f

g:

1?

'k

л

% J

-

*

O

'

■

P*

X LI Bill

■

«S

W

й

т

«

к I

/i

У

Щ4

P

!

■

>5?

s

~7- /

11.

:

i

ВЖ.

rà/

"W***

Y

JANA CZERNECKIEGO

»

.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

»

'V

I

>

f ;

/

\

■

f

V

»

*

■ f

г .

■

.

.

'

■

V,

(

/ ■

\

i

}

V

;

/

V

fr"-

\

V i

-

:

I

gŚjiggŚ

Si

m

H

ftp

Ш

ш

2£

Йй

»..............» I : [Ф-^l

I

4

9

щ

Ж

a

я

0

1

i

m

m

■

H

щ

I

ai

î

штш

’■i '    ■ '■ i i i i

............

—i— -— :

fśi

t

M

ш

⁴

н

y

m

r/\i

I

ш

t*;

u

J

I

зк»

—

i

OD ZAWIĄZKU

> а.

Qu

100000000000001 I

.- -----J

:

i PIERWSZYCH SPOłECZEfeTW DO POCZĄTKÓW SZTOKI CHRZESCIAŃSKIEJ.

Ozdobiony przeszło <500 ilustracjami.

NAPISAŁ

¹ 4

Jf

N

KIF/-WICZ

Jodko.

i

TOM I.

Щ

sg

\:vr- if 1--

m

gHil[q

tffl---- EÏv*’-

Ш,

: ¹

i

I

т м

mmmi

»:Я5

Титане

Ж

Hll I

'S)®*'

¹

2

~-<ъ>

il

Щ»Й

№

1,-^4

BQ

fcnrl

ëtël

ym

I

j;ir. lll«i5>iT>lll;p

*==

iHkü'.iôliiliM'UBill

ешь

ж

ш

3BP>St

ЫШ

ж

rrrm

LWÓW,

mmm.

i

m

шя

m

i

GUBRYNOWICZ I SCHMIDT.

MAURYCY ORGELBRAND.

:

m

*. J

1889.

m

■*

-oj

I :

ш

:

■ %

i

i

F

UttEn

0

:

m

a

о

I

3

ш

m

0

i

i

i

1

ш*х

У

V

о

f Ił. 1<оЪ

\

Jfc____

.

%

Alte. Nr. Jś

VA

ГМ

Ol

-f

pierwotną. Najwybitniejsze stanowisko przyznaje p. Z. rasie Kimro-Wen-dyjskiej ; ją uważa za lud dolmenów par excellence, jej przypisuje początki wszystkich wzniosłych pojęć religijnych, wyrażających się w kulcie Druidów i w świętej księdze Eddy, do najodleglejszych nakoniec czasów odnosi powstanie jej potęgi morskiej, poprzedzającej o wiele wieków pierwsze ukazanie się flot fenickich. Rozszerzając jeszcze bardziej ramy swego przedmiotu, uznaje p. Z. lud dolmenów za pierwszy czynnik cywilizacyjny całego starożytnego świata: jemu przypisuje wszystkie szczątki odkrywane w Hissarliku, Tyrencie i Mykenie, wszystkie budowle pelasgij skie, rozrzucone na wyspach morza Śródziemnego, a uważane powszechnie za fenickie, wszystkie pomniki pierwotne Azyi Mniejszej, Syryi, Fenicyi, Mezopotamii i Afryki północnej, a nawet Egipt, z wykluczeniem pierwszych kilku dy-nastyj, jest, zdaniem p. Z., hołdownikiem kultury ludów aryjskich.

Wymieniliśmy ważniejsze teorye, jakim dały początek badania, dotyczące archeologii przedhistorycznej, a samo ich zestawienie i sprzeczność konkluzyj, do których prowadzą, dają nam najlepszą miarę tego, jak gruba jeszcze zasłona zakrywa przed nami pierwotne dzieje ludzkości i z jaką ostrożnością powinniśmy przyjmować wszelkie pojedyńcze syste-maty, dążące do ich wyświetlenia. Opuszczając teraz ludy przedhistoryczne Europy, napół jeszcze barbarzyńskie, których badanie przedstawia nieza-przeczenie wysoki interes dla archeologa a bardziej jeszcze dla paleontologa i etnografa, i zanim przejdziemy tam, gdzie duch ludzki, oddawna wyzwolony z więzów pierwotnej walki z żywiołami i niekrępowany ciągłą troską o jutro, buja już swobodnie, i gdzie sztuka nie z bezkształtnych tylko i oderwanych odłamków do nas bełkoce, ale przemawia z pomników, odsłaniających przed nami wyraźny już skrawek wielkiego obrazu minionych wieków, zanim przystąpimy do śledzenia tych wzniosłych stron ludzkości, do badania, że tak powiemy, stacyj i popasów w jej pochodzie naprzód, rzućmy jeszcze okiem na dalsze kraje i na ludy mniej szczęśliwe, które nie przyłożyły ręki do tego olbrzymiego dzieła wieków i znikną zapewne, nic prawie po sobie nie zostawiwszy. Od niemowlęctwa ludzkości w czasie, przejdźmy do jej niemowlęctwa w przestrzeni.

SUi

Szkic historyczny. T. I.

ЛЧ

> ::

■:

i

i

i

r

Hi

•a

JfVI ь

зшаяг

O RASACH LUDZKICH.

Źródła: — I. Mojżesz. Genesis, rozdziały od I. do XI. — IL Roczniki Towarzystw etnologicznych w Paryżu i Nowym-Yorku, oraz Towarzystwa antropologicznego w Paryżu.—III. Ch. Pickering. The races of man and their geographical distribution. London 1851. — IV. Nott and Gliddon. Types of mankind. Boston 1854. — V. R. G. Latham. The natural history of the varieties of man. London 1850. — VI. D’Omalius d’Halloy. Des races humaines. Paris 1845. — VII. De Quatrefages. Unité de l’espèce humaine. Paris 1861. —VIII. De Quatrefages. Rapport sur les progrès de l’anthropologie. Paris 1868. — IX. Balbi. Atlas ethnographique du globe. Paris 1826. — X. Pott. Die Ungleichheit menschlicher Rassen. Lemgo 1856. — XI. Edwards. Des caractères physiologiques des races humaines. Paris 1829. — XII. Hollard. De l’homme et des races humaines. Paris 1853. — XIII. Hotz. The moral and intellectual diversity of races. Philadelphia 1856. — XIV. Foissac. De l’influence des climats sur l’homme. — XV. Robert Knox. The races of men. London 1850. — XVI. F. Müller. Allgemeine Ethnographie. Wien 1878—1879. —XVII. François Lenormant. Manuel d’histoire ancienne de Г Orient. Paris 1869. — XVIII. Renan. Histoire générale et système comparé des langues sémitiques. Paris 1864. — XIX. L’abbé Lambert. Le déluge mosaïque, l’Histoire et la géologie. Paris 1868. — XX. Schaebel. De l’universalité du déluge. Paris 1858. — XXI. T. Ziemiecki. Teorya wpływów kultury fenickiej. Dwutygodnik Naukowy. Kraków 1879.

eźeli badania nad ludzkością przedhistoryczną przedstawiają dotychczas wiele stron ciemnych i zagadnień niedających się rozwiązać zapomocą samego tylko światła nauki, to niemniej drażliwy i subtelny przedmiot stanowią studya nad rozmaitemi rasami, zamieszkującemi kulę ziemską.

Obserwując ogromne różnice, zachodzące między niezliczonemi ludami, rozrzuconemi w pięciu częściach świata, a zastanawiając się przeważnie nad cechami fizyologicznemi człowieka, naturaliści doszłi do wniosków sprzecznych bardzo z sobą, a nawet wręcz sobie przeciwnych. Nie mówiąc już nawet o wyznawcach skrajnego materyalizmu i o zwolennikach ewo-lucyi, z których zasadami nie możemy nic mieć wspólnego, przyrodnicy, dla których człowiek jest czemś więcej od najbardziej udoskonalonego typu zwierzęcia, podzielili się na dwa obozy: poligenistów, przyjmujących za podstawę swego systemu odrębne powstanie kilku lub kilkunastu rodzajów ludzi w rozmaitych punktach naszego globu, i monogenistów, wierzących w jedność rasy ludzkiej. Pierwsi, wychodzący głównie z pojęć filozoficznych, przyjętych a priori, dążą tylko do obalenia trądycyi biblijnej, ale nie zasługują na miano sumiennych i bezstronnych badaczy przyrody; zresztą, wielkie różnice, do jakich dochodzą w swych konkluzyach, same przez się osłabiają naukową powagę ich twierdzeń, gdyż, podczas gdy jedni upatrują dwie główne rasy ludzkie, inni widzą ich kilka lub kilkanaście, a postępując dalej tą drogą, niema racy i nie przyjąć istnienia setek lub tysięcy nawet pierwotnych par odrębnych, to jest tylu ich, ile spostrzega się odcieni pomiędzy rozmaitemi szczepami. Wszyscy uczeni, przystępujący do rozważania tej sprawy bez przekonań powziętych z góry, traktujący rzecz całą według metody dedukcyjnej i ściśle naukowej, opartej litylko na obserwacyi, oświadczyli się stanowczo za monogenizmem, a znakomity naturalista francuski, p. de Quatrefages, jedna z uznanych powag we wszystkiem, co dotyczy nauki antropologii, najjaśniej przedmiot wyłuszczył, i skreślił dokładny, o ile to być może, obraz rozrzucenia rodzin ludzkich po obszarze świata. Zresztą, w kwestyi, która ani prędzej ani później nie może być zrezolwowana naukowo z pożądaną stanowczością, nie pozostaje nam, jak trzymać się tradycyi, podanej nam przez Pismo święte, i wierzyć słowu natchnionemu przez Boga, a przekazanemu przez Kościoł. Jedną z głównych podstaw chrześcianizmu, związaną nierozerwalnie z dogmatem o grzechu pierworodnym i o zbawieniu, jest wiara w jedność rodzaju ludzkiego, a zatem obowiązkiem jest naszym przyjąć doktrynę monogenizmu w takiej formie, w jakiej ją znajdujemy w pierwszych rozdziałach Genezy.

Mojżesz jednak, w swem wyliczeniu różnorodnych plemion, zajmuje się jedną tylko rasą białą, to jest potomkami trzech synów Noego, pozostałymi niedaleko od wspólnej kolebki ludzkości ; ma on przeważnie na uwadze historyą ludu wybranego i narodów stykających się z nim bezpośrednio, a dalsze odłamki albo pomija zupełnem milczeniem, albo też luźne tylko czyni o nich wzmianki; jak tedy wytłómaczyć istnienie innych ras, które dziś spotykamy w Azyi, Afryce, Ameryce i Oceanii? Tu już braknie nam powagi biblijnej, a zatem przedstawia się otwarte pole dla wniosków, niekrępowanych żadną tradycyą obowiązującą wiernych, z tern

O RASACH LUDZKICH.

Ol

wszelako, naturalnie, zastrzeżeniem, ażeby takowe w niczem nie naruszały fundamentalnej podstawy monogenizmu.

Nie będziemy się długo rozwodzić nad mnóstwem najrozmaitszych teoryj, dążących do wyjaśnienia, w jaki sposób i w jakich mianowicie czasach ludzkość rozdzieliła się na rasy odrębne, a zaznaczymy tylko, że nawet wśród historyków, uznających w całej pełni powagę Starego Testamentu, zrodziło się kilka systemów, z których najśmielszy, opierając się na niektórych ustępach tekstu mojźeszowego, dotyczących potopu, nie waha się cofnąć aż do epoki przedpotopowej pierwszą migracyą narodów. Pytanie, czy jakaś część ludzkości, oprócz rodziny Noego, nie została uratowaną od potopu, było oddawna przedmiotem dyskusyi, tak wśród chrześcian jak Żydów ; pewna część chrześciańskich pisarzy z pierwszych wieków naszej ery, a między innymi historyograf Euzebiusz, przyjęła ten pogląd; św. Hieronim wspomina o długich dysertacyach, wynikłych na ten temat, wskutek pewnej sprzeczności między tekstem hebrajskim Biblii a tłómaczeniem greckiem Siedemdziesięciu, Kościoł zaś nigdy tej kwestyi dogmatycznie nie rozstrzygnął, ani w jednym, ani w drugim sensie. Hipoteza naukowa, według której potop mógł dotknąć główny tylko szczep ludzki, pozostały w okolicach będących jego kolebką, oszczędzając oderwane już przedtem i rozproszone odłamki, znalazła zwolenników pomiędzy uczonymi, którzy nigdy nie przestali być prawowiernymi synami Kościoła. Trzymali się jej : p. Schaebel, p. d’ Omalius d’ Halloy, przyłączył się do nich p. de Quatrefages, był jej rzecznikiem Cuvier w swych badaniach nad rewolucyami kuli ziemskiej, nakoniec ks. Bellynck z Towarzystwa Jezusowego, jeżeli jej nie adoptował formalnie, to oświadczył stanowczo, że nie sprzeciwia się ona nauce i dogmatowi naszej wiary.

Nie naszą jest rzeczą wchodzić w roztrząsanie tego zawiłego problematu, powiemy tylko, że przyjęcie powTyższej metody ułatwiłoby zrozumienie wielkich różnic, jakie zachodzą między rasami ; jeżeli bowiem wpływy zewnętrzne mogły już, w czasach względnie historycznych, nadać charakter tak odrębny rozmaitym gałęziom potomstwa Noego ; jeżeli dziś widzimy, że kilka lub kilkanaście pokoleń wystarcza dla wytworzenia wśród ludów, oderwanych od pierwotnego szczepu, typów tak wybitnych, jak są naprzykład mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, holenderscy Boerzy południowej Afryki, lub Hiszpanie i Portugalczycy państw południowej Ameryki, to łatwo pojąć, że dawniejsze, ginące w pomroce wieków rozpierzchnięcie się ludów po pięciu częściach świata, wtedy, gdy warunki klimatyczne kuli ziemskiej bardziej jeszcze były odrębne, mogło wyryć na nich tak wyraźne piętna, jak te naprzykład, które dziś spostrzegamy u Negrów afrykańskich, lub u mieszkańców Oceanii, gdy porównamy ich z sobą.

Inni uczeni, nie odstępując od nauki Pisma świętego, przypuszczają, że Noe mógł mieć po wyjściu z arki innych synów, o których Mojżesz nie wspomina, i że ci, udawszy się w dalekie strony, mogli dać początek odrębnym rasom; drudzy jeszcze, dochodzą do wniosku, że niektórzy potomkowie trzech synów Noego, znanych z Biblii, mogli rozejść się po świecie znacznie wcześniej, aniżeli nastąpiła ogólna pielgrzymka narodów po zburzeniu wieży Babel; bądźcobądź, faktem jest niezaprzeczonym, że Mojżesz, w swem wyliczeniu ludów, pochodzących od Noego, nie objął wszystkich plemion naówczas istniejących i znanych Hebrajczykom, gdyż zachowuje on zupełne milczenie co do rasy murzyńskiej, której jednakże licznych przedstawicieli musiał nieraz spotykać w Egipcie, gdzie często dostawali się oni jako niewolnicy, o czem świadczą odkryte dziś pomniki.

W każdym razie, prawodawca hebrajski nie zamknął w księgach swoich, całej wiedzy ludzkiej, a przytem słowa jego nie zawsze mogą być tłómaczone w ich literalnem znaczeniu ; każde przeto nowe odkrycie, w dziedzinie nauk tak przyrodniczych jak historycznych, nie może być potępione przez Kościoł dlatego tylko, że się nie opiera na tekstach Pisma świętego. O ile więc nauka zapełnia tylko próżnie, napotykane w Biblii, a nie staje w zupełnem przeciwieństwie z duchem i nauczaniem tego pomnika natchnionej literatury, o tyle jej wywody mogą być śmiało przez nas przyjęte.

Zostawmy teraz na boku zagadnienia, dotyczące powstawania i tworzenia się rozmaitych ras ludzkich ли przeszłości, a przypatrzmy się raczej ich dzisiejszemu rozmieszczeniu na obszarze kuli ziemskiej i ich odrębnym charakterom. Wpływy klimatyczne, topografia kraju, otaczająca przyroda, sposób ży\\denia się rozmaitych ludó\\r, nakoniec łączenie się jednych narodowości z drugiemi, wytworzyły taką rozmaitość w cechach fizycznych i moralnych różnych plemion, że prawie niepodobny jest podział ludzkości na rasy dobrze określone. Na to, ażeby obraz mógł być dokładny i ściśle naukowy, trzebaby zwrócić uwagę na najdrobniejsze odcienie, a to znowu prowadziłoby do zbyt rozwlekłej i obszernej klasyfikacyi, właściwej dla etnografa lub antropologa, ale zupełnie przechodzącej ramy naszego zakresu. Ograniczając się tylko do rysów najbardziej wybitnych, pomijając podział na szczepy, plemiona i rodziny, słowem, chcąc kwestyą postaAvic o ile można ogólnikowm i syntetycznie, napotyka się na każdym kroku na wielkie trudności, dlatego więc widzimy, że każdy prawie z badaczy etnografii do innych AA*nioskÓAAr dochodzi i że tyle prawie można naliczyć odrębnych systemów^ ллт tym względzie, ilu uczonych tą zawiłą kwestyą zajmoA\Tało się specyalnie.

Pierwszy Linneusz próbował podzielić ludzkość na odrębne rasy; Cuvier, za którym idzie Link, odróżnia trzy główne rasy: białą, żółtą i czarną; Gerdy dodaje jeszcze do nich rasę czerwoną, amerykańską, a Blumenbach piątą, brunatną czyli malajską, zamieszkującą wyspy Poli-nezyi. Pritschard podnosi ich ilość do siedmiu, przez dodanie rasy połu-dniowo-afrykańskiej i rasy murzynów australskich, tak zwanych Negrytów, rozpadających się znowu na dwa działy: Papuasów i Alfurasów. Desmoulins widzi jedenaście ras dobrze określonych, Bory de Saint-Vincent piętnaście, a Maltebrun aż siedemnaście. Szwed Retzius dzieli ludzkość, według stosunku długości czaszki do jej szerokości, na ludzi długo czaszkowych — doli cephali — i krótkoczaszkowych — brachycephali, a w każdej grupie rozróżnia jeszcze formy prostozębne — ortognatyczne — i pochyłozębne — pro-gnatyczne, ale ten system prowadzi do nienaturalnych zestawień i podziałów. Inni autorowie dodają jeszcze rząd trzeci, średnio czaszkowych, których Broca nazywa meso cephali, a Wellcker ortho cephali.

P. de Quatrefages, zgadzając się z Gerdy’m, uznał istnienie czterech ras głównych: białej, czarnej, żółtej i czerwonej, wykazując w znakomitych swych pracach, że piąta rasa, brunatna, nie może być uważana za typ całkiem odrębny, ale stanowi tylko rasę pośrednią, utworzoną przez połączenie się w bardzo odległej przeszłości trzech pierwszych. Niektórzy pisarze uważają także rasę czerwoną za przejście od białej do żółtej, ale to twierdzenie nie zdaje się nam być oparte na faktach dostatecznie skonstatowanych. Uznając całą doniosłość wywodów p. de Quatrefages i zgadzając się z jego konkluzyami, myślimy jednak, że system Blumenbacha najlepiej daje się zastosować tam, gdzie idzie mniej o wykazanie różnic litylko fizyologicznych, ale raczej o ugrupowanie ludzkości według zdolności umysłowych i cywilizacyjnych dążeń rozmaitych jej odłamków. Przyjmujemy więc podział na pięć ras, zastrzegając przytem, że uważamy za zupełnie błędne nazywanie rasy czarnej etyopską, lub mieszanie nazwy rasy żółtej z semicką, czarnej z chamicką, białej z jafetycką, jak to na-przykład czyni Yirey, gdyż te drugie miana odnoszą się już do podziału rasy białej na szczepy, co niżej szczegółowo wyjaśnimy.

i. Rasa czarna czyli murzyńska zamieszkuje całą środkową i zachodnią Afrykę, aż do południowych jej krańców, od brzegów zaś wschodnich Afryki dosięga Oceanii, gdzie zaludnia ląd stały, zwany Nową-Hollandyą, wyspy: Van-Diemen czyli Tasmanią, Nową-Gwineę, Nową-Brytanią, Nową-Irlandyą, Nowy-Hanower, archipelagi Św. Ducha i Salomona, wyspy Admiralskie, Nową-Kaledonią, Nowe-Hebrydy i cały, w ogólności, wewnętrzny pas wysp, sięgający aż do Nowej-Zelandyi. Rozrzucona jest ona także częściowo na południowym krańcu półwyspu Malakka i na niektórych z wysp Filipińskich, a na wyspach Fidżi łączy się z rasą malajską, tworząc typ pośredni, przy czem trzeba także dodać, że przez handel niewolnikami, rasa czarna, w dość znacznej ilości, została przeniesioną do Ameryki. Hotentoci i Kafrowie południowej Afryki, Papuasy, Negryci i Melańczycy Oceanii, w wielu szczegółach znacznie się różnią od właściwych Negrów afrykańskich, ale, ze względu na ogólną charakterystykę, dadzą się z nimi połączyć w jedne całość. Cechami właściwemi rasie czarnej, w jej najwybitniejszych typach, są: czaszka wydłużona, przygnieciona i wąska, szczególnie w skroniach; górna szczęka wydana naprzód, co właśnie stanowi prognatyzm; nos przypłaszczony, wargi wydęte, włosy czarne, wełniste, krótkie i bardzo kręcone; pewne charakterystyczne kształty torsu, dość znaczne wygięcie nóg, nakoniec czarny kolor skóry, chociaż ta właściwość spotyka się także u niektórych potomków rasy białej, jak naprzy-kład u Abissyńczyków, którzy, z powodu długiego pobytu w strefie podzwrotnikowej, mają skórę równie prawie czarną jak Murzyni.

2.    Rasa bnmatna, malajska, rozrzucona jest po wszystkich wyspach, wchodzących w skład Oceanii, za obrębem tych, które, jakeśmy już widzieli, zajęte są przez rasę czarną. Zamieszkuje ona mianowicie : wszystkie archipelagi Polinezyi na zachód i północ od Australii, wyspy Oceanu Indyjskiego przylegające do Azyi, posuwa się do półwyspu Malakka w Indo-Chinach i aż do wyspy afrykańskiej Madagaskaru na zachód, na wschód zaś ostatnim krańcem jej osiedlenia są wyspy Wielkanocne. Rasa brunatna jest dość jednolitą pod względem charakterów fizyologicznych, a jeszcze bardziej pod względem języka, jednakże badając ją bliżej, daje się ona podzielić na dwie rodziny ludów : Polinezyjczyków i Mikronezyj-czyków, w których przeważa pierwiastek biały, położonych na północo-wschodzie, a właściwych Malajczyków i Malgaszów, posuniętych na zachód, gdzie żywioł żółty zdaje się brać górę. Kolor ciała rasy malajskiej jest miedziano-brunatny, ale gdy często z jednej strony dochodzi do barwy ciemno-oliwkowej, z drugiej zbliża się do jasnej cery Europejczyków. Włosy, u jednych pokoleń są kędzierzawe i wełniste, u drugich zupełnie gładkie ; zarost brody i całego ciała jest, z małemi wyjątkami, bardzo rzadki i późno się rozwijający; wzrost bywa często dość okazały a rysy regularne, nos jednak zawsze jest nadto szeroki i pełny, wargi zaś wydęte, a górna zwykle zwieszona ; czaszka wydłużona i wąska, tył głowy płaski, uszy, sztucznie zwykle przedziurawione i obarczone cięźkiemi ozdobami spadają aż na ramiona, lub też mogą się połączyć w tyle głowy.

3.    Rasa czerwona zaludnia wyłącznie całą Amerykę i do niej należą wszystkie ludy pierwotne tej części świata, zaczynając od podbiegunowych Eskimosów, przechodząc przez piękne typy Indyan Kanady i Stanów

Zjednoczonych, wysoce ucywilizowanych dawnych Meksykanów i Peru-wianów, mniej już szczęśliwie obdarzonych od natury Guaranów, Botoku-dów i Aymarasów, a kończąc na zezwierzęconych Peszerechach, mieszkańcach Ziemi Ognistej. Piękny typ amerykański ma skórę barwy miedzianej, rysy twarzy regularne i energiczne, czoło nadzwyczaj w tył podane, ale . nie przygniecione jak u Negrów, nos orli, policzki wystające, wzrost wspaniały, włosy płaskie, a zarost brody bardzo nieznaczny, lub wcale nieistniejący. W miarę posuwania się ku krańcom północnym i południowym, piękne te cechy zatracają się, wzrost się zmniejsza, rysy tracą na regularności, a kolor skóry Eskimosów dochodzi do barwy żółtej, u ludów zaś na południe wysuniętych, staje się brunatnym, prawie oliwkowym.

