie wie, iż tego co się wyrzekł

[siebie,

Każdy kto chce, figurę może wziąść w potrzebie. Marek. 0... o... o... co za żarty!

Kasper.

Czas na żarty właśnie' Marek. Skądże ty to wiesz? powiedz (z przymuszonym śmiechem).

Ale to są baśnie.

Kasper. Mnie jeden kuchta w Gdańsku, człowiek go-

[dzien wiary,

Klął się, że mu powiadał jeden murarz stary...

SCENA DZIEWIĄTA.

MAREK, KASPER, ŁAPKA.

Łapka (powoli się wsuwając). Nóżki pańskie całuję, sługa

[uniżony.

Przecie też pan zawitał, zawitał w te strony;

Nie mam szczęścia być znany, ja to wiem, ja to wiem. Mój braciszek, to ale.

Marek.

Łapka.

Kto? — Jak?

Zaraz powiem. Wszak Jegomość pan Renibosz ze mną mówić raczy? Marek. Hm? — A, tak.

Łapka.

Marek.

Łapka.

Marek;

Jan?

Hm? — A, Jan.

Rotmistrz ? Nieinaczej.

Łapka. Mam tu jego rewersik, rewersik maleńki. Marek. Mój? Czyś Waćpan szalony?

Łapka (odsuwając się pokazuje). Podpis jegO l’gki.

W Poznaniu mój braciszek, pan Łapka Gerwazy, Dał panu po sto czątych...

Marek.

Łapka.

Marek. Trzy razy! mnie?

Łapka.

Że zapłacisz łaskawie dukacików trzysta.

Sto czątych!

Trzy razy.

A zatem rzecz jasna i czysta,

Marek. Ja, ja? Łapka.

Marek.

Pan, pan.

A! już wiem — nie moje to długi.

(odprowadzane go na stronę).

Słuchaj mnie panie... panie...

Łapka.

Łapka na usługi. Marek. Panie Łapka : mieć trzysta dukatów to ładnie, Żeś więc człowiek uczciwy, poznaję dokładnie ;

Dam ci...

Łapka. Czy tylko ważne?

Marek.

Dam ci dowód ufności

Najważniejszy w świecie wyznam ci w sekrecie:

(odprowadzając go jeszcze dalej — Kasper za nim postępuje).

Ja nie jestem Eemboszem.

Łapka (ironicznie).

Marek (oglądając się).

Tak?

W pewnym zamiarze

Przybrałem to nazwisko.

Łapka.

Odmienić je naprędce.

Marek.

Kasper.

Marek.

A roztropność każe

Pst!

Pst.

Ciszej gadaj. Zrobiłem ci zwierzenie, przyczyny nie badaj,

I ruszaj sobie teraz, bo możesz przeszkodzić. Łapka. Doprawdy?

Kasper.

Łapka. Nie Renibosz?...

Marek.

Już tu nie masz po co i przychodzić.

Kasper.

Łapka.

Marek.

Ciszej !

Ciszej.

Jesteś...

Ani słowa !

Kasper. Ani mrumru.

Marek (odprowadzając na drugą stronę, Kasper za nimi postępuje).

Słyszą nas. — Chcesz, napisz do Lwowa, Rotmistrz jak list odbierze, zapłaci do grosza ;

A teraz idź i rozgłoś, żeś widział Rembosza.

(Łapka śmiać się zaczyna. Kasper, zrazu zdziwiony, śmieje się potem z nim razem).

Czegóż się Waćpan śmiejesz?

(w złości do Kaspra). A ciebie co śmieszy?

Łapka. Z konceptu swego pana wraz ze mną się cieszy. Za kogożto mnie pan masz? — Czy ja nie mam głowy, Abym się szczerze nie śmiał z tej wykrętnej mowy? Ja krok w krok za nim pędzę z samego Poznania. Marek. Ja w Poznaniu nie byłem.

Łapka.

Marek. Kiedy mówię, że zamiar...

Łapka.

Dość tego gadania.

Kto się o to pyta? To jest rewers Waćpana, zapłacisz i kwita. Marek. Nie zapłacę.

Łapka.

Marek.

Łapka.

Marek. Precz!

Łapka.

Marek.

Kasper.

Łapka.

Zapłacisz.

Zapłać.

Precz !

Idź do dyabła!

Fraszka !

Precz !

Pójdę, jak oskubię ptaszka. Marek. Idźże, idź pókiś cały, jeszcze raz ci mówię;

Szukaj sobie Rembosza, ja się Zięba zowię.

Łapka. Zięba czy szczygieł, jesteś ptaszku w mojej

[klatce.

Widziałem pasport, świeżo, zaraz na rogatce ; Próżny więc wykręt, zapłać — niecli czasu nie tracę. Marek. A, tego nadto! — zaraz ja ci tu zapłacę. Kasprze! strąć go ze schodów!

Mam dekret w kieszeni.

Łapka.

Marek. Kasprze! precz z nim! (odchodzi do pokoju po lewej

Łapka.

[stronie).

Poczekaj ! koza cię odmieni !

(szainotając się z Kasprem wyehodzą — słychać upadnięcie za drzwiami).

SCENA DZIESIĄTA.

KASPER.

(wchodzi, kołnierz podniesiony, peruka przekrzywiona i najeżona — poprawiając i ocierając suknie).

Kasper. Dyabeł nie Łapka! — O fe! — A bodajże

[zginął !

(śmiejąe się). Ja chciałem nim zawinąć, a on mną zawinął.

Ledwiem drzwi łbem nie wybił, a lęgom się zaparł, (pokazując). Ja tak — on siak — jak go pchnę! —

[ażem nogi zadarł.

Ktoby się był spodziewał, że wędzonka taka...

Tfy! i jeszcze mi za kark dołożył kułaka.

Ale też co tchórz to tchórz! jak dotąd nie było:

[(śmieje sią).

Drapał przez cztery schód}' aż się zakurzyłojśmieje sią).

SCENA JEDENASTA.

KASPER, MARTA.

[ją wybadać. Ach! na cóż mam gadać

Kasper (na stronie). Ha! Marta; muszę także zręcznie Marto! kochasz ty męża?

Marta.

O tern, co kiedyś było.

Było? nie jest zatem?

Kasper.

Marta. Jak ma być, kiedy mój mąż rozstał się z tym

[światem.

Kasper. Co, co? Kasper Dzbankiewicz?

Marta.

Nie żyje! nie żyje! Kasper. Ej fe, te!., co to gadać, (na stronie). Jak mi

[serce bije!

(po krótkiem namyśleniu zaczyna sią śmiać i coraz mocniej za każdą odpowiedzią Marty).

To ktoś skłamał! Ależto skłamał jak należy. Marta. Ach, nie!

Kasper.

Marta.

Kasper.

Marta. I tyle cierpiał!

Kasper.

Marta.

Kasper. Umarł więc?

Marta.

Kasper.

Marta.

Nie skłamał?

Ach, nie!

Cierpiał ?

Umarł.

Ona temu wierzy!

Nie za swoję winę.

Kasper?

Kasper.

KaSper (trzymając sią za boki i zachodząc sią od śmiechu — siadając

Aj!... strach!... zginę!...

i coraz słabszym głosem).

Oj! kolki!... och... och... gwałtu!

Wszak byłam w tej chwili

Marta.

Widziałam, (płacze).

Kasper (drwiąc). Cóż widziałaś?

Marta.

Jak go powiesili. Kasper (zrywając się). O, o! fe, fe! złe żarty, fe, te!

[brzydkie żarty;

Z tern nie trzeba żartować.

W oczach swojej Marty

Marta.

Biedny życie zakończył:

(Marta płacząc mówi dalej, Kasper rozeznla się powoli).

Bywaj zdrowa żono,

Mówił. — Bądź zdrów, ja rzekłam — potem go

[złożono...

W ziemię... (szlochając), głęboko... Kasper (w głos płacząc). Biedny !

(po krótkim czasie śmiejąc się).

A czego ja płaczę?

I mądry czasem głupi ; (na stronie), lecz teraz zobaczę Czy mnie żona kochała, (do Marty). Cyt, nie płacz ko-

[chanie,

Pociesz się, wszakże twój mąż kiedyś zmartwychwstanie.

Marta. Co to za dusza była!

Kasper.

Marta. Nigdy mędrcem być nie chciał...

Kasper.

Marta. Żal mi go niewymownie.

Kasper.

Ja wiem, takich mało.

Dobrze ci się działo.

Bóg ci to nagrodzi. Żal twój straszny, okropny okrutnie dowodzi,

Że byłaś i jesteś dobrą białogłową;

Słuchaj mię zatem Kaspra Dzbankiewicza wdowo: Ja się z tobą ożenię.

Niemożna.

Marta.

A czemu?

KaSper (z ukontentowaniem).

Bratu Błażeja mielnika.

3Iarta. Bom już serce i rękę przyrzekła innemu. Kasper. Komu? Niegodna!

Marta.

Kasper. Kiedy?

Marta.

Kasper. A fe! — i kochasz?

Marta.

Kasper.

Marta.

Kasper. Zatem Kaspra zwodziłaś?

Marta.

Kasper (w złości). Marto!

Marta.

Kasper. Czekaj!

Marta (wybiegając). Adje.

Kasper.

Jeszcze za życia męża nieboszczyka.

Kocham.

Kochałaś?

Kochałam.

Ach, cóż robić miałam.

Lecz wybacz Waćpan, oddalić się muszę.

Niewierna! rozszarpię! uduszę!

(biegnie za nią — Major go zatrzymuje we drzwiach).

SCENA DWUNASTA.

MAJOR, KASPER.

Major. Jest pan?

Kasper (chcąc odejść). Jest.

Major.

Kasper.

Major.

Kasper (chcąc odejść).

Major.

Kasper (obracając się).

Major (potrącając go). Idź, nie krz}rcz. Kasper (chcąc odejść). Nie mam czasu.

Major (pchnąwszy ku drzwiom).

Kasper. Idę, idę. — A to co !

Gdzie ?

Tu.

Gdzie?

Tam.

Proś go do mnie.

Panie !

Ruszaj że bałwanie ! — Czego się pan [złości?

(odchodząc). To znowu jakaś łapka; dopókiż tych gości!

SCENA TRZYNASTA.

MAJOR (dobywa list i czyta).

Major. Jan Rembosz, lat trz3rdzieści, mężny i wysoki, Włos jasny, nos zadarty, czasem jednooki,

Jak mu tego potrzeba; często mundur nosi Naszego pułku, zatem pułkownik cię prosi...

SCENA CZTERNASTA.

MAJOR, MAREK, KASPER.

Major (na stronie). To nie on — cóż to znaczj^ ? Inna

[postać cała.

(głośno). Przebacz panie kolego, omyłka się stała. Jestem Major Sławnicki, mieszkam w tym powiecie, I clioć ze słnżbym wyszedł, zawszem żołnierz przecie. Wczoraj dostałem opis pewnego szulera,

Który się w mundur pułku bezwstydnie ubiera, Pułku, gdziem niegdyś służył, a którego sława Dotąd do mej opieki nie straciła prawa.

Wszakże i za powinność obaj pewnie mamy,

Znaków naszej zasługi strzedz od wszelkiej plamy.

(Marek coraz mocniej zmieszany)

Dziś więc zdała zoczywszy jakeś tu z nim wchodził, Rzekłem : może przypadek prędko mi wygodził,

I kto wie, może ten łotr w moje ręce wpada;

Idę, pytam, i proszę — każdy mi powiada,

[się nazywa, Bodaj żeś skamieniał !

Że w samej rzeczy Rembosz, ów huit aj przybywa. Kasper. Co? Rembosz, Jan? to mój pan! pan tak Rotmistrz, jedzie z Poznania...

Marek (na Stronie do Kaspra).

Bodaj żeś pękł dwa razy!

Kasper.

Marek. Cicho Kasprze przeklęty !

Kasper.

Za to żem wymieniał...

[sobie,

Ale cóż ja robię?... Marek. Idź Kasprze, mój Kasperku, proszę cię, idź Bo ci zęby wybiję.

KaSper (wzruszając ramionami). Idę, pójdę, idę. (odchodzi).

SCENA PIĘTNASTA.

MAJOR, MAREK.

Major. Cóż to? Marek.

Major. Jednak? Marek.

Major.

Kto jesteś?

Nic, nic, to nie tak. (na stronie). Mamże [nową biedę!

Kasprze przeklęty!

Mospanie do rzeczy :

Kto? — Nie Rembosz.

Marek.

Major.

Drugie miewa nazwisko; zatem jak się zowiesz? 31arek. Nic nikomu do tego.

Major.

Oficerem czy jesteś?

3Iarek.

Hm! Kto jedno przeczy,

Ale przecie powiesz,

Nie jestem, broń Boże! Major. A mundur, bratku, nosisz?

31arek.

Pojutrze go złożę.

3Iajor. Wiesz, że to kulkę ściąga?

ЗГагек.

Major.

3Iarek. Bywaj zdrów.

3Iajor.

3Iarek.

3Iajor. Nie wyjdziesz?

Marek.

3Iajor.

ЗГагек. Bajki !

31ajor.

ЗГагек.

Od kogo?

Odemnie.

Wyzywam cię.

Wyzywasz daremnie.

O, nie wyjdę.

Przymuszę w potrzebie.

Na honor, prawda.

Zamknę się u siebie: Nie najdziesz w domu własnym, drzwi mi nie wybijesz. 3Iajor. Ale u drzwi zaczekam, nigdzie się nie skryjesz, Wszędzie ścigać cię będę.

ЗГагек.

Ścigaj sobie wszędzie; Marek Zięba nie głupi, strzelać się nie będzie.

(odchodzi).

SCENA SZESNASTA.

MAJOR, CZESŁAW.

3Iajor. Co? Zięba? jakiś kupiec... Czesław (wchodząc).

Jak się masz Majorze? 3Iajor. A, Czesław! cóż tu robisz i w takim ubiorze? Czesław. Gram komedyą.

3Iajor.

Czesław.

3łajor. Jakto?

Czesław.

Brawo !

I ty także z nami.

Wszystko objaśnię kilkoma słowami,

Ale nie teraz; musisz, by skończyć dokładnie, Zaraz stąd odejść.

Major.

Ów panicz.

Czesław.

Major. Bo jednak...

Czesław.

Będziesz śmiał się wraz ze mną.

Major (odchodząc).

Czesław. Do zobaczenia wkrótce.

Dobrze, lecz jak się wykradnie

Dzisiaj jeszcze sam ci go przystawię.

Bądź spokojny, ufaj mi w tej sprawie:

No, do zobaczenia.

SCENA SIEDEMNASTA.

CZESŁAW, KLARA.

(Klara weszła przy końcu sceny i stała przy drzwiach).

Czesław.

Wyborne zdarzenia ! Major i Łapka przyszli jak z namowy właśnie. Klara. Ale za Łapką poszlij.

Czesław.

Będzie on tu niebawem.

Klara.

Oho! ten nie zaśnie,

Kończmy więc te żarty. Czesław. O, chce nie chce, grać musi, kto już rozdał

[karty ;

Zatem, gdyśmy zaczęli, kończmyże roztropnie, Inaczej wszystko na nic, a on swego dopnie. Powie, że w samej rzeczy chciano mu się rządzić, I jak błądził dotychczas, będzie znowu błądzić. Nie, nie, nie, tak jak układ, działajmy powoli, Czekajmy niech on wprzódy zrzeknie się swej roli. Klara. Chodźmy, chodźmy do niego.

Czesław.

Stąd chodźmy, to lepiej ; Niech nas Pan Rotmistrz szuka, niech nas sam za-

[czepi. (odchodzi).

SCENA OSIEMNASTA.

MAREK.

Marek. Już go niema — źlem zrobił — wszystko

[złe z nazwiska.

Trzeba było się zgodzić — sprawa dyable śliska.

Fredro, Dzieła T. III.

11

Wyzwał mię — może zabić, nikt mu nic nie powie, Wyzwał mię — wolno strzelać — dyabeł nie śpi.

[Kto wie,

Jeszcze gotów z za płota gdzie do mnie wypalić.

(po krótkiem milczeniu).

A do kroć sto tysięcy!... chciałbym dom zapalić, Dom spalić, sam się spalić, wszystko spalić wkoło!... I żona... gdzie?... I ten łotr... o, miedziane czoło! W moim domu... lecz gdzie są?... Co, co on tu robi? Co robi? — łatwo zgadnąć: dom mi niby zdobi. Dość tego, dalej, (idzie i wraca). Ale już wytrwałem Będę jeszcze cierpliwym i zaczekam chwilę. [tyle,

(siada w środku).

SCENA DZIEWIĘTNASTA.

MAREK, KASPER.

Kasper. A fe! fe! —-, O, to brzydko! — To obelgą

Marek. Cóż ci to?

[pachnie.

Kasper. Bartosz wziął kij, i fiu fiu, jak machnie! Uderzył mię tu, w plecy, raz po raz, trzy razy.

Ja drugi raz nie zniosę podobnej urazy,

Ja wcześnie zapowiadam jasno i dobitnie,

Ja mu co powiem, jak mi jeszcze raz tak przytnie. Marek. Zacóż cię tak pomacał?

Piękna mi macanka !

Kasper.

Za to, że moja żona ma sobie kochanka,

I miała nawet jeszcze za mojego życia.

