WYnZI ŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

'* /.Ti

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

i*

JH 0

L. inw.

rJb.

Иг-

.. W'

? >'.V

*#§#

КЯ

Ж <v Vi

№•

V-

wh:Ji

dfcgua

л<г

•'-w. T

■vV'^o

rfi

до

,<

7/;

NT.-;

,V‘

;à

Vv

•J

rj

jP*

- «

%?

t:r"

23

M.

.1

z*j

/

I

Biblioteka Politechniki Krak

owskiej

\

■

'

K .

V

' ą

: --Jfat

*»

V

*

"

/

■

-

s

%

i

в

fl

Ьъ..

/

KLEJE i К1ТУ.

cO

sV

,9

. ■

ê*.

WSZELKIE PRAWA PRZEDRUKU ZASTRZEŻONE.

*

«

Bibijoteka Instytutu Technologicznego. T. XII.

INŹ. JÓZEF TULEJA

KLEJE I К1ТУ

PODRĘCZNIK DLA WSZYSTKICH.

урда\ш

LWÓW 1921.

WSTĘP.

Matei-jały klejowe.

Do reakcji chemicznych naszego zakresu, t. j. zach

1. Kity wodnè.

2. Kity glicerynowe.

3. Kity olejowe.

4. Kity stopne.

5. Kity szkliwowe.

2. Skorowidz alfabetyczny.

LWÓW 1921.

nakładem spółki wydawnictw TECHNICZNYCH.

CZCIONKAMI .DRUKARNI UDZIAŁOWEJ*, LWÓW KOPERNIKA SO.

1- 'bo/IXHÇ

ШИТЕКА РШЕШЮШ '

KRAKÓW

S'

Y^.

Akc. №.

Przedmowa.

Z powodu przeznaczenia tej książki — jak to wyrażone*w tytule „dla wszystkich“,uważamprzed-wstępne wyjaśnienie, w jakiem znaczeniu zostało to zastosowane, za konieczne, a to tem bardziej, że, — o ile te pierwsze próby znajdą przychylne przyjęcie u ogółu czytelników, — zamierzam w spółce z odnośnymi fachowcami wydawać nadal cały szereg tego rodzaju podręczników, — w takim samym duchu.

Pod pojęciem „dla wszystkich“ łączy się oczywiście przystępność, £zyli popularność przedstawienia.

Otóż pod tym względem cała nasza literatura popularyzująca na ogół — żeby się tak wyrazić — dziwnego jest nabożeństwa. Stara się ona mianowicie tych „wszystkich“ traktować jak dzieci, którym na wszelkie: co i dlaczego? — odpowiada się ciągle, że się o tem dowiedzą, gdy dorosną, — zapominając jakby o tem, że przemawiają najczęściej do starych dzieci, które chyba już' niewiele czasu mają na podrośniecie.

Taka pedagogja samowolnie pozwala sobie zakreślać, co i o ile dla tych „wszystkich“ może być podane, — co ma być, — albo całkiem zamilczane, albo zbyte wprost zaznaczeniem, że to dla nich nieprzystępne. W ten sposób — już się to u nas nawet tak zasadniczo rozumie samo przez się, że, przedstawianie jakiej sprawy popularnie, jest przedewszystkiem całkiem równorzędne zdylentantyzmem i traktowaniem jej „po łebkach".

Specjalnie temat tej książki nadaje się do tego rodzaju popularyzacji. Wystarczyłoby skopiować całe szeregi przeróżnych recept, by zebrać tom, nawet znacznie pokaźniejszych rozmiarów. W istocie też dotychczasowe podręczniki w tym zakresie, — nawet nie wyłączając niemieckich, są przeważnie tego rodzaju komplikacjami.

Że taki zbiór nie byłby żadną przysługą dla przeciętnego czytelnika, można wykazać przykładowo. Więc n. p. w jednym z nich, — najnowszym, — znajduje się obszerna recepta na kit, w którego skład wchodzi kazeina, t. j. czysta substancja sera. Otóż owa długa recepta przedstawia drobiazgowo, jak trzeba ze świeżego mleka sernik wydzielać, odtłuszczać i t. d. Prosty laik, biorący takie recepty, jak zwykle dosłownie, — z wielkim trudem i kosztem wszystko to skrupulatnie przeprowadza, w tern przekonaniu, że tak być musi, aby się przepis udał. Nie zdaje on sobie sprawy, jak dalece cały jego trud i koszt jest — mało powiedzieć — bezcelowy, bo doprawdy humorystyczny. W tych dawnych czasach, kiedy owa

recepta powstała, taki sposób odczyszczania sernika był konieczny, gdyż zwyczajne sery handlowe zawsze zawierały znaczniejsze ilości tłuszczu. Dziś jednak, wobec prawie powszechnego już panowania centryfugi w mleczarstwie, są sery chude prawie czystym sernikiem, idealnie odtłuszczonym.

Za podobnego' rodzaju przykład może służyć irçina recepta, szafująca dziś jeszcze litrami najlepszego miodu patoki dla wyrobu — lepu na muchy.

Już te przykłady, któreby. można mnożyć bez liku, dają pojęcie, czem są takie popularne skróty bez ogólnego przedstawienia poglądowego.

Co prawda, forma popularyzująca jest bez porównania trudniejsza, niż ściśle naukowa, gdyż nie może się posługiwać określeniami i założeniami, będącymi niejako streszczeniem całych • szeregów pojęć, a przyjętymi, jako znane. Z tej przyczyny zmuszona jest sięgać do gruntu pojęć, i używać objaśnień, odbiegających od tematu. Oczywiście musi tu być pewna granica, gdyż inaczej temat mógłby niejako utonąć w powodzi swych komentarzy. Stąd jednak nie wynika by z tej przyczyny uszczuplać popularyzowany temat, przez zasadnicze skrócenia i ograniczenia. Zawsze lepiej jest w tym wypadku, poza popularnością do możliwych granic, przedstawić cały temat wyczerpująco, choćby w formie dogmatycznej. Czytelnika nieprzy-sposobionego wcale to nie zrazi, lecz owszem będzie dlań pedagogiczną podnietą do usunięcia tych braków, które mu zrozumienie pewnych punktów tematu Utrudniają.

W takiem znaczeniu tak ten, jak i dalsze żarnie rżane podręczniki, mają przedstawiać obrane tematy możliwie przystępnie, ale zawsze zupełnie wyczerpująco.

Co sję tyczy źródeł, użytych przy opracowaniu, to w naszej literaturze', — poza drobnymi wzmiankami tncyklopedycznymi — nic większego na ten temat nie mamy. Literatura niemiecka, jak zwykle w technice najbogatsza, obok obszernych rozdziałów w encyklo-pedjech i obok prasy fachowej, posiada następujące monografie.

LeonharcÜ, Kittfabrikation. Halle 1881

Valenta, Die Klebe- und Verdickungsmittel. Kassel. 1884

Lehner, S. Die Kitte und Klebemittel 7. A.

Wien 1909

Jeep, W. Die Kitte und Klebestoffe. 11-te A.

Lpz. 1911

Br euer, C. Die Kitte und Klebestoffe. Hannower 1907. — 2-te A. (unverändert.) 1913.

Hacker, Willy. Handbuch der Kitte und Klebemittel. — Meisen. 1920.

Z tych monografji jedynie przedostatnia zasługuje na polecenie. Wprawdzie co do podziału jest również chaotycznie, ale starannie obrobiona, a przytem podaje ciekawsze szczegóły historyczne, gdzieindziej niespotykane. Zaś ostatnia, najnowsza, — nie jest wcale podręcznikiem, lecz alfabetycznie zegnanym chaosem recept, najzupełniej bezkrytycznym.

WSTĘP.

Podział sposobów łączenia, ogólne określenia spojeń.

Niezmiernie często — tak w życiu codziennem, jak i w produkcji przemysłowej — zachodzi potrzeba łączenia różnych części przedmiotów użytkowych w ten sposób, aby one nadal stanowiły jedną, nierozłączną całość. ⁴    ч

Uskutecznia się to w rozmaite sposoby, zależne od materjałów, z których są zrobione części składowe, * jakoteż od warunków, jakim ma połączenie odpowiadać.

Klejenie i kitowanie są jednym z takich sposobów łączenia. Chcąc zatem uzyskać należyty pogląd na rolę i znaczenie ich w tym zakresie, potrzeba bodaj w" krótkości zrobić przegląd wszystkich sposobów łączenia.

Wszystkie one można rozdzielić w dwie zasądnb ęze różne grupy.

Do pierwszej grupy zaliczamy wszystkie sposoby łączenia czysto mechanicznego, polegające na ciągle trwającem ściskaniu składowych części, bądźto za pomocą przybicia (gwoźdźmi lub kołkami), bądź też przez okucie, lub pbjęcie obręczami, albo przez zeszycie, znitowanie i t. p. Tego rodzaju złączenia istnieją tylko tak długo, jak długo pozostają nienaruszone i nie uszkodzone użyte środki ściskające. Tę grupę złączeń możemy pominąć, jako nienależącą do tematu.

Do drugiej grupy zaliczamy wszystkie takie sposoby łączenia, przy których części składowe tworzą po złączeniu jedną całość spoistą. Ponieważ złączenie uskutecznia się tu zawsze przez wywołanie siły spójności, więc ogólnie tę grupę można nazwać spa

janiem.

Pozornie może się wydawać, że spajanie po

winno. być bardzo łatwem do uskutecznienia. Wiadomo bowiem każdemu, o czem pouczają nas elementarne zasady fizyki, że spójność, ta siła między-cząsteczkową, mocą której wszelkie ciała stałe istnieją jako trwałe skupienia cząstek, że ona powinna tak samo objawiać się w cząstkach na powierzchni ciał, jak i wewnątrz tychże. Wydaje się zatem, że owe powierzchnie, które mają być złączone, wystarczy do siebie dostatecznie zbliżyć, aby działanie tych sił wywołać, t. j. pożądane spojenie uskutecznić.

Praktyka jednak wykazuje co innego i dowodzi, że połączenie przez bezpośrednie zetknięcie powierzchni wocjóle nie daje się osiągnąć, choćbyśmy możliwię

il

najstaranniej odnośne powierzchnie dla zamierzanego spojenia przysposobili.

Weźmy pód uwagę jakiś prosty' wypadek n. p. złamanie sztabki laku. Na złamanie t. j. na rozer-. wanie wewnętrznej spójności, trzeba użyć pewnej, dość znacznej siły. Gdy jednak następnie jak najszybciej i jak najstaranniej zbliżymy napowrót powierzchnie, dopiero co rozłączone i gdy w dodatku użyjemy przytem ściskania, wielokrotnie przekraczającego siłę rozerwania, to ta siła przekraczająca raczej dalej lak pokruszy, a spojenia nie osiągniemy.

To, do pewnego stopnia zagadkowe znikanie sił spójności na powierzchni ciał, wyjaśnia fizyka bardzo po prostu. Mianowicie w próżnię, powstającą między rozdzielonymi powierzchniami w momencie rozerwania, Wpada powietrze, a uwolnione siły spójności znoszą się natychmiast przez przyciąganie cząstek atmosfery. W ten sposób powstaje na nowych powierzchniach jakoby przyklejona cieniutka warstewka powietrza. Więc przy ponownem zbliżaniu, przychodzą do zetknięcia już nie owe pierwotne powierzchnie, lecz owe nowo powstałe warstewki powietrza. Te zaś ostatnie nie mogą się złączyć, gdyż powietrze w swej masie wcale nie jest spoiste, lecz owszem przeciwnie, rozprężne. Że nawet odpowiednie przysposobienie mechaniczne, n. p. przez sporządzenie większych, idealnie wygładzonych płaszczyzn zetknięcia, nie prowadzi do pożądanego rezultatu, można się .przekonać doświadczalnie, składając i ściskając dwie płytki szkła szlifowanego. W tym wypadku wprawdzie już się poją*

wiają dość znaczne ślady spójności, ale rezultat jest bardzo daleki od zupełnego spojenia w jedną masą.

Warstewki powietrza, przylegające do powierzchni ciał, nie są z niemi wcale silnie spojone, gdyż pod-' legają tylko jednostronnemu przyciąganiu od ciał. Słusznie można więc przypuszczać, że gdybyśmy . zetknęli dwie idealnie gładkie płaszczyzny, względnie równoległe powierzchnie, to przy użyciu zewnętrznego nacisku, powinno powietrze dać się po za granice zetknięcia wypchnąć. Że tak jest istotnie mieliśmy * dowód powyżej przy zetknięciu płytek szkła szlifowanego. Dlaczego jednak w ouTym wypadku uzyskuje się zaledwie pewne ślady spojenia — znowu wyjaśnia nam fizyka, gdyż — mianowicie przy pomocy mikroskopu — rozwiewa mniemaną idealność płaszczy-źnianą. Owa sztucznie sporządzona płaszczyzna okazuje się przy silnem powiększeniu raczej — żeby się tak wyrazić obrazowo — podobną do świeżo zoranej roli, przepełnionej bruzdami, wzgórkami i dolinkami.. Nic więc dziwnego, że przez zbliżenie takich płaszczyzn właściwe zetknięcie, dostateczne dla spojenia, zachodzi tylko między najwyższymi wzgórkami Owych pól : po za tern zaś nietylko pozostają warstewki przylegające, lecz oprócz tego trafiają się liczne kotlinki i szczeliny, w których zostają zamknięte większe masy wolnego powietrza, uniemożliwiające dalsze zbliżenie powierzchni.

Z tej właśnie przyczyny spojenie przez bezpośrednie zetknięcie staje się niemożliwem. 1 ta właściwość jest w naturze bardzo nawet celową, gdyż do-

piero jej skutkiem jest wogóle możliwość istnienia odrębnego. W przeciwnym razie inaczej by świat wyglądał. Wyobraźmy sobie jak by to było, gdybyśmy * n. p. byli zmuszeni po każdem lada silniejszem stąpnięciu odklejać się od ziemi lub podłogi.

W ogólności idealne układy powierzchniowe wcale nie dadzą się osiągnąć drogą sztuczną, przez mechaniczną obróbkę przedmiotów. 1 w naturze zresztą bardzo rzadko tylko zdarza się natrafić na taki układ na powierzchni ciał stałych. Zaś na odwrót wszelkie płyny i ciecze mają naturalną właściwość, szeregowania swych cząstek w ten sposób, że we wszelkich warunkach tworzą one zawsze powierzchnie istotnie idealne.

Po tych uwagach powróćmy znowu do przykładu ze sztabką laku. Jeżeli powierzchnie złamania tegoż ogrzejemy do stopienia t. j. do przemiany w stan ciekły — to — wprawdzie pierwotne powierzchnie ulegną zupełnemu zdeformowaniu^ — gdy jednak te nowe powierzchnie zetkniemy, w tej chwili następuje spojenie najzupełniejsze, które po ochłodzeniu niczem się nie różni od spoistości w całej masie.

Mamy tu już zarazem przedstawiony pierwszy sposób spajania, polegający na doprowadzeniu powierzchni zetknięcia do stanu stopienia przez ogrzewanie.

Sposób ten określa się zwykle jako spajanie przez zgrzewanie. Jest to najdoskonalszy i najprostszy sposób łączenia : ale w praktyce z natury rzeczy może on być stosowany tylko w zakresie dość ograniczonym. Zastosowanie jego ograniczają różne warunki, z których najważniejsze są następujące:

1 .Obydwieczęści mające sięspoić muszą byćtopliwe.

2.    Różnica między punktami topliwości nie może być zanadto wielka.

3.    Wzgląd na to, że powierzchnie spajane przez stopienie podlegają zupełnej deformacji, musi być bez znaczenia.

W praktyce i w produkcji przemysłowej warunkom powyższym najlepiej odpowiada spajanie różnych części metalowych z materjałów tak jednakowych, jak i różnych. Zwłaszcza w nowszych czasach, wskutek bardzo wielkich postępów na polu praktycznego i wy*-godnego stosowania wysokich temperatur, — technika zgrzewania metali ogromnie się rozminęła i zróżniczkowała, tak, że stanowi specjalne gałęzie przemysłu me* talowego. Technika ta była już świeżo przedmiotem osobnej rozprawy: dlatego też może być tu całkiem pominięta powołaniem się na tę rozprawę. (Porębski. Łączenie metali. Zgrzewanie i lutowanie, 1921).

Dalej zaś również w zupełności odpowiada przytłoczonym powyżej warunkom spajanie części szkla^ nych. Technika tego spajania ma wielkie znaczenie poniekąd przy samej produkcji hutniczo-szklarskiej, ; głównie zaś w zastosowaniu do konstrukcji najrozmaitszych przyrządów i aparatów szklanych, zwłaszcza dla celów naukowych. Jest to jednak przedmiot dla siebie tak obszerny, że nie może być tu omawiany i musi pozostać jako temat dla osobnej rozprawy.

iS

Powracając do tematu, weźmy znów pod uwagę przykład z płytkami szkła. Poprzednio doszliśmy do wniosku, że główną przeszkodą do spojenia jest powietrze, przylegające do powierzchni zetknięć, jakoteż zamykane między niemi. Już tam było zaznaczone, że powietrze da się z powierzchni łatwo usunąć: tu zaś dodamy, że zasadniczo daje się ono łatwo wyrugować, t. j. zastąpić alę tylko przez cząsteczki płynu, lub cieczy jakiegokolwiek rodzaju.

Zastosujmy to znowu do naszego przykładu w ten sposób, że złożymy płytki zamoczone w jakimkolwiek płynie, n. p. w wodzie. Po leKkiem ściśnięciu, dla wypchania nadmiaru wody po za obręb płaszczyzny zetknięcia, możemy się przekonać przez próbę rozłączenia, że ,w istocie nastąpiło tu pewne spojenie, w porównaniu do owych śladów spojenia¹ przy bez-pośredniem zetknięciu bardzo znaczne.

Zastępując zaś wodę płynami i cieczami coraz gęstszymi, możemy stwierdzić, że moc spojenia ciągłe wzrasta, w miarę wzrastającej gęstości użytego łącznika.

W zasadzie mamy więc tu przedstawiony dj-ugi sposób łączenia, nie bezpośrednio, lecz za pomocą łącznika.

W gruncie rzeczy spojenie samo jest tu zupełne i odpowiada celowi, gdyż przy rozłączeniu oddzielenie części złączonych, następuje zawsze nie na powierzchniach tychże, lecz w samej masie łucznika. Więc oczywisty stąd wniosek, że niedostateczność tego spo-

CT'

sobu łączenia leży tylko w zanadto małej spoistości łącznika.

Jeżeli spojenie ma być trwałe i odpowiadać celowi, to łącznik ów, uważany jako samoistna masa, zastępująca wolne powietrze, wogóle nie może być ani płynem, ani cieczą choćby najgęstszą, gdyż spoistość tychże nigdy nawet w przybliżeniu nie dorównuje spójności żadnego z ciał stałych.

Te dwie logiczne sprzeczności dadzą się pogo-4 dzić w jeden tylko sposób, ten mianowicie, że jako łącznik przy spajaniu mogą być użyte tylko takie płyny, względnie ciecze, które posiadają własność przemieniania się w ciała stałe o znacznej spoistości.

Jako rozwiązanie tego pozornie trudnego zadania znamy aż trzy różne sposoby takiej przemiany i stosownie do tego rozróżniamy trzy odmienne sposoby spajania za pomocą łączników, mianowicie:

1. Jako łącznika używa się odpowiednich ciał stałych — stosunkowo łatwo topliwych. Zastosowanie jest bardzo proste: mianowicie do spajania używa się stopu łącznika, potem miejsce spojone ochładza się przyczem następuje skrzepnięcie warstwy spajającej. Na tej zasadzie polega spajanie, zwane w praktyce „lutowaniem“ i stosowane przeważnie w przemyśle metalowym, zwłaszcza w wypadkach, gdzie spajanie przez zgrzewanie jest albo trudne albo niewykonalne. Ponieważ sposób ten był świeżo przedmiotem wspomnianej powyżej rozprawy, można go tu całkiem pominąć.

3. Z różnych odpowiednio dobranych ciał, między którymi musi się znajdować jakaś ciecz — sporządza się przez dokładne wymieszanie mechaniczne sztuczną maśę taką, aby ona przed użyciem jej do spojenia, miała jeszcze charakter conajmniej gęstej cieczy, lub co najwyżej rzadkiego ciasta. Mieszanina ta rozprowadzona między powierzchniami zetknięcia i pozostawiona przez pewien czas w spokoju, powinna stosunkowo dość szybko przemienić się w całości w jednolitą masę stałą* a to mianowicie wskutek powolnych procesów chemicznych, zachodzących między poszczególnymi składnikami. Na tej zasadzie polegający sposób spajania, nazywamy kitowaniem, a mieszaniny przy tern używane kitami.

2. Masę łącznikową w połączeniu z wodą, lub jakimkolwiek płynem łatwo lotnym, rozprowadza się po powierzchniach spojenia * i po zetknięciu tychże pozostawia się w spokoju na czas dłuższy. Przez ten czas woda, względnie płyn, użytyj powoli znika przez wyparowanie, pozostawiając właściwy łącznik jako spoistą warstewkę. Ten sposób spajania nazywamy klejeniem, a łączniki przy tern używane —klejami.

Na tern się kończy ogólny przegląd sposobów łączenia. Innych sposobów po za wyliczonymi nie

znamy.

Wbrew dość popularnemu i upowszechnionemu mniemaniu, jakoby w technice spajania odgrywały rolę jakieś tajemnicze procesy chemiczne, czy nawet omal że nie magiczne, — jak widzimy żadnych spo-

sobów chemicznego spajania nie znamy. Zawsze istotą łączenia pozostaje spojenie przez wywołanie siły przyciągania powierzchniowego cząsteczek, więc natury czysto fizykalnej. Przytem procesy chemiczne są nawet wcale nie pożądane. Przy takich bowiem procesach musiałyby powstawać na powierzchni złączenia nowe ciała, o własnościach fizykalnych nieraz biegunowo przeciwnych, wobec czego istniejące już spojenie mogłoby być zmienione, lub nawet zupełnie zniszczone.

Wprawdzie przy ostatnim z wyliczonych sposobów spajania, t. j. przy kitowaniu -mamy do czynienia z procesami chemicznymi nawet bardzo zasadniczo: dotyczą one jednak, jedynie i wyłącznie kitu samego, jako masy łącznikowej, wypełniającej — nigdy zaś jako spajającej. Główna uwaga w,sposobach spajania przenosi się więc na masę łącznikową i materjały do tejże. Zatem same tylko kleje i kity, jako masy dla siebie, mają być najważniejszym przedmiotem naszego tematu.

„ ' \

Dwa ostatnie sposoby spajania — klejenie i kitowanie właściwie nie dają się ściśle odgraniczyć między sobą. W wielu bowiem wypadkach operację spajania można zaliczyć zarówno do jednego, jak i drugiego sposobu. Również często i łącznik może być używany bądź jako klej, bądź też jako kit: wreszcie i różne materjały nadają się dla jednych i drugich jednakowo. Dlatego też należy ogólne zasady tych sposobów omawiać łącznie.

Stosownie do określonego już powyżej zadania należy przedewszystkiem zastanowić się, jakim warunkom powinna odpowiadać masa łącznikowa przy spojeniach.

!.

Ponieważ ma ona służyć jako połączenie ciał stałych, więc oczywiście musi być przedewszystkiem ciałem stałem, jednolicie spoistem, Otóż ta okoliczność, że to ciało ma powstać z płynu lub cieczy — nie jest obojętną rzeczą, ani w tym wypadku, gdy to ma nastąpić przez wyschnięcie, ani też, gdy przez procesy chemiczne.

Biorąc najpierw pod uwagę pierwszy wypadek, należy stwierdzić, że przy wysychaniu na ogół pozostałość nie zawsze jest spoistą: owszem odwrotnie, częściej bywa ona zupełnie luźną, albo krystaliczną, albo proszkowatą. Więc jako surowy materjał do klejów mogą służyć nie jakiekolwiek, lecz tylko pewne * takie ciała, które przy wysychaniu dają masę spoistą.

Jakiego rodzaju ciała temu warunkowi odpowiadają, na to nauka jeszcze nie może nam podać określenia uogólniającego. Pod tym względem może więc decydować jedynie droga bezpośredniej obserwacji — względnie próby praktycznej, którą łatwo przeprowadzić w następujący sposób. Małą próbkę odnośnej cieczy nastawia się na jakiejkolwiek gładkiej i natłuszczonej podstawie — n. p. w porcelanowej miseczce, lub na płytce szkła — do powolnego wyschnięcia w suchem i przewiewnem miejscu możliwie do słońca. Jeżeli po wyschnięciu pozostaje tylko wyłącznie jednolita i dość spoista warstewka, a pozatem

ani w tej masie ani poza nią nie ma żadnego proszku i kryształków, wtedy odnośna ciecz jest zupełnie odpowiednim środkiem klejącym. Przez próbę dalszą na zginanie i rozrywanie tej błonki, uzyskuje się zarazem pewne kryterjum co do mocy spoistości.

'.t

Z zestawienia, całego szeregu takich obserwacji da się wyciągnąć dotychczas jedynie taki uogólniający wniosek, że jako kleje nadają się przedewszyst-kiem tylko t. zw. kolloidy, t. j. ciała, u których wewnętrzna struktura drobinowa jest bardzo złożona i które w stanie 'Stałym wydzielają się tylko jako masy bezkształtne, a zarazem odznaczają się lepkością ,i przyczepnością, czyli określając te ostatnie właściwości teoretycznie, takie ciała, których siły międzycząsteczkowego przyciągania w drobinach odznaczają się nie tyle mocą napięcia, ile obszernością pola ich działania.

Do takich należą przedewszystkiem bardzo liczne ciała świata organicznego, przeważnie w całych grupach, jak n. p. .różne gumy, żywice, dalej w pewnych specjalnych postaciach skrobie, błonniki i t/d. — Ze świata zwierzęcego nadają się tu najlepiej t zw. al-buminoidy, t. j. ciała pokrewne z białkami, —znane w praktycznem użyciu jako klej zwierzęcy. W świecie mineralnym spotykamy takich ciał najmniej i dość wyjątkowo, jakoteż do użycia możliWych tylko w wypadkach całkiem specjalnych — jak n. p. szkło wodne.

Sprawa wysychania masy łączącej również nie jest tu tak prostą, jakby się na pozór wydawało.

Wiadomo wprawdzie powszechnie, że każdy płyn powoli wyparowuje nietylko przy jego temperaturze wrzenia, lecz także przy zwykłej temperaturze chociaż bardzo powoli, ale stale, tak, że wreszcie z czasem zupełnie znika. Lecz dzieje się tak oczywiście tylko wtedy, gdy się on styka z wolną atmosferą. Tu zaś mamy wypadek, że ten płyn jest w masie spajającej zamknięty między powierzchniami spajanemi. Wprawdzie przy najdokładniejszych spojeniach zawsze się mogą znaleźć jakieś miejsca styczności z atmosferą . po brzegach, na granicy spojenia, — jednak jest to styczność tak minimalna, że tą drogą wysychanie musiałoby trwać latami. W istocie też klejenie w tern znaczeniu, jak je sobie określiliśmy, byłoby zupełnie . niemożliwem, gdyby nie to, że w wielu wypadkach znowu to zamknięcie warstwy łączącej i odcięcie jej od wolnej atmosfery, jest tylko pozornem — mia-nowiciie przy spajaniu ciał porowatych. W takich wypadkach płyn łącznika usuwa się zeń przez wnikanie w pory ciał łączonych i wydostawszy się aż na po-, wierzchnię tychże, wyparowuje.

Z tego jasno wynika, że możliwość sklejania zasadniczo ogranicza się do spajania ciał dostatecznie porowatych. Trudno mówić n. p. o sklejaniu metali, porcelany, szkła i t. d., gdyż są to masy o strukturze zbitej. Zaś nie przedstawia żadnych trudności sklejanie mas papierowych, drzewnych, glinianych, tkanin, cegły i t. d'. Oczywiście sklejenie jest i wtedy możli-wem, gdy tylko jedna z mas łączonych jest poro-

wata — więc ri. p. papieru z metalami, szkła z drzewem i t. d.

W końcu należy jeszcze rozważyć tę okoliczność, że przy każdem spajaniu, opierającem się na tworzeniu się masy łączącej przez wysychanie, musi ono być połączone ze zmniejszaniem się ilości całej masy . użytej. Ubytek ten najczęściej bywa bardzo znaczny, a przy zwyczajnych klejeniach n. p. klajstrem, lub karukiem, ostateczna pozostałość w masie łączącej nie wynosi więcej, jak jaką połowę do Vs z masy użytej. Więę oczywiście taka pozostałość jest zupełnie niewystarczająca do dokładnego wypełnienia miejsca spojenia, zajętego pierwotnie przez masę nałożoną.

W wypadkach takich, gdzie powierzchnie łączone dadzą się do siebie zbliżać w miarę ubywania masy pozostającej, zapobiega się temu przez sprasowywa-nie. Zarówno częste jednak są w praktyce takie wypadki, w których dalsze zbliżanie powierzchni łączonych jest niemożliwe z powodu ich sztywności. Wtedy właściwe sklejanie nie może być stosowane, gdyż musiałoby być niedostatecznem, poprzerywanem, lub w najlepszym wypadku zanadto porowatem i słabem.

Już tu zatem wynika do pewnego stopnia konieczność stosowania w takich wypadkach właściwego kitowania. Ale jeszcze bardziej niezbędną i niedającą się ominąć jest ta konieczność w takich wypadkach, gdzie spajanie ma być połączone z zupełnem uszczelnieniem dla różnych celów — jak n. p. przy łączeniu rur gazowych i wodociągowych, przy zbiornikach dla gazów i płynów wszelkiego rodzaju i t. p. W tych wy-padkach, — zwłaszcza przy uszczelnieniach dla gazów, — oczywiście może być użyte jedynie kitowanie w pełnem jego znaczeniu, t. j. takie, przy którem powstawanie masy spajającej polega jedynie na reakcjach chemicznych i nie może być połączone z czę-ściowem wysychaniem.

Przechodząc teraz do rozpatrzenia warunków powstawania masy spajającej w drugim wypadku, t. j. drogą chemicznych procesów, trzeba najpierw ogólnie zaznaczyć, że jest to ju^ sprawa trudniejsza. Podczas gdy poprzednio mieliśmy do czynienia z masą na zewnątrz znaną i gotową, którą trzeba było tylko w odpowiedni sposób przenieść i umieścić w miejscu spojenia, tak tu musi taka masa dopiero sama po-• „ wstać, z ośrodka koniecznie ciekłego i w zupełnem zamknięciu, tak, że na przebieg powstawania z zewnątrz nie możemy już wywierać żadnego wpływu. Zatem już z góry musi być ów ośrodek tak przysposobiony, żeby sam automatycznie przemienił się w masę spoistą, odpowiadającą warunkom ^spojenia t ściśle określonym.

Warunki zaś te bywają w najróżnorodniejszych poszczególnych wypadkach różne i niejednokrotnie bardzo wymagające.

W pierwszym rzędzie jednak dotyczą one we- • wnętrznej spoistości masy łączącej. Trzeba się tu z tern liczyć, że powstająca masa nietylko ma być zasadniczo spoistą, lecz zarazem, że moc tej spoistości wewnętrznej musi odpowiadać takiej, jaką mamy w masach łączonych.

Z tego punktu widzenia wymagania co do spoistości masy łączącej, bywają nierzadko bardzo wygórowane. Dia przykładu weźmy pod uwagą — spojenie rur wodociągowych. W tym wypadku spoistość masy kitowej powinna dorównać spoistości żelaza, t. j. takiej, która powstaje w bardzo wysokiej temperaturze w dodatku w połączeniu z prasowaniem.

Tu zaś ma powstać taka sama moc spoistości na drodze zimnej i przez związanie cieczy. R musi się to uskutecznić na tej drodze, gdyż w tym wypadku ani zgrzewanie, ani lutowanie nie da się zastosować.

Obok wymagań co do siły spoistości dołączają b się równocześnie najróżnorodniejsze inne wymagania, zależne od warunków, jakim będzie podlegać ta masa w użyciu. Więc raz musi być ona przeźroczystą, gdy spajane masy są przeźroczyste: to znowu musi n. p. w zbiornikach na wodę być nietylko zupełnie w wodzie nierozpuszczalną,, lecz także odporną na powolne działanie różnych składników tejże. Często trzeba spojenia ogniotrwałego, lub opornego na działanie kwasów, to znowu sprężystego i t. d. bez końca, Aby tak różnorodnym w*arunkom mógł odpowiadać jakiś jeden, lub bodaj kilka tylko rodzajów masy spajającej, — o tern nie może być mowy, choćby z tego względu, że bardzo często schodzą się warunki wprost sprzeczne.

Z tego wynika więc, że dla różnych poszczegól-nyctrwypadków spojenia trzeba kombinować specjalne masy łączące, że więc z konieczności musimy mieć do czynienia z najrozmaitszymi kitami.

Na zwiększenie tej różnorodności w niemałym stopniu wpływa z drugiej strony ta okoliczność, że w gruncie rzeczy jest to zupełnie obojętne, jakie ma-terjały będą wzięte do wytworzenia masy kitowej, byle ona sama odpowiadała określonym warunkom.

0 W istocie mamy w praktyce niebywałą wprost różnorodność przepisów na sporządzanie mas kitowych, tak dalece, że jakieś systematyczne ugrupowanie kitów, dozwalające na wyprowadzenie jakichś uogólnień, ułatwiających należyty przegląd i pogląd na istotną wartość różnych recept, jest prawie że nie* możliwem.

Próbowano zaprowadzić w tym chaosie jakiś porządek. Jedni brali przytem za podstawę podziału materjały do mas spajających. Inni widzieli lepszy sposób ugrupowania według celów, dla jakich się spajanie stosuje, względnie według materjałów spajanych. Inni wreszcie usiłowali grupować sposobem skombinowanym, na obydwu powyższych zasadach. Wszystkie te sposoby ugrupowań okazują się przy bliższem rozpatrzeniu nieodpowiednimi i kończą się na tern, że główną masę najróżncjrodniejszych recept zgania się na końcu razem jako, „różne inne“.

Jeżeli się jednak chce uniknąć tej konieczności, aby się nad każdą z takich recept z osobna zastanawiać, pewne ugrupowanie jest przecież konieczne.

Zastanawiając się nad sprawą⁻, jakie ugrupowanie byłoby najodpowiedniejsze, dochodzimy do wniosku, że najlepiej będzie wziąć za jego podstawę to, co przy każdym kicie stanowi najniezbędniejszą, nie dającą się uniknąć właściwość. Za taką zaś można uważać zaznaczony już powyżej fakt, że każda masa kitowa musi być w chwili zastosowania ciekłą, lub conajmniej ciastowatą. Taki podział według ośrodka ciekłego, który w tej jego roli można określić ogólnie jako ciecz reakcyjną, staje się wygodnym i prze$ to, że gdy zrobimy przegląd wszystkich płynów i cieczy, nadających się do wytwarzania kitów, znajdziemy ich stosunkowo bardzo niewiele* Oto na cały ten w istocie skrobmy wybór składają się: 1) woda, 2) gliceryna, 3) oleje, 4) żywice i woski, 5) szkliwo na gorąco. Według tych ośrodków reakcyjnych, można więc .podzielić wszystkie masy kitowe w 5 grup.

Ponieważ takie ugrupowanie nie było jeszcze wogóle nigdzie zastosowane, więc odpowiednie nazwy grup muszą być ustanowione i po krotce uzasadnione.

1. grupa. Kity wodne. Nazwa w zupełności odpowiednia, gdyż w istocie w tym wypadku woda pozostaje w kitach, jako chemicznie i fizykalnie związana.

2. grupa. Kity glicerynowe. Tu właściwie, chcąc zcharakteryzować naturę reakcji chemicznej, na której polega wytworzenie masy łączącej, należałoby użyć określenia : alkoholatowe. Rzeczywiście bowiem nietylko gliceryna, lecz i liczne inne związki natury podobnej, jakoteż analogicznej, mogą ją zastąpić. Jednakże tego rodzaju inne ciała, nie mogą mieć dla praktycznego zastosowania najmniejszego znaczenia, jako po prostu zanadto drogie preparaty laboratoryjne i nie ma widoków, aby się między nimi zna-

lazły jakieś dla praktyki przystępne. Lepiej zatem po- -zostawić określenie popularniejsze.

3.    grupa. Kity olejowe. Ze względów dopiero co przytoczonych, właściwszą by może była nazwa: linolinowe i to tern bardziej, że w istocie nie wszystkie oleje posiadają potrzebną nam właściwość reakcyjną, lecz tylko takie, których przeważającym składnikiem jest linolina, lub tłuszcze z nią analogiczne. Ponieważ jednak te ostatnie tłuszcze nie są należycie zbadane i nie mają grupowej nazwy, więc lepiej znowu "'ograniczyć się do nazwy popularnej.

4.    grupa. Kity stopne. Nazwa ta najwłaściwsza z tej przyczyny, że żywice, woski t1. p. jako ciała stałe, muszą być stopione dla odpowiedniego zastosowania w momencie spajania-

5.    grupa. Kity szkliwowe. Ponieważ w tym wypadku spajanie uskutecznia się na gorąco, przy wysokich temperaturach, więc oczywiście powstające kity są ogniotrwałe i mogłyby być tak nazywane, Ale było by to sprzeczne z faktem, że i na drodze zimnej mogą się wytwarzać również masy ogniotrwałe, chociaż nieszkliwowe.

Według tego ugrupowania będą w dalszych rozdziałach przedstawione tak uogólniające, jak i szczegółowe właściwości mas kitowych, Ale pozostają jeszcze na tern miejscu do rozpatrzenia takie uogólnienia, które dotyczą całego szeregu kitów.

Tu spotykamy się z największą trudnością tematu. Jak to już było nadmienione powyżej, powstawanie masy spajającej przenosi się pod względem te-

oretycznym na pole wytwarzania sztucznych mas wo-gole. Dziś jest już to ostatnie nietylko teoretycznie wysoko rozwinięte, lecz i w praktyce bardzo uprawiane. W tym zakresie, zwłaszcza w najnowszych czasach dokazują się rzec można nieledwie cudów — już nie legendarnie przy pomocy djabła, który bicz z piasku kręcił, lecz w istocie, (bo czyż daleko od tego odbiegają nowoczesnè sznury i jedwabie z trocin lub sieczki) posługując si^ niezmiernymi postępami w chemii i technologji. Jest to więc temat za obszerny, aby się z nim tu włącznie można było uporać,—tern bardziej iż wymaga on gruntowniejszej znajomości zasad teoretycznych chemii. Zaś wobec określenia naszego tematu, jako mającego być przystępnym dla wszystkich, — tak jak zresztą w istocie na to zasługuje — nie można przyjąć, jakoby odpowiednia znajomość chemii była u nas czemś powszechnem, gdyż nasza literatura popularyzująca jest niestety w tym zakresie nadzwyczaj mizerna. Nie pozostaje więc nic innego, jak odłożenie tematu mas. sztucznych dla osobnej rozprawy, w której strona teoretyczna będzie musiała być z konieczności obszerniej rozebrana i udostępniona. jL tern zastrzeżeniem ograniczamy się tu do uogólnień najkonieczniejszych.

Chcąc więc osiągnąć jakiś pogląd na powstawanie mas kitowych drogą chemiczną, musimy się przedewszystkiem zapoznać bliżej z jedną najbardziej podstawową zasadą wszelkich reakcji chemicznych. Mianowicie, jeżeli jakiekolwiek, różne ciała chemicznie się łączą, następuje to w pewnych, ściśle i zawsze

jednakowych stosunkach wagowych tych] ciał. N. p, czyste wapno łączy się chciwie z wodą, dając jako produkt reakcji wapno gaszone. Otóż ta reakcja zawsze zachodzi w ten sposób, że przytem 18 dowolnych części wagowych (gr. kg. i t. d.) wody wiąże się z 56 takich samych części wagowych wapna, wydając jako produkt dokładną sumę tych ciężarów t. j. 74 części wagowych wapna gaszonego.

Należy to rozumieć dalej w ten sposób, że jeżeli weźmiemy do reakcji np. 50 gr. wody i 56 gr wapna to z tej wody wziętej wejdzie w reakcję tylko 18 gr., wydając ze wszystkiem wapnem tak samo 74*gr. wapna gaszonego, zaś nadmiar wody (tj. 50 — 18 = 32 gr.) pozostanie niezmieniony, czyli w rezultacie otrzymamy 74 gr. wapna gaszonego i 32 gr. wody.x Jeżeli zaś odwrotnie weźmiemy nadmiar wapna, np. przy 56 gr. tegoż tylko 10 gr. wody, wtedy z wziętej ilości wapna wejdzie w reakcję tylko ilość, odpowiadająca proporcjonalnie stosunkowi 18 do 56. Za pomocą prostej reguły proporcji możemy tę ilość obliczyć

18 : 56 = 10 : x; x-3iy₉.

Zatem jak najściślej tylko 31 Y» gr. wapna zostanie związane^ dając sumą, tj. 41 '/э gr. wapna gaszonego, a reszta, tj. 14⁸/o gr. wody pozostanie nie połączone.

Przytoczony przykład — jeden z najprostszych w odniesieniu do mas kitowych, — pozwala nam wyciągnąć kilka ważnych wniosków.