4.    Rasa żółta, mongolska, zamieszkuje Chiny, Japonią i Koreę, obejmuje wszystkie ludy Azyi środkowej, część Azyi północnej, a na południe sięga do Indo-Chin i wysp Malajskich. Czaszka ludów mongolskich ma kształt zaokrąglony, owal głowy szerszy aniżeli u Europejczyków, policzki bardzo wypukłe i podniesione ku skroniom ; z tego wynika, że kąt zewnętrzny oczu bardzo się podwyższa, a powieki prawie zawsze są napół zamknięte. Czoło spłaszcza się nad oczami, nos bywa przygnieciony koło czoła, podbródek krótki, a uszy nadzwyczaj duże, odstające. Ciało jest bardzo mało kosmate, zarost rzadki, włosy twarde i zwykle czarne, również jak oczy. Kolor skóry, zazwyczaj żółty, dochodzi, u niektórych plemion, do barwy brunatnej.

5.    Rasa biała, do której należymy, zamieszkuje całą Europę, wscho-dnio-południową Azyą i północną Afrykę, a posuwając się naprzód we wszystkich kierunkach, dąży do zaludnienia wszystkich części świata. Jej przypadła w udziale przeważna rola w dziejach ludzkości ; wszystkie inne rasy działają w przeszłości jako drugorzędne tylko czynniki, a teraz jedne z nich zupełnie gasną i giną, drugie zaś, jeżeli utrzymują się jeszcze, to na moralny rozwój ludzkości prawie żadnego wpływu nie wywierają. Jedna rasa biała koncentruje w sobie, można powiedzieć, wyłącznie, wszystkie objawy postępu i prawdziwej cywilizacyi, nią też przeważnie zajmować się będziemy, i szczegółowiej się zastanowimy nad jej dziejowym pochodem i nad jej dzisiejszem rozmieszczeniem na powierzchni ziemi.

Gdy chodzi o przeszłość rasy białej, Mojżesz w dziesiątym rozdziale Genezy podaje dokładny obraz filiacyi narodów od trzech synów Noego : Chama, Sema i Jafeta, oraz ich rozmieszczenia w pierwotnych ich siedzibach. Wyliczenie to, w którem nazwy dalszych potomków Noego zdają się posiadać znaczenie geograficzne, dopełnione jest systematycznie, w pewnym stałym porządku, wokoło wspólnego ogniska ludzkości, za które przyjęto widocznie Mezopotamią, a musi być oparte na dawnych wspo-

mnieniach, wyniesionych z Chaldei i odpowiadać epoce, poprzedzającej o wiele czasy Mojżesza, epoce, którą można odnieść na parę tysięcy lat przed naszą erą, to jest na chwilę, w której Abraham, opuszczając brzegi Eufratu, wstąpił po raz pierwszy do ziemi Chanaan. Najdawniejszy ten i najszacowniejszy z dokumentów, jakie posiadamy o ludach starożytnych, stanowi najpewniejszą podstawę dla historyków i etnografów, badających początki i powinowactwo rozmaitych narodów, odgrywających przeważną rolę w dziejach, a bezstronne studya, oparte na tradycyach historycznych, filologii porównawczej i na fizyologicznych cechach odrębnych szczepów, zupełnie zgadzają się ze wskazówkami natchnionej księgi, co najlepiej udowodnił, zdaniem naszem, p. F. Lenormant, ktorego poglądów będziemy się trzymać w naszej pracy, przytaczając wszakże zdania najznakomitszych uczonych, których zapatrywania się w tym względzie różnią się od przyjętego przez nas systemu.

na

a) Szczep chamicki. Według Mojżesza, Cham miał czterech synów: Chusa, Misraima, Phuta i Chanaana.

Potomkowie Misraima oddzielili się pierwsi od reszty pobratymców, przeszli do Afryki i rzucili podwaliny potężnego państwa Egipskiego. W księgach świętych Egipt nosi zawsze nazwę ziemi Misraim, a teraźniejsi Arabowie dają miano Misr stolicy Egiptu a często i całemu krajowi.

Potomkowie Chusa, Kuszyci, rozpostarli się w rozmaitych kierunkach: jedna ich gałąź zaludniła Etyopią, i napisy egipskie zawsze nazywają ludem Kusz naród, osiadły na południe Nubii, nad górnym Nilem ; drugi odłamek, z Nemrodem na czele, rzucił podstawy pierwszego państwa Chaldejskiego w Mezopotamii; inne ludy tej rasy zamieszkiwały kraj, położony między Oxusem a Indusem, gdzie główny łańcuch gór nosił zawsze nazwę gór Hindu-Kusz ; ich pobratymcy zajmowali także brzegi odnogi Perskiej, Gedrozyą i Karamanią, a gdy jedni z nich, wkroczywszy do Arabii południowej, założyli tam pierwsze państwo Aditów, drudzy, przeszedłszy do Indyj, utrzymywali się w Hindostanie i w części Dekkanu pod nazwą ludów Kausika i zostali dopiero podbici przez Aryów, gdy szczep Jafetycki rozpoczął swą migracyą.

Trudniej jest określić, jakim narodom dał początek trzeci syn Chama, Phut, ale według powszechnie przyjętego zdania, potomkowie jego zajęli Afrykę północną i mogą być uważani za przodków pierwotnych Libij-czyków, z którymi później zmieszały się plemiona jafetyckie, przybyłe tam z północy.

Pod mianem Chananejczyków czyli Kananejczyków, potomków Chanaana, rozumieją powszechnie ludy, osiadłe pierwotnie nad morzem Ery-trejskiem, później nad odnogą Perską, w części Arabii zwanej dziś El-Katif,

a które na dwa tysiące kilkaset lat przed Chrystusem ruszyły się z swych siedzib w kierunku zachodnim, zajęły kraj położony między morzem Sród-ziemnem a morzem Martwem i dały początek rozmaitym narodom kana-nejskim : Fenicyanom, Hetejczykom, Jebuzejczykom, Amorejczykom i t. d., których Izraelici zastali już tu, gdy przybyli po raz pierwszy do ziemi Chanaan pod wodzą Abrahama. Zdaje się także, że Karyjczycy, pierwotni mieszkańcy znacznej części Azyi Mniejszej, należeli do szczepu cha-

mickiego.

Szczep więc chamicki pierwszy należy do historyi ; jemu byt swój zawdzięczają najdawniejsze państwa, znane w dziejach, i w jego łonie rozwinęła się najwcześniej wyższa cywilizacya, ale widocznie przekleństwo Noego nie przestało ciążyć nad potomkami Chama, gdyż przy pierwszem poważnem zetknięciu z pokrewnemi szczepami Sema i Jafeta musieli oni ustępować na całej linii i dziś reprezentowani są tylko przez fellahów egipskich, przez ludy Nubii i Abissynii, a nakoniec przez okrutnych i napół dzikich Tuaregów. Cechami Chamitów są: płeć ciemna, brunatna albo bronzowa, dochodząca czasami do czarnej, wzrost zwykle mały, wargi grube, ale niezbyt wystające, zarost rzadki, włosy czarne, kędzierzawe, ale nigdy wełniste.

b) Szczep semicki. Według słów Genezy, Sem zostawił pięciu synów: Aelama, Assura, Arphaxada, Luda i Arama.

Od Aelama pochodzą Elamici, którzy zajęli Suzyanę, zastępując tam pierwotną ludność chamicką i turańską i mieszając się z nią, a później zostali znowu zkolei wy parci lub ujarzmieni przez irański odłamek Aryów.

Assur, drugi z synów Semowych, jest głową potężnego ludu Assy-ryjczyków, którym Biblia przypisuje wzniesienie kilku wielkich miast Mezopotamii : Niniwy, Resenu i Chale, a którzy zmieszawszy się z różnorodnemu rasanr, zamieszkującemi pierwiej tę krainę, Chamitami, Turanami a nawet Aryami, weszli w skład wielkiej monarchii Babilońskiej, a później stali się w niej żywiołem dominującym.

Arphaxad jest protoplastą dwóch narodów semickich, które najdłużej zachowały swą odrębność rasową, gdyż wśród jego potomków wylicza Geneza Hebera, przodka Abrahama, a tem samem wszystkich Hebrajczyków i Jektana, praojca pierwszych Arabów, z którymi zmieszali się później Izmaelici.

Lud zdaje się być głową narodu Lydyjczyków, którzy zamieszkiwali początkowo okolice, sąsiadujące z Mezopotamią, a później zajęli zachodni kraniec Azyi Mniejszej.

Ostatni, nakoniec, syn Sema, Aram, dał początek wszystkim ludom asyryjskim, osiadłym między Eufratem a morzem Śródziemnemu Hebrajczycy

dzielili kraj zamieszkały przez Aramejczyków na trzy główne okolice : Aram-Naharain, położoną między Eufratem i Tygrem ; Aram właściwy, czyli Syryą, której najdawniejszem i naj ważniejszem miastem był Damaszek; wreszcie Aram-Sobah, w której powstało później królestwo Palmiry.

Semici, ruszywszy się drudzy z rzędu z swych siedzib pierwotnych, wyrugowują wszędzie Chamitów, podbijają ich lub łączą się z nimi, ale zawsze w charakterze władców, tak, że wkrótce tylko Egipt jeden zostanie w wyłącznem posiadaniu potomków Chamowych. Dziś do rasy semickiej należą głównie dwa narody: Żydzi, rozpierzchnięci po całym obszarze kuli ziemskiej, i Arabowie, inne zaś ludy tego szczepu albo zostały podbite przez plemiona jafetyckie i ludy obcych ras, albo też połączyły się z niemi; w każdym razie, wybitne ich cechy tak się dziś zatraciły, że trudno je już jasno wykazać. Następujące znamiona charakteryzują narody czystej rasy semickiej : płeć śniada, ale nie ciemna, zarost bujniejszy niźli u Chamitów, wzrost wyższy, złożenie ciała zwykle szczupłe, twarz podłużna, czoło niezbyt wyniosłe, nos orli, oczy czarne i świecące, wklęsłe w oprawie.

c) Szczep jafetycki. Mojżesz wylicza siedmiu synów Jafeta, którymi byli : Gomer, Magog, Madai, Jawan, Thubal, Mosoch i Thyras.

Gomer może być uważany za przodka ludów, osiadłych pierwotnie naokoło morza Czarnego i na północ Hellady, a z łona których mieli wyjść owi Cymmeryjczycy, Cymbrowie lub Kimrowie, tak często wspominani przez pisarzy greckich i rzymskich, a którzy pierwszorzędną rolę odgrywali w dziejach pierwotnej kultury Europy północnej i zachodniej. Z trzech synów Gomera, wymienionych w Biblii, pierwszy Askenes byłby przodkiem Azów, od których miały wyjść z czasem ludy germańskie i skandynawskie; drugi, Ryphat, jest uważany za przodka Gallów; nako-niec trzeci, Thogorma, jest powszechnie uznawany za praojca Armeńczyków.

Madai, którego sama nazwa przypomina Medów, jest bez zaprzeczenia przodkiem wszystkich ludów irańskich.

Thubal uosabia narody, które już w czasach historycznych zamieszkiwały góry sąsiadujące z Kolchidą, a których potomkowie dziś jeszcze stanowią charakterystyczną i odrębną ludność Kaukazu.

Od Mosocha zdają się iść Moschianie, wspominani przez Herodota i inne ludy aryjskie Azyi Mniejszej, jak Paflagończycy, Maryandynianie i mieszkańcy Pontu.

Thyras musi być przodkiem Thraków, którzy, według historyków greckich, zamieszkiwali pierwotnie Azyą Mniejszą, a wyszedłszy w nie-

wiadomej epoce z Bitymi, przekroczyli Helespont i osiedlili się w krainie położonej na północ od Macedonii.

Jawan dał początek Jończykom i Grekom. Potomkowie jego, wyszedłszy z południowych prowincyj Azyi Mniejszej, rozpostarli się na całem jej wybrzeżu zachodniem i na wyspach morza Egejskiego. Od tych pierwotnych Jończyków poszli wymienieni w Biblii: Elisa, Tharsis, Cetthim Dodanim. Elisa, Hellas, uosabiający Greków; Dodanim, przodek Pelasgów z Epiru, mających swą religijną stolicę w Dodonie; Cetthim, przedstawiający rasę zamieszkującą wyspy Archipelagu i Cypr, gdzie wzniosła miasto Citium; nakoniec Tharsis, mogący być uważanym za protoplastę Pelasgów Tyrrheńczyków, których jeden odłamek zatrzymał się w Grecyi, a którzy tworzyli także pierwotną ludność znacznej części Włoch.

Szczep Jafeta najpóźniej występuje na widownię dziejową; najdłużej koncentrował się on obok wspólnej kolebki i mało był znany Mojżeszowi, który, jakkolwiek wylicza synów i wnuków Jafeta, nie daje jednak o ich potomstwie najmniejszych wskazówek. Najnowsze dopiero badania i to głównie lingwistyczne, rzuciły pewne światło na początki szczepu jafe-tyckiego ; z nich się okazuje, że na trzy tysiące lat mniej więcej przed narodzeniem Chrystusa, w ciasnych granicach dawnej Baktryi i Sogdyany, dzisiejszych chanatów Balkhu, Buchary i Samarkandy, żył naród tak zwanych Aryów, który w tej dopiero epoce, pod ciśnieniem różnorodnych pobudek, ruszył się po raz pierwszy ze swych siedlisk. Plemiona, żyjące dotychczas razem, zaczęły się oddzielać i torować sobie drogę w rozmaite strony. Jedna gałąź udała się na południe i wkroczyła do Indyj, podbijając ludy tam dawniej zamieszkałe ; druga rozsiadła się między morzem Ka-spijskiem a rzeką Tygrem i w górach Medyi i Persyi; inne zaś odłamki, powolnym pochodem w kierunku zachodnim poczęły posuwać się ku Europie i systematycznie zajmować wszystkie zkolei jej kraje. Tajemniczy więc ten naród Aryów jest pierwszym zawiązkiem wszystkich ludów indo-europejskich ; do niego należą : Persowie, arystokracya Medów i wyższe kasty Indyj ; w Europie obejmuje on wszystkie ludy gallo-celtyckie, greko-łacińskie, germano-skandynawskie i słowiańskie ; posuwa się ciągle i nieustannie na zachód, zajął już prawie całą Amerykę, zaludnia Australią i wkracza do Afryki, osiedlając się wszędzie, gdzie klimat nie stawia mu zbyt nieprzezwyciężonej zapory. Widocznem przeznaczeniem tej rasy było dojście do najwyższej cywilizacyi, do jakiej człowiek jest zdolny ; w niej jednej nieprzerwane dążenie do postępu jawnie się manifestuje i ona jedna znalazła w sobie warunki niezbędne do wyrażenia na zewnątrz, w najszlachetniejszej formie, porywów idealnych, któremi Stwórca natchnął duszę ludzką. Pomimo chwilowych upadków i przyćmień, spełnia ona systema-

tycznie swoje opatrznościowe posłannictwo, doprowadzając do nieznanej innym rasom doskonałości wszystkie gałęzie umysłowej i materyalnej kul-• tury. Nie w naszej mocy przewidzieć, jakie ją jeszcze losy czekać mogą, w każdym jednak razie głębokie mamy przekonanie, że jeżeli ludzkość ma się jeszcze dalej posuwać na drodze postępu, to tylko rasa biała może być do tego wzniosłego celu przeznaczoną, jeżeli zaś skazaną ona będzie na ostateczny upadek, będzie to znakiem wyraźnym, że według wyroków' Bożych ludzkość już swoję misyą skończyła i że koniec jej niedaleki.

d) Szczep turański. W dotychczasowem naszem wyliczeniu rozmaitych rodzin, stanowiących potomstwo Noego, opuściliśmy kilka narodów, bliskich nam bardzo pod względem geograficznym, gdyż zamieszkujących znaczne obszary w samejże Europie. To nas prowadzi do zajęcia się szczepem, którego pochodzenie najniedokładniej może jest jeszcze określone i którego przeszłość najciemniejszą dotychczas pokryta jest zasłoną. Prorocy hebrajscy często wspominają o najazdach i spustoszeniach, dokonywanych przez potomków Goga i Magoga; otóż nazwę Magoga przypisuje Mojżesz jednemu z synów Jafeta. Określenie to natchnionych wieszczów Izraela zdaje się odnosić, według wszelkiego prawdopodobieństwa, do ludów, które w starożytności znano pod nazwą Massagetów lub Scytów azyatyckich, a którym nowoczesna nauka daje miano ludów turańskich. Ludy te, od najdawniejszych czasów mieszały się z plemionami Chamitów i Semitów, wyprzedzały zaś narody indo-europejskie na najodleglejszych krańcach znanego naówczas świata. Ślady szczepu turańskiego napotykają się w dziejach pierwszych państw Babilonu i Niniwy, i jemu, jak się zdaje, można przypisać wprowadzenie tam pisma klinowego. Zastają także Tura-nów, już osiadłych w Persy i, Medyi, Suzyanie i Indy ach, pierwsze ludy aryjskie, w wędrówce swej do tych krajów, nakoniec do tego szczepu zdają się należeć pierwotne ludy Europy, których szczątki napotykamy w jaskiniach i grotach z pierwszej epoki kamienia, a lud Basków jest może ostatnim ich przedstawicielem w zachodniej Europie. Uczeni tacy, jak Pott w Niemczech, Max Müller w Anglii a Oppert we Francyi, dochodzą do wniosku, że plemię turańskie powinno być uważane za odłamek rodziny jafetyckiej, który oddzieliwszy się od masy swoich pobratymców, pozostałej w pierwotnych siedzibach, pierwszy rzucił się w świat daleki, a prowadząc życie koczujące, w ciągłych niepokojach, najazdach i wojnach, zatrzymał się na drodze moralnego postępu i już później nie dorównał ludom pokrewnym na tern polu. Inni etnografowie chcą widzieć w plemionach turańskich szczep pośredni, wynikły z połączenia się rasy białej z żółtą, co zdaje się prawdopodobniejszem, ze względu na ogromne różnice fizyologiczne, dające się spostrzegać u rozmaitych narodów tego

szczepu

nakoniec są i tacy, którzy go uważają za czystą gałąź rasy

żółtej, mongolskiej. Nie będziemy się dłużej zastanawiać nad rozwiązaniem tego zagadnienia, które zapewne pozostanie jedną z niedocieczonych tajemnic dziejowych, a poprzestaniemy na pobieźnem wyliczeniu ludów, nale

żących do tej rasy, tak w starożytności jak w chwili obecnej.

Zdaje się dowiedzionem, że pierwotną siedzibą szczepu turańskiego był kraj położony na wschód od jeziora Aral, i że już tam, w nadzwyczaj odległej starożytności, wyrobiła się pewna kultura, która w dziedzinie duchowej stała na bardzo niskim szczeblu, gdyż opartą była na brutalnym sabeizmie, tchnęła najbardziej krańcowym materyalizmem i zupełnym brakiem pojęć moralnych, ale była już bardzo zaawansowaną pod względem niektórych wiadomości specyalnych i posiadała swój własny systemat graficzny. Ludy, które posunęły się na zachód i zaludniły część Europy w epoce przedhistorycznej, a w których rzędzie można zacytować Lapończyków i Estońców, ruszyły się najdawniej, w chwilach poprzedzających jeszcze pierwsze brzaski owej cywilizacyi, ale Turanie azyatyccy unosili już ją z sobą do krain, które kolejno zajmowali, i tak: lud Sumirów był jej krzewicielem nad brzegami Tygru, plemiona drawidyjskie w Indyach, a zdaje się nawet, że starożytna kultura chińska zawdzięcza Turanom swój początek.

Jeszcze przed wielkiemi migracyami Semitów i Aryów, Turanie zajęli wielki pas ziemi, położony na północ od siedlisk Chamitów, od Tygru po Indus, a także znaczną część Indyj; później zaś, gdy Semici z jednej a Aryowie z drugiej strony osiadali w ziemiach, których już nigdy nie mieli opuścić, pozostała zawsze między nimi, jakby dla ich przedzielenia, pewna przestrzeń zaludniona plemionami turańskiemi, która wysuwała się klinem aż ku odnodze Perskiej i obejmowała góry, odgraniczające Persyą od porzecza Eufratu i Tygru.

Medya zaludniona była przez Turanów, a nawet po wkroczeniu do niej Aryów, rdzeń jej ludności pozostał turańskim. Bardziej na południe, zajęli oni znaczną część Suzyany, mieszając się tam z semickimi Elami-tami, z jafetyckimi Uxyanami i z chamickimi Kossejczykami, ale najważniejszą rolę odegrali oni w pierwotnych dziejach Mezopotamii, gdzie, pod mianem ludu Sumir, wielki wpływ wywierali na miejscową kulturę i wprowadzili do niej pismo klinowe, podczas gdy drugi ich odłamek, właściwi Chaldejczycy, zajęli tak przeważne stanowisko w religijnym, naukowym i politycznym rozwoju pierwszej monarchii Babilońskiej, że stali się w niej dominującą klasą narodu.

Dziś, szczep turański dzieli się przedewszystkiem na dwie główne gałęzie : narodów drawidyjskich i ugro-fińskich. Do pierwszych zaliczają :

rozmaite ludy Hindostanu, podbite później przez Aryów, jak: Telingów, Tamulów, Karnatów i t. d., objętych pod ogólną nazwą plemion malabar-skich; do drugich, odnoszą się bliższe nam ludy europejskie i azyatyckie, które znowu dzielą się na dwa odłamki: uralo-fiński i turecki. Uralo-fiński obejmuje: Czudów właściwych, Finlandczyków, Estońców, Lapończyków i wszystkie prawie narody, zamieszkujące północne krańce Europy i Azyi; turecki zaś, ludy turkestańskie, Turków i Węgrów. Do niego także większa część uczonych zalicza tajemniczy lud Basków.

W ciągu całej naszej pracy będziemy się trzymać systemu i podziału podanych wyżej, ale nie możemy nie zaznaczyć, że wiele z pierwszorzędnych współczesnych powag naukowych różni się w wielu punktach z takiem zapatrywaniem, rozwijając wręcz przeciwne teorye. Ażeby nie powracać do tego przedmiotu, gdy będziemy się zajmować każdym narodem zoso-bna, postaramy się tu przytoczyć wszystkie ważniejsze poglądy i hypotezy znakomitszych historyków nowożytnych, a w samej ich sprzeczności znajdziemy najlepsze usprawiedliwienie przyjętej przez nas metody, która pod względem naukowym opiera się na argumentach co najmniej równie silnych jak wszystkie inne, a posiada w oczach naszych tę wielką wyższość, że zgadza się w zupełności z trądycyami, przekazanemi nam przez Pismo święte.

Postępując dalej w raz przyjętym porządku, zajmiemy się najpierw szczepem chamickim.

Jedynym z narodów, należących wyłącznie do tej rasy, który odgrywa w dziejach ważną bardzo rolę i zdołał dojść do rozwinięcia wielkiej potęgi politycznej i militarnej, oraz do wytworzenia świetnej kultury samodzielnej, są Egipcyanie. Co do nich, to wszystkie źródła starożytne i wszyscy prawie uczeni nowocześni zgadzają się na zaliczenie ich do Chamitów. Hebrajczycy dają zawsze Egiptowi nazwę ziemi Misraim, napisy assyryj-skie zwą Egipcyan Muzur, Arabowie do dnia dzisiejszego mianują ich Misr, sami zaś starożytni Egipcyanie nazywali siebie Khem lub Khemi, co wszystko wyraźnie potwierdza ich pochodzenie od Chama, a mianowicie od drugiego jego syna, Misraima. Gdy p. Maspero nazywa ich Proto-Semitami, ma on głównie na uwadze względy filologiczne; gdy pp. Cham-pollion, Hartmann i Brugsch-Bey widzą w nich odrośl rasy kaukaskiej, która, wyszedłszy z Azyi i postępując w górę Nilu, ulegała częściowo wpływom ludów murzyńskich, to takie twierdzenie nie dowodzi, ażeby

O RASACH LUDZKICH.