Nie mogłem więc z krwią zimną znieść tego odkiycia, Chciałem trochę nastraszyć moję panią Martę,

Aż ten Bartosisko, ten!... bo to dyabła warte!

To! do niczego! nie wiem na co to pan trzjmia, Nuż do mnie. ,.Nikt tu, wrzaśnie, do niej prawa

[nie ma.

Ja z Kasprem nieboszczjddem żyłem jak brat z bra-

[tem,

Kto więc wdowie dokucza, może dostać batem Może ! — i łup cup, o tu. — Z tego więc wynika, Że wybił mnie żywego za mnie nieboszczyka.

Marek. Kasprze ! czyś ty oszalał?

Kasper.

Nie wiem jak pan zaśpiewa, jak mu koło żony...

prędko, pukaj we drzwi, [wal, bij, tłucz co siły. Koło żony... A walże! — choćby drzwi puściły. Czesław (za drzwiami). KtO tam?

Marek (zrywając się) Co !

Zapewne ! szalony !

KaSper (powtarzając panu).

Marek (chodzi dużym krokiem i dyktuje Kasprowi). Otworzyć.

Otworzyć.

Kto tam.

Kasper (do drzwi).

(Milczenie).

Marek.

Kasper (posłuchawszy).

Cóż!

Cicho.

(Nadsłuchując).

Szepczą.

Marek.

Czesław (za drzwiami).

Szepczą ? A walże ! (Kasper puka co siły).

A cóż tam za licho?

Kasper (powtarzając). A cóż tam za licho.

Marek.

Kasper (do drzwi).

Ja.

Ja.

Czesław Ca drzwiami).

Ciszej tam, capie !

Kasper (powtarzając). Ciszej capie.

Marek.

O, łotrze ! niechno ja cię złapię ! (do Kaspra). Pan Rotmistrz Rembosz prosi.

Kasper (powtarzając do drzwi). Rotmistrz Rembosz prosi. Czesław (za drzwiami). Zaraz idę.

Kasper (odskakując). Już idzie! niech się pan wynosi.

SCENA DWUDZIESTA.

MAREK, CZESŁAW, KLARA, KASPER.

Czesław. Ach, wybacz mi Rotmistrzu moje roztargnienie.

Witam cię z duszy, serca.

(bierze go za rękę, którą tenże wyrywa).

Lecz miałem zmartwienie,

Nie postrzegłem cię pierwej, myśląc o mej stracie. Marek. Kto jesteś, kto? kto?

Klara.

Cóż to? czy wy się nie znacie? Wszak pan mówiłeś, że znasz od kolebki prawie.

Marek. Jego? ja?

Czesław. A tak, w szkołach byliśmy w Warszawie. Marek. Ja? z tobą?

Czesław (chcąc gouściskać, czego ten nnika). Jaś ci to mój,

[Jaś drogi, kochany. Aleś mi coś zakaty, Jasiu, podszarzany.

Byłbym cię jednak poznał: ten nos, wzrok — ta

[broda —

Nieboszczyk sędzia knla w kulę.

Marek.

Słuchaj...

Czesław. Pamiętasz Jasiu różne nasze psoty?

Był to z ciebie trzpiot wielki! hej, hej, wiek to złoty! Marek. Milczże, do stu kaduków! już cierpię czas długi. (Do Klary). KtO tO jest?

Klara.

Marek.

Klara.

Marek. On?

Klara. On.

Marek.

Klara.

Marek.

Klara. Jednego miałam i mam.

KaSper (uderzając w ręce).

Marek. Jednego? nigdyż Zięba nie oglądał świata? Czesław. Ja też nim jestem właśnie.

Marek (P° krótkiem zdziwieniu).

Czasu szkoda:

Mój mąż.

(odskakując). Twój ?

Mój.

Mąż ?

Mąż.

Drugi ?

Masz teraz, do kata!

Kto?

Czesław.

Marek.

Czesław. Ja, ja. Marek.

Czesław.

Kasper.

Marek.

Uduś go, zabij! Kasper (cofając się). Marek (do Czesława).

Zięba?

Zięba.

Zaraz.

Ja.

Ty? ty?

Aj gwałtu !

Kasprze, weź hultaja,

Marek ?

Marek, Idzi,

Czesław.

Franciszek Zięba.

Marek (do Kaspra). To ja.

KaSpei* (do Czesława).

Marek (do Czesława) A któż ja jestem?

Czesław i Klara.

Kasper (śmieje się). Toż nam się udało !

Marek (do siebie). Będzie tu zaraz strachu i wstydu Kasprze, odepnij wąsy.

Czesław (do Klary na stronie). Dobrze mu się dzieje. Klara (podobnież). Zbyt się dręczy.

Czesław (podobnież).

Marek (na stronie). Niewierna struchleje!

(przystępując do Klary wąsy w ręku).

Do słowa, Bóg widzi.

Bembosz.

[nie nmło.

Tem lepiej.

Cóż.

Klara. Wąsy przyprawiane.

Marek.

Klara.

Nic więcej nie widzisz?

Nic.

Marek. Nie widzisz mnie, męża?

Klara.

Czy Waćpan z nas szydzisz?

Oto mój mąż.

Kasper.

Marek. Jakto? Ty mnie nie znasz, Klaro? Klara. Widzę pierwszy raz w życiu.

Marek.

Źle!

O, straszna niewiaro !

SCENA DWUDZIESTA PIERWSZA.

MAREK, KLARA, CZESŁAW, KASPER, ŁAPKA, Urzędnik polioyi i straż.

Łapka. Otóż jestem — tu dekret

— tu straż (proszę z sobą.

Marek. Jestem Zięba, nie Rembosz.

Łapka.

Która wzięła pieniądze i zapłacić musi. Idziesz?

Zawsześ jest osobą,

Marek. Wprzód cię ta ręka jak węża udusi. Łapka (pokazując). Dekret.

Marek.

Kasprze !

(Łapka kryje się za urzędnika, Kasper cofa się w przechvna stronę).

Kasper.

Nie głupim!

Marek (do siebie). Któż mi wytłómaczy,

Co tu się w domu stało? — Co to wszystko znaczy?

(W ciągu rozmowy Marka z Klarą, Czesław w głębi rozmawia z Łapką i z urzędnikiem, którym zdaje się rzecz objaśniać).

Klaro! przestań udawać; na co to się przyda? Powiedz im kto ja jestem, odpraw tego żyda. Klara. Mój panie, dość już tego.

Przebaczę.

Marek.

Przebaczam.

Klara.

Marek. Żono !

Skończmy rozmowę, gdzie równie uwłaczam

Klara.

Sobie jak i mężowi.

Marek (na stronie). Co się ze mną dzieje !

Czy ja śpię, czy ja czuwam? kto tu z nas szaleje?

(Do Klary).

Klaro, żono ! zbierz zmysły, patrz kto w tej osobie. Ja jestem Marek, twój mąż — przypomuijże sobie, Nie pamiętasz? w Lublinie, w dzień świętej Justyny Poznałaś mnie na balu — miałem fraczek siny — Upadłem z tobą w tańcu, stłukłem ci kolano,

Potem ci powiedziałem, że jesteś kochaną.

Nie pamiętasz? — A potem w Łęczny na jarmarku Rzekłaś raz pierwszy: kochani ciebie, miły Marku — A potem, gdy zapowiedź wyszła już trzy razy,

U ojców Kapucynów ojciec Anastazy Skojarzył nas w Lublinie,, dnia piątego Kwietnia;

A potem, nie pamiętasz? była to noc letnia... Klara. Nie pamiętam i nie znam.

Tak? dobrze — (dzwoni), hej! słudzy!

Marek.

(dzwoni)

Nie znasz, ale mnie poznasz jak poznają drudzy.

SCENA DWUDZIESTA DRUGA.

Ciż sami, MARTA, FILIP, BARTOSZ.

(Stają w rzędzie po prawej stronie, po lewej Łapka i Czesław, na przodzie Klara z jednej, Kasper z drugiej strony).

Marek. Moje dzieci ! — powiedźcie razem, głośno,

[jaśnie :

Kto jestem? (Milczenie). Шв Zliacie mnie? (Milczenie).

Niech was piorun trzaśnie ! (Czule). Ty Marto, żono Kaspra, którąm zawsze lubił, Której nic dać nie chciałem, gdy cię mąż zaślubił, Którąm już raz wypędził uwiedziony plotką;

Nie znasz mnie ? powiedz — nie znasz ?

(Marta wzrusza ramionami).

Poczekaj czeczotko !

(Czule). Ty Filipie, którego rzadko minie kara, Któremum za karafkę potrącił talara,

Którego nie chcę trzymać, który nie dbasz o to ; Nie znasz mnie ? powiedz — nie znasz ?

(Filip wzrusza ramionami).

Poczekaj niecnoto ! (Czule). Ty Bartoszu, którego kij często przemierza, Którego co niedziela wsadzam do szpichlerza,

Który przy bramie stoisz od rana do rana,

Powiedz, powiedz Bartosin, nie znasz twego pana ?

(Milczenie, Bartosz wzrusza ramionami).

Niewdzięczni! nie znacie mnie! nikt mnie nie zna

[w domu !

O chwilo zaślepienia, nieszczęścia i sromu!

(Zrzuca mundur, perukę i obraca się przed nimi w prawo i lewo).

Teraz? teraz, znacie mnie?

(milczenie, Marek wybiega na sam przód sceny).

Co to jest? o Boże!

(po krótkiem zastanowieniu).

Kasprze ! na tobie Zięba zawieść się nie może. Kasprze! ty wierny sługo, zawsze przy mym boku, Co mi strzeżesz szkatułki, sypiasz na tłumoku, Słuchaj, słuchaj mnie, pana: uwalniam od słowa, Zapomnij jaka była przeklęta umowa,

Powiedz, tu, jakeś Kasper, jak ci miłe zdrowie, Ach powiedz, kto ja jestem? jak się twój pan zowie.

(Do wszystkich). CicllO !

KaSpei* (okazawszy, że wie o co idzie). JanRemboSZ, rotmistrz

[jedziemy z Poznania.

Marek. O, morderco! zabójco! — lecz stój, bez gadania: Gdzie papiery? gdzie skrzynka?

To się z niej zostało.

KaSper (pokazując ucho żelazne).

Marek. Jak? co?

Kasper.

Siedząc na bryczce troclię się drzemało, W tern słyszę, ktoś przy skrzynce — nic to, dalej

[chrapię.

Niech kradnie, n^ślę sobie, na uczynku złapię — Ba! już ciągnie, a ja łap — on sobie, ja sobie, Wtem trzask prask, ucho pęka w tak nagłym spo-

[sobie,

Że fik! on leżał w jednym, a ja w drugim rowie. Dwóch nas leżało — on na plecach, ja na głowie. On się zerwał piorunem, jam się zerwał duchem;

On w nogi, jam został —on ze ski^nką, ja z uchem. Marek. Milcz, milcz! (rzucając się na krzesło na środku stojącej.

Dosyć już tego, niegodziwa gębo!

(Czesław wszystkich odprawia, potem on z jednej, Klara z drugiej strony Marka stoją — Kasper i Marta trochę w głębi przy przeciwnych stronach).

SCENA DWUDZIESTA TRZECIA.

MASEK, KLARA, CZESŁAW, KASrER, MARTA.

Klara. Mój mężu.

Marek (w zapomnieniu). Jestem mężem?

Ziębo!

Czesław.

Marek (jak pierwej).

Czesław. Jesteś. Marek.

Czesław.

Marek. Szwagrem? Klara.

Czesław.

Marek. A folwark?

Czesław.

Marek.

Czesław.

Marek. A major? Czesław.

Jestem Ziębą?

Czemże t}r będziesz?

Szwagrem mego pana.

Wszystko już dobrze.

Wszystko rzecz udana.

Niesprzedan}'.

Nic nie zrobi.

A sad?

Niewycięty.

Marek.

A Łapka przeklęty?

Ach, to dobrze.

Jam namówił Klarę,

Klara. Już poszedł. Marek (wstając).

Czesław.

By ci za podejrzliwość tę zadała karę.

Kasper (zdejmując peruką i wąsy) Panie, teraz czas na mnie —

[Marto! jak to będzie? Marta. Kasprze, lnógłżeś ty wierzyć? jestżeś dotąd

[w błędzie?

Miałżebyś się odmienić? chcieć mieć mędrszą głowę? Kasper. Broń Boże!

Marta.

Kasper.

Marta.

Więc wiesz...

Wiem, wiem, spełniłaś...

Umowę.

(Śmiejąc sią ściskają).

Klara. Przebaczasz mi więc szczerze, żem cię mogła

[dręczyć ?

Marek. Przebaczam z duszy, serca, i mogę zaręczyć, Że nie spełznie daremnie ta nauczka mała; Podejrzliwość na zawsze władać mną przestała. Czesław. I bardzo sprawiedliwie. Wierz mi przyjacielu: Ta furya bezsenna nigdy nie ma celu ;

Nie polepszy dobrego, złe pogorszy życie,

Kto byłby trzpiotem jawnie, będzie łotrem skrycie.

I tysiączne w pożyciu uczą nas przykład}",

Że podejrzliwość bywa matką wszelkiej zdrady.

Uwagi wydawcy.

Przytaczam w dalszym ciągu korespondencyę Fredry z bratem (po raz pierwszy tu ogłoszoną z archiwum Andrzeja lir. Fredry) o ile dotyczy komedyi, tomem niniejszym objętych, dołączając jeden list przyjaciela poety, Kisielnickiego. Na podstawie listów tych da się oznaczyć czas napisania komedyi „Nikt mnie nie zna“ i „Przyjaciół“ : na rok 1826, co potwierdza autograf ostatniej komedyi, oraz sztuki „Gwałtu co się dzieje“ : najdalej 2 marca 1827 r. (terminus ad quem).

10. Lutego 1827, z Warszawy.

Przecież mogę Ci już donieść, kochany Przyjacielu, że niezbyt dawno oddano mi komedyą Nikt mnie nie zna, a wczoraj Przyjaciele — ta ostatnia leżała czas długi na granicy, i dopiero wracający z urlopu ze Lwowa nasz oficer od gwar-dyi Osmólski, zabrał ją z sobą i mnie oddał. — Poprawki, które mi dawniej przysłałeś, już porobiłem, ale podobno i twój brat ma coś także do dodania od Ciebie — dziś mu ją dam do czytania. — Rola Zofii (ulubione imię) jak gdyby umyślnie dla naszej Kurpińskiej pisana. — Zdaniem jest twego Brata, aby pierwej dać do grania Przyjaciele, bo ostatnie twoje ko-medye były jednoaktowe — trzeba więc teraz dać większą, a później dopiero Nikt mnie nie zna.

Zmiana zrobiona w komedyi Damy i huzary z kapelana na lekarza, nie jest z winy naszej... bo na kapelana pozwolić nie chciano — nie myśl zaś o tern, aby to przez złość

którego z zarządzających teatrem miało pochodzić — i owszem bardzo lubią Twoje sztuki dawać i o role się dobijają. — Członkami celniejszymi, co zarządzają teatrem, są: Kudlicz, Kurpiński i Dmuszewski (choć już nienależący do grona aktorów) mówiłem im o tej zmianie, dla sztuki niewłaściwej — można to będzie naprawić stosownie do twego życzenia.

Całuję Cię serdecznie i oczekuję odpisu.

Kisielnicki.

12. lutego 1827, z Warszawy.

Komedyą twoją Przyjaciele dopiero wczoraj* do przeczytania dostałem i zamknąwszy się u siebie na cały wieczór z największem ją czytałem ukontentowaniem. Plan, charaktery Zofii, Zdzisława, Czesława, Bobiné i Smakosza trafnie, przyjemnie, mocno i komicznie skreślone. Interes działania ciągle się wzmagający, i szczerze ci mówię, że ta sztuka wszystko ma ли sobie, coby ją w rzędzie wzorowych umieścić powinno ; ale postanowiliśmy z Kisieinickim, aby przed oddaniem ją (tak !) na scenę niektóre zrobić ci uwagi, z któremi zrobisz jak ci się wydawać będzie, więc przybierając na siebie postać tutejszego krytyka łaknącego za artykułami do gazet, będę ci to wyrzucał, co mnie samemu się zdaje i to nawet, co tutejsi Arystarchy później by znaleść mogli. Zacznijmy od charakterów : Baron Antenacki jestto karykatura egzotyczna, nic niema w sobie polskiego, i u nas znajdują się głupio-pyszni rodu swego, lecz inaczej, pod inną postacią, a zwłaszcza w innych formach ta wada charakteru u nas, w innych u Niemców, a jeszcze w innych u Francuzów będzie się oznaczać, a twój Baron żadnego rysu miejscowego niema, nawet tytuł jego zbyt jest dla nas obcy i do dawnego nie może przystać sądu ; więc myślałbym, iżby go trzeba nieco przerobić, przynajmniej zrzucić tę śmieszność jego na zagraniczne wychowanie i na większą część życia, póki majątek mu starczył, spędzoną w obcych krajach; a prawdziwego polskiego Antenac-kiego wcale inaczej wypadałoby wystawić. Wtorkiewicz jest po prostu un parvenu, ale trochę także zbyt grubemi skreślony rysami, i każdy słusznie dziwić się może. dlaczego Zofia,

osoba wielkiego świata, pełna rozumu, smaku i przyjemności takiego gbura u siebie cierpi. A potem te be! be! be! usta-wne w uściech jego, nie wiem czy nie będzie więcej mordujące jak rozśmieszające. Przymówki Barona z Wtorkiewiczem, zwłaszcza w przytomności Zofii, są za mocne, i dla czegóż Antenacki, że się pyszni rodem swoim, ma być tchórzem i podłym ? — Gwałtem nie chciałeś robić 5 aktów, a jednakowoż nie mogłeś uniknąć, aby В-ci się nie dzielił na dwie części, to jest od 1 do 9 sceny, gdzie prawdziwie akt się kończy, a od 10 do końca aktu; temu z małemi dodatkami także łatwo by zaradzić, ale już stąd widzę minę twoją i dalej nawet pisać się boję. Wierzaj mi, że to nie przez miłość do klasyczności, że ci robię tę uwagę, lecz naturalnie mi wypadło i mojem zdaniem równie jest niedorzecznie dla mniemanej klasyczności, ciągnąć gwałtem sztukę za uszy, aby koniecznie pięć było aktów, jak znowu gwałtem robić cztery tam, gdzie sama rzecz naturalnie w pięć części się dzieli. Teraz przystąpię do stylu.