Widzimy więc najpierw,/ że ogólnie skład tych mas nie może być dowolny, a dalej, że znając rodzaj reakcji i jej czynników, możemy ściśle rachunkowo znaleźć stosunek liczbowy, w jakim powinny być wzięte ośrodek reakcyjny z jednej strony i czynniki reakcji'z drugiej. Ten stosunek liczbowy musi być ściśle zachowany, jeżeli chcemy uniknąć tego, żeby w masie kitowej nie pozostawał w nadmiarze którykolwiek z czynników, lub co gorsza, by którego nie brakło do związania ośrodka reakcyjnego

Za podstawę takich obliczeń oczywiście trzeba brać przedewszystkiem ośrodek reakcyjny. Ta reakcja, która ma go związać, zachodzić może w dwojaki sposób: 1. płyn reakcyjny jest zarazem jednym z czynników głównych' reakcji. 2. reakcja zachodzi między innymi czynnikami, a płyn dopiero następnie łączy się chemicznie z produktem tej pierwszej reakcji. W pierwszym wypadku trzeba drugi czynnik wziąć w ilości, co najmniej odpowiadającej ilości płynu reakcyjnego. W drugim wypadku należy ilość produktu reakcji dostosować ilościowo do płynu. Mając zaś już do płynu dostosowaną ilość produktu reakcji, łatwo możemy zupełnie ściśle obliczyć ilości poszczególnych czynników głównej reakcji: jeżeli bowiem wiemy jakie to są czynniki i jak/ wchodzą w reakcje,—znamy zarazem ich liczby stosunkowe. I w tym wypadku tak samo, jak poprzednio, odnośne czynniki powinny być wzięte w ilościach Conajmniej obliczonych.

Co do nadmiaru czynników reakcji, które mają pozostać w masie kitowej, niepołączone dla braku drugiego czynnika, to już rzeczą względną, czy tego należy unikać, czy też nie; zależy to zupełnie od natury chemicznej tego czynnika w nadmiarze. Jeżeli to jest ciało bardzo podatne do reagowania chemicznie, czyli nietrwałe i czułe na różne zewnętrzne wpływy — to oczywiście obecność tego nadmiaru nie jest w masie pożądana, gdyż przez to cała masa spojenia staje się tak samo nietrwałą. W przeciwnym zaś razie tj. gdy ów czynnik jest natury dość trwałej i obojętnej, spełnia jego nadmiar rolę obojętnej masy wypełniającej i nic kitowi nie szkodzi.

Co się tyczy wspomnianych już kilkakrptnie mas obojętnych, czyli wypełniających, to odgrywają one w masach kitowych ważną rolę z różnych względów. Więc przedewszystkiem bywają one nierzadko konieczne ze względu na naturę reakcji chemicznej w odniesieniu do ich siły i szybkości przebiegu, które bywają najrozmaitsze.

Nie wchodząc w bliższe szczegóły, trzeba zaznaczyć ogólnikowo, że wśród niezmiernych szeregów najróżnorodniejszych reakcji chemicznych oczywiście możemy natrafiać na nadzwyczaj słabe i powolne, ale też nieraz na' bardzo gwałtowne i szybkie. Ponieważ zaś wszelkim gwałtowniejszym reakcjom towarzyszy silne wydzielanie ciepła, więc może się zdarzyć, że przy równoczesnym szybkim przebiegu reakcji następuje wewnętrzne przegrzewanie całej masy reakcyjnej, zmieniające zasadniczo pierwotne warunki samej reakcji i powodujące zawikłanie tejże, skutkiem wywoływania różnych reakcji drugorzędnych, nieza-mierzanych. Nieraz zdarza się, że n. p. przy ciałach organicznych doprowadza to w rezultacie do zupełnego spalenia masy. W takich wypadkach właśpie zapobiega się przegrzewaniu przez umyślne dodawanie mas zupełnie obojętnych, nie biorących żadnego udziału w danej reakcji, a przeszkadzających szybkości tejże za pomocą mechanicznego rozdzie-, lenia czynników, jakoteż przez to, że wywiązujące się ciepło musi się zużywać na, równoczesne ogrzewanie tej masy obojętnej. Często może odgrywać tę rolę już nadmiar jednego z czynników : zwyczajnie jednak lepiej jest dodawać masy zupełnie obojętne.

Są dalej inne względy, dla których znowu masy obojętne stają się konieczne. Mianowicie — ponieważ masę kitową przygotowuje się i przysposabia na zewnątrz, więc się może zdarzyć, że przy szybko zachodzących reakcjach, masa sporządzana zanadto stężeje, zanim będzie nałożoną na miejsce spajane. Temu się również zapobiega przez dodatki mas obojętnych, w ilościach dowolnych, zależnie od czasu, jaki musi upłynąć między dobrem przysposobieniem masy i jej zastosowaniem.

, Nakoniec, materjały obojętne mają pewne znaczenie niejako ekonomiczne.

Często zwłaszcza w takich wypadkach, gdzie kitu trzeba używać w większych masach, a zasadnicze składniki, mającfej powstać masy kitowej, należą do droższych, staramy się uczynić je tańszymi w ten sposób, że właściwej masy łączącej wytwarza się tylko tyle, ile jest koniecznem do należytego powiązania innej masy, jak najtańszej. Jako klasyczny przykład pod tym względem można przytoczyć używanie betonu w miejsce samego

cementu. Gdyby się np. do fundamentów użyło samego cementu, byłyby one oczywiście idealnie trwałe i mocne, ale też i nadzwyczajnie drogie. Otóż omija się to w ten sposób, że do masy cementowej dorzuca się tyle żwiru kamiennego, ile się tylko da pomieścić, tak, żeby ten ostatni był dostatecznie przez masę cementową otoczony. W ten sposób powstaje wielokrotnie większa masa betonu, zwyczajnie wcale nie gorsza pod względem spoistości, niż sama masa cementowa.

Zupełnie więc analogicznie postępuje się przy kitach. Przytem jeżeli się trafi, że jeden z zasadniczych składników kitu naieźy do materjałów tanich, to go się po prostu daje w stosownym nadmiarze. W przeciwnym razie dodaje się jakiegokolwiek innego rnaterjału taniego, byle mocnego i trwałego. W tym celu używa się np. piasku,-glinki, azbestu, opiłek żelaznych i t. p. W innym znowu celu używa się przy kitowaniach przędzy, pakuły, długiego azbestu, włosienia i t. p. mianowicie jako środka do umiejscowienia, zwłaszcza w tych wypadkach, gdy sporządzona masa kitowa jest mało ciastowata. Szczególniej przy kitowaniach uszczelniających, a zwłaszcza przy łączeniu rur, jest to koniecznem, jeżeli się chce być pewnym, że puste miejsca, nie dające się z zewnątrz skontrolować, będą dokładnie wypełnione.

Przy obliczeniach, mających na celu oznaczenie stosunkowych ilości poszczególnych składników masy kitowej, masy obojętne, wypełniające, oczywiście nie mają znaczenia, ani wpływu, tak dalece, że należy je pomijać, jakby zupełnie w masie nie istniejące.

Reasumując powyższe Uwagi, widzimy, źe układanie recept na masy kitowe, względnie kontrolowanie czy gotowe recepty odpowiadają zasadniczym warunkom, jest zawsze możliwe, ale wcale nie jest łatwem i wymaga dokładnej znajomości nietylko materjałów, lecz także przeróżnych procesów chemicznych.

Przeważna ilość recept kitowych nie taką też drogą, nie w laboratorjach powstała, lecz głównie jest rezultatem mozolnych praktycznych prób i spostrzeżeniem przypadkowych. Biorąc pod uwagę, że już n. p. przy dwóch, lub trżech składnikach możliwość różnych kombinacji narasta rzec można w nieskończoność, łatwo zrozumieć, że wypośrodkowywanie drogą praktycznych prób, która z kombinacji będzie najodpowiedniejszą, 'jest niemożliwością, lub conaj-mniej robotą na ślepo. W obecnych warunkach jest zresztą taka droga zupełnie bezcelowa, gdyż przez teoretyczne obliczenie i rozważanie od razu dochodzj się do wyniku, która kombinacja jest najracjonalniejszą, co zresztą może być następnie drogą kilku różnych prób należycie skontrolowane.

Swoją drogą trzeba też przyznać, że i nauka nie może jeszcze w każdym wypadku dawać odpowiedź pewną i definitywną, tern bardziej, że właśnie najczęściej się tu ma do czynienia z reakcjami charakteru słabego, skomplikowanego i powolnego, dotychczas należycie niezbadanemi. W szczególności np. kwestja t. zw. wody formującej, — mająca dla nas znaczenie zwłaszcza przy ikitach wodnych, — należy

właśnie do bardzo mało zbadanych i określonych. W każdym razie jednak można osiągnąć tą drogą pewne wskazówki ograniczające i orjentacyjne dla prób praktycznych.

Załatwiwszy się ze stroną teoretyczną tematu, przejdźmy z kolei do strony praktycznej, — więc prze-dewszystkiem do sprawy produkowania klejów i kitów.

Już z ogólnych uwag teoretycznych wynika, że właściwie nie może być mowy o jakichś fabrykacjach klejów i kitów, jako artykułów bezpośredno gotowych do zastosowania. Gotowe kleje wprawdzie mogą być i po części bywają artykułem handlowym, ale tylko wyjątkowo, w mniejszym zakresie. Wszystkie prawie kleje w takich roztworach, jak się je stosuje w praktyce, są bardzo wrażliwe na< wpływy zewnętrzne, przytęm wcale niewygodnę do handlowych manipulacji i transportów. Zresztą dalsze transportowanie gotowych klejów byłoby nieekonomiczne, choćby z tego powodu, żeby się pi żytem przewoziło masy wody i żeby się zupełnie bezcelowo musiało stoso- . wać środki konserwujące. Wszystkie takie kleje handlowe w różnych tubkach i flaszeczkach z pędzelkami i innymi udogodnieniami, reklamowane jako środki uniwersalne, niezawodne i najlepsze są obliczone na wyzysk takich wygodnisiów, którzy sobie nie potrafią n. p. gumy, lub dekstryny rozpuścić. Zwyczajnie są to imitacje środków naturalnych : otóż jąko takie byłyby zupełnie na miejscu, gdyby w stosunku do wartości użytkowej środków naftiralnych były tańsze i ekonomiczniejsze. Z reguły jednak bywa

odwrotnie. Więc oczywiście kto się na rzeczy choć trochę rozumie, będzie kupował nie gotowe,roztwory klejowe, lecz tylko materjały do ich sporządzenia w miarę zapotrzebowania.

Zaś co do kitów, to z poglądu teoretycznego na tę sprawę wynika najoczywiściej, że wiaściwie nie może być mowy o jakichkolwiek gotowych kitach, jako artykułach handlowych. Trudno bowiem sobie wyobrazić, aby w handlu mogły się pojawiać na każde zawołanie kity świeżo sporządzone. Jeżeli się zaś kupuje kit na pozór odpowiedni — t. j. jeszcze ciekły lub ciastowy, który przecież musiał jakiś czas dłuższy już przeleżeć — to on nie może być dobry, gdyż nie odpowiada zasadniczemu pojęciu o kitach. Jedyny wyjątek pod tym względem mogą stanowić takie kity» w których tężenie masy polega na utlenieniu tlenem powietrza — o ile się je znajduje pod szczelnem zamknięciem, albo n. p. konserwowane pod warstwą wody, lub oleju.

Nawet w takich wypadkach, gdzie gotowe kity są sprzedawane w formie mas stałych, które potrzeba stosować na gorąco przez stopienie, nie trzeba się łudzić, ze one mogą mieć jakąś wartość. Wprawdzie niewątpliwie dadzą się one użyć, ale to co się niemi uzyska, nie może być skitowaniem we właściwem pojęciu, lecz musi być uważane tylko za sklejenie niewłaściwego rodzaju, t j. grubą, sztywną i kruchą warstwą, Jeżeli bowiem wewnętrzne reakcje chemiczne, mające wytworzyć mocną i trwałą masę kitową, nie powstały w takim gotowym kicie przy długiem jego

tężeniu w sklepie, to oczywiście nie powstaną i w masie spajającej : zaś ten sam skutek niewłaściwego sklejenia można uzyskać nieporównanie taniej, używając bądź zwykłego laku, bądź jakiej żywicy, w miejsce rizepłacanego specyfiku.

Więc i tu tak samo może być mowa jedynie o kupowaniu materjalow bądź surowych, bądź też specjalnie przysposobionych do sporządzenia kitów. Materjały oczywiście lepiej nabywać możliwie przysposobione. Zatem .zamiast kupować n. p. kredę w kawałkach, starać się o kredę szlamowaną, lub co-najmniej dobrze sproszkowaną, zamiast piasku o ziemię okrzemkową i t. d. Trafiają się też w handlu kity, przysposobione w formie dwóch mas, które trzeba przed użyciem mieszać według dołączonej recepty. Otóż tasie produkta mogą już budzić pewne zaufanie, o ile jedna z mieszanin jest cieczą.

Przy sporządzaniu kitu najistotniejszą rzeczą poza doborem materjałów są dwie operację, bardzo proste, ale w wykonaniu'dość mozolne.

Pierwszą z nich to możliwie jak najdalej posunięte rozdrobnięnie, względnie sproszkowanie materjałów stałych, za pomocą mechanicznego mielenia, tłuczenia, rozgniatania w połączeniu z przesiewaniem i odwiewaniem* Do tego służą najróżnorodniejsze młynki, rozgniatacze i t. p.

Najsubtelniejsze' rozdrobnienie osiąga się przez t. zw. szlamowanie, połączone z dekantowaniem. Zasadniczo opiera się ten sposób na tern, że masę już sproszkowaną — zawiesza się przez silne rozbełtąnję

w wodzie w większym zbiorniku, z którego, po czę-ściowem osadzeniu się najgrubszych części, resztę zawieszoną spuszcza się do innego naczynia, lub też częściami do kilku ' mniejszych naczyń. Osad, najpóźniej osadzający się, względnie z najwyższych warstw wydzielony, jest najsubtelniejszy.

Najidealniejszy stan sproszkowania w całej masie osiąga się drogą chemicznych reakcji przez t. zw. wytrącanie osadu. N. p. jeżeli do roztworu chlorku wapniowego dodamy roztworu sody, to przytem powstający osad węglanu wapniowego, odsączony, odmyty i wysuszony na powietrzu, przedstawia najsubtelniej rozdrobnioną kredę.

Druga operacja, to jak najdokładniejsze zmieszanie maierjałów. Jest to rzecz dla dobrego skito-wania najbardziej zasadnicza. Przy niedokładnem wymieszaniu bowiem mogą się znajdować z jednej strony pewne miejsca, w których cieczy reakcyjnej będzie za mało, lub nawet nic, — zaś wtedy z drugiej strony w innych miejscach musi jej być za wiele. W takich wypadkach owe pierwsze miejsca będą, albo za słabo związane, lub nawet pozostaną proszkowate, zaś drugie będą zawierać ciecz, która zamknięta przez wytwarzającą się masę nie może się dalej rozejść i wejść w reakcję: w rezultacie zatem powstanie ski-towanie zupełnie niedostateczne. Pamiętając o tern, należy się liczyć dalej z tern, że dokładne wymieszanie nie jest tu wcale rzeczą tak łatwą, jakby, się wydawało. Chociażby wzięty ośrodek reakcyjny był płynem, to w miarę domieszywanią doń składników

stałych,, dochodzi się conajmniej do gęstej cieczy, a zwyczajnie do ciasta, w którem dalsze mieszanie się przez automatyczne wnikanie płynu w masę stałą piawie że ustaje, tern bardziej, że równocześnie zachodzą już - reakcje chemiczne, przez co ciasto już w Ciągu mieszania coraz więcej gęstnieje. W tych warunkach dokładne wymieszanie można osiągnąć jedynie ^rzez mechaniczne ugniatanie masy, co jest operacją dość mozołną. Na mniejszą skalę można ją przepiowadzić ręcznie: niczem się ona wtedy nie różni *d ugniatania mąki na ciasto, Ale operacja ta musi iyć przeprowadzona możliwie jak najszybciej i absolutnie bez przerw. W tych wypadkach zwłaszcza, gdze urabiane ciasto jest gęstsze, a masa tężeje dość szybko, lepiej zastosować inne, mechaniczne sposoby igniatania. Na małą skalę uskutecznia się to przez Cągłe ubijanie ciasta młotkiem, lub jakimkolwiek tłuęzkipm na dowolnej gładkiej podstawie w ten sposó\, że się całą masę formuje ręcznie w kulę, lüb wałek, Цге się przez ubijanie rozpłaszcza, znowu formuje i t. ć

Przy nieio większych ilościach znakomicie się nadaje do ugrigtania zwyczajny młynek do mielenia mięsa. Trzeba t-jko pamiętać, aby przed użyciem najpierw cały młynk dobrze osuszyć na gorąco i wewnątrz dokładnienaoliwić (najlepiej olejem lnianym) a po ukończeniu ugniatania natychmiast rozebrać i odczyścić z reszty masy.

Przy wyrobie r rozmiarach już więcej fabrycznych używa się alb specjalnych ugniataczek, albo

też prostych urządzeń w formie fc. zw. stemp. Szcze golowy ich opis możemy pominąć, jako nadto zna-' nych i znajdujących się zawsze do nabycia w większycn składach żelaznych.    /    .v'<

Makoniec należałoby omówić ogólną strcnę techniki klejenia i kitowania t. j. w praktyce u żywi ne sposoby. Tu zadanie jest łatwe : z góry bowiem, można zaznaczyć, , że omawiany zakres jest tak prosy, ii w istocie trudno mówić o jakiejś „technice“ klejenia i kitowania.

Podczas gdy wzmiankowane wyżej działy,łączenia przez lutowanie i zgrzewanie wymagają nąróżno-dniéjszych aparatów, urządzeń i dużej rutyny to klejenie i kitowanie, a zwłaszcza pierwsze, ograiicza się do manipulacji tak powszechnych i zwyczajiych, jak n. p. w zwykłem gospodarstwie kuchennen-

Co najwyżej należałoby może zalecić? j<ko ogólną regułę najpierw, że przy wszelkich klejenia^ powinno się starać — nie tyle oszczędzać — ile ne szafować zanadto materjałem klejącym, gdyż najlepsze sklejenia otrzymuje się warstwami jak najcińszymi, byle należycie rozprowadzonymi, jakoteż, b gdzie tylko możliwem powinno się używać spras>wywania przy suszeniu.

Zaś przy kitowaniu odwrotnie <ie powinnó się — a nawet w wypadkach, gdzie chodzi zarazem o uszczelnienie nie wolno oszczędne na materjale, lecz owszem trzeba się starać jak lajzupełniej zapełnić nim miejsce spajane, choćby awet używając forsownego wciskania i ubijania.

Pozatem należy też pamiętać, że powierzchnie spojenia powinny być bezpośrednio przedtem należycie oczyszczone, zwłaszcza przy metalach, ewentualnie w tym wypadku przez usunięcie rdzy za pomocą przemycia słabym kwaserp. Przy użyciu kitów nadto gęstych należy powierzchnie spajane lekko zamoczyć cieczą masy kitowej. Trzeba również szczególną uwagę zwracać na to, żeby powierzchnie złączeń przypadkowo nie były w całości, lub częściowo w jakikolwiek sposób zanieczyszczone choćby nawet tylko śladami tłuszczu. Woda bowiem nie może usunąć warstewki tłuszczu w ten sposób, jak usuwa powietrze i odnośne miejsca pozostaną niespojone. Pod tym względem już nawet samo dotknięcie powierzchni palcami, — zwłaszcza gdy ona jest całkiem sucha, — może szkodzić, z powodu przyczepienia się tłuszczu skórnego. Ewentualnie należy więc przemyć płynem rozpuszcza jącym tłuszcze, n. p. benzyną, lub, eterem.

Nakoniec pozwolę sobie poświęcić kilka uwag stosunkowi omawianego tematu do naszych spraw ekonomiczno-społecznych.

Jak to już było zaznaczone, — w tym zakresie zasadniczo nie móże być mowy o stwarzaniu, względnie projektowaniu, jakichś odrębnych fabryk klejów i kitów w większych rozmiarach. Chociaż ich zastosowanie ma niezmiernie wielkie rozmiary, — to zwyczajnie zapotrzebowanie bywa pokrywane od razu w odnośnych przemysłach, wchodząc jako część integralna tychże. Nie ma mowy o tern n. p., by papiernictwo, pochłaniając mas klejowych wagonami, —

starało się o przysposobione kleje:, ono zawsze poszukuje tyiko materjałów surowych.

inne znowu materjały — jak np. karuk, pokost są właściwie produktami zawsze ubocznymi przetwarzań i urządzeń fabrycznych dla innych celów.

Są to rzeczy, które można należycie przedstawić tyiko w całokształcie odnośnych przemysłów: fu zaś będą one omawiane ogólnikowo, o ile potrzebna do ogólnej znajomości rzeczy, n    ę

Więcej szczegółowo pozwolę sobie zwrócić uwagę na pewien fakt, bardzo znamienny dla naszych stosunków, a dotyczący stosowania klejów i kitów w mniejszych rozmiarach.

Z całego zakresu spajania, .najwięcej u nas upowszechniony na mniejszą skalę, jest jeden tylko rodzaj spajań — mianowicie lutowanie.

W każdem mieście, a nawet miasteczku co kilka ulic spotyka się „blacharzy“, którzy lutowaniem ratują różne statki blaszane — i którzy mimo takiej ich liczebności nie skarżą się —- na brak zajęcia — chociaż najczęściej ich przedsiębiorstwa są niczem więcej, jak tylko takimi klinikami dla ratowania garnków blaszanych. Otóż pytanie: Czy tyiko z blachy rzeczy się psują? Ileż to niszczy się, łamie i rozbija przedmiotów z materjałów bez porównania cenniejszych niż blacha: ileż razy zdarza się potrzeba ratowania Tozbitków porcelanowych, szklanych, z kości słoniowej, fiszbinu, rogu, bursztynu, z różnych sztucznych mas i t. d. bez końca. A ileż razy ulegnie tra-gedji rzecz, nawęt niedroga, z prostego materjału, —

Co oszczędniejszy, jak może próbuje. Więc np. gdy mu się uszkodzi kalosz, daje go szewcowi do naprawy, sądząc, że od tego ten winien być praktykiem ; ale zwykle przekonuje się, że ostatecznie tak samo skoro trzeba kalosz wyrzucić z jego naprawą, — jak bez tejże. Jeszcze oszczędniejszy odważa się próbować sam różnych naprawek. Nie dowierzając, — słusznie zresztą — żeby sobie mógł dać radę z tajemniczymi receptami różnych poradników, sądzi, że praktyczniej będzie użyć środków gotowych. Więc kupuje na zapas puszkę, lub flaszkę jakiego „Uniw.ersal-Kitt‘\ a przekonawszy się, że i to na nic się nie zdało, wyrzuca wszystko wraz z kitem do kanału, lub na śmietnisko. Mniej oszczędny postępuje — oszczędniej i rezygnuje od razu z jakichkolwiek prób i również Wzbqgaca śmietnisko. 1 tu dopiero rzeczywiście jest rzecz w porządku ч— na nasze stosunki społeczne, — gdyż odpowiada to naszej szerokiej naturze słowiańskiej, — hołdującej nadmiernie bezmyślnej, rozrzutnej konsumcji wszystkiego, Nie ma chyba narodu na świecie, któryby więcej nie umiał — odpowiednio dó pretensji kulturalnych — szanować odpadków gospodarki, — jak właśnie Poła⁴cy. Poczęści w tern należy się dopatrywać przyczyny, dlaczego u nas nie ma do-

które] należyte zrestaurowanie byłoby bardzo upragnione ze względów osobistych, jako cenne pamiątki, upominki i t. p.    ,

Niestety z reguły nie ma u nas gdzie się zwrócić o ratunek w takich wypadkach, więc się wszystko marnuje.    ₍

tychczas ani śladu jakichś stacji ratunkowych dla naprawiania różnego rodzaju wyliczonych powyżej rozbitków, chociaż to nie jest przyczyna wyłączna.

Tak dalej trwać nie może. Należy spodziewać się, że jeżeli już nie rozumna refleksja, to cięgi' ostatniej wielkiej wojny przyzwyczaiły już i nas do większej oszczędności konsumcyjnej.; Więc też można przypuścić, że takie przedsiębiorstwa reperacyjne za pomocą klejów i kitów niewątpliwie miałyby już i u nas wielkie powodzenie.

Takie zakłady, czy stacje ratunkowe, mogłyby w większych środowiskach z czasem obejmować i większe zakresy : mogłyby dostarczać klejów i mas kitowych fachowo przysposobionych, — jakoteż i gwarantowanych materjałów surowych. Ot choćby n. p. mogłyby się. postarać, aby —. niekoniecznie przez Wiedeń, Pragę łub Berlin, lecz ze źródeł .bezpośrednich, — sprowadzić do nas bodaj na pokaz trochę gutaperki naturalnej i kauczuku niefałszowanego. Już samo fachowe i umiejętne naprawianie kaloszy, kauczukowych rur, obręczy bicyklowych i samochodowych i w ogóle wszelkich wyrobów z tych, tak z dnia na dzień coraz droższych, materjajów może przedstawiać lukratywne przedsiębiorstwo. W większych miastach nawet takie rzeczy na pozór małostkowe, jak* bieżące dostarczanie klajstru i gotowych klejów dla różnych urzędów, administracji, poczt, mniejszych przedsiębiorstw stolarskich i t. p. bywają w Niemczech podstawą poważnych zakładów fabrycznych.

trzeba jednak zaznaczyć, że do prowadzenia takiego przedsiębiorstwa nie wystarcza prosty ruiynista tego rodzaju np., jak nasz blacharz, iub szklarz z tego tytułu, że operuje kitem szklarskim. Jak już ż dotychczas przeprowadzonego tu ogólnego przeglądu,' tak i z dalszego ciągu, możemy osądzić, że wszystkie szczegóły należące do tego zakresu są bardzo proste i łatwe, ale wymagają nietyle mechanicznej rutyny, ile — żeby się tak wyrazić — praktycznej inteligencji i obszernej znajomości, „małej chemji“ i towaro

znawstwa.

Niestety tych rzeczy ostatnich u nas właśnie brak największy: nie ma ich w społeczeństwie, nie ma w literaturze, — ani nawet dotychczas nie ma w programach wychowawczych. I tu spotykamy się z drugim, ważniejszym powodem omawianych powyżej braków, mianowicie, nasze nad wszelki wyraz fatalne kierunki i poglądy pedagogiczne na pdlu wy

chowania inteligencji.

W niewczesnej pogoni za niewłaściwie pojmo-wanem ^idealizowaniem społeczeństwa, wygnały te poglądy precz ze swych programów wszelkie przedmioty nadto praktyczne, jako materjalizujące; a już najgorzej sie obeszły z tern, co pozwoliłem sobie określić, jako małą chemję. W tych programach jest chemja objęta, ale tylko jako nauka czysta, jako przedmiot wyższego wykształcenia uniwersyteckiego. Ponieważ zaś cały zakres tego ostatniego jest zasadniczo nastrojony dla produkowania inteligencji idealnej, oderwanej od poziomej mechaniki życia praktycznego,

Codziennego, -- więc patentowani chemicy tego systemu, są wobec takich kwestji, jak tu podnoszone, hiemniejszymi laikami* niż przeciętny ogół.

Nic więc dziwnego, że zaznaczony powyżef, tak bijący w oczy i nienormalny brak odnośnych zakładów reperacyjnych istnieje, chociaż mamy chemików patentowanych. Nie do nich też odnoszą się te uwagi, gdyż według'ich pojęć są to rzeczy dla nich „nieprzystojne“.

Ta rozprawa ma na celu wykazanie, że są to rzeczy, do których wielka chemja nie jest niezbędną. Jestem przekonany, że każda jednostka, byle praktycznie inteligentna, przy dobrych chęciach może tu zadaniu podołać. •

CZĘŚĆ i.

Matei-jały klejowe.

Zasady klejenia były już właściwie dostatecznie omówione w cząści ogólnej. Stosownie do określeń tam wprowadzonych, za klejenie uważamy takie sposoby łączenia przez spajanie, w których ciecz spajająca usuwa sie tylko przez powolne wyparowanie, pozostawiając masę łączącą na miejscu spojenia. Musimy tu wiec mieć do czynienia z jednej strony z gótową już masą, zaś z drugiej z płynem pośredniczącymi Jako płynu używa sie przytem zwyczajnie tylko wody.

Płyn oczywiście mógłby być zupełnie dowolny, byle łatwo wysychający. Z tegó wzglądu mogłyby sie lepiej nadawać inne płyny, łatwiej lotne, jak n. p. ^ alkohol, benzyna i inne. Ponieważ jednak przez powolne wysychanie płyn musi zniknąć, wiąc byłoby to nieekonomiczne. Że woda znika, nic to nie szkodzi, gdyż i kosztuje tyle co nic — • ale n. p. znikający spirytus, lub benzyna — bądź jak bądź muszą wiele kosztować.

Gotowe materjały klejowe znajduje człowiek od najdawniejszych czasów w naturze. Dają one na ogół masy spajające nie bardzo mocne: ponieważ jednak zastosowanie ogranicza się do ciał porowatych, o spoistości mniejszej; więc i nie potrzebują być mocniejsze. Wszystkie materjały klejowe możemy podzielić w trzy grupy według pochodzenia mianowicie: 1 roślinne, 2 zwierzęce, 3. sztuczne.

1. Kleje roślinne.

Guma arabska (i inne).

Rozmaite gumy śą środkami do klejenia, znajdującymi się w naturze, jako całkiem gotowe. Różne drzewa liściaste z gatunku strączkowych wypacają w czasie upałów gęstą ciecz, bardzo lepką, która na powietrzu wysycha, tworząc ziarna i krople nieforemnë, pół przeźroczyste, o powierzchni szklistej z wielką spoistością. Za pomocą sztucznych nacięć poprzez korę w drzewo można wypacanie przyspieszyć, jakoteż ilościowo powiększyć. Wypociny te, zebrane i oczyszczone od zewnętrznych zanieczyszczeń dostają się do handlu w formie pierwotnej pod nazwą gum różnego pochodzenia. Najpospolitszą jest guma arabska, pochodząca z pewnego gatunku akacji ze stref tropikalnych Afryki, Indji wschodnich i Australii.    ¹

Również i nasze drzewa wydzielają gumy, jednak nie tak obficie. Znaną jest w handlu guma trześniowa, śliwkowa i inne. Nie dorównywują one jakością gu-mle arabskiej: w składzie chemicznym są też odmienne.

Zasadniczym składnikiem gum są węglowodany pokrewne skrobii, — ale mające charakter słabego kwasu organicznego. Takich węglowodanów gumo-* wych znamy kilka odmian, mianowicie: arabina, ce-razyna, bassoryna i inne mniej zbadane. W samej roślinie w jej sokach znajdują się one właściwie w formie tak zwanych glukozydów, t. j. połączeń z cukrem, który jednak łatwo się oddziela pod wpływem różnych k czynników chemicznych. W gumach wypacanych znajdują się również nie wolne, lecz jako sole alkaliczne f i wapniowe.

Gumy są ściśle biorąc w wodzie nierozpuszczalne: tworzą jednakże z nią galaretę tak wiotką, że pozornie nie różni się ona od roztworu. W alkoholu są nierozpuszczalne, jak również w kwasach. W praktycznem zastosowaniu najlepszą jest guma arabska, zawierająca jako główny składnik arabinę. Nasza guma trześniowa jeżeli znajduje zastosowanie, to tylko do celów masowo przemysłowych — w przemyśle tekstylnym do apretowania. Guma arab'ska " jest produktem gotowym do użycia bez żadnej przeróbki. Wystarczy rozpuścić ją w wodzie. Stosunek wody do gumy zależny jest zupełnie od tego, jakiej ciekłości kleju potrzebujemy. Dla celów kancelaryjnych n. p. łepiej jest używać roztworów cieklejszych : dla takich zaś celów, jak nagumowania n. p. brzegów kopert, opasek, marek pocztowych, etykiet i t. p. które mają być wysuszane i wogóle używane dopiero

przez ponowne zwilżanie, oczywiście lepiej sporządzać ciecz więcej gęstą, gdyż ta łatwiej daje się rozprowadzać równomiernie i łatwiej wysycha.

W stanie stałym, zupełnie suchym przechowują się wszelkie gumy bez jakiejkolwiek zmiany, o ile nie cierpi^ od wilgoci. W wilgoci ulegają pleśnieniu, ale tylko zewnętrznie W roztworach użytkowych są również dość trwałe, jednakże-z czasem również ulegają pleśnieniu i rozkładowi w całej masie, przyczem kwaśnieją, mętnieją i tracą wiele z kleistości. Zepsute roztwory można poprawić przez zagotowanie z mlekiem wapiennem i odcedzenie. Dla utrwalenia roztworów użytkowych na czas dłuższy używa się niewielkiego dpdatku środków dezinfekcyjnych, jak n. p. kwasu borowego, salicylowego, formaliny, lysolu j i innych.

W gotowych warstwach łączących gumy są zupełnie trwałe, ale tylko w miejscach całkiem suchych. W wilgoci przyciągają wodę i napowrót się rozpuszczają, a zarazem bardzg łatwo pleśnieją, tracąc zupełnie spoistość. Każde sklejenie gumą da się również łatwo zniweczyć przez prośte odmoczenie wodą.

Jakkolwiek gumy są najlepszym środkiem klejącym, mają tę wadę, że są dla wielu celów za drogie. Nic też dziwnego, że od najdawniejszych czasów istnieją ciągłe i liczne usiłowania, mające na celu zastąpienie ich różnymi surogatami i produktami sztucznymi. Tak w literaturze, jak i w praktyce spotykać się można ciągle z niezliczonem mnóstwem przepisów i recept na sztuczną gumę.

Usiłowania te nie były całkiem bezskuteczne; doprowadziły bowiem do wynalezienia różnych środków tańszych, a zarazem zupełnie odpowiednio, lub niejednokrotnie w pewnych specjalnych wypadkach nawet lepiej zastępujących gumę. Tak n. p. okazało się, że w zastosowaniu do naklejania etykiet na naczyniach szklanych, lub blaszanych, szkło wodne — nietylko zastępuje gumę, lecz nawet jest bez porówna- * nia od niej odpowiedniejsze, gdyż daje naklejenie zupełnie niewrażliwe na wilgoć. Dalszy przykład:

W przemyśle tekstylnym, w zastosowaniu do utwierdzenia barwnika w tkaninach, dziś gumy się prawie już nie używa, lecz tylko innych klejów, o których dalej będzie mowa

Tego rodzaju wynalazki i postępy przyczyniły się do tego tylko, że guma nie należy do artykułów nadzwyczaj drogich, ale wyrugować jej nie zdołały i po dziś dzień stanowi ona bardzo poważny artykuł handlu światowego.

Dla chemiką nowoczesnego kwestja sztucznej gumy przedstawia się następująco. Ponieważ głównym, składnikiem, najodpowiedniejszym okazała się arabinoza, — więc należy dążyć. do otrzymania jej drogą syntetyczną z produktów tanich. To się dotych* czas nie udało.

Guma imana.

W różnych nasionach, szczególniej w siemieniu lnianem i konopnem znajdują się w dość znacznej ilości (około 10°/₀) pewne substancje śluzowe, po

części w wodzie rozpuszczalne, po części tworzące z nią galaretę. Dają się one łatwo wyciągnąć przez wygotowanie siemienia z wodą i odcedzenie przez gęste płótno. Do wygotowania lepiej jest użyć rozcieńczonego kwasu (najlepiej siarkowego), gdyż przy-tem większa⁴ część śluzu ulega t zw. ^cukrzeniu t. j. rozkładowi w gumę i cukier, Z odsączu po zadaniu 3—4-krotną ilością (na objętość) 90% spirytusu wydziela się obfity osad kłaczkowaty, który odsączony i przemyty spirytusem, a następnie wysuszony, przedstawia masę, podobną do gumy arabskiej, tylko więcej brunatną. Masa ta rozpuszcza się łatwo w wodzie i może być używana jako surogat gumy arabskiej.

Guma jemioło wa.

Jemioła (Viscum album) jest to roślina pasożytnicza, bardzo powszechna w gorących krajach, rzadziej u nas, pasożytująca na pniach drzew liściastych, u nas najczęściej na dębach, zawsze zielona. We wszystkich częściach tej rośliny, a najobficiej w jej jagodach, znajduje się gęsta, przeźroczysta, bardzo lepka guma. Głównym składnikiem tejże jest specjalne ciało chemiczne, zwane viscyną, pokrewne po części składnikom gumy arabskiej, po części kauczuku. Otrzymuje się ją bardzo łatwo przez proste odprasowanie z owoców, roztartych z wodą, i przedstawia od razu gotowy artykuł handlowy, znany pod nazwą lepu na muchy. W handlu spotykana odmiana zielona tego lepu pochodzi nie z jemioły lecz z kory palmy kolczastej (Ilex aquifolia).

Do zwyczajnego sklejania le gumy nieszczególnie się nadają, gdyż są bardzo powoli wysychające: lecz właśnie z powodu tej właściwości, jakoteż bardzo silnej lepkości, są dla łowienia much i innych owadów najodpowiedniejsze. W tym celu ustawia sie w odpowiednich miejscach papier, tekturę lub desz-czułke, powleczoną warstewką lepu.

Oczywiście nie brak w handlu różnych produktów sztucznych, mających lep naturalny zastępować. Są to zwyczajne mieszaniny chlorku cynkowego z różnymi olejami i karukiem.

Gumy porostowe i wodorostowe.

Różne gatunki porostów, drobne naszych dr^ew, jakoteż bujniejsze drzew tropikalnych, wreszcie i wszelkie wodorosty, a miedzy tymi szczególniej t. zw. trawef morska, — będąca głównym materjałem surowym do otrzymywania jodu, _•— zawierają zawsze znaczne ilości ciał gumowych, które można wydzielić w naste-pujący sposób. Surowy materjał moczy sie przez kilka godzin w rozcieńczonej sodzie dla rozmiękczenia, poczerń sie wyparza, lub wygotowuje przez około 6 godzin. Po odcedzeniu od nierozpuszczonej cellulozy, z odsączu przez zakwaszenie jakimkolwiek kwasem, —> zwykle siarkowym, — wydziela sie guma, jako kłacz-kowaty osad.

Przez odcedzenie, przemycie i wysuszenie otrzymuje sie gotowy produkt, znany w handlu najczęściej pod nazwą alginy, jako środek do zastępowania gumy arabskiej. Odsącz, powyżej pozostający po oddzieleniu gumy, przerabia się na jod,' o ile go zawiera w dostatecznej ilości.

Klajster.

Jest to najpowszechniejszy ze środków do spa jania, tak w zastosowaniu przemysłowem, jak i w życiu codziennem.

Zasadniczą podstawą jego wyrobu jest ta sama skrobia, która ham służy jako najpowszedniejszy i najbardziej niezbędny środek pokarmowy.

Skrobia, jako jednostka chemiczna, jest ciałem tak ciekawem pod względem chemicznym, fizykalnym, jakoteż pod względem najróżnorodniejszych zastosowań Л zużytkowań, że chcąc się zająć opisem jej szczegółowym, — tomów by potrzeba.

Ograniczymy się tu zatem do krótkiego zestawienia, koniecznego ze względu na temat omawiany.

Skrobię wytwarza świat roślinny w niezmiernych ilościach. W szczególności zbieramy ją w stanie nagromadzonym przez przyrodę w owocach takich, jak ziarna zbóż, kartofle, kasztany i t. d. Z tych owoców można ją łatwo oddzielić w stanie czystym przez roztarcie, wymywanie i dekantowanie., Jako produkt prawie czysty mamy ją w handluj pod nazwą krochmalu, mączki kartoflanej, pudru i t. p.

W krochmalu znajdują się cząstki skrobii w tej samej postaci, jak w roślinie, względnie w ziarnie. Cząsteczki te w powiększeniu mikroskopowem przed-

stawiają się jako szczêgôlnego rodzaju nagrômadzënie drobin skrobiowych, o strukturze błonek współśrod-kowo uwarstwowionych : obrazowe przedstawia się to jak n. p. budowa cebuli, lub pączka pełnokwia-łowego.

następuje nagle

W tej pierwotnej postaci skrobia nie okazuje prawie wcale własności kleistych. Gdy ją rozrobimy w zimnej, lub letniej wodzie, wcale się w tejże nie rozpuszcza, ani nawet łatwo w niej nie zawiesza, lecz owszem z mieszaniny pozostawionej w spokoju wkrótce zupełnie opada na dno, jako -biała warstwa. Jeżeli ednak rozrobioną w wodzie skrobię będziemy powoli podgrzewać, to przy pewnej, ściśle określonej temperaturze, — między 60 a 80° C bardzo ciekawa, zmiana, którą zwiemy klajstrowaniem się skrobii.

Zewnętrznie wygląd się zmienia : znika biała mączka opadająca, a pojawia się galareta w ilości bez porównania większej, niż masa skrobii, Wygląda to tak, jakoby skrobia napęczniaia przez połączenie się z wodą. Połączenie to nie jest jednak chemiczne, lecz czysto fizykalne. Właściwie zmienia się przytem tylko wygląd zewnętrzny owych ziarnek, o których była wzmianka. Struktura współśrodkowych błonek ulega zniszczeniu, rozerwaniu; obrazowo jest to jakoby pęknięcie pączków kwiatowych i rozwinięcie się w kwiaty, które pomiędzy swymi płatkami więżą niejako wielkie ilości wody.

Sama skrobia, chociaż przytem zdaje się być z wodą zupełnie ściśle związaną, nie rozpuszcza się

Î.6

w niej wcale. Można się o tem przekonać próbą pr;^ Sączania. Gdyby skrobia była rozpuszczoną, musiałaby przez bibułę sączkową przechodzić wraz z wcdą. Otóż przy próbie przesączania okazuje się, że przesącza się wprawdzie bardzo powoli, ale ostatecznie prawie zupełnie, sama tylko woda. Pozostałość na są-• czka nie ma już pierwotnego wyglądu białych ziarnek skrobii, t. j. sypkiego proszku, lecz wygląd galare-₄' towatej masy, posiadającej wybitne własności kleiste. Przy dalszem wysuszaniu masa ta pomniejsza się, ale pozostaje jednolitą, o spoistości coraz większej. Otóż skrobią w tej formie sklajstrowanej jest znakomitym środkiem klejącym i znajduje praktyczne za- / stosowanie nadzwyczaj obszerne, zwłaszcza w przemysłach mających do czynienia 'j. papierem, jak introligatorstwo i t. d.

