,.j4

Г J*

*;

к»

I*

ft

rV

>4

r.-V-

' .-If*

УМ

*>4.«

б*

,V

fr

jfl

•Ô

fV.

'v

|тм

.A :

Ж2е

il?

.»та

!>i

L*i

;лйя

K4

4*

j:

A*

HS

>• f . *₄

kjS

zm

к,. -■• ’ЙИрi’ ,

*0ШШ ⁵‘!T*

f^FSfJjïy Wviiri

jÆ к •    *’r <:% y+r

% Л , • 'V» **П' ;    ".

iTWn 4* *    ■    *

Еж?

'i

».

-*fct

'il

K\

fi

33

•S» й

L^.x.

Г »j

vr •

*<•

Fi

:#

%!

#1

à £S:*. V%ÏÏS

■v* % e

CW*

r5?

:v3V

' m w^' ' y

Wm

5 *• 1

yj

5r-.4

lùw

.*

a*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

_J

ą

ч

ZAMEK KRZYŻACKI

W MALBORGU

DZIŚ A PRZED PIĘCIUSET LATY,

OPISAŁ

MACIEJ MORACZEWSKI.

Odczyt miany na posiedzeniu Towarzystwa politecłm. we Lwowie dnia 4. marca 1882 r.

(Z pięcioma tablicami).

-—f4»l| Odbitka z „Dźwigni“.

•i

Г'

LWÓW.

Nakładem autora.

Ł Związkowa Drukarnia.

. a?

Vty

•f

-•

rtt

•ч

Ci

V <-

•г

.л

ui

O

3:1!

С/

У⁴ « <?

^ да S

t c

о

O

M

v!*‘

Ui

⁵ sÿ

«

IÄ

O

i

<s>.

It

V.

с*

A.

ж

é

vJ

Zamek Krzyżacki w Malkrgii.

„Man hat die Marienburg die Perle des „Backsteinbaues genannt ; ich möchte sie die Perle „norddeutscher Architektur nennen.¹¹

Essenwein.

Wśród rozległych a żyznych nizin żuławskich widnieją już zdała wyniosłe mury krzyżackiej twierdzy. Jak zaczarowany pałac zaklętej królewny, wznosi swe dumne czoło nad doliną Nogatu i Wisły pyszna siedziba wielkiego mistrza, z której obszerny roztacza się widok na rzekę poddaną i podbite krainy.

Olbrzymie rozmiary ujęte w wdzięczne i harmonijne formy, śmiała a mimo tego wszelkim racyonalnym wymogom zadość czyniąca konstrukcya, monumentalne wykonanie, tak rzadkie przy średniowiecznych budowach, bezsprzeczne dają zamkowi malborskiemu prawo do chlubnego miana perły architektonicznej krain nadbałtyckich; jeżeli zaś z pojęciem tej tak cennej ozdoby mimowoli nieomal wiąże rę myśl o jej powstaniu, jako chorobliwej narośli na obcym organizmie biednej muszli, myśl o trudności dobycia, o walce z bro-niącemi ją falami i potworami morza, której ofiarą pada nie jeden śmiały nurek, o łzach i smutku pozostałych rodzin, o nieszczęściach i zepsuciu, do którego ów klejnot tak często skuteczny nastręcza środek, tedy omszałe zamczysko krzyżackie było wysokocenną perłą w pełnem tego słowa znaczeniu!

I z czegóż powstało owe arcydzieło?

ex marmorc

„Ex luto Marienburg, Offen ex saxo Mediolanum. “

„Z błota Malborg, Buda ze skały, z marmuru Medy-olan“ mawiano w średnich wiekach.

Jak człowiek co go stworzył, tak też i zamek mal-borski z gliny powstał, a choć dziełu zabrakło owego tchnienia ożywczego, co wlewa ducha, to jednak nadano tym martwym ceglanym massom tak szlachetne kształty, że w budownictwie świeckiem może byś napróżno szukał im podobnych.

Życie, co niegdyś tutaj wartkim płynęło strumieniem, od wielu już wygasło stuleci ; czterysta lat z okładem minęło od owego drugiego dnia Zielonych Świąt r. 1457, w którym w. mistrz Ludwik von Erlichshausen ze łzami w oczach bezpowrotnie żegnał te mury ; stoją one niby żywe a jednak bez życia, jak dobrze zasuszona mumia, a przecież siła wspomnień tak jest potężna, uczucia ludzkie tak dziwnie poplątane, że i dziś jeszcze wstępując w to gniazdo orła czarnego, czując przywrzałe doń łzy i krew ludzką, podziwiać trzeba koniecznie zmysł i umysł tych, co je wznieśli, i nikt z nas nie opuści progu malborskiego zamku bez wrażenia, jakie prawdopodobnie wynosił ztamtąd w r. 1365 po trzechdniowych odwiedzinach król Kazimierz W., wrażenia grozy, wstrętu i — podziwu!

A jeżeli ciekawym był Malborg dla współczesnych, to rdza sześciowiekowa uczyniła go dziś stokroć ciekawszym dla badacza przeszłości, a najciekawszym może dla technika.

Poznajmy nasamprzód choć w głównych tylko zarysach losy zamku i ściśle z niemi złączone dzieje tych, co wznieśli i zamieszkiwali gmach a raczej twierdzę mającą być przedmiotem niniejszej szkicy.

Kiedy po zdobyciu Jerozolimy wielu Niemców zwiedzało ziemię świętą, dała się czuć potrzeba takiej opieki dla chorych pielgrzymów niemieckich, jaką Kawalerowie mai-tańscy otaczali Włochów a Templaryusze Francuzów. Powstał więc w Jerozolimie lazaret „domem teutońskim“ zwany, a przy nim dobrowolne stowarzyszenie, które Fryderyk, książę szwabski, zamienił w roku 1190 na zakon „braci rycerzy domu teutońskiego N. P. Maryi“ (ordo teutonicus), zatwierdzony w roku 1191 przez cesarza Henryka VI. i papieża Klemensa III. Przeznaczeniem zakonu był bój przeciwko niewiernym i pielęgnowanie chorych, ślub zaś wymagał: czystości dozgonnej, zupełnego zrzeczenia się osobistej własności (nawet herbu rodzinnego), surowych a licznych praktyk religijnych i bezwarunkowego posłuszeństwa tak dalece, że żaden Krzyżak bez zezwolenia w. mistrza listów ani pisać ani przyjmować nie mógł.

Rycerzy było pierwotnie czterdziestu.

Hojne dotacye na Wschodzie, we Włoszech, Niemczech, Węgrzech i Siedmiogrodzie oraz liczne przywileje nie małą zapewne wywierały siłę atrakcyjną, bo już za czasów w. mistrza Hermana von Salza (1211 —1239), który objąwszy władzę, dziesięciu w ogóle zastał rycerzy, podniosła się ich liczba podobno do 2.000; wątpić jednak należy, czy ich tyle kiedykolwiek było.

Skoro przeminął zapał do wypraw krzyżowych, zakon powstały w bojach i dla bojów przeciw niewiernym w Azyi ostać się już nie mógł, w Europie zaś tylko jeszcze łotyckie szczepy były pogańskie tak, że jako prosty acz niefortunny wynik danych stosunków uważać należy propozycyę uczynioną Krzyżakom przez Konrada mazowieckiego, iżby go bronili przeciwT napadom pogańskich Prusaków. Herman von Salza przyjął zaproszenie, poparte podobno aktem darowizny ziem chełmińskiej i lubawskiej (wówczas już przez polskich chrześcian zaludnionych) i posłał r. 1230 mistrza prowin-cyonalnego (magister provincialis—Landmeister) Hermana Balke do Prus, sam zaś otrzymał z tytułem księcia ziem darowanych i zdobyć się mających, dla siebie i swoich następców od papieża pierścień a na sztandar, t. j. orła czarnego.

od cesarza cesarskie godło

Nazwa Krzyżaków (cruciferi) poszła ze stroju rycerzy. Na czarnych szatach nosili oni płaszcz biały przez ramiona przewieszony, ozdobiony pierwiastkowo prostym, czarnym, równoramiennym krzyżem. W miarę rozwoju zakonu ozdabiał się jednak ów krzyż. Jan, król Jerozolimski, dodał weń mniejszy krzyż srebrny, cesarz Fryderyk II. w środek krzyża srebrnego wsunął tarcz złota z czarnym orłem, a nareszcie król francuski Ludwik IX., ramiona małego srebrnego krzyża zakończył złotemi liliami.

Podbój i kolonizacya łotyckich Prus postępowała nadzwyczaj szybko a przyspieszyło takową połączenie się Krzyżaków z Kawalerami mieczowymi (cruciferi, gladiferi livo-nienses) uorganizowanymi w r. 1204, a zwanymi tak od dwóch mieczów wyszytych w formie krzyża na płaszczu; zbratanie to nastąpiło za zezwoleniem papieża w r. 1237 i miało charakter federacyjny.

Głownią i mieczem nawracano, siłą i kolonizacya wy-narodowiano krajowców, a r. 1283, t. j. wiat 53 po wejściu Krzyżaków do Prus, biały płaszcz zapanował nad calem wybrzeżem morza Bałtyckiego, od Wisły aż daleko po za Dźwinę.

W ten okres krwawych podbojów, które przezorni Krzyżacy coraz gęstszym łańcuchem warownych zamków ustalać byli zwykli, przypada założenie zamku malborskiego, a z kronik pruskich, bardzo pod tym względem bałamutnych, dwa można wysnuć o niem opowiadania.

O sześćdziesiąt kilometrów od ujścia dzieli się Wisła na dwa ramiona, pomiędzy któremi leży cypel montaw-ski (Montauer-Spitze), a dalej żuławy malborskie; wschodnie ramię zwane Nogatem wpada niedaleko Elbląga 20 ujściami do zatoki Świeżej fFrisches-Haff), zachodnie czyli Stara Wisła, toczy się ku Gdańsku. Otóż na prawym brzegu No-gatu, o dziesięć kilometrów poniżej cypla montawskiego, gdzie rzeka nagłą tworzy krzywiznę i gdzie leżeć miała maleńka wioseczka A1 y e m z kościółkiem , w którym podobno znajdował się cudowny obraz N. P. Maryi, zaczął mistrz prowincyonalny, Konrad von Thierberg w r. 1274 wznosić zamek. Gmach ten otrzymał nazwę Malborga (die Marienburg), z wioski Alyem zrobiło się miasto Malborg (Marienburg) a w ukończonej budowie osiadł w początkach kwietnia r. 1276 komtur Henryk von Wilnowe z dwunastu rycerzami.

Wedle innych źródeł wystawił na cyplu montawskim około r. 1244 w pier wszem powstaniu Łotyszów przeciw Krzyżakom, książę pomorski Świętopełk twierdzę Zanthier czy Czanthir i z niej żeglugę na Wiśle pod swoją trzymał mocą; w skutek układów twierdza ta przeszła we władanie Krzyżaków, a w r. 1280 w. mistrz Hartman von Heldrungen kazał ją rozburzyć, materyały w dół Nogatu spuścić i zamek, któremu na cześć N. P. Maryi, patronki zakonu, dał miano Marienburg, na miejscu gdzie dzisiaj stoi, zbudować. Miasto samo zaś założyć miał młodszy Konrad von Thierberg, który dopiero w r. 1283 został mistrzem prowincyonalnym.

Jakkolwiek ze stanowiska technicznego wątpić należy, aby wyborny materyał budowy malborskiej pochodzić miał z jakiejś na prędce zbudowanej pomorskiej forteczki, najprawdopodobniej nawet drewnianej, to jednak z powodu niepewności dat kronik pruskich, zagmatwanej bardziej jeszcze okolicznością, że dwóch było Konradów von Thierberg mistrzów prowincyonalnych, którzy krótko po sobie urzędowali, historya założenia Malborga nigdy zapewne ściśle wyjaśnioną nie zostanie.

Bądź jak bądź, czy zamek malborski jest budową Konrada von Thierberg starszego z r. 1274, czy też ową przeniesioną przez Hartmana von Heldrungen w r. 1280 for-teczką pomorską, żadnej nie podlega wątpliwości, że około r. 1282 istniało północne skrzydło t. zw. „wysokiego zamku“ i było siedzibą konwentu z komturem na czele, który nosił później tytuł wielkiego komtura.

Rezydencja w. mistrzów (magister generalis — Hoch-meister) była z początku Jerozolima, później Wenecya i Marburg w Hessyi a dopiero w. mistrz Zygfryd von Feuchtwangen, zaniepokojony zapewne losem Templaryuszów, z niesłychaną srogośc;ą prześladowanych i oskarżeniem, które zanosił był do papieża arcybiskup ryski na Kawalerów mieczowych, z Krzyżakami zbratanych, a które przy panu-jącem wówczas w Europie usposobieniu łatwo obu powinowatym zakonom los Templaryuszów zgotować mogło — przeniósł stolicę swoją z Niemiec do Prus i osiadł w Malborgu, uznawszy zamek jako najpiękniejsze i najstosowniejsze w całych Prusach dla w. mistrzów mieszkanie.