Widać, iż miałeś faworytów w tej sztuce i temi są: Zofia, Czesław, Zdzisław, Smakosz, Bobiné, a nawet i Krup-kowski, Wtorkiewicz zaś i Antenacki ! traktowałeś ich trochę jak kopciuszków; może to wina tego, co przepisywał, ale są miejsca nawet niezrozumiałe. Wszystkie błędne lub niezrozumiałe miejsca teraz kolejno ci oznaczę, abyś o nich wyrokował. Zaraz w pierwszej scenie wiersz pierwszy, przebudzenie Krupkowskiego he! he! nie zdaje mi się być naturalnem i niepotrzebnie ponawiać inne wszystkie lie! Wtorkiewicza.

Scena 4, akt 1. Zdzisław z Krupko w skini.

Zdzisław (wstrząsając mu ręką).

Dlaczego to : ź e m i m o wszelkich czyn. myśl niejasno wysłowiona.

przy-

Starego serce znane, dusza godna [wiary :

Lecz moja to myśl była, co trwa [nawet we śnie:

Że mimo w s z e 1 к i c li przy-[c z у n smutno i boleśnie itd.

Scena 5, akt 1, wiersz 19.

Bobiné. Bo nie wiem, czy postrze- Co to jest ów zbytek [głeś ów zbytek czułości. czułości? Chyba ze Że na przeciwnej stronie etc.    zbytku czułości.

W tej samej scenie w. 33.

Wolałam w i ę c i n a c z ej to Niezrozumiałe, niewiem [samo zostawić. co chciałeś powiedzieć. Scena 6. Zdzisław (sam). Życzyłbym, abyś 10 pierwszych wierszy trochę przejrzał, osobliwie ten: Każdaż łaska do nowych, nowe żądze poda nie zdaje mi się być jasnym. W scenie VII, w tej tyradzie Czesława, która się zaczyna : I cóż znaczy ta liczna zalotników rzesza, można by te odmiany porobić co do charaktetu Ante-nackieg'o, jakem ci już wyżej powiedział, po tej zaś tyradzie przychodzą wiersze wcale niezrozumiałe.

Podkreślone półtora wiersza musi być źle przepisane, bo wcale zrozumieć nie można : kto widzi ? i kto sili? i co jest do zrobienia? i dla kogo ?

Zdzisław. W samej rzeczy, jest [pozór i w złem świetle stawi,

Ale ja ją znam dobrze: widzi,

[że w tej chwili Los jeszcze do zrobienia,

[zapomnieć się sili,

Chce gwałtem myśli tłumić co ją [niepokoją.

Dlatego nie jest taką, jaką będzie [twoją.

Scena 8. Czeslaw, Baron.

Czesław. O nie. był oficerem, jest jest człowiekiem honoru.

[człowiek honoru, a zwłaszcza tu. więcej Jego szlachectwo nawet w i e 1 e    razi, gdzie drugiego wier-

[m a walor u. sza połowa także bardzo słaba i prawie szpont dla rymu.

W tej samej scenie wyraz n o b 1 e s y niewłaściwy, źle brzmiący, a nawet w Polsce nie używany, daleko lepiej powiedzieć m agnató w, a dwa razy użyty.

Scena IX. W tej chciałbym, abyś mimo gminnej ruba-szności Wtorkiewicza chciał mniejszej, i przycinki wspólne tak Barona jak jego, nietracąc ich ostrości, pod trochę przyjemniejsze podciągnął formy, nie robiłbym ci tej uwagi, gdybym nie znajdował całą twoją sztukę godną, aby z niej te lekkie wymazać plamy.

Za mocno w przytomności Zofii, zwłaszcza że Baron chowa to do kieszeni.

Wtorkiewicz. T у В ar o n ie pod kredą, herbarzupodarty

Scena 11.

Smakosz. Rumianku, lecz [rumianku...

Czy nie lepiejby było : Oj ! r u m i a n ku, r umianku!

Scena 12.

Pachnąć a wonieć wszak to wszystko jedno, a tutaj zdaje się być dla rymu.

Smakosz. Kaszkę ? kaszka, ha ! pachnie, wonie! ślicznie wonie.

Akt II, scena 5.

Gdzie jeszcze resztki znajdziesz    Licencyaza wielka i przy-

[pieprzu i r o z y n e k.    kra dla ucha.

Scena 7.

Zdzisław. Bo lubo przyjaźń, pr a- Strasznie chropowaty i [wo, rzec prawdę, udziela. nie bardzo zrozumiały.

Scena 10. Zdzisław i Zofia.

Zdzisław. Lecz ona bale na wsi Zbytnie złamanie gra-[daje co niedzieli.    matyki dla rymu.

Corn ci mówił na początku mego listu względem podzielenia 3-go aktu na dwa, teraz jeszcze powtarzam z tą różnicą, iż Bei z małym dodatkiem możnaby skończyć na 5tej scenie, przynajmniej tak mi się teraz zdaje, zwłaszcza dodawszy na zakończenie scenę Zdzisława ze Smakoszem, którzy w przeciągu sztuki żadnej z sobą nie mają, (tak!) a któraby tu właśnie w porę była dla przerwania patetyczności. a sceną zaś 6-tą dobrze by się akt zaczynał. W scenie 10 śmieszny zrobią ci zarzut, ale czemuż nie uniknąć tego, za co może schwycić krytyka. Smakosz przeglądając kartkę obiadową twojej kom-pozycyi, wymienia potrawy, lepiej zdaje mi się umieścić prawdziwie znajdujące się w VAlmanach du gourmandu, albo coś podobnego, przyszłą pocztą przyślę ci une Variante, bo Tourte de filet à la Bechamel pewnie w gastronomii się nieznajduje. Jutro poczta wcześnie odchodzi, a oczy moje zmordowane, więc do przyszłej poczty dalsze moje uwagi odłożyć muszę, lecz to ci jeszcze dodam, że gdybym twoją komedyą Przyjaciele nie uważał za wzorową, nie rozciągałbym się tak dalece z moją krytyką, a twoja reputacya literacka tak wysoko tu stoi, iż koniecznie ją nie tylko utrzymać, ale nawet co raz podwyższać jesteś teraz obowiązanym — a zaręczyć ci mogę, iż to nowe dzieło nie mało ci zrobi zaszczytu. Komedya ta nawet, tak jak jest, zawsze się podoba, ale czemuś ją nie doprowadził do tego punktu doskonałości, do którego jest zdolną, a długość tego listu przy wszystkich moich kłopotach najlepszym niech ci będzie dowodem jak wszystko co tylko ciebie się tycze, żywo serce moje odchodzi. Oczy moje tak zmordowane, że nawet nie wiem czy przeczytasz tę bazgraninę. Bywaj zdrów, dalszy ciąg przyszłą odbierzesz pocztą. Donieś mi też jak idą twoje interesa, moje in statu quo. Ściskam cię z duszy. Żona moja tysiączne ci zaseła ukłony, i t. d.

Maksymilian.

14 lutego 1827, z Warszawy.

Przerwane, dzisiaj na nowo dalsze przesyłam ci uwagi : Akt III, scena 14. Kiedy Zofia dowiaduje się od Bobiné o portrecie, zdaje mi się, że to: ha! to nadto boli! za wcześnie jeszcze przychodzi, chciałbym, żeby nie odrazu uwierzyła ; niejaka trwożliwa niepewność możeby lepiej malowała stan, w którym Zofia znajdować się powinna, a dodaniem pary wierszy między Bobiné : już moim, a Zofii : ba! to nadto boli! wszystko by ułożyło. W tejże samej scenie także nie wiem, czy nie za prędko Zofia się decyduje oddać rękę Czesławowi; lecz są to wszystko moje powątpiewania, które całkiem twojej oddaję decyzyi. Akt IV\ scena 1. w pierwszej tyradzie Krupkowskiego :

Wtorkiewicz. Gwizdać, gwi- | to gwizdać gwizdał,

[zdał, ale jak kieliszek

nie rozumiem.

Ostatni wiersz sceny 5.

nie podoba, ma coś nadto

Zofia. Otóż i on! (na stronie), na I ten na honor, mi się [honor, nie kocham go wcale

I rubasznego i nie odpo-j wiada do Weiblichkeit Zofii.

W scenie 6.

Zofia. Niech nie je, kiedy kocha

komicznie, ale nie wiem czy nie zanadto komicznie, zwłaszcza dla Zofii, i jeszcze w tej sy-tuacyi.

W tejże samej scenie.

Zolia,

zbladł jak muf! jak mur! czy nie zbyt trywialnie dla twojej Zofii.

Scene 8.

Zofia. O mojej? mieć ją nie chcę. podobno : mieć j ej nie

chcę ?

Scena 10.

Czesław. Bon voyage.

czy nie lepiej by było I z Bogiem?

Scena 12.

tego tem nie rozumię, bo jeśli ma się ściągać do przeczucia, to nie jasno.

Smakosz. Proszę, co to przeczu-[cia; tem mój pasztet we śnie

ciemny i nie gładki, a zwłaszcza to czuję

razi.

12

Trzeci wiersz przed końcem. Czesław. Szczęściem waszem, to [czuję, nie pomnę co tracę

Fredro, Dzieła T. III.

Spodziewam się, że surowszego nigdy nie napotkasz krytyka; wszystkom ci wyraził, za co tylko by cię zaczepić można — i do twojej decyzyi zatrzymałem oddanie sztuki twojej na teatr, o którą, mocno aktorowie szturmują, bo teraz twoje tylko sztuki i opery co im ludzi sprowadzają: więc odpisz mi prędko co chcesz, żebym zrobił. — Nakwaska tu jest młoda, quondam Starzyńska, ale bardzo mi się odmieniła, już niesłychanie matkę przypomina.

Przypominam ci jeszcze to, o czem do ciebie przed kilką miesięcami pisał, to jest, aby Wild obmyślił sposób przysłania tutaj twoich komedyi tym, którzy przez Stadnickiego prenumerowali; dobrze by także było, żebyś od siebie przysłał jeden egzemplarz Osińskiemu; on wielki adorator sztuk twoich i, choć już nie jest dyrektorem, ma zawsze wpływ, a może i nazad wróci się do dyrekcyi.

Bywaj zdrów i odpisz prędko.

' 2 marca 1827, z Warszawy.

Dwa twoje listy razem odebrałem, kochany Aleksandrze i zupełnie ci wierzę, że osobliwie pierwszy w gorączce był pisanym: mówisz mi o elektryzacyi itd., a nie mówisz tylko ogółowo o stanie twego interesu; rozwód zrobimy czy nie? Kiedy myślisz, że będzie skończonym? i kiedy będziesz mógł dopiąć twego celu? To są zapytania, na które chciałbym mieć odpowiedź...

Nikt mnie nie zna już oddałem, z Przyjaciółmi jeszcze od ciebie listu oczekiwać będę, ponieważ odpowiedź twoja nie zaspokoiła mię jeszcze. Nie wchodząc nawet w rozkład i podział na akty, z którym zrobisz co ci się podoba, na twoję odpowiedź artykuł po artykule jeszcze raz ci przełożę.

Najprzód, według mego zdania, nie można do komedyi stosować co Sehlfegel powiada o klasycznej i romantycznej tragedyi: rodzaj komedyi jest tylko jeden, z tą tylko różnicą, jak mówiłem w odpowiedzi na krytykę Listu, że jedna jest obrazę m, a druga szkica. Wszystkie komedye więcej nad jeden akt mające, i które nie na przypadkowych zdarzeniach, lecz na charakterach i na spotkaniu, działaniu i ich różności konieczność swoję opierają, do pierwszego kładę rzędu, do drugiego zaś należą te, których ty pierwszy dałeś wzór na naszej scenie : więc Przyjaciele za sztukę pierwszego rzędu uważać muszę, i choć nie żądam w bocznych osobach wykończenia głównej grupy, jednak tego samego rodzaju stylu (malarskiego) w nich wymagam, bo cóż byś powiedział o obrazie, którego pierwsze osoby olejno by skreślonemi były, a poboczne à la quache, bez harmonii w ogóle, jakiegokolwiek bądź rodzaju, dzieło zawsze rażące i bez smaku będzie.

Mniejsza o W t о г к i e w i c z a, tego ci zostawiam. Co do Barona wiersze dodane zupełnie go poprawią : ale nie jestem twego zdania, aby charaktery, choć zaród ich jest jednaki we wszystkich narodach, aby te jednak powierzchownych rysów nie miewały stosownie do kresu, w którym się znajdują. Lecz takie rozwinięcie zdania mego za długiem by było i nic by teraz do rzeczy nie przydało. Zarys ogólny tej sztuki i intrygę tak dobremi znajduję, iż żal by mi było, abyś ją jeszcze w teraźniejszym stanie chciał oddać na scenę. Masz teraz Nikt mnie nie zna, przyszlij Gwałtu co sie dzieje, lecz z odmienionym tytułem i Nienawiść mężczyzn, a z Przyjaciółmi zaczekaj : nawet jej rozwiązanie będą ci krytykować, bo jest trochę za nagła i nosi trochę cechę znudzonego autora, który spieszy się skończyć. — Zastanów się nad tern i powiedz co mam zrobić.

Teraz przystępuję jeszcze raz do szczegółów :

Akt I, scena 4. Że mimo re's z e 1 к i c h przyczyn itd., chociaż po twojem wytłómaczeniu myśl twoje rozumiem, ale zawsze to nie jasno.

Scena 7. W samej rzeczy jest p o z 6 r etc. Ty wybacz, ale tych czterech wierszy pewnie nikt zrozumieć nie potrafi, bo nawet po gramatycznym rozkładzie twoim i objaśnieniu jeszczem nie prędko zrozumiał, a cala konstruk-cya ciemna i nadto zakręcona.

Człowiek honoru czy c z ł o w i, e к i e m honoru, mniejsza o to, ale drugiego wiersza druga połowa fatalnym jest szpoutem. Rozynek jest licencyą dla rymu. bo powinno się mówić pieprzu i rodzynko w.

12*

Kaszka, ha! pachnie, wonie! więc to wonie nie jako verb am lecz substantivum użyłeś, niby w wykrzykniku, mniejsza o to, ale czy nie można by inaczej ?

Wtorkiewicz. Gwizdać, gwizdał, ale jak kieliszek. Dlaczego raz gwizdać a drugi gwizdał? tej różnicy nie rozumiem.

Szczęściem wasze m, to czuję, nie po m n ę co tracę. Mimo twojej syplikacyi zawsze jest i będzie nie-zrozumiałem.

Skądże tak dobra opinia o publiczności tutejszej, abyś myślał, że to prawdziwie publiczność wywołuje autora, kiedy jej się sztuka podoba? Daleko nam jeszcze do tego. Byłem na pierwszej reprezentacyi Miasteczka (Dmuszewskiego), najnudniejsza i najgłupsza sztuka w świecie, wszyscy ziewali, a jednak po zapadnięciu kurtyny .wołano o autora i Dmu-szewski przy oklaskach ogłoszonym został; ale dla czego? oto 30 biletów parterowych rozdał między przyjaciół. Jeśli takiej chcesz sławy, to ją kupisz za trzy lub cztery dukaty. Może wkrótce jeszcze do ciebie napiszę, jeśli mi co do głowy przyjdzie. Bywaj zdrów i cierpliwy.

Ściskam cię z duszy serca itd.

3 października 1828, z Warszawy.