- Do celów praktycznych niekoniecznie musi być używana skrobia czysta t. j. krochmal. Zupełnie tak samo, a właściwie nawet lepiej, nadaje się każda mąka zbożowa. Klajster z mąki różni się tylko odmianą barwy: podczas gdy czysto skrobiowy jest prawie biały, to z mąki ma odcień mniej lub więcej brudno żółtawy, lub lekko brunatny, zależnie od iloćci innych ciał, zawartych w masie obok skrobii. Co do wartości kieistej jest on lepszy z tej przyczyny, że w masie r obok skrobii znajduje się zawsze znaczny procent ₄ innego ciała kleistego, zwanego glutenem, lub klejem roślinnym. Ten ostatni jest węglowodanem, pod względem chemicznym pokrewnym -cellulozie i stanowi zasadniczą jednostkę błonek komórkowych, w których

śpoczywają ziarnka skrobiowe w stanie naturalnym w owocach. Łatwo można go z mąki wydzielić w/stanie prawie zupełnie czystym i używać osobno jako kleju. Wystarczy w tym celu mąkę, umieszczoną w woreczku z płótna, wygniatać silnie pod wodą tak długo, dopóki w wodzie odnawianej nie przestanie pojawiać się białe zamącenie, pochodzące od wymywanych ziarnek skrobii. Pozostałość, wyglądu brudno żółtawej, lub brunatnej masy błonek, jest właśnie owym glutenem, który przy zagotowaniu z odpowiednią ilością wody, poczęści się rozpuszcza, po części pęcznieje i jest w tej formie bardzo dobrym klejem : ma on jednak tę wielce ujemną stronę, że jest znacznie mniej wytrzymałym niż klajster czysto skrobiowy.

W stanie przygotowanym do użytku jest każdy klajster produktem bardzo niewytrzymałym. Na powietrzu w zwykłej temperaturze już drugiego dnia, najdalej w kilka dni, zaczyna najpierw na powierzchni pleśnieć, później fermentować wewnątrz, a nawet gnić, przyczem traci kleistość, rzednieje i wydaje nieprzyjemną woń. Nawet użycie środków koserwujących w dawkach normalnych nie pomaga gruntownie. Większe dawki tychże nie są ani ekonomiczne, ani ze względu na kleistość odpowiednie; zaś przy małych dawkach z czasem pleśń zawsze znajduje na powierzchni — zwłaszcza przy współdziałaniu utleniającem * powietrza, punkta zaczepne do rozpoczęcia wegetacji : z tą chwilą zachodzące najróżnorodniejsze procesy fizjologiczno-chemiczne wciągają w swój zakres użyte środki konserwujące, które przez to tracą, lub conaj-mniej osłabiają, swe własności desinfekcyjne. Gdy się pamięta o tern, aby zawczasu — zanim klajster zacznie na dobre pleśnieć, — zagotować go w całej masie — przyczem oczywiście należy przedtem moż- “ liwie usunąć i wyrzucić powierzchnię już napieśniałą— to w ten sposób można go przechowywać nawet tygodniami: jednakże po każdem odnowieniu kleistość coraz się zmniejsza.

Ostatecznie więc najpraktyczniej jest, nie sporządzać klajstru nigdy na zapas — tern bardziej, że sporządzenie pewnej ilości tegoż świeżo, jest bez porównania i łatwiejsze i ekonomiczniejsze, niż odnowienie takiej samej ilości przez zagotowanie.

Sporządzanie masy użytkowej klajstru, chociaż jest manipulacją nadzwyczaj prostą, wymaga przecież pewnych ostrożności, wynikających stąd, że klajster nie powinien podlegać przegrzewaniu ponad 100° C.

Wprawdzie samo gotowanie w wodzie klajstrowi prawie że nic nie szkodzi, o ile temperatura 100° C nie przekracza — co się też na pozór wydaje nie-możliwem, jak długo jest dość wody. Trzeba jednak o tern pamiętać, że mamy do czynienia z masą lepką: więc mimo najstaranniejszego mieszania nie da się uniknąć tego, że • przykleja się ona do przegrzanych części, zwłaszcza do dna naczynia. W tych warstwach przyklejonych wysycha momentalnie przez odparowanie tak, że się przy dalszem mieszaniu trudno, lub wcale nie daje oderwać. Otóż te wysuszone warstwy muszą oczywiście ulegać silnemu przegrzewaniu, przyczem następują rozkład^, coraz silniejsze, nawet aż

do t. żw. przypalenia, Czyli do zupełnego zwęglenia

Rby tego uniknąć, należałoby, zamiast gotowania zwyczajnego na bezpośrednim ogniu, zastosować ogrzewanie w kąpieli wodnej, lub olejowej: przez to jednak sposób sporządzenia klajstru stałby się manipulacją dość skomplikowaną.

Można jednak temu zaradzić w inny, bardzo pojedynczy, następujący sposób.

Do sporządzenia trzeba użyć dwóch haczyń, mniej-więcej równych co do objętości. Do jednego z nich daje się materjał — tj. skrobię lub mąkę, do drugiego zaś odmierza się wodę, w ilości mniej więcej 3—10 krotnej na wagę wziętego materjału, zależnie# jakiej gęstości klajstru potrzeba.

Jeżeli konserwowanie ma być zastosowane, dodaje się środka konserwującego od razu do wody; w ten tylko bowiem sposób będzie on w całej masie klajstru równomiernie rozprowadzony.

Po słabem podgrzaniu wody — najwyżej do temperatury 40—50° C, mniejszą część tejże odlewa się do naczynia z materjałem, a resztę pozostawia dla silnego zagotowania. Równocześnie należy rozrobić materjał z wodą przez dokładne mieszanie i roz-, bijanie przy pomocy pendzla lub łopatki, tak aby na dnie, ani w papce nie było żadnych gruzłów, iub mąki nierozrobionej. Przy przerabianiu większej ilości materjału jest ta operacja dość mozolną: można ją ułatwić w ten sposób, że się materjał rozrabia i przeciska przez sitko dość gęste, przyczem ma się i tę korzyść, że na sitku pozostają wszelkie grubsze zanieczyszczenia,

trafiające się przypadkowo w materjale. Nakonieć, mieszając ciągle rozrobioną papką, wlewa sią powoli całą resztą wrzącej wody i zostawia do ochłodzenia.

Gdyby sią po ochłodzeniu okazało, że klajster jest zanadto gąsty, można go rozrzedzić przez dalsze dodanie wody wrzącej i rozrobienie. W wypadku zaś, gdyby on był za rzadki, nie można go zgąszczać ani przez odparowywanie, ani też przez dodawanie mąki, czy skrobii, lecz w ten sposób, że sią sporządza osobno drugą partją klajstru, zanadto gąstą, w odpowiedniej ilości i domiesza do poprzedniej.

W ten sposób sporządzony klajster jest środkiem klejącjjm wybornym, w zastosowaniu do sklejeń Wszelkiego rodzaju mas papierowych, nie dającym sią dotychczas niczem zastąpić.

Co do spoistości warstwy łączącej, — to wszą-dzie tam, gdzie chodzi o sklejenie, lub przyklejanie papieru jest ona najzupełniej wystarczająca, tak pod . wzglądem wytrzymałości, jak i giątkości. W grubszych warstwach jest suchy klajster dość sztywny, łamliwy i kruchy, wiąc oczywiście do takich klejeń, gdzie z konieczności warstwa łącząca musi być grubszą, zasadniczo 'sią nie nadaje. Dlatego też do robót kartona-żowych, t. j. z grubej tektury, może sią nadawać tylko o tyle, o ile sklejane miejsca mogą być suszone pod sprasowaniem: w innych wypadkach musi sią użyć innego kleju, odpowiedniejszego — n. p. karuku. Do spajania materjałów choćby porowatych, ale posiadających wielką siłą spoistości —- jak n. p. skóry,

drzewa i t. p. klajster się nie nadaje z powodu stosunkowo za małej spoistości swej masy.

Wyschnięty klajster w warstwach łączących jest materjałem dość trwałym, ale tylko w miejscach suchych. Nie jest nadto hygroskopijny, więc w zwyczajnych warunkach wilgotności powietrza nawet zupełnie wytrzymały. Gdy się jednak z;najdzie przez dłuższy czas w miejscu chronicznie wilgotnem tak, że skutkiem przesiąknięcia wilgocią porowatych mas spojonych nie może dalej oddawać swej wilgoci porowatemu otoczeniu, staje się materjałem bardzo podatnym dla wegetacji pleśniowych grzybków i żerem różnych pasożytów zwierzęcych. W tych warunkach/ albo znika całkiem, pożarty wraz z całem miejscem spojenia, albo conajmniej traci zupełnie spoistość i często —rzecz szczególna, dotychczas nie wyjaśniona, — cząstki jego odbudowują się, powracając do pierwotnej naturalnej postaci ziarnek skrobionych, które jednak znajdujemy już nie na miejscu spojenia, lecz po większej części aż na powierzchni mas spojonych jako „wykwity“.

Tym wadom klajstru nie da się w żaden sposób zapobiedz i z tego punktu widzenia jest on istotnie plagą bibljotek.

Samo klejenin klajstrem jest czemś tak prostem, że oczywiście trudno rozprawiać o technice tegoż. Przecież jednak nie można i tu pominąć bez wzmianki kilku ostrożności, tembardźiej, że głównie zaniedbaniu tychże należy przypisać wszelkie wady w sklejaniu, jakoteż w warstwach zasuszonych.

Zwyczajnie rozprowadza się klajster po jednej z powierzchni łączonych, zaś drugą nakładać należy nie z góry od razu, lecz bokiem, wygładzając zaraz przez pzyciskanie dłonią, lub odpowiednim wałkiem dla wypchania ewentualnie zamkniętego powietrza. Przy rozprowadzaniu klajstru należy unikać szafowania nim, lecz owszem starać się, aby warstewka była jak najcieńsza, byle dobrze rozprowadzona. Nie chodzi przytem najzupełniej o kwestję Oszczędzania materjału, lecz jedynie o liczenie się z tym faktem, ze warstwy łączące klajstru są tern lepsze i trwalsze, im są cieńsze. Gdy się ma do czynienia ze sklejaniem dużych powierzchni, zachodzi zwykle ta okoliczność, że zanim się skończy rozprowadzanie, to początek tegoż już tak zaschnie, iż przyklejenie w tern miejscu musiałoby być niedostateczne. Temu się nie powinno zapobiegać w ten sposób, jak to zwykle robią, że się nakłada druga, a nawet i trzecią warstwę klajstru, lecz jedynie przez szyb- > kie i lekkie zwilżenie wodą. Sklejenia najlepiej jest, o ile tylko możliwe, wysuszać pod silnem sprasowaniem, natychmiast, zanim warstwy łączące stężeją — gdyż przez prasowanie nietylko osiąga się najpierw lepsze i dokładniejsze spojenie, dalej to, że samo wysychanie warstwy łączącej prędzej śię dokonuje, gdyż woda szybciej wnika w porowate otoczenie, a wreszcie i to, że sklejone miejsca będą zupełnie równe, niepomarszczone.

,    Dekstryna.

Sucha skrobia tak w swej postaci pierwotnej, jak i w masie sklastrowanej, poddana ostrożnemu

podgrzewaniu ponad 100° C. ulega w temperaturze około 180—200° C innej, gruntownej przemianie, już nie fizykalnej, lecz chemicznej, polegającej jednak tylko na rozpadnięciu się drobin skrobii, wewnętrznie bardzo skomplikowanych, na inne bardzo podobne, lecz wewnętrznie prostsze. Ciała te, nazwane dekstrynami różnią się od skrobii zasadniczo — przede-wszystkienrTtem, że są w wodzie zupełnie i dość łatwo rozpuszczalne, ale między sobą są tak podobne, że praktyczne rozdzielenie ich jest niemożliwe, zresztą i bezcelowe. W charakterze chemicznym są one podobne do gum: w sokach roślinnych znajdują się też zawsze obok tychże w znacznych ilościach, jako produkt przejściowy do skrobii.

Przemiana skrobii w dekstryny następuje nie-tylko przy siinem przegrzewaniu, lecz równie łatwo pod wpływem różnych czynników, działających na pozór chemicznie.

Jeżeli się suchą mączkę skrobiową zwilży niewielką ilością jakiegokolwiek kwasu rozcieńczonego, następnie napowrót' wysuszy na wolnem powietrzu i potem podgrzewa, to ta sama przemiana następuje bardzo szybko już przy 120° C

Dalej : jeżeli skrobię, rozrobioną w wodzie z niewielkim dodatkiem jakiegokolwiek z mocniejszych kwasów np. solnego, lub siarkowego, ogrzewa się przez dłuższy czas ponad temperaturę sklajstrowania, to powoli przemienia się ona w dekstryny w zupełności: przytem jednak część jej ulega pod wpływem tego

samego kwasu dalszej przemianie, której rezultatem jest cukier zwany glukozą.

Że w obu podanych wypadkach kwasy, użyte do spowodowania przemiany nie działają tu ściśle chemicznie przez reakcją, lecz tylko przez swoją obecność, wzglądnie pośrednictwo (co sią teoretycznie określa jako działanie katalityczne) -mamy dowód w tern, iż mała ilość kwasu przemienia bardzo wielkie ilości skrobii.

Również zupełnie podobnie działa na sklajstro-waną skrobią pewien ferment zwany diastazą, znajdujący sią w słodzie, t. j. w zrośniątem zbożu, z tą tylko różnicą, że przytem powstają od razu równocześnie zwyczajnie przeważające ilości glukozy. Taki rodzaj przemiany zwie sią scukrzeniem.

Czyste dekstryny rozpuszczają sią w wodzie całkiem łatwo: w roztworach zaś, zachowują sią zupełnie podobnie jak gumy; jako środek klejowy są też używane w miejsce tejże, zwłaszcza w zastosowaniach wielko-przemysłowych. Wprawdzie są one w warstwach spajających mniej wytrwałe na wpływy zewnątrzne niż gumy, jednak w wielu wypadkach wzgląd ten nie ma zasadniczego znaczenia, tern bardziej, że wzgląd na taniość jest tu bezkonkurencyjny.

Do otrzymania dekstryn w praktyce używa sią kilka sposobów. Mąka chociażby najlepsza i najbogatsza w skrobią, jak n p. ryżowa, nie nadaje sią do przeróbki na dekstryny. Wprawdzie skrobia zawarta w niej zachowuje sią w powyżej opisanych procesach tak samo, jak czysta, ale z powodu obecności

błonnika i innych- ciał, które również przy tem ulegają zmianom i powodują zarazem najróżnorodniejsze procesy chemiczne uboczne — w rezultacie powstaje masa bardzo skomplikowana. Z tej masy wydzielenie dekstryn jest możliwe, ale drogą dość mozolną, a ostatecznie otrzymuje się produkt gorszy, niż z czystej skroili, o wydajności zupełnie nieodpowied niej Dlatego też do wyrobu dekstryn używa sie tylko czystej skrobii, zwyczajnie w gatunkach tańszych więc n. p. kartoflanej, lub kasztanowej.

Najprostszy sposób wyrobu i na małą skalę polega na t zw. upalaniu, zupełnie tak samo, jak się pali kawę i w takich samych piecykach.

Tak samo też upalenie reguluje się na oko — do zbrunatnienia, również podobnego, jak przy kawie.

Ponieważ przy tem mimo największej staranności nie da się uniknąć przepalania (ponad 180 C.) więc w rezultacie otrzymuje się produkt, tak co do jakości, jak i wydajności, zupełnie przypadkowy — jak się uda — lepszy lub gorszy. Ale ten sam sposób, zastosowany'' na większą skalę fabryczną, w połączeniu z ure-gulowanem ogrzewaniem do 280 C. za pompcą prze-. grzanego powietrza, lub kąpieli olejowej, jakoteż z me* chanicznem mieszaniem w zamkniętych cylindrach — ■ wydaje produkt jednorodny i odpowiedni, chociaż również dość ciemny.

Znacznie lepsze, zupełnie białe produkty otrzymują drugim sposobem, przy pomocy kwasów. Do zakwaszenia używano dawniej kwasu azotowego. Ponieważ jednak przy przegrzewaniu kwas ten rozkłada się w lotne tlenki azotu, bardzo Szkodliwe dfa zdrowia, jdkoteż działające rozkladająco na urządzenia metalowe, więc z czasem zastąpiono go kwasem szczawiowym. Ten ostatni ma tę wielką zaletę, że również się zupełnie rozkłada — co jest celowem, aby nie mieć do czynienia z odkwaszaniem gotowego wyrobu, — ale jako produkt rozkłądu wydaje tylko kwas węglowy, więc nieszkodliwy. Do prżemiany wystarcza około 2 kg. kwasu na 1000 klg. skrobii, przy-czem do rozpuszczenia tegoż i rozprowadzenia używa się około 300 kg. wody,

Zwilżoną skrobię wysusza się na powrót najlepiej za pomocą suchego, lekko podgrzanego powietrza w płaskich blaszanych panwiach, pomieszczonych ponad sobą; w t. zw. suszarniach wieżowych. Po. do-kładnem wysuszeniu przenosi się panwie do innej suszarni, w której się utrzymuje temperaturę 120 C. przez jakie dwie godziny.

Tymi sposobami otrzymane produkta znajdują się w handlu jako dekstryna w postaci mączki z różnym odcieniem zabarwienia brunatnego, aż do prawie białej.. Zawiera ona około .60—72% suchych dekstryn obok 2—10% glukozy i 20—30% innych składników, po większej części w wodzie nierozpuszczalnych.

, Największe ilości dekstryny zużywa przemysł tekstylny do farbowania i drukowania tkanin. Te fabryki dla oszczędzenia kosztów wysuszania często wyrabiają dla swego użytku od razu gotowy roztwór dekstryny, przez ogrzewanie skrobii z rozcieńczonym kwasem siarkowym. Używa się w tym celu około

3°/o kwasu na wagę' skrobii i ogrzewa tylko w temperaturze sklajstrowania przez czas około 3 godzin. Potem zobojętnia się kwas przez dodanie odpowiedniej ilości kredy,, a po zdekantowaniu i odfiltrowaniu podgęszcza się przez odparowanie w płaskich panwiach. Otrzymany w ten sposób syrup służy jako klej dla farb.

Dekstryna handlowa znajduje bardzo obszerne zastosowanie we wszystkich tych wypadkach, gdzie dawniej panowała guma wyłącznie, chociaż daje sklejenie wprawdzie równe co do spoistości, ale giniej wytrwałe na wpływy zewnętrzne, zwłaszcza na wilgoć i pleśnie. Dla zaradzeniu temu dodają często, oprócz zwykłych dawek środków konserwujących, także znaczniejszych ilości boraksu Przy zastosowaniu do warstw podklejających marek, pocztowych, etykiet, kopert, opasek i t. p.dodaje się też zwyczajnie w niewielkiej ilości, (do 1%) gliceryny, a to w tym celu, aby warstewki wysuszone nie pękały i nie wyginały się.

Dekstryna bywa również często iiżywana jako domieszka do innych środków klejących, zwłaszcza do klajstru i karuku.

Giuteny roślinne.

We wszystkich roślinach, obok ciał kleistych, powyżej omówionych, znajdują się w znacznych ilościach jeszcze zupełnie innego rodzaju kleje, zwane glutenami, lub zaklejami, wspomniane już nawiasowo przy klajstrze. Ciała te nie* są już węglowodanami, t. j. połączeniami węgla, wodoru i tlenu, gdyż oprócz tychże, zawierają zawsze azot, a niektóre z nich także

siarkę i pod względem .chemicznym mają charakter albuminoidów, t. j. są podobne do ciał białkowych; W szczególności bardzo blisko pokrewne są z glutyną i chondryną, głównymi składnikami karuków.

Łatwy sposób ich wydzielenia z mąki, względnie z ziarn zbożowych — w których znajdują się nagromadzone, jako komórki dla skrobii w ilości conajmniej około 10%, — był już przy powyżej nadmienionej sposobności podany. Na wielką skalę fabryczną otrzy-' mują się jako produkt uboczny przy wyrobie krochmalów. Tę produkcję zużytkowuje przeważnie masowo przemysł drukowania tkanin, jako klej do swych farb, po częśei też przemysł spożywczy do wyrobów różnych sztucznych artykułów, jak n. p. białka roślinne, kasze i t. p. Same osobno, jako środek klejący dla po* wszechnego użytku, nie są dziś już wcale stosowane, z powodu wielkich skłonności do fermentacji gnilnych, którym towarzyszy straszliwy fetor.

Dawniej odgrywały gluteny ważną rolę przy dość powszechnym wyrobie na małą skalę t. zw. kleju, lub klajstru szewskiego. Należy śię mu historyczne wspomnienie, chociaż zasadniczo — z powodu drogiego dziś miejsca druku — omijam kwestje, dotyczące historycznej strony naszego tematu.

Sposób otrzymywania jest tu bardzo prosty i polega na użyciu namoczonych i rozgniecionych, ziarn pośrutowanego jęczmienia, lub przenicy, które zawierają wiele glutenów. Rozdrabnia się w ciepłej wodzie na papkę i nastawia w miejscu ogrzewanerp, w temperaturze około 30—40° C. do-fermetracji, w której biorą

udział wszystkie składniki nie wyłączając nawet celiu-iozy w ościach. Początkowo zachodzi zwykła fermentacja drożdżowa ; w kilką dni jednak ta ustaje, a rozpoczyna się szybka fermentacja gnilna, której towarzyszy prawdziwie obrzydliwy fetor. Przytem wszystko się przemienia w jednorodną gęstą ciecz brunatną, bardzo ciągliwą i nadzwyczaj kleistą. W odpowiedniej chwili musi być ten proces przerwany, bądź przez przegrzewanie, bądź przez dodanie karbolu, gdyż przy dalszern trwaniu gnicia pozostałaby tylko kwaśna, brudna woda niekleista.    «

Taki klej był istotnie wybornym materjałem nie-tylko do klejenia, lecz również jako masa podstawowa dc kitów, przy dodatku różnych ciał wiążących, jako-też obojętnych, jak n. p. sproszkowana skóra. Dawniej kunszt szewski, nie mający do dyspozycji jak obecnie kołków, posługiwał się nim głównie do grubych klejeń i kitowań podeszwowych. >

- 2. Kleje zwierzęce.

W każdym organizmie zwierzęcym znajduje się V we wszystkjch jego tkankach, jako jeden z najobfitszych składników cała grupa różnych ciał, zachowu- < jących się analogicznie, jak skrobie i t. zw. glukozydy w świecie .roślinnym. Podobnie mianowicie —- jak w różnych warunkach skrobie wydają dekstryny, a wśród produktów rozkładu glukozydów zawsze znajduje się cukier, tak tu wspomniane ciała rozpadają się łatwo pod wpływem różnych czynników w ten sposób, że zawsze powstaje jako jeden z produktów rozkładów ciało kleiste, zwane zwykłą glutyną, lub żelatyną. Ten produkt jednak nie jest węglowodanem, gdyż zawięra w swym składzie azot i pod względem chemicznym ma charakter ciał białkowych. Ściśle rzecz biorąc, to najprawdopodobniej ma się tu do czynienia nie z jednem ciałem, jako jednostką chemiczną z własnościami fizycznymi jak najściślej określonymi, lecz raczej z grupą ciał bardzo do siebie podobnych, mało zbadanych z tej przyczyny, że rozdzielenie ich dotąd się nie udało. Dlatego też trafniej będzie używać tu nazwy żelatyny jako rodzajowej.

Również wszystkie owe ciała organizmów zwierzęcych, które wydają żelatynę, są pod względem ich

wewnętrznej budowy chemicznej, tak samo mało zbadane. Z tego względu * nadaje się< im także ogólną nazwę rodzajową к о I a g e n ó w t. j. ciał klejo-rodnych. Stanowią one po części same, po części obok innych ciał, szkielet organizmów, we Wszystkich substancjach wiążących i łączących, takie jak: rogi włosy, kości, chrząstki, skóry, żyły, ścięgna, mięśnie błony i opony.

Żelatyna jest w wodzie gorącej zupełnie rozpuszczalna, zaś przy ochłodzeniu do zwykłej temperatury wydziela się jako galareta, mniej lub więcej gęsta, zależnie od ilości wody rozpuszczającej. W tej postaci posiada ona bardzo wybitne własności kleiste, tern większe, im jest gęstsza: jest też w tej formie stosowana jako materjał klejowy w najrozmaitszych przemysłach w ogromnych rozmiarach.

, Galareta, żelatynowa wygotowywana dla odparowania wody,z początkujoddaje parę wodną z łatwością: gdy już jednak zgęstnieje, zaczyna się pienić, ulegając rozkładowi, tak, ze odpędzanie wody nie może w ten sposób dalej być prowadzone. Przy ochłodzeniu następuje bardzo szybko skrzepnięcie w jednorodną 4 masę, bardzo twardą i nadzwyczaj spoistą, w grubszych warstwach bardzo trudno łamliwą, z przełomem szklistym, zaś w cienkich warstewkach zupełnie giętką.

Ta sama galareta, pocięta w kawałki i zostawiona na dłuższy czas w suchem i przewiewnem miejscu,' powoli utrącą wodę przez wyschnięcie, przyczem się kurczy i twardnieje, pozostając masą jednolitą, taką samą jak przy odparowaniu na gorąco. W formie

w ten sposób wysuszonych mas twardych jest żelatyna w różnych postaciach artykułem handlowym, zwyczajnie pod ogólnikową nazwą karuku.

W handlu natrafiamy liczne odmiany karuku-różniące się dość znacznie, tak pod względem zewnętrznego wyglądu, jak i wartości użytkowej. Przyczyną tego jést zarówno różność materjałów surowych, jak T samych sposobów fabrykacji. Do wyrobu używa się wszelkich odpadków tkanek zwierzęcych, w pierwszym rzędzie resztek skórnych i kości, a dalej i takich, jak błony, ścięgna, żyły, chrząstki, nawet odpadki rogów W nich wszystkich znajduje się żelatyna związana, ale w sposób bliżej niezbadany. Dotychczas są w całej tej grupie jedynie nieco wyróżnione substancje chrząstkowe, jako znacznie od innych odrębne i wydające też żelatynę, pod pewnymi względami wyraźnie różniącą się od przeciętnej. Dlatego też nieraz odróżnia się samą tę substancję, jako chondrogen, a jej żelatynę, jako chondrynę. Możemy zatem odróżnić cq najmniej dwie odmiany żelatyny : zwykłą i chrząstkową, Stosunek ilościowy tych dwóch jej stanów w różnych tkankach nie jest jednakowy : n. p. w błonach i skórze przeważa pierwsza, zaś kościach i chrząstkach odwrotnie.

-Właściwa substancja klejowa tkanek nie rozpuszcza sie w wodzie wcale, nawet na gorąco. Jednak jeżeli się je przez dłuższy czas (conajmniej kilka godzin) wygotowuje, to powoli pod wpływem przegrzewania następuje rozkład substancji klejowej i wydzielenie żelatyny.-Ten sam rezultat daje się osiągnąć znacznie

łatwiej i szybciej, gdy się wygotowanie uskutecznia przegrzaną parą, lub pod Wysokiem ciśnieniem. Przy wygotowaniu parą wodną pod ciśnieniem kilku atmosfer, żelatyna wydziela się prawie momentalnie, a zarazem — z powodu stosunkowo rpniejszej ilości wody od razu w formiowięcej skoncentrowanej — tak, że po odsączeniu od resziy nierozpuszczalnej i ochłodzeniu, otrzymuje się od razu galaretę bardzo gęstą. W takiej galarecie znajdują się obok żelatyny wszystkie inne w wodzie rozpuszczalne ciała i uboczne produkta rozkładu, które dla celów klejarskich są albo obojętne, albo nawet ujemne. Jednakże usunięcie ich z roztworu kleju jest tak trudne, że. się w praktyce nigdy nie stosuje. Więc skutkiem tego mamy też w praktyce do czynienia z różnymi gatunkami karuku, zależnie od tego z jakich tkanek był klej otrzymany.

W handlu spotyka się zwykle następujące ga

tunki :

1. Żelatyna, klej najczystszy znajdujący się w handlu w formie zupełnie przeźroczystych (cienkich) _ giętkich blaszek i używany więcej do celów kulinarnych, niż jako środek do klejenia. Dawniej otrzymywano ten produkt wyłącznie z pęcherzy rybich. Mianowicie błona pęcherzy pławnych u ryb większych w rodzaju wyza, jesiotra (Acipencer) i pokrewnych gatunków, oczyszczona przez oskrobanie z zewnętrznej strony mię-, śniowej, następnie rozpięta na deskach i wysuszona na słońcu daje gotową żelatynę. Jest to właściwie kolagen, który jednak w tej postaci, jak i wogóle w cienkich oponaęh wewnętrznych, wyjątkowo łatwo rozpada.

się na żelatynę przez krótkie zagotowanie w wodzie. Obecnie jednak taką samą żelatynę, a niejednokrotnie • lepsze odmiany wyrabiają nawet z najgorszych ma-terjałów, jak n. p. z koścj, przez.staranną i ulepszoną fabrykację.

2.    Karuk rybi w wyglądzie jak poprzednia — pośledniejszy gatunek, zwykle w grubych blaszkach lub błonkach nieco zabarwionych. Otrzymuje się przez wygotowanie ości, łusek, wogóle odpadków rybich-

3.    Kąruk skórny. Najpowszedniejszy wśród lepszych gatunków, pod rozmaitymi specjalnymi marka- - ■* mi, jak n. p. poztotniczy, koloński, introligatorski, patentowy i t. d. ■ w formie prostokątnych płytek, dość grubych, mniej lub więcej przeświecających i zabąr- . wionych w różnych odcieniach od brudno żółtawego do czerwono brunatnego. Otrzymuje się z odpadków skórnych.

4.    Karuk kostny: w formie zewnętrznej zupełnie jak poprzednie, obejmuje obok fabrykatów gorszych z kości, również wszelkie pośledniejsze odmiany innego pochodzenia.

5.    Karukzabielony, zwany też rosyjskim, zewnętrznie taki sam, jak dwa poprzednie, różniący się tylko wewnętrznem zabieleniem. Pierwotnie było to ostatnie cechą wyróżniającą pewne najlepsze odmiany ^ kłeju kostnego, w istocie wyborowego, skutkiem specjalnego i starannego sposobu fabrykacji, o której będzie jeszcze mowa. Otóż przy tym wyrobie, owe zady*-mienie pochodziło od resztek białych fosforanów kości, nie należycie usuniętych. Wnet jednakże najpierw zna-*

leźli śię liczni konkurenci, naśladujący tę markę przez sztuczne,, umyślne dodatki ciał zabielających, jak kreda, siarczan barowy i t. p. W ślad zatem inni konkurenci wpadli na pomysł, zupełnego zabielania najgorszego karuku przez zwiększenie wspomianych dodatków. Celem tego sposobu, wytwarzającego nową markę karuku białego, nieprzeświecającego jest właściwie tylko pokrycie wad jakości.    i

Przy wszystkich tych gatunkach jest jeszcze jakość ,i wartość kleju zależną także od staranności, z jaką się fabrykację przeprowadza. Ponieważ odpadki zwierzęce bardzo szybko i łatwo ulegają gniciu, jakoteż . w ogóle — przy braku odpowiedniej staranności — łatwo się zanieczyszczają przylegającym prochem i brudami, więc oczywiście w klejach nawet z najlepszych materiałów mogą być zawarte najróżnorodniejszy zanieczyszczenia i produkta gnicia. Już przy rozrabianiu kleju dla celów użytkowych ujawnia się io po części zewnętrznie przykrą wonią, mętniejącym i brudnym wyglądem, zaś dalej w tem, że taki roztwór klejowy jest badzo skłonny do pleśnienia i dalszych rozkładów, a w warstwach sklejających mniejszą spoistością. W każdym rodzaju fabrykacji kleju największy wpływ na jakości ma staranne oćzyszczenie i wysortowanie materjału surowego. Przy przeróbce odpadków skórnych poprzedza ją często chemiczne oczyszczanie materjału surowego, przez wygotowanie z mlekiem 'wapiennem (wapno gaszone), lub środkami silnie utleniającymi, jak n.p. wodą utlenioną. W takich razach następujące potem wygotowanie, względnie wyparza-?

nia kleju przeprowadza się w dwóch fazach, z których pierwsza daje klej wyborowy, z warstw zewnętrznie świeże oczyszczonych, a druga klej zwyczajny — z reszty pozostającej.

Przy wyrobie kleju z kości wielką rolę,odgrywa . także to, czy materjał surowy zawierał więcej, lub mniej części chrząstkowych. Klej z substancji chrząstkowej odróżniany, jak zaznaczono powyżej pod nazwą chon-dryny, jest mianowicie pod względem chemicznym dość różny od zwykłego Jest on co do kleistości właściwie czynnikiem ujemnym : łatwiej ulega rozkładowi na produkta zupełnie niekieiste. Temu też zdaje się należy przypisać fakt, że chociaż wogóle wszystkie klejo zwierzęce tracą na spoistości tern więcej, im więcej razy i im dłużej są zagotowywane, (dla rozpuszczenia 1цЬ dla stopienia), to gatunki wyrabiane z ma-terjałów bezchrząstkowych, n. p, ze samych skórnych, są pod tym względem znacznie trwalsze.

Z poprzedzających uwag wynika, że w takich wypadkach, gdzie są wymagane pewne gwarancje co do spoistości kleju, n. p. przy masowych wyrobach stolarskich — koniecznem jest badanie dostarczanych gatunków co najmnięf na jakość i spoistość.

Oczywiście wystarczy w tym celu badanie czysto empiryczne, polegające na wypróbowaniu siły spoistości w dowolny sposób, ściśle jednakowo stosowany ! przy każdern oznaczeniu.

Zwyczajnie używają następującego sposobu:

3 cz. kleju z 6 cz. wody gotuje się w kąpieli wodnej tak długo, aż z pierwotnej mieszaniny pozostanie 5/9

ex.. na wagę. Teraz bierze się listwę z miękkiego drzewa o przekroju 4X4cm., długości 42 cm. i przerzyna ją w środku. Płaszczyzny przecięcia skleja się wyżej podanym rozczynem kleju i pozostawia w sachem miejscu w temperaturze 17—20 G. na przeciąg 72 godzin. Tak sklejoną listwę poddaje się próbie na złamanie w sposób następujący: W jednej połowie listwy, w odległości 18 crtl. od’miejsca sklejenia, robi się w środku listwy otwór (świderkiem), w który wsadza się pręt żelazny, opatrzony w dolnym końcu haczkiem do zawieszania talerza wagi. ,Potern przymocowuje się listwę klamrami do stołu, tak, że miejsce sklejone występuje o jeden cm. po za brzeg stołu. Na talerz wagi kładzie się teraz ciężarki, poczynając od 25 kg. i dokłada co minutę po 5 kg. aż do złamania listwy.

Dobry klej powinien wytrzymać przynajmniej 70 kg. obciążenia.

Inna metoda mechaniczna do badania jakości kleju polega na porównaniu ciężarów, jakich potrzeba do wepchnięcia jakiejkolwiek sztabki w galaretę ka-rukową — oczywiście zawsze sporządzaną ściśle jed* nakowo i przy innych takich samych warunkach. W tym celu sztabkę taką, zaopatrzoną z drugiego końca w talerzyk, lub lejek dla ciężarków, swobodnie przesuwalną w odpowiedniem urządzeniu, ustawia się na środku powierzchni galarety i przez nakładanie ciężarków oznacza ciężar, potrzebny albo do rozerwania powierzchni, albo też do zupełnego zanurzenia aż na dno masy.

Bywa również używana próba chemiczna, polegająca na oznaczeniu procentowej zawartości ciał „ glutynowych. Sposób ten opiera się zwykle na reakcji chemicznej, zachodzącej między kwasem garbnikowym (lub tanniną) i glutynami: powstający przy tern osad, w wodzie nierozpuszczalny, zawiera około 43°/₀ ciał glutynowych. Ponieważ jednak kwas garbnikowy nie wybiera specjalnie do swej reakcji ciał kleistych, lecz daje również osad Z/ różnymi produktami^ rozkładowymi tychże, więc ten sposób badania ma dla celów praktycznych znaczenie bardzo względne.

Po za tern zaś, bez względu na gatunki, po chodzenie i marki, kleistość odpowiada pęwnym ce- , chom zewnętrznym. Więc n. p. dobry karuk w zimnej wodzie nie powinien się wcale' rozpuszczać, nawet przy leżeniu w niej przez 48 godzin, lecz tylko silnie napęcznieć. Dobry klęj może przytem pochłonąć nawet 10—12 krotną swej wagi ilość wody i jest tem lepszy im szybciej pęcznieje.

Dalej nie powinien na powietrzu przyciągać wilgoci, lecz pozostawać lśniącym, jakoteż mieć przełom szklisty.

Zawartość wody w gatunkach najlepszych wynosi około 6%, chociaż nieraz dochodzi do 15%, a popiołu najwyżej 1 — 3%. W wodzie gorącej powinien być rozpuszczalny bez pozostałości i dawać roztwór zupełnie obojętny (ani kwaśny ani ługowy), zaś przy silnem rozcieńczeniu, nawet do 1 % zawartości, powinien przy ochłodzeniu jeszcze ścinać się w galaretę.

Przemysłowe otrzymywanie klejów zwierzęcych przeprowadza się wielu odmiennymi sposobami, zależnie najpierw od rodzaju odpadków, dalej od warunków miejscowych (takich n. p. jak woda płynąca, klimat Suchy, łub wiigotny i t. d.) — również od .celów produkcji, t. j. od tego, na jakie produkta końcowe cała fabrykacja jest obliczona, a wreszcie i od rozmiarów

przeróbki.

Jednak przy wszystkich sposobach są główne

fazy fabrykacji zasadniczo jednakowe : różnice zachodzą tylko w szczegółach.

Więc najpierw zawsze jednakowo poprzedza fabrykację przysposobienie materjałów i ono ma na na dalszy przebieg, jakoteż na jakość produktów najbardziej zasadniczy wpływ z tej przyczyny, że materjały są tu zawsze nadzwyczaj podatne do rozkładów i gnicia. ₄    i

Odpadki rzeźniane oczywiście nie są tak troskliwie chronione jak produkta konsumcyjne, więc zwy* czajnie już bywają nadpsute. Jeżeli się transportuje lub choćby na krótki czas pozostawia materjał surowy nie posortowany, wtedy zwłaszcza w czasie upałów wszystko już w całej masie zaczyna gnić prawie momentalnie, wydając obrzydliwy fetor, który nie uniknienie towarzyszy potem całej przeróbce.

Dlatego też cała manipulacja sortowania i przysposobienia powinna być przeprowadzana w rzeźniach na miejscu jak najspieszniej, bez względu na to, czy odpadki mają być przerabiane w miejscu, czy też dalej transportowane.

Przy racjonalnej przeróbce powinien być ma* terjał surowy przedewszystkiem mechanicznie przesortowany i rozdzielony. Chodzi przytem o to, aby z jednej strony oddzielić osobno materjały najlepsze, a z drugiej możliwie wyłączyć całkiem części takie, jak, krew, śluzy, tkanki tłuszczowe, resztki mięsa i t. p. zawierające za wiele ciał niekleistych, które potem z kleju już się usunąć nie dają.

Sortuje się conajmniej w 3 grupy, mianowicie wydziela się osobno części kostne i grube chrząstkowe, osobno grubsze skóry i błony, a resztę zrzuca się już, razem, wyłączając z niej jedynie części zupełnie dla przeróbki nie przydatne.

Pierwsze dwie grupy zwykle mogą być od razu wzięte do przeróbki : gdyby miały być transportowane, lub musiały na przeróbkę czekać, powinne być konserwowane w wodzie, zadanej karbolem, lub w słabej wodzie wapiennej.

Trzecia grupa musi być zasadniczo poddana che* micznemu oczyszczeniu. Choćby bowiem nie była jeszcze nadpsuta, to zawsze zawiera za wiele ciał niekleistych, które mimo sortowania trudno było usunąć. Zwyczajnie używa się w tym celu wapna gaszonego, które zmydla ciała tłuszczowe, rozkłada i wiąże ciała białkowe krwi i śluzów, a zarazem nagryza różne tkanki mięsne tak, że one potem mogą być łatwo mechanicznie usunięte. Uskutecznia się to mocząc odpadki przez kilka dni w silniejszem mleku wapiennem, poczemodmywa się<zanieczyszczenia w wodzie płynącej przez mechaniczne ugniatanie w korycie.

Jeżeli te odpadki ma sie przerabiać dale] w miejscu, to musi być z nich przedtem starannie wymyty nadmiar wapna, pozostający jeszcze w znacznej ilości w masie. Uskutecznia się to znowu przez kilkudniowe moczenie w wodzie często zmienianej, lub też płynącej w rzece.

Zaś w tym wypadku, gdy materjał przysposobiony ma czekać na przeróbkę, resztek wapna się nie odmywa, lecz z niemi poddaje materjał zasuszeniu, poczem spakowany w workach, przedstawia on nawet artykuł handlowy, zwany klejem surowym.

Do fazy przysposabiającej należy także odtłuszczanie materjałów, co najdokładniej uskutecznia się przez wyciąganie tłuszczów za pomocą benzyny, lub dwusiarczku węgla. Jednak tę manipulację, dość trudną, przeprowadzają tylko wielkie przedsiębiorstwa i najczęściej tylko przy przeróbce kości. W innych wypadkach wydzielają się tłuszcze dopiero przy wygotowywaniu kleju, jako warstwa ścinająca się na powierzchni galarety, przyczem jednakże zawsze dość znaczna część ciał tłuszczowych pozostaje zamknięta w galarecie, jako jej składnik również niepożądany.