I O'

mieli być oni Semitami lub Aryami i nie przeczy bynajmniej ich pochodzeniu chamickiemu, ale ma jedynie na celu obalenie dawnych mylnych przekonań, że Egipcyanie mieli być autochtonami Afryki, że ogniskiem ich pierwotnej kultury było Meroe i że postępowali oni w kierunku wręcz przeciwnym, to jest z biegiem Nilu ku morzu. Co do języka tego ludu, który zwykle bywa zwany koptyjskim, to Lepsius, Schwartze, Boeticher i inni filologowie niemieccy widzą w nim wiele cech wspólnych z językami semickiemi i indo-europejskiemi, tak, że tworzy on, według nich, rodzaj przejścia od jednych do drugich, ale nie daje się połączyć z żadnym z nich; Brugsch-Bey posuwa się dalej w tym kierunku i tak silne węzły spostrzega między językiem egipskim a dwoma poprzedniemi rodzinami, że nie uznaje możliwości oddzielenia go od nich; Benfey zalicza go stanowczo do języków semickich, a mianowicie do gałęzi afrykańskiej tej rodziny; de Rouge podziela także powyższy pogląd, a najdalej go posuwa Maspero, nazywając język egipski proto-semickim; Bunsen, Stuart Poole, pp. Karol i Franciszek Lenormant uważają, że wszystkie języki nilowe a między niemi i egipski, należały pierwotnie do rodziny semickiej, ale, oddzieliwszy się od wspólnego pnia w bardzo odległej starożytności, unieruchomiły się w swych archaicznych formach i nie doszły do równie umiejętnego wyrobienia; Pott i Ewald, podobieństwa, dające się zauważyć między językiem egipskim a semickiemi, poczytują za przypadkowe i odrzucają wspólność ich pochodzenia; p. Renan rasę i język Egiptu ma za całkiem oddzielne od Semitów i zalicza Egipcyan wraz z Berberami i Nubijczykami do rasy chamickiej, znakomity zaś etnograf, Peschel, dochodzi do podobnych wyników na podstawie badań antropologicznych i dzieli rasę chamicką na trzy gałęzie: Egipcyan, Berberów i na trzeci odłamek, obejmujący drobne plemiona wschodniej Afryki. Tak więc niektórzy autorowie, odrzucający istnienie odrębnego szczepu chamickiego i poczytujący Egipcyan za Aryów lub Semitów, przeistoczonych przez pomieszanie się z murzyńskiemi ludami Afryki, stanowią małą mniejszość, opierającą swoje pog-lądy na bardzo słabych argumentach.

Widzieliśmy, że tak Renan jak Peschel zaliczają Berberów, czyli mieszkańców całej nadbrzeżnej Afryki północnej, do szczepu chamickiego. Inni historycy, jak Lenormant i Maspero, jakkolwiek nie uważają za dowiedzione, żeby ludy te miały pochodzić od trzeciego syna chamowego, Phuta, twierdzą stanowczo, że pierwotni Libijczykowie, osiedleni w dzisiejszym Trypolisie, Tunisie i Algerze, należeli do potomków Chama. Ciż sami pisarze przyznają, że około XV. wieku przed Chr., przybyły do tych okolic ludy aryjskie, które pomieszały się z autochtonami, a przyłączywszy się do konfederacyi narodów pelasgijskich i Filistynów, zaczęły napływać

Szkic historyczny. T. I.

do Egiptu i osiedlać się w Delcie nilowej pod koniec panowania Thut-mesa III. W XIV. wieku, gdy na tronie egipskim zasiadł niedołężny Minephtah, ludy te jafetyckie, sprzymierzone z sobą, natarły na Egipt pod wodzą króla Libijczyków, Maurmuja, a chociaż zostały zwyciężone, nie przestały odgrywać już w przyszłości pewnej roli w dziejach monarchii faraonów. Od tej chwili Libijczycy, Maxyowie Herodota a Maschu-aschowie lub ludy Tamahu napisów egipskich, występują na pomnikach Egiptu jako ludzie słusznego wzrostu, o niebieskich oczach i biało-różowej cerze twarzy, a cechy te, wskutek zapewne mieszanych małżeństw, spotykają się nawet w typach niektórych późniejszych monarchów egipskich, ale to wszystko dowodzi tylko jafetyckiego pochodzenia nowej warstwy Libijczyków, nie obala zaś bynajmniej metody, przyjmującej pierwotnych mieszkańców Afryki północnej za potomków Chama. Gdy generał Faid-herbe, badając pomniki megalityczne Algeru, dochodzi do wniosku, że są one dziełem ludu Dolmenów, Kimrów czy Wendów, przybyłych do Afryki z północno-zachodniej Europy, dodaje zaraz, że migracya ta musiała mieć miejsce około XV. wieku przed Chrystusem, a zatem zgadza się z twierdzeniami poprzednich uczonych, nie uważa zaś ich wcale, jak chcą niektórzy, za autochtonów tych okolic. Faidherbe widzi w Tuaregach dzisiejszych najlepiej przechowany typ owych aryjskich Libijczyków, a także upatruje wiele cech pokrewnych z nimi w kilku ludach środkowej Afryki, jak w Fulahach lub Fellatach.

Gdy się zwrócimy w stronę Kuszytów, widzimy, że Biblia wyznacza im doniosłe stanowisko w historyi, skoro uważa Nemroda, syna Chusa, za założyciela monarchii Babilońskiej, i że nazwa ich przechowuje się w wyrazach Kausika i Iiindu-Kusz, o których znaczeniu mówiliśmy już poprzednio; pisarze greccy wspominają o nich, zmieniając cokolwiek ich nazwę, i tak, Hellenicus mianuje ich Kefenami, Herodot zaś Kissyami; nakoniec starożytni historycy arabscy do nich zaliczają pierwotne ludy Yemenu, tak zwanych Ariba, założycieli pierwszego państwa Aditów. Później trądycya o Kuszytach ginie z historyi i wskrzeszają ją dopiero najnowsi dziejopisarze, a baron d’Eckstein, p. p. Renan i Lenormant wpro- -wadzają ją stanowczo do nauki nowoczesnej. Niesłusznie niektórzy auto-rowie nazywają to niepotrzebnym wymysłem, gmatwającym tylko i tak już ciemne dzieje pierwotnej ludzkości, gdyż pierwszorzędną rolę Kuszytów w historyi Azyi starożytnej uznają najgłębsze umysły naszego czasu, i bez ich udziału niejedna z najświetniejszych cywdlizacyj nie dałaby się wytłómaczyć. Wszyscy prawie uczeni zgadzają się na to, że dwoma naj-starożytniejszemi ludami Mezopotamii, twórcami politycznej potęgi i całej kultury pierwszej monarchii Babilońskiej, były ludy Akkad i Sumir, jeden kuszyckiego, drugi turańskiego pochodzenia, a różnią się tylko co do znaczenia tych nazw. Oppert, Renan, Lenormant, Maspero, Guigniaut, mają Akkadów za Kuszytów, Sumirów za Turanów, Schrader zaś, Pritchard, Sayce i cała w ogólności szkoła oryentalistów angielskich, uważa przeciwnie, Sumirów za Kuszytów i vice versa, nakoniec Rawlinson sarnę nazwę Kuszytów przyjmuje jako określenie jednego z plemion rasy turańskiej, w czem już stanowczo różni się od poprzednich uczonych. W każdym razie, dowiedzionem się zdaje, że Turanie wprowadzili do Mezopotamii znajomość pisma klinowego, Kuszyci zaś byli ludem panującym pod względem politycznym i z ich łona wyszli królowie pierwszych dynastyj babilońskich.

Co do ludów południowej Arabii, to podania miejscowe, zebrane przez historyków narodowych a wyświetlone przez p. Caussin de Perceval, uznają za Kuszytów pierwotnych Aditów, panowie zaś Renan i Lenormant w całości przychylają się do tego zdania; wprawdzie Nöldeke podaje w wątpliwość samo nawet istnienie owego narodu i założonego przezeń pierwszego państwa w Yemenie, inni zaś pisarze, jak: Lassen, Bohlen i d’Eckstein przypisują temu ludowi pochodzenie indyjskie, ale gdy zważymy, że najpoważniejsze źródła uważają Kuszytów za poprzedników Aryów na całym prawie półwyspie Indyjskim, to nie zadziwi nas pewna łączność, dająca się upatrywać w bardzo odległej epoce, między narodami Indyj a ludami Arabii południowej. Brugsch-Bey, w najdawniejszych mieszkańcach Arabii widzi Semitów, niektórzy zaś współcześni pisarze, tłómacząc na swój sposób starożytne podania miejscowe i opierając się na olbrzymich ruinach miast Mareb, Sana i innych, oraz na pomnikach megalitycznych, tam odkrywanych, przypisują pierwotną kulturę Arabii Aryom, a mianowicie tak zwanemu ludowi dolmenów. Etyopejczyków uważano dawniej za miejscowe afrykańskie plemię Murzynów i dawano nawet całej rasie czarnej nazwę rasy Etyopskiej, któreto zapatrywanie niektórzy pisarze zdają się dotychczas podzielać, ale taki pogląd nie może się utrzymać wobec wyników nowszych badań, gdyż dowiedzionem jest dziś, że za VI. dynastyi egipskiej nie było jeszcze śladu tego narodu u południowych granic Egiptu, i że przybył on z Azyi w epoce późniejszej , a według wszelkiego prawdopodobieństwa, należał do potomstwa biblijnego Chusa.

Chananejczycy byli odłamkiem rasy chamickiej, jak to stwierdzają sama ich nazwa i rodowód podany w X. rozdziale Genezy, według którego wszystkie ludy kananejskie: Hetejczycy, Jebuzejczycy, Amorejczycy, Hewejczycy, Sydończycy i t. d., pochodzą od jedenastu synów Chanaana, czwartego syna Chamowego. Fenicyanie, jeden z najpotężniejszych narodów tego szczepu, sami sobie taki początek przypisywali, a potomkowie ich przechowali wśród siebie tradycyą o takiem pochodzeniu aź do czasów św. Augustyna. Ale żadna może kraina nie była w biegu wieków widownią takich przewrotów i takiego steku różnorodnych ludów jak Syrya i całe wschodnie wybrzeże morza Śródziemnego; z tej więc mieszaniny odrębnych ras, zastępujących się kolejno, wy rodził się chaos, którego dotychczas rozwikłać nie zdołano, a nawet teksty biblijne przyczyniają się do zaciemnienia tej kwestyi. Gdy Hebrajczycy weszli po raz pierwszy do Palestyny, zastali już tam ludy chananejskie, i Abraham osiadł na wstępie wśród narodu Hetejczyków, przez których został gościnnie przyjęty. Ale Chananejczycy nie byli pierwotnymi mieszkańcami tego kraju, a nawet nie o bardzo wiele poprzedzili w nim Hebrajczyków, jako zaś pierwszą warstwę ludności, osiadłą tu od wieków, podaje Pismo święte lud Refaim, który dzieli na Refaim właściwych, na Emim, Zomzomim, Zuzim i Enakim, ale nic nie wspomina o ich pochodzeniu, a tylko przypisuje im wysoki bardzo wzrost i nadzwyczajną siłę. Movers uważa tradycyą o tych ludach za podanie mityczne, podobne do legend o Gigantach i Tytanach; Ewald poczytuje ich za Semitów, autochtonów, przodków Fenicyan i innych pokrewnych im ludów; Lenormant, a z nim wielu innych uczonych, mają ich także za Semitów, spokrewnionych z Aramejczykami, ale całkiem odrębnych od Fenicyan i innych chamickich Kana-nejczyków; nakoniec Curtius bierze ich za odłamek migracyi Jończyków aryjskich, p. Ziemięcki, posuwając dalej tę hypotezę, chce ich mieć za Aryów blisko spokrewnionych z ludem dolmenów, a zarazem za przodków wszystkich ludów kananejskich, według zaś p. Mariette, Egipcyanie, u których wszystkie te ludy znane były pod ogólną nazwą Sati, przedstawiali ich zawsze na swych pomnikach z wybitnemi cechami rasy semickiej. Wobec niektórych z tych teoryj, późniejsza migracya Chananej-czyków nie miałaby wcale miejsca, ale tak Herodot, jak Strabon i podania babilońskie, przechowane aż do pierwszych wieków naszej ery, zgadzają się na to, że Chananejczycy zamieszkiwali pierwotnie, obok swych pobratymców Kuszytów, wybrzeża morza Erytrejskiego, to jest odnogi Omańskiej, a ruszyli się ztamtąd na parę tysięcy lat przed Chr. Herodot wspomina o trzęsieniu ziemi, które jakoby miało ich zmusić do wyemigrowania do południowej Syryi, Renan odnosi tę pielgrzymkę na 3.000 lat przed Chrystusem, Lenormant przypisuje ją naciskowi ze strony dynastyi aryjskiej, osiadłej na tronie babilońskim i mniema, że miała ona miejsce między 2400 a 2300 rokiem, Movers zaś, uważając Fenicyan i Semitów w ogólności za autochtonów Palestyny, utrzymuje, że podanie Herodota o wędrówce ludów od morza Erytrejskiego, nie odnosi się do narodów pocho-

dzenia chamickiego, ale do Filistynów aryjskich, których właśnie uważa on za tak zwanych Chananejczyków. Niektórzy uczeni, przyłączając się częściowo do tej teoryi, poczytują wszystkich Chananejczyków za plemiona rasy jafetyckiej i mają ich wraz z Filistynami za najdawniejszych mieszkańców Palestyny i Fenicyi, podczas gdy inni, widząc w Chanejczykach Chamitów lub Semitów, a uznając prawie jednogłośnie aryjskie pochodzenie Filistynów, twierdzą, że ci ostatni, osiedleni pierwotnie na Krecie lub na którejś innej z wysp Archipelagu, weszli w skład konfederacyi libio-pelasgijskiej i w XIV. dopiero wieku rzucili się na Palestynę, a wzrastając w potęgę, zdobyli Sydon w ostatnich latach XIII. wieku.

Co do właściwych Fenicyan zdania są także bardzo podzielone. Język ich jest niezaprzecznie semickim, ale pod względem pochodzenia jedni ich mają za Chamitów, przesiąkłych tylko wpływami semickiemi, drudzy za czystych Semitów, albo autochtonów albo też ściśle spokrewnionych z Hebrajczykami i tworzących wraz z nimi semicką gałąź Tera-chitów; trzeci nakoniec, uważając Sydończyków za Semitów, mają ich za spadkobierców o wiele dawniejszej kultury aryjskiej, której przedstawicielami w samem łonie Fenicyi, byliby Giblitczycy i Arwadczycy. Dawność potęgi i cywilizacyi Fenicyan jest niemniej przedmiotem zaciętych sporów: Movers, a za nim wszyscy wyznawcy teoryi Nilssona, Rougemonta i innych, o których wspominaliśmy wyżej, uważają Fenicyan za jednych z pierwszych cywilizatorów świata; Lenormant, Renan, de Vogue i Maspero, posuwają ich byt państwowy na parę tysięcy lat przed Chrystusem ; niektórzy zaś z nowszych historyków, opierając się na podaniu Sanchonja-tona o dwóch wrogich sobie braciach, w którem widzą powtórzenie tra-dycyi biblijnej o Jakóbie i Ezawie, identyfikują Fenicyan z Edomitami i późniejszymi Nabatejczykami, na których czele stali rzeczywiście potomkowie Ezawa, i wyprowadzają wniosek, że przodkowie Fenicyan, wyemigrowawszy na 2000 lat przed Chr. z okolic miasta Ur, razem z pokrewnymi sobie Hebrajczykami, oddzielili się od tych ostatnich, podążyli w kierunku Arabii, osiedli tam na jakiś czas w kraju Pun, gdzie wyrobili pierwotną swą cywilizacyą, a dopiero później skolonizowali Sydon i Tyr, ich zaś afrykańscy koloniści, Kartagińczycy, przechowali w swej nazwie, Punitów, wspomnienie tego dłuższego pobytu w Arabii.

Podobnie jak o Fenicyanach, sprzeczne są także zdania uczonych o Hyksosach, najeźdźcach Egiptu. Maneton widzi w nich częścią Arabów, częścią Kananejczyków; Brugsch-Bey uważa ich za Arabów lub Fenicyan; Mariette twierdzi, że na pomnikach Egiptu noszą oni wyraźnie cechy pochodzenia semickiego; większa część uczonych, jak: Duncker, Maspero^ Lenormant i inni, mają ich za Kananejczyków, a mianowicie za Hetej-

czyków, ale wtedy, stosownie do zapatrywań każdego z obozów na pochodzenie samychże Chananejczyków, stają się oni Chamitami, Semitami lub Aryami. P. Lenormant najbardziej eklektyczny pogląd wyraża w tej mierze, uważa bowiem Hyksosów za zbieraninę koczowniczych hord Arabii i Syryi, prowadzonych przez ludy chananejskie, dla których najazd ten jest ostatnim epizodem długiej wędrówki znad brzegów odnogi Omańskiej ku zachodowi; Hetejczycy, zdaniem p. Lenormant, stali na czele całego ruchu i z ich łona wyszła rodzina królewska, gdy, po dłuższym pobycie w Egipcie, Hyksosi ustanowili własną dynastyą regularną.

Zajmowaliśmy się dotychczas specyalnie Chamitami, a właściwie mówiąc ludami, które w naszem mniemaniu do tego szczepu należą, że jednak zdania wielu uczonych różnią się często z przyjętą przez nas teoryą, musieliśmy niejednokrotnie dotykać nietylko nawiasowo, ale nawet dość obszernie narodów innych ras, dlatego więc znacznie już mniej pozostaje nam do powiedzenia o Semitach, Aryach i Turanach.

Najgłówniejszym powodem nieporozumień co do pochodzenia wielu narodów, stały się studya filologiczne, prowadzone zbyt jednostronnie. O ile stanowią one jeden z najcenniejszych środków pomocniczych dla wykrycia powinowactwa między rozmaitemi ludami, gdy się jednocześnie uwzględnia ich cechy etniczne, pojęcia religijne, obyczaje, pomniki i inne pozostałości, o tyle stają się niebezpieczne, jeżeli na nich wyłącznie chce się opierać cały sąd o wspólności rasowej. Złą bardzo usługę oddał nauce Eichorn, wprowadzając do niej nazwę języków semickich, która utarła się do tego stopnia, że trudno ją zastąpić inną, a która w rzeczywistości wprowadza wielki zamęt w pojęciach. Dzięki tej zbyt ogólnikowej nazwie, cały jeden szczep ludzki nie znajduje pomieszczenia w tej sztucznej klasy-fikacyi, i znajdujemy się wobec dwóch tylko rodzin: indo - europejskiej i semickiej, z wykluczeniem a przynajmniej z pozostawieniem w zupełnym cieniu potomków Chama. Wiemy, wprawdzie, że dla wielu nowoczesnych historyków nazwiska trzech synów Noego nie posiadają żadnego naukowego znaczenia, ale w takim razie nacóż zastosowywać jednę z tych nazw do określenia rzeczy nic z nią nie mającej wspólnego? Według historyków przywiązujących więcej wagi do słów Pisma świętego, Chamici i Semici, żyjąc przez długi czas obok siebie w okolicach pierwotnej swej kolebki, posługiwali się podobnemi bardzo do siebie narzeczami, ale narody cha-mickie, najpierwej oddzielone i osiadłe w Afryce, wyniosły z sobą ten język w stanie mniej jeszcze doskonałego wyrobienia i ztąd powstały języki nilowe, zbliżone pod wielu względami do semickich, tylko unieruchomione w swych archaicznych formach, podczas gdy właściwi Semici,

jakoteź chamiccy Kuszyci i Chananejczycy, trzymający się dłużej kształcili dalej swą mowę i tak wytworzyły się tak zwane języki semickie, wśród których można wszakże rozróżnić dwie gałęzie wybitne, jedne właściwie semicką, drugą zaś kuszycką, należącą do ludów pochodzenia cha-mickiego. Do rzędu tych ostatnich zaliczano przez długi czas język assy-ryjski i p. Renan był jednym z najgorliwszych promotorów takiego poglądu, ale odkrycie znacznej ilości pomników Babilonu i Assyryi wpłynęło na obalenie powyższego mniemania, a p. Sayce, jeden z najznakomitszych oryentalistów angielskich, dowiódł stanowczo, że nietylko język assyryjski należy do grupy czysto semickiej, ale że odgrywa w niej równie pierwszorzędną rolę, jak sanskryt wśród języków indo-europejskich.

razem,

zachód wyniosłej płaszczyzny Pamiru i łańcucha

Co do pierwotnej kolebki właściwych Semitów, zdania się dzielą między uczonymi. Według p. Lenormant najdawniejszą siedzibą Semitów, równie jak i całej ludzkości po potopie, była obszerna kraina, zawarta między łańcuchem Hindu-Kusz, a górami, w których biorą początek Tygr i Eufrat, za ostatni zaś ich etap, przed wyjściem Abrahama do ziemi Chanaan, uważa on, wraz z Biblią, Ur chaldejski czyli Chalanne, dzisiejszy Mugheir, u połączenia dwóch rzek Eufratu i Tygru ; Renan szuka biblijnego Ur-Kasdim w Armenii i ztamtąd wyprowadza wszystkich Semitów, którzy, zdaniem jego, ruszywszy się z Armenii, podzielili się na dwie gałęzie : jednę podążającą wzdłuż Tygru, w kierunku południowo-wschodnim, ku odnodze Perskiej, drugą, idącą w dyrekcyi południowo-zachodniej, ku brzegom morza Śródziemnego; p. Halevy myśli, bez żadnej, zdaje się, podstawy, że Ur był położony w okolicach Damaszku, że więc Hebrajczycy mieli tylko kilka kroków do zrobienia dla wkroczenia do ziemi Chanaan ; Movers i Ewald uważają Semitów za autochtonów Fenicyi i Palestyny; Schrader i Sprenger upatrują w Arabii północnej lub środkowej pierwotną ich siedzibę, czemu znowu przeczy p. v. Kremer, prowadząc ich z okolic sąsiednich pierwotnym Aryom, z górnej Azyi, a mianowicie z kraju leżącego na gór Belortag, zkąd dopiero spuścić się mieli do Mezopotamii.

Pod względem pochodzenia ludów szczepu jafetyckiego panuje w ogólności pewna zgodność zdań, i co do narodów europejskich, oraz Irańczy-ków i Indyan nie nastręcza się żadna wątpliwość, stoimy więc tu tylko wobec teoryi wysuwającej się naprzód ostatniemi czasy, a według której w całej zachodniej Azyi i w Afryce północnej Aryowie byliby jednymi z pierwszych krzewicieli cywilizacyi, o czem mówiliśmy już obszerniej, zajmując się człowiekiem przedhistorycznym ; oraz wobec małych nieporozumień, dotyczących zaludnienia Azyi Mniejszej i pochodzenia Chaldej-

czyków. Według najpowszechniej przyjętego zdania cała Azya Mniejsza była wyłącznie zamieszkała przez ludy aryjskie, jak tylko sięgnąć mogą wspomnienia historyczne, co łatwo tłómaczyłoby się tern, że znajdowała się ona na drodze migracyj jafetyckich dążących ku Europie, podczas gdy przedstawiciele żadnej innej rasy, wyjąwszy późniejszych Turanów, nigdy większemi masami nie posuwali się w tym kierunku ; jednakże niektórzy historycy widzą w Karyjczykach lud szczepu chamickiego, w Lydyjczy-kach zaś, potomków Luda, jednego z synów Semowych. W ostatnich latach nowe badania odkryły wielką rolę nietylko militarną i polityczną, ale także cywilizacyjną, jaką odgrywał w Syryi i w znacznej części Azyi Mniejszej naród Hetejczyków, tu więc powstaje ta sama kwestya, która dzieli uczonych co do pochodzenia wszystkich Kananejczyków w ogólności, i stosownie do punktu widzenia, jaki obierzemy, lud ten, o wielkiem znaczeniu dziejowem, przedstawi się nam jako należący do rasy cha-mickiej, semickiej lub jafetyckiej.

Chaldeów pierwotnych, jednych z twórców starożytnej kultury babilońskiej, uważają Heeren, Pott, Ewald i Renan za przodków dzisiejszych Kurdów i zaliczają ich do szczepu jafetyckiego, niektórzy pisarze widzą w nich nawet bliskie powinowactwo z przedhistorycznemi ludami Europy, a naukę ich kapłanów identyfikują z druidyzmem, wszakże tacy oryen-taliści jak Lenormant, Maspero i Rawlinson poczytują ich za Turanów, podczas zaś gdy Renan i późniejszym Chaldejczykom Babilonu i Assyryi przypisuje pochodzenie aryjskie, ogół uczonych woli w nich widzieć Semitów.