Dawnom do ciebie nie. pisał, kochany Aleksandrze, nie chcąc saraemi jeremiadami listu napełniać i do twoich moje jeszcze dodawać kłopoty ; ale i niewiadomość co się z wami dzieje zbyt mi jest bolesną, abym się nie starał wyjść z niej. Spodziewam się, że i szczęśliwy obrót, jaki twoje biorą inte-resa, dozwolą ci choć na chwilę łaskawem rzucić okiem na literacki wieniec, któryś na nowo tu zyskał. 30 p. m. dano przecież twoich Przyjaciół, którzy z wielkimi oklaskami zostali przyjęci, czego najlepszym jest dowodem, iż w niedzielę pierwszy raz wystawieni, we wtorek powtórzeni równą liczbę widzów sprowadzili, co ze strony komedyi jeszcze nigdy w anałach tutejszego teatru nie było widzianem. Nie posełam ci żadnego o nich artykułu, bo dotychczas dwa tylko są mi znanemi, pierwszy w Kuryerku wszystko zimno czyli bardzo głupio chwalący, a drugi Gazety warszawskiej niby plan krytykujący, ale summa summarum nie wart kosztów poczty. Rękopism tej komedyi tak jest pełny błędów, że dotychczas go oczyścić nie możemy, mimo twoich licznych poprawek, naprzykład dopiero krótko przed wystawieniem znaleziono, iż w scenie 4. aktu IV. wiersz:

Posunęłam zegarki i stąd jego trwóg a. w roli Bobiné wiersza z nim rymującego niema, naprędce, zapełniłem to, ale to temczasowo, więc przyszli}. Oprócz tego wiele jest wierszy, którym albo braknie, albo też w których nadto się sylaby znajdują, wszystko to połatane, ale jednak nie mistrza ręką. Po pierwszem wystawieniu ośmieliłem się odmienić wiersz następujący ze sceny 8, aktu III :

Choć pocukrzysz pigułkę, to pigułką będzie, bo w położeniu Czesława nadto był rażącym i nie dobry na słuchaczach zrobił skutek, teraz mówią :

Osłódź jak chcesz odmowę, to odmową będzie, póki sam nie zaaprobujesz albo nie odmienisz. W sobotę znów Przyjaciół dawać będą. Żuczkowska grająca rolę Zofii nigdy jeszcze nie była tak piękna i nie grała tak dobrze; zgoła cała sztuka jak może być tu graną, nie lepiej jak była, krom Piaseckiego, który nie oddał roli Zdzisława tak jak bym sobie życzył; oto masz rozkład ról:

Zofia — panna Żuczkowska — doskonale,

Czesław — Aszpergier Br. An ten a ck i — Szymanowski — bardzo dobrze,

dość dobrze,

Piasecki — miernie,

Zdzisław Panna Bobiné — pani Ziółkowska — miernie, Smakosz — Kudlicz — doskonale, Krupkowski — Wolski — doskonale,

i reszta dobrze.

Nazajutrz po pierwszem wystawieniu był u mnie towarzysz księgarza Brzezin y, który chciał mego pozwolenia na wydrukowanie tej komedyi, obiecałem mu do ciebie pisać, ale nie radzę ci dawać go. ponieważ lepiej żebyś sam t o m trzeci wydał, a wydając go poprawisz to, co teraz tylko jest załatanem. i które by może mocno raziło przy zimnej rozwadze w czytaniu. Aktorowie, którzy prawdziwie eon amove wszystkie twoje grają sztuki — bardzo cię proszą o Gwałtu, co się dzieje, a wtenczas, gdybyś jeszcze co dodał, to mógłbym ci tu wydać tom III, ale u Gałęzowskiego, który najtaniej drukuje i który ładne ma czcionki...

18 października 1828, z Warszawy.

Miałbym prawo, kochany Aleksandrze, użalać się na ciebie, iż nie przez ciebie pierwszego o twojem dowiedziałem się szczęściu, ale to nie zmniejsza jednak tej szczerej i żywej radości, której doznałem czytając w liście Rozwadowskiej, iż nic się już nie sprzeciwi jedynym życzeniom twoim: spiesz się używać tego szczęścia, którego tyle jesteś godnym i wie-rzaj, iż więcej niż słów wyraz obmyślić zdoła, ja dzielę z tobą to wszystko, co tylko czuć możesz i że twojem szczęściem prawdziwie szczęśliwy jestem. Chciej tylko panią twoję prosić, aby i dla nas choć nieco miała przyjaźni i zapewnij ją od nas obojga o najżywszej...

Dzisiaj po czwarty raz w trzech tygodniach dają Przyjaciół, co najlepszą jest próbą,* że się sztuka podobała. Glücksberg chce nabyć u ciebie 3 t o m i obiecuje go wydać w równym formacie dwom pierwszym; albo jeśli nie chcesz sprzedać rękopisu, to prosi cię, abyś u niego kazał drukować, piękny ma teraz zakład drukarski i na wcale nawet dużej już stopie. Wiem, że teraz nie myślisz o literaturze, ale jednak przysłać, to co już zrobione, niewielkiej potrzebuje pracy, więc proszę cię o Gwałtu, co się dzieje, podobno masz jeszcze jakąś czwartą sztukę, która by mogła 3 tom złożyć, bo:

1.    (jeżeli się nie mylę) Nikt mnie nie zna .    1 akt.

2.    Przyjaciele .    .    .

3.    Gwałtu, ,co się dzieje

4.    nie wiem.

Niemcewicz prawdziwym twoim jest admiratorem i nie-tylko przyznaje, ale ile tylko się okazya zdarzy, wiem pewnie, że zawsze z największemi pochwałami mówi o tobie...

Kochany Aleksandrze! Dopiero dzisiaj mogę ci powiedzieć, jak twojem szczęśliwy jestem szczęściem i jak żywo go dzielę. Żonę twoję uściskaj ode mnie i zapewnij ją o prawdziwie braterskiem przywiązaniu mojem... Pomimo słabości nie zapomniałem literackich twoich komisów; najpierw przez pierwszego jadącego do Lwowa poszlę ci cały egzemplarz Przyjaciół przepisany już podług⁻ twoich poprawek, ale jeszcze czekający niektórych. Przedawać tu rękopismu nie warto, bo tutejsi księgarze gorsze jeszcze żydy niż gdzie indziej, ale tu drukować zawsze bym ci radził, ponieważ stąd łatwiejszy rozwóz. — Edycya 3-go tomu albo, jakby może jeszcze lepiej było, wydanie go pod tytułem Nowe kome-d y e Al. F r e d r y, będzie kosztować ciebie od 2500 do 3000 złp. ze wszystkiem. Dwa pierwsze tomy kosztują tu 24 zł. więc jeden 12 złp. Ogółem chcąc przedać edycya już zrobioną księgarzowi, spuściwszy nawet 50%, czystego zysku mieć można 3000 zł. A to tak:

3000 zł. 12000 „ 6000 „

Koszta edycyi ....

1000 egzemplarzy po 12 zł.

50% dla księgarza . . .

600 ] zł. .    3000 „

więc zostaje koszta.    .

3000 zł.

zysk .    .

Ale jeszcze ostatni raz ci przypominam, że niedobrze, iż Wild do tego czasu nie nadesłał tych kilku egzemplarzy

osobom, które tu z Warszawy u Stadnickiego prenumerowały, już teraz tylko dwóch pamiętani, to jest Adam Łęcki i Tomasz Łubieński...

Patrząc teraz na moję bazgraninę, przypominam sobie, że ostatnie półtrzecia wiersza w twoim liście donoszącym mi o zamęściu twojem prócz słowa moja żona, które zgadnąć można, nikt z nas odczytać nie mógł i podobno już nie.

odczyta.

Twoję operę będę się starał odebrać od Kurpińskiego, ale nie wiem czy będzie chciał ją ze szponów wypuścić...

Maksymilian.

Twój list pisany z Korczyna odebrałem wczoraj i zaraz chciałem dopełnić polecenia twoje, kochany Aleksandrze, ale nie wychodzę jeszcze z domu, dopiero przez trzecią osobę kazałem wziąść żądane od ciebie objaśnienie, spodziewam się, iż wtorkową pocztą będę ci je mógł przesłać...

Niemcewicz, przy zagajeniu ostatniego posiedzenia publicznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, bardzo pochlebnie o nas obydwóch wspomniał, mnie jako pisarza w płaczącym, a ciebie w śmiejącym zawodzie...

Egzemplarz Przyjaciół z uwagami leży u mnie i czeka tylko sposobności do przesłania ci go. Dobrze by było, nieliczne nawet własnej przyjemności, gdybyś kiedy tu mógł być choć na parę niedziel, znalazłbyś wcale cenne pole i bogate miny, a niczem nietknięte, zupełnie nowa postać rzeczy, nowe stosunki, nowe tworzące się charaktery, a zatem i nowe śmieszności...

Maksymilian.

10 stycznia 1829, z Warszawy.

Towarzystwo przyjaciół nauki na ostatniem wyborczem posiedzeniu wybrało nas obydwóch za członków', a co w tern jest najpochlebniejszem, że Niemcewdcz sam nas podał bez żadnego starania się z naszej strony i żeśmy jednomyślnie byli przyjęci, co się bardzo rzadko zdarza, jak mi mówiono. Posełam ci uwiadomienie i arengę drukowanej akceptacyi, którą podpisawszy, zechcesz zaadresować do Niemcewicza, ale wypadałoby z listem dziękczynnym, dobrze by także było, abyś komedye twoje do biblioteki Towarzystwa ofiarował.

Spodziewają się. że jako członek wystąpisz tam z taką komedyą, że cale towarzystwo aż kolek dostanie od śmiechu, gdy ja go we łzach zatopić będę się starał...

Jak z twojego ostatniego mogę sądzić listu, kochany Aleksandrze, widzę, iż można być żonatym i wkrótce nawet ojcem, iż można być autorem mającym sławę, iż można nawet być członkiem uczonego towarzystwa, a jednak — jednak — nie śmiem dokończyć, ale zgadniesz. Ale ponieważ nie mam czem wszystkiego tego dowodzić, więc stosuję się do twojego bziku i donoszę ci, jak zobaczysz z przyłączonego tu wyciągu z ustaw Tow., iż zostając członkiem onegoż, a zwłaszcza korespondentem, ani kosztów, ani pracy łożyć nie będziesz. Opłata członków ' czynnych i przybranych jest 4 dukatów na rok, ale nieprzytomni tej podobno nie opłacają. Patent zaś, który już nawet w moim dla ciebie jest ręku, kosztuje 36 zip., ale i to podobno tylko przytomnych; więc nieprzyjmując mocno byś uchybił Towarzystwu, zwłaszcza po sposobie, w którym obydwa obranymi zostaliśmy.

Przyjaciół przez pierwszą wozową pocztę odeszlę do Bachań wraz z twoim patentem, a ty znów przyszlij mi tąż samą drogą Magnetyzm i Gwałtu, co sie dzieje, a po szósty pono raz przypominam ci W i 1 d a, na którego trzeba żebyś koniecznie nastawa!, aby nieodesłane egzemplarze prenumeratorom. których czterech tylko jest takich tutaj, koniecznie im wręczył, co na moje ręce łatwo uskutecznić może. Ci zaś są: Tom. Łubieński, Adam Łęcki, Stanisław Plater i ktoś, któregom w tej chwili zapomniał. O dzieła, które sobie życzysz, będę się starał. Adres Niemcewicza następujący : Wielmożnemu J. U. Niemcewiczowi, Prezesowi T. K. P. N. etc. Ten list przyszlij na moje ręce., abym go sam oddal, co będzie jeszcze grzeczniej. Przyłączam tu także jeden artykuł ustaw Towarzystwa, podpisany przez sekretarza, który przy twoim był patencie, a zatem on tylko może ci służyć za prawidło obowiązków twoich...

Wyszedł tu nowo rocznik, simplicitas Almanach, pod tytułem AI e 1 i t e 1 e (starożytna bogini kwiatów i ogrodów z mitologii słowiańsko-pruskiej), który mocno, obruszył Ko-źmiana i Osińskiego, te dwie ostatnie podpory walącej się literatury klasycznej, ale dla tych. którzy exclusive do

żadnej nie clicą należeć partyi, to nie ma nic osobliwszego, ani na złe ani na dobre, zwyczajnie Almanach', wydawcą jego jest młody Odyniec. Ofiarował mi także jeden egzemplarz dla ciebie, ale nie wiem jak ci go posłać...

Maksymilian.

7 marca 1829, z Warszawy.

Niesłusznie potępiono Morawskiego tłumaczenie z wyciągów, któreś widział w Gazecie, trzeba wiedzieć, że Dmu-szewski na złość, bez wiedzy autora, z fałszywego rękopisma i jeszcze oprócz tego w różnych miejscach poprzekręcawszy wiersze, wydał te ułamki, lecz bez uprzedzenia ci powiem jak i sam później zobaczysz z wydrukowanej, iż pięknie jest tłumaczoną, ale nie wszędzie równo, miejsca mocne i najznaczniejsze dobrze i z talentem oddane, ale sceny obojętniejsze noszą cechę nie ciągłej, lecz wyrywkowej roboty, którą potem wiązać trzeba. Ale choćby i najlepsze tłumaczenie, czy warto 16 albo 17 lat strawić dla zrobienia kopii tego, co każdy w oryginale czytać woli.

I cóż zyskała na tern literatura ojczysta, że pięć tłumaczeń mamy Andromaki, wolę średnie dzieło ale oryginalne co do przedmiotu, objęcia i barwy, niż najlepsze tłumaczenie, zwłaszcza z francuskiego; ale to dogadza narodowemu lenistwu. Tłumaczenie jest wprawdzie machinalna robota, którą odkładać i przerywać można do woli, ale chcąc samemu coś stworzyć, trzeba dobrze pierwej czoła napocić, nim się pióro nawet weźmie do ręki...

Maksymilian.

.9 maja 1829, z Warszawy.

Twoich Przyjaciół tłumaczą tu na francuskie, najprzód

prozą, której ja mam mieć korektę, a dopiero z tej prozy mają przerabiać na wiersze i jeżeli się udadzą, posiać au Théâtre française à Paris, ale nie wiem, jak to będzie, bom nic jeszcze nie czytał...

ODMIANY TEKSTU,

W podanych tu odmianach tekstu posługujemy się następuj ącemi skróceniami : R oznacza autograf Fredry z archiwum Andrzeja hr. Fredry, R₁ oznacza rękopis naszego komedyopisarza, dany do cenzury lwowskiej, R₂ to autograf przepisany na czysto, Wj : wydanie I, wiedeńskie 1830, P: poprawki autora przepisane własnoręcznie do drugiego wydania zbiorowego (na osobnych arkuszach), W₄ : wydanie warszawskie, nakładem Gebethnera i Wolffa 1871. Tekst nasz uwzględnia tu w pewnych tylko wypadkach pośmiertne wydanie warszawskie z 1880 roku, przygotowane do druku jeszcze za życia autora. Wydanie 2-gie (W₂) tutaj nie uwzględnione, gdyż nie obejmuje utworów, zawartych w III tomie. Również pomijamy wydanie trzecie (W,) jako przedruk z wydania pierwszego (W,).

Przyjaciele.

Akt I. Motto na stronicy tytułowej opuszczone w R₂. — 3₉ No, no, czekaj zrzędo | Pierwotnie w R! : No, no, masz klucz zrzędo. Z odmianką : No, no, czekaj z rzędu. — 31S Że mniej jak dwa pokoje Baron mieć nie może | Że najmniej w dwóch pokojach Baron mieszkać może R₂. — Scena 2. 55 tym razem zostanie | tą rażą zostanie R₂, W,. W₄. Scena 4.

. 6₁₀ A tu wciąż jak na targu | Ale tu wciąż jak na targu W\. — 7₂ Jeżeli nie to szczęścia rozpieszczone dziecie | Pierwotnie w R., : Jeśli nie to natury rozpieszczone dziecie. — Uwaga przed 7₇: z pośpiechem, opuszczona w R₂. — 7n tak się też i dzieje | tak też się i dzieje R,. -— 72:> Wprawdzie i nic

dziwnego | Wprawdzie i nic dziwnego B₂ — 8₁₇ rodak | Pierwotnie w Ej : człowiek. — 8₂₈ ojczyzny obrońca | słuszności obrońca W₈. — Ihvaga przed 9₁₅ : na stronie, opuszczona w B₂. — Scena 5. 9₂₃ Czy wielkiej, nie wiem, tylko | Pierwotnie w Eo : Nie wiem, czy wielkiej, tylko... — 10₁₍ Myślałam, więc dlatego | Pierwotnie w E₂ : Myślałam, więc odtąd.

—    Scena 6. 11,, Której się sam boję | Pierwotnie w E: której sam się boję. — 11₂₂—₂₃ I w drugiego objęciu.... (z goryczą i przymusem) gdzie ją sam umieszczę, Potrafię, chcę ją widzieć, widzieć i żyć jeszcze [ I w objęciu drugiego, objęciu miłosnem, Potrafię ją i widzieć i życie... mieć znośnem E₂.