Przy przeróbce kości, do fazy przedwstępnej należy zaliczyć również coraz powszechniej stosowane rozluźnienie tkanki kostnej.

Wygotowanie kleju z kości nawet drobno ześru-towanych odbywa się dość trudno i powoli, oczywiście z wielkim uszczerbkiem dla masy klejowej. Przyczyną tego jest nadto silne zamknięcie ciał klejowych przez. przeważające jako główny składnik części mineralne,

w wodzie zupełnie nieroźpuszczalne, a wynoszące około 65 do 80% masy. Te ostatnie składają się głównie z soli kwasu fosforowego, przeważnie wapniowych» po części magnezowych i są wszystkie rozpuszczalne w kwasie solnym. W ten sposób można rzeczywiście łatwo wszystkie części mineralne z kości wyciągnąć. Stosuje się w tym celu kwas solny bardzo rozcieńczony, dlatego, że taki łatwiej sole mineralne wyciąga, a zarazem nie wpływa ujemnie na samą substancję klejową, pozostawiając ją w formie pierwotnej, nienaruszoną. Uskutecznia się to przez kilkakrotne tak zw. systematyczne wyługowanie, polegające na rozpuszczaniu w kilku partjach równocześnie w ten sposób, że na świeżo braną partję kości daje się nie świeży kwas solny, lecz taki, który już był kolejno użyty do wyciągania innych partji, zaś równocześnie świeżym kwasem solnym zalewa się tę partję, która na być ługowana po raz ostatni.

Cała ta operacja trwa dość długo, conajmniej przez kilka dni. Ponieważ zaś, przy tern wyługowaniu pozostający w substancji klejowej kwas solny, musi być do ostatnich śladów odmyty, więc następuje potem analogiczne, również ' dość .długo trwające, systematyczne odmywanie.

Kwas solny, jako środek silnie desinfekcyjny, przy ługowaniu nim, chroni masę klejową od gnicia i pleśnienia. W miarę jednak jak go przez odmywanie ubywa, masa Staje się napówrót podatną do wegetacyjnych rozkładów. Aby tego uniknąć, zwykle skraca się odmywanie w ten sposób, że się dodaje sody,

lub wody wapiennej w małej stosownej ilości dla zobojętnienia kwasu. Przy tern, jeżeli poprzednie ługowanie nie było zupełnie dokładne, resztki fosforanów względnie węglanów wydzielają się napowrót i powodują wspomniane już powyżej lekkie zabielenie masy.

Drugą fazą fabrykacji jest uwolnienie i wydzielenie właściwych klejów ze substancji klejowych. Jak dotychczas, uskutecznia się to zawsze zapomocą’przegrzewania parą wodną. Zwyczajne wygotowanie w otwartych kotłach na wolnym ogniu jest najniekorzystniejsze, gdyż musi trwać długo, wiele masy klejowej psuje, a przy tern jest nieznośne z powodu roznoszonych z parą fetorów.

Zaś pod każdym względem najstosowniejsze jest wyparzanie silnie przegrzaną parą w kotłach zamkniętych, zwanych próżniowymi, z których wywiązujące się gazy są wypompowywane rurami pod palenisko, gdzie się spalają, przez co się fetoru prawie zupełnie unika.

‘ Dalszą fazą jest klarowanie i ewentualne wybie lanie, względnie chemiczne oczyszczanie otrzymanego wyciągu. Cała ta operacja musi się odbywać na gorąco: w tym celu używa się grubych kadzi drewnianych, wyłożonych blachą ołowianą, czasem z podwójnymi ścianami, lub z wężownicami dla ewentualnego podgrzewania. Zwyczajnie ogranicza się ta faza do klarowania przez odstanie. Do czyszczenia chemicznego używano dawniej zwykle kwasu siarkawego (powsiającego przez spalenie siarki); obecnie wchodzi *

w użycie woda utleniona, lub analogiczne z nią nadtlenki alkaliczne.

Sklarowaną masą spuszcza się, gorącą jeszcze, do mniejszych naczyń blaszanych dowolnej formy, z których po ochłodzeniu wyrzuca się skrzepłą galaretę w postaci odpowiednich bloków.

Formowanie galarety w zwyczajowe płytki prosia-kątne i powolne wysuszanie ich na powietrzu w sposób już poprzednio nadmieniony, jest ostatnią fazą fabrykacji. Choć na pozór bardzo prosta,, przedstawia ona znowu różne trudności, pochodzące stąd głównie, że takie suszenie musi trwać długo. — najmniej kilka tygodni, pfzy cieple dość znacznem, ale nie nadto f silnem, (zwłaszcza z początku) i w przeciągu powietrznym tylko miernie wilgotnym, jakoteż bezpyłowym.

Ponieważ zaś raz nastawione suszenie nie może być dowolnie przerywane, więc wszystko zawisłe jest od chimerycznych stanów pogody, nawet w takich wypadkach, gdy suszarnie są obudowane i urządzone do reg-ulowania temperatury, lub nawet i stanu wilgotności powietrza.

Licząc się z tern, odnośne przemysły, zwłaszcza na mniejszą skalę, są urządzane jako sezonowe, ogra niczające przeróbkę do miesięcy wiosennych i jesiennych.

Wogóie ten sposób wysuszania jest zupełnie przestarzały wobec dzisiejszych środków przemysłowych. Utrzymał się dotychczas dzięki tylko rutynizmowi, w szczególności takiej błahej okoliczności, że konsumenci żądają ciągle karuku w jego prastarej formie

płytek z odciskami tej siatki, — na której był suszony. Jedynie racjonalne są urządzenia do odparowywania, pod zmniejszonem ciśnieniem w aparatach próżnio- , wych, poczem ostateczne formowanie masy użytkowej może być dowolne, najstosowniejsze w postaci śrutu, . lub proszku. W najnowszych czasach rzeczywiście ta ostatnia forma wchodzi coraz więcej w użycie.

Bliższe szczegóły tych przemysłów, bardzo skomplikowane, nie mogą tu być omawiane tern bardziej, że łączą się one z wytwarzaniem. innych produktów ubocznych.

W małym domowym zakresie można otrzymać łatwo ze świeżych odpadków kuchennych żelatynę w najlepszych gatunkach, jako galaretę nawet bardzo gęstą. W tym celu świeże odpadki porosołowe, takie jak kości, skórki, żyły, trzeba porębać w drobne kawałki, dzielącjwszystko na trzy lub więcej równych części dla systematycznego wygotowywania.. Pierwsze gotowanie może byćfdłuższe, n. p. półgodzinne. Wyciągu z pierw szej części używa śię, — po odpowiedniem uzupełnieniu wodą, — do kolejnego wygotowywania dalszych części. W miarę zgęszczania się wyciągu czas gotowania powinien być coraz krótszy. Ostatni wywar, odcedzony na gorąco przez sitko, daje galaretę bardzo gęstą i najzupełniej czystą, którą, po usunięciu ściętego tłuszczu z powierzchni, można pokrajać nitką, lub drutem w płytki i w znany sposób zasuszyć. Praktyczniej i łatwiej osiąga się zasuszenie w cienkich blaszkach. W tym celu potrzeba oczyszczoną galaretę stopić na-powrót i rozlać w cienkich warstewkach po jakich** kolwiek gładkich powierzchniach blaszanych, porcelanowych, lub nawet drewnianych.

W gospodarstwie kuchennem, jakoteż w masar-stwie, różne artykuły spożywcze, zwane studzininą> auszpikiem i t. p. są również wyciągami żelatynowymi.

Zastosowania karuku są nadzwyczaj różnorodne.

Wśród drobniejszych produkcji przemysłowych nie ma chyba jednej takiej, któraby go nie potrzebowała, a dla wielu jest on niezbędny, jak n. p. dla ' introligatorstwa, szczotkarstwa, tokarstwa, siodlarstwa, stolarstwa i t. p.

Sposób zastosowania bywa rozmaity. W rzadkich tylko wypadkach używa się go wprost przez stopienie, jako gęstego kitu na gorąco. Znacznie częściej stapia się go przed użyciem z pewną ilością wody. Takie stapianie nie powinno być nigdy uskuteczniane przez ogrzewanie twardego karuku w wodzie, lecz w ten sposób, że karuk nastawia się przedtem do napęcz-nienia pod wodą i odpowiednio napęczniały dopiero stapia. W ten sposób stopienie następhje momentalnie, więc bez żadnej szkody dla kleistości.

Bardzo często bywa używany karuk z różnymi dodatkami jako masy kitowe, o czem dalej będzie mowa.

Dla zastosowań klejowych, jako galareta więcej rozwodniona, sam czysty karuk nie nadaje się dobrze gdyż czysta galareta w zwykłej temperaturze nie daje się dobrze rozprowadzać, a na gorąco stosowanie nie jest wcale dogodne. Jednak galareta karukowa staje się łatwo płynną przez niewielkie dodatki różnych kwasów. Najczęściej używa się w tym celu zwykłego octu, rzadziej kwasu azotowego lub solnegq. Ponieważ takie dodatki są zarazem środkami desinfekcyjnymi więc równocześnie uzyskują te roztwory trwałość i stają się artykułem handlowym jako klej płynny.

Sposobów różnych przemiany nieporęcznej galarety karukowej w klej płynny znamy bardzo wiele. Wszystkie one jednak mają swoje ujemne strony, o czem najlepiej może świadczyć fakt, że ciągle pojawiają się nowe recepty i pomysły, mające pretensje być lepszymi od dotychczas znanych. Już przez samo dłuższe gotowanie roztworu modnego karuku można go przemienić w zupełnie płynny, ale przy tern utrącą on prawie zupełnie kleistość.

Wszystkie mocniejsze ługi, jak sodowy, potasowy, mleko Wapienne, amoniak mają również własność spłynniania galarety żelatynowej, nawet w dodatkach niewielkich, około 3 —5%. Jednakże już i te małe dodatki wpływają bardzo ujemnie na kleistość, gdyż powoli żelatynę rozkładają, — a prócz tego i ze względu na materjały sklejane najczęściej obecność ich jest niepożądana.

Dalej — żelatyna staje się płynną także w obecności różnych rozpuszczalnych soli wapiennych, jak n. p. chlorku, azotanu, cukrzanu. Jednak dodatek tychże musi być dość wielki, co najmniej około 30%-owy, przez co w rezultacie kleistość się znowu zmniejsza mechanicznie, niejako przez jej rozcieńczenie. Wyjątek do pewnego stopnia stanowi cukrzan wapniowy z tej przyczyny, że on sam w sobie jest również ciałem kleistern.

Stosunkowo najmniej ujemnie wpływają na kle-istość dodatki spłynniające kwasowe, gdyż zwyczajnie nie rozkładają one żelatyny, lecz wchodzą z nią w połączenia również kleiste. Specjalnie n. p. kwas azotowy działa utleniająco, co się objawia przez powstawanie przy tern tlenków azotu i wydaje substancje całkiem zmienione, ale również kleiste. Zwyczajnie jednak ze względu na materjały sklejane każda obecność nadmierna kwasu wolnego nie jest wcale rzeczą \ pożądaną, i

W nowszych czasach pojawiają się coraz częściej usiłowania, wprowadzające dla spłynnienia różne kwasy słabe i sole mineralno-organiczne. Specjalnie w tym kierunku zwrócono uwagę na t. zw. kwasy i sole sulfonowe, przedstawiające kwas siarkowy, do połowy kwasowości zobojętniony zasadami organrcznemi (n. p. naftaliną). Również innego rodzaju ciała organiczne, jak n. p. chloralhydrat (wyrabiany ze spirytusu), siarko-sińek amonowy, lepiej mogłyby się nadawać, niż wyżej wyliczane środki zwyczajne, — gdyby niestety nie były preparatami dość drogimi,

Karuk,, stopiony z równą na wagę ilością gliceryny, daje po skrzepnięciu masę twardą, bardzo elastyczną, używaną do powlekania walców drukarskich w galwanoplastyce i t. d.

QCT

C-

Stapiając jedną część żelatyny z 2 cz. wody i 3 cz. gliceryny, otrzymuje się masę hektograficzną służącą do powielania pisma.

Jeżeji chodzi o to, aby klejenia karukiem były wytrzymałe na wilgoć i wobec wody, dodaje się takich ciał, które z nim wchodzą w połączenia nierozpuszczalne. Najczęściej używa się w tym celu ałunu zwykłego lub chromowego (około 5%), lub 10% roztworu tanniny (około 2%). Taki sam skutek sprawia 1%-wy dodatek dwuchromianu potasowego, ale tylko w tym wypadku, gdy sklejenia mogą być naświetlone, gdyż tu połączenie nierozpuszczalne powstaje dopiero pod działaniem światła. Ta właściwość żelatyny nachromo-wanej znajduje ważne zastosowanie przy reprodukcji ilustracyj fotograficznych.    ₄

Karuk nasiarczony. Jeżeli przy lekkiem podgrzewaniu wodnego roztworu karuku, zaprawionego mlekiem wapiennem, dodaje się ostrożnie, mieszając ciągle, kroplami dwusiarczek węgla, to ten ostatni wchodzi w połączenie skombinowane z klejem i wapnem, które nazwano thioglutenem. W ten sposób może być związane 3—5% siarki i około 5% wapna Stosunek ilościowy: 20 żelatyny, 60 wody, 1 wapna gaszonego, 1/5 litra dwusiarczku węgla. Produkt powstający, przedstawia również galaretę wodną, która' przy wysychaniu na powierzchni w cienkiej warstewce — zarazem utlenia się, dając ciemną błonkę, już nie rozpuszczalną ani w wodzie, nawet ' gorącej, ani też w roztworach alkalicznych.

Tę nierozpuszczalność można jeszcze spotęgować w ten sposób, że do 20%-wej galarety nasiarczonej dodaje się połowę objętości 5°/₀-go roztworu garbnika (tanniny) w Kłowym ługu sodowym.

W praktyce bywa używany ten produkt do wytwarzania błonek na wyrobach galanteryjnych.

o;

«■

3. Kleje sztuczne.

Co się tyczy samego podziału, to trzeba tu zaznaczyć szczegół podrzędnego zresztą znaczenia, że jak wogóle przy podziałach, tak i tu w sżczęgólnoścj trudno dokładnie ograniczyć, które kleje należy uwa żać za sztuczne w przeciwieństwie do naturalnych. Niejednokrotnie bowiem to co w ogólnem pojęciu jest produktem sztucznym, dla chemika, względnie ze stanowiska przemysłowego, przedstawia się jako naturalny.

Tak n. p. zwykły cukier użytkowy należałoby . uważać za wytwór sztuczny, gdyż dla jego produkcji istnieje bardzo wielki przemysł specjalny. Mimo to pod względem chemicznym i przemysłowym jest to produkt naturalny, gdyż za podstawę służy tu produkcja naturalna buraków, lub trzciny cukrowej w przeciwieństwie do pochodzenia takich słodyczy jak sacharyna.

W naszym wypadku pod uwagę może być wziętą tylko ta okoliczność, że niejednokrotnie, pomimo na pozór niezmiernej zasobności przyrodniczej w ciała kleiste, zachodzą przecież wypadki, w których wielkie przemysły dla swych zastosowań specjalnych starają

się sztucznie niejako wytwarzać kleistość w różnych produktach — zwykle odpadkowych,— nie mających w naturze'nic wspólnego z kleistością.

Niezmiernie ważną rolę odgrywa stosowanie klejów przy fabrykacji papieru.

W miarę jak papiernictwo coraz usilniej poluje za materjałem jak najtańszym, byle się tylko dającym skleić, w miarę/ jak używa w tym celu tak lichych materjałów, jak celluloza drzewna, — słowem stara się wyrabiać papier nieledwie że z piasku i sieczki w miarę tego, kwestja środków sklejających taką masę odgrywa rolę coraz donioślejszą. Oczywiście bowiem trudno marzyć, aby się takie materjały mogły skleić same. Z drugiej zaś strony wszelkie trwalsze kleje są stosunkowo dość drogie — i oczywiście w miarę pochłaniania ich przez tak masową produkcję, jak papieru — drożeją i zmuszają fabrykantów do ciągłej pogoni za wyszukiwaniem coraz to nowych klęjów tańszych, jakoteż klejów sztucznych, otrzymywanych z różnych odpadków fabrycznych, jak najmniej wartościowych. W tym celu przerabia się nawet samą celulozę, nawet stara się wykorzystać odpadki od fabrykacji tejże dla papiernictwa, — t. zw. ługi sulfitowe.

Tą drogą wynajdywane najróżnorodniejsze kleje sztuczne, jeżeli nie są strzeżone jako tajemnice fabryczne, to zresztą mogą być należycie i odpowiednio wykorzystane tylko na wielką skalę ; zwyczajnie nie wychodzą też po za zakres papiernictwa tak długo, — dopóki znowu nie staną się tam za drogie. Wtedy

papiernie polują dalej za nowymi klejami, a zarzucone dostają się czasami do użytku ogólnego.

W ługach pozostających przy wyrobie cellulozy '± znajduje się obok składników mineralnych znaczna ilość pewnego rodzaju klejów roślinnych, ciał białkowych i gumowych, Skutkiem tego takie ługi silniej podparowane posiadają własności kleiste, ale nie nadają się do klejenia z powodu silnej hygroskopijnoścl (t. j. własności przyciągania wody). Jeżeli się jednak doda mniej więcej równą na objętość ilość galarety karukowej, lub też białka z krwi, a potem również taką samą ilość rozcieńczonego kwasu siarkowego, lub roztworu ałunu, to następuje połączenie wszystkich ciał kleistych w jedną masę klejową i wydzielenie się jej jako w wodzie nierozpuszczalnej. Po odmyciu wodą otrzymuje się szWzny klej, wytrzymały na wilgoć, ' nadający się do wszelkich sklejeń zwłaszcza przy rozprowadzaniu na ciepło.

Oprócz takiego sposobu są używane różne inne dość skomplikowane, ale wydające produkta klejowe tańsze, przeznaczone zwykle dla zastosowań do sklejania odpadków pyłowych węgla kamiennego w brykiety opałowe.

Jeden z najnowszych patentów amerykańskich podaje sposób, polecający na mieszaniu ługów syl-fitowych z magnezją paloną i chlorkiem magnezowym. Inny znowu ogranicza się do operowania przytem tylko wapnem palonem.

Wśród patentów niemieckich najnowszych zaznaczyć można n. p. fabrykowanie kleju roślinnego z łupin

łubinu, pozostających od palenia łubinu na „Ersatz“-kawy, przez wyciąganie tychże rozcieńczonym ługiem potasowym i podgrzewanie dosyrupu.

Inny patent : z roztartych odpadków czosnkowych wyciska się sok przez prasowanie, następnie pozostałość wygotowuje przez godzinę z wodą i znowu od-prasowuje. Otrzymane wyciągi podparowuje się w próżni około 60° C. do syrupu i w ten sposób otrzymuje się klej, zastępujący gumę.

Dalej zasługują na uwagę jeszcze następujące kleje sztuczne :

Klej cukrowy.

wa-

Zwyczajny cukier trzcinowy (jak zresztą i każdy inny cukier) wchodzi bardzo łatwo z wapnem w połącze-• nie chemiczne, zwane cukrzanem, (lub sacharatem) pniowym, którego roztwory wodne posiadają bardzo silną kleistość, zupełnie taką, jak u gumy arabskiej. Taki roztwór sporządza się bardzo łatwo w następujący sposob. Do roztworu cukru w 3-krotnej ilości wody, ogrzanego mocno, (jednak nie do wrzenia, lecz do temperatury około 80° C.) dodaje się gaszonego wapna w ilości około xj\ na wagę cukru i mieszając często podtrzymuje się ogrzewanie przez jaką godzinę. Po naleźytem odstaniu dla osadzenia nierozpuszczalnych resztek wapna i po ostrożnem zlaniu od tego osadu otrzymujemy klej, gotowy do użycia. Nadaje się "on szczególniej znakomicie do wszelkich klejeń papieru, tern bardziej, że nie ulega pleśnieniu.

Ten sam roztwór daje się też użyć do sporządzenia innej odmiany kleju gęstego, mogącego zastępować karuk w zastosowaniu do robót grubszych n. p. kartonażowych.

W tym celu dodaje się do powyższego roztworu pewną ilość (zwykle około */5 na wagę użytego -.roztworu) rozdrobionego karuku, pozostawia na jaką dobę w spokoju dla napęcznienia tegoż, poczem podgrzewa się, mieszając ciągle aż do rozpuszczenia, a na koniec zagotowuje się przez kilka minut. Po ochłodzeniu ciecz mimo użycia znacznej ilości karuku nie ścina się w galaretę, lecz przedstawia gęstą ciecz brunatną.

Tego rodzaju kleje są znane, jako artykuły handlowe, przeważnie pod nazwą syndetykonu. Ale pod tą samą nazwą spotyka się bardzo częsty zwyczajny karuk z dodatkiem kwasu octowego.

Kleje z cellulozy (włóknika).

Wiskoza. Czysta celluloza (n. p. wata odtłuszczona), poddana działaniu ługu sodowego, lub potasowego, daje rozpuszczalne połączenie, w rodzaju soli alkalicznej cellulozy. Jeżeli, po odprasowaniu nadmiaru ługu, zmieszamy pozostającą masę z dwusiarczkiem węgla, ten ostatni wchodzi dalej w połączenie chemiczne, wydając w rezultacie żółtą sól sulfokarbo-nową cellulozy. Ta ostatnia rozpuszcza się w wodzie : z mniejszą ilością wody otrzymuje się przytem ciecz gęstą, bardzo lepką, nadającą się znakomicie doklejenia i używaną w praktyce pod nazwą wiskozy

Na powietrzu ulega wiskoza zupełnemu rozkładowi, wydając w rezultacie napowrót cellulozą, jako warstwą sklejającą bardzo twardą i spoistą.

Bywa używana ha wielką skalą przedewszystkiem w papiernictwie. Bardzo nawet liche gatunki papieru, , przez klejenie powierzchni wiskozą, dają w rezultacie papier bardzo trwały, chociaż nieco za sztywny, Rówież w przemyśle tekstylnym znajduje liczne zastowowania, zwłaszcza przy tak zw. apretowaniu tkanin lnianych i bawełnianych.

Kollodium. Pod działąniem mieszaniny kwasu siarkowego i azotowego przemienia sią każda cellu-loza w nitropoiączenie, zwane pyroksyliną, lub bawełną strzelniczą. Ciało to jest łatwo rozpuszczalne w mieszaninie alkoholu i eteru. Taki roztwór jest znany, jakp środek klejący pod nazwą kollodium Na powierzchni wysycha szybko, pozostawiając jednorodną powłoką, zupełnie jak szkło bezbarwną i przeźroczystą. Na wiąkszej płaszczyźnie rozlany daje błonki zupełnie przeźroczyste i elastyczne, ale dość łamliwe. Dla usuniącia tej ostatniej wady dodaje sią około V2% gliceryny, lub oleju rycynowego. Przez dodanie kilku % kamfory jeszcze wiącej można poprawić spoistość i gibkość kollodium. Taka mieszanina jest od dawna Używana na wielką skalą w przemyśle do wyrabiania różnych produktów celliiloidowych (n. p. kołnierzyki i t. p.

Część li.

Kity.

Przegląd materjałów wiążących

, W następujących rozdziałach będą omawiane poszczególne grupy kitów według zakreślonego podziału, odnośnie do płynów, jako ośrodków reakcyjnych. file te ostatnie są dopiero jedną stroną czyn-■ ników zestalających reakcji chemicznych. Z drugiej zaś strony używane czynniki tych reakcji nie są oczywiście zależne od przedstawionego ugrupowania, lecz jedynie od samej tychże natury chemicznej i mogą się powtarzać we wszystkich, lub niektórych grupach. Prócz tego i w poszczególnych, określonych reakcjach mogą te drugie czynniki być wymienialne.

flależy to rozumieć w ten sposób, że gdy n. p. zestalenie ma nastąpić przez utworzenie soli względnie estru, to zwyczajnie może być obojętnem, jakim drugim czynnikiem się to uskutecznia. Rzeczywiście też bardzo często pewien taki czynnik, podany w recepcie, może być zastąpiony przez inny analogiczny. Trzeba przytem oczywiście pamiętać o tern, że taka wymiana musi być zrobiona nie podług ilości receptowej, lecz

w ilości, odpowiadającej proporcjonalnie stosunkowi reakcji. Jeżeli więc n. p. w jakiejś reakcji bierze udział tlenek ołowiu, to przy zastąpieniu go tlenkiem wap* niowym, czyli wapnem palonem, tego ostatniego wystarcza już 1/4 wagi wskazanego do zastosowania , tlenku ołowiu.

Z takich względów należałoby zrobić krótki przegląd tych drugich czynników reakcji osobno przedtem w ugrupowaniu odrębnem, liczącem się głównie z ich naturą chemiczną.

Chemia jest nauką wielce systematyczną. Przez odpowiednie ugrupowanie ciał v według ich natury chemicznej umożliwia poznanie niezliczonej mnogości tychże lepiej i dokładniej, niż przez najobszerniejsze opisy poszczególne.

Poznawanie zasad chemji, choćby w najskromniej* szym rozmiarze, nie może być tu naszem zadaniem. Przegląd nasz musi się ograniczać tylko do ciał najczęściej w naszym zakresie stosowanych i do zazna- ' czenia ich stanowiska chemicznego wśród innych ciał.

W tym celu zrobimy przegląd najpierw w wielkiej grupie pierwiastków metalicznych, będących w naturze źródłem ciał utrwalających, zestalających i najspokoj* niejszych, tworzących podstawy jej bytu wieczystego, poza życiem organicznem.

Alkalia, czyli zasady alkaliczne.

Tern określeniem dadzą się objąć wszystkie sole i połączenia pierwiastków metalicznych potasu i sodu, jakoteż figurującego jako analogiczny pierwiastek amonu, względnie amoniaku.

W zakresie klejów i kitów nie ma ta grupa zna czenia praktycznego bezpośrednio. Ponieważ jednak, jak wszędzie, gdzie tylko mowa o procesach chemicznych, tak i tu musi się mieć wiele do czynienia z tą grupą, jako czynnikiem pośrednim, więc nie można jej pominąć, tern bardziej, że jest to grupa — żeby się tak wyrazić — nadająca ton, — więc służąca za podstawę przy ustanawianiu określeń ogólnych.

Połączenia tej grupy z tlenem zwane tlenkami mają tu znaczenie tylko teoretyczne : ale zupełnie analogiczne tlenki z innych grup metali są bogatem źródłem do mas kitowych.

Wyższe stopnie utlenienia, zwane nadtlenkami z tej grupy dopiero w ostatnich czasach nabierają znaczenia praktycznego: z innych zaś oddawna już dawały do praktycznego użytku liczne czynniki, silnie utleniające. Wszystkie tlenki, przez połączenie się chemiczne z wodą, wydają w o d z i a ny, połączenia najbardziej podstawowe, tak w chemji teoretycznej, jak i praktycznej.

Pod względem teoretycznym są wodziany alkaliów naczelnymi reprezentantami całego szeregu analogicznych, połączeń wszystkich innych metali, który to szereg określamy ogólnie jako zasady, posiadające różne wspólne właściwości chemiczne. Najważniejszą z tych ostatnich jest ich — obrazowo się wyrażając — przeciwieństwo do wszelkiego rodzaju kwasów, z którymi gdy się tylko zejdą, zawsze łączą się

7*

w związki, zwane ogólnie solami, zaś indywidualnie nazwami wediug kwasu z imionami przymiotnikowymi według metalu. (N. p. wodzian sodowy z kwasem siarkowym wydaje siarczan sodowy). Zaś w praktyce są są wszystkie wodziany alkaliczne bardzo powszechnie i rozlegle stosowane pod nazwą ługów żrących, jako najsilniejsze czynniki przy różnych reakcjach chemicznych.

* Z najróżnorodniejszych soli w szczególności należy nadmienić węglany, t. j. połączenia kwasu węglowego, mające ogólnie w zakresie kitów wielkie zastosowanie.

Węglany alkaliczne są w naturze ogromn ie roz powszechnione, jako jeden z najważniejszych składni-ków, tak w świecie żywotnym, jak i martwym. W życiu praktycznem należą do artykułów codziennych, potasowy pod nazwą potażu, zaś sodowy jako soda.

W zakresie naszego tematu wszystkie sole alkaliczne nie mogą mieć znaczenia, jako bezpośrednie materjały do mas, gdyż wszystkie są w wodzie bardzo łatwo rozpuszczalne i wogóle gdziekolwiek tylko wchodzą w połączenia, choćby nawet bardzo skomplikowane, zawsze powodują rozpuszczalność tychże. Jedyny wyjątek pod tym względem stanowią pewne bardzo skomplikowanej budowy wewnętrznej sole krzemowe, w których obok alkaliów znajdują się inne metale cięższe jak glin, żelazo i t. p jako zobojętniające kwasowość.

Specjalne znaczenie ma boraks.

Boraks jest to sól sodowa kwasu pyroborowego czyli pyroboran sodowy. Ten ostatni jest kwasem po-

krewnym z kwasem borowym, powstającym z boraksu przy ogrzewaniu do 160° C. przez utracenie 1 częśc* wody. Jest to sól biała, krystalizująca z 10 cz. wody w ukośne pryzmy. Ogrzewana, topi się w swej wodzie krystalicznej, następnie wzdymając się, traci ją i stapia się na szkło przeźroczyste, bezbarwne, posiadające własność rozpuszczania w sobie tlenków metali. Te ostatnie właściwości mają znaczenie dla grupy kitów szkliwowych. Cala ilość boraksu, zużywanego w przemyśle pochodzi głównie z boraksu rodzimego, znajdującego się w wodach niektórych jezior Persji i Tybetu, jakoteż w prawie czystych pokładach w Kalifornji obok wulkanów. -

Ziemie alkaliczne.

Tą ogólną nazwą obejmuje się wszelkie połą-, czenia pierwiastków wapń, bar, magn i innych mniej częstych, Połączenia tychże są podwszelkim względem analogiczne do alkalicznych, zaś głównie różnią się znacznie mniejszą rozpuszczalnością w wodzie, a niektóre są już nawet zupełnie w niej nierozpuszczalne.

W szczególności mają dla nas znaczenie następ pujące połączenia wapniowe.

Wapno jest to tlenek wapniowy. Jako wapno palone wyrabia się w znacznych ^ilościach przez żarzenie naturalnego węglanu wapna (kredy, wapniaków i t. p.), który w wysokiej temperaturze traci kwas węglowy. Otrzymuje się na wielką skalę przez wypalanie w specjalnych piecach, zwanych wapniarkami, lub w piecach t. zw. pierścieniowych. Nie zmienia się

,w suchem powietrzu, lecz w wilgotnem przyciąga chciwie wodę i rozpada się na proszek. Jest to już połączenie chemiczne z wodą, wodzian wapniowy popularnie zwany wapnem gaszönem.

To ostatnie pochłania łatwo kwas węglowy z powietrza i zamienia się napowrót na węglan wapniowy, wydzielając przytem wodę. Ha tej właściwości polega zastosowanie wapna gaszonego do t. zw. zaprawy wapiennej w murarstwie.

Gips jest to sól wapniowa kwasu siarkowego czyii siarczan wapniowy. Znajduje się w naturze prawie zupełnie czysty, zwłaszcza w postaciach krystalicznych, . z 2 cząstkami wody. Należy do najbardziej rozpowszechnionych minerałów, tworząc niekiedy całe góry skaliste. Zawiera 20*93% wody krystalicznej. W wodzie na gorąco i na zimno bardzo mało rozpuszczalny (około 2%). Zupełnie nierozpuszczalny w spirytusie.

Ogrzewany niewiele ponad 100°C. najwyżej do 125°C. traci tylko ³Д ze swej wody krystalicznej, rozpadając się przytem w proszek, który zwie się g i p s e m palonym. W tej postaci ma on tę szczególną własność, że rozrobiony z wodą na ciasto, krzepnie bardzo szybko w masę jednorodną, ale bardzo porowatą i o spoistości niewielkiej. Ta właściwość jest zużytkowy-wana przy bardzo obszernem stosowaniu do odlewów gipsowych, jakoteż do zapraw gipsowych przy wypełnianiu uszkodzeń w murach.

Resztę wody traci dopiero przy ogrzaniu do 210° C. Wtedy traci też ową właściwość palonego gipsu i łączy się wprawdzie napowrót z wodą, ale powoli.

Węglan wapniu jest to sól kwasu węglowego jako proszek w wodzie zupełnie nierozpuszczalny. W różnych postaciach stanowi jeden z najważniejszych składników przyrody, zwłaszcza martwej. W stanie czystym, krystalicznym tworzy szpat islandzki zupełnie przeźroczysty, jakoteż a r a g o n i t. Jako niewiele zanieczyszczony, tworzy niezmierne pokłady marmurów, kredy, wapniaków, dolomitów (w połączeniu z węglanem magnezu), margii (wspólnie z gliną) i t. d. Znajduje się także w popiele roślin, w kościach zwierząt, w muszlach, skorupach jajek. Do celów kitowych nadaje się najlepiej w formie kredy, dającej się łatwo proszkować i szlamować.

F 1 u s z p a t jest to fluorek wapniowy, czyli sol kwasu fluorowodorowego, Dość rozpowszechniony w przyrodzie, chociaż w mniejszych tylko ilościach (n. p. w kościach, szkliwie zębów), a pra\yie czysty, krystaliczny w pokładach zwykle obok żył cynowych i srebrnych. Dla nas ma znaczenie jako materjał do kitów szkliwowych.

Blisko pokrewny z wapniem pierwiastek bar daje połączenia zupełnie analogiczne i podobne, tylko w naturze rzadsze. Z tych połączeń, dla nas ma wię-sze znaczenie jedynie :

.Siarczan barowy występujący w przyrodzie w postaci przeważnie krystalicznej jako szpat ciężki wyróżniający się, — jak wogóle połączenia baru, wysokim ciężarem gatunkowym (^47). W licznych zastosowaniach technicznych używa się go, nie w postaci naturalnej, lecz oczyszczonej - i wytrąconej za

pomocą kwasu siarkowego jako osad z rozpuszczalnych soli barowych. W tej postaci jako proszek mlecz- , no biały, w zwykłych rozczynnikach nierozpuszczalny i wogóie wobec wpływów zewnętrznych bardzo trwały, znajduje się w handlu jako biel barytowa. Używa się na wielką skalą w papiernictwie i do farb białych. •Przy kitach ma znaczenie tylko jako ciało, wypełniające

Ziemie.

W dalszej grupie metaii, które możnaby scha rakteryzować jako ziemne, odgrywa zasadniczą role, glin, z którego jest niejako zbudowany cały szkielet kuli ziemskiej.

Najobficiej występuję w formie krzemianów pojedynczych i złożonych tworząc pod postacią najróżnorodniejszych odmian gliny na powierzchni, jakoteż wszystkich skał głąbiej, — około 1/3 na wagą całej znanej skorupy ziemskiej wraz z jej atmosferą (wyłączając niedostępne jądro.

Czysty krzemian glinowy jest proszkiem zupełnie luźnym, całkiem białym i bardzo trudno topliwym. W takiej postaci trafia się w naturze rzadko, zwykle towarzyszą mu różne domieszki, które stosownie do ich natury, różnorodnie wpływają na wymienione powyżej własności. Skutkiem tego wśród najrozmaitszych glin ma technika do wyboru, stosownie do zapotrzebowania, odpowiadające różną ogniotrwałościa, względnie topliwością, dalej plastycznością, a wreszcie nawet i banfrą. Ogniotrwałość spada stopniowo z zawartością następujących krzę-

mianów: żelaza, manganu, magnezu, wapna i alkaliów, kombinując się przytem z ilością poszczególnych domieszek. Plastyczność zależną jest głównie od zawartości wielokrzemianów, zwłaszcza alkalicznych i łącznie z tern towarzyszącą większą zawartością wody formującej.

Majczystsze gliny, prawie białe, znane pod nazwą kaolinu, ziemi porcelanowej, gliny szamotowej szamotki są w zwykłych warunkach żarzenia zupełnie nietopliwe.

Tego rodzaju gliny znajdują zastosowanie do wyrobów keramicznych najszlachetniejszych, porcelanowych, jakoteż zwyczajnych użytkowych, najwięcej ogniotrwałych. Zasadniczo dają one wyroby bardzo twarde, ale zwyczajnie kruche i łamliwe.

W zastosowaniu co kitów czyste glinki nadają się raczej jako masy wypełniające; w wypadkach gdzie mają stanowić masę reakcyjną lepiej odpowiadają celowi inne gliny, zawierające krzemiany złożone.

Tlenek glinowy występuje w przyrodzie jako prawie czysty, krystaliczny, w postaci drogich kamieni, jak korund, rubin, szafir, zaś zanieczyszczony żelazem, jako szmirgiel, używany do szlifowania. Jest on jeszcze trudniej topliwy niż czysty krzemian glinowy.

W masach kitowych może odgrywać rolę słabej zasady do tworzenia soli.

Octan glinowy ma bardzo wielkie znaczenie dla farbierstwa i drukarstwa tkanin. Otrzymuje się jako sól krystaliczna, rozpuszczalna z octanu ołowiu I ałunu (siarczanu glinowego).    ₄

Alun. Pod tą nazwą znajdują się w handlu pewne sole podwójne, mianowicie siarczany glinowo alkaliczne. Spotyka się następujące odmiany : 1. Ałun potasowy najczęstszy, jest to siarazan glinowo-po-tasowy. 2. A. sodowy czyli siarczan glinowo-sodowy jskoteż 3. A. a mon o wy, napotykają się obecnie coraz rzadziej. Pod niewłaściwą nazwą ałunu skoncentrowanego, figuruje w handlu sam siarczan glinowy, wielce zresztą do ałunu podobny, Ałun chromowy,, znany w handlu w wielkich ciemno czerwonych kryształach, jest już solą podwójną innego rodzaju, mianowicie siarczanem chromowo potasowym-" Wszystkie ałuny zawierają bardzo wielką ilość wody krystalicznej (n. p. potasowy 45*6%). Przy ogrzewaniu, około 92° C. topią się w tej wodzie, a powyżej 100₀C. tracą ją przez gwałtowne parowanię przyczem się pienią i wydymają, pozostawiając po wyprażeniu bezwodną gąbczastą masę, zwaną ałunem palonym. W wodzie są wszystkie bardzo łatwo rozpuszczalne.

Ałun spotyka się w naturze gotowy w niewielkich tylko ilościach. Ale jako materjał surowy zanieczyszczony znajduje się w wielkich pokładach t. zw. łupków i ziem ałunowych, z których się głównie w wielkich masach otrzymuje fabrycznie, przeważnie w Niemczech, Czechach, Szwecji i Anglji. W handlu nigdy go niebrak.

Kit ałunowy. — Sam ałun jako kit, lub kiej właściwie nie nadaje się do użycia. Mimo tego często bywa używany, jako wygodny środek dorywczy do kitowania domowego z całkiem dobrym skutkiem,

Mianowicie zdarza się często w gospodarstwie dome wem, że w lampie naftowej nasada metalowa na zbiornik szKlanny odpadnie Otóż łatwo można ją przykitować w następujący sposób. Po wykruszeniu starego kitu ze środka nasady, ustawia się ją odwróconą poziomo i nalewa do pierścienicwatego rowka ałunu, stopionego w⁷ jakimkolwiek naczyniu blasza-nem, n. p. w dużej łyżce, poczem wciska się odpowiedni pierścień' zbiornika szklanego. Trzeba tylko przytem zważać, żeby w chwili wciskania ałun nie był zanadto gorący, gdyż wtedy szkło mogłoby pęknąć.

Poza ziemiami alkalicznymi następuje grupa metali dość z nimi pokrewna, zaliczająca do częstszych magnez i cynki

Z połączeń magnezowych spotykamy w receptach dość często .m a g ne zję paloną, jako -czynnik' zasadowy, mający na celu tworzenie mydeł, soli, zwłaszcza złożonych, łub też jako masę nadzwyczaj ogniotrwałą. Jest to czysty tlenek magnezowy w postaci białego proszku, nadzwyczaj trudno topliwy. Otrzymuje się przez prażenie węglanu ; powstaje też przy spalaniu pasków metalu magnezu na powietrzu (co się stosuje jako światło magnezjowe w fotografji).

Siarczan magnezji, znany powszechnie w formie krystalicznej, jako sól gorzka, lub angielska, jakoteż węglan magnezowy, znajdujący się w handju pod nazwą .magnezji białej, są solami, pod względem chemicznym zupełnie analogicznymi z gipsem i kredą, z tą tylko różnicą, że są w przeciwieństwie do ostatnich łatwo w wodzie rozpuszczalne.

Wszystkie połączenia magnezjowe otrzymuję się na wielką skalę fabryczną przy przeróbce pokładów soli stassfurckich (u nas soli kałuskicb.

Chlorek cynku — w handlu w formie szarawych cienkich laseczek, nadzwyczaj silnie hygro-skopijnych (t. j. przyciągających wodę i rozpuszczających się w niej) Otrzymuje się przez rozpuszczenie cynku w kwasie solnym. Zastosowanie podrzędne — do kitów zębowych. Rozpuszcza tlenki, tworząc sole podwójne. Z tego powodu używa się w mieszaninie z salmiakiem przy lutowaniu.

Z połączeń cynkowych najważniejszem dla nas jest : biel cynkowa będąca czystym tlenkiem cynku w formie lśniąco białego proszku. Na powietrzu pochłania kwas węglowy, przechodząc w węglan cynku' (również proszek biały) Zastosowanie obszerne : w szczególności wiele się używa do farb. W kitach olejowych używany jako czynnik zasadowy i zmy-dlający.