Wykazawszy o ile można najtreściwiej ważniejsze teorye, rozwijane przez historyków i etnografów rozmaitych obozów, powtarzamy raz jeszcze, że stale trzymać się będziemy klasyfikacyi najbardziej zgodnej z tradycyą biblijną, którą podaliśmy na wstępie, i mówiąc o pojedyńczych narodach, nie będziemy już przytaczać innych poglądów na ich początki, czytelnika zaś, któryby nie podzielał naszych zapatrywań i znajdował, że zbyt stanowczo i twierdząco wypowiadamy nasze zdanie, odsyłamy do powyższego ustępu, w którym pomieściliśmy najśmielsze nawet systemy nowoczesnych uczonych. Ramy naszej książki nie pozwalają nam na dłuższe dysertacye nad tym przedmiotem, a zresztą nie możemy rościć najmniejszej pretensyi do wyrokowania w sprawie, w której najgłośniejsi erudyci naszego wieku, czerpiący swe argumenta w pomnikach i w tekstach oryginalnych, dochodzą do tak sprzecznych konkluzyj.

Głównym przedmiotem naszego zadania będzie śledzenie rozmaitych stopni umysłowego i artystycznego rozwoju narodów, postawionych na

wyższych szczeblach hierarchii, nie możemy jednak pominąć zupełnem milczeniem skromnych, zaiste, objawów, jakie spostrzegać się dają w tym względzie wśród ras, mniej hojnie uposażonych przez Opatrzność ; zaczniemy więc nasz opis od rasy czarnej, a stopniowo będziemy postępować coraz wyżej i wyżej, aż dojdziemy do narodów, których kultura należy już całkiem do historyi.

®e§

га

P ffp

ÈÛ

ft.

RASA CZARNA.

Ытт

ж*к, н , й|ш1

Środkowa Ameryka i Meksyk.

та

W matematyce postępy Chińczyków nie są zbyt wielki

шк

JAPONIA.

Poezya japońska pozbawiona jest wszelkiego wyższeg

LóO   -tl

Już pierwsi malarze szkoły pospolitej byli niezapr

11

M.

W.

X.

».

H.

F.

C.

U.

RASA CZARNA.

Źródła: — I. David Livingstone. Missionary travels and researches in South Africa. London 1857. — II. S. W. Baker. The Albert N’yanza. Great basin of the Nile. London 1866. — III. J. A. Grant. A "Walk across Africa. London 1866. — IV. Dixon Denham. Narrative of travels and discoveries in northern and central Africa. London 1826. — V. Australian Exploring expedition of Burke and "Wills. 1862. — VI. Tracks of Mac Kinlay across Australia. London 1863. — VII. Ch. Grad. L’Australie intérieure. Paris 1864. — VIII. J. H. Speke. Journal of the discovery of the source of the Nile. London 1864. — IX. David C. Livingstone. Narrative of an expedition to the Zambesi. London 1858—1864. — X. C. Leconte. Les noirs libres et les noirs esclaves. Paris 1852. — XI. J. AV. Lubbock. Początki cywilizacyi. Przekład polski. Warszawa 1874 r. — XII. Cte. de Beauvoir. Australie. Paris. — XIII. A. Burdo. Niger et Benué. Paris 1884. —XIV. Chaillé-Long. L’Afrique centrale. Trad, franc. Paris 1884. — XV. Marquis de Compiègne. L’Afrique équatoriale. Paris 1875. — XVI. V. Cameron. Quer durch Afrika. Deutsche Ausgabe. Leipzig 1877. — XVII. F. Körner. Süd-Afrika. Natur- und Kulturbilder. Breslau 1873. — XVIII. G. Schweinfurth. Artes africanae. Leipzig 1883. — XIX. G. Schweinfurth. Im Herzen von Afrika. Leipzig 1883. — XX. Zweifel et Moustier. Voyage aux sources de Niger. Paris 1881. —- XXI. E. La Selve. Le pays des Nègres. Paris 1884. — XXII. A. Marche. Trois voyages dans l’Afrique occidentale. Paris 1880. — XXIII. Bilder-Atlas, Ikonographische Encyklopädie der Wissenschaften und Künste. Leipzig 1875.

śród wszystkich narodów, zamieszkujących kulę ziemską, ludy

гл "Ja r ' rasy czarnej zdają się być najbardziej upośledzone od natury, ШЁйкШ a jedni tylko chyba mieszkańcy Ziemi Ognistej, w południowej

Ameryce, dadzą się porównać dzikością swą do plemion murzyńskich, stojących na najniższym szczeblu rozwoju umysłowego. Buszmani południowej Afryki, Australczycy z okolic Sydney, lub mieszkańcy wyspy Van Diemen, barbarzyństwem swem i brakiem wszelkich prawie władz

umysłowych, zbliżają się, rzec można, do typu zwierzęcego; tułają się oni bezmyślnie z miejsca na miejsce, kryją się po jaskiniach, lub wśród krzaków, gdzie ścielą sobie prawdziwe gniazda; żadnych nie można napotkać U nich śladów przemysłu, żadnego zarysu rządu lub religii; przebija się u nich tylko pewna nieokreślona wiara w istnienie złośliwych duchów, zawsze gotowych do trapienia ich w rozmaite sposoby i mroczne jakieś pojęcie o nowem życiu, które ich czeka po śmierci. W wydawaniu jednak sądu o całej rasie czarnej, w ogólności, należy być bardzo ostrożnym i uwzględniać warunki, w jakich ona zwykle dochodziła do zetknięcia się z innemi szczepami. Murzyn najczęściej występuje wobec Europejczyka lub Araba w roli niewolnika albo naturalnego wroga, a ztąd wynika że wady jego i smutne strony najbardziej się uwydatniają, gdy zalety pozostają w cieniu. Postawieni wobec okrutnych zdobywców lub chciwych handlarzy, Murzyni nietylko się nie cywilizują, ale przeciwnie, wszystkie ich ujemne strony zwiększają się i potęgują; i tak, lud Balonda, żyjący w środkowo-południowej Afryce, odznaczał się zawsze wielkiem barbarzyństwem i dzikością, ale zbliżenie jego do Portugalczyków i Arabów jeszcze bardziej skrzywiło jego wyobrażenia, tak, że despotyzm jego władców doszedł teraz do prawdziwego szału, a przesądy religijne do zupełnej aberacyi. Koloniści europejscy najczęściej zgubny tylko wpływ wywierają na

Negrów, i wszystkie plemiona Murzynów afrykańskich,

w bliskości brzegów mieszkające, zostały najzupełniej zdemoralizowane lub doprowadzone do największej nędzy przez zbyteczną łatwość komu-nikacyi z obcemi narodami. Gdy jednak, szczęśliwym zbiegiem okoliczności, Murzyn dostanie się pod panowanie rządu rozumnego, silnego, ale sprawiedliwego zarazem, lub też gdy zetknie się z Europejczykiem, przejętym prawdziwie chrześciańską miłością bliźniego, wtedy staje się posłusznym, łagodnym i łatwym do kierowania. Jeżeli prozelityzm religijny małe wśród Murzynów robi postępy, gdyż nie zdolni są oni do przyswojenia sobie pojęć wyższych, idealnych i biorą tylko z religii jej strony zewnętrzne i powierzchowne, to jednak posłannictwo misyonarzy nie jest wśród nich zupełnie bezowocne. Wszyscy podróżni zgadzają się na to, że mało plemion jest tak skąpo obdarzonych przez przyrodę i tak mało przystępnych dla wszelkiej cywilizacyi, jak mieszkańcy południowych i zachodnich brzegów Australii; to przekonanie jest tak głęboko wkorzenione wśród kolonistów anglo-saksońskich, że tępią oni bez skrupułu i miłosierdzia resztki tych ludów, twierdząc, że ich istnienie szkodę tylko może przynosić ludzkości , a jednak w ostatnich latach pastor pochodzenia niemieckiego, Hagenauer, założył w Rama-Yuck rodzaj domu wychowania dla tych biednych istot, i nietylko, że doszedł do dania im pewnego względnego

wykształcenia, ale wszyscy Australczycy, sąsiadujący z jego zakładem, okazywali mu zawsze największe zaufanie i z zupełną wiarą poddawali się jego zbawiennemu wpływowi.

Zastrzegłszy się w ten sposób przeciw wszelkiej przesadzie, w sensie niekorzystnym dla rasy czarnej, przystąpimy teraz do skreślenia pobieżnego obrazu jej cech charakterystycznych i jej działalności na rozmaitych polach, a opis taki, trzymany w tonie najbardziej bezstronnym, jeszcze nie może wypaść dla niej bardzo pochlebnie.

Obyczaje. Bezmyślne i bezwiedne, rzec można, okrucieństwo jest wybitnym charakterem wszystkich prawie ludów rasy czarnej. U właściwych Australczyków, bitwy nie są zwykle bardzo krwawe i polegają bardziej na krzyku i ogłuszającej wrzawie, a kończą się, gdy tylko kilku wojowników padnie z jednej lub drugiej strony, ale ciała zabitych są zaraz rozszarpywane i pożerane, a ich czaszki obracane na naczynia do picia, co zresztą dzieje się także często w czasie pokoju z trupami nieboszczyków, które najbliższa rodzina zjada z zupełną obojętnością. Mieszkańcy Melanezyi, obok strasznej dzikości i okrucieństwa, są tchórzliwi, mściwi i chełpliwi, a im więcej pozyskują ze strony materyalnej, tern bardziej rozwijają się wrodzone im wady. Przez dziwną anomalią, spostrzega się u nich często wielką czułość w stosunkach rodzinnych, a obok tego, rozpowszechniony zwyczaj zabijania własnych dzieci lub starych rodziców, którzy nawet, doszedłszy do pewnego wieku, domagają się od spadko-biorców tej ostatniej posługi.

Kanibalizm i ofiary ludzkie panują w całej Melanezyi w charakterze urzędowej instytucyi; rozwinięte są w najstraszniejszych rozmiarach na archipelagu Salomona i na Nowych-Hebrydach, a mniej tylko są praktykowane w Nowej-Gwinei. Na wyspach Fidżi istnieją odrębne widelce do pożerania mięsa ludzkiego, w Nowej zaś Kaledonii, rodzaj skrobaczek, wyłącznie przeznaczonych do oddzierania ciała od kości, a także narzędzia z kości ludzkich do wyrywania wnętrzności; bitwy bywają tam bardzo zażarte, a wszyscy polegli nieprzyjaciele służą później przez długi czas za strawę zwyciescom. U Buszmanów i Hotentotów, mordowanie dzieci jest na porządku dziennym; nigdy rodzice więcej nad troje dzieci nie wychowują, tak, że rodzina złożona z czworga lub więcej takowych, jest prawdziwą rzadkością, gdyż dalsze potomstwo jest natychmiast zabijane lub grzebane żywcem. Przyjście na świat dwóch chłopców bliźniąt, w pierwszych latach po zawarciu małżeństwa, jest przyjmowane z wielką radością i z pewnym ceremoniałem, ale gdy bliźniętami są córki, zaraz je rodzice mordują. Spory, wynikłe między małżonkami, kończą się także zwykle wymordowaniem dzieci, a wtedy zgoda bardzo już łatwo powraca.

Starych rodziców Hotentoci dozierają zpoczątku dość troskliwie, ale gdy choroba się przedłuża, wyprowadzają ich w jakieś miejsca bezludne, zostawiają im trochę strawy i skazują na powolną śmierć lub na pożarcie przez dzikie zwierzęta. W bitwach, jeńców nie uprowadzają w niewolę, tylko zabijają ich na miejscu, jednak ciał ich nigdy nie spożywają, a oba obozy grzebią swych poległych na polu walki.

Też same obyczaje panują między Kaframi, Zulusami i wszystkiemi ludami, które p. Bleek objął ogólną nazwą ludów Bantu, ale tu zwykle mordują tylko dzieci chorowite i ułomne. Zycie ludzkie żadnej wartości dla Kafrów nie przedstawia, i dlatego są oni okrutni i niemiłosierni dla starców i kalek, ale pochodzi to głównie z obojętności, nie zaś z wrodzonego okrucieństwa, gdyż w wojnach swoich nie są oni zbyt zajadli, a przykłady pastwienia się nad nieprzyjacielem, jakie spotykamy w dziejach wojennych ostatnich lat, tak smutnie ilustrowanych śmiercią księcia cesarskiego, tłómaczą się raczej wyjątkowem a osobistem okrucieństwem wodzów, nie zaś całych ludów. Wojen, przedsiębranych w celu pojmania niewolników, Kafrowie zwykle nie prowadzą, i niewolnictwo jest u nich prawie nieznane, z jeńcami zaś wojennymi obchodzą się zazwyczaj łagodnie i przypuszczają ich do równych praw z własną rodziną.

Inaczej się już rzeczy mają wśród właściwych Negrów środkowej i zachodniej Afryki; tam krwawe instynkty nie znają granic: mordowanie dzieci praktykuje się na wielką skalę, wojny kończą się zawsze stra-sznem spustoszeniem kraju podbitego, jeńcy wojenni albo popadają w najcięższą niewolę, albo też są na miejscu zabijani, ofiary ludzkie są wszędzie w powszechnem użyciu, a kanibalizm, chociaż trochę mitygowany przez wpływy europejskie, silnie jeszcze zdaje się być wkorzenionym. Schwein-furth znalazł spożywanie ciała ludzkiego w codziennem użyciu u Niam-Niamów i w kraju Monbuttu; mordowanie starych rodziców praktykowane jest w Kordofanie; na wybrzeżu Złotem, trupy ich bywają pożerane; w kraju Aszantów, serce zabitego wroga jest najmilszym przysmakiem; u Niam-Niamów, czaszki poległych nieprzyjaciół, rozwieszone na palisadach, otaczających mieszkania, stanowią trofea wojenne; w królestwie Ugandy, prawo nakazuje, ażeby codziennie jedna przynajmniej ludzka ofiara była poświęcana bogom, w Komasi zaś, środa tylko jest wolna w tygodniu od ofiar ludzkich, zabierających także tysiące jednostek corocznie w kraju Aszantów, w Wielkim-Beninie i w Abbeokucie. Najstraszniejszy jednak widok, pod tym względem, przedstawiało królestwo Dohomaju, gdzie tak zwane wielkie zwyczaje, rzezie dokonywane po śmierci panującego, trwały całe miesiące, a male zwyczaje, powtarzające się co roku w rocznicę urodzin króla, zabierały, według p. Bernasco, 500 dusz w samem mieście Dohomaju; monarcha dawał osobiście pierwsze hasło do mordów, biorąc w nich czynny udział, a czaszki zabitych niewolników układano w stosy i piramidy. Protektorat, jaki Portugalia rozciągnęła ostatniemi czasy nad Dohomajem, zaczyna juź przynosić pożądane owoce, gdyż rok 1884 był pierwszym, w którym małe zwyczaje już się nie odbywały, przynajmniej oficyalnie. Wszystkie te okrucieństwa mają zawsze pewien związek z religią lub przesądami praktykujących je ludów: jedząc ciało nieprzyjaciela, Murzyn stara się szkodzić mu nawet po śmierci, a z duszy jego zapewnić sobie pożytek; tłuszcz ludzki, pochłonięty w ten sposób, ma udzielać pewnych czarodziejskich sił temu, kto go spożywa; nakoniec, śmierć jednostek zapewniać ma całym narodom łaskę i opiekę bogów, co wszystko sprawia, że dzikie te obyczaje trudne są bardzo do zmienienia.

Poligamia jest przyjęta przez wszystkie ludy rasy czarnej i mężczyzna ma prawo pojmowania tylu żon, ile ich tylko przekarmić jest w stanie. Mężatki, jako stanowiące zupełną własność mężów, obowiązane są do przestrzegania czystości, i każde uchybienie przeciwko wierze małżeńskiej, jest srogo karane, a najczęściej pociąga za sobą śmierć winowajczyni, wdowy zaś i dziewczęta, całkiem są zwolnione od wszelkiego przymusu, jednakże, ogólnie biorąc, demoralizacya kobiet nie jest zbyt rozwinięta u Negrów, wyjąwszy chyba miejscowości, nad brzegami morza położone i bardziej przystępne dla obcokrajowców, wśród których szczególnie odznacza się wielkiem zepsuciem kraj Monbuttu. Stanowisko kobiety jest powszechnie mało godne zazdrości; są one zwykle bardzo żle traktowane i im przypadają w udziale najcięższe prace: klecenie lepianek, rozpalanie ognia, przygotowywanie strawy, dźwiganie ciężarów, zajęcia rolnicze i naturalnie wychowanie dzieci; mężczyźni zaś trudnią się tylko polowaniem, rybołówstwem i wojaczką.

U Australczyków, żonę otrzymuje się zwykle przez porwanie wśród walki dwóch pokoleń i żadne obrządki nie towarzyszą takim gwałtownym ślubom; w Melanezyi i u Hotentotów, rodzice układają naprzód małżeństwa i drobne dzieci zaręczają bez ich przyzwolenia; u Kafrów, najczęściej żony się kupują, ale zawsze jedna z nich otrzymuje przewagę nad innemi i bywa zwana wielką żoną; u Negrów właściwych, pierwszeństwo należy się także jednej z żon, czyto najpierwiej zamężnej, czyto bardziej ukochanej przez męża, czy też matce głównego spadkobiercy, w zachodniej jednak Afryce żadnych takich przywilejów się nie spotyka, i żona, która zbrzydnie lub się postarzeje, staje się już tylko niewolnicą męża, przeznaczoną do najtwardszych robót. U Mandingów, zawieraniu małżeństw towarzyszą dość okazałe ceremonie: narzeczony wydaje ucztę dla rodziny panny młodej i ta, ustrojona w białe bawełniane szaty, wprowadzana bywa tryumfalnie do domu mężowskiego. Rozerwanie węzłów małżeńskich jest zwykle bardzo trudne; gdy żona porzuca męża, musi mu zwrócić całą kwotę, przez niego zapłaconą i nawet zapłacić za dzieci, które z sobą zabiera, gdy zaś przeciwnie, mąż opuszcza żonę, traci tern samem prawo do wniesionego posagu. W ogólności, kobieta u rasy czarnej uważana jest jako rzecz, jako własność męża, który tak ją, jak i swoje dzieci może sprzedać lub oddać w niewolę, jednakże spotykają się wyjątki od tej reguły i to wyjątki dość liczne: Schweinfurth u Niam-Niamów, a Bosman u Negrów znad Atlantyku, widywali przykłady wielkiej czułości i miłości małżeńskiej; u Mandingów kobiety przyjmują udział nietylko w zabawach i festynach, ale wzywane nawet bywają do narady nad sprawami państwa ; w kraju Kafrów Sambara, Krapf spotkał kobietę, zajmującą wysokie polityczne stanowisko, a Schweinfurth opowiada o księżnej ludu Monbuttu, która, przebrana za mężczyznę, prowadziła osobiście swe hufce do boju, Przytem zauważyć trzeba, że u Negrów, dzieci zwykle bardzo obojętne dla ojców, otaczają matkę wielką miłością i czcią; obelga, jej wyrządzona, jest dla nich najcięższą zniewagą, i Park zapewnia, że często słyszał z ich ust okrzyk następujący: «bij mnie, ale nie obrażaj mojej matki». Ważną także jest ta okoliczność, że sukcesye spadają zawsze po kądzieli i prawa do majątku należą do najstarszego syna głównej żony; to samo ma także miejsce co do spuścizny państwowej, a w Zanzibarze i u wielu ludów Kafreryi, spadkobiercą do tronu jest najstarszy syn siostry panującego, nie zaś dzieci tego ostatniego; pomimo to wszakże, kobiety same nigdy nie dziedziczą, ale są tylko pośredniczkami dziedzictwa.

U niektórych ludów, zaraz po urodzeniu dziecka następują pewne ceremonie i obrządki, u drugich, obchodzone jest solennie nadawanie dziecku imienia, ale przeważnie uświęcony jest zwyczaj wydawania wielkich uczt z chwilą, gdy chłopiec dochodzi do wieku dojrzałości i gdy się dopełnia obrządek obrzezania, powszechnie przyjęty przez większość ludów rasy czarnej. U Negrów z Sierra Leone, dzieci otrzymują nazwiska matki lub krewnych; na wybrzeżu Złotem, nazwisko dnia, w którym przyszły na świat, lub jakiegoś ważnego wypadku; późniejsze potomstwo często przybiera miano cyfry porządkowej, tak, jak to miało miejsce u Rzymian; u Kafrów dają dzieciom imiona rozmaitych martwych przedmiotów: wody, ognia i t. p., a każdy młody człowiek może sobie dodawać rozmaite przydomki, przypominające jego wielkie czyny myśliwskie lub wojenne. Zresztą, imię nie ma nigdy charakteru stałego i każdy może je dowolnie zmieniać wedle własnego upodobania. Całe pokolenia i narody, tak Australii jak Afryki, przybierają najczęściej nazwy rzek, gór lub zwierząt, i tak adoptowany patron cieszy się wśród nich wielką czcią i świętym charakterem.

Śmierć naturalna jest zawsze ważnym wypadkiem dla ludów murzyńskich. W Melanezyi opłakują stratę bliskich głośnemi skargami, wydają na ich cześć uczty a na grobach znakomitych wodzów ich wdowy i niewolnicy składani bywają w ofierze. Czaszki zmarłych przechowują albo w domach mieszkalnych, albo też składają w miejscach ukrytych wśród lasów, aby je uchronić od profanacyi. U Hotentotów, przeraźliwe krzyki i jęki rozpoczynają się już nad łożem chorego, a tylko zwiększają się z chwilą jego śmierci ; trupa grzebią w pozycyi siedzącej, z nogami zgię-temi, a rękami na krzyż złożonemi; po śmierci jednego z współbraci cała wioska opuszcza swe siedziby i przenosi się w inne miejsce, zostawiając tylko nietkniętym szałas zmarłego, gdzie przez sześć lub ośm następnych dni powtarzają się skargi i żale. Buszmani tak samo zupełnie postępują, z tą tylko różnicą, że palą za sobą chatę nieboszczyka. U Kafrów, ciała zwykłych śmiertelników bywają poprostu wynoszone nad brzeg morza lub rzek i zostawiane na pastwę dzikim zwierzętom, wodzów zaś grzebią z wielkim ceremoniałem, wkładając do ich grobów ważniejsze narzędzia i broń, które do nich za życia należały, a często wdowy i niewolnicy bywają na śmierć skazywani, grobu zaś strzeże przez cały rok warta, spe-cyalnie na to przeznaczona. Kafrowie, równie jak Hotentoci i Buszmani, opuszczają wioski, w których ktoś umarł, ale dla uniknięcia podobnego kłopotu, starają się niedopuszczać do tej ostateczności i ludzi bardzo chorych wynoszą na czyste pole, aby nie kończyli życia we własnych domach. Pozostała rodzina ucina sobie włosy na znak żałoby i nosi na szyi rodzaj krawatów, plecionych z sierści wolich ogonów. U właściwych Negrów ceremoniał pogrzebowy mało się różni od tego, cośmy widzieli u innych ludów rasy czarnej. Żałoba objawia się także ucięciem włosów, postami i głośnemi skargami ; Mandingowie i mieszkańcy kraju Dinka zostawiają zmarłych w ich własnych domach; inne plemiona mają na ten cel oddzielne cmentarze; ludy, nad Atlantykiem mieszkające, grzebią nieboszczyków w postawie siedzącej, Niam-Niamy zaś i mieszkańcy kraju Bongo układają ich horyzontalnie ; na grobach stawiają dzbany z wodą, rozmaite potrawy i składają bogate dary, a w wielu wypadkach ofiary z ludzi. Zwykle żona i najbliższa rodzina zmarłego uważani są za zanieczyszczonych i muszą się poddawać rozmaitym obrządkom, dla zmycia tej mimowolnej plamy, która może ich wystawiać na różne niebezpieczeństwa ze strony złych duchów.

Rząd. Ponieważ wszelka komplikacya i wszelkie pojęcia składane są nieprzystępne dla ciasnego umysłu Negrów, przeto i rządy ich muszą

Szkic historyczny. T. I.

nosić charakter ściśle osobisty i despotyczny ; delegacya władzy nie byłaby dla nich zrozumiałą, forma więc rządu jest albo patryarchalną, albo też musi być monarchiczną i nacechowaną najkrańcowszym absolutyzmem.

U Australczyków rodziny żyją oddzielnie, pod bezpośrednią władzą

starszych z rodu, jednakże na wschodzie i południu, łącząc się z sobą, tworzą plemiona, któremi kieruje wódz, dobrowolnie wybrany i posiadający wielkie u swych podwładnych zachowanie. Każde pokolenie posiada ściśle odgraniczony kawałek kraju, na którym sąsiednie plemiona nie mają prawa ani przemieszkiwać, ani polować, a każda rodzina ma sobie wyznaczoną cząstkę z tej wspólnej własności.