—    11₂₆ Już nie odstąpią serca | Pierwotnie w E₂: Nigdy serca nie odstąpią. — Scena 7. 12₇ dziś, jutro powtórzę j dziś i jutro potórzę E₂. W1; W₄. — 12₁₅ trwonili | Pien\rotnie w E₂ : strwonili. — 12,₆ pierwszej chwili | Pierwotnie w E, : w pierwszej chwili. — 13₁₇ Więcej | Pierwotnie w E: I więcej. — Uwaga przed 132S opuszczona w B₂. — 13S2 Ach, będziecie szczęśliwi ze sobą |.Ach, będziecie szczęśliwi, szczęśliwi ze sobą W,, W₄ | Pierwotnie w E₂: Ach, będziecie szczęśliwi, będziecie ze sobą. — 14,₉—₂₀ Lecz znam ją dobrze: ona zapomnieć się sili, Że swój los ma rozstrzygnąć w tej stanowczej chwili | Ale ja ją znam dobrze, czuję, że w tej chwili, Musi los swój rozstrzygnąć (Pierwotnie: los jeszcze do zrobienia), zapomnieć się sili B₂. — 15₂₁ Bo gdyby go był nie miał, byłby go zasłużył | Bo gdyby nie miał z rodu. byłby nań zasłużył P. — Scena 8. W B₂ przed 1612 uwaga: p (о) к (rótkiem) m (ilczeniu). — 16₁₈ Prawdziwie | Pierwotnie w B₂ : Wprawdzie. — Scena 9. Znak = w B2 w tej scenie i dalszych zastąpiony okrzykiem: ha, ha, ha! z nieznaczną zmianą tekstu, którą za każdym razem uwidoczniamy. — W miejsce uwagi na początku sceny 9 w B2 uwaga: „głośno mówi“, obok słów Wtorkiewicza. — U waga przed 17₁₀: przedrzeźniając, opuszczona w B₂. — 17,, Miłość go budzi | Miłość budzi B₂. — 17,₃ A pewnie, że nie

I Pewnie, że nie B₂. — 17,₅ Westchnienie jeszcze ujdzie, kiedy z jakiej straty | Pierwotnie w B₂: Wzdychaj sobie wtedy, kiedy już do stiaty. — 17₁₇ ja takie łzy ronię | a także łzy ronię W,. — 18₃ Żadnej miłości w świecie dary nie osła-

bią I I gdzież jest ta miłość, co dary osłabią. (Pierwotnie : Ha, ha, ha, wszak miłości dary nie osłabią) R₂. — 18* Nie każdą przecie pozwól i wzmocnić (w R₂ : zmocnić) są w stanie I Pierwotnie w R₂ : Ale w tym razie nie wiem, czy wzmocnić są w stanie. — W końcu 18₁₀ znak — oznaczający wybuch śmiechu w R niczem nie zastąpiony. — Toż samo przy 18₁₃ O, nigdy! I Ha, ha, ha, R₂. — 18₂₂ Wsi za

18₁₂.

złoto = za złoto I Wsi za złoto, Ha, ha, ha, R₂ — Scena 10. 19, Listy z poczty I Poczta R₂. —- 19₆ ü mnie wdzięki, dalibóg, więcej niż wieś warte | Ha, ha, ha, U mnie wdzięki więcej niż wieś warte R₂. — 19,₃ zabiera | zabiorą R₂, W,. 19₂,— 22 Wtorkiewicz. Dalibóg = na mój honor, nie rozumiem słowa. Baro n. O, bardzo temu wierzę, ręczy za to głowa, j Wtorkiewicz. Ha, ha. ha, na mój honor, słowa nie rozumiem. Baro n. Jego słowo honoru bardzo cenić umiem. — Uwaga przed 20₃: do Stefana, który wszedł | do Po 20₃ w R₂ uwaga : odchodzi. — 20* Cóż

Stefana R₂.

mu jest? żal mu jeszcze za pałacem może? i Żal mu jeszcze, ha, lia, ha, za pałacem może R₂. — 20,, pod kredą | pod krydą R₂, W,. — Scena 11. 20,₆ Rumianku! ach rumianku I Rumianku! lecz rumianku R₂. —- 20₁₃ ze świata mię gubi I w tej chwili mnie gubi P. — 20,₉—₂₀ Czesław. I cóż więc? może naczczo wyjechałeś z domu. Smakosz (zrywając się) Jak można takie głupstwo przypisywać komu ! (siada) j Pierwotnie w R,: Czesław. Możeś naczczo wyjechał? (Smakosz się zrywa). Zofia. Ach, patrzcie jak skoczył. Smakosz. Cóż to, czy ja lunatyk, bym się naczczo włóczył (siada). — 21, Kto ma dosyć pieniędzy | Kto ma pieniądze, Ha, ha R₂. — 21₆ Czułem już nawet | Pierwotnie w Ra: Czułem nawet już. — Uwaga w toku 21,₀ w R₂ znajduje się na marginesie, bez wyraźnego określenia do jakich słów należy. —• 21₂₂ Zjadłszy jakby ż przeczucia | Pierwotnie w R₂: zjadłszy jakby z instynktu. — W uwadze po 22,, podając rękę Czesławowi, odchodzą | podaje rękę Czesławowi i odchodzą. R.₃. — Scena 12. Uwaga w toku 22,₅ : odkrywa wazkę | od

krywa R₂.

Akt II. Scena 1. 24₃ Tak. balonem, powiadam | Ha, ha, ha, jak balonem R₂. — З5₃ O siódmej dziś w teatrze =

tak wszyscy w teatrze .. | O siódmej na teatrze = wszyscy na teatrze... W,, W₄ | O siódmej na teatrze, ha. ha. na teatrze E₂. — 24n A cóż państwo mówicie? zła rada? = zła rada? == I Ha, ha, ha. cóż? zła rada? Ha, ha, ha, zła rada? — 24₁₃ —₁₄ Panie Baronie... ale jakżeś dziś ponury, Prawdziwie nie mam prawa, lecz ten mars wart bury. j Pierwotnie w B₂: Panie Baronie... ale jakżeś dziś niegrzeczny, Prawdziwie, dam pokutę za ten twój mars wieczny. — Uwaga przed 25₅ skłoniwszy głową Baronowi | Pierwotnie w R₂ : skłoniwszy mu się z uśmiechem. — 25₁₀ przejęłaś mą radę | przejęłaś mą radę B₂, W1; W₄. — 25₁₆ Dalibóg! na mój honor, trzeba zerwać boki = | Ha, ha, ha, na mój honor, trzeba zerwać boki B₂. — W uwadze przed 25₁₇ zrywając się | zrywa się B₂. — Uwaga przed 25₁₈ i 251Э opuszczona w R₂. — 26₃₁-—₂₂ Tobież to skrytych myśli lękać się wypada ? Odkryj wszystkie, a każda nową korzyść nada | Pierwotnie w B₂ : Bardzo słusznie, owszem, wielebyś zyskała. Gdyby harda myśl skryta, jawną ci się stała. — 26₂₄ Mój pałac zwiedzisz pani, bom go kupił na to kupił na to B₂. — Uwaga po 27₂: odchodzą | odchodzi R₂.

I Ha, ha. ha ! zwiedzisz pani, bom go

Scena 2. 27,, Czesław zimny cokolwiek | Czesław zimny człowiek W₈ | Pierwotnie w R₂ : Czesław zimny człowiek. — Scena 4. 28₂₁ Przydybałem nakoniec — j Ha, ba, ha, przy-dybałem R₂. — 29₂—s Przebąknij tam czasami == nieznacznie, rozumiesz. Przebąknij — | Przebąknij tam czasami, ha, ha. ha, rozumiesz. Przebąknij R₂. — Uwaga przed 29₄: sentymentalnie na stronie \ sentymentalnie R._,. — 29₁₄ jeśli cię się boję I jeżeli się boję P. — 301S To dobre pytanie | Ha, ha, ha! pytanie R₂.—■ 80,,, Neolit wyzłocony | Pienvotnie w R₂: Neofit przemierzły. — B0₁₉ Dość już! zabiję! zginiesz | Poprzednio w R₂: Dość tego! umrzesz! zginiesz. — Scena в. 30₂, Niechże mi schodzi z drogi | Pierwotnie w R₂ : Niechże mi da pokój. — Scena 7. 31, Czesia w. Chodźmy, pogodzić ich trzeba. Zdzisław. Nie lękaj się, nie zginą, łaskawe są nieba | Pierwotnie w R₂ : Czesia w. Chodźmy, trzeba ich pogodzić. Zdzisław. Nie. nie chodźmy, nie zechcą oni sobie szkodzić. — 31₂₀ Nie bardzo prawda mila | Nie bardzo ona miła R₂. — 31S2 To dziwnie j Pierwotnie

w B₂: To śmiesznie. -— 32j Ni sobą | Ani też B₂. \V). 3219 I jeżeli sam z sobą niezgodny | Pierwotnie w B„: I jeżeli niezgodny sam z sobą. Scena 10. 34₉ Bo i spojrzenie na mnie I Jnż i spojrzenie na mnie R_,. (Pierwotnie: Bo i spojrzenie). — Zamiast 34₁₄—₂₁ pierwotnie w B₂ : Zofia. Ach. daleki już ten czas, gdy mnie siostro zwałeś, Z d z i-sław. Pani. Zofia (wstając nagle). Zdzisławie, dość już raz mocny zadałeś. Widzę, że się już nasze oderwały dusze, Kiedy każdy mój wyraz tłóinaczyć ci muszę. Ale tyś go rozumiał, a ja się znam na tern, Nie chcesz siostrą nazywać, boś przestał być bratem. Ale, możebym winna tern samem odpłacić. — 35₁₃ to są tylko spliny | Pierwotnie w R₂: spliny, tylko spliny. — 35₁₅ Że kiedy ścigam cienie | Pierwotnie w R₂: Że kiedy ścigam wiatry. — 35₂₂ Dość | Lecz R₂, W,. — 35₂₅ Niech dzień po dniu przemija | Pierwotnie w B,₂ : Niech nam dzień po dniu mija. — 35₂₇ A radość z tego źródła I A radość z tego W₄. — 35₂₈ Będziem kiedyś roztrząsać I Będziemy kiedyś roztrząsać W₍. — 36₁₂ A chęć zabaw I Pierwotnie w B₂ : I chęć zabaw. — 36₁₇ zgraję | zgraje B₂. — 36₂₄ osobom | Pierwotnie w B₂ : osobie. — 3629 Ach, kochać niekochanym | Pierwotnie w B₂ : Ach, niekocha

nym kochać. — 37₁₅ Ja bo strzelać się będę | My strzelać się będziemy P. — Scena 11. 37I9 powiedzieć szczerze, choć zuchwale

wcale nie zaszkodzi.

38,

nie zaszkodzi wcale. | Pierwotnie w B₂ : powiedzieć, co z serca pochodzi Dalibóg, prawdę mówisz = | Ha, ha, ha! prawdę mówisz B₂.

39₁₂ Jedno

40₁₃ No,

Akt III. Scena 1. W toku 39₉ przy słowach Zofii : O nie, nie. w B₂ czytamy uwagę: zamyślona. — czucie czas skraca, drugie go przewleka | Pierwotnie w B₂ : Jedno czucie przepędza, drugie się przewleka, proszę I Pierwotnie w B₂ : Hm, no proszę. — 402ł—₂₄ Proszę więc. niech pani, To wszystko widzimisię nie pomału zgani, (tajemnie) Złajać go, pani ujdzie, a mnie się nie godzi. Kiego dyabła... (z respektem) jakby nie swój chodzi | Pierwotnie w В,, : Proszę zatem pani, Niech pani jego myśli niepomału zgani. Niech go nawet wyłaje (bo mnie nie uchodzi). Kiego dya... że się smuci, toć i zdrowiu szkodzi. — 41 e w kaszę

dmuchać | Pierwotnie w R₂: w kaszkę dmuchać. — 41u—12 co to płaczu było ! Lecz jemu tylko w polu i przy koniu miło I Pierwotnie w E,: co się napłakała, Ale w nim, jakby iskra, aż mu dusza drżała. — 41₂₀ Ale czemuż to skrycie | Ale czemuż skrycie W, | Ale czemużby skrycie E₂. — 41₂₅-26 Pojadę, czy zostanę w domu, Nie chcę, aby wiedziano, nie mówić nikomu j Pierwotnie w R₂ : Co się zaś mej podróży tycze, Aby o tein nie gadać, bardzo sobie życzę. — Scena 2. 42, Rozgniewała się trochę | Pierwotnie w R₂ : Hm, rozgniewała się trochę. — 42₂ a jak mi zaśpiewa | Pierwotnie w R: tfy, jak mi zaśpiewa. — Scena 3. Uwaga w toku 42u z niecierpliwością, I zniecierpliwiony R₂. — 42só ją gotowa | jej gotowa P. — 43₉—,₀ Ale proszę, zaklinam w najświętszym sposobie, Nie powtarzaj coś wyrzekł i samemu sobie | Pierwotnie w R₂ : Ale proszę cię, błagam, wszystko co chcesz zrobię, Tylko nie mów, coś mówił i samemu sobie. — 442 czy zwiększył trwogę | Pierwotnie w R₂ : czyż zwiększył trwogę. — Scena 4. W R₂ zamiast 44₅—4o₁₀, których nie ma tam wcale, czytamy ustęp następujący:

Bobiné. Zawsze widzę, pochmurno. Zdzisław.

Bobiné. Nie chcesz rozumieć.

Zdzisław.

Bobiné.

Owszem, dziś pogoda.

Proszę...

Takaż to nagroda ? Zdzisław. Proszę, błagam litości, nie mów co chcesz mówić, Moja panno Bobiné, na cóż mamy wznowić...

45i0 czułą postrzega Rozynę | skromną postrzega Ro-zynę R,. — 45, „—₂₀’Bobiné (z przymileniem i ze spu-szczonemi oczyma). Zgadłam ? Zdzisia w. To za wiele ! Bobiné (zatrzymując go). Ale jeśli poradzę, twe troski podzielę | Bobiné. Mogła mi się zdradzić, Lecz ja chcę tylko jawnym życzeniom zaradzić R₂. — W R₂ 4 5₂₇--g0 pierwotnie w innym porządku : 45₂₉ —₃₀ , 45₂₇ —₂₈. — 45₂₈ to wszystko I wszystko R₂, W,. — Scena 5. 46₈ Lecz jakiejże przepaści miłość nie zaścieli | Lecz gdzież przepaść, co miłość kwiatem nie zaścieli (Pierwotnie: Lecz gdzież jest przepaść którą (tak!) miłość nie zaścieli R₂). — Scena 7. 47₁₀ z niezgo-

jonemi zupełnie ranami | z niezamkniętemi zupełnie ranami R₂. — 47₁₉ Wszakże | Pierwotnie w R₂: Nie, nie. — 4813 Że gdyby Czesław nie chciał, chwyciłbyś Barona | Pierwotnie w R₂ : Że w niedostatku Czesława, chwyciłbyś Barona. — Zamiast 48₁₉—₂₄ pierwotnie w R₂: I jakie bądź o sobie pozyskam dziś zdanie, Jeszcze raz mówić każe własne przekonanie... Zofia (na stronie). Gdyby! (nie słucha dalej w zamyśleniu) Że tyle szczęścia ten związek przyrzeka, Ile można zapewnić, co w przyszłości czeka. — Scena 8. 49₉ A więc ja rozumiem | A to ja rozumiem R₂. — 49₁₀ Osłódź jak chcesz, odmowę, to odmową będzie j Osłódź jak chcesz odmowę, to zawsze nią będzie. | Pierwotnie : Ach, pocukrzysz pigułkę, to pigułką będzie B₂. — 49₁₃ więcej nad innych | więcej nad inne B₂.— 50₁₃ tak mi drogi, tak wiele obchodzi | Pierwotnie w R₂ : jak wiesz dobrze, wiele mnie obchodzi. — 50₁₃ Czesława | Zdzisława VV₃, w R₂ pierwotnie Czesława, później poprawiono na Zdzisława (pismem nie Fredry). Scena 9. 51₄ Każdemu z nich przyrzekłam | Każdemu z nich przyrzekła R₂. — Scena 10. 51₁₉ Ale pękniesz mi = pękniesz! = | Ale pękniesz! Ha, ha. ha! R₂. — ol₂₃ jeśli drwinki | Pierwotnie w R₂ : jeżeli drwinki. — Scena 11. Uwaga przed 58₂ biorąc za rękę Zofią

I biorąc za rękę R₂. — 53₃ Puka. trochę, nie prawdaż ? = na honor, puka = | Puka trochę, Ha, ha, ha ! na mój honor puka. — 58₆ Rozumiem i westchnienie = dalibóg rozumiem.

I Rozumiem i westchnienie, Ha, ha, ha! rozumiem R₂. — W R₂ obok słów Zofii w toku n3₁₃ uwaga : w złości. — 5317 I jutro, pewny jestem, to wahanie skrócę | Jutro pewnie, Ha. ha. ha! to wahanie skrócę R₂. — Scena 12. 54₃ Słyszał к toco takiego? | Pierwotnie w R₂ : Słyszał kto co podobnego,

—    Scena 13. 54₁₈ Skąd wiesz? | Pierwotnie w R₂: Skądże wiesz? — 55₆ zmysły postradał | zmysłów postradał R₂ W,.

—    55₆—₇ Myślałem już na honor, że zmysły postradał: Całą noc chodził, biegał, wzdychał, jęczał, gadał | Pierwotnie w R₂: Całą noc chodził, biegał, wzdychał, jęczał, gadał, Któż, jeśli nie kot, wianki na senby przekładał. — 55₁₀ I czegóż to dowodzi I Cóż to wszystko dowodzi R₂, W,, W₄. — Zamiast 55₁₂—,₄ pierwotnie w R₂: Czesław. Wiedziałby przecie. Bobiné. Serce wyskoczy mi z łona. — 55₂₃ jak z procy

13

Fredro, Dzieła T. III.

kichnąłem | Pierwotnie w R₂ : rad nie rad kichnąłem. — 5524 Kichnąwszy w same ucho | Pierwotnie w R : Kichnąwszy dosyć tęgo. — W R₂ w toku 56, po słowach Stefana, uwaga : odchodzi. — 561S Bohinko, co ty mówisz | Bobiuko, co ty gadasz R₂, W,, Ws. —- Scena 14. Uwaga przed 56₁₉ : na stronie, opuszczona w R₂. — 56₂₁ Ach, tysiące dowodów j Ach, tysiąc dowodów W,, Ws. — 57₇ drogiem mi zostanie | Pierwotnie w R₂ : drogiem mi się zostanie.