Otrzymuje się fabrycznie przez spalenie (utlenienie) par metalicznego cynku, albo z rudy zwanej galmanem, zawierającej głównie węglan cynkowy, albo też z samego metalń. Przy tern oddzielany, jako produkt uboczny, pył cynkowy będący sząrą mieszaniną metalu 2 tlenkiem, również używa się niekiedy do mas kitowych jako czynnik silnie redukujący, t. j. odciągający tlen z różnych połączeń.

Talk (federweis s) jest to minerał zawierający prawie czysty krzemian magnezowy (5% wody formującej) znajdujący się głównie w FUpach tyrol-

skich. Jest on bardzo miękki i daje się zeskrobywać w proszek, złożony z bardzo drobnych giętkich blaszek, w dotknięciu śliski, jakby tłusty. W odmianach całkiem białych używany do szminek, pudrów, farb, do satynowania papieru. Do kitów używa się w zwykłych odmianach szarawych, lub żółtawych, głównie jako masę wypełniającą, po części także w wypadkach gdzie mają powstawać krzemiany złożone.

Połączenia ołowiu i manganu.

Glejta Jest to czysty tlenek ołowiu (zawiera 772% tlenu). Przy ogrzewaniu stopionego ołowiu powstaje on na powierzchni dość szybko jako czerwono-szara powłoka, która po usunięciu jej napowrót ciągle się odnawia tak, że w ten sposób całą ilość ołowiu można w tlenek zamienić. Ma powietrzu łatwo pochłania kwas węglowy, łącząc się w węglan ołowiowy (biel ołowiana). W wyższej temperaturze łatwo się topi. Stapiany z krzemionką łączy się łatwo w krzemian ołowiu : ten zaś ma własność rozpuszczania innyęh krzemianów (n. p. gliny), tworząc z nimi szkła łatwo topliwe. Ta reakcja znajduje częste zastosowanie do kitów szkliwowych

W handlu znajduje się w postaci stopionej w formie drobnych łusek. Technicznie otrzymuje się go zwykle jako produkt uboczny przy produkcji srebra.

Minia, czerwony tlenek ołowiu (zawiera 9*33% tlenu). Różni się od glejty tylko większą zawartością tjenu i barwą czerwono-żółtą, znacznie żywszą cyno*

'O

brową. Powstaje łatwo z tlenku w proszku przy silniejszym przystępie powietrza, przez ogrzewanie tak regulowane, aby się tlenek nie stopił. Przy znacznie sijniejszem prażeniu rozkłada się napowrót na tlen i tlenek ołowiu.

Nadtlenek ołowiu jest to najsilniej utleniony ołów (zawiera 13 80% tlenu). Otrzymuje się z minji przez utlenienie rozcieńczonym kwasem azotowym. Jest środkiem silnie utleniającym.

Biel ołowiana jest to sól złożona, określana pod względem chemicznym jako zasadowy węglan ołowiu, względnie jako połączenie węglanu i wodorotlenku. Przeprowadzając kwas węglowy przez roztwór octanu ołowiowego (cukru oł.), otrzymuje się jako osad czysty węglan ołowiu. Jeżeli się jednąk do strącenia osadu użyje węglanu sodowego, lub potasowego (sody lub potażu), to powstający osad, chociaż zupełnie podobny, nie jest czystym węglanem, lecz ową solą.złożoną. Fabrycznie wyrabiają biel z octanu (cukru ołow ,) przez ogrzewanie tegoż z glejtą i wytrącenie bieli kwasem węglowym, pochodzącym z jakiegokolwiek spalenia. Również są w użyciu inne sposoby fabrykacji, polegające na równoczesnem działaniu na blachy ołowiu parami kwasu octowego i kwasu węglowego. W handlu znajduje się często fałszowany przez dodawanie szpatu ciężkiego (siarczanu barowego). Najobszerniejsze zastosowanie znajduje jako farba biała ; pozatem w znacznych ilościach używa się do kitów wszystkich rodzajów.

Cukier ołowiowy jest to sól kwasu octowego, czyli octan ołowiu Otrzymuje się przez rozpuszczenie glejty 'w kwasie octowym i wykrystalizowanie. Fabrycznie wyrabia się jako jeden z produktów przy suchej destylacji drzewa. Tworzy bezbarwne kryształy z 3 cząstkami wody krystalicznej i składa się z 58*91% tlenku oł., 2687% kwasu octowego. 14*22% wody. Topi się już przy 74° C. we własnej wodzie, którą przy 100nC. utrącą, rozpadając się na proszek, stapiający się przy dalszem ogrzewaniu dopiero przy 280° C W wyższych temperaturach rozkłada się zupełnie z wydzieleniem ołowiu. Przez ogrzewanie roztworu cukru ołowianego z glejtą, powstaje zasadowy octan. Otrzymuje się go zwykle w roztworze 10% przez roztarcie 3 części cukru ołowiu z 1 częścią glejty i stopienie na kąpieli wodnej, rozcieńczenie 10 części ciepłej wody i przecedzenie po ostygnięciu. Używa się go w farbierstwie i drukowaniu tkanin, do otrzymywania octanu glinowego, bieli ołowianej i pokostu.

Z dalszych metali należy jeszcze wspomnieć o grupie żelazo w có w.

Z połączeń żelaza spotykamy tylko gdzieniegdzie w receptach tlenki, dodawane obok innych tlenków w postaci zwykłej rdzy żelaznej, otrzymywanej jako odpadki oklepkowe w kuźniach kowalskich. Gdzieniegdzie spotykane w receptach ochry, są to właściwie gliny, zabarwione na kolory czerwono-żółte z odcieniami z powodu znaczniejszej zawartości tlenków żelaza. Mają one w kitach tylko znaczenie wypełniające l farbujące*

Z połączeń pokrewnego z żelazem mândü n U często się używa do kitów braunsztynu, będącego naturalnym nadtlenkiem manganu. Jest to środek silnie utleniający; przy silniejszem ogrzewaniu oddaje część: tlenu, przechodząc w połączenie mniej utlenione. Podobnie działa w masach kitowych.

W ogólności metale ciężkie, jak: ołów, żelazo mangan, mają własność tworzenia dwóch szeregów soli, mianowicie mniej i więcej utlenionych. Z tych dwóch rodzajów sole pierwsze zwykle już na po^-wietrzu powoli utleniają się dalej, przechodząc w drugie.

Te ostatnie mogą być w pewnych warunkach używane jako środki utleniające, przyczem tracąc część tlenu, przemieniają się w sole mniej utlenione, które jednak przy zetknięciu z powietrzem znowu powracają do stanu pierwotnego. Przez powtarzanie tych reakcji, może ta sama ilość soli służyć jako przenośnik wielkich ilości tlenu 2; powietrza w pewne połączenia.- W ten sposób można poniekąd wyjaśnić tajemniczą reakcję wytwarzania pokostu z olejów — przy pomocy bardzo małego dodatku soli ołowiowych, lub manganowych.

,    ^ Metal oidy.

Drugą wielką grupą ciał pierwiastkowych, przedstawiającą w naturze obóz przeciwny metalom, są pierwiastki, zwane metaloidami. Są one niejako czynnikami ruchliwymi, budującymi i powodującymi ustawiczne zmiany i przemiany. Zarazem jest ta grupa więcej w sobie rozbieżna, względnie mniej bogata

из

w analogje tak jednorodne i systematyczne jak u metali. Z tej przyczyny ogólnikowe zapoznanie się z tą grupą jest dość trudne, gdyż nie da sie pomieścić w ramkach nadto ścieśnionych. Więc też tu musimy sie ograniczyć do kilku najkonieczniejszych wzmianek, tern bardziej, że naszego zakresu dotykają te kwestje przeważnie tylko pośrednio.

Przy omawianiu naszego tematu spotykamy z metaloidów, jako pierwiastki bezpośrednio zaledwie wegiel (w receptach gdzieniegdzie w formie grafitu), jakotek siarkę, (w kitach szkliwowych i stopnych). Również z połączeń prostszych miedzy samymi meta-loidami ma!ą tu znaczenie użytkowe tylko pewne kwasy, ftle dla zobrazowania natury chemicznej różnych połączeń złożonych, koniecznem jest natykać sie na następujące metaloidy : wodór, tlen, azot, chlor, fluor, siarka, fosfor, bor, krzem i wegiel.

Z tych trzy pierwsze stanowią znowu osobną grupę nie dla pokrewieństwa, lecz owszem odwrotnie, dlatego, że każdy z nich ma swoją specyficzną naturą.

Najprościej przedstawiają sie te różnice w naturze chemicznej, rozpatrywane na tle właściwości, powodujących podział wszelkich ciał na kwasowe, czyli kwaśne, zasadowe, czyli ługowate i pośrednie miedzy temiż t. j. obojętne, gdyż właśnie głównie metaloidy decydują o jakości pod tym wzglądem.

Wodór jest naczelnym pierwiastkiem chemji, najlżejszym, i najruchliwszym. W naturze nie znajduje sią w stanie wolnym. Najchętniej łączy sią z tlenem, dając z nim połączenie zupełnie zobojętnione, bardzo

fi

trwałe, w postaci wody. Ta skłonność wodoru do do ostatecznego zobojętniania się przez tworzenie wody jest tak wybitną, źe ze wszelkich jego innych połączeń może być wydzielony, jeżeli tylko zajdzie możność powstania wody.

Sam wodór w połączeniu z niektórymi metalo-idami wydaje silne kwasy. Więc n. p. z chlorem daje kwas solny, któremu odpowiadają sole, zwane chlorkami; — analogiczne są: z fluorem kwas fluorowodorowy i fluorki, z siarką, siarkowodór i siarczki.

Tlen ma również silne powinowactwo chemiczne do wszelkich pierwiastków i daje z nimi w ogóle, — a zwłaszcza z metalicznymi, połączenia najtrwalsze. Wprawdzie znajduje się wolny w przyrodzie, jako jeden z głównych składników atmosfery; jednakże w znacznej części jest ustawicznie z niej czerpany dla różnych procesów utleniających w organizmach zwierzęcych. Ponieważ zaś równocześnie jest wydzielany jako produkt t. zw. redukcji przez świat roślinny, ilość jego w powietrzu nic prawie nie ulega zmianie. -

Tlen w towarzystwie wodoru, częściowo tylko tym ostatnim zobojętniony, odgrywa niejako rolę grupy pierwiastkowej, zwanej wodorotlenkiem. Sama ta grupa w podwójnem połączeniu tworzy płyn, zupełnie podobny do wody, aie nadzwyczaj nietrwały, — zwany wodą utlenioną, rozpadającą się bardzo atwo na tlen i wodę. Z tej przyczyny jest to najprostszy i najwygodniejszy środek utleniający.

Grupa wodorotlenowa, wchodząc w połączenie z metalami, daje ciała charakteru zasadowego, zwane

wodzianami, zaś w połączeniti z metaloidami powstają tą drogą różne kwasy tlenowe, wśród których znajdują się najsilniejsze i najtrwalsze, jak n. p. siarkowy, fosforowy, borowy, krzemowy.

Trzeci gazowy pierwiastek azot przedstawia w naturze element spokojny, obojętny, niejako flegmatyczny. Zwyczajnie dąży on zawsze do wydzielania się i osamotniania. Znajduje się też jako wolny w atmosferze, stanowiąc większość jej masy, w ilości — około 4/5 na objętość, jako składnik stały, niezmienny.

Wodór daje z azotem połączenie, znane jako amoniak, które jest nie kwaśne, jak analogiczne połączenia, powyżej nadmieniane, lecz owszem przeciwnie, silne zasadowe. Jeszcze ciekawszy i nadzwyczaj ważny ze strony teoretycznej jest fakt, że takie samo połączenie, z nieco większą ilością wodoru odgrywa rolę metalu, najzupełniej pokrewnego ze sodem i potasem. W takiej postaci jako „a m o n“ daje też cały szereg soli amonowych, zupełnie analogicznych ze solami alkaliów, różniących się od tych ostatnich tylko dość łatwą lotnością i skłonnością do zupełnych rozkładów na azot i wodę. Z takich soli znajdujemy jedną wspominaną w naszych receptach, mianowicie salmiak, będący chlorkiem amonu.

Grupa wodorotlenowa tworzy z azotem samym, jakoteż częściowo utlenionym, różne kwasy analogiczne, jak z innymi metaloidami. Wśród tych kwasów naj-. wyżej utleniony, a zarazem najsilniejszy, jest-kwas azotowy, w silniej rozwodnionych roztworach powszechnie znany, jako artykuł handlowy.

Sia r k a, znane powszechnie ciało pierwiastkowe w" postaci bezkształtnych, lub krystalicznych mas żółtych, albo też w formie delikatnego pyłu, jako kwiat siarczany, zapalona spala się na powietrzu, łącząc się z tlenem w ciało gazowe, ostrej duszącej woni, które jest kwasem siarkawym. Ten kwas, będący niższym stopniem utlenienia siarki, posiada zdolność dalszego utleniania się w różnych warunkach. Szczególniej z różnych połączeń organicznych odciąga on .tak sam tlen, jak i grupy wodorotlenowe, przemieniając się w kwa*s siarkowy, zawierający wyższy stopień utlenienia siarki. Kwas ten przedstawia w stanie' czystym gęstą ciecz; zaś jako płyn, w różnych roztworach wodnych, jest powszechnie już dziś znanym artykułem handlowym. Jest on najsilniejszym kwasem wogóle i odgrywa niezmiernie ważną rolę w całej produkcji przemysłowej.'

Wszystkie kwasy azotu, tak wolne, jak i połączone w solach posiadają skłonność do rozkładów : z tej przyczyny należą one do środków silnie utleniających.

Fosforem, zachowującym się chemicznie dość podobnie do siarki, nie mamy potrzeby bliżej się zajmować, gdyż poza wzmianką o fosforanach, analogicznych zupełnie z siarczanami, jako o składnikach kości — z nim się więcej nie spotykamy.

Bor, pokrewny z węglem i krzemem, należy do pierwiastków rzadszych w przyrodzie i również ma tu znaczenie wyjątkowe. Kwas borowy, chemicznie równorzędny, z siarkowym, znany w handlu w postaci

białych kryształków, należy również do połączeń bardzo trwałych, ale ma charakter kwasowości niezwykle łagodny. Z tej racji rna znaczenie jako środek desin-fekcyjny, wygodny i trwały. Sole jego z metalami, a zwłaszcza specjalnie sól sodowa, zwana bora ksem. mają znaczenie dla kitów szkliwowych.

Za to węgiel, ten zwyczajny smoluch, używany jako opał, jest pierwiastkiem, tak niezmiernie ciekawym i ważnym,-że gdziekolwiek i ilekolwiek się o nim musi mówić, nigdy nie może być za wiele.

Jest tó pierwiastek wyjątkowy szczególniej z tego względu, źe najmniejsze jego cząstki (atomy), po częś-ciowem zobojętnieniu innymi pierwiastkami, mają właściwość zeszczepiania się podwójnego, potrójnego, a nawet wielokrotnego w ten sposób, iż takie złożone grupy znowu mogą odgrywać¹ najzupełniej rolę pierwiastków.

Skutkiem tego jest możność łączenja się węgla z innymi metaloidami w najrozmaitszych stosunkach wagowych i niezmierna mnogość połączeń ściśle określ lonych i wybitnie między sobą się różniących, chociaż skład pierwiastkowy nieraz jest bardzo zbliżony, a nawet niejednokrotnie na pozór taki sam.

Już ze samym wodorem połączenia węgla, zwane węglowodorami, znane dotychczas i ściśle określone przenoszą lczbę 250, obejmując najróżnorodniejsze ciała, ód gazowych (jak gaz błotny, składnik gazu świetlnego) aż do ciął stałych, takich jak kauczuk, parafina.

Wśród tych połączeń niema żadnych, ani kwaśnych, ani zasadowych : wszystkie są całkiem obojętne.

Wodór w tych połączeniach może być zastępowany przez inne metaloidy, skutkiem czego ilość związków węgla znowu się niezmiernie pomnaża. Naj-intenzywniej pod tym względem przyczynia się zastę-pywanie częściowe samym tlenem, albo wodorotlenkiem, jakoteż obydwoma wspólnie w najrozmaitszych kombinacjach.

Wśród tej masy połączeń trafiają się oczywiście całe grupy podobnych i analogicznych. Na szczegółową wzmiankę zasługują n. p. połączenia takie, w których wodór i tlen znajdują się sumarycznie w tym samym stosunku, jak w wodzie. Do grupy takiej, zwanej węglowodanami, zaliczają się ciała cukrowe, skrobiowe i cellulozowe, stanowiące jak wiadomo podstawy życia roślinnego.

Dalsze jeszcze porńnożenie ilości i różnorodności związków węgla wzmaga się przez wprowadzanie w nie azotu, obok wodoru i tlenu. Ogólną cechą połączeń tego ostatniego rodzaju jest — zgodnie z naturą azotu — pewna niestałość, zmienność, ruchliwość i skłonność do rozkładów, tak dalece, że wiele z nich może istnieć tylko w pewnych ograniczonych warunkach — n. p. tylko przy zwykłej temperaturze, lub też tylko przejściowo, przy równoczesnej obecności pewnych innych połączeń i t. d. Tego rodzaju grupy ciał, stosunkowo najmniej zbadanych i określonych, odgrywają nadzwyczaj ważną rolę w subtelnych procesach . życiowych, pod postacią różnych ciałbiałkowych.

1 innych pierwiastków jeszcze tylko siarka- przyczynia się do mnożenia ilościowego związków węgla, ale już w stopniu bez porównania mniejszym.

Zasadniczo zatem, — przez kombinacje tylko czterech elementów wytwarza natura, jak obliczono przeszło 150.000 różnych ciał znanych i określonych, zaś z nieokreślonerhi i niezbadanemi, ale moiliwemi, może się ilość ta stać nawet wielokrotną.

Cała ta masa połączeń stanowi po większej części podstawy wszystkich objawów życiowych we wszelkich organizmach. Z tej przyczyny noszą one nazwę połączeń organicznych.

Ze samym tlenem daje węgiel tylko dwa połączenia. Pierwsze z nich, mniej utlenione, powstaje przy każdem niezupełnem spaleniu w postaci trującego gazu, zwanego popularnie „czadem“. Drugie zaś będące produktem każdego zupełnego spalenia, również jest gazem, słabo kwasowym i w tej postaci znajduje się zawsze w powietrzu, jako jego składnik stały w niewielkiej ilości, około 0*4*/# • Wprawdzie z powietrza wyczerpuje go ciągle świ&t roślinny dla utrzymania swych procesów życiowych, ale z drugiej strony mniej więcej ilość równa zużytej ciągle przybywa z różnych spaleń i procesów rozkładowych świata zwierzęcego.

Krzem również należy do wyjątków takich, jak węgiel. Odgrywa on podobną rolę w naturze martwej, jak tamten w żywotnej, z tą jednak różnicą, że nie daje tak wielkiej różnorodności we formach zewnę-

trznych. W swych złożonych połączeniach pojawia się tylko z tlenem, jakby unikając innych mętaloidów i w postaci mieszanych soli metalowych z różnymi kwasami wielokrzemowymi. W tym zakresie panuje różnorodność bardzo wielka, ale tylko wewnętrzna.

W zewnętrznym bowiem wyglądzie są one tak zbliżone, że aż do znudzenia podobne.

Sam kwas krzemowy znajduje się w naturze w wielkiej ilości w najrozmaitszych postaciach Jako całkiem czysty, w postaci grubokrestalicznej, znajdujemy go jako drogie kamienie, zupełnie przeźroczyste, jak n. p. kryształ górski, ametyst i inne. W postaci bezkształtnych mas stopionych wchodzi w skład wielu skał, jako krzemień, kwarcyt i t. p. We formie drobno-krystalicznej i bezkształtnej znajduje się we wszystkich piaskach. _■

Do reakcji chemicznych naszego zakresu, t. j. zachodzących w zwykłych temperaturach, — tak krzemiany jak i kwasy krzemowe w formach krystalicznych zupełnie się nie nadają, gdyż w tej postaci są dla reakcji podatne dopiero w stanie stopionym. Więc , też dla naszych celów dobiera się gliny i piaski, zawierające te połączenia w stanie bezkształtnym i proszkowatym, chociaż w takich formach są one zawsze zanieczyszczone-innymi ciałami.

W naturze znajdują się tego rodzaju postacie gdzieniegdzie w wielkięh pokładach stosunkowo bardzo czystych, jako t. zw. ziemia okrzemkowa, ' Są to krzemionkowe pancerze mikroskopijnych żyją-

'ïek, zwanych wymoczkami, z dawnych geologicznych epok.

Również popioły z niektórych roślin, zwłaszcza z ostrych traw i skrzypów, po wyługowaniu wodą dla odmycia alkaliów, przedstawiają krzemionką bardzo podatną dla reakcji chemicznych i z tego względu nadają się znakomicie do kitów wodnych.

Г)

1. Kity wodnè.

Ponieważ, stosownie do ogólnego określenia, woda użyta w tych kitach jako ośrodek reakcyjny, ma zniknąć w ten sposób, że przez reakcje chemiczną przemieni się w ciało stałe, — należałoby rozpatrzyć reakcje w których się to stać może.

Najprostszy sposób związania jej, jako wody krystalicznej, nie może być użyty, gdyż w tej formie najpierw,daje połączenia krystaliczne, z reguły przeciwne ścisłej jednorodności masy, a powtóre nietrwałe

—    gdyż niejednokrotnie już niżej 100 wytapia się,

—    około 100° C. w każdym razie wyparowuje.

Z chemicznych sposobów najłatwiejszym jest pochłanianie wody przez tlenki metaliczne z wytworzeniem wodzianów. f w zasadzie to właśnie się stosuje. Powstające przytem wodziany nie dają Zasadniczo masy odpowiedniej strukturze kitowej, — a prócz tego są bardzo nietrwałe, z powodu ich zdolności do dalszych reakcji. Jednak tę ostatnią własność daje się dobrze wyzyskać do wytwarzania różnych soli, a zwłaszcza soli podwójnych i więcej złożonych, najlepiej nadających się do mas kitowych W tym celu dodaje się stosownie dobranych soli innych pierwiastków najczęściej połączeń krzemowych, lub nawet samego

ni

kwasu krzemowego, w różnych jego postaciach. Powstające przy tem sole złożone, obok tej właściwości* że tworzą spoiste, nieraz kamienne masy, posiadają jeszcze inną właściwość, mianowicie tę, że przy powstaniu mogą wiązać nowe ilości wody, w formie nie tak luźnej, jak przy krystalizacji, lecz raczej jako słabe połączenie chemiczne. Ta woda, którą zwiemy formującą, wprawdzie daje się łatwiej usunąć, niż owa w pierwszorzędnych połączeniach wodzianowych, ale ^awsze bez porównania trudniej, -niż woda krysta-lizacyjna.

Woda formująca w ogóle odgrywa ważną rolę, dotąd za mało zbadaną, zwłaszcza w zakresie związków organicznych, przeważnie przy ciałach białkowych, klejowych, przy mydłach, wogóle zwanych kollo-idami. Przy użyciu jako składników kitowych takich ciął, jak białko, kleje, mydło, sernik i t. p. bierze się to w rachubę, że nadmiar wody z niemi wprowadzony, będzie w omówionej formie związany przez powstające w masie kitowej kolloidy jeszcze więcej złożone.

Rozumie się samo przez się, że przy wszelkich kitach wodnych z wytwarzaniem masy spajającej drogą chemicznych procesów', może się łączyć wspomaganie tegoż przez wysychanie. I zwyczajnie jest to pożądane i korzystne — o ile wogóle jest możliwe, t. j. o ile masa łącząca może być nakładana w grubych warstwach, wystających na zewnątrz.

Pod tym względem zasługują na więcej szczegółową uwagę przedewszystkiem wszelkie masowe kity

budowlane. Według naszych określeń jest bowiem istotnie całe murarstwo —■ łączeniem mas porowatych kitami wodnymi, w postaci zapraw wapiennych zwykłych, jakoteż kitowaniem kamieni cementami i zaprawami hydraulicznemi.

V Cementy są — jak to już we wstępie zaznaczono najwięcej typowymi kitami wodnymi. Pod względem chemicznym są to sproszkowane mieszaniny tlenku wapniowego z wolnym kwasem krzemowym * i krzemianami. Rozrobione z odpowiednią ilością wody na ciasto, względnie, jak się tu fachowo wyraża, na „zaprawę“ — krzepną szybko w zbitą masę kamienną skutkiem wytwarzania krzemianów złożonych i zupełnego wiązania wody najpierw przez chemiczne łączenie jej z tlenkiem na wodzian, a dalej jako formującej. W praktyce otrzymuje się cementy przez silne wypalenie mieszanin odpowiednio dobranych wapniaków i glin i następnie możliwie najdalej idące proszkowanie.

Dobór materjąłów surowych do wypalania ce-cementu jest dość trudny i musi być zawsze kontrolowany analizami. Wartość użytkowa cementów zależy bowiem od tego, czy w nich po wypaleniu ilość wolnych kwasów krzemowych znajduje się w stosunku odpowiednim dla wytworzenia krzemianów z wapnem, Gdy ich bowiem będzie za mało, wtedy nadmiar wąpna pozostanie w masie łączącej jako wapno gaszone, w postaci proszkowatej, przeciwdziałającej spoistości, co zwłaszcza w zastosowaniu do betonów — może być nawet niebezpiecznem.

Podobnie jak cément, zachowuje się takie wapno, które zawiera znaczne ilości wolnych kwasów кгг.е-mowych, przekraczające 10%. Bywa też bardzo często w miejscu cementu używane po rozrobieniu z piaskiem do murowań podwodnych, jako zaprawa hydrau-1 iczn a.

Zwykła za prawa wapienna murarska jest to mieszanina wapna gaszonego ze znacznym nadmiarem piasku, przyczem ten ostatni ma nietylko znaczenie, jako masa wypełniająca, lecz także' jako środek do wytworzenia porowatości złączenia.

Proces chemiczny powstawania masy łączącej jest tu dość odmienny. Mianowicie współdziała z nim przemiana wapna w węglany złożone zapomocą kwasu ' węglowego z atmosfery.

Wprawdzie i tu jest potrzebna obecność wolnych połączeń krzemu, podatnych dla reakcji, ale ilość tychże konieczna, nie jest tak wielka, jak przy cemencie i zwykle znajduje się w ' naturalnych wapniakach zawsze, a po części jest doprowadzana z piaskiem.

Powstawanie masy łączącej odbywa się tu bardzo powoli. Początkowo ona właściwie tylko wysusza się, przez powolne parowanie wody. Dopiero — w miarę usuwania się tejże, powstająca porowatość spojenia, w przybliżeniu taka jak w cegłach, —umożliwia krą-, żenie powietrza Wewnątrz i odciąganie z tegoż kwasu węglowego przez wapno. Ponieważ zawartość tego kwasu w powietrzu jest ‘niewielka, więc proces ten musi trwać długo tembardziej, że przy tem uwalniająca się woda po większej części musi znowu ustąpić

przez odparowanie. Dlatego też należyte stwardnienie zaprawy, wymaga pozostawienia świeżych murów na czas dłuższy bez zewnętrznego tynkowania.

To ostatnie bowiem po części uniemożliwia a w każdym razie bardzo utrudnia wysychanie wewnętrznej zaprawy Г wstrzymuje proces twardnienia na czas bardzo długi, powodując zarazem stałą wilgotność murową.

Taka trwała wilgotność w murach bardzo często się trafia z innych jeszcze przyczyn. Mianowicie jeżeli grunt pod budynkiem jest dla wody przepuszczalny — co u nas należy do rzeczy zwyczajnych — to wtedy mur ceglany, jako masa porowata, może wilgoć wyciągać, jak gąbka, do znacznej wysokości ponad poziom terenu. Jeżeli się jeszcze dalej zdarzy, że w pobliżu w okolicy jest grunt pagórkowaty, mogą zachodzić wypadki w których mury stają się niejako syfonami w stosunku do wód gruntowych, tak dalece, iż wilgoć dosięgać może nawet dalszych piąter.

W takich warunkach właściwe twardnienie zaprawy wcale nie może nastąpić, gdyż w całym murze wilgoć stale przesiaduje. Z czasem zaprawa się rozluźnia i wraz z cegłami po prostu gnije. Po dłuż-szem trwaniu takiego stanu, wreszcie tracą one porowatość i wtedy wilgoć opada, ale pozostawiając już szparowatość, skutkiem czego mur może się rozpaść, lub runąć.

Na tego rodzaju \yiigoć nie pomoże żadne od-kadzanie, opalanie i smarowanie ścian specyfikami przeciwwilgociowymi. Jedynie skuteczną radą może

być tylko podkopanie całej ściany i wmurowanie warstwy nieprzepuszczającej wody, — co oczywiście w budynkach gotowych nie należy do rzeczy łatwo wykonalnych. _

Właściwie jedynie racjonalnie można takim wypadkom zapobiegać, licząc się z tern już z góry, przy samej budowie, mianowicie, gdy to wskazane, oddzielając fundamentowe części murów przy samym poziomie terenu warstwą nieprzepuszczalną dla wody, cementową, lub jeszcze lepiej asfaltową, smołową, maziową, lub t. p. Przy tern powinno być dobrze kontrolowane, aby ta warstwa istotnie była całkiem szczelną, bez żadnych nawet rysów, lub szparek. Dopiero -ponad nią może być zupełnie bezpiecznie używaną zwykła zaprawa, poniżej zaś powinno się murować z zaprawą conajmniej hydrauliczną, jeżeli już nie cementową.

Zupełnie odmiennego rodzaju od powyżej opisywanych jest pewna masa kitowa, zwana cementem magnezowym, lub bezkrzemionkowym.

Jeżeli nasycony roztwór chlorku magnezu rozrabia się z magnezją paloną, czyli tlenkiem magnezu, to zachodzi — przy silnem wywiązywaniu się ciepła chemiczna - reakcja, polegająca na wytworzeniu takiego ciała, w którem magnez jest zobojętniony po części chlorem, po części wodorotlenkiem, — a zwanego oksychlorkiem magnezowym. Połączenie to posiada własność wiązania znacznej ilości wody, z wytworzeniem masy, — wprawdzie nie tak kamiennej, jak zwykła cementowa, ale bądź co bądź twardości

marmuru. Z tego względu próbowano ją wprowadzić w budownictwie do zastosowań murarskich hydraulicznych, w miejsce cementu. Z czasem okazało się jednak, że przy dłuższej stałej styczności z wodą ulega ta masa powoli napowrót rozkładowi z wydzieleniem rozpuszczalnego chlorku magnezu i zupełnem rozluźnieniem spojenia.

Ale jako masa kitowa dla wewnętrznych spojeń znajduje ten cement dotychczas bardzo obszerne zastosowanie przy fabrykacji różnych mas sztucznych pod nazwą, wyrobów „ka ja 1 i t o wy eh" (Cajalith-waaren). Polega to na kitowaniu takim cementem pod silnem sprasowaniem najróżnorodniejszych mieszanin obojętnych, nieraz wzorzysto zabarwionych. Wyrabiają w ten sposób sztuczne klinkiery posadzkowe, płyty stołowe, różne postumenty i podstawki, nawet ramy do obrazów i wiele innych. Przytem często w miejsce magnezji palonej używa się jako mate-rjału tańszego wypalonego dolomitu t. j. mieszaniny tlenku magnezu i wapna, otrzymywanej ze zwykłej skały dolomitowej, składającej się głównie z węglanów tych dwóch pierwiastków.

' Gips bywa również używany jako podstawa mas kitowych z powodu swej właściwości wiązania wody. Niema on jednak własności powodowania dalszych reakcji n. p. analogicznych, jak powyżej opisane'; sam zaś szkielet wiążący gipsowy jest wprawdzie trwały, ale bardzo kruchy. Przeź mechaniczne domieszanie n. p. klejów, szkła wodnego, i t. p., może być siła spoistości nieco zwiększona, aie nie wiele. Zwy-ezajnie bywa gips urywany sam, jako wygodna zaprawa szybko wiążąca, w wypadkach takich, gdzie nie chodzi o siłę spoistości, lecz raczej o wypełnienie pustych’ miejsc w murach n. p. przy instalacjach gazowych, elektrycznych i t. p.

Z innych kolloidów mineralnych mają znaczenie, jako podstawa mas dla kitów wodnych, jeszcze tylko krzemiany w postaci rozpuszczalnej, mianowicie jako :

Szkło wodne.

Pod tą nazwą handlową znany jest stop piasku z ługiem alkalicznym, albo w formie stałej, jako szklista bezbarwna i bezkształtna masa, lub też w roztworze jako mniej lub więcej przeźroczysty syrup większej lub mniejszej * gęstości, zwyczajnie zawierający 33% stałej masy, zwany wtedy szkłem wodriem pojedynczem, lub przy 66% podwój nem Pod wglę-dem chemicznym jest to krzemian sodowy, lub potasowy, albo też mieszanina tychże, zależnie od tego jaki ług był wzięty do stopu.

W praktyce otrzymuje się często od razu gęsty roztwór przez ogrzewanie pod ciśnieniem 6—8 atmosfer gęstego roztworu ługu z proszkiem piaskowym, lub z t. zw. ziemią okrzemkową. Zwykle jednakże przeprowadza się wyrób zupełnie tak samo, jak wyrób szkła zwykłego. W tym celu stapia się w tyglach szklanych czysty piasek zmieszany z sodą, lub potażem, lub też mieszaniną tychże (n. p. na 100 piasku 28 potażu i 22 sody), z dodatkiem 2—6% sproszkowanego węgla drzewnego. Stop rozpuszcza się w wo-dzie, ?aś po odstaniu i odzieleniu czyści nierozpuszczalnych, podparowuje się do gęstości syropu pojedynczego, lub podwójnego.

Roztwór szkła wodnego na powietrzu ulega powolnemu rozkładowi przez absorbowanie kwasu węglowego z atmosfery, przyczem powstają napowrót węglany alkaliczne, a krzemionka wydziela się w postaci błonki bezkształtnej i zupełnie przeźroczystej. Dlatego należy przechowywać szkło wodne w naczyniach szczelnie zamkniętych, bez przystępu powietrza, gdyż inaczej powoli rozkłada się i mętnieje. Ale z tej samej przyczyny nadaje się do powlekania różnych powierzchni, n. p. murów, drzewa, na których dość szybko wytwarza twardą warstewkę szklistą, służącą jako ochrona przeciw wilgoci lub przeciw zapalności.

Szkło wodne w roztworach rozcieńczonych, pod względem chemicznym zachowuje się w reakcjach normalnie, t. j. tak samo, jak wogóle różne sole mineralne. W iem znaczeniu ma ono skłonność do t. zw. reakcji wymiennych. Więc przy dodaniu soli jakiegokolwiek metalu cięższego n. p. siarczanu glinowego (czystego ałunu), następuje reakcja wymienna, której skutkiem jest z jednej strony krzemian glinu (glinka), jako osad nierozpuszczalny, z drugiej zaś — siarczan alkaliów (sodowy lub potasowy) w roztworze.

Przytem powstające krzemiany nierozpuszczalne wydzielają się formie zupełnie luźnej, proszkowatej. Te same reakcye zastosowane do zgęszczonej masy szkła wodnego, zwłaszcza na gorąco przybierają odmienny charakter: Mianowicie wtedy objawia się

skłonność do powstawania t. zw. soli podwójnych potrójnych lub nawet więcej złożonych, t.j. takich soli, w których kwasować zobojętnia się nie jednym, lecz różnymi pierwiastkami obok siebie. Więc n.p. w przytoczonym wyżej wypadku w miejsce dwóch różnych soli, powstaje złożony krzemian glinowo-alkaliczny. Takie sole wielozłożone wydzielają się w przedstawionych warunkach zwłaszcza na gorąco jako masy bezkształtne, bardzo spoiste. Równocześnie takie sole zwyczajnie wiążą ściśle bardzo znaczne ilości wody po części jako t. zw. wodę krystaliczną, ale głównie jak wodę formującą, t.j. taką, która ani przez wysuszanie zwykłe na powietrzu, ani nawet przez ogrzewanie do 10Qo C. usunąć się nie daje, lecz w przeciwieństwie do wody krystalicznej usunięcia wymaga nieraz nawet bardzo silnego prażenia. Opisane tu właściwości mają z punktu widzenia / na powstawanie masy kitowej bardzo doniosłe znaczenie, zwłaszcza ze względu na wiązanie wody formującej. Przezto bowiem jest szkło wodne prawie, że jedyną cieczą mineralną, nadającą się do kitów, wytrzymałych na wysokie temperatury.

dla zupełnego

Szkło wodne już od dawna miało w technice najróżnorodniejsze zastosowania praktyczne. Zakres tychże, zwłaszcza w ostatnich wojennych czasach wzmógł się ogromnie. Uwidoczniło się to samo i w naszym tu omawianym zakresie. Jako środek klejący n. p. było szkło wodne prawie nieznane. Obecnie zaś pojawia się ono coraz częściej jako klej, zwłaszcza w mieszaninach, tak z klajstrem, jak i z karukiem.

Samo szkło wodne nie nadaje sie dobrze do zastąpienia zwyczajnych środków klejących, wyjąwszy specjalne, na innem miejscu już wspomniane zastosowanie do przyklejania papieru do szkła i metalu. W nowszych czasach okazało się jednak, że roztwory więcej rozcieńczone szkła wodnego, przy. dodatku znaczniejszych ilości cukru czystego, lub też syropu kartoflanego, albo dekstryny dają się tak samo stosować jak inne najlepsze środki klejące.

Jeżeli szkło wodne samo mâ być użyte jako kit to powinńo być zastosowane w formie tak skoncentrowanej, że właściwie staje się ciekłem dopiero przez dość znaczne ogrzanie, conajmniej do 100 C. Oczywiście w tym wypadku również odnośne miejsca spajane muszą być do takiej samej temperatury ogrzewane przed spajaniem. Ponieważ powstawanie masy łączącej w tych wypadkach jest zawsze połączone z częściowem wysychaniem (brzegami złączenia), więc koniecznem jest sprasowywanie, które jeżeli już nie inaczej, to bodaj w ten sposób się uskutecznia, że się ściska przez obwiązanie sznurem. Oczywiście tężenie masy spajającej musi w tych warunkach trwać dość długo, conajmniej kilkanaście dni.

Sam syrup szkła wodnego da się łatwo użyć jako środek do spojenia szkła w miejscach popękanych, ale trzymających się jeszcze razem, we flaszkach, słoikach i zresztą innych naczyniach szklanych ze szczelnem zamknięciem. W tym celu trzeba prze-dewszystkiem całe naczynie powoli i ostrożnie, ale dość silnie, bodaj do 100 C ogrzać. Potem należy naczynie szybko jak najszczelniej zamknąć, (n. p. dobrze dobranym korkiem) i natychmiast po miejscach pękniętych rozprowadzić osobno podgrzane szkło wodne i pozostawić do powolnego ochłodzenia. Ponieważ w chwili zamknięcia naczynia powietrze wewnątrz było ogrzane, więc wobec zamknięcia przy ochładzaniu musi powstać wewnątrz zmniejszone ciśnienie. Skutkiem dość znacznej różnicy ciśnień szkło wodne zostaje wessane w szczeliny pęknięć i wypełnia je tak dokładnie, że potem stają się niewidoczne. Po dostatecznem skrzepnięciu można powierzchnię ski-towaną wygładzić, ale naczynie należy pozostawić jeszcze przez czas dłuższy zamknięte.

Znacznie prędzej i łatwiej tężeją masy zmieszane szkła wodnego i delikatnego pyłu krzemionkowego, znanego pod postacią ziemi okrzemkowej. Tego rodzaju kity nadają się już od biedy do łączenia rur gazowych i wodociągowych. Znacznie lepiej nadaje się ten sam kit do łatania dziur w żelaznych zbiornikach i naczyniach na wodę. W tym celu odnośne miejsce oczyszczone pależycie z rdzy, powleka się warstewką kitu na gorąco i wysusza przez ogrzewanie płomieniem lampki do lutowania po wystudzeniu nakłada drugą warstwę kitu i t. d. aż się otrzyma warstwę odpowiednio grubą. Do kitowania kamieni używa się często mieszaniny szkła wodnego z cementem, lub wapnem hydraulicznem.

W przemyśle papierniczym, w miejsce dawniej wyłącznie używanego kleju ę żywicznego do klejenia wewnętrznej masy papierowej, stosuje się dziś już prawie powszechnie klej skombinowany żywiczno-krzemionkowy. W tym celu otrzymuje się właściwą masę klejową przez stopienie żywicy ze szkłem wod-nem pod Wysokiem ciśnieniem. Przez dodanie ałunu lub siarkanu glinowego w trakcie wyrobu masy papierowej, otrzymuje się w tych warunkach podwójny osad, mianowicie sole glinowo-żywiczne, jakoteż krzemian glinowy w formie nadzwyczaj delikatnego i śnieżno białego osadu, który, wypełniając masę papierową, nadaje jej gładki i zupełnie biały wygląd.

Białka.

Ż pośród ciał organicznych mają znaczenie dla kitów wodnych, — oprócz już poprzednio omówionych ciał klejowych,* — w ogóle wszystkie ciała natury białkowej, jako zasadniczo kolloidalne.

W szczególności w zastosowaniach praktycznych mają tu znaczenie: kleje zwierzęce, białka właściwe i sernik.

Kleje były już dostatecznie omawiane poprzednio W zastosowaniu do kitów mogą być użyte wszystkie, nawet same w grubszych warstwach", jako kity wysychające, w odpowiednich wypadkach. Szczególniej karuk bywa w ten sposób stosowany n. p. w introligatorstwie, przy robotach kartonażowych, jakoteż na wielkie rozmiary do spojeń drzewa. W tych wypadkach używa się oczywiście karuku z możliwie małą ilością wody i nakłada go zwyczajnie na gorąco.