Dla wygody nowych mieszkańców przebudowano podówczas zamek; prawdopodobnie zamieniono pierwotną część przez dodanie trzech jeszcze skrzydeł na zamknięty czworobok, stanowiący „wysoki zamek“ z kwadratowym wewnątrz dziedzińcem. Roboty zaczęte w r. 1306 prowadzono tak, że w. mistrz z bardzo skromnym, jak się zdaje, dworem, mógł już we wrześniu r. 1309 zająć swą siedzibę. Spieszno mu niewątpliwie było schronić się w miejsce odległe i warowne, a oba te przymioty posiadał Malborg otoczony od zachodu i północy potężnym Nogatem, od południa ufortyfikowanem miastem a prócz tego opasany, jakkolwiek w daleko mniejszych aniżeli później rozmiarach, podwójną linią fos i palisad, których zdobycie otwierało nieprzyjacielowi dopiero dostęp do przedzamcza, zajmującego natenczas prawdopodobnie miejsce późniejszego średniego zamku, ale bynajmniej nie do zamku samego.

Zdaje się, że stanowcze przesiedlenie się głowy zakonu do Prus spotęgowało jeszcze i tak już aż nadto rozwiniętą działalność Krzyżaków, bo gdy zabrakło pogańskiego plemienia łotyckich Prusaków, wytępionego do szczętu — dzisiejsi Prusacy tyle mają wspólnego z łotyckimi imiennikami, co nowocześni Grecy ze starożytnymi Hellenami, t. j. nazwę od nazwy kraju powziętą — wbrew swemu przeznaczeniu obrócili się na chrześciańskie dzierżawy, na grody na lewym brzegu Wisły: Gdańsk, Tczew, Gniew, Świeć i.t. d. będące pod władzą książąt wielkopolskich. Podstępem zajęli zamek gdański, a osaczywszy miasto podczas jarmarku na św. Dominik w sierpniu r. 1310, wycięli w pień 10.000 bezbronnego ludu polskiego, płci i wieku nie szczędząc.

Wnet wpadły w krzyżackie ręce Tczew, Chojnice i inne zamki tak, że stali się panami całego Pomorza a posiadając już przedtem ziemię chełmińską i michałowską sięgnęli na Kujawy aż po Kowal. Wielki mistrz Werner von Orse-len (1324—1330) poparty a może i poduszczony przez zdrajcę Wincentego z Szamotuł, którego król Władysław Łokietek zgodności wojewody poznańskiego był złożył, wyprawił swe wojska pod wodzą Dytrycha von Altenburg, marszałka zakonu (hetmana), w kraje polskie. Zarumieniła się krwią i zajaśniała pożogą cała Wielkopolska, zagony owych w paciorki i krzyże postrojonych bezbożnych łupieżców i zbójców sięgły po Sieradz, Kalisz i Poznań, spłonęła zrabowana doszczętnie katedra gnieźnieńska i dopiero krwawe zwycięztwo zgrzybiałego już Łokietka, odniesione pod Płow-cami na dniu 27. września r. 1331, położyło tamę tej nawale. Legło na placu kilkadziesiąt tysięcy prostego ludu i niemało rycerzy, a główno - dowodzącego Dytrycha von Altenburg, w. komtura i pięćdziesięciu sześciu rycerzy z tłumem knechtów wzięto do niewoli.

Zdaje się, że Werner von Orselen kościół N. P. Maryi na wysokim zamku przyozdobił i wspaniałe do niego drzwi, złotemi wrotami (porta aurea) zwane, urządził. Ów w bitwie pod Płowcami do niewoli wzięty Dytrych von Altenburg, zostawszy później w. mistrzem (1335 —1341) twierdzę mal-borską rozszerzył, wałem i basztami wzmocnił i na zupełną i obszerną, a przy średniowiecznym sposobie oblegania nie-wziętą warownią zamienił; rzeczywiście też Malborga nigdy przemocą nie dobyto. Wysoki zamek doznał wtedy również znacznych przeobrażeń. Wybudowano w przyziomie kaplicę

św. Anny, przedłużono i zasklepiono znajdujący się nad nią kościół zamkowy, wystawiono wieżę główną i wykonano większą część, dziś zburzonych sklepień i krużganków, w szczególności bogate sklepienie wielkiego kapitularza. Kolosalna figura N. P. Maryi także z owych pochodzi czasów, jakkolwiek ją później przerobiono. Zdaje się, że wtedy powstał na miejscu dawnego a w kierunku północnym rozprzestrzenionego podzamcza „średni zamek“ z kaplicą w. mistrza i refektarzem zakonnym (Conventsremter). Tenże sam w. mistrz miał wznieść na przedzamczu kolosalne stajnie na 400 koni a w r. 1340 postawił pierwszy stały most na palach przez Nogat, oba jego przyczółki należycie obwarowawszy. Z wyjątkiem więc mieszkania w. mistrzów stanął wtedy Malborg w tych kształtach i rozmiarach w jakich dotrwał aż do upadku zakonu.

Sztuka budowania, przez Krzyżaków do Prus przyniesiona, zajaśniała całym blaskiem w złotym dla zakonu wieku za panowania Winrycha von Kniprode (1351 —1382). Za jego to czasów zbudowano wspaniałe mieszkanie dla w. mistrzów a olbrzymią figurę N. P. Maryi, pierwiastkowo z gipsowej zaprawy wyrobioną i pomalowaną, pokryto mozajką. Przeszło sto zamków i obwarowań miast wznieśli Krzyżacy rękoma litewskich niewolników, zagospodarowali wzorowo osuszone już dawniej bagniste Żuławy, jednę z najżyźniej-szych w świecie okolic, wznosili szkoły i wyższe zakłady naukowe, zakładali biskupstwa i t. d., słowem rozwijali wówczas tak znakomitą czynność ekonomiczno-administracyjną, iż może ona była powodem, że Kazimierz Wielki, który tylu wspaniałemi budowlami Polskę upiększył, z Krzyżakami w ścisłej żył przyjaźni, zagarnięte Pomorze formalnie im odstąpił a chcąc obok załatwienia spraw publicznych przypatrzeć się budowlom zakonu, odwiedził w jesieni r. 1365 w. mistrza w Malborgu, przyczem cały zamek jak najszczegółowiej oglądał.

Kiedy Jagiełło wjeżdżał do Polski jako narzeczony Jadwigi, a było już pewnem, że Litwa w całości przyjmie wiarę chrześciańską, proszono w. mistrza Konrada Zölner von Rotenstein (1382— 1391) na ojca chrzestnego dla Jagiełły. Krzyżacy, którzy o interes chrześciaństwa dawno już dbać przestali a tylko pod jego pozorem podboje szerzyć pragnęli, nie mogli się cieszyć z chrześciaństwa litewskiego i połączenia dwóch sąsiednich, potężnych krain ; w. mistrz też na chrzciny królewskie nie pojechał tylko Litwę naszedł, co dało nowy powód do nieprzyjaźni z Polską i zaciętych wojen z rożnem szczęściem, ale z równem zawsze niszczeniem dzierżaw polskich i litewskich, przez długie lata prowadzonych i przeplatanych układami, którym Krzyżacy, przebiegli matacze, nigdy do skutku dojść nie pozwolili, a zręcznie szukali pomocy i opieki u wpływowych kobiet, bo tym prawiąc o N. P. Maryi i jej pokarmie, którym Chrystusa Pana karmiła, powołując się na swoje poświęcenie sprawie Bożej, pozłacając wszystkie swe słowa pobożnością a przydając w darze klawikordia i różne upominki, najsnadniej do przekonania trafić umieli. Dopiero europejskiego znaczenia stanowcza pod Grunwaldem klęska, 15. lipca 1410 r., złamała na zawsze ich potęgę. Czterdzieści tysięcy do niewoli zabrano, drugie czterdzieści położono trupem; padł w. mistrz Ulrych von Jungingen, prawie wszyscy dostojnicy i komturowie, dwustu Krzyżaków i czterystu rycerzy z Niemiec ; ze szlachty, która bywała wyborcami w. mistrzów, trzech tylko pozostało. Połączone wojsko polsko-litewskie podstąpiło wkrótce pod Malborg, ale zamku postawionego na stopie obronnej i przez Henryka Reuss von Plauen dzielnie bronionego dobyć nie mogło, tern bardziej, że Krzyżacy miasto Malborg i most na Nogacie wcześnie spalić zdążyli Wytrzymał wtenczas zamek przeszło dwumiesięczne bezskuteczne oblężenie od potężnego wojska, a jako pamiątka tych czasów pozostała w ścianie wielkiego refekta rza kula działowa kamienna. Przekupiony pachołek ukazał się, jak mówi podanie, z czerwoną, czapką na głowie w oknie, gdzie w. mistrz i najznakomitsi Krzyżacy na radę byli zebrani. Wrzucony przez to okno kamień działowy miał obalić słup granitowy, na którym sklepienie sali spoczywa i w ten sposób pogrzebać w gruzach zgromadzonych. Było to naj-pierwsze działo (bombarda), które u Polaków spostrzegamy — zdaje się, że na Krzyżakach pod Grunwaldem zdobyte — a puszkarz zręcznie wycelował, gdyż wyrzucony kamień o kilka cali tylko słupa chybił i z wielką siłą w ścianę uderzył. Przechował on się do dni naszych, lubo, jak się zdaje, później w to miejsce wmurowano a jeszcze w r. 1560 czytano pod nim napis:

Als man zelet MGCCCX Jar Das sag ich jederman vor war Der Stein geschossen wurd in die Want Des soll er bleiben zum ewegen Ffant.

Przez to oblężenie zrujnowany zamek, wielki mistrz Michał Küchmeister von Sternberg (1413—1422) odnowił i bardziej jeszcze umocnił. Największej potrzebowało naprawy przedzamcze, któremu wtedy dodano od północy i wschodu zewnętrzną opaskę z bastionami i mieszkanie w. mistrza, gdzie niektóre pokoje, szczególnie od strony wschodniej całkiem odbudowano; nadwerężone baszty, a między innemi t. zw. „wróblą basztę“ trzeba było do reszty zburzyć. Naprawiono arsenał, stajnie w. mistrza i spichlerze, a spalony most na Nogacie po dwuletniej budowie wykończono i prawie wszystkie okna całego zamku znacznym bardzo nakładem odnowiono.

Tymczasem zgnilizna wewnętrzna toczyć poczęła zakon; Polska była za silna, zakon za słaby, nie było z kim i o co walczyć, nie było kogo nawracać, działalność więc na zewnątrz ustała, zbytki wypróżniły skarbiec a gwałty, samowola i ucisk doprowadziły do zupełnego rozdwojenia między zakonem, panującym samowładnie nad Prusami a szlachtą i miastami, pragnącemi autonomii. Wynikiem tych wewnętrznych rozterek było dobrowolne oddanie się z wierzch-nictwu Polski 50 najgłówniejszych miast pruskich. Jakkolwiek wynikły z tego jeszcze liczne a krwawe boje, jakkolwiek wojska królewskie 18. września r. 1454 przez pomoc Krzyżakom z Niemiec nadchodząca pod Chojnicami na głowę pobite zostały, to jednak nic nie mogło już uratować moralnie i materyalnie zrujnowanego zakonu i dnia 6. czerwca r. 1457 otworzono jeździe polskiej bramy zamku malbor-skiego, a w. mistrz Ludwik von Erlichshausen (1450—1467) nie jako dowódzca, ale jako jeniec własnego żołnierstwa najemnego, któremu zaległego żołdu wypłacić nie był w stanie, opuszczał stolicę zakonu wołając, że król Kazimierz nie znajdzie w kraju tyle kotłów i ciepłej strawy, ile będzie trzeba na przyjęcie wojska krzyżackiego, które z Niemiec przyjdzie. Dwa dni później t j. 8. czerwca odbierał król w refektarzu w. mistrza hołd poddańczy.

Dziwnem zrządzeniem Opatrzności, Jagiełło przez kuszenie się o Malborg, wszystkie korzyści wielkiego pod Grunwaldem zwycięztwa zmarnował a Kazimierz Jagiellończyk, przegrawszy walną bitwę pod Chojnicami, bez pracy nietylko Malborg ale Pomorze i ziemię chełmińską odzyskał.

Traktatem toruńskim, podpisanym i zaprzysiężonym prze'z paktujące strony, na dniu 19. października r. 1466, wcielono ostatecznie miasto Malborg wraz z zamkiem i całą zachodnią częścią Prus do Polski; w. mistrzowie stali się lennikami polskimi i przenieśli swą rezydencyę do Królewca a Malborg został stolicą województwa i ekonomii królewskiej.

Dalsze jego losy nie wiążą się już z historyą zakonu, z którego popiołów zaczęła się powoli wznosić potęga brandenburska.

Wojny szwedzkie za Gustawa, Adolfa a w szczególności obrona, kapitulacya a następnie rabunek w r. 1626, mocno zamek nadwerężyły, a pożar, który w r. 1644 przez nieostrożność wybuchł, zniszczył „wysoki zamek“ tak, że pozostały zeń tylko mury i sklepienia. Po raz drugi zajęli Szwedzi po jednomiesięcznem oblężeniu Malborg przez ka-

pitulacyę d. 9. marca r. 1656 i dzierżyli zamek aż do pokoju oliwskiego, t j. do r. 1660.

W r. 1710 przebywał tutaj jakiś czas król August II. z hrabiną. Cosel; na ich przyjęcie urządzono odpowiednio mieszkanie w. mistrzów.