Akt IV. Scena 2. 58₁₃ Cóż, za mąż idzie j Co? za mąż idzie R₂, W,, W₄. — Scena 3. 60₆—₇ (do siebie) Bankiet jak w błoto rzucił... (do śmiejącej się Bobiné z gniewem) A śmiać się niegrzecznie, (szuka pod stołem) Gdzież laska u kaduka! to mi sen nie tani | Pierwotnie w R₂ : Tak zasnąć... lecz nie zbudzić, to także niegrzecznie... Podwieczorek., gdzież laska... ten mi serce zrani. — 61₅ Równe | Równie R₂, W — Scena 5. 612S Prawdziwie | Pierwotnie w R₂: Na honor. — Scena 6. 62₈ to ściśnienie ręki | to ściśnięcie ręki R₂. — 6210 Twojem to prawie dziełem | Prawie twojem dziełem W,. | Prawie twojem jest dziełem R₂. — 63₁₇—₁₈ Listy? listy? cóż z tego? i któż się z tem kryje? Każdy chciwy jest nowin, kto samotnie żyje | Pierwotnie w R₂: Pisywałem, ho chciałem... To jest, pisywałem, bo... no, co się dzieje, czasem wiedzieć chciałem. — Scena 8. 64₁₈ łez tylko, łez chciwy | łez, łez tylko chciwy R₂. — 66₂₅ ile mi sprzyjasz | Pierwotnie w R : że mi sprzyjasz. — Scena 10. 66₁₄ Adieu | Pierwotnie w R, : Bon voyage. — Scena 12. W uwadze w toku H7₁₈ : z wbiegającym Zdzisławem | Pierwotnie w R₈ : z wchodzącym Zdzisławem. — Scena 13. W P w toku 67₁₉ uwaga : do Zdzisława. — W R, zamiast 68₄—₇ pierwotnie było : Ha ! śmiałeś się ze mnie, Oto, oto jest portret, (otwierając) Co widzę? O, nieba! — 68,₈ padła łza twoja | Pierwotnie w R₂: łza twoja padła.

Gwałtu, co się dzieje!

Akt I. W uwadze poprzedzającej scenę 1 : w kącie okno w kącie i okno W,. — Tamże w uwadze.⁻ czapeczka

I czapeczka konfederatka W₄, W₃, W₄. — 7H₁₈ w spódnicach I w spodniach Wt. — Scena 2. 76g5 Co za szaleństwo I To szaleństwo W₃ | Co szaleństwo! W, (omyłka drukarska). — W uwadze na początku sceny 4: i czapek | czapek sinych, barankowych P. — 81₇ Oj | O, w P. — Scena 5. 843 Niceście nie słyszeli | Niceście nie usłyszeli W,, W₃. — 843 z położenia | położenia W₄. — Scena 8. 87₁₇ wyszczególniła I wyszczególniała Wj, W₄. — Scena 9. 89₂₃ czemsiś [ czem-sik Wj. — Scena 11. 91₂₅ co widzisz j co idziesz W₄ (omyłka druku).

On jest nieodstępny | On jej

Scena 12. 92

31

nieodstępny W₄. — 93₁₆ Teraźniejszy stan | Stan teraźniejszy W₄, W₄. — 93₂₆ dodać odwagi | dodać im odwagi Wt. — W uwadze, w toku 93S5 : idzie ku drzwiom | ku drzwiom Wj, W₄. — Scena 13. 95₁₇ Bo chciałbym | Bohym chciał Wj, W₄.

Akt II. Scena 2. 101₇ jej | ją Wx. — 101₁₄ jak? coś powiedział | jak? jak? coś powiedział W₄. -— Uwaga po 103₄₁ : Tobiasz odchodzi, opuszczona w Wn W₄. — Scena 5. 104₃₄ Winszuję Waszeci | Winszują Waszeci W₄. — Scena 7. W uwadze po 106₁₄ Mieszczanie wchodzą po kilku [ Mieszczanie wchodzą następnie po kilku Wx, W₄. — Scena 8. 10723 niemożność znoszenia daje możność nieznoszenia | niemożność znoszenia dała możność nieznoszenia W₄. — 107₂₄ i one teraz rząd I i teraz rząd W1; W₄. — W uwadze po 1C8₉: bocznemi drzwiami do ogrodu wchodzą | bocznemi drzwiami od ogrodu wchodzą W₄, W₄. — Scena 14. W uwadze do 113₂₉: kładzie pałasz I kładzie płaszez W₄.

Akt III. Uwaga przed Sceną 13: kobiety razem Wj. — Podobnież po 135n.

razem

Nikt mnie nie zna.

Motto na stronicy tytułowej : Uczy złe czynić, kto się niepotrzebnie obawia j Pokazuje, że może być oszukany, kto się łatwo stracha, aby nie był oszukany R. — Osoby: Sławnicki major, Łapka lichwiarz, Kasper służący Marka, Marta żona

Kaspra. I Kasper służący Marka, Marta jego żona, Sławnicki mojor, Łapka lichwiarz li,. | Major Sławost, Łapka, Kasper służący Marka, Marta jego żona K. — Urzędnik policyi, straż, słudzy Marka | Urzędnik policyi, służący Marka, straż R. — Rzecz dzieje się w mieście, w domu Siarka | Scena w domu Siarka Ziemby R.

Scena 1. Uwaga na początku sceny: Slarta stoi i trzyma surdut, laskę i kapelusz. | Slarta stoi w głębi i trzyma surdut, laskę i kapelusz W, | trzyma w głębi surdut, laskę i kapelusz R₂ | trzyma surdut, laskę, kapelusz R. — 1412 lecz nad tern się dziwię | lecz temu się dziwię P. — 1415 Ależ dobry mój bracie f. Poprzednio w R : Ależ mój bracie. — 141₆ Gdy mi dowodzą razem | Gdy razem mi dowodzą R i R₂. -— 141s Siarek, choć sam uczciwy | Marek ciebie nie godzien R. — Po 141₈ przekreślono w R : Jak tylko w sobie samym, I zawsze mniema. — 141₉ Siyśli | SIniema R. — Po 141₉ przekreślono : I że w domu źle się dzieje. — 141₁₀ Że wszystko w niwecz idzie | I że wszystko źle idzie R. — 141,3 Dla tego z swych podróży [ Dla tego z swoich podróż W,, W₄, R, R₂. — 141₁₇—₁₈ Prawda, lecz czyż nie lepiej, gdy się zdrady boi, Że zamiast utajenia, bojaźń zaspokoi | Prawda, ale już wolę, gdy się zdrady boi, Że jakimś bądź sposobem, bojaźń zaspokoi R₂. — Odmiany w R : J) Prawda — rzec smutna — lecz kiedy zdrady tak się boi, To wolę, niech się zawsze wprzódy zaspokoi. ²) Prawda, lecz wolę widzieć — niech się zaspokoi, Niźli, żeby miał to, czego się boi. ³) Prawda; lecz gdy się zdrady nieustannie boi, Lepiej, że choć cokolwiek bojaźń zaspokoi. — 141₂₂ z podróży j w R: w podróży. — 142, wzajemne witanie | Pierwotnie w R : pierwsze przy(witanie). — 142₅—e Ach, któż więcej nademnie zdolny ją ocenić! Lecz jak Marka przekonać? Jak przez żart odmienić ? I Ach, Czesławie, tę rozkosz umiem nadto cenić, Ale jak jednym żartem chcesz Marka odmienić. — 142₇ śmieszność śmieszności biczem | Pierwotnie w R: śmieszność biczem śmieszności. — 142₈ Częstokroć tam poradzi j Często tam poradzi W,. — 142,,—,s znajdują się w R w odnośniku. — Uwaga w toku 142,, śmiejąc się, opuszczona w R. R₃. — 142,g mogłaby nas wydać | Pierwotnie w R : bo mogłaby wydać. — 143j Niech pan krzyczy gadając j Niech pan mówi krzykliwie P. — 143s Oby tylko to wszystko nie było daremnie I Pierwotnie w R: Oby tylko to wszystko nie było daremnie. — Uwaga po 142]8: odchodzi | odchodzi do pokojn po lewej stronie sceny R₂. | W R opuszczona.

Scena 2. Uwaga w toku 142₂₀: śmiejąc się w R₂ znajduje się po słowach : Tak jest. — 143₄ Aby nikt mi nie chybił i na jedno słowo | Pierwotnie w, R : Aby nikt mym rozkazom nie chybił na słowo. — 143u Marka naglił | naglił Marka R, R₂. — 143n-—₁₂ znajdują się w R w odnośniku. — 143lg w R przed mój mąż przekreślono to. — 143₁₉ Już co głupi, to głupi I Pierwotnie w R : Już co głupi, to prawda. Uwaga przed 1432I biegnąc do okna | do okna R. -— Uwaga przed 143₂₂ : odciągając ją od okna, w R opuszczona. — Uwaga w toku 143₂₂ : wyprowadzając ją za rękę | odciąg(a) i wych(odzą) R. — Uwaga po 143₂₂ : wychodzą, opuszczona w R i R.,.

Scena 3 w R stanowiła pierwotnie scenę 1 komedyi w jednym akcie wierszem: Powrót. Osoby: Marek Ziemba, Klara jego żona, Czesław brat Klary, Radost kapitan, Łapka lichwiarz, Kasper służący Ziemby, Marta jego żona, Urzędnik policyjny, kilku służących i żołnierze. Scena w domu M(arka) Z(iemby) w miasteczku. — W uwadze na początku sceny : Kasper także w peruce | podobnie jak Kasper, także w peruce R₂ I Uwaga ta opuszczona w R; zamiast niej tylko: Pokój, służący śmieje się często : hi hi hi. — 144₂ M a r e k. Jesteśmy w domu własnym. Kasper. Własnym. | Marek. Jesteśmy w własnym domu. Kasper. Prawda R. — 1443 Nikt tego wiedzieć nie będzie | Nikt o tern wiedzieć nie będzie R₂. Poprzednie redakcye : ‘) Nikt nie wie, ani wiedzieć będzie, ²) Nikt nie wie, ani nie będzie, ³) Nikt nie wie. ani się nie (dowie) R. — Uwaga po 144₆ : śmieje się, opuszczona w R. — 144₇ W jej głowie jestem | Pierwotnie w R: w głowie jej jestem. — 144s To i wiedzieć nie będzie... Kasper. Że to pan w mundurze... | To i wiedzieć nie będzie... Wx, W₄. Poprzednie redakcye w R: ‘) To w tym stanie nie pozna... Kasper. Jużci w tym mundurze. ²) To nie zgadnie, że jej mąż. i Uwaga w toku: śmieje się, opuszczona w R. — 144n

gdzieś w brzuch, aż się nam pokłonił | w R i E₂: w sam brzuch, aż się nam pokłonił | pierwotnie : aż się niechcący pokłonił, z opuszczeniem słów: w sam brzuch. — Uwaga w toku 144u : śmieje się, znajduje się w R po wierszu. — Przed 144I2 w R uwaga: p(o) k(rótkiem) m(ilczeniu). — W tymże wierszu słowa Kaspra : Wiem, wiem Panie, poprzedza uwaga, później przekreślona: kłaniając się. — 145₈ Ułożyła plan cały. Kasper. Hm, rozum nielada | Pierwotnie w R : ułożyła płan cały, to przyznać wypada. — 145₉ w R rozpoczyna się pierwotnie od wyrazu, później przekreślonego : kiedy. — 145,s w R przed wyrazem moja przekreślono Marta. — 145,₈ Raz byłem i śmierć własną rozgłosił listami I w R : listami rozgłosił. (Poprzednia redakcya : Juźem śmierć własną głosił...) — 145₉ słuchając | Pierwotnie w R : gdym słuchał. — 145₁₅—₁₇ w R znajdują się w odnośniku.

—    145₁₇ należy być cicho | to trzeba być cicho R, R₂. — 145,₉ podpis daję | Pierwotnie w R : się podaje. — Po 14519 w R przekreślone : Jan Rembosz zapisuje. Kasper. Ten w okularach z nosem (śmieje się). — Uwaga w toku 145₂₁ : śmieje się, opuszczona w R. — 1452e czy ja | czyi ja R, R₂.

—    145₂₇ przed słowami Marka: Któż jestem, w R uwaga : odsuwając się. — W uwadze w toku 145₂₈ w R opuszczono : go. — 145₂₉ Proszę cię więc | Więc proszę cię R, R₂. — Po 146₄ w R przekreślono : Nie powiesz, żem ja jest ja. — 1465 chciał nawet | Pierwotnie w R: nawet chciał. — 146₈ żem ja jest ja | Pierwotnie w R, R₂ : że jam jest ja. — 146₇ nie gadając wiele | nie mówiąc za wiele P. — W toku 1468 w R₂ uwaga: chwytając za szpadę | chwytając szpadę R. — Zamiast 146₉—и pierwotnie w R₂ : Kasper. A ja Panem zostanę. Marek. Cóż u ciebie w głowie | Kasper. A ja Janem zostanę. Marek. Cóż u ciebie w głowie. (Pierwotnie wiersz zaczynał się słowem : Dobrze, później przekreślonem.

—    146,, Ja, czy ja, czy nie ja | Ja czy ja zostanę R₂. — 146,₅ czy rozum straciłem | Pierwotnie w R : cóż rozum straciłem. — Uwaga w toku 146,₈ : Kasper się kłania, opuszczona w R. — 146,₈ Kasprem u mnie | Pierwotnie w R: tym, co u mnie. — 146₁₉ co się Kasprem zowie | Pierwotnie w R : co służy u Jana. — 146₂₀ Już, już wiem to, wiem, mądrej

głowie dość na słowie | Już, już, wiem, wiem, wiem, mądrej głowie dość na słowie R, R₂. | Pierwotnie w R : Ąlia, wiem, wiem, już dobrze, już rozumiem Pana. — 147₂ Jak pańskie rodzone I Pierwotnie w R : Jakby wyrósł.

Scena 4. W uwadze na początku sceny w R opuszczono : Marka. — Uwaga przed 147₇ : do ucha Kasprowi | cicho do Kaspra Ro | W R uwaga ta opuszczona zupełnie. — 1477 Pani chciej powiedzieć j w R: Chciej pani powiedzieć, (poprzednio: Proszą powiedzieć). — 147₈ I prosi na chwilę | Pierwotnie w R : I prosi ją na chwilę. — Uwaga w końcu sceny : śmiejąc się odchodzi | odchodzi R.

Scena 5. Uwaga przed 147₁₀ zdziwiony, opuszczona w R i R₂.- Uwaga w toku 147n po krótkiem namyśleniu | p(o) k(rótkiem) m(yśleniu) R₂. — 148₂ Człowiek własną małżonkę zbałamuci sobie | Pierwotnie w R: że człowiek własną żonę zbałamuci sobie. — Uwaga w toku 148₄ : śmieje się, opuszczona w R i R₂. — 148₄ W domu własnym widzieć wszelkie sprawy I Pierwotnie w R : W donm własnym widzieć wszystkie sprawy. (Poprzednie redakcye : r) W domu w swej niebytności widzieć wszystkie sprawy, ²) Ukryty w swoim domu, widzieć wszystkie sprawy.

Scena 6. Uwaga po 148₅ : Kasper śmieje się pomimo znaków swego pana | Uwaga ta w R opuszczona zupełnie. — Uwaga w toku 148fi : cicho do Kaspra, wykręcając mu rękę I cicho do Kaspra w złości R₂ | Uwaga ta opuszczona zupełnie w R. — 148₇ Tak, z mężem. Klara. Niech pan siada | Tak jest. Klara. Niechże pan siada R, R₂. — Po 148₆ w R uwaga: Kasper zakrzt(usił się). — Uwaga w toku 148T : siadają; Kasper siada za krzesłem Marka | siadają: Kasper staje za krzesłem Marka Wu W₃ | siadają; Kasper za krzesłem Marka stoi R₂ | Uwaga ta opuszczona zupełnie w R. — Uwaga w toku 149₂ : nie mogąc dłużej wytrzymać, parska śmiechem | który się wstrzymywał, parska śmiechem R₂ I śmieje się R. — Uwaga w toku 149₃ : wstaje, bierze Kaspra za kołnierz i za drzwi wyprowadza. Kasper wkrótce wraca cicho i staje za krzesłem, zatykając sobie gębę, aby się nie śmiał (siadając) | wstaje, bierze Kaspra za kołnierz i za drzwi wyprowadza. Wkrótce Kasper wraca cicho i staje

za jego krzesłem, zatykając sobie gębę R, | bierzę za kołnierz i wyprowad(ziwszy), wraca, siada ; Kasper wchodzi i cicho znowu za nim staje R. — Uwaga przed 148₁₀ : do siebie, opuszczona w R. — 148,₀ Czekaj | Poczekaj R. — 149₂ czas jakiś I Pierwotnie w R i R₂ : dni kilka. — Uwaga po 149₃ : Kasper obiema rękami gębę sobie zatyka | Kasper oboma rękami gębę sobie zatyka W, | Kasper wstrzymuje się od śmiechu R₂ | Uwaga ta opuszczona zupełnie w R. — Uwaga po 149e : po krótkiem milczeniu, opuszczona w R. — 149„ Kochasz go zatem Pani... | Kochasz go zatem?... Pani? P. 149n niewiele dowodzi | nie hardzo dowodzi R. — 149₁₄ mój mąż się stara upiększyć mi życie | Pierwotnie w R : mój mąż się stara uprzyjemnić życie. — 149₁₅ Na zobopólnej wierze I Na wierze więc wzajemnej R | Na wzajemnej więc wierze Ro. — 149₁₉ —₂₀ I słusznie, bo któż może taką miłość cenić, Której strzeżeniem tylko wzbrania się odmienić | Pierwotnie w R : I słusznie, bo któż może używać (poprzednio : chcieć (?) doznać) przyjaźni, Tam gdzie wprzódy (poprzednio : na wet) nie było związku (poprzednio : życia) bez bojaźni. — 14922 'Gdy się lęka jej zdrady | Pierwotnie w R: Gdy się jej zdrady lęka.