Różne domieszki przy tern używane zwykle nie mają na celu reakcji chemicznych.

Właściwe białka, których typem najczystszym jest białko jaj ptasich, (po mechanićznem oddzieleniu od żółtka) są w wodzie rozpuszczalne i w takich roztworach tak są kleiste, że mogłyby być bardzo dobrymi klejami, gdyby miały nieco większą trwałość. Przy ogrzewaniu do temperatury około 75 'C ścinają się w jednorodną masę galaretowatą, wiążącą bardzo wielkie ilości wody, — bo nawet do 8-krotnej na wagę — dają jednak masę mało spoistą, całkiem białą, przeźroczystą i niekleistą. —₍ Przytem białko już doznaje przemiany, gdyż masa w ten sposób skrzepła jest już w wodzie nierozpuszczalna. Jeżeli się tę masę będzie dalej ogrzewać do 100° C. to utrącą ona większą część wody łatwo, ale pozostawia masę grudkowatą, lub nawet proszkowatą i w wodzie zupełnie nierozpuszczalną.

Jeżeli zaś pierwotny roztwór białka pozostawi się na powietrzu w cienkich warstwach do powólnego wyschnięcia, to się otrzymuje błonki, lub łuski jedno» lite, silnie spoiste, bezbarwne, lub co najwyżej słabo żółtawe. — W tej postaci jest białko jeszcze nie zmienione i rozpuszcza się w wodzie zupełnie. Jednak przez podgrzewanie do 75° C. i ta masa przemienia się wewnętrznie, tracąc rozpuszczalność w wodzie, chociaż zewnętrzny wygląd pozostaje ten sam.

Dla wszelkich zastosowań technicznych możliwem jest tylko białko w wodzie zupełnie rozpuszczalne. Dlatego też dla celów handlowych nie może być zasuszane przez zwyczajne podparowywanie przy 100° G, lecz tylko w aparatach próżniowych, poniżej tempe-

-.ł—*

o-

ratury 75° C. W ten sposób zasuszone triasy są artykułem handlowym już dostatecznie trwałym, o ile się je chroni od wilgoci.

Powyżej przedstawione właściwości białka, odpowiednio wykorzystane, pozwalają na używanie go tak w pierwotnych roztworach, jak i w postaci gęstych syrupów, po rozpuszczeniu zasuszonego białka w stosownej ilości wody, do wszelkich takich klejów i ki-towań, w' których jest odpowiedniem zastosowanie żelatyny lub gumy.

Masa spajająca powstaje tu zupełnie podobna, a jest korzystniejsza o tyle, że przez proste ogrzewanie powyżej 75° C. staje się jeszcze trwalszą i wytrzymałą na wilgoć. Różnią się tern jedynie, że nie mogą znosić temperatur niewiele wyższych ponad 100° C. gdyż wtedy białko ulega zupełnym rozkładom wewnętrznym. Ten ostatni wzgląd jest zwyczajnie rzeczą obojętną, o Ile same odnośne przedmioty użytkowe cie mogą znosić wyższych temperatur.

W takiem znaczeniu znajduje białko bardzo obszerne zastosowanie przedewszystkiem w fotografjl, do wyrobu t. zw. papierów albuminowych, dla wytwarzania warstw naczulonych, w których się wywołuje reprodukcje, — jakoteź wogóle do powlekania obrazów fotograficznych. Dalej jeszcze więcej masowe zastosowania znajduje białko, zwłaszcza z krwi, jako bajca do utrwalania barwników na tkaninach.

Do grubszych mas kitowych może być białko właściwe również dobrze stosowane w ten sposób, że dla silniejszego i trwalszego zestalenia skrzepu, po*

Wstającego prżeż ogrżewanie, używa się niejako zmi-neralizowania, przez wprowadzenie składników mineralnych, bądź jako czynniki złożonych reakcji chemicz-micznych, bądź też jako domieszki.

Jednakże ze względów ekonomicznych wychodzą już takie zastosowania z użycia tembardziej, że w tych wypadkach mogą być zawsze zupełnie zastąpione tańszem białkiem w postaci sernika.

Sernik zwany też к a z e i n ą jest jednym z głównych składników każdego mleka. W chudym serze znajduje się sam prawie czysty. Rozpuszcza się łatwo w ługach alkalicznych, w amoniaku, i w wodzie wapiennej, tworząc pewnego rodzaju sole kazeinowe, posiadające własności kleiste i z tej przyczyny znajduje zastosowanie techniczne. W postaci takiej soli wapniowej używa się go w wielkich rozmiarach, również jako bajcy. do t. zw. „animalalizowania⁴, przy farbowaniu tkanin bawełnianych i lnianych. W tym celu moczy się tkaniny w roztworze tej soli, następnie po wysuszeniu wystawia je na dłuższy czas na wolnem powietrzu w takich miejscach, gdzie to ostatnie zawiera znaczniejsze ilości kwasu węglowego. Sól kazeinowa absorbuje ten kwas, rozkładając się na węglan wapniowy i kazeinę, które pozostają obok siebie osadzone na włóknach. Do włókien, w ten sposób niejako oklejonych, łatwo przyczepiają się różne farby takie, których samo włókno by nie przyjęło. W po-dobnem znaczeriiu znajduje kazeina zastowanie w malarstwie akwarelowem.

Kazeina w roztworze boraksowym używa się do t. zw. glansowania powierzchni wyrobów galanteryjnych ze skóry, kartonu, sztucznych mas i. t. p. Uskutecznia się to przez proste powleczenie odnośnych powierzchni takim roztworem i wysuszenie, przyczem powstaje silnie przylegająca, lśniąca, bezbarwna po-włoczka.

Przez dalsze powleczenie tych powierzchni wyciągiem z galasówek, lub roztworem tanniny, i następnie wysuszenie, mogą one być uodpornione na wilgoć.

Jeżeli jakąkolwiek gęstą tkaninę napoi się najpierw powyższym roztworem kazeiny w boraksie, a następnie po wysuszeniu zanurzy i potrzyma przez pewien czas w odwarze z galasówek, lub roztworze, tanniny otrzyma się po ostatecznem wysuszeniu tkaninę nieprzemakalną.

W zastosowaniu do kitów bywa sernik używany dość często, jako środek tani, a w różnych kombinacjach dający spojenie dość mocne. Jednakże jako ciało białkowe jest sernik z natury rzeczy mało wytrzymały na wpływy zewnętrzne i zwłaszcza w wilgoci z czasem ulega gniciu.

Więc na ogół wszystkie kity sernikowe nie odznaczają sie trwałością. Sporządza się je bardzo łatwo. Odpowiednio gęsty , roztwór soli wapniowej sernika rozrabia się na ciasto ze szlamowanym piaskiem, z popiołem drzewnym, ze szkłem wodnem, lub z magnezją paloną i t. p.

Również sam roztwór sernika w szkle wodnem, w stosunku około 1 :4 przedstawia-wyborny kit w zastosowaniu do porcelany. Tenże sam roztwór, po dalszem dodaniu magnezji palonej, nadaje się dobrze do kitowania pianki morskiej. Zresztą ta sama mieszanina służy jako podstawa do fabrykowania sztucznej morskiej pianki, przez dalsze rozrobienie, bądź z białą glinką, bądź też z mieszaniną tejże wraz ze zmielonymi odpadkami naturalnej pianki morskiej.

2. Kity glicerynowe.

Ta grupa jest najskromniejsza ilościowo, gdyż obejmuje właściwie tylko jeden kit typowy, który zresztą w stosunku do jego wartości użytkowej i wygodności, za mało jest używany w praktyce.

Przyczyną tego jest, być może fakt, że najpierw gliceryna była dotychczas zanadto masowo zużywana technikę wybuchową do wyrobu nitrogliceryny

przez

i dynamitu, a powtóre, że surowe materjaly glicerynowe są dotychczas stosunkowo za mało wyzyskiwane, z powodu trudności oczyszczania. Można jednak przewidywać, że już w najbliższej przyszłości stanie się ona artykułem i obficiej produkowanym i dla ogólnej techniki przystępniejszym.

Gliceryna jest cieczą gęstą, średniolepką, bezbarwną i bezwonną, smaku słodkiego. Miesza się z wodą i alkoholem we wszystkich stosunkach.

Oziębiana w zupełnym spokoju, nawet przy — 40° C. jest jeszcze masą ciastowatą. Gdy się jednak przed oziębianiem doda odrobinę gliceryny skrystalizowanej, odrazu ścina się w masę krystaliczną już znacznie wcześniej, mianowicie nawet przy — 5°C. W kryształach gotowych topi się napowrót dopiero przy 17⁰ C. Silnie ogrzewana na wolnem powietrzu,

rozkłada się dość łatwo już przed wrzeniem, wydając bardzo gryzącej wonipary akroleiny i daje się zapalić już przy 150° C, Jest silnie hygroskopijna. Z ługami i tlenkami wchodzi w połączenia rodzaju soli, zwane alkoholatami. Te połączenia z metalami cięższymi, jak ołów, cynk i inne, powstają w postaci bezkształtnych zbitych mas, bardzo spoistych, nierozpuszczalnych, wytrzymałych nawet w wysokich temperaturach.

Glicerynę gotową w naturze spotyka się tylko bardzo rzadko, ale w połączeniach, jako główny składnik wszelkich tłuszczów — w niezmiernych ilościach. Jaką rolę odgrywa w tychże i w jakich warunkach się z nich wydziela, będzie omówione przy olejach. Tu należałoby tylko jeszcze dodać uzupełniająco, jak się otrzymuje fabrycznie dla celów użytkowych.

Gliceryny nigdy sie nie wyrabia osobno, lecz zawsze tylko jako produkt uboczny przy różnych przemysłach, opierających się na zmydlaniu tłuszczów, gdyż przy każdem zmydlaniu znajduje się w roztworze wodnym, oddzielonym od reszty użytkowej. Wydzielenie jej z tych roztworów i gruntowne oczyszczenie, należy do operacji dość trudnych i skomplikowanych; dlatego też, przy fabrykacjach, prowadzonych na mniejszą skalę, nie może się opłacać i jjjie jest stosowane. N. p. przy wyrobie mydła w mniejszych rozmiarach o ile gliceryna nie pozostaje w masie mydlanej wraz z wodą t. zw. formującą, marnuje się, wyrzucana z wodą odpływową.

Otrzymywanie fabryczne opiera sie na dwóch fazach. W pierwszej fazie chodzi właściwie o podgęsz-czenie słabych, zaledwie kilku procentowych roztworów pierwotnych. Przez zwykłe odparowywanie nie daje sią to uskutecznić, gdyż gliceryna posiada szczególną właściwość, — wspólną z wielu innymi organicznymi płynami, jak n. p. różne olejki, a nawet ze stałymi, jak kwasy tłuszczowe, — laką, że para wodna przenosi ją do destylatu, chociaż sama bezwodna gliceryna ogrzewana, zamienia sią w pary dopiero przy 290°C. Więc podgęszczanie musi być uskutecznione przy niższych temperaturach przez oddestylowanie wody w aparacie próżniowym pod zmniejszonem ciśnieniem, W ten sposób otrzymuje się materjał surowy, zwany gliceryną ciemną dość zanieczyszczony. Dla otrzymania czystej gliceryny przeprowadza się drugą fazę, rafinowanie, polegające na przepędzaniu jej przegrzaną parą wodną, najlepiej znowu pod zmniejszonem ciśnieniem, stosując przytem — niejako odwrotny proces destylacji. Mianowicie: — podczas gdy przy zwykłej destylacji pierwsze części skraplających się par sprowadza się napowrot do masy destylowanej i dopiero resztę par odbiera jako destylat, to w tym wypadku postępuje się odwrotnie.

W stosunku #do zużytkowania gliceryny do najrozmaitszych celów, ma ona .w zastosowaniu do omawianego tu zakresu, dość podrzędne znaczenie. Jako środek klejący nie nadaje się zupełnie : w dodatku niewielkim do klejów bywa używana jako środek, nadający warstwom łączącym pewną sprężystość, a zarazem zwiększający odporność przeciw rozkładom wegetacyjnym.

Specjalnie w mieszaninach z żelatyną daje masy bardzo ciekawe — o czem była już wzmianka przy karukach. W takich masach zdaje się ona być związaną chemicznie, gdyż nie daje się z nich odmywać wodą.

Nawet gdy, gliceryna w nich bardzo znacznie — bo kilkakrotnie przeważa — są to przecież zawsze masy stałe, słabo kleiste ale silnie spoiste, a odzna czające się wielką sprężystością, podobną zupełnie do kauczukowej. Zwłaszcza gdy się jeszcze doda do nich dość znaczne ilości cukru zwykłego, lub glukozy, otrzymuje się w cieńszych warstwach masy tak łudząco podobne do kauczuku, że zewnętrznie właściwie różnią się od tegoż tylko łatwiejszą topliwością i zupełną rozpuszczalnością w wodzie.

Spoistość, względnie twardość zwiększa się, — jednakże zawsze z zachowaniem sprężystości. — w miarę zmiejszania w nich ilości wody przez odparowanie.

Takie masy z małą ilością wody nadają się najlepiej na walce drukarskie, zaś z wielką ilością wody jako galarety dla hektografji.

Nadają się również jako kity stopne, do uszczelnień, lub wreszcie jako laki.

W zastosowaniu do kitów właściwych posiada gliceryna znaczenie przez to, że z tlenkami metali łączy się bardzo łatwo bez produktów ubocznych, dając ciała, zupełnie odpowiadające warunkom mas kitowych, zwłaszcza w połączeniu z tlenkami metali ciężkich, specjalnie zaś z tlenkami ołowiu.

Sproszkowana glejta zmieszana dokładnie przez rozcieranie, a w miarę tężenia przez ugniatanie z czystą, lub ciemną, rozwodnioną gliceryną, daje bardzo trwały kit do różnych celów, a zwłaszcza do łączenia kamieni i żelaza z kamieniem — n. p. do fundamentów dla maszyn o bardzo szybkim i wstrząsającym ruchu. Sporządza się go bezpośrednio przed użyciem, gdyż tężeje dość szybko i tern szybciej, im mniejsze jest rozwodnienie i im delikatniejsze sproszkowanie glejty. Stosunek ilościowy najlepszy przy połowie czystej gliceryny na wagę glejty.

Kit ten bywa również używany jako masa sztuczna do formowania różnych przedmiotów użytkowych jak n. p. rączki do lasek i parasolów, klamki do drzwi, tastry do dzwonków i t d. przyczem masa może być dowolnie zabarwiana barwnikami mineralnymi, lub anilinowymi.

qp

3. Kity olejowe.

W praktyce mamy do czynienia z wielką ilością olejów użytkowych różnego rodzaju. Między nimi jednakże takich, które ,się mogą nadawać jako ośrodki reakcyjne dla mas kitowych, znajduje się niewiele v mianowicie jedynie tylko pewna grupa .roślinnych olejów tłustych, a właściwie podgrupa tychże, zwana / olejami schnącymi.

Dla należytego wyjaśnienia, na czèm polega taka wyjątkowość, musimy pokrótce zapoznać się z naturą chemiczną olejów wogóle.

Oleje ogólnie są to ciała ciekle w zwykłej temperaturze, w dotknięciu tłuste i śliskie, nie mieszające się z wodą. Jako pierwszą cechę zewnętrzną, służącą do ich rpzgatunkowania, bierze się pod uwagę ich zachowanie się przy silniejszem ogrzewaniu.

Według tego rozróżniamy dwie ogólne grupy, mianowicie, oleje lotne, t. j. dające się przedestylować bez zmiany i nielotne. Te ostatnie zachowują się przy-tem w ten sposób, że przegrzane do pewnego stopnia temperatury , pozornie się gotują i przedestylowują ; jednakże odchodzące produkta destylacji nie są wcale v' składnikami; znajdującymi się pierwotnie w olejach, lecz są ciałami nowemi, powstającemi przez zupełny

' rozkład chemiczny oleju. Przy takich rozkładach, zwy* ćzajnie bardzo skomplikowanej natury, powstają obok ciał gazowych (jak n. p. kwas węglowy), dalej obok przedestylowujących lotnych węglowodorów, kwasów, estrów i h p. —- również inne, nowe ciała nielotne. Wskutek tego w pozostałości nielotnej znajduje się w miarę, jak długo się takie pozorne gotowanie prowadzi, pierwotnego oleju coraz mniej, aż do zupełnego wyczerpania. Taki właśnie proces zwie się suchą destylacją.

Jako drugorzędną cechę tego samego podziału przyjęto zachowanie się olejów w płamach na papierze, które stosownie do tego, czy olej jest lotny, lub nie — z czasem znikają, lub pozostają trwałe.

Pod względem składu chemicznego są naturalne oleje najczęściej mieszaninami bardzo wielu ciał organicznych najróżnorodniejszych, wśród których jednak zawsze znajdują się specjalne ciała, lub grupy pokrewnych ciał, jako przeważające.

W olejach lotnych głównymi składnikami są najczęściej różnego rodzaju węglowodory, jakoteż t. zw. olejki aromatyczne, zaś w nielotnych przeważają różne ciała tłuszczowe. W szczególności w roślinnych olejach tłustych, które mają dla nas znaczenie — znajdują się zasadniczo tego samego rodzaju, a po części takie same tłuszcze, jak w maśle, smalcu i t. p.

Pod określeniem tłuszcz obejmuje się połączenia organiczne w rodzaju analogicznym do soli. Jak sole nieorganiczne są związkami kwasów z zasa- > darni, tak w świecie organicznym różne ugrupowania drobinowe charakteru kwasowego, zobojętnione przez

Zatem zwykłe tłuszcze można określić jako mieszaniny glicerydów trzech powyższych kwasów, które osobno oddzielone noszą nazwy: oleina, palmityna i stearyna. Są to ciała pod względem natury chemicznej między sobą najzupełniej podobne. Zewnętrznie różnią się tern głównie, że, podczas gdy oleina jest cieczą, krzepnąca dopiero przy — 5°C., to palmityna i stearyna są ciałami stałemi, krystalicznemi i topią-cemi się około 50 i 64° C. Więc też wszystkie zwykłe tłuszcze, jako mieszaniny tych trzech ciał, zachowują się pod względem chemicznym jakby ciało jednorodne — prawie zupełnie jednakowo, a różny ich wygląd zewnętrzny zależny jest od wzajemnego stosunku ilościowego tych trzech składników. Gdy przeważa oleina, wtedy tłuszcz jest bardzo miękki i łatwo topny, zaś odwrotnie przy przewadze stearyny. W olejach jest oczywiście oleina składnikiem bardzo przeważającym, a n. p. w oliwie i oleju migdałowym mamy ją w stanie

połączenie z innymi ugrupowaniami, charakteru zasadowego (alkoholowego), dają sole, zwane estrami. Jako kwasy tłuszczowe w największych ilościach, tak w świecie roślinnym jak i zwierzęcym, napotyka się głównie trzy : olejowy, palmitowy i stearynowy. Z drugiej strony jako zasada znajduje się prawie wyłącznie gliceryna.

prawie czystym.

X Jednakże wśród rozlicznych olejów tłustych znajduje się cała grupa takich, które pod względem chemicznym zachowują się w pewnych warunkach zupełnie inaczej, niż wszystkie inne .tłuszcze. Dotyczy to

mianowicie ich niejednakowego zachowania ślą pod wpływem utleniającym powietrza, co się Uwłaszcza ujawnia bardzo wyraźnie przy ciągle odnawianym dostępie powietrza do oleju, rozlanego na większej powierzchni w cienkiej warstewce. W takich warunkach podczas gdy pewne oleje nawet przy najdłuższem staniu zawsze pozostają ciekłe, lub co najwyżej nieco zgęstnieją skutkiem jełczenia, to niektóre z nich stosunkowo bardzo szybko zupełnie się przemieniają w warstwy stałe, jednolite i trwałe, sprężyste, wogóle mające wielkie podobieństwo do mas kauczukowych.

Stosownie do tej właściwości, dzielą się tłuste oleje roślinne w dwie nowe grupy, mianowice na oleje nieschnące i schnące. Do pierwszej grilpy należą następujące ważniejsze : rzepakowy, oliwkowy (oliwa), migdałowy, sezamowy, gorczyczny, kukurudzowy, rzod-kwiowy, bukowy, kasztanowy, orzechowy (z orzechów laskowych), wreszcie z pestek: wiśniowy, śliwkowy, brzoskwiniowy i jabłkowy.

Jako oleje schnące są znane: lniany, Iniankowy, konopny, makowy, słonecznikowy, orzechowy, bawełniany, sosnowy i jodłowy (ze szyszek).

Samo określenie powyższe jest o tyle nietrafne że schnące oleje przytem wcale nie wysychają w zwy-czajnem pojęcia tego wyrazu, t. j. nie zestalają się przez odparowywanie jakichś lotnych składników. Owszem odwrotnie, to schnięcie łączy się raczej z przybytkiem na wadze, gdyż polega ono na pochłanianiu tlenu z powietrza i na wytwarzaniu tnasy stałej drogą procesu chemicznego.

Przyczyną tej różnicy w zachowaniu się • pod wpływem utleniającym jest to, że w olejach schnących znajdują się, obok powyższych trzech ciał tłuszczowych, jeszcze inne .ciała, podatne na utlenianie ci zawarte jako składniki przeważające. Są one mało dotychczas zbadane : głównym ich. reprezentantem jest l i n o 1 i n a, znajdująca się jako składnik przeważający w oleju lnianym, konopnym, słonecznikowym, i makowym. Tak to ciało, jak i inne analogiczne, są również tłuszczami t. j. glfcerydami kwasu linolino-wego i analogicznych i po za tą ich specjalną zdolnością do utleniania, zachowują się zresztą tak samo, jak inne tłuszcze.

Więc też n. p. tak samo, jak wszystkie tłuszcze, pod działaniem silnych zasad, takich jak ługi i tlenki metaliczne, ulegają reakcji wymiennej, dąjąc z jednej strony solę kwasów organicznych, zwane mydłami, z drugiej zaś strony glicerynę. Ale w tym wypadku powstające mydła, w stosunku do utleniającego działania powietrza, tak samo różnią się, jak pierwotne, oleje. Podczas gdy mydła z olejów nieschnąc.ych przedstawiają masy już trwałe, to z olejów schnących otrzymuje się mydła, łatwo podatne do dalszych przemian chemicznych, których ostatecznym rezultatem są masy skomplikowane nadzwyczaj trwałe, bardzo spoiste i wogóle posiadające własności wyjątkowo korzystne ze względu na warunki mas spajających.

. Wspomniane powyżej procesy zmydlenia olejów mają dla mas kitowych już pewne znaczenie w odnie-^ięniij ₍do wszystkich olejów roślinnych.¹ Znaczenie to

jest jednak podrzędne, choćby z tego względu, że ~ przy tych -reakcjach powstaje drugi płyn, mianowicie gliceryna, jako uboczny produkt zmydlania. Wprawdzie ta ostatnia może być również zestalona, przez odpowiednie dodatki tlenków w nadmiarze, które z nią również tworzą masę kitową, jak to mamy przedstawione na innern miejscu: jednak rezultat nie jest szczególnie korzystny, prawdopodobnie z tego powodu, że ta druga masa w tych warunkach powstaje oddzielnie i dość trudno.

Gliceryna, powstająca ubocznie przy zmydlaniu olejów schnących, również nie może w masie kitowej pozostać wolną. Ale związanie jej i zestalenie odbywa się zupełnie inaczej, bèz porównania łatwiej i znowu dla masy spajającej korzystniej. Mianowicie dołącza się ona do odbywającego się równocześnie procesu utleniania, wchodząc na powrót w to samo ciało, z którego była wydzielona, w innej tylko postaci.

Obok przedstawionych dotychczas zalet olejów schnących, jako ośrodka reakcyjnego dla mas spajających, tkwi w nich jeszcze jedna wada, — ta mianowicie, że proces utleniania odbywa się stosunkowo bardzo powoli Ale i na to znalazły się sposoby. Drogą praktycznych prób przekonano się mianowicie, że podatność ich do utleniania się może być nietylko przyspieszona, lecz zarazem i wzmożona, już przez samo wspomniane powyżej pozorne gotowanie. Rozpoczynające się przy takiem gotowaniu rozkłady, o ile są regulowane tak, aby przez przegrzewanie nie szły ?a daleko — jakoteż, aby się odbywały znowu przy

równoczesnym wpływie utleniającym powietrza, dają pożądany rezultat. Ponieważ jednak takie gotowanie musi trwać dość długo, co najmniej kilka godzin,, a jest przytem połączone i ze znacznemi stratami materjału i z obfitem wydzielaniem przykrych, gryzących, lotnych produktów rozkładu, więc ten sposób nie jest najczęstszym, chociaż daje produkta jakościowo najlepsze. Po należytem odstaniu i odłączeniu dolnego osadu otrzymuje się ciecz gęstą zupełnie kla-■ równą, która w cienkich warstewkach na powietrzu tężeje w przeciągu kilkudziesięciu godzin w powłoczkę połyskującą, zupełnie przeźroczystą, twardą, sprężystą i nadzwyczajnej trwałości. Ciecz ta nosi nazwę ogólną pokostu z odróżnieniami według pochodzenia oleju (lniany, konopny i t. d.)

Przedstawiony proces przemiany przez gotowanie, można dalej znacznie ułatwić i przyspieszyć, dodając różnych dał utleniających, jak n. p. glejty, minji, a zwłaszcza boranu manganowego, lub innych połączeń manganu, wysoko utlenionych. Dodatki takie nie potrzebują być wielkie: przy manganowych, wystarcza około 1 % o, przy ołowianych 3—5%o, aby przez gotowanie do trzech godzin przemiana była wystarczająca. Pokost w ten sposób otrzymany daje warstewki już w 36 godzin zupełnie stężałe.

Te sposbby przemiany olejów na pokost są obecnie zwyczajnie używane, do niedawna głównie z zastosowaniem utleniaczy ołowianych, obecnie jednak coraz częściej tylko manganowych. Ciżyte dodatki oczywiście pozostają w pokoście, jako stały ich skład-

nik. Otóż przy wielu zastosowaniach, jak n. p. do farb i lakierów, obecność połączeń ołowianych jest niepożądana z tej przyczyny., że w pewnych warunkach, — mianowicie przy zawartości choćby śladów siarkowodoru w powietrzu czernienie mas gotowych, przez wydzielanie czarnego siarczku ołowiu. Przy użyciu soli manganowych i tej wadzie sie zapobiega.

mogą one powodować

Podatność olejów schnących: względnie pokostów, do zestalania się na powietrzu pod wpływem utleniania, pozwala na użycie już ich samych, jako środka spajającego, ale oczywiście tylko w takich wypadkach, gdzie dostęp powietrza do masy złącza- „ jącej jest możliwy. Jednak rozumie się samo przez się, że ta zdolność nie ogranicza się do utleniania wolnym tlenem powietrza, lecz owszem nawet łatwiej, i szybciej objawia się wobec wszelkich środków utleniających, jakoteż innych czynników podatnych do różnych reakcji chemicznych i wiążących inne ciała. Przez dodanie tego rodzaju czynników w odpowiednich dla reakcji ilościach, zachodzą obok utleniania dalsze procesy bardzo skomplikowane, ale zawsze dające produkta, analogiczne do masy ze samego utlenienia. W ten sposób staje się możliwem zastosowanie olejów i pokostów do., wszelkich mas kitowych nawet zupełnie odciętych od dostępu powietrza.

Wszystkie oleje schnące, jako produkta dość drogie, a zwłaszcza tern bardziej wszystkie pokosty, bywają przedmiotem najróżnorodniejszych zafałszą-

wań, najczęściej przez dodawanie tańszych olejów mineralnych (solarowego i t. p.) Specjalnie, w odniesieniu do zastosowań dla kitów, są takie sfałszowania nadzwyczaj szkodliwe, gdyż wpływają ujemnie w podwójny sposób : raz przez to, że takie dodatki nie są zdolne związać całej ilości, użytych w formie proszkowej czynników reakcji, a powtóre przez to, że one same, pozostając płynnemi, w wysokim stopniu masę rozluźniają.

Badanie, ₍ mające na celu wykrycie zafałszowali, jest tu niestety trudne i niemoże być dokonane łatwymi środkami odręcznymi: musi się ono opierać Ô labo-ratorjum, a i tam jest dość mozolne Polega ono ’ w zasadzie na empirycznem porównywaniu w ten sposób, że się ustanawia pewne liczby, określające reakcje chemiczne, przeprowadzone z produktami zupełnie pewnymi, nabytymi źródłowo — i ż tymi liczbami porównuje się liczbowe wyniki, ściśle tak samo przeprowadzonych reakcji z produktem badanym.

Z takich liczb są dwie szczególniej używane przy badaniach, mianowicie liczba zmydlania i liczba jodowa. Szczególniej ta ostatnia, opierająca się na reakcji pochłaniania wolnego pierwiastka jodu, w miejsce tlenu, przez oleje schnące, ma zasadnicze znaczenie. Jeżeli się ona okaże za małą w stosunku do liczby normalnej, wykazuje zafałszowanie olejami nie-schnącymi. i to nietylko jakościowo, lecą nawet w przybliżeniu ilościowo. Liczbą zmydlenia można w ten saYn .sposób określić zafałszowanie olejami mineralnymi,

niezmydlającymi się. Poniżej podana tabliczka zawiera takie liczby orjentacyjne dia najważniejszych odmian olejów.

Olej

Oliwa Lniany Konopny Bawełniany Słonecznik.

Za- jj Giężar { wartość у gatu nko-,

К w owo-!! wy przyj zmydla- Jo-\* each j 15°"G. j nia jdowa j

Il " F Гr i i

193 i 133 j i —10

Liczba

Punkt

krze

pnięcia

15

0-92

Wszystkie oleje znajdują się w naturze gotowe w ziarnach różnych Owoców, w ilościach zwyczajnie bardzo obfitych; tak np. w orzechu włoskim do 70%, laskowym do 62%, rycynusie 60%, maku 54%. Sposoby otrzymywania ich są zawsze jednakowe i bardzo pojedyncze. Najpierw rozdrabnia się nasiona przez mielenie, lub rozgniatanie w stępach, albo gniotarkach biegunowych. Następnie olej, albo się wygniata przez prasowanie, albo też wyciąga się dwusiarczkiem węgla, lub benzyną. Jeżeli oleje mają być używane jako jadalne, wtedy prasowanie przeprowadza się na zimno, przez to bowiem zatrzymują one smak naturalny łagodny, — ale przy tern odprasowanie nie da się osiągnąć dokładne i w makuchach pozostaje nawet kilka, do 10% oleju. Dla prasowania na gorąco podgrzewa się przedtem masę rozdrobnioną na wolnem powietrzu w blaszanych panwiach, ale tylko lekką

i z przewracaniem, tak aby zaczęła parować, poczem zaraz się ładuje do odpowiednich worków włosianych lub bawełnianych i poddaje wyciskaniu w prasach klinowych, lub hydraulicznych pod Wysokiem ciśnieniem. Wyciąganie za pomocą rozpuszczalników przeprowadza się w specjalnych urządzeniach aparatowych, w całości szczelnie zamkniętych. Tą ostatnią drogą otrzymuje się oleje stosunkowo najczystsze: zaś przy prasowaniu na zimno są one najbardziej zanieczyszczone, gdyż zawierają obok innych także4 ciała białkowe. Zresztą wszystkie oleje, otrzymywane w powyższe sposóby zawsze zawierają dość wiele ciał obcych, które dopiero przy diużsiem staniu w spokoju osadzają się w formie szlamu.

ZaJeżnie od celów zastosowania olejów, bywają używane różne sposoby rafinowania ich, dla usunięcia ciał obcych. Wszystko .to, jak i szczegóły samej produkcji olejów, musimy pominąć, jako wychodzące po za zakres tematu. Tak samo też szczegóły dotyczące otrzymywani^ pokostów, wydające się na pozór pros-/ temi, są przecież w praktyce tak obszerne i powikłane, że wyprowadziły by nas za daleko na pole należące w gruncie rzeczy do zakresu fabrykacji lakierów i werniksów, więc również muszą być pominięte.

W zastosowaniu ogólnie jako środek łączący są oleje schnące i pokosty najlepszymi i najwięcej używanymi rnaterjałami. Biorąc tę rzecz w zakresie najobszerniejszym należało by tu przedewszystkiem wziąć pod uwagę zastosowanie do wyrobu farb, lakierów i werniksów, dla których te materjały są zasadniczą

podstawą. To zastosowanie, w stosunku do naszego tematu można by określić, jako wytwarzanie mas łączących jednostronnie, a polegające wyłącznie na utlenianiu powietrznem. Temat ten został już poprzednio wyłączony dla osobnego omówienia. Jednakże i w zakresie naszego tematu zachodzą wypadki, w których przystęp powietrza do mas łączących jest możliwy. Mianowicie przy łączeniu ciał porowatych, jakoteż przy takich spajaYiiach, gdzie warstwa łącząca musi być dość gruba i wystawać na zewnątrz. W takich wypadkach również sam olej schnący, względnie pokost, może być użyty do wytworzenia masy kitowej, przez utlenianie powietrzne. Do takich właśnie należy najdawniejszy prototyp kitów właściwych, używany pod nazwą kitu szklarskiego, głównie do umieszczania szyb w oknach.

Kit ten znany powszechnie i znajdujący się w handlu w formie ciasta jest najzwyczajniejszą mieszaniną oleju lnianego, względnie pokostu z kredą, przyczem ta ostatnia nie odgrywa tu żadnej innej roli, jak tylko rolę masy wypełniającej. Jak więc widzimy, to zwykły kit szklarski jest w istocie czemś tak pros-tem, że omawianie szczegółów dotyczących jego wyrobu i zastosowań musi być — potem, co już znamy ogólnie o kitach, powtarzaniem się. Mimo to należy się mu kilka uwag, jako artykułowi nadto powszechnemu. <•

Przedtem jednak rozpatrzmy pewne ocjólne szczegóły, dotyczące wyrobu i stosowań wszystkich kitów* olejnych. ¹    ,

■ We wszystkich takich wypadkach, gdzie z powodu zamknięcia warstwy kitowej, jest wykluczone utlenianie powietrzne, używa się utleniających czynników. Zwykle dodaje się w tym celu nadtlenków najczęściej braunsztynu, minji lub glejty.

Te same ciała po części mogą służyć równocześnie jako czynniki zmydlające, o ile są dane w stosownym nadmiarze. Czasem dodają w tym celu osobno jeszcze silniejszych zasad, jak n. p. wapno palone, lub gaszone, glejta obok minji i t p. Wszystkie inne dodatki mają znaczenie tylko jako masy wypełniające i mogą być brane w dowolnych ilościach.

Co do stosunków ilościowych, to zwyczajnie bie* rze się tych ciał, które mają być czynnikami reakcji w sumie mniej więcej ilość taką samą, jak ośrodka reakcyjnego. Przytém, jeżeli tym ostatnim jest olej, powinny przeważać nadtlenki, jeżeli zaś pokost, to ciał utleniających może być tern mniej im on jest gęstszy, t.j. im więcej już się utlenił na powietrzu.

Ponieważ wszystko razem ugniata się na ciastb, więc może się okazać, ze wychodzi ono za gęste, zwłaszcza w razie gdy się użyję oleju, lub pokostu już zgęstniałego. W tym wypadku należałoby masę rozrzedzić przez dodanie oleju : przy tern jednak może się zdarzyć, że w masie będzie za mało czynników reakcyjnych dla należytego związania tego dodatku. Tej ewentualności można uniknąć w ten sposób, że zamiast dodawać oleju, ujmuje się któregokolwiek z ciał obojętnych, wypełniająth.

Licząc się z tem, zwłaszcza gdy się ma większe masy kitu sporządzać, powinno się poprzednio przeprowadzić próbne ugniatanie, aby można wywnioskować, jak utrafić resztę odpowiednio. Jest to potrzebne tem bardziej, że istotnie przy oleju, czy pokoście, nie da się tak jak n.p. przy wodzie — z góry określić, z jaką ilością dodatków otrzyma się odpowiedniej gęstości ciasto : zależy to bowiem wiele od tego, jak daleko już w nim postąpił proces , utleniania. Zwyczajnie liczy się, że obejmuje on około 6-krotną ilość dodatków na wagę: jednak przy użyciu starych olejów lub pokostów zdarza się, że już 4-krotna ilość jest nadto dostateczna.

Przy zastosowaniu olejnych mas kitowych—wy-. jątkowo nie koniecznie muszą one być odpowiednio rzadkie, aby mieć pewność, że dobrze spełnią swą rolę, jako płyn, wywołujący spoistość, t.j. że dokładnie usuną powietrze z powierzchni złączonych. Choćby bowiem jakie ślady tegoż pozostały nieusunięte, to będą one w przeważnej części zaabsorbowane przez samą masę. Dla wszelkiej pewności lepiej jest jednak po-f wierzchnie złączane powlec cienką warstewką oleju, lub pokostu.    '

Po tych ogólnych uwagach zdaje się zbytecznem by było omawianie poszczególnych recept: wystarczy ich suche zestawienie przy końcu w wyborze recept Tu zaś ograniczymy się do zaznaczenia kilku szczegółów dotyczących kitów szklaiskich.

Jak już we wstępie było zaznaczone, zwykły kit szklarski może zasadniczo być artykułem handlowym,

iśy

6 ilë jest pfzytem chroniony od dostępu powietrza. Pod wodą można go przechowywać bez zmiany przez czas nieograniczony.. Zresztą i bez tego nie wiele cierpi, gdy⁴w większych kawałkach zbitych jest powleczony warstewką oleju* lub przechowywany w opakowaniu naolejonem/Wtedy bowiem, jeżeli twardnieje, to tylko na powierzchni. Wystarczy więc przed użyciem, alba stwardniałą warstwę usunąć, albo ją rozgnieść z resztą masy. Często jednak trafia się kit zasadniczo lichy, choćby dobrze przechowywany.

Zwyczajnie spotykaną wadą jest przeładowanie kitu kredą, co się łatwo poznaje, gdyż wtedy nie posiada on prawie żadnej ciągliwości, lecz daje się rozdzielać, tak jak n.p. rozrobiona glina. Taki kit,-—jeżeli wogóle wreszcie stężeje, — daje złączenia kruche, popękane i odpryskujące. Wada ta —- pominąwszy już rozmyślne przeładowanie kredą, jako korzystne dla fabrykanta, — może być i niezawinione z różnych przyczyn.

Jeżeli do wyrobu będzie użyty olej' całkiem świeży, nic nie zgęstniały przez utlenienie, lub n.p. mocno fałszowany, — a w dodatku jeżeli się użyje kredy nienależycie wysuszonej, to ilość kredy, jakiej trzeba użyć do ciasta, będzie za wielka w stosunku do tej masy łączącej, która ma ją oplatać i uwięzić.

Temu można zapobiedz w ten sposób, że większą część kredy (nawet do 2/3) zastępuje się dobrze wysuszonym proszkiem palonego gipsu. Ten ostatni również nie wchodzi tu w żadną reakcję: ponieważ jednak pochłania olej silniej niż kreda, więc można go wziąć w ilości znacznie mniejszej.

Kit lichy można poprawić, przerabiając gö z dodatkiem oleju i palonego gipsu. W nowszych czasach wchodzi też w użycie zastępywanie części kredy rnie* szaniną masy papierowej Z kredą lub gipsem, przez co osiąga się masy elastyczniejsze.

Gdy się chce otrzymać kit szybciej tężejący, trzeba przytem dodać glejty, lub niewiele wapna, ale wtedy masa nie może już być przechowywana, gdyż stwardnieje nawet bez przystępu powietrza.

Przy nakładaniu kitów oczywiście powierzchnie muszą być starannie oczyszczone i wysuszone. Zdarza się, że, stary kit bardzo trudno oderwać : temu można zaradzić przez namoczenie kwasem solnym, który rozluźnia masę, rozpuszczając'kredę.

Jako e 1 a s t у c z n у к i t s z к 1 a r s к i, była przez czas dłuższy reklamowana masa, zwana sztucznym kauczukiem, dostarczana zwykle w formie długich \ pasków, a mająca służyć do wprawiania wielkich szyb wystawowych, w ten sposób, że miejsca złączenia należało powlekać pokostem i owe paski przyklejać. Znaną jest rzeczą że niejednokrotnie w czasie upałów, lub też silnych mrozów wielkie szyby pękają, lub z powodu rozluźnienia kitowania wypadają. Przyczyną jest tu tak dość znaczna rozszerzalność szkłajak i różnica tejże również dość znaczna w stosunku do rozszerzalności drzewa. Otóż wspomniane kitowanie elastyczne, jako podatniejsze przy ściskaniu i rozciąganiu może rzeczywiście takim wypadkom zapobiegać: nie upo wszechniło się zaś tylko dlatego, że się okazało za drogiem. v    I

Sam sztuczny kauczuk nie jest ciałem tak bardzo sztucznem, za jakie go reklamowano. Jest to bowiem nasz dobry znajomy, mianowicie czysta masa ' spajająca kitów olejowych, wydzielona sama bez dodatków. Sposób otrzymywania jej. jest również bardzo prosty, gdyż polega na doraźnem utlenieniu pokostu za pomocą kwasu azotowego, a jest jedynie o tyle niewygodny, że ma się przy tern do czynienia z przykrymi i trującymi tlenkami azotu, powstającymi przy ogrzewaniu kwasu azotowego.