Na wyspach Melanezyi, ojcowie rodów są rzeczywistymi panami kraju, a naczelnicy plemion nie używają wielkiej powagi i niczem się nie różnią zewnętrznie od podwładnych; w Nowej-Kaledonii noszą tylko rodzaj odrębnych czapek, jako godła swej godności. Inaczej się jednak rzeczy mają na wyspach Fidżi : tam królowie i niżsi wodzowie używają władzy nieograniczonej i otoczeni bywają czcią prawie boską; mają oni prawo nakładać na każdy przedmiot tak zwane tabu, zwyczaj, który przyjęli od ludów malajskich, a o którym obszerniej na swojem miejscu pomówimy.

U Buszmanów i Hotentotów najstarszy wiekiem jest głową rodziny; każda wioska, zwana kraal, ma swego kapitana, którego prawa dorównywają władzy ojca rodziny, a całe plemię posłuszne jest naczelnikom, będącym jednocześnie najwyższymi wodzami i sędziami. Różnicy stanów między Hotentotami niema żadnej, niewolnictwo u nich nie istnieje, a życie pasterskie wytworzyło wśród nich wielką prostotę obyczajów ; cudzołóstwo, zabójstwo i kradzież są u nich karane śmiercią, a skoro ktoś jest uznany za winnego, egzekucya wyroku natychmiast następuje ; kapitan wymierza pierwszy cios, a za jego przykładem idą wszyscy obecni; małe przewinienia pociągają za sobą karę chłosty, na mocy werdyktu, wydanego prywatnie, przez pokrzywdzonych i ich rodziny. U Kafrów i ludów im pokrewnych najstarszy syn dziedziczy władzę po ojcu, ale młodsi bracia mogą oddzielać się i tworzyć nowe klany i państewka, zawsze jednak zależne od najstarszego z rodu. W ten sposób powstają drobniejsi władcy, mający prawo głosu w radzie, ale zwykle naczelny wódz każdą kwestyą ważniejszą absolutnie decyduje; u jednych tylko Beszuanów rada, złożona ze wszystkich dowódców, tak zwane ftitszo, stoi wyżej od króla i ogranicza jego władzę, lud zaś, niezadowolniony z rządów swego naczelnika, może go opuścić i poruczyć władzę innemu. Królowie u Kafrów niczem się nie różnią od swych podwładnych, chyba tem tylko, że noszą skórę pantery,

zarzuconą na ramiona, w kraju jednak Kazemba, w północnej Kafreryi, króla otacza wielki ceremoniał i nosi on wspaniałe szaty.

U Negrów właściwych, w północno-zachodniej Afryce, prawa ojców rodzin zacierają się i neutralizują, wobec niczem nieograniczonej władzy królewskiej. Do króla należy kraj cały, wszystko co posiadają poddani jest jego pełną własnością, wszyscy mieszkańcy są jego niewolnikami, za żonę bierze każdą kobietę, która mu się podoba, a otacza go cześć prawdziwie boska. W dolinie Nigru, Bosman w 1700 r. widział ludy, które nie znały nawet mieszkania swoich królów, a na zapytanie podróżnego, gdzie sypia król, odpowiadano mu: »a czy wiesz, gdzie Bóg sypia? jakże chcesz, abyśmy wiedzieli, gdzie sypia nasz król?« Król jada także osobno i nikt nie jest przypuszczony do jego stołu ; zbliżać się do niego trzeba czołgając, całuje się proch jego obuwia, a stać wobec monarchy, byłoby najwyższem względem niego uchybieniem. W Wadai, przybliżać się wolno do króla tylko z obnażoną całą górną częścią ciała i trzeba zmieniać swe imię, jeżeli jest podobne do imienia królewskiego. Zewnętrzne także oznaki całkiem króla odróżniają od poddanych : król Bornu ubiera się po arabsku i zawsze ukazuje się otoczony liczną strażą honorową ; książę Monbuttu i mali władcy Złotego wybrzeża równą się pompą odznaczają; monarcha Beninu ma straż złożoną z własnych swych żon ; w Dohomaju pałac królewski stanowi prawdziwie wspaniałą rezydencyą; król Aszantów ma straż tak wierną, że ta, dałaby się prędzej do ostatniego człowieka wymordować, aniżeliby opuściła monarchę, słowem, wszyscy wogóle władcy murzyńscy przestrzegają publicznie wielkiej etykiety, każą się poprzedzać heroldom, muzykantom i zbrojnym hufcom, chociaż w życiu prywatnem chętnie się pozbywają wszelkiego przymusu i powracają do wrodzonej sobie prostoty. Po śmierci króla, panuje przez czas jakiś zupełna anarchia; rabunki i bezrząd trwają tak długo, aż zostanie ogłoszony nowy panujący, najczęściej syn siostry zmarłego. Król jest także najwyższym sędzią, dowódcą wojsk, a u niektórych ludów, jak u Fulahów, najwyższym także kapłanem. Poddani obowiązani są zasilać ciągłemi prezentami kasę królewską, gdyż monarcha ubogi traci całkiem na znaczeniu, ale trzeba dodać, że te dary rzadko bardzo bywają dobrowolne i podobne są raczej do ciężkiego przymusowego podatku. W niektórych jednakże państwach, jak u Mandingów i Niam-Niamów, władza królewska jest silnie przeciwważona przez wysoką arystokracyą, która się rekrutuje w samejże rodzinie monarchy, a rada, złożona z głównych dowódców, często przeważny wpływ wywiera na postanowienia króla ; drugą klasę narodu stanowią bogaci kupcy i rzemieślnicy, trzecią lud, ostatnią nakoniec niewolnicy, bardzo liczni we wszystkich tych państwach.

W sądzeniu spraw i wydawaniu wyroków Murzyni okazują wiele rozsądku i zręczności, ale największy występek, nawet zabójstwo, może być okupiony karą pieniężną ; ten, kto się opłacić nie może, staje się niewolnikiem, gdyż niewola jest najczęstszą karą za większe przewinienia, niepociągające za sobą kary śmierci. Taka wartość przywiązywana do pieniędzy prowadzi do przekupstwa i wpływa szkodliwie na postanowienia sądów. Sądy boże bywają często zastosowywane i polegają zwykle na piciu trucizny, trzymaniu w ręku rozpalonego żelaza, lub przepływaniu przez rzekę napełnioną krokodylami.

Siły wojenne pojedyńczych państw afrykańskich nie są stosunkowo zbyt znaczne i zresztą, przy ciągłych wojnach, pomyślnych lub nieszczęśliwych, ich cyfra bardzo często się zmienia. Monarcha Dohomaju może wyprowadzić w pole 12,000 wojowników; Schweinfurth cytuje równie liczne wojsko w jednem z państw murzyńskich, nad Białym Nilem położonych; w środkowej Afryce, w krajach mniej jeszcze znanych Europejczykom, znajdują się państwa potężniejsze, których główną siłę zbrojną stanowią liczni jeźdźcy, ale tych obliczyć dziś niepodobna. W Afryce wschodniej, w okolicach źródeł Nilu, istnieją także potężne monarchie, w których wszystkie rodziny panujące należą do rasy odrębnej od reszty narodu ; Speke cytuje takie domy królewskie, noszące wspólną nazwę Wahuma, w krajach Karaga, Uganda, Unioro i innych, i mniema, że pochodzeniem swojem należą one do Abissynii. Wśród ludu Bambara, osiadłego między wyższym Senegalem i Nigrem a należącego do czystej rasy murzyńskiej, rodziny panujące odznaczały się daleko jaśniejszą cerą, brunatną lub czerwonawą, dumne były ze swego pochodzenia i nosiły nazwę Massassi. Uważali się oni za potomków ludzi białych, wyszłych z północy, z okolic Egiptu, w odległej bardzo starożytności, a sądząc z tej trądycyi, z ich cech etnicznych i z samej ich nazwy, ma się wszelkie prawo widzieć w nich wyrodzone plemię aryjskich Libijczyków, których Herodot zwał Maxyami, egipskie zaś napisy Maschaschami. Przedstawiciele tego rodu panowali przed dwudziestu kilku laty nad dwoma murzyńskiemi królestwami Kaarta i Segu, które posiadały silną organizacyą polityczną i liczne armie złożone z niewolników, ale zostały ujarzmione przez Pulsów maho-metańskich. Plemiona Fulahów i Eellatów, zamieszkałe nad Senegalem, Gambią i Rio Grande, zdają się należeć w całości do rasy odmiennej od Negrów właściwych ; posiadają one dość rozwinięty przemysł, umieją doskonale wyprawiać skóry i znaczne poczyniły postępy w metalurgii. Wielu podróżnych i uczonych zwróciło uwagę na odrębność rasową tych ludów : Elerodot znał już je w dzisiejszych ich siedzibach pod nazwą Ata-rantów, Ritter zastanawia się nad piękną budową ich ciała i nad przy-jemnym wyrazem ich twarzy, Clapperton widzi w nich wiele cech wspólnych z niższemi klasami ludności Hiszpanii i Portugalii, Denham wspomina o pięknej ich cerze miedzianej barwy i o ich odrębnym języku, który Peschel nazywa językiem Hausa i podziwia jego bogactwo i dźwięczność, Lepsius zaś zalicza go stanowczo do rodziny języków libijskich. Generał Faidherbe, opierając się na spostrzeżeniach poprzedników i wiążąc je z wła-snemi badaniami nad pomnikami północnej Afryki, uważa Fulahów za potomków w prostej linii aryjskich Libijczyków, przeniesionych na kilkanaście wieków przed Chrystusem z północno-zachodniej Europy do Afryki.

Ubiory, ozdoby, broń. Wszystkie, bez wyjątku, ludy rasy czarnej są dziwnie niechlujne i niedbałe, a ich strój redukuje się do bardzo pierwotnych form, co zresztą tłómaczą, po części, klimat i geograficzne położenie krajów, które one przeważnie zamieszkują.

Australczycy chodzą prawie zupełnie nago; mężczyźni zarzucają tylko na siebie płaszcze ze skóry kangurów, stroją się także w pióra, w naszyjniki z muszli lub z zębów zwierzęcych, czasami noszą we włosach paski plecione z włosów ludzkich, lub przyczepiają sobie do brody ogony zwierząt; ciało nacierają tłustością, ochrą lub ziemią, albo też malują je różnemi farbami. Krajowcy z okolic Botany-Bay smarują sobie skórę żółtą ochrą lub też białą gliną i węglem, rozkładając te kolory to w duże plamy, to w taśmy lub w drobne punkciki.

Mieszkańcy wysp Melanezyi są również całkiem zwykle nadzy; mężczyźni przepasują sobie tylko biodra, kobiety zaś noszą zprzodu małe fartuszki, a główną ich ozdobę stanowią barbarzyńskie przedziurawienia uszu i nozdrzy, gdzie zakładają kawałki drzewa, zęby zwierzęce lub kwiaty; na wyspach Fidżi, ciało malują krajowcy na rozmaite kolory, a twarz także zwykle farbują na biało, czarno lub czerwono. Wielką wagę przywiązują w Melanezyi do ubrania głowy i we włosy wkładają grzebienie, duże szpilki i inne ozdoby, ale najbardziej odznaczają się w tym względzie wyspiarze z Fidżi, którzy całe godziny trawią nad tern, ażeby swym fryzurom nadać obwód kilkostopowy, a wskutek tego sypiać nie mogą inaczej, jak opierając szyję na poduszkach drewnianych, specyalnie do tego użytku przeznaczonych. Takież same poduszki napotkał Lesson na wyspie Waigiu, na północo-wschód od Nowej-Gwinei, a co dziwne, jak powiada ten pisarz w swojej History i naturalnej człowieka, to że mają one po obu stronach wyrzeźbione głowy sfinksów, a porównane z takiemiż poduszkami, odkrytemi pod głowami mumij egipskich, niczem się prawie od nich nie różnią. W rzędzie innych ozdób, Negryci Nowej-Kaledonii fabrykujai maski z drzewa kokosowego o najfantastyczniejszych rysach, z olbrzymiemi ustami i z przyczepionemi peruką i brodą z włosów naturalnych, które służą za listy wierzytelne przy traktacyach o pokój między plemionami, w wojnie zostającemi; parlamentarz, ustrojony w taką maskę, jest nietykalnym dla nieprzyjaciela, a używają ich oni także w swoich zabawach, najczęściej zaś przy wykonywaniu swego ulubionego tańca pilu-pilu.

Hotentoci noszą na plecach skóry baranie, które przewiązują około szyi; drugi kawałek skóry przepasuje im biodra, a kobiety, oprócz takichże fartuszków, tylko większych, przyczepiają sobie ztyłu inną, dużą płachtę, zwaną kaross, sięgającą po kolana, a często nawet po kostki; wodzowie noszą podobneż ubranie, tylko zamiast owczych, używają skór dzikich zwierząt. Mężczyźni noszą na szyi woreczki skórzane, w których umieszczają tytoń, pieniądze i amulety, u kobiet, takież woreczki, trochę większe, zawierają pożywienie, przyrząd do zapalania ognia i t. p. Czapki skórzane służą obu płciom za nakrycie głowy, a w dalszych pochodach używają także skórzanych sandałów. Hotentoci smarują sobie całe ciało i włosy rozmaitemi tłustościami i malują twarz na czerwono, a że się nigdy nie myją, błoto i kurzawa, przylegając do wszystkich części ciała, czynią z nich obrzydliwe istoty, rozsiewające nieznośną woń dokoła; kochają się oni przytem w krzyczących ozdobach, nakładają sobie pierścienie, naszyjniki i kolczyki z mosiądzu, kości słoniowej i miedzi, łańcuchy z muszli i pióra, a nogi całe owijają wstążkami ze skóry, w pasy wycinanej; Buszmani, obok powyższych ozdób, przewieszają przez nozdrza kółka mosiężne lub kawałki drzewa; Kafrowie wybijają sobie lub przedziurawiają zęby, a kobiety mają szkaradny zwyczaj przebijania sobie górnej wargi, w którą, gdy dziura jest już dostatecznie duża, wkładają okrągłe drewienka, wielkości zwykłych naszych zegarków, i ta dziwaczna ozdoba nazywa się u nich pelele. Wkładają także duże śpilki we włosy, noszą naszyjniki z paciorek, a takież paciorki zdobią im ręce i nogi. Wojownicy nakładają na głowę kółka drewniane, w które wtykają pióra zwieszone nadół, a jedno pióro wysokie i elastyczne wznosi się ku górze; obwieszają się także mnóstwem kawałków skór, najczęściej z kóz angor-skich, a ogony zwierząt służą im za ozdobę i za rodzaj sztandarów.

U Negrów afrykańskich włosy bywają albo krótko ostrzyżone, albo nawet ogolone całkiem, z zostawieniem na wierzchołku głowy rodzaju korony z włosów; urządzają także najrozmaitsze fryzury, to splatając włosy w długie, cienkie kosmyki, to podnosząc je i tworząc coś nakształt hełmów, to rozkładając je naokoło drewnianego kółka i strzępiąc w aureolę. U Monbuttów, włosy naczesują na wysoki drewniany cylinder, ustawiony na środku głowy, a przytem wszystkie te ludy zdobią głowy w pióra, kity, wstążki i paciorki. Wszędzie, gdzie Negro wie zdała pozostają od wpływu Europejczyków lub Arabów, ubranie ich jest nadzwyczaj pier-wotne; u wielu pokoleń, jak u Nuerów, Dinkasów, Dźurów i Szilluków, mężczyźni chodzą zupełnie nago, równie jak i kobiety niezamężne, mężatki zaś noszą krótkie fartuszki, które u ludu Monbuttu redukują się prawie do zera. Oprócz tego, raczej już dla ozdoby, aniżeli dla ubrania, zarzucają sobie niektórzy Murzyni futra zwierząt dzikich lub skóry bawole, a przy-tem mnóstwo świecideł, paciorek, bransolet i kółek z metalu lub z kości słoniowej, któremi często pokrywają całe ręce i nogi. W miejscowościach bardziej zbliżonych do ludów cywilizowanych, zapożyczają oni obce stroje, któremi posługują się w najdziwaczniejszy i najfantastyczniejszy sposób.

Tatuowanie, to jest zdobienie ciała w rozmaite desenie, zapomocą wypalania, nacinania i zapuszczania za skórę kolorowych soków roślinnych, jest bardzo rozpowszechnione wśród wszystkich ludów australskich ; w Mela-nezyi te rysunki są często bardzo udatne i nie pozbawione pewnej swojskiej estetyki; mieszkańcy Tanny, jednej z wysp archipelagu Nowych Hebrydów, noszą na rękach i piersi przedstawienia gwiazd i kwiatów; na wyspach Fidżi i na wyspach przylegających do Nowej-Gwinei, kobiety znacznie się więcej zdobią w ten sposób aniżeli mężczyźni; ciało pokrywają zprzodu dużemi równoległemi pręgami, a na twarzy i szczególnie na rękach desenie takie dochodzą do nadzwyczajnej delikatności i wykończenia; mężczyźni zadowalniają się kilkoma gwiazdami lub liniami, najczęściej na piersiach wyrysowanemi. Ludy afrykańskie więcej używają głębokich nacięć na ciele, które zabliźniając się, zostawiają po sobie wydatne szramy, mające zwykle jakieś znaczenie symboliczne. Wojownicy plemienia Bunnów, w środkowej Afryce, odróżniają się podobnemi kresami, idącemi od ust aż do wierzchołka głowy; u Kafrów, żołnierze odznaczający się wyjątkowem męstwem, mają prawo do długiej blizny na udzie; mieszkańcy królestwa Bornu, w Nigrycyi, robią sobie podobne szramy w wielkiej ilości prawem przepisanej, na twarzy, czole i na wszystkich prawie częściach ciała; tenże sam sposób odróżniania się przyjęty jest także przez ludy australskie, zamieszkujące północne wybrzeża właściwej Australii, ku cieśninie Torres. Ale prawdziwe tatuowanie nie jest także całkiem obce ludom afrykańskim i najbardziej jest w użyciu wśród Kafrów; przybiera ono najrozmaitsze formy i charaktery: czasami służy jedynie za ozdobę, czasami zaś przez nie odróżniają się także plemiona i indywidua, a każda miejscowość ma inne obyczaje pod tym względem. U wschodnich Kafrów, niekiedy całe ciało bywa pokryte tatuażem, częściej jednak tylko twarz i piersi, a na szyi wyrzynają oni sobie rodzaj wstążek, zastępujących naszyjniki. Na południu, tatuowanie jest mniej rozpowszechnione, kobiety jednak robią sobie kilka kresek na wargach, czole i piersiach , lub też gwiazdy, które umieszczają na policzkach, na brzuchu,

00 i

co

RASA CZARNA.

a czasami na końcu nosa. Wśród Negrów właściwych, niektóre wschodnie ludy malują całe ciało; kobiety Fulahów, oprócz ciała, malują także włosy i zęby na kolor niebieski, żółty lub czerwony, Niam-Niamy zaś przeciągają przez cały korpus podłużne pasy czerwone lub białe, rysują kwadraty, złożone z punkcików na czole i skroniach, rodzaj krzyża na brzuchu, linie równoległe na rękach, a zęby sztucznie zaostrzają. Król Dohomaju odróżnia sie od swych poddanych trzema kreskami, które sobie wycina na czole.

Broń Australczyków jest bardzo pierwotna; zasługują tylko na uwagę ich noże wojenne, zakrzywione wpółkole i pochwy z elastycznym przyrządem, z których wyrzucają oni lance z wielką siłą. W Melanezyi, charakterystyczną bronią są: luki i strzały, nieznane innym ludom Oceanii; proce, do których przeznaczone kamienie bywają noszone w woreczkach, do pasa przyczepionych; lance, miecze, puginały, maczugi drewniane lub kamienne i tarcze rozmaitych kształtów. Nieodstępną bronią Buszmanów i Hotentotów jest kirri, krótka i gruba pałka, z drzewa dębowego, wymoczonego w tłustości i rakum, kij drewniany, ostro zakończony, do rzucania na większą odległość; mają oni także hassagaje, dzidy z obosiecznem ostrzem Żelaznem, luki i strzały zatrute. Tak Hotentoci jak Kafrowie, od czasu zbliżenia się do Europejczyków, posiadają broń palną, ale posiłkują się jeszcze także swą bronią pierwotną, która u obu ludów jest bardzo podobna. Plemię Marawi, nad Zambezą, ma luki rozszerzone po bokach, tak, że służą jednocześnie za tarcze, te zaś ostatnie, są zwykle u Kafrów okrągłe, ze skóry wołowej, naciągniętej na szkielet drewniany i ozdobione futrami; lud Sena, także niedaleki Zambezy, ma oryginalne harpuny dla polowania na hipopotamy, a do rybołówstwa mają wszystkie te narody najrozmaitsze więcierze i siatki ręczne. U Murzynów środkowej Afryki spotyka się wszelkie rodzaje broni: włócznie i strzały, zawsze prawie zatrute, luki bardzo duże i tarcze różnych kształtów, często bardzo bogato zdobione, a oprócz tego, pancerze z bawolej skóry i długie płaszcze wojenne, u Fulahów zaś, konie nawet bywają opancerzone; z innej broni znajdujemy: szable, sztylety, kastety i maczugi, które, gdy są najeżone kamieniami lub zębami dzikich zwierząt, stają się bardzo niebezpiecznym orężem. Gdy zbliża się wojna, żołnierze oddają się rozmaitym przygotowaniom : zaklęciom czarnoksięskim, wypytywaniu bogów i tańcom, całą noc trwającym; później, ubierają się, jak mogą najstaranniej, malują sobie całe ciało, wychodząc zaś do boju wydają przeraźliwe krzyki i wzajemne groźby, a wrzask taki, przez cały czas trwania bitwy na chwilę nie ustaje.

Rolnictwo, handel, wiadomości naukowe i przemysł. Ludy australskie ani rolnictwa, ani żadnego przemysłu nie znają; myśliw-stwo i rybołówstwo są ich wyłącznem zajęciem, za jedyne więc narzędzia mają: wędki i siatki na ryby, samotrzaski na ptaki, kosze i maty z kory drzewnej, bardzo prostej roboty, łódki także z kory, a na północy większe czółna, w pniach drzew wydrążane; nic surowego nie jadają, ogień więc u nich ustawicznie się utrzymuje, a rozpalają go tylko przez tarcie dwóch kawałków drzewa jeden o drugi.