Te tak częste zmiany, wypadki wojenne a wreszcie i niedbałość starostów polskich były powodem, że zamek malborski zupełnie podupadł. Doszczętnie i systematycznie zaczęto go jednak niszczyć dopiero w r. 1773, gdy przeszedł pod panowanie pruskie i król Fryderyk II. odebrał przysięgę wierności w refektarzu zakonnym ; obrócono wtedy zamek na koszary i magazyny wojenne, a mieszkańcy miasta Malborga używali cegły i ciosów zamkowych do budowli swych domów. Zdaje się, jakoby Fryderyk II., o którym wiadomo, że nie cierpiał mieszkańców Prus wschodnich i zachodnich, przeniósł tę swoją niechęć i na pamiątki pokrzyżackie, bo w r. 1785 kazał w średnim zamku i mieszkaniu w. mistrza

urządzić przędzalnie.

W r. 1801 przerobiono wysoki zamek na spichlerze, zburzywszy prócz kościelnych większą część sklepień, a w r. 1807 Francuzi mieli we wszystkich zabudowaniach stajnie i lazarety. Dopiero w r. 1815 postanowiono wydrzeć ową wspaniałą budowlę „ze szpon czasu“ i od roku 1817 do 1824 odrestaurowano średni zamek, a w szczególności pawilon, w którym mieszkał w. mistrz. Beszta użytą jest w stanie, do jakiego ją wyż opisane wypadki doprowadziły, na magazyny, kancelarye i mieszkania intendantury wojskowej.

Twierdza krzyżacka w Malborgu do dziś dnia warowna, leży tuż na prawym brzegu Nogatu i tworzy prawie regularny równoległobok, dłuższą osią w przybliżeniu z południa ku północy ustawiony. Rozmiary są jak na średniowieczną budowę, olbrzymie; długość wynosi około 600 m., a przeciętna szerokość 270 m. tak, że cała powierzchnia przez istniejące jeszcze lub już zburzone zabudowania zamkowe

zajęta, oblicza się na 16*2 Ha., czyli 28 morgów. Oprócz tego most wiodący z zamku przez Nogat miał na lewym brzegu rzeki silnie obwarowany przyczółek, a miasto Malborg mniej więcej tego samego co zamek obszaru, również było ufortyfikowane; wszystko to razem tworzyło punkt obronny pierwszorzędnego znaczenia.

Może nie od rzeczy będzie dla porównania przypomnieć, że największa długość zabudowań na Wawelu, wliczając nietylko dawny pałac, ale i wszystkie nowsze budowle wojskowe, wynosi od „kurzej stopy“ aż do „smoczej jamy“ około 350 m., przeciętna szerokość 200 m., a cały płasko wierzch skały wawelskiej zajmuje G Ha. czyli 10'4 morgów, z czego jednak zaledwie połowa przypada na katedrę, zamek i budynki gospodarcze dworu, drugą połowę stanowiły posiadłości dawniej szlacheckie i duchowne.

Siedziba więc wielkiego mistrza przenosiła obszarem prawie sześć razy zamek na Wawelu, a była znacznie obszerniejszą od dzisiejszej rezydencyi cesarskiej w Wiedniu i od królewskiego pałacu w Berlinie.

Jak cały zakon i reguła Krzyżaków była mieszaniną życia duchownego i rycerskiego, jak oni sami dzielili się na braci-rycerzy, którzy mogli nosić długie brody, nie mieli godzin kanonicznych i zaledwie pacierz umieli, oraz na braci-kapłanów, którzy mieli zwykłe święcenia (były też, nawiasem mówiąc, i siostry zakonne), jak nareszcie byli oni zarazem kwiatem rycerstwa i zgromadzeń zakonnych, to jest dwóch najznakomitszych warstw ówczesnego społeczeństwa, a w. mistrz był niejako przeorem potężnego klasztoru i równocześnie udzielnym księciem rzeszy niemieckiej, tak też i główna ich stolica nosi wybitne znamiona zamku i klasztoru.

Średniowieczny zamek, niemiecki bury (podobno od lîûpYûd — wieża) stawiany najczęściej, o ile o okolicach płaskich jest mowa, na równinie otoczonej rzeką, jeziorem, moczarami lub sztucznie zabagnionej, dzielił się prawie zawsze na wewnętrzny i zewnętrzny (górny i dolny); bu-

dynki gospodarcze leżały albo w obrębie dolnego zamku, albo tworzyły osobne pod- czy przedzamcze (fońsburgum) ; tam były stajnie, piekarnie, kuchnie, mieszkania dla pachołków i giermków i często bardzo kościół parafialny. Całość otaczano murami bronionemi przez okrągłe baszty, bąbakany. Właściwy zamek (castrum), oddzielony od przedzameza fosą, lub t. z. zwingerem, t. j. dwoma murami, pomiędzy któremi wolne dla obrońców pozostawiono miejsce, leżał na skale, pagórku lub sztucznym nasypie. Nigdy brama tego zamku nie znajduje się w osi bramy zewnętrznej. Podwórze wewnętrzne zamkowe (ballium, balley) otoczone w około budynkami lub wałami, zawierało zazwyczaj czworogranną wieżowatą budowę (palatium, Pfalz, Palas), właściwe mieszkanie rycerskie, obejmujące na dole piwnice i więzienia, a na piętrze główną salę, komnatę (caminata — od wielkiego komina, który tam zwykle bywał) z obrazami przodków, bronią zdobytą, ozdobnemi i kosztownemi naczyniami do napojów i potraw. Obok pałacu znajdowała się kaplica bardzo często podwójna, czyli raczej dwie kaplice nad sobą i główna wieża zamkowa (Bergfried, berfredus, belfredus, beffroy), niejako ostatni punkt do rozpaczliwej już chyba obrony się nadający.

Saraceńskie zamki były o wiele obszerniejsze, sale i komnaty nie leżały nad sobą, ale obok siebie i dopiero też po ich bliższem w czasie krzyżowych wojen poznaniu, zaczęto w Europie przestronniej budować, a wspaniałe rozmiary zamku i twierdzy malborskiej są bez wątpienia wynikiem dokładnej znajomości stosunków wschodnich, którą Krzyżacy z Jerozolimy, kolebki swej przynieśli, a która się w szczegółach architektonicznych objawia.

Edzeniem typowego klasztoru jest, jak z natury rzeczy wypada, kościół ; przy nim, najczęściej od strony południowej stoi klasztor, otaczający krużgankami czworogranny dziedziniec, a w skrzydle lub osobnej czasem budowie znajduje się kapitularz (buleuterium, aula capitularis, capitolium,

сипа, stuba) czyli sala zebrań, w której zakonnikom czytano co dzień jeden rozdział (caput) z ich reguły klasztornej. Architektura takiej sali była półkościelna z ołtarzem, mównica i rodzajem tronu dla przeora. Mieszkania zakonników składały się z mieszkania wspólnego (calefactorium) , nad niem sypialnia (dormitorium), obok zaś konwikt (convido-rium) składający się z refektarza i szatni (vestiarium) w jego sąsiedztwie. Refektarz (refectorium, a w średniowiecznej łacinie redemptorium, redentorium, reventorium, z czego niezliczone powstały w kronikach niemieckich barbaryzmy, n. p. refender, revent, renterei, remter, rebenthal i t. d.) była to obszerna sala jadalna, w której oprócz stołów, stała zazwyczaj katedra z pulpitem, a niekiedy i ołtarz. Obok mieszkania znajdowało się też całe gospodarstwo duchowne i materyalne, jako to : biblioteka, archiwum, skarbiec, łaźnie, piwnice i rozmownica (locutormm). Po za obrębem klauzury klasztornej stała szkoła i lazaret z kościołem i mieszkaniem lekarza. Urządzenie klasztorów, gdzie wedle reguły każdy zakonnik osobną musiał mieć celę, było od powyższego znacznie odmienne.

Z takich tedy części składowych rycerskiego burgu i średniowiecznego klasztoru utworzyli budowniczowie krzyżaccy ową nietylko dziwnie imponującą, ale i przeznaczeniu swemu w najwyższym stopniu odpowiednią całość rozległego zamczyska malborskiego. Czem zaś był za swej świetności ów ósmy cud świata średniowiecznego, owa siedziba przedstawiająca wszelkie warunki wspaniałego i wygodnego życia w sposób — śmiało rzec można — jedyny i w całej Europie wtedy nieznany, rezydencya, jakiej nawet w przybliżeniu nie mieli najpotężniejsi władcy owych czasów i co z niej, zębem sześciu stuleci niespożyte aż do naszych przetrwało dni, opowiemy.

W owym złotym dla zakonu XIV. wieku, przedstawiał się ogólny plan całej twierdzy i rozkład wszystkich wtedy

istniejących gmachów wedle dołączonego rysunku sytuacyjnego (Tab. VI.).

Trzy główne rozróżnić należy grupy zabudowań : przed-z a m c z e ( Vorburg), zawierające całe gospodarstwo zakonne,

średni czyli nowy zamek (Mittelschloss) z mieszkaniem w. mistrza i

wysoki czyli stary zamek (Hochschloss) z kaplicą zamkową i mieszkaniem rycerzy.

Na przedzamcze — także dolnym zamkiem zwane — otoczone murem z basztami, palisadą i fosą for-teczną, prowadziły trzy bramy : szewska od miasta obok wróblej baszty (1), wodna od mostu na Nogacie i nowa obok rybnego stawu w. mistrza, przez basztę rusznikarską (69).

Szewską bramą wchodziło się na dziedzińczyk, w którym stała szkoła (2) z kaplicą św. Mikołaja (5) i warstat siodlarski (3) z magazynem (4), a przez most Mikołajski (6) dostać się było można obok bramy wodnej i dolnej, którą bydło do pojła pędzono, na właściwe przedzamcze

Po zachodniej jego stronie, tuż obok dolnej bramy, była łaźnia (7), w której cyrulik mieszkał i warstat pła-tnerski (8), dalej zaś wielkie czteropiętrowe zabudowanie (22), stanowiące w przyziomie stajnie na czterysta koni, a w wyższych kondygnacyach olbrzymie spichlerze, w których nieraz setki tysięcy cetnarów zboża leżały, nietylko na potrzeby wojska, ale i na spekulacyę. Za tym budynkiem urządzono sadz na ryby (23), naprzeciwko stajnie na bydło (26), a wich blizkości mieszkania zawiadowcy spichlerzy (24) i stajen (25).

Cała ta część przedzamcza leżała między Nogatem a młynówką.

Owa młynówka jest, ze względu na okoliczność, że ją wykonano prawdopodobnie jeszcze w XIII. wieku, wcale niepośledniem dziełem inżynierów krzyżackich. Zdaje się, że za czasów mistrza prowincyonalnego Mangolda von Sternberg, krótko po założeniu zamku, sprowadzono z jeziora

balewskiego (Badian) akwaduktem czterdzieści pięć km. długim wodę do foss miejskich i zamkowych — położonych znacznie wyżej nad zwierciadłem Nogatu — i rozprowadzono ją, rurami po studniach miejskich. Akwadukt przerzyna okolicę pagórkowatą, a trudność prac około jego wykonania, np. przecięcia ze znacznym strumieniem, który nakryto tunelem około 2*5 m. wysokim, nad kluczem sklepienia usypano tamę 10 m. wysoką, na której dopiero płynie młynówka, pomnażała niewątpliwie ówczesny stan nauk inżynierskich, szczególnie zaś konieczna ścisłość niwelacyi. Zadanie zostało jednak w sposób, które-goby się i dzisiaj żaden technik nie powstydził, znakomicie rozwiązane, a akwadukt funguje mimo podeszłego wieku po dziś dzień; nazwa pochodzi ztąd, że woda jego obracała i dotąd obraca liczne młyny.

przeszło 55 m. długim, poczem

zowie się ona właściwie

Przeszedłszy młynówkę po moście bronionym przez basztę św. Wawrzyńca (9) i basztę pancerną (27), wchodzimy w środek przedzamcza; tuż po lewej mamy kościół św. Wawrzyńca (28) z lazaretem dla pachołków — Knechtenfirmerie — (29, 30) i cmentarzem dla nich (16). Wzdłuż młynówki ciągną się długim szeregiem: warstat bednarski (31), mieszkanie piwniczego (32), browar i kuchnie (33, 34, 35), piekarnia (36) i rzeźnia (37). Niedaleko od rzeźni tuż nad brzegiem Nogatu wznosi się po dziś dzień baszta maślanko-wa (38); nazwa ta powszechnie utarta opiera się na podaniu, jakoby chłopi żuławscy w skutek dobrobytu tak byli opano-szeli, iż wielki mistrz, aby ich butę ukrócić, kazał im do zaprawy przy budowie tej baszty zamiast wody maślanki używać. Basztę tę budowano jednak już po bitwie grunwaldzkiej, więc pewnie na wodzie okrągłą basztą, der scMewelichte Thurm.

Północną część przedzamcza zajmują przeważnie stajnie na konie dostojników, i tak: stajnia dla koni w. mistrza (40), tuż przy niej skład siana (39) i spichlerz (46); stajnia podskarbiego (41), w. komtura (42), stajnia dla koni pocztowych (43), na których kuryerzy przewozili listy ; pocztę urządzono już zupełnie systematycznie w r. 1276, każdy list był zapisany w księgę, a na liście data jego oddania na pocztę i wysyłki do ostatniej stacyi zanotowana; dalej stajnia dla ulubionych koni zbytkowych w. mistrza (44) i mieszkanie weterynarza (45).