Do pokostu, podgrzewanego miernie w kociołku, dolewa się powoli kwas azotowy cienkim strumieniem, mieszając bez przerwy, tak długo, aż próbka ochłodzona, przedstawia masę stałą, dającą się w pajdach ugniatać. Ilość kwasu azotowego, jakiej trzeba użyć, nie da się z góry oznaczyć, gdyż zależy zupełnie od stopnia utlenienia pokostu. Gotową już masę trzeba jeszcze tylko odkwasić i odczyścić przez ugniatanie w gorącej wodzie, zmienianej kilkakrotnie, przy końcu w rozcieńczonej sodzie i ponownie w wodzie. Oczyszczona masa, na ciepło całkiem plastyczna, da się formować w* dowolny sposób.

• Czasy wojenne przyniosły, — jak na wszystkich polach tak i na tern,— surogaty mające kit szklarski zastępować. Więc polecano m. i. taki kit szklarski: prostą glinę sproszkowaną ogrzewa się przez 2 ~ 3 godzin do^ 100° C. i następnie ugniata z 2%-wym octem.

Inna- recepta zaleca mieszaninę proszku metalicznego glinu, talku i 10%-go kwasu octowego.

W miarą jak pokost i oleje schnące, z powodu wzmagającego się zapotrzebowania — drożeją, stara się przemysł znaleść materjały zastępcze. Dotychczas jedynie żywice, oczywiście najtańsze t. j. kalafonia i olej żywicowy (patrz strona 175), okazały się przy-datnemi na pokosty. Jednak, — podczas gdy pokosty żywiczne, same i mieszane z olejowymi, mogą się nadawać do lakierów, farb drukarskich i t. p. — to w zakresie mas kitowych, gdzie chodzi o siłę spoistości, zupełnie olejowym nie dorównują.

Jeszcze inna twierdzi, że same opiłki żelazne, rozrobione z octem, zupełnie mogą kit szklarski zastąpić.

4. Kity stopne.

Ta .grupa jest w naszej systematyce z kilku wglądów pozornie najmniej normalną, gdyż, — biorąc pod uwagą całkiem ściśle określenia, wyprowadzone we wstępie, można by ją zaliczyć do innych grup, już przedstawionych.

Więc najpierw, — gdyśmy chcieli przestrzegać ściśle wyprowadzonego tam określenia, że w kitach powstaje masa spajająca przez zestalenie masy ciekłej drogą procesów chemicznych, to tę grupę należałoby wogóle wyłączyć z kitów. Wprawdzie w tych, wielce pod względem chemicznym złożonych masach, z ja-kiemi się tu ma do czynienia, niewątpliwie zachodzą różne procesa chemiczne, mające pewien wpływ na zestalenie, jednakże nie bierze się itzh w rachubę^jako podstawowe. W zasadzie bowiem polega tu zestalenie ciekłej masy, sporządzonej na zewnątrz i zastosowanej na gorąco, przez skrzepnięcie jej przy ochłodzeniu do temperatury zwykłej otoczenia.

Według tego ostatniego określenia należałoby tę grupę zaliczyć do owego rodzaju spajań, jakie we wstępie zostały wyłączone, jako lutowanie.

rządzony na ze-

Ale i to nie byłoby trafnem. Podczas gdy bowiem przy lutowaniu stop metaliczny,

11*

wnątrz, pod żadnym względem nie różni się od masy spajającej, to przy kitach stopnych jest zasadniczem dążeniem, aby ta ostatnia ЬуГа znacznie różną od właściwego stopu, mianowicie trwalszą, a conajmniej wyżej topliwą od tegoż. Chodzi tu bowiem o zastosowanie spajania w takich wypadkach, przy których nie mogą być użyte tak wysokie temperatury, jak przy stopach metalicznych.

Wspomnianą różnicę między stopem a gotowem połączeniem osiąga się głównie w ten sposób, że do stopu dobiera się wśród jego składników między innymi zawsze także takich, które w międzyczasie znikają z masÿ przóz ulotnienie, podobnie jak rozpuszczalniki z warstw klejących.

Wobec tego znowu nasuwa się uwaga, że z tej racji powinna być ta grupa zaliczona do klejów. W istocie też w niektórych wypadkach używa się nawet takich stopów jako klejów. Znacznie częstsze jednakże są tu zastosowańia do spajania ciał o strukturze zbitej, więc jako kitów, a wymagają z tego względu pewnych specjalnych sposobów i ostrożności, tak przy sporządzaniu, jak i nakładaniu masy łączącej.

Ostatecznie więc, — mimo pozornej przynależności do różnych grup poprzednich, — są powody, dla których lepiej jest osobno tę grupę wydzielić.

Dla należytego przedstawienia natury i właściwości kitów stopnych należałoby przedewszystkiem wyjaśnić, co trzeba rozumieć pod określeniem stopu.

Co do tego należy tu z góry zaznaczyć, że najobszerniejsze pojęcie ogólne, w'ediug którego stopem

rtaźywa się, jakąkolwiek mieszaninę różnych ciał, doprowadzoną przez ogrzewanie częściowo, lub zupełnie do stanu ciekłego, a następnie skrzepłą w masę stałą przez odpowiednie ochłodzenie, — nie jest ani fizykalnie trafnem, ani też wystarczającem dla należytego wyjaśnienia w danym tu wypadku. Jednak z drugiej strony szczegółowy rozbiór tej, nadzwyczaj ciekawej, ale bardzo zawikłanej kwestji, za daleko by nas odprowadził od tematu tern bardziej, że i fizyka teoretyczna nie doszła tu jeszcze do określeń definitywnych. Dopiero w ostatnich czasach szczegółowe, — chociaż niewyczerpujące badanie roztworów, wydało bardzo ciekawe rezultaty. Ponieważ zaś stopy są również roztworami — różniącymi się tylko tern, że istnieją w podwyższonej skali temperatury, więc na ogół wszystkie wnioski, tam wyprowadzone, dałyby się tu zastosować.

Dla naszych skróconych wyjaśnień wystarczy rozróżnić dwa rodzaje stopów, mianowicie: właściwe i nlewlàsciwe.

Najłatwiej zaś uwidocznia się odnośne właściwości przez obserwację przykładową dowolnego wypadku stopów prostszych. W tym celu weźmy pod uwagę sztuczną, mechaniczną mieszaninę, dajmy na to z równych części dwóch różnych ciał stałych, zupełnie dowolnych, o określonych ciężarach gatunkowych n. p. 1 i 2 i punktach topliwości 50 i 100°C.

Po stopniowem podgrzewaniu takiej mieszaniny zacznie się dokładnie przy 50ЛС stapiać pierwsze ciałó. Dalsze zachowanie się może być różne, zależpie

od innej właściwości wziętych ciał, mianowicie od ich wzajemnej rozpuszczalności.

Pod tym względem ,trzeba rozróżnić conajmniej 3 odmienne możliwości. Mogą to być mianowicie ciała :

1.    Wcale się nie rozpuszczające wzajemnie.

2.    Odwrotnie, wzajemnie rozpuszczalne zupełnie, t. j. w dowolnych stosunkach ilościowych.

3.    Wzajemnie rozpuszczalne tylko częściowo.

Otóż przy dalszem podgrzewaniu w pierwszym

wypadku będzie ąk stapiało tylko pierwsze ciało ciągle przy temperaturze 50°. Po zupełnem stopieniu się tegoż nastąpi przerwa ; drugie ciało zacznię się stapiać dopiero po podniesieniu temperatury do 100° dokładnie i będzie tak trwać, aż do zupełnego stopienia całej masy. Równocześnie zaś ujawni się bardzo wyraźnie działanie różnicy w ciężarach gatunkowych. W tym wypadku ciało cięższe i lżejsze oddzielą się w dwie warstwy płynne, ściśle odgraniczone. Przy następnem ochładzaniu w spokoju nie da się tu stop wcale osiągnąć. Najpierw bowiem znowu dokładnie przy 100° skrzepnie cała warstwa jednego ciała, zaś druga warstwa będzie przy dalszem oziębianiu pozostawała zupełnie płynną, dopóki się nie osiągnie ochłodzenia do 50°, przyczem skrzepnie ona zupełnie oddzielnie.

Jest to zatem raczej sposób, nadajacy się do rozdzielania mieszanin, niż do sporządzania stopów', i rzeczywiście stosuje się to w praktyce, jako t. zw wytapianie n. p. tłuszczów z mięsa.

W tym wypadku można osiągnąć stop, ale w sposób sztuczny. W tym celu ochładzaniu musi towarzyszyć silne i ciągłe wykłócanie, trwające tak długo, dopóki nietylko pierwsze, lecz i drugie ciało nie skrzepnie w całości. Tego rodzaju stop, niejako przymusowy, zachowuje się przy poncwnem ogrzewaniu tak samo jak powyższa luźna mieszanina.

Zupełnie odmienne zjawiska⁴ zaobserwujemy w drugim wypadku.

Tu mianowicie zacznie się stapianie również przy 50°, jednakże z tą samą chwilą płyn powstający występuje wobec drugiego ciała jako rozpuszczalnik i powoli rozpuszcza je w zupełności przy 50°, bez potrzeby dalszego podniesienia temperatury. Zatem pozornie wygląda to tak, jakby to drugie ciało topiło się w tym wypadku nie przy 100°, lecz już przy 50°. Dalej możemy zaobserwować, że, — pomimo wielkiej różnicy ciężarów gatunkowych, — w tym wypadku żadne rozdzielanie się w warstwy nie następuje. Stopiony płyn przedstawia się jakby ciało jednorodne. Wreszcie najciekawsze zjawisko spotykamy przy ponownem ochładzaniu tej mieszaniny. Okazuje sje mianowicie, że dopiero przy temperaturze znacznie niższej od 50 — cała masa krzepnie przy pewnym, ściśle określonym punkcie tejże. Otrzymany stop, przy ponownem ogrzewaniu, zachowuje się również zupełnie odmiennie, w porównaniu z pierwszym wypadkiem. Mianowicie tu stapia się on od razu w całej masie przy tym samym, niższym punkcie temperatury, tak zupełnie, jakby ciało

jednorodne. Ten stop* nazywamy właściwym i głównie o taki w kitach stopnych chodzi.

W trzecim wypadku zachowuje się mieszanina początkowo tak, jak w drugim, aż do chwili nasycenia roztworu. Pozatem pozostający nadmiar ciała nie-rozpuszczonego jest już wtedy właściwie jakby innem ciałem w stosunku do powstałego stopu właściwego, więc w dalszej fazie podgrzewania odgrywa rolą taką, jak w pierwszym wypadku. W każdym razie tu już stop się komplikuje tak, jakby się składał z trzech ciał.

Dla lepszego zobrazowania stopów właściwych może posłużyć poniższe zestawienie punktów topliwości różnych mieszanin kwasów palmitowego i stearynowego.

Punkt topliwości stepu. (C®)

Zawartość (% na wagę) w mieszaninie kwasów.

palmitowego stearynowego

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

ooooooooooo

T“*

i9-a

•7‘²

65-а

62-9

0О--

56-е

56-8

551

57-й

60-1

Jak widzimy z tego przykładu, obniżenie punktu, topliwości już przy 2 składnikach może być bardzo różne, — zależnie od ilości stosunkowej obydwu ciał,

a przy pewnym stosunku, — w tym wypadku przy 70 : 30, — jest maksymalne.

Jak dalece bardzo silne obniżenie topliwości można osiągnąć przez stosowne dobranie¹ składników stopu, poucza następujące zestawienie niektórych stopów metalicznych, zwanych aliażami.

Ilość stosunkowa w stopie

Metale *

Punkt t>opl.⁰ C.

Bizmut

271

33

50

50

42'

50

Cyna

232

25

20

16

13

Ołów

327

40

25

30

42

27

Kadm

321

10

Punkt topliwości stopu °C.

100

94

91

79'

70

Obniżenie jak najdalsze punktu topliwości stopów jako mas kitowych, ma znaczenie zasadnicze ze względu na to, żeby one mogły być zastosowywane przy możliwie zwykłej, lub niewiele od tejże różnej temperaturze dla tych licznych spojeń, przy których nie może być użyte ogrzewanie. Ale z drugiej strony trzeba się r i z tern liczyć, że masy spajające, zanadto łatwo to-" pliwe, nie mogą mieć wogólę pretensji do szczególnej trwałości.

Temu zaradna się w ten sposób, że się wprowadza do stopów rozpuszczalniki bardzo łatwo lotne, jako składniki chwilowe, takie jak n. p. eter, dwusiar-

czek Węgla, chloroform, alkohol, benzyna, terpentyna i t. p.

Jak wprowadzenie takich ciał w stopy powoduje bardzo znaczne obniżenie punktu topliwości, tak też usunięcie się ich z masy spajającej powoduje równo-' rzędne, znaczne podniesienie tegoż, przez co oczywiście warstwa spajająca staje się trwalszą.

Zresztą użycie tych rozpuszczalników odgrywa ważną rolę z innych jeszcze względów. Materjały podstawowe kitów stopnych są to bardzo złożone kollo-idy, które po większej części właściwie nie mają punktu , topliwości, t. j. same, w stanie czystyrn nie dadzą się stopić, gdyż przy podgrzewaniu ulegają zupełnemu rozkładowi chemicznemu, zanim mogłyby przejść w stan płynu.

Mimo to można je w taki stan łatwo przeprowadzić bez zmiany drogą pośrednią, mianowicie przez rozpuszczenie, względniestopienie z rozpuszczalnikiem, co teoretycznie na jedno wychodzi.

Z użyciem nadmienionych wyżej rozpuszczalni-i ków bardzo łatwo lotnych, łączą się pewne trudności, powodujące to, że' operowanie kitami stopnymi nie jest bezpieczne i wymaga wielkiej uwagi i ostrożności.

Wystarczy przytoczyć punkta wrzenia kilku ważniejszych, następujące: eter = 34,9, dwusiarczek węgla “ 43‘3, chloroform “ 61, alkohol (bezwodny) = 78°C.

Wogóle zresztą wszystkie one mają wielką skłonność do ulatniania się w wolnej styczności z atmosferą z naczyń otwartych nawet przy niższych temperaturach nadzwyczaj szybko, zwłaszcza w suchych

upałach, lub na świetle Już nawet w takich wypadkach może się zdarzyć, że strumienie wypływających w powietrze par są tak silne, iż w dość znacznej odległości są zapalne. Zaś przy podgrzewaniu, choćby słabem, wrazie niezastosowania odpowiednich środków ostrożności, wypływające i przez ochłodzenie w powietrzu na dół opadające strumienie par, mogą łatwo dostać się do płomienia i spowodować wybuch, który się wtedy przenosi do ogrzewanej masy i może wywołać groźny pożar.

Dla bezpieczeństwa, podgrzewanie powinno się przeprowadzać nie bezpośrednim płomieniem, lecz tylko na kąpieli wodnej. Masę ogrzewaną najlepiej jest pomieszczać w kolbie szklanej z długą szyjką, zamkniętą szczelnym korkiem przedziurawionym, w którym się pomieszcza albo t. zw. chłodnik odwrócony, albo w razie braku tegoż, conajmniej długą rurkę szklaną obustronnie otwartą i zewnętrznie lekko zwilżoną wodą. W takiej rurce można dokładnie obserwować, jak wysoko podchodzą pary i skraplają się w płyn, spływający na powrót do kolby. W ten sposób ma się kontrolę dla regulowania ogrzewania tak, aby pary nie wydostawały się na zewnątrz, zapobiegając bądź przez odstawienie kolby, bądź też przez zmniejszenie płomienia podgrzewającego.

Zresztą unika się rozpuszczania przez ogrzewanie tern bardziej, że i tak najczęściej nie wiele ono pomaga. Najstosowniej jest postępować w tym wypadku zupełnie tak samo, jak przy rozpuszczaniu karuku t j. przez pozostawienie do powolnego napęcznienia,

oczywiście w naczyniu szczelnie zamkniętem. Co prawdą na zupełne napęcznienie trzeba tu czekać nieraz dość długo — a specjalnie przy szellaku i kauczuku nawet do kilku tygodni ; ale napęczniała masa stapia się zawsze momentalnie, przy bardzo Iekkiem podgrzaniu.

Ze stopu gotowego nie ulatniają się rozpuszczalniki tak bardzo szybko, jak same oddzielnie, więc też nie są już w tym stopniu niebezpieczne, owszem dla przyspieszenia ulatniania z masy kitowej może być użyte nawet podgrzewanie dość znaczne ponad punkt wrzenia.

Przy nakładaniu kitów stopnych, zwyczajnie trzeba się liczyć z tern, że spajane masy nie są porowate, że więc wymaga ono pewnej zręczności i wprawy w celu dopomagania ulatnianiu się rozpuszczalników. Mianowicie nakładać należy nie od razu w warstwie odpowiedniej grubości, lecz systematycznie cienkiemi warstewkami, przeczekując możliwie najdłużej. Dalsze nakładanie nowych warstewek, jak i ostateczne złączenie, powinno się uskuteczniać w tym momencie, kiedy masa już zaczyna krzepnąć. Dla uniknięcia zupełnego zamykania masÿ kitowej, powinno być spojenie zawsze dość grube i wystające na zewnątrz brzegami.

o ile powierzchnie

W niektórych wypadkach można sporządzać kity stopne wprost na powierzchniach spojenia łączonych przedmiotów : n. p. przy uszkodzeniach wyrobów celluloidowych. W tym celu, łączone są styczne, powleka się je lekko odpowiednim rozpuszczalnikiem, — n. p. przy celluloidzie —

acetonem,, octanem amylowym, lub najlepiej kwasem octowym i przeczekawszy, żeby napęczniały, łączy się, ściskając silnie i pozostawiając na czas dłuższy w spokoju. Ewentualnie brakujące wypryski, mogą być przy tern uzupełnione pastą z okruchów celluidowych z kwasem octowym.

Resztę szczegółów znajdziemy w następującym przeglądzie materjałów podstawowych.

Żywice i woski.

>Pod tern określeniem jest objęta cała wielka grupa ciał organicznych pochodzenia naturalnego, wielce różnorodnych, tak pod względem zewnętrznego wyglądu, jak i chemicznego składu — tak dalece, że właściwie tylko z racji podobnego pochodzenia są razem ugrupowane. Są to mianowicie składniki soków wewnętrznych różnych roślin, które w pewnych warunkach wegetacji wydzielają, się na zewnątrz i przez powolne wysychanie z czasem gęstnieją, przemieniając się w ciała stałe. Najobfitsze są takie wydzieliny z drzew szpilkowych wszelkiego rodzaju. Jeżeli wskutek umyślnych nacięć w korze obficiej wyciekające soki zaraz się odbiera, otrzymuje się zwyczajnie ciecze nawet zupełnie płynne, które zwią terpentynami, lub gdy są gęstsze balsamami. Są to roztwory żywic w olejkach lotnych zwanych terpenami. Olejki te można oddzielić przez proste oddestylowanie przyczem zależnie od tego, jak się frakcjè oddestylowane oddziela, jakoteż jak daleko się odpędzanie doprowadza, otrzymuje się

z jednej strony bardzo lotne olejki, jakoteż mniej lotne gęstsze oleje terpentynowe, zaś z drugiej strony właściwą żywicę. Czemś pośredniem między żywicami a gumami, są pewne wydzieliny soków mlecznych, z których dla nas mają znaczenie kauczuk i gutaperka.

Woski wydzielają się na roślinach jako powłoczki liści, owoców i w pyle kwiatów.

Smoły drzewne są to najpowszechniejsze żywice, pochodzące z różnych drzew szpilkowych, głownie z świerka, jodły i sosny. W korze, lub na powierzchni tejże pojawiają się przez całe lato i jesień wypociny z miazgi, początkowo całkiem ciekłe z czasem, gęstniejące skutkiem wysychania i utleniania. Dawniej zbierano je najczęściej w takiej postaci na pół zgęstniałej, lub stwardniałej pod nazwą smoły drzewnej. Później weszło w powszechne użycie systematyczne odbieranie żywicy przez nacięcia w korze do miazgi, jakoteż przez nawiercenia tejże, przyczem wypływają one w formie mniej lub więcej ciekłej, lub nawet całkiem płynnej, zwłaszcza w początkach wiosennej wegetacji. W tych postaciach znajdują się w handlu jako różne terpentyny, chrzczone zwykle nie według pochodzenia z drzew, lecz według miejsc: n.p. wenecka, francuska, polska it.d. Są to bardzo złożone mieszaniny, woni aromatycznej, koloru żółtawego z odcieniami aż do brunatnego, na powierzchni zawsze gęstniejące skutkiem utleniania, przyczem tlen powietrza częściowo zamienia się w ozon. Głównymi ich składnikami są różne węglowodory lotne, płynne i ciekłe -ze specjalnego szeregu, zwanego terpenowym i różne orga-

niczne kwasy żywiczne, jak pininowy, abietynowy. sylwinowy, pimarowy i inne, po większej części wolne, po części jako estry. Poza tem zawierają terpentyny zawsze pewne ilości wody zawieszonej, jakoteż różnych ciał gumowych.

Przez gotowanie terpentyny z wodą, lub przez odpędzanie parą wodną, można oddestylować wszystkie węglowodory, które po oczyszczeniu noszą nazwę olejków lub olejów terpentynowych, zaś pozostałość po mechanicznem oddzieleniu wody i zanieczyszczeń zwie się terpentyną odgotowaną. Jeżeli się jednak tę ostatnią ogrzewa dalej, aż do zupełnego odpędzenia resztek wody i węglowodorów, to wtedy pozostająca masa, odczerpana od osiadających zanieczyszczeń, ścina się w twardą masę stałą, zwaną kalafonią.

Jeżeli kalafonię poddaje się suchej destylacji, to ulega ona rozkładom, przyczem powstają różne nowe*1 węglowodory, wydające olej już nie ten sam jak z pierwotnej żywicy, chociaż zewnętrznie podobny. Oleje, w ten sposób oddzielone nazywają się olejami żywicowymi i bywają co do ciekłości różne, od lekach aż do gęstych — zależnie od tego, jak daleko suchą destylację się doprowadziło. W tych różnych warunkach i pozostałość musi być niejednakowa. Jeżeli się destylację przerwie dość wcześnie t.j. odpędza tylko lekki olej żywicowy, wtedy pozostałość przedstawia masę czarną, dość lepką i miękką nawet w zwykłej temperaturze, a nazywaną smołą czarną, lub szewską (z powodu używania jej do smarowania dratwi). Przy dalszem odpędzaniu ciężkich olejów żywicowych, pozostałość przedstawia już masę szybko krzepnącą, . mniej lepką, całkiem czarną, a noszącą nazwę pak.

Przy przeróbce drzewa drogą suchej destylacji otrzymuje się jako produkta uboczne zupełnie podobne oleje i masy, o ile były przerabiane same tylko drzewa szpilkowe. Z innego drzewa, jakoteż z odpadków mieszanych, są te produkta analogiczne, ale znacznie odmienne, tak co do składu chemicznego, jak i zewnętrznego wyglądu.

Najważniejsza z tych wszystkich produktów kalafonia jest to dość twarda, krucha masa żółtawa, pół przeźroczysta, o przełomie muszlowym, połyskującym. Około 70° C. jest już miękka, a topi się w szerokich granicach między 100—135 C. W wodzie zupełnie nie-rozpüszczalna. We wszystkich rozczynnikach organicznych rozpuszcza się łatwo, najłatwiej w benzynie. W alkaliach rozpuszczalna zè zmydleniem. Zastosowania jej są bardzo obszerne i różnorodne: najwięcej do wyrobu mydeł, laku, pokostu, farb, kitów, do klejenia mas papierniczych i t. d. Przy gotowaniu z tlenkiem ołowiu, lub manganu zachowuje się podobnie jak olej lniany, dając szybko tężejące resinaty źwane też sykkatywami.

Szeilak jest masą żywiczną dość złożoną ze składników niejednakowych, zbieraną też z najróżniej^ szych drzew i krzewów Indji wschodnich, a posiadającą zawsze wspólne właściwości dzięki temu, że są to wypociny, powodowane nakłuciami pewnego gatunku mszyc (Coccus lacca) dla złożenia jajek. Wylęgające się poczwarki, współdziałając przy wyciekaniu żywic, budują sobie z nich opöny silnie czerwono zabarwione. Po wykłuciu się owadów pozostają ich mieszkania w formie pierścieniowo gromadnych strupów na korze gałęzi, które po zebraniu i rozkruszeniu pojawiają się w handlu jako towar surowy w formié czerwonych ziarnek, lub też po oczyszczeniu w różne sposoby, często nawet po częściowem albo i zupeł-nem odbarwieniu, w formie łusek, tabliczek, laseczek w różnych odmianach. Składa się zawsze z różnych żywic (w sumie 90%), wosku i czerwonego barwnika. W spirytusie na zimno rozpuszczają się tylko żywice* pozostawiając woski: na gorąco część tych ostatnich również się rozpuszcza, ale po ochłodzeniu napowrót się wydziela. W benzynie rozpuszczają się tylko woski. Również w alkaliach jest rozpuszczalny, jak wo-góle żywice przez zmydlenie. Gotowany z wodnym roztworem boraksu daje silnie kleisty roztwór. Odbarwione odmiany bywają w ten sposób często używane jako apretura lśniąca do kapeluszy i wyrobów skórzanych. Najobszerniejsze zastosowanie znajduje przy wyrobie firnisów, politur, laku. Do kitów żywicznych jest również często używany.

Mastyks jest żywicą aromatyczną krzewu pistacji (Pistacia lentiscus) częstej wogóle na Wschodzie i w Ameryce północnej, a szczególniej masowo uprawianej na wyspie Chios. W handlu znajduje się w formie ziarnek żółtawyęh, wielkości grochu, dość twardych. Przy 100 C. mięknie już zupełnie a topi się przy 105—120 C.

Zastosowanie znajduje najczęstsze w takich wy* padkach w ogolę, gdzie chodzi o korzystanie z jego przyjemnej aromatyczności : jest więc n. p. stałym składnikiem wszelkich 'kadzideł. Przy kitach jest używany w mieszaninie z woskiem do sporządzania prowizorycznych plomb do zębów. W roztworze alkoholowym jest dobrym klejem aromatycznym i jako taki używa się n. p. przy charakteryzowaniu się dla'gry aktorskiej, do przyklejania wąsow, zarostu i t. p.

Kopal, lub żywica kopalowa jako produkt naturalny znajduje się w handlu w kilku odmianach, -przeważnie pochodzenia wschodnio lub zachodnio-indyjskiego. Zbiera się z drzew różnego rodzaju, ale są też gatunki, wykopywane z ziemi, podobnie jak bursztyn. Wśród wszystkich żywic odznaczają się kopale obok bursztynu największą twardością, wysokim punktem topliwości i małą rozpuszczalnością. Stosunkowo najłatwiej rozpuszczają się jedynie w alkoholu absolutnym (odwodnionym). Z tych względów lepiej też nadają się do kitów, niż jakiekolwiek inne żywice, ale należą też do najdroższych.

Gutaperka. Niezmierne ważne znaczenie techniczne osiągnęły wydzieliny soków mlecznych różnych roślin i drzew z rodzaju ostromleczowatych. Również i nasze ostromlecze dają podobne wydzieliny żywiczne, jednak w ilości zamałej i jakościowo gorsze. Najlepszym gatunkiem takich żywic jest gutaperka,1 pochodząca z drzew gutaperkowych (Isonandra gutta) głównie z. Indji wschodnich. Soki ich, wypływające w wielkich ilościach przy ścięciu, w mniejszych przy

nacięciach, — mające wygląd zupełnie, podobny do mleka, przy staniu ścinają się, wydzielając gąbczaste ciało, które przez ugniatanie w gorącej wodzie łączy się w masę jednorodną. Masa ta pół przeźroczysta, słabo żółtawa, przy 25û C jest uginalna, przy 55—60û C bardzo plastyczna, a przy 100û C. zupełnie lepka.

W wodzie, alkoholu i eterze się nie rozpuszcza, dość trudno w benzynie, terpentynie, nafcie, najłatwiej w dwusiarczku węgla. W mieszaninie ostatniego z alkoholem już się nie rozpuszcza, ale pęcznieje.

Na powietrzu powoli się utlenia, zwłaszcza łatwo na słońcu i traci po części pierwotne własności. Zaś działaniu ługów, słabych kwasów, a nawet chloru opiera się zupełnie.

Kauczuk jest pod względem wyglądu i własności zupełnie podobną wydzieliną żywiczną rozmaitych roślin i drzew południowej Ameryki i Indji wschodnich (Ficus elastica, Ficus indica, Urceola elastica, s Siphonea elastica i t. p.) Pierwotnie był on otrzymywany z soków drzew i roślin dziko rosnących > w różne sposoby całkiem prymitywne: obecnie stanowi produkcja kauczuku przedmiot ogromnych plantacji, systematycznie uprawianych i wyzyskiwanych — a mimo to dla zapotrzebowania nie wystarczających. Najbardziej zasadniczą różnicą we własnościach kauczuku w porównaniy z gutaperką, jest jego znacznie większa i inaczej się objawiająca elastyczność* W zimnie nie jest wcale elastyczny, lecz stosunkowo bardzo twardy i silnie spoisty (nie kruchy). W zwykłej temperaturze posiada ju* wielką elastyczność, która w miarę pod-

noszenia temperatury bardzo się wzmaga. Dopietó przy 120° C. staje się lepki i plastyczny ale dopiero około 180° C. topi się, zamieniając się w maź, która po ochłodzeniu nie daje już napowrót pierwotnej masy* lecz pozostaje⁻ gęstem i bardzo lepkiem ciastem na czas bardzo długi. Jeżeli masę, ogrzaną niewiele ponad 100°C. i naciągniętą (nawet mocno) szybko oziębić poniżej 0°C. to wtedy tak traci elastyczność, że pozostaje w formie naciągniętej jako ciało twardę. W innych własnościach jest prawie zupełna analogja z gutaperką, również co do składu chemicznego. Obydwa mają za podstawę całkiem podobne specyficzne węglowodory. Poddane suchej destylacji ulegają zupełnemu rozkładowi, przyczem jako lotny produkt otrzymuje się już zupełnie odmienną mieszaninę węglowodorów, jako Ł zw. olej kauczukowy. Ten olej jest najlepszym rozpuszczalnikiem dla obydwu.

Najciekawszą i najdonioślejszą właściwością, tak gutaperki, jak i kauczuku jest ich zachowanie się w stosunku do siarki. Mianowicie* z tą ostatnią łączą , się one w różnych stosunkach, wydając produkta o własnościach nadzwyczaj korzystnych dla różnych celów praktycznych. Z mniejszą ilością siarki otrzymuje się produkt pozornie nie wiele zmieniony, ale prze-dewszystkiem pod względem elastyczności zachowujący się nie tak, jak ciała pierwotne, lecz objawiający ją prawie równomiernie we wszystkich temperaturach. Oprócz tego pod innymi względami jest ten produkt jeszcze trwalszy i oporniejszy, w szczególności zwłaszcza w stosunku do rozpuszczalników. Podczas gdy guta-

perka i kauczuk są rozpuszczalne — chociaż trudno w niektórych rozpuszczalnikach, to produkta nasiar-czone w iych samych co najwyżej tylko pęcznieją. Jedynie z olejami 'tłustymi dają plastyczne masy, które na powietrzu szybko się utleniają. Z większymi ilościami siarki powstają produkta już znacznie od- , mienne, mianowicie sprężyste, ale całkiem twarde. Takie nasiarczanie nosi nazwę wulkanizowania, zaś otrzymywane przytem masy twarde nie elastyczne, lecz tylko sprężyste zw ią ebonitem.

Kauczuk wulkanizowany ma jeszcze jedną właściwość, odróżniającą go od mas pierwotnych, mianowicie tę, że może przyjmować wielkie ilości ciał obojętnych wypełniających. Tę właściwość wykorzystuje przemysł bardzo wydatnie przy produkcji różnych wytworów ebonitowych, ale też jeszcze wydatniej nadużywa jej, zwłaszcza gdy chodzi o wyroby elJstyczne, tak’dalece, że te ostatnie zawierają nieraz kilkakrotnie więcej różnych surogatów, niż samego kauczuku wulkanizowanego, przez co stają się one bardzo nietrwałymi.

Samo wulkanizowanie było początkowo operacją dość trudną, gdyż dla osiągnięcia połączenia chemicznego siarki trzeba było używać wysokich tempetatur i wysokiego ciśnienia. Z czasem jednak znalazły się różne metody, ułatwiające nawet wulkanizowanie na zimno.

O tern wszystkiem jednak, jak i o innych szczegółach odnóśnego przemysłu, trudno się tu rozwodzić, gdyż dla naszego tematu byłoby bezcelowem. Wprawdzie jak każdy już z powyższycji uwag może

wywnioskować, omawiane ciała wszystkie idealnie nadają się jako materjały do mas spajających, jednak z dnia na dzień tak coraz więcej są pochłaniane ~ i rozrywane przez najróżnorodniejsze zastosowania, w których są niezbędne, że stają się d!a naszych celów po prostu za drogie, więc mogą być tu stosowane tylko w najkonieczniejszych wypadkach.

Rozumie się samo przez się, że w zastosowaniu do spojeń mogą się nadawać dobrze jako materjał odpowiedni tylko produkta pierwotne, względnie czyste, niewulkanizowane, lub nie zapchane najróżnorodniejszymi surogatami.

Przy próbach sporządzania < kitów elastycznych utyka się zwykle na tem, że kauczuk ani rusz nie chce się rozpuszczać. Przyczyna tego nie inna jak tylko ta, że u nas w ogóle już trudno znaleźć czysty kauczuk, względnie surowy produkt, zaś regenero* wanle pierwotnej masy z mas użytkowych jest właściwie dotychczas nierozwiązanem zadaniem. Poszukując kilkakrotnie czystego kauczuku dla prób porównawczych, nie udało mi się go nigdy znaleźć w naszych składach i droguerjach, gdyż to, co przedstawiano jako najczystszy kauczuk naturalny, zawrze się okazywało co najmniej kauczukiem wulkanizowanym, jeżeli nie przeróbką z surogatami.

Sprawa sztucznego kauczuku, względnie jakichś ciał, mogących go zastąpić, staje się coraz bardziej doniosłą. Mimo bardzo gorączkowych poszukiwań na polu chemji syntetycznej, dotychczas się to nie udało. Wprawdzie już w czasie wojny przechwalali się Niemcy,

że wreszcie taką tajemnicę posiedli i w życie wprowadzili, jednak w handlu światowym tego sie nie odczuwa: więc przynajmniej na razie były to przechwałki. Niewątpliwie jednak — sposoby będą znalezione.

Asfalt zwany także smołą ziemną, lub smo-łowcem, jako produkt natùralny najcząścej znajduje sie w większych ilościach pó brzegach i na wodach t. zw. jezior martwych, t. j. zamkniętych i powoli wysychających z powodu niedostatecznego dopływu wód. Jest ciałem dość Iekkiem, barwy smolisto-czarnej o przełamie muszlowym. Przy ogrzewaniu wydaje woń " specyficzną, około 70° C już mięknie, zaś około 110° C topi sie i zaczyna wydzielać geste, ciężkie pary łatwo zapalne. W wodzie jest zupełnie nierozpuszczalny w alkoholu niewiele (około 4%), na kwasy i ługi jest wytrzymały.

Oprócz tego produktu naturalnego znajdują sie w praktyce, najróżnorodniejsze asfalty zanieczyszczone, jakoteź asfalty sztuczne. Te ostatnie są produktami ubocznymi przeróbki mazi pogazowej, jakoteż destylacji ropy naftowej.

Pod względem składu chemicznego są wszystkie asfalty ciałami bardzo złożonemi w przeważnej części z najróżnorodniejszych węglowodorów wyższych, wobec zwyczajnych reakcji chemicznych bardzo wytrwałych. Ciał podatniejszych reakcjom zawierają bardzo niewiele (najwyżej około 4%) przeważnie w formie żywic.

Zastosowanie rozległe przeważnie w przemysłach budowlanych, do kitów w mniejszym tylko zakresie,

jako dodatek do kitów żywicznych, lub .same przy spajaniu podłóg, bruków kostkowych itp. •

Woski roślinne, pod wzglądem składu chemicznego właściwie zupełnie nie należą do żywic, lecz raczej do olejów tłustych, gdyż główne ich składniki są istotne tłuszczami., Jednak te tłuszcze w tej postaci różnią się zasadniczo od innych zwyczajnych tern, że nie są glicerydami, gdyż wcale nie zawierają gliceryny. W miejsce tejże mamy tu inne, analogiczne ciała alkoholatowe wiącej złożone, głównie cerynę i melissynę. Ze znanych nam już. kwasów, tłuszczowych, znajduje sią tu tylko palmitowy, zaś obok różne inne, wyższe z których najobfitszy, zwany cerotynowym jest zawarty po części takie jako wolny.

Tłuszcze woskowe zmydlają się trudno, dopiero / przy użyciu ługów stężonych. Wskutek tego, woski nawet przy gotowaniu z ługami rozcieńczonymi nie zmydlają się. Również na powietrzu nie ulegaą łatwo utlenianiu i rozkładom, więc istotnie pod względem zewnętrznych własności fizykalnych a zatem i w prak-' tycznych zastosowaniach zachowują się podobnie jak żywice.

W praktyce może mieć znaczenie oczywiście tylko wosk pszczelny. W stanie surowym jest to masa barwy żółtej w różnych odcieniach — po odczyszczeniu całkiem biała, w zwykłej temperaturze krucha, zwyczajnie już przy 35°~C plastyczna, topiąca się żółta około 61—64° C, zaś biała około 65° C. W wodzie jest nierozpuszczalna, w alkoholu tylko na * gorąco

częściowo (około *20%), zaś w innych rozpuszczalnikach tłuszczu łatwo.

Wosk ziemny zwany też ozokerytem — prawie wyłączna specjalność mineralna Galicji, głównie okolic Borysławia, jest znowu . naodwrót wbrew swej nazwie raczej ciałem natury asfaltowej, niż woskowej, gdyż Składa się w głównej masie z ciężkich węglowodorów szeregu naftowego. Jest masą bezkształtną barwy żielonawej, lub brunatnej, z odcieniami i wonią naftową, topliwy w szerokich -granicach między 53—98° C. Nie rozpuszcza się w wodzie, alkoholu, eterze — zaś łatwo i zupełnie w terpentynie, benzynie i olejach tak mineralnych jak i roślinnych. Na wpływy zewnętrzne jèst ciałem bardzo trwałem i zupełnie opornem na działanie ługów i kwasów tak dalece, że nawet najzawziętszy z kwasów, kwas fluorowodorowy nie daje mu rady. Z tej racji jest dla odnośnych uszczelnień ciałem prawie że jedynem. N. p. wspomniany kwas może być przechowywany jedynie w naczyniach z ozokerytu.    *

5. Kity szkliwowe.

Polegają one na wytwarzaniu jako warstwy spajającej, albo szkła, lub też mas analogicznych zwanych ogólnie szkliwem. Osiąga się to w dwojaki sposób : Pierwszy polega na tern, że się sporządza mieszaninę materjałów na, sucho i po stopieniu na zewnątrz nakłada płynną masę na stosownie ogrzane miejsce spajane i pozostawia do' ochłodzenia.

Przy drugim sposobie trzeba najpierw taką sarną mieszaninę rozrobić z wodą, lub innym płynem na gęste ciasto, którem się kituje jak zwykle na zimno i pozostawia do wysuszenia. Oczywiście jest to mo-/ \ żliwie właściwie tylko w zastosowaniu do kitowania ciał porowatych ; zaś przy ciałach, o strukturze zbitej tylko wtedy, gdy można kit nałożyć w warstwach grubszych, mających dostateczną dla wyschnięcia styczności z powietrzem. Wyschnięta masa łącząca jest w tym wypadku bardzo słaba. Gdy się jednak albo odnośne miejsce spajane, albo caty przedmiot ogrzeje do wÿsokiej temperatury topliwości szkliwa, wtedy masa się stapia i po ochłodzeniu wydaje spojenie szkliwowe trwałe. Oczywiście przytem musi się objętość masy spajającej zmniejszyć. Więc zastosowanie jest możliwe tylko w takich wypadkach, gdzie pp-

wierzchnie spajane mogą się przy tem nieco zbliżyć automatycznie (n. p. własnym ciężarem).

Szkliwa są to stopione masy bezkształtne, składające sie z mieszaniny rozmaitych krzemianów złożonych, przyczem jednak krzemiany alkaliów i wapniu są głównymi składnikami.

Zastępując częściowo z jednej strony kwas krzemowy kwasem borowym lub fluorem, z drugiej zaś strony alkalia i wapń ołowiem, bizmutem, barem, magnezem i t. d. otrzymuje sie całe szeregi najrozmaitszych szkliw, posiadających pewne specjalne właściwości. Wszelkie szkliwa w grubszych warstwach są dość kruche; jednak w postaci cienkich blaszek, nitek, włókien, są nawet bardzo giętkie i elastyczne. Dlatego zawsze korzystniej jest przy zastosowaniu do kitów dodawać mas wypełniających. Zasadniczymi matęrja-łami surowymi dla szkliw są krzemionka (piasek) alkalia (soda i potaż) i wapno (kreda lub wapniak), zaś ubocznymi: boraks, fluszpat, minia, biel cynkowa i inne. Niektóre krzemiany naturalne jak n. p. pumeks, smołowiec, amfiboi,. niektóre lawy i bazalty, stapiane z t. zw. topnikiem (n. p. boraks, fluszpat etc.) Od razu dają łatwo szkliwe.

Stapianie kitowania szkliwowego jest oczywiście z powodu konieczności stosowania w tym celu wysokich temperatur — manipulacją niecodzienną i dość trudną. Czasami tylko, gdy mianowicie chodzi o kitowanie pieców kaflowych, piecyków żelaznych, rusztów, wogóle urządzeń do opalania — stopienie odbywą się przy samem zastosowaniu użytkowem,

W niektórych wypadkach, zwłaszcza takich gdzie główne części składowe przedmiotów łączonych są metalowe, da sie stopienie uskutecznić zapomocą dmuchawki płomieniem gazu świetlnego, lub przy szkliwach łatwo topliwych nawet ispirytusowego, albo też zwykłym palnikiem do lutowania.