Mieszkańcy Melanezyi prowadzą dość rozległy handel zamienny; w Nowej-Kaledonii rolnictwo jest dość wysoko posunięte, i znany jest nawet system sztucznego nawodniania pól; jedni, ze wszystkich ludów Oceanii, umieją Melanezyjczycy posługiwać się gliną dla wyrabiania naczyń, którym nieraz nadają bardzo zgrabne formy; posiadają pewną zręczność techniczną i wszystkie ich narzędzia odznaczają się wielką misternością wykończenia; mają rozmaite instrumenta muzyczne: flety pojedyńcze? w które najczęściej dmą przez nos, flety kilkorurkowe, trąby z muszli, rodzaj bębnów i cymbałów ze skóry, naciągniętej na kije bambusowe, a także podobneż kije dla wybijania taktu przy śpiewach; przytem znają oni dość dokładnie pozycyą wielu gwiazd i posiadają wcale niezły sposób rachowania czasu, oparty na zmianach księżycowych.

rezo-

Hotentoci zajmują się tylko chowem bydła i polowaniem; rolnictwa wcale nie znają i wszelka praca ręczna uważana jest u nich za ubliżenie męskiej godności, tak, że kobiety muszą same zajmować się budowaniem szałasów i innemi niezbędnemi robotami, nie mówiąc już o ich codziennych zajęciach około kuchni i wychowania dzieci. Lenistwo i niechlujność Hotentotów weszły już w przysłowie u wszystkich podróżnych, gdyż z natury są oni powolni, flegmatyczni i nawet apatyczni, a jednakże pod zbawiennym wpływem misyonarzy, potrafili często nałamać się do pracy, przyczem nie są pozbawieni wszelkich zalet moralnych, i księża, dłuższy czas wśród nich przebywający, chwalą ich uczciwość, słowność i gościnność. Hotentoci, nieposiadający żadnych wiadomości w innych gałęziach nauk, są niezłymi medykami: nietylko uciekają się w razie choroby do zamawiań i guseł, ale umieją przyrządzać z wywaru pewnych roślin rozmaite lekarstwa wewnętrzne i powierzchowne, znają sposoby puszczania krwi, a przedewszystkiem posiadają niezawodne środki przeciwko ukąszeniu jadowitych wężów. Z instrumentów muzycznych mają cymbały i kotły, a najciekawszym z nich jest tak zwany gom-gom, luk drewniany, naciągnięty mocną struną, która, dla podniesienia jej dźwięku i dla nansu, przytwierdza się nad kokosową misą. Kafrowie i w ogólności wszystkie ludy Bantu są przeważnie pasterzami; hodują dużo bydła rogatego, rzadziej zaś owce i kozy; wołów używają do jazdy i do dźwigania ciężarów, a dla kierowania niemi przedziurawiają im nozdrza, przez które

przesuwają uździenicę; mięso jadają tylko w rzadkich wypadkach, a mleko jest ich głównym pokarmem i umieją je przechowywać w dużych naczyniach drewnianych lub w workach skórzanych. Są oni także zręczni w garbowaniu i wyprawianiu skór, ale i rolnictwo nie jest im zupełnie obce; zboża wprawdzie nie wiele zasiewają, ale produkują w małych ilościach kukurydzę, fasolę, tykwy, maniok, kartofle, a nawet bawełnę, którą umieją prząść i wyrabiają z niej grube tkaniny. Pola ich są zwykle ogrodzone gęstemi, kolczastemi żywopłotami i najeżone mnóstwem straszydeł, dowcipnie obmyślanych, dla oddalania szkodników; do użyźniania ziemi używają przeważnie popiołów roślinnych, rzadziej zaś nawozów bydlęcych, a dla uprawy roli mają bardzo pierwotne rydle, łopaty, haki i inne narzędzia. Sadzą także drzewa owocowe, a w wielkiej ilości uprawiają tytoń, gdyż są namiętnymi palaczami; palenie tytoniu i zażywanie tabaki ma u nich pewną doniosłość religijną; zbierają się licznie w tym celu, zasiadają ceremonialnie i każdy z uczestników wydobywa fajkę, często bardzo misternie wyrzynaną i już przez całe godziny z ust jej nie wypuszcza, a do zażywania tabaki posługują się małemi łyżeczkami z kości słoniowej; pijaństwo jest także bardzo rozpowszechnione wśród Kafrów, a ulubionemi ich napojami są, wino palmowe i rodzaj piwa, otrzymywanego z rośliny durra. U wszystkich ludów afrykańskich istnieją pewne przepisy, wzbraniające używania tego lub owego pokarmu, którego rodzaj jest inny u każdego plemienia lub narodu; Kafrom mianowicie nie wolno jest jadać ryby, dlatego też nie trudnią się oni rybołowstem i łodzi wcale nie mają, a pomimo to, do handlu są bardzo uzdolnieni i okazują wrodzony talent do kupiectwa. Ręcznej techniki i wprawy ludy Bantu nie posiadają wiele; ich wyroby są zwykle nader proste i niezgrabne, można jednakże zacytować niektóre z nich, dowodzące, że Kafrowie nie są całkiem pozbawieni smaku i zręczności. Wszędzie spotkać można małe naczynia, plecione ze słomy lub kory, z nakrywami lub bez takowych, z których jedne służą jako kosze, drugie zaś jako dzbanki, gdyż plecionka ich jest tak zwięzła, że nawet ciała płynne utrzymywać się w niej dają; z drzewa wyrabiają wiadra i duże faski do przechowywania zboża i owoców; ich drewniane dzbany na wodę mają nieraz bardzo estetyczne, wydłużone kształty, a małe pudełeczka i inne wyroby z kości słoniowej ładnie są wyrzynane. Używają także jaj strusich i tykw dla przetrzymywania napojów, a znają przy tern sposób wyrabiania bardzo prostej ceramiki, do czego używają ziemi z mrowisk termitów; takie gliniane naczynia bywają niekiedy bardzo duże, a napełnione zbożem i szczelnie zamknięte, bywają zostawiane na polach, inne zaś, mniejsze, służą do gotowania strawy lub do jej spożywania. Dla mielenia zboża, używają ręcznych żarn, złożonych z dwóch kamieni nierównej wielkości, wyrabiają także proste bardzo meble, które służą w dzień jako stoły, w nocy zaś zamieniane są na łóżka. Nie obca jest Kafrom fabrykacya żelaza, z którego wyrabiają swą broń, igły do szycia skór, noże, łyżki i inne małe przedmioty, nieznany im jest tylko sposób hartowania żelaza i otrzymywania stali. Instrumenta muzyczne mają podobne do tych, jakie widzieliśmy u Hotentotów; tykwy służą im jako narzędzia do otrzymywania rezonansu, a mają oryginalne cymbały, złożone z pałeczek drewnianych, rozmaitej długości i grubości, po których młotkami uderzają; inny także rodzaj cymbałów robią z pałek bambusowych i strun żelaznych, a oprócz tego mają trąby, flety i bębny.

U Negrów właściwych, w całej środkowej Afryce, rolnictwo jest mniej lub więcej rozwinięte; mężczyźni mało biorą udziału w pracach około ziemi, a zostawiają to kobietom, dzieciom i niewolnikom. Ziemi pod zasiew wcale nie przygotowują, ale poprostu ostrem narzędziem robią w niej dziury, w które wrzucają ziarno, i ten sposób, całkiem pierwotny, okazuje się zupełnie wystarczającym pod tropikalnem niebem Afryki. Na zachodzie i północy, gospodarstwo rolne jest już znacznie poprawniejsze ; tam znają sposoby przesadzania roślin i irygowania pól, a najlepszymi rolnikami w tych okolicach są z jednej strony Fulahy, Mandingowie, ludy Kru i Sarrar, z drugiej zaś, plemiona Bongo, Mittu i Szilluk. Główną produkcyą tych krajów stanowią sorgo, ryż i kukurydza, ale z powodzeniem także są uprawiane : kartofle, fasola, bób, trzcina cukrowa, banany, wszelkie rodzaje dyń i tykw, tytoń, bawełna, a nad górnym Nilem gatunek figowego drzewa, z którego kory wydobywa się włókno przydatne na ubrania. Hodowla bydła nie jest tu tak rozpowszechniona jak u ludów południowych, ale plemiona Nuerów i Dinkasów i w tej gałęzi się odznaczają; do zwierząt domowych należą woły w rodzaju zebu, owce i kozy, wszędzie zaś spotykają się także psy i kury, a często świnie. Konie należą do zwierząt zbytkowych i na większą skalę hodują się tylko w środkowej, mało nam znanej części Afryki. Pszczelnictwo najbardziej jest rozwinięte u Mandingów i u ludu Musgu w Sudanie. Dinkasy z wiel-kiem zamiłowaniem oddają się hodowli bydła; wołów nigdy nie zabijają, ale jedzą mięso tych, które padły naturalną śmiercią, a mają nawet odrębne szpitale dla chorego bydła. Głownem pożywieniem Negrów są owoce i jarzyny, oraz ryby, które na rozmaite sposoby łowić umieją; psa jadają także w wielu okolicach, równie jak i dzikie zwierzęta, dostarczone przez łowy, nie mówiąc już o mięsie ludzkiem, którego spożywanie wychodzi jednak coraz bardziej z użycia. Murzyni są bardzo żarłoczni jedzą dużo, szczególnie przed nocą, piją także dużo piwa, wyrabianego ze zboża, a ich uczty często się zamieniają w szalone orgie. W wielu okolicach czuć się daje zupełny brak soli i dlatego używane są bardzo fermentowane potrawy, a ryby prawie zawsze bywają jadane w stanie kompletnego zepsucia. Jak u Hotentotów ryby, tak tu kury należą do rzędu potraw, zabronionych przez przepisy religijne ; strawa gotuje się w glinianych naczyniach, dość zgrabnie wyrabianych, a jada się na półmiskach drewnianych, rozmaitych kształtów. Palenie tytoniu jest także bardzo w użyciu i do tego służą ogromne fajki z gliny, z łodyg bambusów, lub z żelaza. Inne narzędzia podobne są mniej więcej do tych, jakich używają Kafrowie i w ogólności Afrykanie południowi ; między instrumentami muzycznemi zacytować można monokordy, o jakich już mówiliśmy, harfy, bębny, kotły, flety i trąby.

mocne

Język, literatura, muzyka i taniec. Języki ludów rasy czarnej można podzielić na cztery główne grupy : na języki Australii, Me-lanezyi, Afryki południowej i Afryki środkowej i północnej, ale w rzeczywistości podział taki nie może być oparty na ściśle naukowej podstawie, gdyż studya, przedsiębrane w tym kierunku, tyle jeszcze przedstawiają niedostatków, tyle narzeczy murzyńskich nieznanych nam jest nawet z nazwiska, że wszelka systematyczna ich klasyfikacya byłaby w teraźniejszym stanie nauki nietylko przedwczesną, ale absolutnie niemożliwą.

Co do języków stałego lądu Australii, to można już dziś o nich stanowczo powiedzieć, że należą niezaprzeczenie do jednego szczepu, a nawet tak są do siebie zbliżone pod względem budowy i etymologii, iż ludy zamieszkujące wręcz przeciwne krańce tej części świata, mogą z zupełną łatwością porozumiewać się między sobą. Budowa ich jest kilkozgłoskowa, a chociaż gramatycznie nie widzimy w nich zasadniczej różnicy między rzeczownikiem, przymiotnikiem a słowem, pomimo to, przez dodanie wtrąconych głosek i sylab, są one w stanie wyrazić rozmaite określenia miejsca, czasu i liczby, a nawet pojęcia abstrakcyjne ; zaimek gra w nich bardzo ważną rolę, gdyż, przy jego pomocy, tryby i czasy dość dokładnie się uwydatniają; stopień najwyższy przymiotników otrzymuje się, podobnie jak u Hebrajczyków, przez trzykrotne powtórzenie stopnia równego. Dwie trzecie, co najmniej, wyrazów kończą się na spółgłoski, a najczęściej na spółgłoski podwójne, jak : Ik, rk, rt; dźwięki f, s, i, h, wcale nie istnieją, nadzwyczaj zaś często powtarza się dźwięk nosowy, który można wyrazić przez połączenie dwóch naszych spółgłosek ng.

Mowa ludów Melanezyi jest energiczna i bogata w dźwięki ; dekli-nacye i konjugacye ułatwia możność wtrącania właściwych sylab dodatkowych ; zaimek osobisty, oprócz liczb pojedyńczej i mnogiej, zdolny jest do wyrażenia dwojakości i trojakości, a na tern polega łatwość czasowania słów. Oto są, mniej więcej, cechy wspólne większej części narzeczy Ne-grytów, ale każdy z ich archipelagów posiada pod względem języka swoje właściwości, nad któremi niepodobna nam tu się zastanawiać.

Języki Buszmanów i Hotentotów są blisko z sobą spokrewnione, tylko język tych ostatnich jest nierównie bogatszy, a jednakże w dyalekcie najdzikszych Buszmanów daje się spostrzegać pewna harmonia naślado-wnicza; zauważono naprzykład, że w nazwach przedmiotów śliskich i płynnych przeważają spółgłoski wargowe, w nazwach zaś ciał dźwięcznych używane są spółgłoski zębowe. Między imieniem a słowem istnieje przedział zupełny; pierwiastki wszystkich wyrazów są monosylabiczne, bliższe zaś znaczenie określa się przez dodanie sufiksów. Język Hotentotów dzieli się na cztery narzecza, z których zmieszania powstał dyalekt, używany dziś przez krajowców angielskiej kolonii Przylądka Dobrej Nadziei. W narzeczach tych przeważają dyftongi długie i otwarte, jak: oo, ao, ou, mi; brak w nich zupełny spółgłosek l, f i w; nie posiadają one ani przed-imków, ani konjugacyj, ani słów posiłkowych, a wszystkiemu zaradza gestykulacya i gra fizyonomii. Przy wymawianiu wielu wyrazów Hotentoci zmuszeni są do klaskania językiem, a Thunberg powiada, że ich rozmowa sprawia wrażenie gęgania stada gęsi.

Z wyjątkiem dwóch poprzednich narodowości wszystkie inne ludy czarne Afryki zdają się należeć do jednej rodziny lingwistycznej. Zachodzą wprawdzie między ich językami ogromne różnice, tak pod względem budowy i gramatyki, jak pod względem etymologii, to też filologowie rozróżniają wśród nich mnóstwo narzeczy odrębnych, a przedewszystkiem oddzielają ludy Bantu od Negrów właściwych, ale główne pojęcia prawie wszędzie przez identyczne wyrazy się określają; i tak, od południowych krańców ziemi Kafrów, aż po jeziora nilowe, wielka przestrzeń wody nazywa się jednakowo, z tą tylko różnicą, że na południu wymawiają nyassa, to co na północy brzmi nyanza.

Język Kafrów dzieli się na wiele dyalektów, z których ważniejsze są narzecza : kussa, matjaping, kwiloas i narzecze odnogi Lagoa; wszystkie one, złożone z wyrazów bardzo krótkich, są bardzo dźwięczne i miłe dla ucha, dzięki przeważającej liczbie samogłosek i małej ilości artykulacyj nosowych i gardłowych. Słownik ich jest nader ubogi w wyrazy określające pojęcia oderwane, ale częste użycie metafory nadaje im wiele poezyi, a pod względem dźwięku mają one przypominać świergot ptaków.

Narzecza pozostałej części murzyńskiej Afryki są tak liczne i tak niedokładnie znane, że trudno bardzo je wszystkie wyliczyć, a jeszcze trudniej umiejętnie rozklasyfikować. Dzielą je powszechnie na cztery główne grupy, z których każda rozpada się na mnóstwo odrębnych dyalektów: grupa nadnilowa, ma narzecza dongola, szilluk, adareb, szangalla i t. d. ; z języków Gwinei i Senegambii, ważniejsze są narzecza: fullah, mandingu, achanti, jełop, tembu i t. d. ; w Sudanie czyli Nigrycyi wewnętrznej, dya-lekty tombuktu, hausa, bomu, mandara, darfoir i wiele innych; nakoniec w Afryce środkowej narzecza kongo, gallas, hurrur, somanli, a oprócz tego mnóstwo innych, całkiem dotąd nieznanych. Wszystkie te języki, oprócz różnic zasadniczych, jakie między niemi zachodzą, ulegają jeszcze codziennym wpływom ludów całkiem obcego im pochodzenia: Europejczyków, Arabów, Abisyńczyków, północnych Afrykanów, Malajczyków i t. p., a w niektórych narzeczach, jak np. u Fullahów, odkryto nawet pierwiastki sanskryckie, to wszystko więc utrudnia jeszcze bardziej wynalezienie właściwych im cech wspólnych, a jednakże filologowie dają im ogólne miano języków alliteralnych, ze względu na to, że w składzie ich wyrazów nie spotyka się nigdy nagromadzenia spółgłosek, ale przeciwnie, spółgłoski i samogłoski następują po sobie regularnie i naprzemiany. Zródło-słowy wszystkich tych języków są monosylabiczne, a rzeczowniki mają się w nich dzielić na kilka klas, najczęściej siedem, z których każda określa się przez jakiś dodany dźwięk; i tak, umieszczony przed imieniem taki a taki prefiks, oznacza człowieka; inny, zebranie wielu ludzi; inny jeszcze, zwierzęta, rośliny lub przedmioty martwe i t. p. Poprzestaniemy na tych kilku pobieżnych uwagach, dotyczących języków afrykańskich i nie będziemy się dalej zagłębiać w tej kwestyi, zawiłej i najeżonej trudnościami, których dotychczas najznakomitsi lingwiści przezwyciężyć jeszcze nie zdołali.

U najdzikszych plemion rasy czarnej spotykają się pewne objawy poczucia poetycznego i artystycznego, które, przy całej swej dziecięcej naiwności, nie mogą być tu pominięte zupełnem milczeniem, jeżeli chcemy, żeby szkic, przez nas nakreślony, zaokrąglił się i uplastycznił.

Poezya Australczyków, jeżeli można jej dać to miano, składa się z krótkich epigramatycznych zwrotek, przypominających jakieś ważniejsze zdarzenia, lub z dłuższych pieśni, śpiewanych podczas obchodów uroczystych ; ich śpiew, zwykle chromatyczny, schodzący do coraz niższych tonów, odznacza się czystością i dobrze zachowaną miarą, a z zamiłowaniem oddają się oni tańcom, wykonywanym przeważnie w jasne noce księżycowe, przy towarzyszeniu śpiewu. W tańcach ich mimika i panto-mina grają główną rolę; naśladują oni łowy na kangura i sceny wojenne, ale przy tych zabawach rzadko umieją utrzymać się w granicach przyzwoitości; taniec zwany korrobori, towarzyszy zwykle zawieraniu traktatów, a ceremonie pogrzebowe także zwykle tańcem się kończą.

Ludy Melanezyi, z wyjątkiem dość udatnych legend z Nowej-Gwinei, nie posiadają prawie żadnych utworów literackich; mieszkańcy tylko wysp Fidżi mają język prawdziwie poetyczny, oryginalną budowę wiersza, rymy bardzo starannie przestrzegane, a w ich opowiadaniach prozą i w ich przemówieniach publicznych przebija się nieraz rzeczywista zdolność krasomówcza ; talent jest tak wysoko u nich ceniony, że swym narodowym poetom wyznaczają oni w hierarchii pierwsze miejsce po bogach. Muzyka jest bardzo słabo uprawiana w Melanezyi i służy tylko jako niezbędny akompaniament do tańców, które także głównie w nocy się odbywają, w specyalnych, uroczystych strojach ; tańce bywają albo solowe, albo też wszyscy uczestnicy biorą w nich czynny udział, postępując jedni za drugimi w długich szeregach, pod kierunkiem kuglarzy, przewodniczących pochodowi.

Hotentoci i Buszmani są bardzo słabi w swych lirycznych utworach, ale z chciwością przysłuchują się opowiadaniom, a ich bajki i legendy, jakkolwiek zbyt fantastyczne i przepełnione płaskiemi lub bezsensownemi konceptami, nie są wszelako pozbawione pewnej siły twórczej. Śpiew ich jest zwykle monotonny i bardzo powolny, ale mają ucho dobre i dobrą pamięć muzykalną; taniec, który wykonywają solo albo parami, wśród licznego koła widzów, a któremu towarzyszą śpiewy, dźwięk instrumentów i klaskanie w ręce, ma zawsze charakter religijny i symboliczny. Kafrowie żadnych tradycyj poetycznych nie mają, ale lubią, w bardzo rozwlekłych improwizacyach, opiewać zdarzenia dnia, lub komponować hymny na cześć swoich wodzów i na wychwalanie swych trzód ; noce całe gotowi są spędzać na takich śpiewach, brząkając przytem na swych jednodźwiękowych instrumentach. Mężczyźni zapamiętale lubią tańczyć, naśladując sceny myśliwskie i wojenne, podczas gdy kobiety, usiadłszy wkoło, klaszczą w ręce i towarzyszą im śpiewem, ale kobiety mają także swe tańce specyalne, którym oddają się oddzielnie.

U Negrów właściwych, szczególnie u plemion zachodniej Afryki, znajdują się fachowi improwizatorowie, którzy bardzo zgrabnie i z wielkim naturalizmem umieją opiewać zdarzenia, brane z życia narodowego ; strofy liryczne Negrów są także często udatne, ale najbogatszą gałąź ich zasobu literackiego stanowią przysłowia, bardzo trafne i dowcipne, oraz bajki i przypowieści, kończące się zwykle jakimś sensem moralnym, dobrze przystosowanym do przedmiotu ; w szczegółach tylko ich fantazya bywa zbyt wyuzdana i sili się na obrazy potworne i sprośne, w których odzwierciedla się cała bestyalna strona charakteru tych ludów. Murzyni mają wrodzone zdolności muzykalne i łatwo dają się kształcić w tym kierunku, ich śpiewy jednak religijne, wykonywane podczas solennych uroczystości,

RASA CZARNA.

gdy razem tańczą, śpiewają i oddają się rozmaitym sztukom kuglarskim, stają się raczej dzikim i przeraźliwym wrzaskiem, pozbawionym wszelkiego muzykalnego charakteru ; zanotowano wszakże kilka ich kantylen, odznaczających się pewnym umiejętnym rytmem i wdzięczną, oryginalną me-lodyą. Murzyni w koloniach antylskich mają swoich czarowników, zwanych zamba, improwizujących długie rapsody, do których sami dorabiają muzykę i swoje literackie utwory w patois francuskiem, nacechowane nadzwyczajnym realizmem; w tych wierszowanych strofach dużo jest werwy, dowcipu i rodzimego humoru; porównania zwykle trafne ale naiwne, dziecinne prawie, a dziecinne także zamiłowanie w rytmie i kadencyi, które zasto-sowują do najprostszych i najtrywialniejszych frazesów. W muzyce wystarcza im dźwięk bez melodyi, w tańcu, ruch gwałtowny, szalony, nie znający hamulca, jest ich jedynem zadaniem. W ogólności wszyscy Murzyni zapamiętale lubią taniec ; każde plemię ma swój taniec uprzywilejowany, tak, że często, gdy dwóch nieznajomych Negrów spotyka się z sobą, zapytują się: »jak wy tańczycie?« zamiast: »do jakiego pokolenia należysz?« W swych popisach solowych zapominają Murzyni całkiem o fizycznem zmęczeniu, tańczą do upadłego, ocierając tylko pot, lejący się strugami, słowem, przypominają mahometańskich derwiszów i fakirów, upojonych natchnieniem religijnem.

Religia. Trudno jest dziś powiedzieć coś stanowczego o religiach ludów rasy czarnej. Zewnętrznie, przedstawiają się nam one pod postacią fetyszyzviu, a co najwyżej sabeizmu lub grubego bałwochwalstwa, tak, że wielu podróżnych, a między innymi Speke, powzięli przekonanie, że Murzyni, w ogólności, nie mają najmniejszego wyobrażenia o Bogu, że niezdolni są wznieść się do jakichkolwiekbądź pojęć bardziej idealnych, że dla nich świat niewidzialny jest identycznem powtórzeniem otaczającej przyrody, a duchy, w ich oczach, podzielają wszystkie namiętności ludzkie i że dla ochronienia się od ich zgubnych wpływów pozostaje jedyny środek, to jest noszenie na sobie amuletów, talizmanów i rószczek zaklętych, co wszystko stanowi kult, nie wychodzący ponad sferę najbardziej poziomego fetyszyzmu. Liwingstone jednakże jest wręcz przeciwnego zdania; myśli on, że jeżeli dziś wszelkie ślady wyższych pojęć zaginęły wśród masy ludności, przed laty musiało się dziać inaczej i że Murzyni wyobrażali sobie Boga, jako Stwórcę i kierownika wszech rzeczy. Na poparcie swoich poglądów przytacza on fakt, że u wielu ludów środkowej Afryki rzeczowuik Molino wyraża istotę wyższą, mieszkającą w niebie, w słowie zaś umierać, które bywa zastępowane równoznacznikami odchodzić, powracać do siebie, widzi on niezbity dowód wiary w nieśmiertelność duszy i w życie przyszłe.

Gdy się głębiej wtajemniczy w legendy i trądycye Negrów, gdy się bliżej zastanowi nad ich rzeczywistem znaczeniem, prawda słów Liwing-stona staje się coraz oczywistszą, a wszystkie najnowsze spostrzeżenia prowadzą do tejże samej konkluzyi. Misyonarz Moffat, mówiąc o Kafrach, powiada, że ich doktryna religijna zupełnie zaginęła, tak jak ich rzeki gubią się i giną w piaskach; myśl ta głęboka zdaje się módz być zastosowana z równą prawdą do wszystkich innych ludów afrykańskich. U Hoten-totów, już w chwilach pierwszego ukazania się Europejczyków pojęcia religijne były tem, czem są dzisiaj, ale istniała jeszcze pewna tradycya o najwyższem bóstwie, które ludzi z nieba przeniosło na ziemię i którego darem jest wszelkie dobro; miało ono panować nad światem i kierować nim, a jego nazwisko, Tsui-Gocib, znaczyło pan, rządca; później, ta istota abstrakcyjna przeistoczyła się w pojęciach ludu w potężnego tylko człowieka, w rodzaj podróżującego wodza i pierwotne jej znaczenie zostało zatarte. Wśród plemion Kafreryi, u ludów Amakoza i u Zulusów, pomiędzy duchami przodków jeden szczególnie się wyróżnia jako najpotężniejszy, jako ciskający pioruny, a nazwa jego, Inkozi, oznacza dowódcę, pana; u Beszuanów, bóstwo Morimo, literalnie górny, wysoki, uważane jest przez czarnoksiężników za najpotężniejszą i najniebezpieczniejszą istotę, a krajowcy dziś zapewniają, że ich przodkowie daleko więcej o niem wiedzieli, ale, że ich teraz ta kwestya mało interesuje; gdy zaś misyonarze chrze-ściańscy nauczają Kafrów o istnieniu najwyższej Istoty, pojęcie takie nie dziwi ich wcale, gdyż widocznie byli oni z niem oswojeni w przeszłości. Wiara w bóstwo, tak zrozumiane, wyraźniej się jeszcze uwydatnia u ludów Kafreryi wschodniej i północno-wschodniej, u plemion Swaheli i Makua, z których pierwsze daje mu nazwę Mu-ungu, drugie zaś Mu-lungu.