Główne zabudowanie wschodniej strony przedzamcza stanowi arsenał — Karwan — (54) z przyległościami, t. j. mieszkaniem zawiadowcy arsenału (55), rusznikarnią (68), gdzie wyrabiano łuki i strzały, składem narzędzi (56), komórkami (57), magazynem machin wojennych (58, 59), kuźnią (60), ludwisarnią (61), mieszkaniem kowali (62), składem węgli (63) i mieszkaniem ludwisarza (64). Tu także stoi szatnia (65) i mieszkanie szatnego (66).

Środek przedzamcza zajmuje: magazyn (der Tempel) z obszerną jadalnią dla czeladzi i najemnego żołnierstwa (47), mieszkanie płatnerza (48), apteka (49), skład drzewa (5Ô), skład kul kamiennych (51, 52) i mieszkanie kamieniarzy, którzy je wyrabiali (53); tu także należy plac ciesielski (67) w wschodnio-północnym narożniku twierdzy

położony.

Wiedzieć trzeba, że cieśle, murarze i kamieniarze sta

nowiący ówczesne budownictwo, osobnego nad sobą mieli przełożonego, t. z. małego komtura.

Na południe od baszty rusznikarskiej (69) leżało jeszcze na podzamczu mieszkanie owczarza (70) i t. z. stara pu-szkarnia (71). Kiedy małżonka Witolda w. r. 1400 odwiedzała Malborg, a reguła zakonna w zamku umieścić jej nie dozwalała, urządzono dla niej w owej starej puszkami tymczasowe mieszkanie z niesłychanym podobno zbytkiem.

Z całego przedzamcza, które dzisiaj przecina droga żelazna z Berlina do Królewca, w kierunku na planie oznaczonym, pozostały do tej chwili fortyfikacye zewnętrzne z starożytnemi murami, wieżyczkami i basztą maślankową, oprócz tego stoi częściowo odrestaurowany kościół św. Wawrzyńca z sąsiedniemi budynkami, zajętemi obecnie przez władze sądowe, i arsenał z przyległościami zamieniony na skład soli; wszystko to przebudowane nie do poznania.

Przez zwodzony most na oddzielnej fossie zamkowej i między dwoma broniącemi go murami, prowadzi z przed-zamcza brama do średniego zamku, okalającego z trzech stron obszerny dziedziniec, wzniesiony o 10 m. nad zwykły poziom Nogatu. Tutaj w skrzydle wehodowem — północnem— znajdujemy lazaret rycerski (10), w skrzydle lewem — wscho-dniem — na parterze mieszkania pachołków i giermków, a na piętrze sale gościnne i mieszkanie w. komtura (11); do skrzydła tego była przyczepiona mała kapliczka św. Bartłomieja, z której zaledwie ślady pozostały. Prawe — zachodnie — skrzydło mieści potężny, przez dwa piętra sięgający refektarz zakonny (12) i mieszkanie w. mistrza (13).

Czwartą stronę dziedzińca średniego zamku zamyka „sucha fossa“, przez którą prowadzi most do najstarszej, rdzennej części fortecy t. z. wysokiego zamku, którego dziedziniec leży około 17 m., a gzyms główny około 40 m. nad zwykłym poziomem Nogatu. Tu znajduje się główna sala radna, wielki kapitularz (14), kościół N. P. Maryi (15), pod nim kaplica św. Anny, a obok cmentarz dla rycerzy (16); mieszkania rycerzy zajmowały inne części wysokiego zamku, którego od strony miasta broniła podwójna fossa i Dytrychowa baszta (18).

Wysoki zamek nie wiązał się z średnim za czasów krzyżackich żadnemi budowlami, później dopiero jezuici, którym kościół N. P. Maryi w XVII. w. oddano, połączyli wschodnie skrzydła obu zamków swojem kolegium ; z popiej baszty (17), w tern miejscu dawniej stojącej, zostały tylko fundamenta, właśnie w owe kolegium wmurowane.

W sąsiedztwie południowo zachodniego narożnika wysokiego zamku i zapomocą galeryi murowanej na arkadach złączona z nim baszta (19) zawierała ustępy dla rycerzy; w takich samych dwóch basztach (20, 21) przy narożnikach średniego zamku, były ustępy lazaretowe i gościnne. Baszty te noszą, nazwę danzlc, z czego mylnie wnioskowano jakoby nazwa ta była prowincyonalizmem oznaczającym ustęp. Takie baszty znachodzące się i w innych budowlach krzyżackich n. p. w Kwidzynie (Marienwerder) i Toruniu zowią się baszty gdańskie (Danziger) i służyły niewątpliwie do ułatwienia obrony długich boków czworogrannych zamków, spełniały zatem te funkcye, co w nowszej fortyfikacyi ba-styony przy systemie bastyonowym, a kaponiery przy systemie wielokątnym. Baszta malborska (19) zwana HerrendanzJc mająca około 17 m. w kwadrat, byłaby zapewne trochę za potężną budowlą, gdyby miała służyć li tylko na cel, o jakim najprzód wspomnieliśmy; była ona głównie przeznaczoną do ostrzeliwania frontów wysokiego zamku i do obrony szewskiej bramy, a prócz tego może miała na dole szluzę do regulowania stanu wody w fossach zamkowych, zdaje się bowiem, że pod nią przepływała owa wyżej opisana młynówka. Szluzy takie (baiard'eau) istnieją i w nowszej fortyfikacyi. Że baszt tych używano jako ustępy, wątpliwości nie podlega, ale był to cel zupełnie podrzędny, do którego nadawały się one raz z powodu oddalenia od głównego korpusu budynku, z którym się jednak komunikowały, a potem dla tego, że szluzy wodne ułatwiały odprowadzenie nieczystości.

Jakkolwiek malownicze ugrupowanie, równa jakość materyału pokrytego piękną patyną wieków, ten sam nareszcie styl gotycki nadaje na oko obu zamkom, t. j. średniemu i wysokiemu jednolity charakter to przecież budowy te w różnych powstałe epokach , przedstawiają pod względem ustroju architektonicznego pewne różnice.

Jak już wspomnieliśmy wysoki zamek, a w szczególności północne jego skrzydło, jest najstarszą, pierwotną częścią całego komplexu, powstałą między r. 1274. a 1282., którą jednak w pierwszej połowie XIV. wieku kilkakrotnie

przebudowano i rozprzestrzeniano ; w skrzydle tem znajduje się główne wejście, wielki kapitularz i kościół N. P. Maryi a pod nim kaplica św. Anny. (tab. VII).

Główne wejście (a) zasługuje ze wszech miar na uwagę. Już jego niezwykłe, ukośne położenie w zachodnio-północnym narożniku budynku nadaje mu odrębną cechę, największą jednak niespodzianką dla technika jest niezawodnie arabski charakter architektury, widoczny nietylko w formie i ugrupowaniu licznych wnęk, w wielkiem oknie wyrasta-jącem z rogu muru na podbudowaniu z drobnych dwu-łucznych arkadek, które robią wrażenie sklepienia stalaktytowego dalej w profilowaniu granitowych węgarów, ale objawiający się przedewszystkiem i najwybitniej w tem, że właściwy, również z ciosów granitowych sklepiony łuk, otoczony jest dokoła dwunastu małemi wnękami z cegły usta-wionemi do promienia a zasklepionemi na grzebień (Kiel-bogen, Eselsrücken).

Owo jednak niezwykłe zjawisko arabskiej architektury z XIII. wieku nad brzegiem dolnej Wisły tłumaczy się okolicznością , że nieomal takie samo obramienie mają drzwi kościoła della Magione w Palermo, który to kościół z przy-należącemi doń dobrami był najstarszą posiadłością Krzyżaków w Europie, darowaną im w r. 1193 a więc prawie zaraz po utworzenie zakonu przez cesarza Henryka VI., a owe z dwułucznych arkad ułożone kroksztyny znachodzą się w starożytnych zamkach arabskich Kuba i Zisa również w sąsiedztwie Palerma.

Nad wejściem głównem, w zachodniej połowie północnego skrzydła, leży sala radna, wielki kapitularz (der Capitclsaal) (b), dzisiaj z sklepień odarty, belkowa-niami podzielony i na spichlerz użyty. Sala ta 23. m. długa a 9⁻5 m. szeroka, była dawniej prawdopodobnie nakryta bogatem gwiazdzistem sklepieniem na szeregu granitowych kolumn; tak przynajmniej wnioskować można z pozostałych na ścianach nóg sklepiennych, których ilość i rozkład jest nieomal identyczny z istniejącem do dzisiaj sklepieniem refektarza zakonnego w średnim zamku. Ciosowe te nogi mające kształt krótkich półośmiobocznych filarków, pochodzą z klasycznej epoki gotycyzmu ; w wieżach kolońskiej katedry tę samą znajdujemy formę.

W kapitularzu odbywał się wybór wielkiego mistrza i komtura prowincyonalnego, odbywały się narady o wojnie i pokoju, o sprawach finansowych, udzielaniu przywilejów, o stosunkach z odnogami Zakonu w Niemczech osiadłemi, słowem o najżywotniejszych sprawach ; narady te były jednak tajemne a nawet zachowane dotąd archiwa Zakonu żadnych szczegółów o nich nie podają.

Wschodnia ściana wielkiego kapitularza jest zarazem ścianą kościoła N. P. Maryi (c); zapewne bliskość ta a może bardziej jeszcze okoliczność, że nad drzwiami dzisiaj zamurowanemi, które niegdyś kościół z salą łączyły, znajduje się w kościele piękny ciosowy baldachin, dała powód do bajeczki, jakoby w. mistrz miał w ścianie między salą a kościołem tron obracany tak, że siedząc na nim mógł wedle woli zwracać się twarzą do kościoła lub do zgromadzonych w sali. Gadka ta zdaje się być zupełnie bezpodstawna , choćby już dla tego, że ów baldachin był niewątpliwie najgorszem w kościele stanowiskiem, gdyż nad nim siedziała orkiestra a cała długość kościoła dzieliła go od w. ołtarza, w którego bliskości przecież odpowiedne było dla w. mistrza miejsce.

Proste wnętrze niewielkiego kościoła, przebudowanego i powiększonego przez Dytrycha von Altenburg robi wrażenie poważne i szlachetne nietylko dla pięknych i odpowiednich proporcyj, ale też dla czterech wspaniałych gwiaździstych sklepień, które go nakrywają.

Jak wiadomo nazywamy gwiazdzistem każde sklepienie bez względu na zasadniczą, matematyczną formę, w którem przecinające się liczne żebra tworzą figurę podobną do gwiazdy. Tutaj wykonano takowe na dwułucznem sklepieniu przejściowem, co

CL

jest rzadkością, pod względem konstrukcyjnym. Takie sklepienie przejściowe jest odcieniem sklepienia krzyżowego, powstałym (jak na szkicy) przez wstawienie w miejsce lunet A, dwóch mniejszych lunet pp, których przekrój może być albo dwułu-czny jak przy a, albo beczkowy jak przy b.

—-K

I tutaj równie jak w wielkim kapitularzu nogi sklepień mają formy klasyczne jakkolwiek o wiele bogatsze; na fryzie okalającym kościół w wysokości parapetu okiennego — 4 m. nad posadzką — stały dzisiaj nieistniejące posągi dwumetrowej wysokości nakryte baldachinkami, z których wyrastają pół-ośmioboczne, także około dwa metry wysokie filarki a dopiero z ich nagłówka rozchodzą się żebra sklepień.

Wysokość kościoła w kluczu sklepiennym wynosi około 16 m., szerokość 9 5 m., a długość 45 m.

Prezbiteryum zamyka półośmiobok — rzecz nawiasem mówiąc w krajach pokrzyżackich rzadka, gdyż zazwyczaj zakończano absydę podobnie jak w Anglii linią prostą — a na środkowem polu owego półośmioboku, gdzie zamiast okna urządzono framugę (d), znajduje się od zewnątrz kolosalna, dobrze zachowana i nieźle odrestaurowana płaskorzeźba przedstawiająca N. P. Maryą z dzieciątkiem Jezus na ręku. Wysokość figury wynosi przeszło 8 m., dziecięcia prawie 2 m. Stara ta figura z czasów Winrycha von Kniprode (około r. 1370) układana na pełnym rdzeniu z kolorowej mozajki, jest nieomal unikatem ; oprócz podobnego acz mniejszego wyrobu w pobliskim Kwidzynie — ścięcie św. Jana — i sądu ostatecznego w katedrze św. Wita w Pradze, średniowieczne mozajki w tych rozmiarach po za obrębem Włoch nie istnieją. Złote tło framugi i niebieskie jej obramienie nasiane gwiazdami sa również z mozajki układane ; staniol ułożony na kawałku szkła a drugim kawałkiem nakryty, daje złoty kolor. Wbrew podaniu, wedle którego znakomite to dzieło ma być pracą, pewnego kaflarza malborskiego, pracą powtarzaną trzykrotnie, boją zawsze źle utrafiony ogień w piecu niszczył, należy przypuszczać, że figura ta jest robotą wenecką; mozajki były w Wenecyi, gdzie w kościele ś. Marka 4000 □ m. ścian zajmują, rzeczą bardzo zwykłą a w. mistrzowie po dwakroć mieli tamże swoją rezydencyę.

Obramienia okien kościelnych są z profilowanej cegły i robią w skutek nadzwyczajnej grubości murów, a zatem i głębokości wnęk, bogate wrażenie.