We wszystkich innych wypadkach potrzebne są specjalne urządzenia do wypalania. Nadają sie w tym celu zupełnie t. zvv. piece muflowe, znane w zastosowaniu do wypalania malowideł na porcelanie, przy-czem sam sposób wypalania niczem sie nie różni od właściwego zastosowania. Czasem przy braku odpowiednich mufli szamotowych można zaradzić, zastępując je zwyczajnymi garnkami glinianymi, lub, kamionkowymi z odpowiedniemi nakrywkami, które sie zakitowują gliną.

CZĘŚĆ HI.

I. Wybór recept na kleje i kity.

Następujący tu zbiór jest uporządkowany według omawianej systematyki, bez żadnych szczegółowych komentarzy.    /

Z niezmiernej wprost masy przepisów wybrane tu zostały tylko takie, Które — choćby tu i ówdzie nie przedstawiały gwarancji zupełnej pewności, to przynajmniej nie są bałamutne, niejasne, lub niewłaściwe, jako przedstarzałe w obecnych warunkach ekonomicznych.

Niewątpliwie z takiego suchego zestawienia nie będą zadowoleni ci. wszyscy, którym się zdaje, że recepta powinna podawać wszystko, a w szczególności i sporządzenie i zastosowanie.

Otóż dla tych, którzy, — biorąc do rąk tę książkę, — odrazu zajadą w recepty i rozczarują się, znajdując je za suche, — należy się tu jeszcze raz wyjaśnienie., zaznaczone już we wstępie, że niestety nie można doradzać brania się do recept, choćby opisanych, bez poprzedniego zaznajomienia się z częścią ogólną. Okaże się wtedy, że nieporównanie lepiej, zrozumiałej i korzystniej brakujące tu opisy i szczegóły odnajdą się w poprzednich rozdziałach.

i^ö

Wtedy zaś jak sądzę, każdy przyzna, że ten zbiór, staje się jeżeli już nie całkiem zbędnym, to w każdym razie tern, czem być powinien, t. j. rzeczą orjenta-cyjną przy zastosowaniach w praktyce, mającą na celu jedynie ułatwienie doboru stosunkowego poszczególnych składników.

.Zresztą dla łatwiejszego odnajdywania bliższych objaśnień w części ogólnej, może służyć następujący po receptach skorowidz alfabetyczny

Wszystkie liczby, podane w receptach należy rozumieć jako „części na wagę“, oczywiście dowolne, n. p. gramy, kg. i t. d.

loi

Kleje.

Skrócenia : w. = woda ; g. ar. =■= guma arabska ; s = skrobia ; d. = dekstryna ; к ~ karuk ki = klejenia.

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

35 g. ar. —; 20 w. — 1 siarczanu glinowego (ałun)

1 g. ar. — 3 gipsu — z od-pow. ilością w. — na rzadką papką

Do klejenia papierów i tektur ' bibulast. i \yo-góle ciał porowatych

100 g. ar. — 140 w. — 6 siarczanu glipowego — 10 gliceryny 20 słabego octu

Klej kanorowy

2 g. ar. — 2 s. — 1 cukru sklajstrować

Do sztucznych kwiatów

4 mąki — 5 kryst, chlorku wappiu : sklajstrować

Do tapet

25 klajstru mącznego -—ld. — 1 nasyconego (na zimno) roztworu ałunu

1 s. — 8 kredy — 50 w. — 6 ługu sodowego (20%) zmieszać

Do stereotypji

\N

2 s. — 15 kredy — 12 ługu 'sodowego (15%)

50 mąki — 1 terpentyny — sklajstrować

Do kl. tkanin na metale. Przed kl. natrzeć pow. metalu czosnkiem lub cebulą

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

10

2 s. — 2 k. — 1 terpenty- . ny (gęstej). Sklajstrować

Do etykiet flasz-kowych

11

4 klajstru s. — 4 kleju k. —-'I terpentyny — 1 spirytusu (96%)

12

2 k. napęczn. w 5 w. — 2 s. rozrob. w 2 w. sklajstrować i zadać 5—10 krop-plami olejku terpentynow.

Do podkl. foto-grafji, kart i planów

13

8 k. — 20 w. — b Ghloral-hydratu

14

1 k. — 6 w. — 5 Chloral-hydratu

15

1 k. — 2 w.

1 kwasu

octowego

16

4 k. — 5 w.

2 kwasu

octowego

17

10 k. — 10 w. — 1 - 3 formaliny (40%) — 2 - 5 kwasu octowego (90%)

Trwały i płynny

18

5 k. — 4 w. — 1 chlorku wapniowego

19

5 k. — 10 w. — 2 chlorku wapniowego

3 k. — 3 w. — 1 chlorku wapniowego__

Nr.

Składniki

Specjalne zasto-! sowania i uwagi

j 8 k. — 18 w.

azotowego (52%)

kwasu

Ogrzewać kilka godzin

22

5 k. — 5 w.

azotowego (52%)

1 kwasu

Ogrzewać krótko

23

9 k. — 15 w. — 1 kwasu azotowego (52%)

24

3 k. \— 3 w. — 1 chlorku cynku — 1*% kwasu solnego — Reakcja trwa około 6 godzin

Pozostawić w ciepłem miejscu dosklarow. przez 2 dni

25

25 k. — 50 w. — 4 kwasu solnego — 6 siarczanu cynku (rozp. w 15 w.) ogrzewać 1—2 godzin

Do kl. linoleum na posadzki betonowe

26

30 k. — 80 w. solnego — 8 siarczanu cynku — ogrzewać 8 godz. do 80° C.

5 kw.

27

Do stopionej galarety k. dodać ¹4 objętości zwykłego kwasu solnego

Metalowe obicia na płótnie, skórze i t. p.

28

20 k. napęczn. w w. — 3 mocnego octu — 1 ałunu — 2 spirytusu

Do mas perłow-wych

29

k. napęczn. w mocnym oc-cie stopić i zarobić mąką

Do etykiet na szkło

200 k. - 200 octu (20%) 3q — 2 ałunu —25 spirytusu. Ogrzewać na kąpieli wodnej 6 godzin

Do klejenia drzewa i żelaza

31

250 k. — 1000 w. nadtlenku baru — siarkowego zgęszcz. (w 15 w.) Ogrzewać w kąpieli wodnej 48 godz.

10

5 kw.

Powstający kwas siarkawy przemienia k. w rozpuszczalny

32

5 mąki — 1 gęstej terpentyny — 10 rozcieńcz, górą- Papier na metale cego k. — sklajstrować    a

33

3 k. — 1 wazeliny — rozrobić na gorąco w wodzie Do drzewa: wy-i dodać nafty, lub oleju so- trzymały na wil-larowego do odpowiednej gęstości

goć

ro

20 к. — 7 terpentyny (gęs-stej) — 10 pokostu — zagotować

Różne

ел

Równe części kleju karuko-wego i nasyconego roztwo- Wytrz. na wilgoć ru ałunu

Ch

2 k. — 6 w. — 1 roztw. dwu-chrom. potasu (w wodzie 1:10)

Do skór

60 к — 100 wody utlenionej 3 ;ń-wej — 10 kw. octowego — 8 chlorku cynku ogrzać i po kilku dniach od-cedzić

38

Klej płynny

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

-u

20 кагцки — 40 octu 30% -go — 1 dwuchromianu potasu

Do skór

j do galarety k. dodać 5—7% 39 ! siarkosinku amonowego — ogrzać do rozpuszczenia

Ib

41

4 d. — 5 w. — 1 kwasu j Do etykiet (z vvy-octowego — 1 spirytusu jjątkism biachy)

40 d.’ — 60 w.

ryny — 1 glukozy

2 glice- | Do papierów jedwabistych

j Ścina się w ga-

S 42

! : 100 k. — 200 w. ~ ^ i ,    , .

,    laretę dającą się

szellaku rozpuszczonego w j prie(;how⁾ Do u

j życia rozp. w wo-j dzie lub na go-; rąćo (do karton.)

10 spirytusu II: 50 d. — 50 w. —

1 i 1Î zmieszać na gorąco

różne

43 i 5 d. — 1 ałunu w odpowiedniej ilości w. (około 6)

44

10 кагики - i gęst. terp. p)0 s^orz> pasów z w. na gęsty syrup pop(id. na gor. z

3 gutao. - 20 dwusiarczku węgla — 4 oleju terpentyn, odtłus. i nadrap

prasów. Przed skl

46

28 d. — 54 k. — 32 w. — 4 bieli cynk.

100 syropu kartofT. Stopić i na gorąco i uformować w stanioli, lub j papierze pergaminowym •

Ołówki klejowe Do użycia nawilżać

47

48

; 4 d. — 1 azotanu wapniowego — 5 w.

40 d. — 60 w. — 2 gliceryny — 1 glukozy

Zamiast gumy

, 49

15 d. — 25 w. — 5 mocnego octu — 2 cukru

Do podgumowy-wania całych ark.

50

51 :

75 d. — 120 w. — 4 ałunu 15 cukru — 6 roztworu tymolu (lub karbol 1:10)

8 d. — 7 w. — 1 boraksu Л glukozy

do podkl. fotogr.

Ogrzewać najwyżej do SO*

Ul

18 d. — 25 w. — 3 sła-3 gliceryny i kilka kropel ol. goźdz.

{ bego octu

różne

ui

co

■Ь.

Ul

1Л

10 d. — 25 szkła wodnego

20 cukru — 7 mleka — 50 szkła wodnego pojed. zagotować i odstawić na 3 dni

3 k. — 3 serwatki'--1 kw. oct. — 1 czosnku (rozt.) zagotow. i dodać 1 spirytusu i odcedzić

Zastępuje gumę

wytrzym na wilg. s i b. spoisty I

f—

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

56

Zastępuje karuk

650 szkła wodn. (c. g. 1’37) 85 boraksu —35 ługu sodowego (c. g. 1’33) — talku — 100 kredy. Po trzech dniach odcedzić

57

100 szkła wodn. — 30 cukru — 1 gliceryny

Klej elastyczny

58

100 szkła wodn. raksu — 4 potażu — 100 w. — zagotować

4 bo-

59

100 acetonu — 20—30 ce-lluloidu

szczawiowego. Mieszać przez j łatania butów 24 godzin (w naczyniu szczel- j nie ząmkniętem) i

0‘5—2 kwasu

60

4 cukru — 10 w. — 4 wapna gaszonego — 1 kwasu octow (30%). Po kilku dniach w odsączu zanurzyć 10 k. do napęcznienia i zagrzać do rozpusz.

Różne

61

9 k. — 10 cukru — 10 w. — 1 azotanu wapniowego

Płynny

62

3 cukru —10 szkła wodnego

Różne

Nr.

Kity,

1. Kity wodne.

I 10 mąki kartofl. — 3 g. ar. I — 5 w. — ze stosowną ilością trocin na papkę

Do drzewa

₀ i 3 mąki — 2 wapna g. — Z j 4 1 pokostem na ciasto

20 mąki — 10 wapna g. — 3 pokostu

1 mąki — 2 gliny — 2 rdzy żelaza — z w. na ciasto

Do szpar w podłodze i drzewie

Do pieców

20 mąki — 3 g. ar. — 40 w, — 2 cukru ołow. — 2 a-łunu —- skiajstrować

Do metali

I 2 s. kartofl. — 10 w. — I 1 ługu sodowego (20%) — 6 i Skiajstrować i rozrobić na i na ciasto z ziemią okrzem.

Różne

! 200'k. 7 j (90%)

—    3 kw. octowego

—    5 dwuchromianu amonowego

Do szkła ; naświetl. kilka godz.

5 k. — 6 kredy — 3 papki papierowej — na gorąco

9 ! 2 k. — 8 w* — 1 pokostu — Na gorąco

Do szpar w drzewie

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

10

4 k. —1 gipsu— 1 wapna g — Na gorąco

Drzewo z marmurem

11

4 k. napęczn. — 10 wapna gaszonego — 2 siarki

Do blach cynk.

12

25 k. — 16 bieli ołow. — 8 bieji cynk. •— y₂ kamfory — 14 w. — 1 spirytusu

Do porcelany i szkła

13

10 żelatyny — 3 cukru — 1 miodu — kilka kropel ol. miętowego — Po stopieniu z odpowiednią ilością wody rozlać na natłuszczone bla-

Opłatki żelatynowe

chy

14

2 k. — 8 w.

4 cukru — 1 g.-ar. — stopić

do marek i etykiet

15

16

4 k. (gęsty syrup) — 1 roztwór mastyksu w alkoholu (1:5) — rozrobić z bielą cynkową na ciasto

2 k. (napęczniałego) — 5 kaolinu — 2 wapna g. — 1 bieli ołowiu. — Na ciasto (ewentualnie zabarwić — n. p. ochrą)

Dla wyrobów z kości słoniowej i zwykłej

Do uzupełniania braków w kości słoniowej

2 k. — 3—4 w. — 3 proszku węgla drzewnego

Do łączenia szkła z drzewem

Mr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

18

1 к. — 4 w. — 4 trocin — 4 gipsu palonego

Do podłóg

19

3 k, — 8 w. — 0'5 kw. sol. — 0’75 siarcz, cynk. Przez kilka godz. ogrzew. do 70° C.

Do kości

20

2 k. — 4 w. — 01 kamf. — 1 spiryt. - 3 bieli cyn.

21

Gęsty klej k. — zmieszać na gorącą z popioł. drzew, na gęsty syrup.

Do kl. na gorąco tkanin na metale i d.zewo

22

100 gipsu — 4 talku — Z rozcieńcz, karuk, na ciasto

23

92 gipsu — 8 sproszk. korzenia ślazowego (Radix al-# theae). Z wodą na ciasto. Krzepnie b. powoli

Do uzupełniania marmurów i kamieni

24

25 gipsu — 5 marmuru — 2 ałunu —2 salmiaku — z kwaśnem mlekiem na ciasto. Krzepnie do 24 godz.

Do figur alabastrowych

25

Roztwór ałunu nasycony na zimno z palonym gipsem na ciasto. Krzepnie do mieś.

Do porcelany

1 g. ar. z nasyć.

4 gipsu rozt. boraksu na ciasto. Krzepnie do 30 godz.

Do kości, rogu porcelany etc.

Mr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

27

3 kaläfonji — 1 sody kryst. — 5 w. — 15 gipsu

28

7*5 ługu sodowego — 37 w. — 22,B kalaf. — 33 gipsu

29

2 gipsu — 1 masy papier, z rozcieńcz, karukiem na ciasto

Do lamp (nasady)

30

1 wapna g. — 1 gliny — z białkiem na ciasto

Do porcelany i fajansów

31

5 białka — 2 wapna p. — 11 gipsu — 2 w.

Do alabastrów, szkła

32

4 białka — 1 oliwy — 1 gipsu

Do porcelany

33

20 wapna g. — 10 popiołu 3 surowicy krwi -

34

20 wapna g. — 20 cegły — 5 opiłek żelaza — surowicy krwi — 4 w.

Do budowli

35

2 skorup z jaj — 2 g. ar. z białkiem na ciasto

36

1 białka — 3 gipsu 3 w.

Do kości zwyk-łęj i słoniowej

Białko rozrobić na ciasto ze szpatem ciężkim. Złączenia suszyć przy 100*

Także jako lakier do metali

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

38

39

6 sera — 5 wapna aaszon. — 10 w.

200 sera — 40 wapna p. 1 kamfory

Do beczek

40

41

4 sera — 5 wapna p. — 1 węglanu amonowego

1 sera — 1 wapna g. — z białkiem na papkę

Można przech. Przed użyciem z w. na ciasto

różne

42

5 sera — 1 wapna g. — Z w. na ciasto (ewent. zabarwić tlenkiem żelaza)

do podłóg, linoleum z drzewem także jako powłoka przy polerów. drzewa

43

1 sera — 4 szkła wodnego

Da szkik drzew,t i metali

44

45

100 sera — 8 wapna g. - 20—35 szkła wodnego

10 sera -- 10 wapna g. — 8 piasku

Do drzewa (ze-sprasowaniem)

46

100 cementu — 25 cegły proszkowanej — 30 kazeiny — 70 w.

do kamieni

47

Roztwór kazeiny w amoniaku. Po nałożeniu zasuszyć, a przed złączeniem zwilżyć mlekiem wapiennem

do drzewa

Nr. j

S к ła d n iki

Specjalne zastosowania i uwagi

^

40 i 00

1 kredy 19 kaolinu

20 „

2 wapna g.

Do porcelany

50

1 fiuszpatu 5 szklą proszk.

Do szkła

51

52

53

1 bieli cynk. — 1 magnezji pal.

12 cementu — 6 wapna i 3 g. — 6 piasku — 1 ziemi okrzemk.

Do marmuru

N —-—V-

Do chemicznych aparatów

СЛ

N

~ Do marmuru i o alabastru

a,

54

1 wapna g,

19 glinki i 3

55

sproszkowany łupek

~ Do wyr. glinian. » i kamionkowych

S3

56

2 cementu — 1 kredy — j *-1 piasku

Do kamieni

HM

57 •

58

ziemia okrzemk. lub pył ; ^ Do rur gaz. i wod. krzemionk. z popiołów i 5‘ (na gorąco)

— 1 cegły I °

3 szeilaku

1 gliny

Do garnków

59

kreda (ewent. na połowę z gipsęm)

Kit szklarski

gg i 1 mąki lnianej — 1 kor-I ka (lub papieru, trocin)

Masa izolacyjna

Nr.

Skład n i ki

Specjalne zastosowania i uwagi

61

I    (proszek) — szkła sproszk.

— 3 tlenku cynku

II    (ciecz) równe części nasyconych roztworów boraksu

i chlorku cynku

Do pląbowania zębów. Przed u-życiem 1 z 11 na ciasto. Krzepnie b. szybko

62

3 к napęczn. w w. — 6 wapna g. — 1 kwiatu siar-czanego

Do łączenia cynku

63

4 cementu — 1 cegły z kwaśn. mlekiem na ciasto. Przed nakładaniem powlekać szkłem wodnem

Do łatania zbiorników wodnych

2. Kity glicerynowe

2 gliceryny

3 karuku 9 w. stopić. Używa się na gorąco

Do uszczel. naczyń i zbiorn. na naftę? benz. i2-siar. węg.

Do gęstej galarety z karuku i gliceryny dodać trochę wapna g. i rozrobić na gorąco na papkę

W kit. mosiądzu w drzewo. Metal nagryza się kw. azot, (rozcień.)

12 gliceryny — b dekstryny — 1 siarczanu glinowego — 30 wody

Szłjchta muślin.

8 żelatyny — 32 w. —12 alkoholu — 1 gliceryny

Do podklejenia fotografji

z:

Г*

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

1    żelatyny — 3 glicer. —

2    w. — Po stopieniu pod- Masa hektograf. parowywać do ⁸Д na objęt.

Masa na walce drukarskie

różne

wytrz. na wilgoć

8 gliceryny — 3 cukru — 7 karuku napęczniałego. O-grzewać do podparowania ze 2 godzin

3 k. — 3 w. — 3 glicer. 1 tlenku cynkowego

3 gliny — 1 gliceryny

3. Kity olejowe.

# skrócenia : br. = braunsztyn, kf. = kalafonia, szp. = szpat ciężki gr. = grafit.

ro

U)

j>5 minji 30 kredy — 20 glinki

15 minji — 10 kredy — 20 glinki — 40 szp.

5 glejty — 30 br. — 20 kredy — 15 glinki — 5 szp. — 10 gr.

10 br. — 20 kredy — 20 glinki

15 szp. —

z lloś. ok, 15 pokostu na ciasto

Do rur wodoc.

Do maszyn

z:

*1

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

vo

10

8 br. — 20 kredy -- 20 glinki —20 szp. — 10 gr.

5 glejty — 2 br. — 10 kredy — 40 glinki — 10 szp. — 20 rdzy żelaza

10 glejty — 50 br. — 10 glinki — 10 gr. — 6 opiłek żelaza

10 glejty — 70 kredy — 20 bieli ołow. — 50 pumeksu — 6 cukru ołow. w wodzie (1 : 3)

1 minji — 3 glejty — 46 br. — 20 kFedy — 5 opiłek żelaza — 5 bieli ołow.

10 minji — 60 br. —, 1 glinki — 4 gr.

Do maszyn

z, ilością około 15 pokostu na ciasto

Do rur parów.

Do metali

11

12

16 szp. — 12 gr. — 6 wapna p.

3 pokostu — 10 kf. — 10 wapna p. — 10 waty

12 cementu — 4 bieli ołow. 1 glejty — 1 kf. z pokostem na ciepło na ciasto

Do kotłów par.

Do rur wodoc.

z:

ul

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

Równe części cementu, wapna pal, gliny game, i zwykłej z olejem In. na ciasto

Do rur wodoc.

8 bieli

Ul

1: 1 cementu ołow. — 2 glejty — 1 kf. zmieszać

II : Olej lniany z połową na . wagę kf. zagotować

Przed użyciem I. i 11 na ciasto

glina

1 kredy — 1 minji — \ wapna g.

Do apar.- chem.

Do rur gazów.

CM

o : o oo

CM

CM

CM

CM CM

OJ

9    cegły proszk. — 1 glejty

5 szp. — 6 br. ; N

20 piasku — 2 glejty — i*©, 1 wapna p.

2 ziemi okrzemk. — glejty — 2 wapna g.

10    ziemi okrzemk. — 8:2. glejty — 5 wapna g. j |

1 minji — 1 bieli cynk. ; °

•20 piasku — 4 glejty —

1 .wapna g.

Mydło glinowe (Wytrącone z mydła rdzeń, ałunem) i

Do kamieni

Do rur parowych

Do kamionek

Do piaskowców Krzepnie powoli (do miesiąca)

Do rur parowych (z pakułą)

Do wanien marmurowych

Nr.

Skład n i ki

Specjalne zastosowania i uwagi

Do gruntowań

Do drzewa (rysy)

25 Popiół z węgli brunatnych

26    1 wapna g. — 2 mąki

1 wapna g. — 2 mąki ^    2 -3 trocin

CM

00

CM

2 kf- 4 glejty 4    £)0 szkja z me^

kredy — 4 gipsu pal.

1 szp. —

sc

1 wapna g- ; % Do rur wodoc. 3 gr.    I 3

15 ziemi ok- i »

co

8 glejty — rzemk. — 15 wapna g. ; §•

P

c/3

Do kamieni

CO

CO

CM

1 bieli cynkowej

7 oleju ln. gotow. 24 umbry potem dodać 4 wosku i ugniatać z miesz. 6 kredy i 11 bieli ołow.

Kit szklarski

450 kredy — 36 glejty —    ^

cn

CO

Co

10 bieli cynk. — 90 pokostu — 10 oleju ln. — 1 boranu

manganowego _ ________

32 piasku — 10 kredy —

3 bieli ołow. — 1 minji —

5 nasyconego roztworu cukru rnastyka budowl. ołow. — 4 pokostu

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

35

4 oleju lnianego gotować z 5 glejty ze 20 minut i rozrobić z 4 wapna g.

Do zbiorników wodnych

36

Równe części kredy i palonych skorup z jaj rozrobić na ciasto z mieszaniną równych części żółtka i pokostu

Do wypeł. rysów i dziur w obrazach na drzewie

37

1 mastyksu — 2 glejty — 1 bieli ołow. z 3 pokostu na ciasto

38

39

2 glejty — 1 bieli ołow. z mieszaniną z ³Д gotowanego oleju ln. i ¹l4 kopalu na ciasto

-/---*-

1 proszku szkła (lub piasku)

—    1 wapna g. — 2 glejty

—    Z pokostem na ciepłe

ciasto

Doprzykl metali (n. p. trzcionek) do szkła

40

1    kopalu — 3 pokostu —

2    glejty — 1 białka (susz).

Do porcelany

41

27 gr. — 13 kredy — 36 szp. — 30 pokostu

Do żelaza lan.

42

45 gr. — 45 ochry — 10 kredy — 1 glejty 1 siarcz, cynku na ciasto z miesz. 2 terpentyny i 1 pokostu

Doskonały na powłoki do szlifowania

Mr. !

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

43

Ma gorąco

10 gr. — 3 glejty — 2 kredy — 1 wapna g. - 4 pokostu — na ciasto

44

45

25 grafitu — 10 bieli oł. — 5 minji — 190 br. — 5 gliny — z 35 pokostu — na ciasto

6 oleju ln. — 5 kf. — 40 wapna pal. — 4 glejty — 14 bieli olow.

Do mebli

Różne

46

2 tlenku (rdzy) żelaza - 2 I Do uszkodzeń

kredy - pokostu ..... Krze- |wyrob.zźe|. ,an.

pnie powoli.    j.

4. Kity stopne.

(skrócenia: gp. = gutaperka, sz. = szeliak, t. =, terpentyna, kf. kalafonia).

2 sz. bielonego 2 mastyk- j su — 3 gęstej t. — stopić | Do wprawiania i dodać tyle lotniejszej t., | szkieł (kit przeźr. i aby po ochłodzeniu przeźro- i bezbarwny czysta masa była syrupowata

18 sz. biel — 2 gęstej t. Do porcelany — 1 bieli cynk. Stopić nieglazurowanej

3 szkła sproszk. — 1 szkła w. — 3—5 roztw. spiryt. sz.

Różne

13

Nr.

Składniki

! Specjalne zasto-j

sowania i uwagi i

5 sz, — 5 pumeksu — 1 t.

Do szkła

1 siarki — 1 sz. — 1 pu-meksu

Do kamieni

3 sz. -- 1 wosku — 2 gp. stopić

Do ehern, apar. (szklanych)

---1_----

₇ ! 6 sz. — 1 mastyksu — 1 Do szkła, porc.

; pumeksu — 2 spirytusu z drzew, lub met

! 1 sz. — 10 amoniaku — zostawić w zamkniętej flaszce przez kilka tygodni zakłócając od czasu do czasu

Do łączenia kauczuku z metal, szkłem lub cellul.

2 sz. — 1 boraksu — 15 w. gotować do rozpuszczenia

Do bursztynu

n 1 sz. — 1 spiryt. kamfor. Do celluioidu na 1 spirytusu (95%-go).    gorąco:

5 kauczuku — 13 sz. — 11 dwusiarczku węgla — spirytutu 95%-go

o o C\1 co

Różne

12

45 sz. — 15 mastyksu — 3 gęstej 1.17 spiryt. (95%-go)

Do szyldkretu

5 sz. — 1 gęstej t. gipsu — stopić

10 kf. — 5 wosku — 6 : Dokości.szyldkr., gęstej t.    ! rogu i t. p.

Mr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

15

16

17

18

19

Jak poprzedni

2 wosku ziemnego — 9 (tańszy, ale słab-siarki — 15 czarnej smoły

1 kopalu — 1 oleju Inian.

1    mastyksu — 1 oleju ln.

4 smoły — 1 wosku — 1 łoju — 1 popiołu drzewn.

2    kf. — 1 siarki — 3 cegły

sproszkowanej

szy)

Do bursztynu, szyldkretu kości

Do szczepienia drzew

Do wprawiania metali w trzonki

1 mastyksu — 5 kf.

2 san-

20 daraku (rodzaj żywicy) — 8 I spirytusu 95% go—1 eteru

2] J Równe ilości kf. i łoju stopić i zarobić z gipsem na ciasto

6 asfaltu

— 30 nafty. Ogrzewać kilka godz. na kąpieli wodnej. Dodać 75 dwusiarczku węgla i odstawić na kilka dni wy-j kłucając od czasu do czasu

23    ! 8 kauczuku — 2 łoju — 16 ! oleju !n. 3 bolus (b. glinka)

, 1 kauczuku — 12 mastyksu

24    i 4 damaru (żywicy) — 50 ! chloroformu — 10 benzyny

Pasta teatr, (do charakteryzow.)

Różne

22

5 kf. — 20 gp

Do sklejania skór pod sprasowaniem

Do aparatów 'chemicznych

Do szkła

■>

Nr.

OJ .) CM

lO

~vj

28

Składniki

1 kauczuku — 10 mastyksu — 40 chloroformu

1 kauczuku ~ 20 chloroformu

5 kauczuku — 2 kf. — 1 t. — 20 oleju t.

Specjalne zasto-j sowania i uwagi s

Do szkła

Do kaloszy

1 gp. — 2 smoły — stopić Bardzo elastycz.

Do szkła

29    6 gp. — 6 asfaltu

1 t.

30

Roztwór gp. w dwusiarczku węgla z dod. nafty

Do skór

2 gp. — 1—2 gumy amo- Do kopyt (zwie-

, rząt)

Do ciał porowatych

2 gp. — 1 wosku — 3 sz. Drzewo z blachą ł/io pokostu

10 gp. — 16 kauczuku —

34    4 karuku — 70 dwusiarczku Dlą bicyklistów

węgla

31

niakalnej

1 gp. — 10 benzyny — 10 pokostu

33

(na gorąco)

35    1 kauczuku — 10 benzolu

7 kauczuku wulkanizow. — 36    7 gp. — 2 siarki

gorąco

na Kamień z metal.

Г Nr.

Składniki

Specjalne zasto- i sowa nia i uwagi

37

100 kauczuku — 4 łoju — 4 wapna g. — 20 minji — na gorąco

Wytrzymały na kwasy

38'

5 kauczuku — 1 mastyksu Do szkła (przeźroczysty)

— 4 chloroformu

39

40

1 wosku — 1 smoły — stopić z odpowiednią ilością wapna p.

5 wosku — 6 łoju — 10 smalcu — stopić i przy ochł. dodać 6 popiołu drzewnego

Do zwykłych naczyń glinianych na gorąco

Do beczek

41

/ wosku — 12 smalcu — 8 soli — 6 popiołu drzew.

42

1 asfal. —1 piasku —stopić

Do budowli

43

1 wosku — 1 kf.

1 talku

1 t.

Do kości słoń.

44

4 kf. — 2 rdzy żelaza — 1 wosku — 1 t.

Do metali

45

4 sz. — 1 elemi

2 t.

Do szkła

46

3 kf. — 4 asfaltu — 2 cegły sprosz.

Do naczyń drewnianych

1 smoły -- 1 wosku — stopić i dodać odp. il. trocin odnośnego drzewa

Do pęknięć w drzewie

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

48

1 mastyksu — 1 oleju In. Na gorąco

Do bursztynu, rogu i t. p.

49

2 smoły — 1 elemi

-    1 mastyksu — 6 siarki | Do porcelany

—    3 cegły sproszk. ;

sz.

50

1 siarki — 1 smoły — 3 glejty — - 2 szkła sproszk.

51

52

10 siarki — 10 smoły — ! 1 wosku — 20 cegły

12 asfaltu — 10 kf. — 40 gp. — 60 nafty — ogrzewać kilka godz. na kąpieli w. potem dodać 150 dwusiarcz. węgla i pozost. przez kilka dni

I Do piaskowców

Do rzemieni na gorąco z silnem prasowaniem

53

5 kopalu — 5 żywicy damar. — 4 gęstej t. — 4 spirytusu

Do łatania ema-iji — (na gorąco)

54

55

10 żywicy — 1 wosku pszczel. Stopić

100 acetonu —20 -30 cel-luloidu — 1—2 kw. szczaw. — mieszać przez 24 godz. w zamkn. naczyniu, lekko podgrzewać

100 acetonu — 10 sz. — 5 oleju rycynowego (j. w.)

Do plastrów przy szczep, drzewa

Do łatania skór

(buty)

Mr.

Składniki

Specjalne zasto sowania i uwagi

57

40 żywicy — 30 wosku -3 łoju — 24 terpentyny

58

4 wosku — 2 łoju — 8 2 oliwy

gęstej t.

59

15 wosku — 25 żywicy — — 1 oleju rzepako-e o — 5 gęstej, t. — 5 talku

r⁴* £

СО Г¹"

Do plastrów przy szczepieniu drzew i dla wypełnienia uszkodzeń W drzewie rosnącem

5. Kity szkliwowe.

10 braunszt — 5 bieli cynk. — 1 boraksu — Ze szłem wodnem na ciasto

Do żelaza

5 boraksu — 4 gliny — 1 braunszt.

1 boraksu — 2 gliny —

Do rur parów.

20 gliny — 20 piasku 4 i 2 wapna gasz. — 1 boraksu

5 szkła sproszk. — 5 glinki szamotowej — 1 boraksu

z wodą na ciasto

Do palenisk

Do retort szamot.

1 wapna gasz. — 1 boraksu

Do tyglów (także jako glazura)

’V

Nr.

Składniki

8 boraksu — 8 minji — 1 kredy

1 glejty — 2 boraksu — 2 wapna g.

o ! 3 glejty — 3 boraksu — 2 piasku

z wodą na ciasto

j 10 opiłek żel. — 10 gliny 10 i 3 salmiaku — z amoniakiem na ciasto

11

1 asbestu — 1 szamotki — 1 gliny

Specjalne zastosowania i uwagi

Do porcelany

Do wyrobów glinianych i kamionkowych

12

13

14 !

N Do palenisk

---; o----

1 opiłek żel. — 1 gliny ; 2 Do żelaznych — 1 soli kuch. : ³ pieców

. p

1 ; o Do uszcz. kotłów

; gf i aparatów dest.

-• ---------------------...

j Do żel. pieców

2 opiłek żelaza gliny

5 grafitu — 1 gliny

i 48 opiłek żel. — 12 tlen- • g 15 ! ku żel. — 30 gipsu pal. j g — 10 soli kuch.

Do żelaza

16

17

braunsztyn, albo szpat i ^ ciężki    i •

5 braunsztynu — 5 bieli j p cynk. — 1 boraksu

li

Do pieców żelaznych

O*

Nr.

Składniki

Specjalne zastosowania i uwagi

18

30 opiłek żel. — 1 salmiaku — 1 siarki

19

10 gliny — 5 opiłek żel. — 2 kwasu octowego — 3 wody

Różne

ogniotrwałe

20

20 opiłek żel. — 45 gliny — 5 boraksu --- 5 soli kuchennej z wodą na c.

21

10 opiłek — 60 gliny roz^ robić z olejem lnianym

j 2 boraksu — 2 wapna g. 23 ! _ i glejty

rozrobić z

wodą

Do ty głów

j 3 glejty — 2 piasku I kwarcowego — 3 | g ^ § boraksu — stopić i ! o £ л 24 sproszkować (przez ;

wylanie stopu do ; '3 Sfo wody, rozcieranie i i szlamowanie)

Do kamionek

25

1 opiłek żelaznych — 1 piasku — 1 węgla kostnego — 1 wapna g.

"2 £ 3 св“'Д о

Z ce g

Do pieców żel.

2. Skorowidz alfabetyczny.

Albuninoidy 20 Aliaże 169 Alkalia 98 Ałun 106 Amon 115 Amoniak 115 Arabinoza 49. 51 Asfalt 183

Badania karuków 76—8 Bajce 136 Beton 33 Białka 118, 134 Biel barytowa 104 Biel cynkowa 108 Biel ołowiowia 110 Boraks 100, 117, 138 Boran manganu 151 Braunsztyn 112 Brykiety opałowe 93 Bursztyn 178 Celluloid 96, 172 Cement 33, 124

„ magnezowy 127 Chlorek cynku 108

Chlorek magnowy 127 Chondrogen 72 Chondryna 72 Cukier ołowiowy 111 Cukrzan wapniowy 94, 88 Czosnek 94 Dekantowanie 37 Dekstryna 62, 64—7 Destylacja 142

„ sucha 146, 175—6 Dolomit 128 Ebonit 181 Estry 147

Fluorek wapniu 103 Fluszpat 103 Gips 102, 128 Glejta 109 Glicerydy 147, 149 Gliceryna 88, 140—4 Glina 104 Glukozydy 49 Gluten 56, 67 Glutyna 70 Gumy 48

Guma arabska 48 Guma jemiołowa 52 » lniana 51 „ porostowa 53 Gutaperka 178—9 Hektograf 89, 143 Kajalit 128 Kalafonia 175-6 Kaolin 103 Karuk 72

„ chromowy 89 „ kostny 74 » nasiarczony 89 „ płynny 87 „ rybi 74 „ skórny 74 „ zabielony 74 Kauczuk 170

Kity wodne 26, 122 Kleje 17, 47 „ papiernicze 133 „ roślinne 48 „ zwierzęce 70 „ sztuczne 91 Klej cukrowy 94 „ surowy 81 „ szewski 68 Kolagen 71 Kollodjum 96 Kolloidy 20 Kopal 178 Kreda 103 Krochmal 54 Kryształ górski 107 Krzemiany 187 Krzemień 120

„ wulkanizowany 181 Kwas azotowy 115

„ borowy 116 „ fluorowodorowy 185 „ olejowy 147 „ palmitowy 147 „ siarkawy 83, 116 „ siąrkowy 116 „ stearynowy 147 Kwiat siarczany 115 „ glicerynowe 26, 140 Lep na muchy 53 „ olejowe 27, 145 Kity stopne 27, 163

Kazeina 137

Klajster 54 Klajstrowanie 55 Kit 17

„ ałunowy 106 „ szklar. 132, 156 158-60

„ zębowy 108 Kity (podział) 26, 27

Liczba jodowa 154 „ zmydlania 153

Linolina 149 Lutowanie 16, 164 Łubin 94

Palmityna 147 Papier albuminowy 136 Papiernictwo 92, 133 Magnezja palona 107, 139 Pianka morska 139 Mastyks 177

Masy wypełń. 31—3 157 Materjały klejowe 47 Metaloidy 112 Mieszanie 38

Piasek 120, 129 Plomby do zębów 178 Pokost 151

Minja 109 Mydła 149

Nadtlenek magnu 112 „ ołowiu 109

Porowatość 21 Potaż 100 Pył cynkowy 107 Recepty 34 Rozdrabianie 37

Rozpuszczalniki 180 Roztwory 165 — 7

Napęcznianie 171 Nieprzemakalaość 130,138 Salmiak 115 Ochra 111

Sernik 137

Octan glinu 105 „ ołowiu 111 Odtłuszczanie 81

Ogniorrwałość 130 Oksychlorek magnowy 127    „

Olei na 147 Oleje 145

„ kauczukowe 180

Siarczan barowy 103^ Siarka 116 Skrobia 54 Smoła 174

ziemna 183

Soda 100

„ nieschnące 148 „ schnące 148 „ żywicowe 175

Sole 100 Spajanie 10 Stop 164—170 Suszenie 84

Syndetykon 95 Olejki terpentynowe 175 Sykkatywy 176

Szamotka 105

Oliwa 147

Szkliwo 186—8 Szkło wodne 129—139 Szmirgiel 105 Szpat ciężki 103 Talk 108 Tannina 138 Terpentyna 174 Thiogluten 89 Tlenek cynku 108 „ glinu 105 Tlenki ołowiu 109 „ żelaza 111 Tłuszcze 146

Ugniatanie 39 Uszczelnianie 22, 40 Walce drukarskie 143 Wapno 101

Węglan cynku 108 „ ołowiu 110

Węglan wapniowy 103 Węglowodany 118 Węglowodory 117 Wilgoć 126 Wiskoza 95

Woda form u je, ca 131, 123 Woda utleniona 84, 114 Wodor 113

Wodziany 99, 115, 122 Woski roślinne 184

Wosk pszczelny 184 „ ziemny 185 Zaprawa wapienna 125 „ hydrauliczna 125

ii

i*

Zgrzewanie 13 Ziemia okrzemk, 120, 129 Ziemie 104

gaszone 29. 102 Ziemie alkaliczne i01 Żelatyna 70, 73 Żywice 173

BIBLIOTEKA РОШЕШЮШ

KRAKÓW

Omyłki druku

„    16 kompilacjami

1 leżeniu

komplik.

tężeniu

tasie

Str. 6. wiersz 8 dyletantyzmem zamiast dylent. „ 16.

5»

„ 37.

„    „    »    16 takie

* 56.    , 3 i 2 z dołu ma być :

8. przestarzałe zam. przedstarzałe.

roślinnym. Ten ostatni nie jest węglowodanem, lecz jest pokrewny białkom i stanowi obok cellulozy za Str. 169. w tabeli dla stopu 1 bizmut = 53 w miejsce 33 „ 187. wiersz 23. szkliwa zam. szkliwe ■ 189.

„ 191 recepta 3 kantorowy zam. kanorowy

Spis rzeczy.

Str„

Przedmowa .

Podział sposobu łączenia, ogólne określenie spojeń . . .

ik,

1.    Kleje    roślinne .    .    .

2.    „    zwierzęce

3.    „    sztuczne .    .    .

Część 1. Kleje ... 47

. . 48 . 70 -

IW*

91

Część II. Kity.

Przegląd materjałów wiążących . . 97

1.    Kity wodne . .

2.    „    glicerynowe    .

3.    „    olejowe

4.    „    stopne

5.    „    szkliwowe

122

. . 140 . . 145 . . 163 . . 186

Część III.

189

Wybór recept Skorowidz alfabetyczny .... 219

i. 61

/■

А

АС-

г

к

T

*

/

.

--

y

f

(

ЗЙЯ

Vi

Biblioteka Politechniki Krakowskie!

Км« Ÿi

1-301249

■ iiWf.j

. , -• Js < -j

ffg]

чс^Г1

• m

L>.

*c, I

'■

$mjtT * -V

>уЧ Vi-

’a

Z'<

. '**" ■ >s ?É=

;r

fc!~ą

F jj

[à

. >*u * а. Ш.

P--¹

fi

¹ - .*2

v.1

k'

/3

; ' Aj

1 ir;

Biblioteka Politechniki Krakowskiej f

.•V H

ryj

'■ «I ,

100000297748

Ич ■;    ■ ■ f rw

ШУ . 7v4

; ■* > • \ ; \