U Negrów właściwych, pojęcie podobne istnieje u każdego plemienia bez wyjątku i chociaż u każdego z nich wyraża się inaczej, odpowiada wszakże zawsze temuż samemu kierunkowi. Oznacza ono zawsze istotę niewidzialną i dobrotliwą, która wszystko stworzyła i utrzymuje; u plemion Złotego wybrzeża zwie się ona Mawu; u Nuerów, Nyaledit; u Bongosów, Loma; u Niam-Niamów, Gumba; u ludów Yoruba, Olorung; u plemion Ibo, Czukn; a u wielu narodów środkowej Afryki, Molino. Ale takie pojęcie bóstwa wszędzie zostało z czasem zwichnięte; są wprawdzie niektóre szczepy, które się do niego modlą, jako do obrońcy w nieszczęściu, do rozdawcy wszelkich łask, który jest wszędzie obecny, wszystko widzi i słyszy, a objawia się ludziom pod postacią błyskawicy i piorunu, ale Bosman powiada, że słyszał np. u ludu Widaerów wygłaszane przekonanie , że Bóg jest za wielki i za potężny, aby się mógł zajmować taką drobnostką jak ziemia i ludzie,. że zatem zdał rządy na podrzędnych

Szkic historyczny. T. I.

bogów, a sam zupełnie zobojętniał dla świata. Aszanci mniemają, że dawniej bóg był bliżej ludzi, ale, że oni sami odepchnęli go w dalekie przestworza, prawie zaś wszyscy Murzyni twierdzą, że znajduje się on za wysoko, żeby ludzie cokolwiek o nim wiedzieć mogli; bożkowie niższych stopni, pośredniczący między najwyższą istotą a człowiekiem, noszą nawet u Niam-Niamów i na wybrzeżu Niewolniczem miano posłów, zastępców, co jasno wskazuje, że nie oni sami uchodzą za pierwiastek i początek wszystkiego.

Takich bóstw drugorzędnych jest niezliczone mnóstwo u zachodnich Negrów: Jolofów, Mandingów, mieszkańców Złotego i Niewolniczego wybrzeży; jedne z nich mają być potężniejsze, jak duchy morza, rzek, gór i jezior, drugie skromniejsze, jak bogowie lasów, świętych gajów i drzew pojedynczych, do najniższego zaś rzędu należą duchy, wcielone w zwierzęta, kamienie lub inne przedmioty martwe, ale zwierzęta nabierają często pierwszorzędnego znaczenia, gdy w nich jaki lud widzi swoje specyalne bóstwo opiekuńcze, co zresztą teraz stało się rzeczą powszechną u wszystkich prawie narodów afrykańskich, które, tern samem, zeszły na najniższy szczebel pojęć religijnych. I tak: w Dohomaju wielkie honory są oddawane lampartowi i panterze, a głównym przedmiotem czci jest wąż dusiciel, danhbtve, który ma swe oddzielne świątynie i kapłanów, a któremu jeszcze do niedawna sami królowie składali ofiary; u Kala-barów wielkim bogiem jest rekin; w Agbonie, lampart; w Sawi i Porto-Seguro, krokodyl; w kraju Akkra, małpa i hyena; głównym fetyszem Aszantów jest rzeka Tando; patronem zaś Dunkasów, rzeka Kobi; mieszkańcy Wielkiego Beninu uważają jaszczurkę, iguana, za główne swe bóstwo, ale cień ich własny ma także dla nich znaczenie fetysza; Gallasi uwielbiają drzewa, kamienie, gwiazdy i księżyc; mieszkańcy przylądka Mesurado w Gwinei, słońce; wiele także innych ludów oddaje cześć ciałom niebieskim, a sabeizm jest także bardzo rozpowszechniony wśród Australczyków. Oprócz tych narodowych, ogólnych bóstw, każdy może dowolnie wybrać sobie jakiś specyalny przedmiot czci, a takie fetysze mają już tylko indywidualne znaczenie.

Niektórzy Murzyni środkowej Afryki oddają cześć bałwanom o postaciach ludzkich, które sami fabrykują, a kapitan Tuckey i Dr. Smith ze zdziwieniem spotkali nad brzegami Zairy bałwany takie, których rysy przypominały rasę białą, a mianowicie Egipcyan lub dawnych Etrusków, co chyba dałoby się tłómaczyć stosunkami, jakie łączyły w starożytności niektóre okolice Afryki środkowej z brzegami morza Śródziemnego, za pośrednictwem Kartagińczyków. Na wyspach oceańskich Waigiu i Nowej Irlandyi świątynie są także zapełnione bożyszczami, a prawie zawsze bałwochwalstwo Negrów jest połączone z ofiarami ludzkiemi, które stanowią część rytuału religijnego. Wiara w pierwiastek złego istnieje powszechnie wśród Negrów, ale trudno dokładnie określić, jakie było pierwotne jej znaczenie; dziś przedstawia się ona raczej jako pojęcie o mnóstwie szkodliwych duchów, które człowieka napastują i starają się gnębić, za obronę zaś przeciwko nim uważane są amulety, talizmany i zamawiania. Obok duchów złośliwych istnieją inne, opiekuńcze; ten przymiot przyznają czasami Murzyni duszom zmarłych, ale częściej uważają je za szkodliwe, boją się ich i dlatego oddalają się z miejsc, w których umarł ktoś z ich bliskich. O przeznaczeniu człowieka po śmierci, równie jak i o jego pochodzeniu, mają Murzyni najrozmaitsze wyobrażenia: obok niewyraźnej i coraz bardziej zatracającej się wiary w stworzenie człowieka przez Boga, jedni myślą, że ludzie pochodzą z jakiegoś tajemniczego miasta, umieszczonego w niebie i że tam powracają; inni wyprowadzają ich z jakiejś skały zamorskiej, inni jeszcze z jaskiń podziemnych, nakoniec Mandingowie otwarcie przyznają, że nie wiedzą zkąd człowiek przyszedł i dokąd się po śmierci udaje. U Australczyków głównie panuje wiara w widma i złe duchy, najniebezpieczniejsze w nocy, a także oddają oni cześć słońcu i ciałom niebieskim ; bałwanów, ani świątyń, ani też kapłanów, słowem żadnego uorganizowanego kultu ludy te nie mają. Na wyspach Melanezyi przeciwnie, istnieją świątynie i kapłani, którzy są zarazem czarownikami i augurami, sprowadzają deszcze i leczą w chorobach; panuje tam także zwyczaj odtwarzania posągów zmarłych przodków, ale te redukują się do bezkształtnych, ledwie ociosanych kamieni, zatykanych pionowo lub pochyło w ziemię, jak to widzimy na wyspach Fidżi. Hotentoci czczą głównie słońce, księżyc i gwiazdy, a zpomiędzy tych ostatnich umieją nawet rozróżniać niektóre konstelacye, jak Plejady, Jowisza, Drogę mleczną i Krzyż południowy i opowiadają o nich rozmaite legendy; adorują także szarańczę, a lew taką ich religijną trwogą przejmuje, że w nocy nie śmieją wymówić jego nazwiska, a w dzień nawet wolą, wyrażając się o nim, używać peryfrazy i nazywają go brodatym chłopcem. Świątyń i kapłanów Hotentoci nie znają, a tylko panuje u nich zwyczaj udawania się dla modlitwy na wierzchołki wysokich wzgórz, w Kafreryi natomiast, a szczególnie u Negrów właściwych, stanowisko kapłanów nabiera ogromnego znaczenia; wywierają oni wpływ nieograniczony na umysły, nic ważnego nie może się obejść bez ich porady i upoważnienia, a panujący nawet ślepo słuchają ich wskazówek. Najważniejszym ich atrybutem jest róg krowy lub antylopy, napełniony jakimś proszkiem tajemniczym, który w rzeczywistości, jak odkryli podróżnicy, pochodzi z bardzo prozaicznego źródła; róg ten zatykają oni w ziemię na polach, dla sprowadzenia urodzaju, umieszczają w wioskach, dla odwrócenia nieprzyjaciela, nim nakoniec leczą choroby i odpędzają złe duchy. Kapłani rozmawiają z bóstwem i wydają wyrocznie, określają rodzaj ofiar, sporządzają amulety i fetysze, sprowadzają deszcz, poświęcają nowonarodzone dzieci i żołnierzy udających się na wojnę, a wiara, jaką umieją natchnąć naiwny umysł Negrów, nie zna granic; mieszkają oni zwykle w świątyniach, w których składają się ofiary i gdzie ustawiają się bożyszcza, rozpowszechnione wśród wszystkich prawie Murzynów Afryki środkowej i zachodniej, a u mieszkańców wybrzeża Niewolniczego istnieją także kapłanki, otoczone czcią nadzwyczajną. Tu jeszcze nadmienić wypada, że u wielu plemion murzyńskich znajdują się tajne towarzystwa, mające pewien charakter religijny, a ich adepci zwykle bratają się z sobą, pijąc wspólnie krew ofiar z czar poświęconych. U Mandingów, takie towarzystwo, zwane Purr a, podzielone jest na rozmaite klasy, odróżniające się właściwym tatuażem, przestrzegające surowo pewnych przyjętych zwyczajów, a członkowie tych stowarzyszeń otoczeni są wielkiem poszanowaniem przez resztę ludności.

Architektura i zarodki sztuk plastycznych. O sztuce, w obszerniejszem tego słowa znaczeniu, u ludów rasy czarnej naturalnie i mowy być nie może, jednakże dla nas, najsłabszy nawet oddźwięk poczucia artystycznego nie może być zupełnie obojętnym, zastanowimy się więc w krótkości nad sposobami, w jakie te ludy budują swoje szałasy i lepianki, nad rodzajem ozdób, nadawanych rozmaitym przedmiotom służącym do użytku codziennego, nakoniec nad naiwnemi próbami ich rzeźb i rysunków, gdyż wszystko to, razem wzięte, rzuca zawsze pewne światło na ogólny rozwój każdego narodu, a stanowi przytem główny przedmiot naszej pracy.

Mieszkańcy południowych i wschodnich wybrzeży stałego lądu Australii prowadzą życie koczujące i żadnych stałych siedzib nie mają, a tam, gdzie dłuższy czas przebywają, rozpinają tylko rodzaj parasoli z gałęzi i kory drzew. Na północy i wewnątrz kraju, a także w Tasmanii, mają małe okrągłe chatki, w kształcie szerokich uli, plecione z gałęzi, osadzone na drewnianych podwalach, a oblepione ziemią i pokryte korą, dla ochrony od wody deszczowej. Czasami spotyka się całe wioski tak zabudowane, a obok chatek większych widzi się małe niskie lepianki, przeznaczone wyłącznie na sypialnie. Znają także Austral czy cy sposób wiercenia studzien i rzucają sztuczne lekkie mostki na strumieniach ; ciała nieboszczyków wystawiają zwykle na rodzaju łóżek, spiętych z gałęzi, ale na południu umieszczają je także na sztucznych wzgórzach, usypanych w kształcie łodzi (fig. 54) i zamykają w trumny tejże samej formy; w Tasmanii często

się także spotyka nad grobami chatki z kory, przypominające swym kształtem namioty. Bałwany o ludzkich postaciach są bardzo rzadkie,

Г'"- ...

.J

ШШ

ШтШ«

ЩЩшШ

Fig. 5£. Grobowce australskie.

a nieliczne okazy, jakie spotykano, są nadzwyczaj prostej i szorstkiej roboty, jednakże na północno-zachodniem wybrzeżu Australii znajdują się na skałach nadmorskich rysunki, zdradzające już pewną zręczność techniczną, ale większa część archeologów jest zdania, że te pikto-grafie są dziełem Malajczyków, a przynajmniej, że pod ich wpływem były wykonane. Jeden z tych rysunków wyobraża dwie głowy kobiece, jednaponad drugą wzniesione i otoczone wysoką fryzurą, jakby aureolą; drugi przedstawia mężczyznę unoszącego nad głową kangura (fig. 55); na twarzach wskazane są wyraźniej tylko oczy i nosy, a także górna CZeŚĆ Sukni jednej Z kobiet ^ig. 55. Rysunki na skalach północno-zachodniej Australii.

W Tasmanii znane są także podobne rysunki, tylko daleko mniejsze, rzędem ustawione, jakby znaki jakiegoś tajemniczego alfabetu, a wśród nich, obok linij krzywych i gzy- ъ gzaków, można rozpoznać ^T\ kilka postaci ludzkich i zwie-    \

rzęcych .(fig. 56).

Na wyspach Melanezyi domki są już znacznie staranniej budowane, co szczególnie daje się zauważyć w Nowej-Kaledonii, gdzie około wysokiego słupa, w środku umieszczonego, wspina się całe wiązanie dachu, a ściany są mocno słupkami i belkami opatrzone (fig. 57), przed mieszkaniami zaś wodzów wbijane są słupy, ozdobione rzeźbami, które często odtwarzają postać ludzką (fig. 58). Niektóre domy wznoszą się na drewnianych rusztowaniach, sięgających wysokości dorosłego człowieka, tak, że

гад

Ml

<§S>

Fig. 56. Rysunki na skałach Tasmanii.

do wnętrza ich dostaje się tylko po drabinach ; domki takie łączą się w dość duże wioski, opasane palisadą, mające regularne ulice i duży dom»

'A.*

Fig. 57. Chata w Nowej-Kaledonii.

na

wspólny dla liczniejszych zebrań czasami zaś cała ludność pewnego plemienia mieszka w jednym długim budynku, podzielonym na celki odrębne dla każdej rodziny. W zatoce Humboldta i w przystani Do-rei, na północ od Nowej-Gwinei, spotyka się ciekawe wioski, budowane na palach, w wodzie zanurzonych, których domy łączą się między sobą i z brzegiem zapomocą mostów, a które charakterem swym przypominają zupełnie przedhisto-ggg ryczne szwajcarskie palaftty; istnieje tam także ciekawa długa świątynia w kształcie okrętu, również wsparta palach wśród wody. Na wyspach Fidżi domy mieszkalne są jeszcze trwalszej konstrukcyi, a rezydencya królewska, większa od innych, odznacza się belkami, których końce, na zewnątrz wystające, misternie są rzeźbione w widły, maczugi, rogi zwierzęce i tym podobne ozdoby (fig. 59), świątynie zaś tych wysp wznoszą się na wysokich kamiennych podmurowaniach, prostokątnych lub piramidalnych (fig. 60). Ciała zmarłych w Me-lanezyi są wystawiane najczęściej na otwartem polu lub grzebane w ziemi, a w takim razie nad grobami wznoszą się zwykle domki, podobne do domów mieszkalnych. Rzeźby wyspiarzy Nowej-Brytanii, Nowej-Irian dy i i archipelagu Sa-

Fig. 58. stup przed lomona znamionują często wielką biegłość techniczną, a mechatą wodza w Mè-lanezyi.

spie Fidżi.

które rzeźbione ozdoby ich czółen i drzwi ich chat mają prawdziwie artystyczny charakter; na wyspach Fidżi grubo ociosane kamienie mają przedstawiać podobizny zmarłych przodków i przystrajane są w pasy, naszyjniki i inne części ubrania, które ci nosili za życia (fig. 61); w Dorei posągi bogów są już rzeczy wistem odtworzeniem postaci ludzkiej i nieraz dość ją udatnie naśladują: jedne z nich, oddane z większą prawdą życiową, trzymają w ręku miecze i tarcze, drugie bar-beiki "dom0w iw wy- dziej symboliczne, wspierają się na postumentach o symetrycznych zagięciach (fig. 62) ; grzebienie wpinane we włosy

także zakończone są głowami ludzkiemi o nastrzępionych fryzurach (fig. 63). Oprócz tego, ludy Melanezyi znają sposoby wypalania gliny i naczynia

jjpUr^ " •

Fig. 61. Pomniki grobowe na wyspie Fidżi.

V.

fi;

i. ■

V-

• ;';;5

c.

f.

fi

kJU    ^

Fig. 60. Świątynia na wyspie Fidżi.

m.

Fig. 62. Posągi bogów w Dorei.

swoje zdobią paskami w rozmaite desenie (fig. 64); małe przedmioty z kości słoniowej misternie cyzelują, a tarcze, ostrza lanc, rękojeści mieczów i czasze ofiarne pokrywają rysunkami, w których przebija się pewne zrozumienie praw estetycznych (fig. 65).

Mieszkania Hotentotów są może jeszcze prostsze aniżeli jg te, które widzieliśmy w Australii ; są to owalne lepianki, | w kształcie pieców piekarskich, budowane z długich giętkich 1 kijów, zatykanych obu końcami w ziemię, lub też z krótszych | słupków, związanych z sobą pośrodku; tak otrzymany szkielet || M budowy wzmacnia się przez poprzeczne obręcze, silnie poprzy-twierdzane, a wszystko przykrywa się matami ze słomy lub skórami ; rzadziej spotykają się u Hotentotów chaty czworokątne, z ziemi lepione, a wszystkie one są tak niskie, że stanąć w nich nie można, dla dostania się zaś do ich wnętrza trzeba się czołgać przeze drzwi, niemające nigdy więcej nad trzy Fig.63. Grzebień stopy wysokości. Takich domków kilkadziesiąt, aż do stu, zebranych razem, tworzy wioski, otoczone wałami, a zwane przez Holendrów kraal. U Buszmanów system architektoniczny jest jeszcze bardziej pier-wotny ; mieszkają oni poprostu w norach i dołach, kopanych w ziemi, lub też w szałasach, kleconych z nagromadzonych gałęzi, a jednakże te ludy,

Fig. 64. Naczynia gliniane z Melanezyi.

a na

tak strasznie dzikie i zacofane, mają już pewne poczucie artystyczne, jeżeli spotyka się u nich rysunki na kamieniu, w których usiłują odtwarzać sceny myśliwskie lub miłosne. U Hoten-totów widzieć można na skałach malowidła, wykonywane czarną, białą lub czerwoną farbą, w których dość zręcznie przedstawione są rozmaite zwierzęta, a nawet myśliwi o formach wcale nieźle pochwyconych. Umarłych swoich Hotentoci grzebią w ziemi, grobach wodzow usypują duże mogiły z kamienia, do których każdy

;v.

ж?

Fig. 65. Narzędzia ozdobne ludów Melanezyi.

przechodzień obowiązany jest dorzucić swój kamyk, z czego powstają wzgórza, często bardzo wyniosłe ; napotkano tu także podobne kurhany, mające nadzwyczaj starożytny charakter, które archeologowie uważają za rówieśników mogił przedhistorycznych, rozrzuconych po wszystkich częściach świata.

U Kafrów wschodnich chaty są budowane w kształcie szerokich uli słomianych, z cienkich wygiętych kijów, pokrytych od dołu do góry trzciną; jeden tylko otwór, umieszczony w środku dachu, daje przystęp światłu i wypędza dym ogniska, a wejście bywa poprzedzone rodzajem

niskiego tunelu, przez który dostać się tylko można, czoł-. . gając się na czworakach (fig. 66). U Zulusów chatki ff te są trochę staranniej wy-kończone i trzcinę obejmuje i wzmacnia siatka, ze sznurów regularnie upleciona ; u Beszuanów, dach trzcinowy, koniczny, przykrywa domek, mający dwie ściany koncentryczne, tworzące między sobą wąski korytarz ; wewnętrzna

ШШ

bHhi

Al

-A.

Fig. 66. Chata wschodniej Kafreryi.

ściana bywa z ziemi lepiona, a zewnętrzna, budowana z brusów drewnianych ; czasami te domki podzielone są na kilka izb, zapomocą przegród z ziemi, a wodzowie zdobią wnętrze swych chat malowidłami białemi lub czerwonemi, które albo całe ściany pokrywają, albo rozłożone są w pasy i desenie, albo też wreszcie oddają postacie rozmaitych zwierząt. Wioski Kafrów zabudowane są zwykle w kształcie krzyża, pomiędzy ramionami którego znajdują się duże zagrody dla bydła, a całość otaczają żywopłoty z kolczastych krzewów. Rezydencya wodza leży zazwyczaj oddzielnie, w jednym końcu takiego kraalu, a oprócz mieszkania samego naczelnika obejmuje domy jego żon i większy budynek, w którym zbiera się rada. Od czasu zapoznania się z Europejczykami Kafrowie budują także domy czworokątne o wysokich dachach, podobne do naszych wiejskich chat. Wszystkie ludy Bantu wyrzynają dość zręcznie na drzewie wyobrażenia różnych zwierząt i ptaków ; w swoich pudełkach na tytoń, w fajkach, w rękojeściach swej broni, narzędzi i przyrządów do jedzenia i w kształcie swych naczyń drewnianych naśladują często dość szczęśliwie głowy strusia, girafy i innych istot żyjących, a tykwy, których także używają za naczjmia, zdobią wÿcinaniami, misternie wykonywanemi, wśród których formy ludzkie łączą się z fantastyczną orna-mentacyą w szachownice, pasy, zęby, kółka i rozety (fig. 67).

■янн

тШ

Fig. 67. Tykwa ozdobna Kafrów.

U Negrów właściwych domy mieszkalne składają się prawie wszędzie z cylindrycznego korpusu glinianego, lub plecionego z chrustu, a oblepionego tylko gliną, na którym spoczywa dach ze słomy lub z liści palmowych, warstwami ułożonych ; dach taki czasami bywa płaski, częściej zaś okrągły lub śpiczasty, nieraz bardzo ozdobny, jak np. u Niam-Niamów. U plemienia Kru domy mieszkalne unoszą się w powietrzu na wysokich słupach, u innych zaś ludów ten system przyjęty jest tylko dla specyalnych izb    ,

sypialnych lub dla śpichrzów zbożowych (fig. 68). I Chaty Murzynów to skupiają się razem w dość ludne wioski, to znowu rozrzucone są jak nasze fermy, które obejmują na niewielkiej przestrzeni, opasanej parkanem, dom samego właściciela, inne domki dla jego żon i dzieci i obory dla bydła, a przy tern małe budynki w kształcie dzwonów dla przechowywania zboża lub rozmaitych narzędzi. U Monbuttów spotyka się obszerne halle, długie na sto stóp, szerokie na pięćdziesiąt, a wysokie na czterdzieści ; na wschodzie, jak np. u Aszantów, domy bywają

Ытт

Pa

fi

I А' Д -

Г.АА=

мш

Fig. 68. Spichrze Negrów środkowej Afryki.

ozdobnie i bogato budowane, a u Negrów północnych miasta miewają nieraz po kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców, są murowane z cegły, mieszczą w sobie prawdziwe pałace i obwarowane są murami i wieżami, ale są to już produkcye kultury mahometańskiej, na miejscowym gruncie zaszczepionej. W królestwie Yorriba, w Nigrycyi, werandy mieszkań króla i znaczniejszych dygnitarzy wspierają się na słupach, bogato rzeźbionych, wyobrażających rozmaite sceny, jak np. boę duszącego antylopę, pochód wojowników i tym podobne motywy, w pałacu zaś króla Aszantów ściany całych sal ozdobione są rzeźbami ptaków, płazów i ryb, wcale nieźle wy-konanemi, ale i tu indywidualność Negrów zaciera się pod wpływem cywilizowańszych ludów północnych, które im swoję oświatę przyniosły. Sami wszakże Murzyni nie pozbawieni są całkiem zręczności i zamiłowania w. naśladowaniu natury, a jakkolwiek sztuka odpowiada u nich niskiemu stopniowi ogólnej kultury, niektóre z bałwanów, spotykanych u ludów środkowej Afryki, a w których usiłowano widocznie odtworzyć typ miejscowy, wykonane są z wielką prawdą i zadziwiającem podobieństwem. Ludy Bambara, rozsiadłe nad Nigrem, powlekają często ściany wewnętrzne swych chat mieszaniną błota i krowieńcu, a na warstwie, tak otrzymanej, rysują rozmaite desenie alegoryczne, lub naiwnie oddane postacie kobiet, strzelców i wojowników (fig. 69). Królestwo Bongos, sąsiadujące z Dinkasami,

ил

ii

if

MBWHI

11

ni

.**■

nil

;;

|1Ш

■И!¹

ШШт

IIH

л III

■Hf

И"

шЯшбЯВ!