Drzwi prowadzące z kościoła na nieistniejące już dziś krużganki zamkowe, to owe słynne arcydzieło, owe złote wrota (e), porta aurea, z czasów w. mistrza Wernera von Orselen. Świadczy historya, że Werner von Orselen został przez rycerza Jana von Endorf na dniu 18. listopada r. 1330. po nabożeństwie wieczornem przy wyjściu z kościoła zasztyletowany; dziwnym zbiegiem okoliczności popełniono zbrodnię tę najprawdopodobniej w tych samych drzwiach, które pod auspicyami zamordowanego tak wspaniale przyozdobiono. Drzwi te dwułuczne (tab. VIII.), ustawione w kolosalnej grubości muru, mają przed sobą rodzaj przedsionka nakrytego krzyżowem sklepieniem ; glify ich aż pod opory są z wapienia, nagłówki, arkady, figury, baldachiny i cała bogata roślinna ornamentyka są terakotowe. Technika wyrobu jest idealna a rzeźby śmiało nazwać można najlepszerai jakie kiedykolwiek z gliny wykonano.

Z błota Malborg!

Nagłówki oporów ozdobione są różnymi fantastycznymi potworami w bogatych liściach ; nad oporami widzimy figury wyobrażające siedm roztropnych i siedm głupich panien. Dwie górne figury zdają się przedstawiać kościół i synagogę — ze złamaną laską — symbol często w francuskich kościołach się znachodzący. Wszystkie figury były pomalowane, ornamenta i baldachiny zielone, śladów złocenia nie znać, jakkolwiek jest ono bardzo prawdopodobne i tłumaczyłoby nazwę „porta aurea“. Być jednak może, że przymiotnika „złoty“ używano poprostu zamiast „wspaniały“.

Po pod wschodnią częścią kościoła N. P. Maryi znajduje się kaplica św. Anny (f) zasklepiona trzema mniej-szemi sklepieniami gwiazdzistemi, wykonanemi na zasadniczej formie zwykłego beczkowego sklepienia z lunetami. Kaplica ta mająca około 8 m. szerokości, 17 m. długości a zaledwie 55 m. wysokości, była kaplicą grobową w. mistrzów. Pod nią pochowano Dytrycha von Altenburg, Henryka Dusener vonArfberg, Winrycha von Kniprode, Konrada Zölner von Kotenstein, Konrada von Wallenrod, który panował zaledwie trzy lata a umarł 25. lipca 1393, w skutek klęski poniesionej pod Wilnem w tak gwałtownem obłąkaniu, że się z psami kąsał, Konrada i Ulrycha von Jun-gingen poległego pod Grunwaldem, Henryka Keuss von Plauen, Michała Küchmeister von Sternberg, Pawła Bellizer von Kussdorf i Konrada von Erlichshausen, razem jedenastu. Ale już w XVII. wieku sklepienia podziemne stały otworem i w całkowitem zaniedbaniu a napisy grobowe już wtenczas po większej części były nieczytelne ; dziś grobów tych żadne nie pozostały ślady.

Do kaplicy św. Anny leżącej w przyziomie prowadzą od zewnątrz, z północnej i z południowej strony, dwoje drzwi (gg) z małemi przedsionkami; przedsionki te są przyozdobione szarawemi płaskorzeźbami, przedstawiającemi wśród bogatej ornamentyki roślinnej ustępy z historyi świętej drzwi zaś mają węgary z czarnego prawie wapienia tak, iż składa się stąd całość, nietylko pod względem gotycyzmu klasyczna ale i przeznaczenie kaplicy znakomicie charakteryzująca.

Do ściany południowej kościoła N. P. Maryi przypiera główna wieża (h), najwidoczniej później dopiero dobudowana, gdyż nie ma osobnych fundamentów i stoi z trzech stron

na ścianach zamkowych, z czwartej zaś nawet tylko na łuku. Wieża ta wysoka przeszło 40 m., wedle wszystkich starszych widoków zamku malborskiego była zakończona wieńcem poziomych krenelur ; obecna jej forma jest dodatkiem późniejszych czasów.

Mówiliśmy dotąd wyłącznie o najstarszej, północnej połaci wysokiego zamku; trzy inne skrzydła skutkiem wybicia wszystkich sklepień i przebudowania najprzód na koszary a potem na spichlerze tak są zniszczone, że z ich pierwotnej architektury nic prawie nie pozostało. Skrzydła te miały oprócz piwnic, czteropiętrową wysokość ; dwa dolne piętra były sklepione, dwa górne zabelkowane. Przypuszczają, że w zachodniej połaci mieszkał mistrz prowincyonalny, komtur zamkowy i podskarbi zakonu, południową i wschodnią zajmować mieli rycerze. Są ślady, że sklepienia sal opierały się na szeregu granitowych kolumn, a tylko sale wschodniej, bardzo wąskiej części przesklepiono bez podpór. Okna były dwułuczne, parami wiązane i wspólną również dwułuczną arkadą objęte. Z pięknego, dwupiętrowego, sklepionego krużganku, który dawniej otaczał kwadratowy dziedziniec wysokiego zamku, ślad nawet nie pozostał; zdaje się że trzy strony zniszczały w pożarze r. 1644. a czwartą północną, zburzono na początku tego wieku; z planów Mal-borga rysowanych przez słynnego Schinkla a publikowanych w r. 1799., które przedstawiają ową wtedy istniejącą część krużganku powziąć można wyobrażenie o piękności jego architektury i o wandalizmie tych, co nie wahali się niszczyć takiego dzieła. Zasada utylitarności była widocznie w organach rządu pruskiego, właściciela zamczyska, silniej rozwinięta aniżeli uczucia wdzięczności dla tej kolebki potęgi brandenburskiej. Der Mohr hat seine Schuldigkeit gethan, der Mohr Jcann gehen

Architektura zewnętrzna wysokiego zamku jest nadzwyczaj prosta; wysokie szczyty tak ulubione w średnich wiekach żadnej nie grają roli, a całą, do kostki podobną

budowę otacza spokojne, poziome gzymsowanie z atyką strzelnicami zaopatrzoną, z której jeszcze tylko część od strony północnej pozostała. Zachodni front wielkiego kapitularza zdobią dwie wieże, które z małym pomiędzy niemi umieszczonym daszkiem, nadają tej części charakter facyaty kościelnej. Cała budowa była zresztą nietynkowana z palonej w kolorowy wzór układanej cegły, w północnej połaci gładka, w trzech innych ozdobiona płytkiemi wnękami sięgającemi przez całą wysokość gmachu a zasklepionemi poniżej gzymsu głównego częścią dwułucznie, częścią odcinkiem koła; w tych wnękach mieściły się grupowane okna, o których mowa powyżej. Dzisiaj jest strona wschodnia, południowa i część strony zachodniej otynkowana a na tynku wymalowano cegły i fugi; widać ztąd, że nie my tylko sami umiemy w tak barbarzyński sposób szpecić starodawne pamiątki. Owe wielkie dwułuczne wnęki to także reminiscencye wschodnie, takie wnęki znajdujemy na facyacie wspomnianego już arabsko-normańskiego zamku Kuba na Sycylii.

Piękną ozdobę północnego skrzydła stanowi bogaty fryz (tab. VIII.) z palonej gliny, złożony z płyt 10 cm. grubych; fryz ten składają małe arkadki romańskie i nadzwyczaj starannie wyrobiona ornamentyka roślinna najszlachetniejszego rysunku. Jest to jeden z najpiękniejszych średniowiecznych zabytków tego rodzaju a musiał i wówczas już mieć powodzenie, skoro go, ściśle nawet wedle tej samej formy, powtórzono w Lochstaedt, innym zamku krzyżackim odległym od Mal-borga, położonym na zachód Królewca na wąskim przesmyku między Bałtykiem a zatoką Świeżą.

Więźba cegły jest t. z w. gotycka czyli polska, przy której w każdej warstwie kładą się obok siebie wozy i główki; wzór powstaje w ten sposób, że obok dwóch czerwonych wozów położono czarną główkę; w niektórych murach leżą naprzemian czarne i czerwone wozy bez główek, na ścianach zaś kościoła nie ma żadnego wzoru.

Szczególny właściwością budowli krzyżackich sa fryzy z napisami. Na czerwonych cegłach wypalano wypukłe, czarne, bogato ozdobione litery lub liczby, z których można było układać całe zdania czy cyfry. Kościół św. Jakóba w Toruniu. Bożego Ciała w Elblągu, katedra w Frauenburgu, zamki krzyżackie w Bierzgłowie i Lochstaedt obfitują w takie fryzy; nie brak ich i w Malborgu ale są one tutaj tak zniszczone, że ich już odczytać niepodobna. I tu znowu spotykamy się z bardzo wyraźnym wpływem arabsko-sycylijskim; w budowlach maurytańskich napisy takie rozpowszechnione są od Egiptu aż do alhambry, a miały one znaczenie amuletów czyli talizmanów i zastępowały u mahometan obrazy i posągi, których koran zakazuje. W architekturze europejskiej znachodzi się ten rodzaj dekoracyi tylko w krajach pokrzyżackich i na Sycylii a tam znów w kościołach pa-lermitańskich i na atykach zamków Kuba i Zisa.

Jak wstęga czerwona wije się przez architektoniczne formy wysokiego zamku ów wpływ sycylijski, a jeżeli południowa ta roślinka, tak dziwnie pięknie pod północnem niebem przyjąć się umiała, to silniej jeszcze niestety zdołali • się rozrość owi żelazem okuci a w podstęp zbrojni przybysze, co ją z dala przynieśli.

O ile starszy wiekiem wysoki zamek odznacza się obok szlachetnych form, prostotą stylu i całego układu, o tyle średni zamek, dzieło późniejszego, złotego dla zakonu wieku, niezwykłością i bogactwem architektury wywołuje wrażenie książęcej wspaniałości, licującej zupełnie z ówczesnem historycznem znaczeniem zakonu.

Punkt ciężkości stanowi odrestaurowana połać zachodnia z mieszkaniem w. mistrzów i refektarzem zakonnym.

Mieszkanie w. mistrzów leży, z podwórca zamkowego wchodząc na pierwszem, zaś od strony znacznie niżej położonego brzegu rzeki patrząc na czwartem piętrze; dolnym piętrom o miernej wysokości nadano charakter podbudowania a najwyższe dopiero zaznaczono od wewnątrz

i od zewnątrz jako piętro główne, jako serce Malborga, palladium zakonu. W przeznaczeniu, konstrukcyi i architekturze piętr zachowano skrupulatnie odpowiednie stopniowanie.

Najniższą kondygnacyę stanowią piwnice na ciężkich czworogrannych , granitowych słupach płasko-zasklepione, służące na skład win, w którym za czasów Winrycha von Kniprode po 600 beczek wina leżało, przeważnie niestety toruńskiego, bo w bliskości tego miasta pozakładali byli Krzyżacy ogromne winnice. Wedle kronikarzy zakonnych wino owo toruńskie bardzo smakowało królowi Kazimie

rzowi W. w czasie bytności w Malborgu; trudno jednak przypuścić, aby król tak rozumny a z węgierskiem winem obeznany, miał się rozkoszować tym nektarem podejrzanej jakości.

Kręcone schodki prowadzą z piwnic do sal bankietowych i recepcyjnych a gdy jeden z w. mistrzów skarżył się, że wyziewy fermentacyjne aż do jego mieszkania dochodzą, wykuto, aby złe usunąć, osobne na ten cel otwory od strony podwórca.

Po nad piwnicami są podobnie przesklepione mieszkania służby i spiżarnie dla stołu w. mistrza; tu stoją piece do ogrzewania, o których poniżej.

Trzecie piętro od strony Nogatu licząc, leży mniej więcej na poziomie podwórca zamkowego. W czterech, na ośmiobocznych granitowych filarach pięknie sklepionych pokojach mieścili się sekretarze, piąty zawierał dziś do Królewca przeniesione archiwum zakonu a oboczna sala „trzech kolumn“ nakryta dwułucznemi sklepieniami na wysmukłych granitowych filarach, była salą radną w. mistrza.

Najwyższe, najcelniejsze piętro zajmuje mieszkanie w. mistrzów, w którem się znachodzą owe słynne sklepienia wachlarzowe. Płachtę sklepienia wachlarzowego stanowi powierzchnia ostrokręgu, powstała przez obrót dowolnego łuku około prostopadłej osi; cztery takie płachty przedstawiają się zatem w rzucie poziomym (jak na szkicy) jako cztery kota, których stykające się obwody pozostawiają w środku wolną przestrzeń, nakrytą zazwyczaj osobnem sklepieniem zwier-ciadlanem lub płaską t. zw. czeską banią (układ a). Średniowiecznych sklepień tego rodzaju nie ma na stałym lądzie Europy, istnieją one tylko w Anglii (kaplica Henryka VII w Westminster), natomiast w czasach o wiele wcześniejszych, kiedy bogatsze formy sklepień ciosowych dopiero się rozwijać zaczęły, spotykamy w budowlach krzyżackich krain nadbałtyckich, w Gdańsku, Frauenburgu i Malborgu pokrewne, na tej samej matematycznej zasadzie powstałe, na pozór jednak cokolwiek różne sklepienia.

Tl

i-

Ъ/

[a

l-

Ty\

i\ У \

Jeżeli bowiem łukom, przez których obrót powstaje powierzchnia tworząca podniebienie sklepienia, damy tak duży promień, że łuki te zejdą się w środkowym punkcie

Lejkowatą formę podniebienia tych sklepień możemy także w ten sposób określić, iż z każdego oporu wznoszą się ku górze liczne, regularnie podzielone i równo zakrzywione żebra, przecinające się z takiemiż żebrami wyrastają-cemi z innych oporów.

całego systemu, natenczas zniknie część osobno zasklepiona, a owe cztery koła w rzucie poziomym przecinać się będą (układ b).