149₂₄ Do własnej więc wartości żona nie ma prawa I Wiersz ten w R poprzedzony uwagą : z ironią. | Pierwotnie zamiast : żona nie ma prawa, czytamy : nie może mieć prawa. W poprzedniej redakcyi : On (pierwej : Mąż) tylko dobro sprawia, on (pierwej : a) zło przezwycięża. — Uwaga poprzedzająca 149₃₀: ironicznie, opuszczona w R i R₂.

—    149₃₀ Gdyby nie mąż | Pierwotnie w R : Gdyby nie on.

—    Wiersz 150, rozpoczynał poprzednio wyraz : Hm! — 1504 A zwykle mało widzi | A mało zwykle widzi R | Pierwotnie: A często mało widzi. — Uwaga po 150₅ : Kasper wstrzymuje się od śmiechu | Kasper palce gryzie R. — 15O,₀—₁₂ trzeba wprzód myśleć godzinę. Nim się trafem nareszcie odgadnie przyczynę I W R i R₂ zamiast trafern, jest szczęściem. Nadto w R: Które, chcąc przerwać, trzeba rozmyślać godzinę. Nim wprzódy wypadnie odgadnąć przyczynę (pierwej : Nim się szczęściem zdarzy w końcu... | W innej redakcyi: Nim się wprzódy czasem... — 150₁₇ Ale i zrzędność także równie przykra wada [ Pierwotnie w R : Zrzędność także w pożyciu

równie przykra wada. — Uwaga w toku 150₁₈ : Kasper parska śmiechem w ucho swemu panu | W K₂ dodano : który się zrywa z krzesła | Kasper parska śmiechem w ucho Z..., który się zrywa. — Uwaga przed 150₁₈ : śmiejąc się, opuszczona w R. — Uwaga pierwsza w toku 150₁₈ : zrywając się, opuszczona w E i E,. — Uwaga druga w toku 1501S : chwytając go za kołnierz | w E i R₂ opuszczono : g o. — Uwaga trzecia w toku 150₁₈ : chcąc się wyrwać, opuszczona w R i R₂.

Scena 7. W uwadze na początku sceny : który nie widząc ich niby i do Klary wciąż mówiąc, po przed nich chodzi | który ich niby nie widząc, do Klary zawsze mówi, chodząc po przed nich R₂ | Uwaga ta w R opuszczona. ■— Uwaga w toku 150₂₁ : rzucając kapelusz o stół | rzucając o stół kapelusz R₂ i W R uwaga ta opuszczona. — Zamiast 150₂₁—24 pierwotnie w R : Nigdzie rządu i ładu, każdy w swoją stronę. Człowiek z domu, szkoda w dom, wszystko przewrócone (pierwej : лгу wrócone), A jednej dobrej duszy w całym domu niema, Coby przecie coś dbała... — Uwaga przed 151« : puszczając kołnierz | puszczając kołnierz, do siebie R i R₂. -— 151₅ mularz | murarz P. — Ми1агголу nie ma, stajnia tylko лу pół zburzona | przedtem : wpół tylko zniesiona (w pienvszej redakcyi : zburzo... (na) | I dotąd w gruzach najpiękniejsza strona (pierwotnie wiersz ten rozpoczynał луугаг : stajnio!). — 151₆ nieskończona stoi | Pierwotnie w R, : \vpółzburzona | лсро! zburzona R. — Uwaga przed 151₉ : nie spuszczając oka z Czesławn ; na stronie mówi z Kasprem aż do końca sceny | nie spuszczając oka z Czesława, przez całą scenę do Kaspra cicho R₂ | do Kaspra, nie spuszcz(ając) oka R. — 151₁₃—₁₄ A oni лу prawn, лу 1елл⁻о cięli dla uciechy, Tak, że zostały tylko płonki i orzechy |

A oni лу prawn, лл’ lewn pocięli zygzaki, I zostały nam tylko płonki i ślizaki R i R₂. — W R zamiast 151₁₄ pienrotnie :

I z tylu di-zew wybornych zostały ślizaki. | Później przekreślono : I z wsz(ystkich). | Następnie: Tak, że tylko... — UNya-ga przed 151₁₅ : ciągnąc za połę, opuszczone лу R. — 1 o 1, T Głowię panu ścisnę | Pierwotnie лу R : Ucho panu ścisnę. — Uwaga w toku 151₂₀: wsparty na Kasprze, zostaje лу osłupieniu aż do końca sceny | wsparty prawie na Kasprze, w osłupieniu zostaje do końca sceny R₂. — 152₂ Raz się przecie przeklęte długi zaspokoi | Raz się też już przeklęte długi zaspokoi R i R₂. — 152₃ a czy się co skroi | Pierwotnie w R: może się co skroi, — 152₄ Klara. Lepiej byłoby może... Czesław. Może czy nie może | Pierwotnie w R : Klara. Jednak byłoby lepiej... Czesław. Stało się, prze-dałem. W R po tym wierszu następuje uwaga : odchodzą. Natomiast uwaga przy końcu sceny opuszczona.

Scena в. 152Г) Słyszałem | Pierwotnie wR: A słyszałem.

—    152₇ I ja, ja milczałem | Pierwotnie w R : I ja dotąd stoję. — Uwaga po 152₉ : chce drzwi otworzyć | chce otworzyć R₂. — Uwaga w toku 152₁₀ : puka, opuszczona w R, natomiast znajduje się na końcu wiersza. — Uwaga w toku 152u : ironicznie | z ironicznym śmiechem R₂ | puka R. — 152и Daremne pukanie | Pierwotnie wR: Daremne żądanie,

—    Uwaga w toku 152₁₂ : puka z największą złością [ W R2 zamiast tej uwagi, na końcu wiersza : puka mocno. — 15212 albo mu źle ! (poprzednia uwaga) Hej ! do kata ! | Albo mu źle?... tam do kata (puka mocno) R₂ | Pierwotnie w R: Albo mu tam źle — u kata !... — 152₁₃ A jeszcze czego więcej | Pierwotnie w R: A jeszcze okiem innym. — Uwaga po 152u zamyślony, zaczyna śmiać się nagle | zamyślony, zaczyna się nagle śmiać R₂ | zamyślony na przodzie sceny, zaczyna śmiać się mocno R. — Uwaga w toku 152₁₅ : śmiejąc się, opuszczona w R. — 152₁₇ Tak chodzi, zrzędzi | Pierwotnie w R : Tak chodzi, gada. — Uwaga przed 152₁₈ : chwytając za piersi | w złości chwytając za piersi R. — 163₂ Lecz | Pierwotnie w R : A. — Przed 153₃ w R uwaga: trochę zmieszany. —

153₄    co za żarty | co to za żarty R₂. — Uwaga w toku

153₅    : z przymuszonym śmiechem | niby się śmiejąc R₂ | śmieje się) R. — 153₅ gadaj | powiedz P.

Scena 9. Osoby : Marek, Kasper, Łapka | Ciż i Łapka. — 153]₂ Wszak Jegomość pan Rembosz | Wszakże Jmćpan Rembosz W,, R, R₂. — U waga. w toku 153l3 : odsuwając się pokazuje | pokazuje z daleka R. — 153,- Podpis jego ręki I Napis jego ręki R. — 153₁₆ Łapka Gerwazy | Pierwotnie IV R : Łapka Atanazy. — L53₁₉ Że zapłacisz łaskawie | że zapłacisz łaskawco R₂ | żeś mi winien R. -— 154₇ A ! już wiem I Ahm, hm R₂ | Aha, ha R. — Uwaga po 154) : odprowadzając go na stronę | odprowad(zając), Kasper za nimi R. — 154₃ mieć trzysta | Pierwotnie w R : masz trzysta. — W uwadze po 154₆ : odprowadzając go jeszcze dalej | jeszcze dalej go odprowadzając R₂ | Uwaga ta w R hrzmi: na str(onie) Kasper za nimi. — Uwaga pierwsza w toku 154₇ : ironicznie, w R opuszczona. — Uwaga druga w toku tegoż wiersza : oglądając się, w R i R₂ opuszczona. — Po 154₁₀ następują w R dwa wiersze przekreślone : Lecz wielką ufność moję staraj się nagrodzić, I nie przeszkadzaj mi teraz upewnionych zwodzić. — 154j₂ Już nie masz po co i przychodzić | Pierwotnie w R : Nie masz po co do mnie i przychodzić. Po tym wjerszu następuje w R przekreślony : Z Remboszem zaś muszę Cię pogodzić. — W uwadze przed 154,₄ : Kasper za nimi postępuje | Kasper za nimi idzie R._, | Uwaga ta w R opuszczona. —■ 154u Słyszą nas, chcesz, napisz do Lwowa | Bo słyszą — chcesz, napisz do Lwowa R i R₂ | Pierwotnie w R : Bo żona usłyszeć gotowa. — 154₁₅ Rotmistrz jak list odbierze | Pierwotnie w R₂ : Jak tylko list odbierze | Pierwotnie w R : A on jak list odbierze. — Po tym wierszu następują w R przekreślone : Idź, idź wszystkim powiadaj, żeś widział Rembosza, A on, już ja ręczę (pierw.: tak mu napiszę), zapłaci do grosza. — Uwaga przed 154₁₇: Łapka śmiać się zaczyna, Kasper zrazu zdziwiony, śmieje się potem z nim razem | Łapka zaczyna śmiać się, Kasper zrazu jak i pan zdziwiony, śmieje się potem razem | Łapka zaczyna się śmiać

—    Kasper zrazu zdziwiony, śmieje się potem wraz z nim R.

—    Przed 154)₇ w R₂ pierwotnie uwaga : zdziwiony. — Uwaga w toku 154i₇ : w złości do Kaspra, opuszczona w R. — 1552 Czy ja nie mam głowy | Czy nie mam to (pierwotnie : tu) głowy R₂ I Czy nie mam tu głowy R. — 155₄ Ja krok w krok za nim pędzę | Krok w krok za nim pędzę R i R₂. — 1557 To jest rewers Waćpana | Pierwotnie w R : Mam rewersik Waćpana. — 155₈ Zapłacisz | O, zapłacisz R i R₂. — W tymże wierszu : Idź do dyabła | Pierwotnie w R : Nie mój podpis.

—    155₉ jak oskubię ptaszka | Tak i w pierwszej redakcyi | poprawiono : ale nie bez ptaszka, później zatrzymano pierwszą wersyę. — 155₁₄ Próżny więc wykręt, zapłać j Pierwotnie w R : Zatem próżne wykręty, zapłać. — Uwaga w tokn 155₁₇ opuszczona w R. — W tymże wierszu w R₂ obok słów Łapki : Poczekaj ! koza cię odmieni, — uwaga : we drzwiach. W uwadze po 155,₇ : szamotając się z Kasprem wychodzą | szamotając się wychodzą R₂. — Uwaga ta w R opuszczona.

Scena 10. Uwaga na początku sceny : wchodzi, kołnierz podniesiony, peruka przekrzywiona i najeżona, poprawiając i ocierając suknie j Kasper wraca i poprawiwszy sukni i włosów (przekreślono : zaczyna się śmiać) R. — Uwaga przed 155₁₉ : śmiejąc się | śmieje się R₂ | zaczyna się śmiać potem R. — W miejsce 156,—e czytamy w R₂ : Ledwiem drzwi łbem (pierwotnie : sobą) nie wybił, a tęgom się trzymał (pokazując) Ja go tak — a on mnie tak — On ciągnął — Jam imał, To ja tak, to on siak — Aż ! Jakby mnie nie było, Ale też drapnął potem ! tchórz ! aż się kurzyło | Podobnież w R z różnicami : po wyrazach się trzymał — uwaga : pokazując, szamocąc się. Zamiast on ciągnął, pierwotnie: On (pierwej : ja) ściągnął. — 156₂ jak go pchnę | jak pchnę W,.

Scena 11. 156T muszę | Pierw, w R : trzeba. — W toku 156₈ w R₂ uwaga : do Marty. — 156₁₀ Jak ma być | Już nie jest R₂ (pierwotnie w R : Jak być ma). — W uwadze po 156₁₂ : co raz mocniej za każdą odpowiedzią Marty | W W, zamiast co raz — wraz | za każdą odpowiedzią Marty co raz mocniej R₂ J W R uwaga ta brzmi : po krótkiem milczeniu śmieje się. — Po tym wierszu następuje w R ustęp przekreślony : To bajka, Obym... Widziałem na własne oczy jak go powiesili. Kasper. O! O! fe, fe, co za żarty! fe, to brzydkie żarty, Z tern nie trzeba żartować (pierwotnie : Z tern i żartować nie chcę). Marta (płacząc). W oczach swojej Marty. — 156₁₄ Ach, nie | Pierwotnie w R : Gdzie tam. — 156,4 Ona temu wierzy | Ona jeszcze wierzy R, R„. — Po tym wierszu w R uwaga : śmieje się mocno. — W toku 156₁₅ przed słowami Kaspra : Cierpiał? w R uwaga : co raz bardziej się śmiejąc. — Uwaga druga w toku 156,₆: siadając i coraz słabszym głosem | siadając, co raz słabiej R„ | śmieje się R. — 157, Oj! kolki | Aj! kolki R₂ i R. — Uwaga - w toku 157o : drwiąc, opuszczona w R. — Uwaga w toku 157₅ : Marta plącząc mówi dalej, Kasper rozczula się powoli I Marta płacząc mówi, Kasper rozczula się ("przekreślono : nareszcie z nią płacze) R, | plącze i z nią powoli Kasper R. W tymże wierszu : potem go złożono | Pierwotnie w R : potem pochowano. — Uwaga druga w toku 157₇ : w głos płacząc | nagle w płacz (pierwotnie : szlochając z nią) R₂ | szloch(ając) R. — Uwaga trzecia w toku 157- : po krótkiem czasie, śmiejąc się I po długiem milczeniu, śmiejąc się, na stronie R₃ | W R uwaga nieczytelna. — 157₈ I mądry czasem głupi (na stronie) lecz teraz zobaczę | Ja żyję, teraz pora i teraz zobaczę R₂ i R. — 157₉ Cyt, nie płacz kochanie | Nie płacz kochanie R. — 157₁₀ Pociesz się, wszakże twój mąż kiedyś zmartwychwstanie | Pierwotnie w R : Niech cię cieszy, że twój mąż kiedyś zmartwychwstanie. — 157₁₂ Nigdy mędrcem być nie chciał | Nigdy nie chciał być mędrcem R₂ i R. — 157,, Żal twój straszny, okropny, okrutnie dowodzi | Żal twój także okropny, okrutnie dowodzi R₂ | niemało dowodzi R. — Uwaga w toku 157₁₇ : z ukontentowaniem, opuszczona w R. — 1582 w R₂ znajdują się w odnośniku. — 158₃ Zatem Kaspra zwodziłaś? I Zatem zwodziłaś Kaspra R. — 158₄ Lecz wybacz Waćpan. oddalić się muszę | Lecz wybacz Waćpan (kłania się) oddalić się muszę (pierwotnie : Lecz wybacz mi Wać Pan, odejść go już muszę) R. — Uwaga w toku 158₅ : wybiegając I we drzwiach R₂ i R. — Uwaga po 158₅ : biegnie za nią I wybiega za nią R. Major go zatrzymuje | Major go wstrzymuje R₂.

w R.

Scena 12. Uwaga pierwsza w toku 158₅ : chcąc odejść I chcąc zawsze odejść R₂ | Uwaga ta w R opuszczona. — Uwaga druga w toku 158e : chcąc odejść, opuszczona w R2 i R. — Uwaga przed 158₇ : potrącając go, opuszczona — Uwaga w toku tegoż wiersza : chcąc odejść, opuszczona w R. — Uwaga przed 158₉ : odchodząc [ na stronie R₂. Uwaga ta opuszczona w R. — 158₉ dopókiż tych gości | Pierwotnie w R : dyabli z takich gości. Po tym wierszu w R2 uwaga : odchodzi, w R : do pokoju drugiego.

Scena 13. Uwaga na początku sceny : dobywa list i czyta I dobywa i czyta list R₂ | sam, dobywa list z kieszeni.