Z nielicznych tego rodzaju sklepień malborskie są bezwarunkowo najpiękniejsze. Wrażenie nadzwyczajnej ich lekkości potęguje do najwyższego stopnia forma i rozmiar słupów oporowych; słupy te z drobnoziarnistego, czerwonego szwedzkiego granitu, gładko w ośmiobok polerowane z ozdobnemi podstawami i nagłówkami z twardego wapienia, stoją w odległości 8—9 m. od siebie a względnie od ścian i mają przy 4—5 m. wysokości zaledwie 0 6 m. średnicy, skutkiem czego stają się w olbrzymich salach, mierzących w kluczu sklepiennym przeszło 9 m. wysokości tak drobnemi i nikłemi, że na pozór całe sklepienie unosi się w powietrzu a bogate wachlarze, z których się składa, zdają się tworzyć las potężnych koron palmowych. Nazwa sklepień palmistych często im nadawana, jest też nadzwyczaj charakterystyczna i najzupełniej odpowiednia.

Noga sklepienia aż do punktu, w którym się żebra rozchodzą jest z wapienia, powyżej zaś wszystko wykonano z cegły.

Wspaniałej konstrukcyi sklepień odpowiada ze wszech miar cały układ mieszkania w. mistrza.

Z główną sienią łączy się bezpośrednio 20 m. długi, krzyżowem sklepieniem bogato przesklepiony a ogromnemi oknami ślicznie zakończony krużganek (&), z którego prowadzą niskie stosunkowo drzwi o węgarach i sztorcu z wapienia do narożnego wielkiego refektarza (Grosser Remter) (Je) czyli sali audyencyonalnej w. mistrza. Tu przyjmowano obcych władców, udzielano posłuchań posłom a w czasie

uroczystych świąt zasiadał w. mistrz z gronem dostojników, owych t. zw. pięciu filarów zakonu a wedle naszych dzisiejszych pojęć ministrów, t. j. w. komtura, marszałka, jał-mużnika, szatnego i podskarbiego. Jakkolwiek sala ta mierzy 15. m. w kwadrat, to przecież całe szesnastożebrowe sklepienie palmiste wspiera się na jednym tylko granitowym filarze, do którego właśnie miał mierzyć ów puszkarz polski w r. 1410. Kamienna kula działowa znajduje się w ścianie obok komina.

Dziesięć ogromnych okien rzuca w tę piękną salę z trzech stron strugi światła, z każdej strony obszerny otwierając widok na całą dolinę Wisły, a ponieważ sala zajmuje wysokość dwupiętrową więc każde okno składa się właściwie z dwóch części po nad sobą ustawionych; górna część jest węższa ze względu na łuki sklepień', między któ-remi się znajduje. Okna te gotyckiemi rozetami i malowidłami na szkle bogato ustrojone, są nieomal w zupełności dziełem restauracyi i tylko ciosowe krzyże w nich są stare.

Ażeby tylu i tak wielkiemi otworami osłabionym mu-rom należytą nadać stałość, wyprowadzono od zewnątrz na każdym pasie międzyokiennym silnie wysunięte szkarpy, co jednak tę byłoby pociągnęło za sobą niedogodność, że piękny widok z okien otwierałby się tylko na przód a na prawo i lewo byłby zakryty szkarpą. Lecz budowniczowie Malborga nie takie przezwyciężać umieli trudności; kolosalne szkarpy ucięto w wysokości parapetów okiennych, a na powstałej płaszczyźnie postawiono na każdej szkarpie dwie ośmio-boczne, smukłe granitowe kolumienki, na których w wysokości sztorcu okien ułożono olbrzymi głaz służący za podstawę górnej części szkarpy, prowadzonej na owych dwóch kolumienkach aż pod gzyms główny, po pod którym wszystkie szkarpy połączne płaskiemi łukami w jednę powierzchnią się schodzą. Niewiadomo, co bardziej podziwiać, czy nie-praktykowaną nigdzie śmiałość konstrukcyi opartą na bez-granicznem a jak pięciowiekowa trwałość poświadcza, najzupełniej usprawiedliwionem zaufaniu do użytego materyału, czy też w wysokim stopniu malowniczy, oryginalny i jedyny w swoim rodzaju efekt zewnętrznej architektury, będący właśnie wynikiem owej nadzwyczajnej konstrukcyi. Trudno może o bardziej wybitne stwierdzenie tak dawno uznanej a tak rzadko niestety zastosowanej prawdy, że ta tylko budowla może się stać dziełem pierwszorzędnego znaczenia, w której architektura zewnętrzna wypływa wprost z warunków konstrukcyjnych.

Za wielkim refektarzem znajduje się mały refektarz (kleiner Remter) (I) zwykła sala jadalna w. mistrza. Rozmiary jej są cokolwiek mniejsze, mierzy bowiem tylko 12 3 m. w kwadrat, ustrój architektoniczny ten sam co w wielkim refektarzu; szesnastożebrowe palmiste sklepienie spoczywa na ośmiobocznym granitowym słupie. Oba refektarze łączyły się dawniej bezpośrednio drzwiami, które jednak już w r. 1414 zamurowano, prawdopodobnie dla lepszego oddzielenia prywatnego mieszkania w. mistrza od sali na urzędowe przyjęcia przeznaczonej; komunikacya odbywa się dzisiaj przez ów już opisany krużganek.

Dalsze dwie sale(myn) noszą nazwy izby i komnaty w. mistrza, z których ostatnia miała być codzienną rozmownicą. Jakkolwiek przy odbudowie sale te również palmistemi sklepieniami na granitowych słupach nakryto, ponieważ przed takową w zupełnej znajdowały się ruinie i były belkowa-niami i licznemi ściankami na mniejsze części podzielone, to jednak na pewne twierdzić można, że tam sklepień pal-mistych dawniej wcale nie było a nawet bardzo prawdopodobnie owe dwie wielkie sale nie istniały w dzisiejszych rozmiarach, tylko były tam trzy albo nawet i cztery mniejsze pokoje gwiaździstemi a częścią i beczkowemi sklepieniami nakryte.

Z komnaty w. mistrza przechodzi się przez sień do jego prywatnej kaplicy (o) — podobno kaplicy Ś. Krzyża —

także częścią, gwiaździsto, częścią beczkowo przesklepionej, po za którą znajduje się sypialnia i zbrojownia (p).

Zdaje się, że cala ta część mieszkania w. mistrza pod względem architektury o wiele skromniej traktowana aniżeli wielki i mały refektarz, jest od tychże starsza.

Po długich, kamiennych schodach w grubości muru ukrytych można wprost ze zbrojowni przejść do położonego o piętro niżej refektarza zakonnego (Convents-Remter)(q). Schody te służyły tylko dla osobistego użytku w. mistrza; mógł on po nich dostać się albo do refektarza, albo też do zakratowanego okienka niedaleko schodów, z którego da się doskonale obserwować refektarz i to co się w nim dzieje.

Tutaj podobno miał się znajdować skarbiec zakonu a niewątpliwie tajemniczy i ukryty ten schowek dał powód do tradycyi o podwójnych sklepieniach istniejących w zamczysku, między któremi Krzyżacy skarby swoje chowali.

Tymczasam opisują kronikarze bardzo szczegółowo, że w r. 1364 piekarz z czterma piekarczykami w zmowie z mieszczaninem malborskim Wernerem Wittenberg dostali się z piekarni do skarbca zakonnego i ukradli 25.000 złotych węgierskich, olbrzymią naówczas sumę. Policya krzyżacka była jednak także widocznie nie najgorsza, bo w dni kilka i złodziei schwytano i pieniądze odebrano z wyjątkiem 300 złotych, które nabożni złodzieje jakiemuś kościołowi ofiarowali, a poszkodowany zakon, nabożny widocznie na ten sam sposób co i dawcy, ofiarę tę zatwierdził. Otóż podskarbi, jak już wspomnieliśmy, mieszkał w zachodniej połaci wysokiego zamku a za naszych czasów odkryto tuż przy jego mieszkaniu jakąś odwieczną, zupełnie zakopconą piwnicę, która była najwidoczniej częścią piekarni; nasuwa się więc kombinacya, że to ztąd właśnie nastąpiło włamanie do skarbca, którego daleko naturalniejszem miejscem było sąsiedztwo mieszkania podskarbiego, aniżeli mieszkania w. mistrza.

Wracamy do refektarza zakonnego. Nazwę „Convents-Remter“ wzięła sala ta od części składowej organizacyi za-

konu, dzielącego się na t. z w. konwenty. Taki konwent stworzyło pierwiastkowo dwunastu rycerzy i kilku braci duchownych, nad którymi stal przełożony commendator, kom-tur. Winryck von Kniprode ustanowił skład konwentu na dwunastu rycerzy i siedmiu duchownych, jednak liczby te nigdy się nie ustaliły i bywały konwenta mające po 16, 18, 24 i więcej rycerzy. Istniało ich po wszystkich znaczniejszych miastach i zamkach zakonnych przeszło 30, a w Mal-borgu miały być aż cztery lub jak inni chcą, jeden ale z poczwórną liczbą członków.

Ci tedy członkowie, na wojnie i w czasie pokoju do pewnych praktyk religijnych obowiązani, schodzili się po ich odbyciu w refektarzu zakonnym, owym „Convents-Kemter“, gdzie wspólnie jadano obiady i wieczerze, grywano w szachy i warcaby a przy wielkich świętach lub nadzwyczajnych oka-zyach urządzano wspaniałe biesiady ; tutaj to zapewne odbywał się ów popis śpiewaków, przy którym w. mistrz Winrych von Kniprode ofiarować kazał na szyderstwo Kixe-lowi, bardowi staropruskiemu, śpiewającemu dla Krzyżaków niezrozumiałe pieśni, miskę nakrytą zawierającą sto pustych orzechów z wierszykiem :

Niemahns hat verstanden de arme Prüsse,

Dess thu’ ich ihm schenken hundert falsche Nüsse,

tutaj też szedł ten sam Winrych von Kniprode w pierwszą parę z piękną Maryą von Alfleben na balu, który dawał w początkach swego panowania, słowem wedle naszych dzisiejszych pojęć refektarz zakonny zamku Malborskiego był poprostu kasynem czy resursą.

Sala sama jest kolosalna, około 35 m. długa, przeszło 15 m. szeroka, nakryta dwudziestocztero-żebrowem sklepieniem palmistem, wspartem na trzech granitowych słupach. Naczelny konserwator zabytków państwa pruskiego, słynny archeolog F. von Quast tak się o niem wyraża:

„Sklepienie refektarza zakonnego jest najwyższym tryumfem tego rodzaju architektury a wśród tak licznych i „tak szlachetnych utworów stylu gotyckiego nie ma, rzec „można sklepienia, któreby pod względem lekkości konstrukcyi, „wykwintu form, wzorowego stosunku podpór do mas podpartych, z tem arcydziełem sztuki budowniczej rywalizować „mogło. Rzekłbyś, że wszystkie rychlejsze sklepienia są „niejako wstępem do tej najwyższej doskonałości a wszystkie „późniejsze, szczeblami drabiny na dół prowadzącej. Nie „spotkałem nigdzie, ani w rzeczywistości ani w rysunku „sklepienia, którebyra mógł uważać jako równorzędne tym „trzem skamieniałym wodotryskom, bijącym ze smukłych „granitowych kolumn“.

Kto widział ów refektarz przyznać musi, że tego zdania nie dyktowało ani patryotyczne uniesienie ani przesada, przeciwnie nie dorównywa ono nawet rzeczywistemu wrażeniu.

Podstawy i nagłówki kolumn, żebra sklepień, zakończenia nóg sklepiennych na ścianach, słowem wszystkie szczegóły odznaczają się klasycznemi formami gotyckiemi.

Salę oświetla od strony podwórca sześć a od strony Nogatu ośm ogromnych dwułucznych okien.

Obok refektarza jest kuchnia (r), do której otworem urządzonym w kluczu sklepienia z piwnic pod kuchnią windować można było zapasy spiżarniane.

Pod refektarzem zakonnym znajdują się jeszcze dwie kondygnacye, z których niższa stanowi właściwą piwnicę; ciężkie, olbrzymich rozmiarów, nadzwyczaj silnie traktowane gwiaździste sklepienie tej piwnicy odpowiadające co do podziału osi sklepieniom refektarza po nad nią się znajdującego, wyrasta na kształt potężnych koszów z trzech ogromnych głazów, przypominających formą z powodu malej wysokości a znacznej średnicy — Г6 m. — młyńskie kamienie. Silne sklepienne żebra o kwadratowym przekroju nadają całości charakter korzeni olbrzymich drzew, których pnie, przechodząc jako słupy granitowe przez wszystkie piętra, kończą się na najwyższem lekką koroną palmistych sklepień.

Piwnica ta jest w oczach technika nie mniejszą, osobliwością jak wszystkie refektarze.

Architektura zewnętrzna zachodniego skrzydła średniego zamku, a szczególniej południowej jego części, nosi wybitną cechę oryginalności z powodu opisanej już powyżej kon-strukcyi szkarp. Pięknie i bogato zakończone są duże narożne baszty przy głównym froncie mieszkania w. mistrzów, kroksztynami ułożonemi w kilku nad sobą kondygnacyach, które podpierają wieniec utworzony z ozdobnej krenelowa-nej attyki, okalającej cały gmach.