Scena 14. Uwaga poprzedzająca 159₂ : głośno, opuszczona w W, i W₄ I do Marka R., i R. — 159₇ Pułku, gdziem niegdyś służył I Pierwotnie w R : Pułku, w którym służyłem.

czyta R. — Zamiast 158,₂—₁₃ pierwotnie w R : Kiedy się ukryć trzeba... często nosi mundur pułku, a zatem pułkownik cię prosi.

—    159₃ obaj pewnie mamy | pewnie obaj mamy R₂ i R. — Uwaga po 159,₀ : Marek coraz mocniej zmieszany | Marek coraz mocniej się miesza R₃ | coraz bard(ziej) pomieszany R.

—    159n Dziś więc zdała zoczywszy jakeś tu z nim wchodził I Pierwotnie w R : Dziś więc, gdym zoczył, gdyś tu właśnie

wchodził. — 159I3 I kto wie | Pierwotnie w R : I tego łotra.

—    159₁₇ pan tak się nazywa | pan się tak nazywa R₂ i R. — Uwaga w toku 159₁₈ : na stronie do Kaspra, opuszczona w R.

—    159₁₈ Bodajeś skamieniał | A bodajś skamieniał W,. R₂, R. — 159₂₂ Bo ci zęby wybije (słowa Marka) | Pierwotnie w R : Kasper. Jakto ? — Uwaga w toku tegoż wiersza : wzruszając ramionami, opuszczona w R₂.

Pierwotnie w R :

Scena 15. 159₂₃ Cóż to ? | Jakto R„ i R. — W tymże wierszu : Mamże nową biedę | Pierwotnie w R : Wlazłem w nową biedę. — 160₄ Oficerem czy jesteś | Pierwotnie w R₂: Oficerem jesteś czy nie | Tak samo w R. — W tymże wierszu : Nie jestem, broń Boże | Pierwotnie w R : Broń mię Panie Boże (pierwej : A, uchowaj Boże ; nie jestem Boże). — 160₆ Wiesz, że to kolkę ściąga | Pierwotnie w R : Wiesz, że to kulką pachnie. — 160₇ Bywaj zdrów Idź z Bogiem.

Scena 16. Uwaga w toku 160,₄ : wchodząc, opuszczona w R₂ i R. — 160,g musisz | Pierwotnie w R: trzeba. — 1612 Lecz I Pierwotnie w R : A. — 161₅ Będziesz śmiał się wraz ze mną | Pierwotnie w R : Będziesz się razem... — Uwaga w toku 161₅ : odchodząc, opuszczona w R.

Scena 17. Uwaga na początku sceny : Klara weszła przy końcu sceny i stała przy drzwiach | która była przed końcem tamtej sceny weszła i stała przy drzwiach R₂ | W R uwaga ta opuszczona. — 161₇ Major i Łapka przyszli jak z namowy właśnie | Pierwotnie w R : Major i Łapka, jakgdyby właśnie proszeni. — Po 161,₂ następują wiersze przekreślone : Powie może, że w samej rzecz}' chciałem tutaj rządzić, I jak błądził dotychczas znowu będzie błądzić, Powie, żem chciał tu... — 161,; Powie, że w samej rzeczy chciano mu się rządzić | Pierwotnie w R : Powie, że w samej rzeczy chciałem (poprawiono ołówkiem : byłbym) tutaj rządzić. — 161₁₆ Czekajmy niech on wprzódy zrzeknie się swej roli | Póki się wprzódy on sam nie zrzeknie swej roli R₂ i R (w R pierwotnie : Póki on tam...). — 161₁₇ Chodźmy, chodźmy do niego | Chodźmy (w R: Chodźmyż) więc już do niego R₂ i R. — 1611S Niech nas Pan Rotmistrz szuka, niech nas sam zaczeka | Niech Pan Rotmistrz nas szuka, niech nas sam zaczepi R₂ i R. — Uwaga po tym wierszu : odchodzi, opuszczona w R.

Scena 18. 161₁₉ wszystko złe z nazwiska | wszystko to z nazwiska R^ i R | Pierwotnie w R : wszystko dla tego nazwiska. — 162₂ Wyzwał mię — wolno strzelać | Wyzwał, więc wolno strzelać R₂ i R | Pierwotnie w R : Wyzwał, wolno mu strzelać. — 162₃ wypalić | wywalić W₄, W,, R₂, R. — (Wiersz ten w R brzmiał pierwotnie : Jeszcze gotów gdzie do mnie z za płotu wywalić). — Uwaga po 162₃ : po krót-kiem milczeniu, opuszczona w R₂ i R. — 162e I żona gdzie | Pierwotnie w R: I żona gdzie jest. — 162₇ Lecz gdzie są? Co, co on tu robi? I Pierwotnie wr R : I gdzie są? I ten co tu robi. — Uwaga w toku 162₉ : idzie i wraca, opuszczona w R. — Uwaga w końcu sceny : siada w środku, opuszczona w R.

162₂₅ —₂₇ Ja z Kasprem niebo-

Scena 19. 162₁₅ Ja wcześnie zapowiadam | Ja wcześnie panu mówię R₂ i R. — 162₁₆ jeszcze raz tak przytnie | Pierwotnie w R: raz jeszcze tak przytnie. — 162₁₉ jeszcze | Pierwotnie w R : wprzódy. — 162₂₀ z krwią zimną | z zimną krwią W,, R₂, R. — 162₃₃ To! do niczego | Pierwotnie w R: Bo to, to do niczego, szczykiem żyłem jak brat z bratem, Kto więc wdowie dokucza, może dostać batem. Może ! i łup cup. o tu. Z tego więc wynika I Ja z Kasprem nieboszczykiem żyliśmy jak z bratem, Kto więc wdowie dokucza może dostać batem, (powtarzając) Może! I łup cup, o tu — Cóż z tego wynika R₂. Pierwotnie : Ja z Kasprem nieboszczykiem żyliśmy w przyjaźni, Przy mnie więc jego wdowę niech mi nikt nie drażni. I łup

cup, o tu w plecy, Z tego więc wynika | Ja z Kasprem nieboszczykiem żyliśmy w przyjaźni, Przy mnie więc jego wdowy niech mi nikt nie drażni. Pierwszy rzut: Przy mnie więc jego wdowy... Następnie: Żadnej więc przy mnie wdowa niech nie ma bojaźni. Później : Przy mnie więc jego wdowa nie podniesie kaźni. Nadto jest jeszcze jedna poprawka prawie nieczytelna. I łup cup — O tu w plecy, z tego więc wynika (pierwotnie: słowem tak wynika) R. — 163, Marek. Kasprze, czyś ty oszalał? Kasper. Zapewne! szalony! i Marek. Kasprze, czyś ty oszalał (pierwotnie: Czyś ty Kasprze oszalał?). Kasper. O tak, tak szalony R₂, R. — 163₂ Nie wiem, jak pan zaśpiewa | Pierwotnie w R : Zobaczy jak... — Uwaga przed 163₃ : zrywając się, opuszczona w R.

—    163s wal i bij, tłucz, co siły [ Pierwotnie w R: Wal, bij, co masz siły. — 163₄ A walże! choćby drzwi puściły | Pierwotnie w R: pukajże, tłuczże znowu, by zamki puściły. — Uwaga pierwsza w toku 163₅ : powtarzając panu | powtarzając do Z(iemby). — Uwaga druga w toku 163₅ : chodzi dużym krokiem i dyktuje Kasprowi | chodząc dużym krokiem i podając Kasprowi słowa R₂ | podając K(asprowi) R. — Uwaga czwarta w toku 163₅ : milczenie | k(rótkie) m(ilczenie) R. — Uwaga piąta ли tymże wierszu: posłuchawszy | nadsłuchując R₂ I Uwaga ta opuszczona w R, podobnie jak przed 163₆ : powtarzając. — W tymże wierszu przed wyrazem Marka: Ja, w R₂ uwaga: chodząc. — Uwaga pierwsza w tymże wierszu : do drzwi, tudzież uwagi przed 163₇: powtarzając, przed 163n : do Kaspra, przed 163₁₀ : za drzwiami, opuszczone w R.

się

—    Uwaga w toku tegoż wiersza: odskakując | uciekając za Marka, który się także cofa. — Uwaga ta w R w odmieimem brzmieniu znajduje się po wyrazach: Już idzie za Z(iembę), który także się cofa z nim.

# Scena 20. Uwaga w toku 163₁₂: tenże wyrywa | ten wyrywa W₄, Wj, R₂ I wyrywa R. — 163₁₃ myśląc o mej stracie | Pierwotnie w R: gdym cię zastał w domu. — 164,

A tak I Pierwotnie w R: Prawda. — 164₂ Ja? z tobą? Jaś ci to mój, Jaś drogi, kochany | Pierwotnie w R : Teraz so-biem przypomniał, to Jaś, Jaś kochany. — Uwaga w toku tegoż wiersza opuszczona w R. — 164₃ Nieboszczyk sędzia

kula nieboszczyk | kula w kulę R₂ | Pierwotnie w R: Nieboszczyk sędzia kubek w kubek. — 164e Słuchaj j Pierwotnie w R: Próżne. — 164₇ Byłto z ciebie trzpiot wielki! hej, hej, wiek to złoty ! | Był to z ciebie wielki trzpiot ! hej, hej, wiek to złoty R₂ i R (pierwotnie w R : zawsze byłeś trzpiot wielki to — to, zaprządz do roboty). — 164₈ Milczże do stu kaduków | Milcz ! do stu kaduków, milcz ! R₂ i R — Uwaga przed 164₉ : do Klary | do Klary wskazując C(zesława) R. — Uwaga w toku 164₁₀ uderzając w ręce, opuszczona w R. — Uwaga w toku 164₁₂ po krótkiem zdziwieniu | odskoczywszy p(o) m(ilczeniu) R. Uwaga pierwsza w toku 164u cofając się, opuszczona w R. — Uwaga druga w toku tegoż wiersza : do Czesława | do Czesława zbliżając (się) — Uwaga druga w toku 165₂ : do Czesława, opuszczona w R. — 165₂ : Do słowa, Bóg widzi | Pierwotnie: Tu sam Pan Bóg widzi (pierwej : zaprawdę, Bóg widzi). — W toku 165₃ w R — uwaga : odwiązuje. — 16ó₅ Dobrze mu się dzieje | Miło mu się dzieje R₂ i R. — Uwaga w toku tegoż wiersza : do Klary na stronie | do Klary — Uwaga przed 165e : podobnież, opuszczona w R. — 165₇ Wąsy przyprawione | w R przed temi słowami, przekreślony wyraz : Cóż. — 165₉ Oto mój mąż I Pierwotnie w R : Oto jest mój mąż.

Osoby sceny 20 w R : Ciż sami, Łapka, urzędnik policyi i straż. — 165₁₅ Wprzód cię ta ręka jak węża udusi | Wprzód cię ta ręka, trzy razy udusi R₂ i R. — Uwaga w toku 165₁₅ : Łapka kryje się za urzędnika, Kasper cofa się w przeciwną stronę I Uwaga ta w R₂ i R rozdzielona na dwie: Pierwsza połowa : Łapka kryje się za urzędnika policyi, następuje zaraz po wyrazie Marka: Kasprze ; druga — cofając się w przeciwną stronę, znajduje się obok słów Kaspra: Niegłupim. W uwadze do 166₂ : którym zdaje się rzecz objaśniać | i zdaje się im rzecz objaśniać R₂ [ W R uwaga ta brzmi : Czesław rozmawia z Łapką i urzędnikiem. ■— Di6,₃ U ojców | Pierwotnie w R: W kopule.

Osoby sceny 22 w R : Ciż, Marta i dwóch służących. — Uwaga na początku sceny w R : w rzędzie po lewej, po prawej stronie Łapka, Czesław, Kasper, na przodzie Klara. — Uwaga druga w toku 167, Milczenie, i przed 167₂ : czule,

14

Fredro, Dzieła T. III.

opuszczona w R. 167₃ której nic dać nie chciałem | Pierwotnie w R: której nie chciałem nic dać. — Uwaga w toku Ki7₅. Marta wzrusza ramionami, opuszczona w R. — Uwaga w toku 167₉ : Filip wzrusza ramionami | W R₂ na początku dodano : milczenie. — Uwaga ta w R — opuszczona. W uwadze po 167i₅: zrzuca | rzuca W,, W, | rzucając R, j Uwaga ta w R — brzmi : zrzuca mundur i perukę. — Uwaga w toku 167₁₆ : milczenie — Marek wybiega na sam przód sceny | obraca się około : milczenie R. — Uwaga przed 167,₇ po krótkiem zastanowieniu | do Kaspra R₂ | Uwaga ta w R opuszczona. — 167₁₇ Kasprze, na tobie Ziemba zawieść się nie może | Pierwotnie w R : Kasprze, twoje świadectwo ratować mnie może. Po tym wierszu następuje w R przekreślony : Kasprze, głupi człowieku, ale wierny sługo. — W uwadze w toku 167₂₄ : okazawszy | Pierwotnie w R : okazując. — Uwaga ta w R opuszczona — И>8₂ gdzie skrzynka | Pierwotnie w R : szkatułka. — I683 trochę się drzemało | coś mi się zdrzymało R₂ i R. — 168,—. W tem słyszę, ktoś przy skrzynce — nic to, dalej chrapię. -Niech kradnie, myślę sobie, na uczynku złapię I W .tern słyszę ' szur... z podemnie, coś skrzynkę wymyka, a ją łap na uczynku jakiegoś fircyka (pierwotnie w R: chłopczyka). — 168T Wtem trzask, prask, ucho pęka w tak nagłym sposobie | W tefn prysk. ucho mi pęka i w takim sposobie R₂ i R. (A pierwotnie : w tak dziwnym sposobie). — 168₈ że fik I że szast R₂ i R (w R pierwotnie : rym) 168₉ Dwóch nas leżało | Pierwotnie w R : Tak dwóch leżało. — Uwaga w toku 168u : rzucając się na krzesło na środku stojące I siadając R. — Uwaga w końcu sceny brzmi w R: siedzi na środku. — Wszystkich Czesław wyprawia ; w głębi po przeciwnej stronie Kasper i Marta.

Scena 23 zatytułowana w W(, R₂ i R : Scena 23 i ostatnia. — Uwaga pierwsza w toku 168,₃ : w zapomnieniu w zapomnieniu patrząc na nią R_, i R. — Uwaga druga w toku tegoż wiersza: jak pierwej | Pierwotnie w R₂ : podobnież. — Uwaga ta w R — opuszczona. — 169.₂ Już poszedł I Pierwotnie w R: Precz poszedł. — 169e—₇ Miałże byś się odmienić ? chcieć mieć mędrszą głowę. Kasper. Broń Boże ! Marta. Więc wiesz... Wiem, wiem... | Kochałam

Cię głupiego, coż gdybyś miał głowę? I jeszcze wątpisz. Kasper. Niewątpię R₂ i R. Uwaga po 169₇ śmiejąc się ściskają | śmieją się R. — 169₈ Przebaczasz mi więc (Pierwotnie w R: Przebaczasz że mi. — 169u Nie polepszy dobrego j Nie polepszy uczciwie R, i R (pierwotnie: dobrego nie polepszy). — 169₁₇ że podejrzliwość bywa matką wszelkiej zdrady I że podejrzliwość zwykle matką wszelkiej zdrady R₂ Inne redakcye tamże : że sama podejrzliwość matką bywa zdrady; że podejrzliwość zawsze matką wszelkiej zdrady | W R : że zwykle podejrzliwość matką wszelkiej zdrady Pierwszy rzut w R : że sama podejrzliwość matką bywa zdrady.

■>

Spis rzeczy zawartych w trzecim tomie.

Stro na

139

PRZYJACIELE, komedya w jednym akcie, wierszem GWAŁTU, CO SIE .DZIEJE ! komedya w trzech aktach 71 NIKT MNIE ÄlE ZNA, komedya w jednym akcie, wierszem

171

UWAGI WYDAWCY

\S3

V

J

I

1

m

W

rU

Ln

J

ul

и

fil

m

3

fil

л

1Л

fil

fu

Ln

1л

u

RJ

I

u

ul

г

и

IJ

LT

fu

LT

г

Ln

г

LT

w

m

f

rü

ff

Ln

&

Ui

Й

IT

1

ffi

J"

&

fli

&

ü

1Л

fll

&

ul

Ri

ffi

m

ffi

fii

Ш

&

[U

&

1Л

[U

&

11

__

ЕМЁ::

=J^T^JLrrii=irJLrr=i^rTdLT=ÜULjrdLrTdbrt^IZT=^T3arT^rrJjrrdLrr^iJr^l^^    1

ь

»

4

Ъ.

g

ni

In

SI

»

m

«•

*»<r

A

:CV

•r.

г

71

*F

«(

r

*

-

.^1

7.

m

&

-tt.

J

у

’c-

/V

s*a

//

Is

J*3P'

P6Ü

(v

e

*

*.

/I

c

⁷V

K> *>

r»

L*

A M

❖

r

♦

ss

•s-

'л

«

№

Л » «

w

1}

fi

a

HH

y

\

5Ш®

/> j чИ

^ Л

U

j№

dlH

uV^i

&

M

■ .• *

-

".

Д

p

-

>s

WS

la

it «

«

*

2

e

a

Й

1

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

41.. 29615

Kdn. 524. 13. IX. 54

'jjß

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297731