O architekturze *) i obecnym stanie dwóch drugich skrzydeł, t. j. wschodniego i północnego niewiele pozostaje do nadmienienia, części te zniszczono bowiem w końcu zeszłego wieku w sposób barbarzyński ; wybito sklepienia, poburzono ściany, podzielono nowemi ścianami sale, między któremi miała się znajdować jedna bardzo piękna z granitowym słupem w środku i urządzono spichlerze i mieszkania dla urzędników intendantury. Od zewnątrz, tj. od strony przedzamcza odrestaurowano wprawdzie za naszych czasów te skrzydła w zupełności, ale bez uwzględnienia wskazówek

*) Tablica XI. daje wierny obraz architektury Malborga. Na uwagę zasługuje szczególniej widok od strony Nogatu, wolny zupełnie od nowoczesnych domieszek. Na prawo wychyla się wieżyca wysokiego zamku i oryginalny, kościelne piętno mający szczyt wielkiego kapitularza ; tuż nad brzegiem Nogatu sterczą zwaliska wodnej bramy w formie niskich okrągłych baszt dom-kami obudowanych, dalej wznosi się olbrzymia masa murów obejmujących na górnem piątrze mieszkanie w. mistrza, a lewą krawędź widoku stanowi refektarz zakonny. Facyata zewnętrzna mieszkania w. mistra od dziedzińca jest mocno odrestaurowana a jakkolwiek formom nic zarzucić nie można, to jednak przeważne użycie ciosu w budowli tak wybitnie, charakterystycznie ceglanej, zdaje się być mniej właściwe.

M. M.

Tablica X. przedstawia wnętrze refektarza w. mistrza i refektarza zakonnego.

Zaprawa ta jest gipsowa, biała lub szarawa. Dr. Ziu-rek, znakomity chemik - analityk berliński, specyalista pod względem jakości i składu materyałów budowlanych twierdzi, że w ciągu długiej praktyki raz tylko zdarzyło mu się napotkać zaprawę równie doskonałą, pochodzącą z X. wieku. Jakość gipsu do niej użytego nie różni się niczem od gipsów dziś używanych, sposób jednak jego palenia i przyrządzania zaprawy był inny, a z okoliczności, że w zaprawach malborskich znachodzi się ostry a nawet krystaliczny i wcale niepalony gips, można wnosić, co zresztą bardzo staranne próby wykonane w r. 1872 — 1874 przy budowie zakładu karnego pod Berlinem stanowczo wykazały, iż gips palono dawniej przy niższej temperaturze, aniżeli obecnie. Najodpowiedniejszą dla gipsu przeznaczonego na zaprawę temperaturą jest 130° 0. — a nie 200° 0. jak się to powszechnie praktykuje — dalej gips taki winien być o tyle tylko zmielony, iżby miał ostrość dobrego murarskiego piasku; w takim razie zaprawa wiąże wolniej, równiej i silniej, potrzebuje 5 minut czasu do stwardnienia i 65°/0 dodatku wody.

dawniejszej architektury, której prawie ani śladu nie pozostało. Przedstawia się też dzisiaj średni zamek wcale pokaźnie, ale od północy i wschodu z krzyżackiego Malborga o którym mówimy, prócz starych murów nic nie pozostało.

Pododawano części architektoniczne jak np. wysokie gotyckie szczyty, których nie ma i nigdy nie było w całych zabudowaniach pierwotnych, a kiedy odkryto na nowo sposób wyrabiania wybornej zaprawy, których budowniczowie krzyżaccy jako sztuk i do murowania używali, zaczęto nalepiać na stare mury różne z niej dekoracye podejrzanej wartości; trwały materyał miał zastąpić brak prawdziwej formy.

Dzisiejsze nasze zaprawy gipsowe wiążą tak szybko od zewnątrz, że woda której około 100°/₀ się dodaje, nie zawsze — zwłaszcza jeżeli murarz jest niewprawny — ma

czas dojść aż do środka, w którym tworzą się bańki powietrzne, osłabiające naturalnie trwałość zaprawy czy sztuku.

Zgubne wpływy atmosferyczne na zaprawę malborską wcale nie działają a do zgniecenia potrzeba nacisku 110—120 kilo na Q cm. tj. prawie tyle, co do zgniecenia zaprawy cementowej, w której stosunek cementu do piasku wyraża się przez 1 : 3.

Starano się wMalborgu o to, aby budowa była trwałą i piękną, ale pamiętano też i o wygodzie mieszkańców w sposób w średnich wiekach nigdzie nie praktykowany.

Wspomnieliśmy już o tz. młynówce, wodociągu zbudowanym przez Mangolda von Sternberg około r. 1288 a doprowadzającym wodę do miasta i fos zamkowych; młynówka ta przepływając po pod ustępami dzielnie przyczyniała się do ich czyszczenia i odwonienia.

Wodę do picia dawały zwykłe studnie, w średnim jednak zamku, tam, gdzie mieszkanie w. mistrzów, urządzono wewnątrz gmachu studnię przeszło 30 m. głęboką, ciosami granitowemi ujętą, w taki sposób, że przechodziła przez wszystkie piętra i na każdym korytarzu wodę z niej czerpać było można ; niedaleko studni były zlewy do młynówki.

Uzupełniając wzmiankę o urządzeniu istniejąeem w kuchni obok refektarza zakonnego, do windowania przedmiotów spiżarnianych i o krętych schodkach z piwnic do refektarzy, dodać należy, że komunikacye te nie prowadziły nigdy bezpośrednio do sal, lecz zawsze tylko do osobnego małego kredensu, skąd dopiero podczaszowie zakonni napoje i potrawy podawali tak, iż zgromadzeni rycerze mogli naradzać się czy ucztować z zupełnem wykluczeniem często niemiłej i niepotrzebnej obecności służby.

Najciekawszem urządzeniem jednak jest centralne ogrzewanie, bezwątpienia jedyne w swoim rodzaju. (Tab. VI.).

W piecu umieszczonym w piwnicy rozgrzewano kamienie do wysokiej temperatury, po wygaśnięciu ognia a więc i po ustaniu dymu zamykano komin klapą a ciepłe powietrze buchające z kamieni prowadzono kanałami pod posadzkę sal ogrzewać się mających, dokąd je wpuszczano za pomocą ruchomych metalowych pokryw osadzonych w wę-garach ciosowych. Piece są obszerne, sklepione a w pół wysokości plaskiem sklepieniem z kilkoma otworami raz jeszcze przedzielone; przedział ten jest po prostu murowanym rusztem, pod nim się pali a na nim leży 5—8 m. sześć, kamienia, wedle objętości miejsca dla którego ogrzania piec jest przeznaczony. Pieców jest cztery ; jeden największy ogrzewa refektarz zakonny, dwa ogrzewają mieszkanie w. mistrza, gdzie zresztą prócz tego są i kominki — a więc zupełnie tak jak i dzisiaj w zbytkownych mieszkaniach — a czwarty opala piętro pod mieszkaniem w. mistrza. Trzy piece zreperowane w r. 1823 są w stanie używalnym po dziś dzień i dają przy zewnętrznej temperaturze — 10° E., w salach -f- 14° do -f- 18° E., konsumują jednak bajeczną ilość drzewa, o które Krzyżakom widocznie nie chodziło. Czwarty piec daje mało ciepła i fatalny odór; ponieważ właśnie ten piec przy odrestaurowaniu zamku nie tylko wyreperowano, ale wedle fachowych wskazówek rzekomo poprawiono, przeto utrzymują złośliwi, że krzyżaccy pyro-technikowie lepiej rozumieli rzecz swoją aniżeli nowocześni.

Bądź jak bądź należy mieć na uwadze, że w czasach założenia tego centralnego ogrzewania t. j. w drugiej połowie XIV wieku, nie znano w całej Europie innego opalania jak tylko za pomocą otwartych kominków lub przenośnych żelaznych niecek, w które żarzące wegle kładziono, nigdzie też nie istnieją z tego czasu nawet ślady podobnych jak w Malborgu urządzeń.

Kto budował i przebudowywał zamek malborski, kto dawał projekta, kto wykonywał roboty, nie wiemy.

Archiwum zakonne i kroniki dają tak szczegółowy obraz życia codziennego Krzyżaków, ich stosunków domowych, że wiemy z zupełną dokładnością, kiedy i za jaką cenę sprzedawano odhodowaną stadninę, jakiemi potrawami częstował’ w. mistrz królewskich i książęcych swych gości, co wydał na tę lub ową podróż, kiedy i za jaką cenę kupował klawikordy i jakim paniom w darze je ofiarował, ile cetnarów i jakiego rodzaju zboża przechowywano w szpi-chlerzach malborskich, lub ile sukna użył szatny na płaszcze i ubrania, ile wina przy jakiej biesiadzie wypito, słowem wiemy najpowszedniejsze, najdrobniejsze szczególiki, ale — rzecz dziwna — nie przebiło się przez cień pięciu stuleci ani jedno nazwisko krzyżackich naszych kolegów, pierwszorzędnych w swym fachu mistrzów, boć im przynależy to miano, jeżeli zważymy na czasy w jakich żyli i działali, na ówczesne środki wykształcenia w zawodzie technicznym, na niski poziom nauk pomocniczych i nareszcie na to, co mimo tych trudności stworzyć umieli.

Mimowoli nasuwa się wobec tego grobowego milczenia współczesnych dokumentów i pisarzy myśl, że jak dzisiaj technik uważany bywa za najmłodszego, nieletniego członka społeczeństwa, który ciągle potrzebując kurateli, sam przez się nic nie znaczy i staje się dopiero jakiemś użytecznem narzędziem w ręku swej starszej fakultetowo-uczonej braci, niby siekiera w ręku drwala, tak też już i za czasów krzyżackich podobne musiały panować zapatrywania a osoba budowniczego zbyt była podrzędną, aby o niej w ogóle wzmiankę uczynić wartało!

Jeżeli raz jeszcze zwięźle streścimy to, o czem mówiliśmy, jeżeli wspomniemy owe kolosalne rozmiary twierdzy malborskiej i jej warowność, ów stały most na rzece takiej jak Nogat, owe arcydzieła z palonej gliny, złote wrota i bogate fryzy, ową mozajkową figurę NP. Maryi, ów tak interesujący portal wysokiego zamku i objawiający się tutaj wpływ architektury arabsko - sycylijskiej, owe tajemnicze fryzy z liter układane, owo czarowne mieszkanie w. mistrzów, sklepienia o idealnych formach i takiej że konstrukcyi, urządzenia wodociągów, wind i centralnego ogrzewania, jeżeli zważymy, że to wszystko powstało i już istniało przed 500 laty, tedy przyznać trzeba, że zamek malborski jest najokazalszym świeckim zabytkiem architektury i inżynieryi średniowiecznej, i że zakon, co miał środki i siły intelektualne po temu, aby takie stworzyć dzieło, musiał być wybitną, europejską, potęgą.

Krzyżacy mieli tak ogromne dochody, że byli bankierami najpotężniejszych ówczesnych władzców, pierwsi też utrzymywali stałą, bitną i dzielnie prowadzoną armię, a przecież skarb i wojsko tak samo były filarami państw średniowiecznych, jak są miarą siły państw nowoczesnych.

Co nam o potędze zakonu prawią krwawe karty dziejów polskich i litewskich XIV i XV wieku, to stwierdza niema wymowa granitowych ciosów i palonej gliny, stwierdza sam fakt istnienia potężnego zamczyska,

.....pysznych Krzyżaków warowni

Na którą Prusak nie spojrzy bez strachu, nad biegiem tej samej rzeki, nad którą sto mil powyżej Malborga stoi na wyniosłej skale jego rówiennik i niegdyś współzawodnik, a jakby odległość sama nie dość ich jeszcze dzieliła, osiadł na przeciwnym, lewym brzegu Wisły.

Jednak i tych śmiertelnych nieprzyjaciół los pogodzić umiał. Co wzrosło, zakwitło i dojrzało, opaść musi koniecznie a ten sam spokój cmentarny zapanował dzisiaj nad murami niegdyś nieprzyjaznych sobie zamków.

A choć życia, co z nich uciekło, nikt nie potrafi już wskrzesić, to jednak zaznaczyć trzeba, że z rozwojem ludzkości rośnie i pieczołowitość względem utrzymania starodawnych pamiątek; w pierwszej połowie naszego stulecia odrestaurowano najwspanialszą część Malborga, dalsze roboty się przygotowują a i dla Wawelu zaczyna świtać zorza lepszej doli.

Jakim był i czem jest dzisiaj zamek malborski staraliśmy się wyjaśnić — o ile nam się to udało, ocenić raczy łaskawy czytelnik — a w obec tych wyjaśnień zaprzeczyć trudno, że jako budowla przewyższał on o wiele Wawel

pod względem rozmiarów, obwarowań, architektury i wspaniałości.

Powody są nieomal dotykalne.

Eównina, wśród której leży Malborg nie stawiała żadnej przeszkody naturalnemu i systematycznemu rozwojowi i rozprzestrzenianiu budowy; szczyt góry Wawelskiej dość ograniczoną tylko stanowi płaszczyznę. Inaczej też należało budować i budowę od nieprzyjaciół chronić w nizinach żuławskich, inaczej zaś na skale z natury już trudno dostępnej ; stąd to owa olbrzymia, basztami i palisadami najeżona twierdza i stąd owe bardzo lekkie obwarowanie Wawelu.

Najstarsze części Malborga powstały około r. 1280, najnowsze dobudowano — pomijając naprawy po oblężeniu z r. 1410 — z pewnością przed r. 1380, cały więc zamek stworzono w krótkim stosunkowo okresie jednego stulecia, przypadającego właśnie wczasy bezwarunkowego jedynowładz-twa gotyki. Znachodzi się ona też tutaj we wszystkich stopniach rozwoju, począwszy od pierwiastków na wpół jeszcze romańskich aż do najwyższego rozkwitu, którego potężnym wyrazem jest niezaprzeczenie Malborg. Innego stylu nie znajdziesz w całem zamczysku, a nawet już późnej gotyki chyba w budowlach miasta Malborga szukać należy ; dodawać zbyteczna, że taki stan rzeczy zadanie odnowienia w wysokim stopniu ułatwia. Owa też tak rzadka jednolitość stylu niemało przyczynia się do tego, że z pojedyńczych części, tak pięknych w sobie, tworzy się równie piękna, znakomita, jedyna w swoim rodzaju całość.

Wręcz przeciwnie układały się stosunki budowli wawelskiej , której początki giną gdzieś w wieków pomroce, a którą jeszcze po r 1702 za Augusta II. uzupełniano.

Jeżeli przypuścimy, że pierwiastkowa budowa była drewnianą, że mury, które dzisiaj widzimy powstały dopiero po pożarze r. 1305, że nareszcie odbudowa z r. 1595 za czasów Zygmunta III. była ostatnią architektoniczną przemianą, to zawsze okres budowy Wawelu obejmie lat 290, w które przypada koniec przewagi gotyki i rozwój stylu odrodzenia. Poszła za tem niejasność i mięszanina form dawnych z nowszemi, którą zepsuć musiało koniecznie wrażenie budowli jako całości, zepsuć tak, że jej nawet odtworzyć niepodobna.

Albo powstanie Wawel, jakim był, a w takim razie będzie to pamiątkowy, ale pod względem architektonicznym wcale niesmaczny zbiór najróżnorodniejszych budowli z mało pokaźną powierzchownością, albo powstanie jednolita całość, która będzie wszystkiem, tylko nie Wawelem, bo ten nigdy całością nie był!

A jednak ów skromny, ze zlepków stworzony Wawel przewyższa o stokroć Malborg w kierunku, gdzieby się tego najmniej spodziewać należało!

Krzyżacy, których to niby pierwszą powinnością było nawracanie pogan i modlitwa, którzy według reguły zakonnej nie byli niczem innem tylko zbrojnymi mnichami, wznieśli wspaniałą dla siebie rezydencyę, ale ich kościółek NP. Maryi, mimo całej szlachetności stylu, jakże się wydaje ubogim i drobniuchnym w porównaniu z ich własnemi refektarzami a bardziej jeszcze w porównaniu z potężną a równie szlachetną, równie stylową i w tym samym czasie — r. 1305 do 1359 — z popiołów powstałą katedrą wawelską!

Większą, widać, przy więzy wali wagę mieszkańcy Wawelu do okazałości świątyni Pańskiej aniżeli do własnej wygody, a zasobniejsi w duchu prawdziwej bojaźni Bożej, byli stąd może i w tem szczęśliwsi, że gdy burze, co szalały nad ich siedzibą, nie sięgły do podziemi katedry św. Wacława, gdzie śpią w pokoju, dziś nikt nawet nie wie czyja dłoń świętokradzka prochy w. mistrzów z miejsca ich wiecznego spoczynku wyrzucić się ważyła.

,

'

к

■

‘

■■t

1.

■

,_____

HKV;

Prw

у:

.»га

'toim<v

:(

Л2

2«i. -

/vS

I«

sdûedûtvUc

^IZlcl

ya-tti c-zz

ЩШ

yj.

VD

Г?

ИЯШ

ъ 4Ь

IlltS

\W

У'W

ШЩ+Щ

ШГЛш

щт

///

16

«*aä

'УьыЛ.'Сагт

^ \\fc>

li

\>

|v

II

~Щк

ift

50    ⁵² fj

£-Л

ГЩ

Ш!

^£С%схгт&~хс'

!|

m i

wLs

l\V

-X Z. g <?j-Ł 1Я- «ТЬ C *Ł g-

=гС^рИ|

T - "S S

^T\'W

ys

«7

/;'

Pjo»

rtowCL

Ьками

рпгтЩр

\J

KS

•14

j-L'Aiy

-v -t z -F I’

vlc

sss^--gfg|ggg!

g*-

ЗДУЙ

5p

Mil

ii

Аш#л1ие C4*vŁz<x£iićC

от

щ

mm

ХЧЧ^'Гч^.,,чЧЧЧ.<Ч'СЧ'^\ЧЧЧ\'ч'ч^,ч-ЧЧ.ЧЧчЧ\\\ч\Ч\Ч'\ЧЧ\\Чч<.лч\чч\'\ч\'‘.\'.'\\чЧ'?\.

VV

11

Tab. VI.

Г; П

!

S'../ /

т,

I:

fi

тгт

;\\Xs

ISS¹«

JL=

1ШЖ1

S

3S

X.

;1Â#

JL

JSt

Sl

:7nv

Dźwignia mm

■

-

■

)

A

*

fX \

I*

1

P* ^

' !

дЛ®*

✓

(

>iwUj-;. ,. Ä.    ■ '■•--- -*«афшх?*яект«тя*п' зши-мянишр. |

-—•——

-

■

V.

. *'

F'V"

-

V.

■ ;v;5

■ ::

V

I

■

’

V

ч

«

••

■

.

k-%

:• ’.

,\

t

Jf

Ф .

.

1

\

-J.

.

-

'

V

>7.

-Ж

V.

><

/ 77

Г\

\|

/ IV

71

.....!    / /у

'ХХ'X

/|ХХ

А

Ж”уа

H"l

х:

ч\

:\L

/у.

h-Х77

■■

V"'

X,

л:

<1.

10

OJLiXÎÙc щи.

пгглу

zacHi

X Г. У'

\i

[х

а?

/    / / Л / • /

xX/i \ X

а\\

ХШШ

—Ц^, 'If

Ä1

щг

Ж ХХ/Ч

/7

.У

\j

?■

..

IX

Ж/

N>//

V. ; Я

XX

«*

не

X-

.7

«

kr

Ж-

W/I

!Хх

Ха'

-©О

\y

#7 У

\/1

AL

X¹

20

30

40

50

60

70

fto

90

Л00 *rv

Tab. УП.

.Dźwignia.

г. it

-, ^

О

.Ù

>

c-    ⁵,

-St    **

wt

& .0:

-r

cb

>

-

'j:

■ »*

■

< .

v A

V

v*#-

H'v

?

fel.......

■

■I

<

\

\

%

.¹

»

• ł

I

/

в:

.

\

.

■1

Ш*'

*7*\M    -i!

iM il

Шж

У/

г#

------------------------I A i ff

lab. VUI.

04ХШУ.

■Ал

ХпуУ

/4Ш

Jm ш штж '

/?

1г1ЙШ

ш /т/ч

У/

.У

:йы

Ч¹'

\ \ о

WWW

,7

, ,. sąii Зг

^rk

J/

;/ “х • /ч

УГ

дащсш,,

Т4Гч ж 4^ÆÉ)Mfe!.

Уус<;

2>

1П

\*

CW

ЩЩ1!

му

/.

ту?

$-‘(Ą / ^

.. / >

ri {Mii//-.

î У зв$ fffeff/уy У

щ& y w/iïT/ ' i(41 Xi¹ W/W/:

W№? É W

i/l

il

ryy

W'

\M

Iff/

1/1

МШщд! X

У;;\У,Г§

Kć

^•k ./ja.......[8 -4......i®-.........j-⁵_____У__W-W—l¹

ЩЩ/¹

х-УЖ

у.

MV

Э • 'Л ш a

г-;У-

-sa

ВйГШВД

FM

!!

iß..

1 'ttV-

qr

luvt«.

w.

УУ

%yy

wi.C

жШа;

аУ

rit

У"

'■

ж

# -й

'Ä\

«»в

ИГ

-----------^

MM

-, j; //\У? ;

щ» i

я

X V.

ii

\\\

ifv-J

SX

(С

ущ,

ж

S\Wi

//ГуУУУХ

рхгУ

fl JÊjAf

X Wż : ГУ I

ю»ш

yW

~>Л

лг х~

ii yr

#Xy

m

тл

tói

fe

-ГЗ

W"

zwiania

СР

Со

- *.

.. -V

✓

«

шш

■;

'

'

.

fir '

V

...

₍

Ив

<*•

V '

'

>J .

■

т

л"«„ *

ч$У'

Г NT' ’¹

\йда

'D// .

»,

О

ш

/ч

^и;2>

г-'

>-•

•т._ ■ > V, '.

: ; U

-Sr^

.... . ....

Ж

- '--Г~ХЪ -

4. >.

' г;-•§

Л

•j

i

■

S'

№

»;

Щ

1

шшюята*й ■

I

if

111

£P

IЪШ г’Ш

,-f#

■ ■fm

:

sV

!'

14

»

■

M

I i

w

////

f /М

t .

////

Ш

' 1

:.Йй?Й

■KL.

1 7

Hi

■

У1

-

I is' ■

Ki

.V

- *¹

к? V

1§&твв&

'

II

ii

и

iW

ÊT

* Г

-

1 •;

Й

I

'jig

, ,!

. 1$

I

i

|'j|

i) f,

:; "•⁴-

/7 \

m

■

ЖI

MM

«

*

•/

'i

Щ

/

№

ж&Ш

!

J

#5ÊS*

I

Refektarz w. mistrza.

.. . Ü^“

vÄe

m

7ЧЛ

Mss

■ ' 7 4

s-

W-mmi

v'

*

№

WÈk'i

t, Y

И

2Г

f

0

j "

w

k-

; ■

Refektarz zakonny.

■ • ■ t

4

г .

; - *• ■г

. --:¹ . г

.

: ', _ к

k

it

? '

"'-Ai ---

i

■

■

;

________*    __>л _ „

,

->N

-5£

/

V

: ]

i

L

*ел***ы^мчд**«-» -n _y,.»-~ ..    . lBi<W4Ł>-^~«

! -

•f

Tab. XI.

'-■1

Ti

Dźwignia z. r. 1882.

■?

вяик

ГЩЯ

feg|

!■

№ïk '

. ILl

isL

s аи

4'1:11

WbśsmaAm .......

if ii

fcrnf ram IH

1«*ЯШ

i.m

;лг i

g=f‘ï

IfeiEsü

‘fei!

g№

•V'i

ЖЗШ

î i тЖ-.ф:Р1:'Ъ;Ш&

PMM|

■ш

&Й*Й£1

,.v /

!«

■ ИИ

fl Él

I»

hi ш

U .-vM

^|адшВИ

s,fc «&№a

I) ;wWIb^ «*#ir    f‘*' ‘ •*""    Г“¹ * !    I

I <    «^^^^■;-^ГГммг"г- ' -мм    . ----1-

'^^Мннш

<*\ÉWJWH»Wj- -V "Г * —tn J M'«j -    .....yf f-|

Ki№

ni

41

№щ i*

-I»"

fl

‘fir'Ap.

’*s|]

Ш?

Щ

Ж- ЛЛ

лвяш

w.

. ń*

Mieszkanie w. mistrza od dziedzińca.

s-

|f// I    V

b> ü; Ш :

wjb₄1клш|Ы1| V (wie

г;

йТед

::0

zr

"lift

II

iE

Гг

Ж

rfiîl?

» IP II

.-ï;

Üj

!’■

iÊSfÊ

'Шк

шыШ

See

_ -B

: :!

щ;

il

il

Hfl

⁵ ' >п4

il

ip

s»

1Й1Й

mi

i:

K]

ШрШ ■Ы 'il 1Я

il I

!J

lf-

I:

é\

Refektarz Mieszkanie Rwaliska Wysoki

w. mistrza wodnej bramy zamek.

zakonny

• st

,\\v

i::

ШЯ

v-!

V Vw

V:

hä

■    » I-’

■    '' Ш-Т-

i:

Lg

:ЗШ

■V,

izH

;и

■:ъ

гавк ■

■■■■■га

Fotodr. J. Bæckmann w. Karlsruhe.

;

t

л*

\

%

■

„V:

i

«rinl lt r ■ .i лёЁША

- - “

■B®

ik,.^ .

;•

'

'*

\v.

"

• \

• ;

■ /. r^jaj

%

ft

Ik

.

» -

ШЁШШ М

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

■д

A-

n nr

$,

L. inw.

E w

4 Kdn. Zam. 480/55 20.000

TUK :■*

cVj

Г,Щ

•“    “ 4, V

ч I

IM

+Ł

7

w«.*

r’V *J

* 1

JfP

1

шг' -JI.:®

^7 • I

5*

tilà

Г

Жм

-g

kr

mm

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Й)

Я

1

4

100000297802

'

fT 4SÄ

Ä2

Ж

1

rw

■■Ж

ж

«Й

K*

•cH V

«

i.#-

5a

1

4*Î

»«!

«

fl

;d

S*

%:

■ tfjV

N

1

v'

il