Fig. 69. Rysunki ścienne ludu Bambara.

jest zamieszkałe przez lud rolniczy, dość stosunkowo rozwinięty, który fabrykuje z żelaza rozmaite narzędzia i ozdoby, tak nieraz- wykończone, że możnaby .je wTziąć za wyroby angielskie; mieszkańcy tego kraju umieją także dobrze obrabiać drzewo, a za czasów swej niepodległości rzeźbili posągi w postaci ludzkiej, którą wcale dobrze naśladowali ; takie statuy drewniane stawiali u wejścia do swoich zagród, u drzwi chat lub na grobach przodków; wdowiec w swojem mieszkaniu umieszczał podobiznę

zmarłej żony, dla powiększenia zaś złudzenia ozdabiano te posągi obrączkami i naszyjnikami i przyprawiano im peruki z naturalnych włosów. Teraz spotyka się już bardzo mało podobnych rzeźb, a twarz ludzka główną tylko gra rolę w fajkach glinianych i w instrumentach muzycznych, mających kształt cylindrów, zakończonych z obu stron motywami ornamentacyjnemi. U nadatlantyckich plemion widzi się, dziś jeszcze, mnóstwo bożków, niezbyt foremnych, które to stoją po chatach, to na odkrytych miejscach, lub też w rodzaju altan otwartych, w których dach spoczywa na kilku słupach, tak jak to widać także w domach mieszkalnych Negrów z Fernando-Po.

Oprócz tego fabrykują tam małe figurynki, które każdy trzyma u siebie w domu, lub nosi zawieszone na szyi, jako talizmany.

Podajemy tu rysunki kilku takich bałwa- хщ nów, spotkanych przez p. de Compiègne flK wśród ludów Pahuin, Galloa i Iweia (fig. 70) i posąg bożka z wybrzeży Gwinei, znaj-dujący się w muzeum etnograficznem w Pa- ffe ryżu (fig. 71). Umarłych swych Negro wie    Щ

chowają albo w ich własnych domach, za-    Я|

kopując ich jużto w siedzącej, jużto w ho-    ijjg

Fig. 70. Posągi bogów z Afryki środkowej.

ryzontalnej pozycyi, albo też na ogólnych H cmentarzach, na których każda rodzina ЦЯ miewa zwykle odrębną swoje chatkę; Bon- щЦ gosy umieszczają na grobowcach grubo ' obrobione słupy, w których starają się naśladować rysy zmarłego.

min

/. « ⁷4\1

W ogólności powiedzieć można, że u Negrów zmysł estetyczny nadzwyczaj jest słabo rozwinięty; w utworach swych artystycznych nie mogą oni wznieść się ponad pewien rodzimy naturalizm, oparty, że się tak wyrazimy, na małpim talencie naśladownictwa i to zredukowanym do ciasnych bardzo ram jednego odosobnionego przedmiotu.

z wybrzeża Gwinei.

Wszelka synteza, objęcie w jednę całość rozproszonych części, przewyższa już ich zdolności ; pozbawieni są oni także wszelkiej wyobraźni, i tak, gdy, jak mówiliśmy wyżej, umieją nieraz z prawdą odtwarzać typ ludzki lub Fig. 71. Posąg bożka zwierzęcy, nie napotykamy u nich prawie nigdy ornamen-tacyi, złożonej z deseni i linij geometrycznych. Denham, podróżnik angielski po Afryce środkowej, opowiada, że gdy jednemu z więcej rozwiniętych

Murzynów pokazywał obraz człowieka lub wielbłąda, wielką mu to sprawiało przyjemność i doskonale poznawał nietylko główne postacie, ale strzelbę, szpadę i szczegóły ubioru, krajobraz zaś, przedstawiający burzę w pustyni, znajdował go zupełnie obojętnym; nie zdawał on sobie wcale sprawy z tego, co miał wyobrażać, tak dalece, że nie widział żadnej różnicy w przypatrywaniu się mu we właściwej pozycyi lub też naodwrót.

Ogólny pogląd na rasę czarną. Na zakończenie powiemy jeszcze słów kilka dla dopełnienia ogólnej charakterystyki ludów rasy czarnej. Jedną z wybitniejszych cech Murzynów jest wielka wesołość, a nawet jowialność i złośliwość; jedyny może wyjątek stanowią w tym względzie mieszkańcy pustyni Kalihari w południowej Afryce, którzy są usposobienia melancholicznego, a zauważono nawet, że ich dzieci nigdy się z sobą nie bawią. Wrodzona więc wesołość, posunięta aż do bufoneryi, nie opuszcza Murzynów pod najstraszniejszym uciskiem, a także towarzyszy u nich czynom najwyższego okrucieństwa; w obchodach swoich żałobnych dochodzą oni do paroksyzmów śmiechu, draźliwość nerwowa doprowadza ich do szalonych wybryków, a ich bezwiedne okrucieństwo, połączone z wybuchami radości, wyraża się bardzo charakterystycznie tern, że u kilku ludów afrykańskich kat spełnia jednocześnie funkcye błazna królewskiego. Podobni są oni do źle prowadzonych dzieci: umysł ich ruchliwy, kapryśny, uparty, przerzuca się z jednego przedmiotu na drugi z niesłychaną szybkością; często bardzo dowcipni i rozsądni, rzucają kwestye, które w kłopot wprowadzają misyonarzy, ale niezdolni do dłuższego zastanowienia się, zapominają za chwilę o czem była mowa; wypytują o coś z wielkiem napozór zajęciem,' a nie czekając na odpowiedź, przeskakują do wręcz przeciwnego tematu rozmowy; obietnic nie dotrzymują, nietylko z powodu złej wiary, ale dlatego, że o nich zapominają; męczą niewolników, zabijają bliźniego, tak, jak dziecko źle wychowane męczy muchę lub inny owad, albo też druzgocze swą lalkę. Niezdolni są oni przytem wznieść się samodzielnie do wyższej kultury i nigdzie nie widzimy prawdziwego postępu, wyrobionego w państwach murzyńskich własnemi siłami. Są zapewne między Negrami ludy, obdarzone szczęśliwiej , a przy pomyślnych warunkach zdolne dojść do względnej cywili-zacyi; niektóre plemiona Nigrycyi i Sudanu samym pozorem zewnętrznym i wyrazem twarzy odróżniają się od innych i potrafiły przejąć się po części kulturą sąsiednich, mahometańskich narodów; Murzyni Liberyi, pod dobroczynnym wpływem misyonarzy chrześciańskich umieli dotychczas utrzymać swoje rzeczpospolitą na tej wysokości, na jakiej ją postawili jej amerykańscy założyciele; cytują także podróżni wiele stron dodatnich u Negrów afrykańskich, jak: przywiązanie do rodzinnego kraju, miłość dzieci dla matek, gościnność, łagodność w obchodzeniu się z niewolnikami, którzy często bywają przypuszczeni do rodziny, lub takie np. zwyczaje, jak zostawianie części uczty, przyrządzonej przy urodzeniu dzieci lub przy pogrzebach dla ubogich i chorych, co ma się praktykować u Joloffów i u plemion Złotego wybrzeża, ale widzimy, niestety, źe wrodzone, rasowe wady i przywary zawsze prawie biorą górę; nieprzełamane lenistwo, brak poczucia osobistej godności, łatwowierność posunięta do najciemniejszych przesądów, nieposzanowanie cudzej własności, pociąg do wałęsania się, zmysłowość prowadząca do rozpusty, a z nowszych nabytków pijaństwo i chciwość na pieniądze, stawią prawie wszędzie trudną- do przezwyciężenia zaporę prawdziwemu postępowi, zrozumianemu w szerszem tego wyrazu znaczeniu. Niezależne państwa murzyńskie, utworzone na wyspach Antylskich z wyzwolonych niewolników, którzy przecież zostawali w dłuższej styczności z cywilizacyą Zachodu, okazały, do jakiego stopnia nieudolności, nieładu, apatyi, bezrządu, a przytem okrucieństwa i zezwierzęcenia dochodzą Murzyni, zostawieni bez obcej opieki, swoim własnym instynktom. W tym wypadku można zapewne znaczną część winy zwalić na Europejczyków, z którymi Negro wie mieli do czynienia; można wiele złego przypisać wpływom długiej niewoli, barbarzyńskiemu obchodzeniu się z nimi dawnych ich panów, wypływającemu ztąd i wyrobionemu przez całe lata uczuciu zemsty i nienawiści i naturalnemu w takich warunkach upadkowi i spodleniu, ale z drugiej strony zauważmy, że nie ma upadku, z którego Europejczyk nie byłby zdolny się wydżwignąć; całe nasze dzieje streszczają się w kolejnych obumieraniach i odradzaniach się narodów, a zatem, w oczach naszych, upadek bez powstania już sam przez się dowodzi niższości danej rasy, jeżeli zaś zbliżenie się Murzynów do rasy białej w kilku wyjątkowych wypadkach zdało się pociągać za sobą pomyślne rezultaty, to daleko częściej widzimy, że nietylko ich ono nie uszlachetnia, ale przeciwnie, zaszczepia w nich nieznane dotąd wady, a wyrabia obok tego obłudę.

Pod względem religijnym widzimy mniej więcej to samo, co w dziedzinie politycznej i społecznej. Wszędzie, jak nadmienialiśmy wyżej, spotyka się u Murzynów resztki dawnych, wznioślejszych trądycyj i ślady boskiego objawienia, spoczywającego na dnie duszy każdego człowieka; skarbów tych jednakże Murzyni wypielęgnować i utrzymać wśród siebie nie umieli i, popadłszy raz w ciemny fetyszyzm, już się z niego wydobyć o własnych siłach nie zdołali. Z drugiej strony, misye chrześciańskie nie mogą się dotychczas cieszyć wśród nich świetnem powodzeniem. Istnieją wprawdzie Murzyni nawróceni, a czarny biskup, Samuel Crowther, służy za jeden z głównych argumentów tym, którzy usiłują dowieść równości rasy czarnej z innemi; jednakże, naszem zdaniem, wyjątki tak nieliczne nie mogą służyć za dowód dostateczny, a wszystko zdaje się przemawiać za tern, że nawracanie się Negrów nie jest oparte na dość poważnych podstawach, i że jest ono raczej pozorne, aniżeli rzeczywiste. Arabowie nawrócili wiele plemion na islamizm, ale był to głównie prozelityzm miecza, i zresztą ci Murzyni, pozorni muzułmanie, tyle tylko, że za każ-dem słowem powtarzają: Allah i odmawiają codziennie kilka niezrozumiałych dla siebie wyrazów jako modlitwę, w rzeczywistości zaś nie pozbyli się dawnych swoich przesądów i możnaby zapewne znaleść u każdego z nich jakiś talizman lub fetysz, przechowany w ukryciu. Rząd austryacki założył misyą katolicką w Gondokoro; zmieniło się w niej przeszło dwudziestu księży, piętnastu umarło, a ani jeden Murzyn nie został nawrócony; w stanie więc natury nieprzystępni są oni, według nas, dla światła wiary, a dla trwałego podniesienia się w jakimkolwiek kierunku potrzebują nieustającej i troskliwej pieczy i mądrego a sprawiedliwego kierunku ras wyższych.

Ciekawym będzie pod tym względem dla badacza przyszły rozwój państwa Kongo, powstałego w 1885 r. i oddanego pod zwierzchnictwo króla Belgów. Tu, zdaje się, wszystkie warunki powinny sprzyjać krzewieniu się oświaty i prawdziwie moralnych pojęć, będzie to więc stanowcza próba, do jakiego mianowicie poziomu umysłowego rasa czarna, okaże się zdolna podnieść.

<J\

у.

RASA BRUNATNA.

Źródła: — I. J. P. de Bougainville. Relation d’un voyage autour du monde. Paris 1771 —1772. —

II. Milet de Mureau. Voyage de La Perouse. Paris 1797. — III. William Ellis. Polynesian researches. London 1829. — IV. Moerenhout. Voyages aux îles du Grand-Océan. 1837.—V. Du-mont-d’Urville. Voyage pittoresque autour du monde. Paris 1842—-1848. —VI. Haie. United States exploring expedition. 1846. — VII. J. B. Gaussin. Du dialecte de Tahiti et en général de la langue polynésienne. Paris 1852.—-VIII. Shortland. Traditions and Superstitions of the New-Zeelanders. — IX. AV. Howitt. Two years in Australy. London 1856. — X. Rudesmo Salvado. Mémoires historiques sur l’Australie. Paris 1856.—XI. Hasskarl. Australia und seine Coionien. Elberfeld 1849. — XII. G. Grey. Polynesian Mythology and ancient traditional history. London 1855. —XIII. Hamilton Smith. The natural history of the human species. London. — XIV. Prit-schard. Researches into the physical history of mankind. — XV. De Quatrefages. Histoire naturelle de l’homme. Les Polynésiens et leurs migrations. Paris 1864. -— XVI. Bilder-Atlas. Ikonographische Encyklopädie der AVissenschaften und Künste. Leipzig 1875. '— XVII. Baron de Hübner. Six semaines en Océanie. Revue des deux mondes. Paris 1886.

Pi

Ш jiełatwą jest rzeczą dokładnie uwydatnić moralną charakterystykę MalajczykÓAY i ludów Polinezyi, gdyż na ich rozwój wpływały i ciągle jeszcze wpływają rozmaite czynniki obce, tak, że oryginalne cechy tych autochtonów Oceanii zacierają się z dniem każdym. Wyspy archipelagu Indyjskiego, jako sąsiednie Azyi, od bardzo już dawnego czasu ulegały wpływom Indyan, Arabów, Chińczyków, a nakoniec Europejczyków, i ludy je zamieszkujące noszą na sobie pewne znamiona, właściwe każdej z tych odrębnych narodowości; archipelagi zaś Polinezyi, rozrzucone na obszarze Oceanu Spokojnego, w miarę odkrywania ich przez żeglarzy europejskich i zetknięcia się z cywilizacyą Zachodu musiały także wiele tracić ze swej pierwotnej oryginalności, a niektóre z nich całkiem

przeistoczyły warunki swego bytu. Zestawiając wszakże razem wiadomości, zostawione nam przez najpierwszych żeglarzy i podania, przechowane wśród ludności miejscowej, a badając także język, obyczaje i religią dzisiejszych ludów, najbliższych jeszcze stanu natury, możemy odszukać wiele cech wspólnych całej rasie i określić z dostateczną ścisłością wybitniejsze jej strony, tak fizyczne jak i moralne.

Słynny angielski badacz, p. Crawfurd, opierając się na argumentach bardzo przekonywających, dochodzi do wniosku, że wyspy archipelagu Indyjskiego w bardzo odległej przeszłości, znacznie przed wkroczeniem tam wymienionych wyżej narodów azyatyckich, posiadały już odrębną, własną cywilizacyą, dość, stosunkowo, daleko posuniętą, która, wydzielając się na zewnątrz, dosięgnęła z jednej strony Madagaskaru, z drugiej zaś dostała się aż do wyspy Wielkanocnej, najbardziej na wschód wysuniętej z wysp Polinezyi. Tej to dawnej kulturze przypisuje on olbrzymie posągi kamienne z wyspy Wielkanocnej, nieforemne świątynie wysp archipelagu Maryańskiego i bożyszcza, porozrzucane po niektórych cmentarzyskach, ale, według tegoż uczonego, sztuki plastyczne stanowiły najsłabszą stronę pierwotnego rozwoju ludów malajskich, znacznie się zaś one wyżej posunęły, zdaniem jego, w rolnictwie, handlu, w fabrykacyi metalów, a nawet w naukach, mianowicie w astronomii i matematyce. Język ich, który Crawfurd nazywa melko-ftolineskim, zajmuje w Oceanii takie stanowisko, jak sanskrycki u ludów indo-europejskich i z niego wypływają wszystkie narzecza, dziś używane, a wyjątkową jego charakterystyką jest to, że stworzył mnóstwo odrębnych alfabetów, które i teraz zadziwiają swoją rozmaitością wśród ludów archipelagu Indyjskiego.

Dawna ta cywilizacya, za kolebkę której uważa Crawfurd Jawę, zatraciła się później zupełnie na dalszych wyspach Polinezyi, a u źródła swego została pochłonięta przez napływowe a coraz się zmieniające cywi-lizacye ludów azyatyckich, i już najdawniejsze zabytki sztuki, spotykane dziś na wyspie Jawie, jak świątynie w Boro-Bodor, w Brambanan, w Pru-dung, w Suku, w Kali-Bening i innych miejscowościach, mają główne cechy wspólne ze świątyniami indyjskiemi. Później, rozszerza się tu maho-metanizm, a nakoniec chrześcianizm, reprezentowany przez protestanckich Holendrów oraz katolickich Hiszpanów i Portugalczyków.

Zobaczmy teraz, w jakim stanie pierwsi żeglarze europejscy zastali dalsze wyspy Polinezyi i jak się dziś przedstawiają te z nich, które najmniej styczności mieć mogą z cywilizacyą ras obcych.

Religia. Gdy staramy się wniknąć w istotę religii ludów Polinezyi, uderza nas najpierw wspólne im wszystkim pojęcie o najwyższem bóstwie, którego nazwa, także wszędzie identyczna, zmienia się chyba o tyle tylko, o ile dyalekt i wymowa tego wymagają. Bóstwo to, Taaroa lub Tangaroa, z wyjątkiem Nowej-Zelandyi, gdzie uchodzi za pierwszego syna Nieba i Ziemi, uważane jest przez wszystkie inne plemiona jako ojciec i naczelnik reszty bogów, ale trzeba zaraz dodać, że tylko najwyżsi kapłani, a raczej bardowie, harepo, strażnicy tradycyj narodowych, przechowali o tej istocie najwyższej, pierwiastku wszystkiego co istnieje, pojęcie prawdziwie wzniosłe, skłaniające się wszakże ku panteizmowi, ogół zaś ludności, którego oderwane, metafizyczne idee zadowolnić nie są w stanie, popada w grube bałwochwalstwo, graniczące z fetyszyzmem.

W pierwotnych wyobrażeniach, oprócz najwyższego bóstwa, zamieszkującego słońce lub sklepienie niebieskie, i z którem człowiek nawet przez modlitwę nie mógł się bezpośrednio komunikować, uznawano istnienie bogów drugorzędnych, uosobiających rozmaite żywioły i siły przyrody, a pierwsze między nimi miejsce zajmował bóg ognia, Mani; dalej szły bóstwa opiekuńcze, najczęściej dobroczynne, ale czasami groźne i niebezpieczne, których wyobrażenia stawiano w obrębie świątyń, przy drogach, u wejścia do wsi lub domów, a także zdobiono niemi okręty, broń i rozmaite narzędzia; nakoniec, dusze przodków, a szczególnie zmarłych wodzów i bohaterów, dostąpiły zaszczytu czci boskiej i w ten sposób panteon ludów malajskich powiększał się do nieskończoności. W Mikronezyi, dusze zmarłych przyćmiły zupełnie dawną wielkość pierwszorzędnych bogów i stały się wyłącznymi panami Olimpu, a ponieważ przypisywany im jest przeważnie złośliwy charakter, obudzają one powszechnie jedno tylko uczucie trwogi, i dlatego po śmierci każdego z członków rodziny pozostali krewni oddają się lamentom, skargom i rozmaitym praktykom religijnym, mającym na celu odpędzenie duszy nieboszczyka jak najdalej, do zaziemskiej krainy, a odwrócenie jej uwagi od siebie. Właściwi Malaj-czycy, powodowani temi samemi względami, zawieszają w pokoju umierającego kawałek materyi lub duży liść, ładnie ozdobiony, w przekonaniu, że dusza, po wyjściu z ciała na nich usiędzie, a po zniszczeniu lub wyniesieniu tych przedmiotów dom już będzie wolny od jej zgubnych wpływów. W ogólności, musi każdego zastanowić dziwna sprzeczność i mieszanina szlachetnych z jednej, a niskich i dzikich pojęć z drugiej strony, przejawiająca się w religijnych wyobrażeniach ludów Polinezyi; obok głębokiej wiary i przepisów czystej moralności rozwijają się w nich czczy formalizm i najpotworniejsze przesądy; konieczność składania ofiar bogom zmusza wiernych, w braku innych stworzeń, do poświęcania bliźniego, a to znowu wiedzie ich wprost do kanibalizmu, jeszcze i teraz dość rozpowszechnionego na niektórych wyspach, a głównie w Nowej-Zelandyi i na wyspach Fidżi.

Szkic historyczny. T. I.

Bardowie, o których wspominaliśmy wyżej, są naczelnikami wielkiego stowarzyszenia, zwanego arreois, którego członkowie dzielą się na siedem klas, a należą do wszystkich warstw społeczeństwa; otóż, stowarzyszenie to ma na celu krzewienie i utrzymywanie różnych przepisów moralnych oraz oddawanie ' czci bogom, a między innemi obrzędami ważną gra rolę uroczystość, obchodzona na chwałę potęgi twórczej w jej zewnętrznych objawach. Myśl ta, pierwotnie wysoce religijna, zachowała dotychczas, wśród naczelników* stowarzyszenia, wyłącznie spirytualistyczny i idealny charakter, w niższych zaś warstwach adeptów została ona najzupełniej skrzywiona i prowadzi do najcyniczniejszych praktyk i do scen najwy-uzdańszej rozpusty.

Właściwą także wyłącznie ludom Polinezyi instytucyą jest obyczaj zwany tabu; dostał się on wprawdzie od nich do niektórych plemion Melanezyi, ale tylko u ludów rasy brunatnej posiada prawdziwie religijny charakter. Osoba lub przedmiot, ogłoszone tabu, nie mogą być przez nikogo dotknięte, niewolno się do nich zbliżać pod najsurowszemi karami, a często występkiem jest nawet spojrzeć na nie. Dwojaki bywa charakter tabu : stosuje się on albo do przedmiotów uznanych za nieczyste, zetknięcie z któremi plami, albo też do osób lub rzeczy, dla których cześć jest nakazana i do których zwykli śmiertelnicy niegodni są przystępować. Tabu może być: świątynia, posąg bóstwa lub osoba panującego, równie dobrze jak jakikolwiek najdrobniejszy przedmiot, a łatwo zrozumieć, jaką silną dźwignią w reku sfer rządzących staje się podobny przepis, któremu można nadawać dowolnie jak najobszerniejsze zastosowanie. I tak, naczelnicy plemion ogłaszają tabu swoje własne osoby, swoje żony, zresztą każdą swą własność i to ich zabezpiecza od wszelkiego targnięcia się podwładnych na ich przywileje.

W Nowej-Zelandyi, oprócz tabu, panuje drugi oryginalny zwyczaj, zwany muru. Ile razy którego z mieszkańców wyspy spotka jakie nieszczęście lub wypadek, gdy dom jego nawiedzi śmierć lub choroba, wszystkie okoliczne wioski czują się w obowiązku ukarać jego nierozsądek czy brak przezorności napadając na jego chatę, rabując w niej wszystko, co się da i okładając kijami samego gospodarza, a muru jest uważane jako zaszczyt i pewna pociecha w strapieniu, i byłoby przeciwne honorowi a nawet dobrze zrozumianemu własnemu interesowi bronić się od jego następstw lub chcieć ich unikać, gdyż w ten tylko sposób gniew bogów może być złagodzony, a dom oczyszczony z plamy, jaką na nim wyryło nieszczęście.

W Polinezyi, kapłani stanowią klasę odrębną, posiadającą wielki wpływ i znaczenie ; w Mikronezyi, powaga ich jest już mniejsza, a u właściwych Malajczyków kapłani wcale nie istnieją, i lud, pod przewodnictwem bardów, bezpośrednio składa ofiary bogom i obchodzi na ich cześć uroczystości, które najczęściej mają miejsce w nocy, przy muzyce i tańcach. Ofiary, poświęcane bogom, składają się przeważnie z owoców, kawałków materyi i zwierząt, a niekiedy i z ludzi; na grobach przodków rodzina także często morduje niewolników, a po śmierci dowódców zdarza się, że urządzane bywają łowy na głowy ludzkie, ażeby zapewnić zmarłym godną ich dostojeństwa usługę na tamtym świecie. Zwykle także po śmierci jednego z członków rodziny najbliższy jego krewny powinien starać się o kompensatę, zabijając jakiegoś wroga, a w braku takowego, chociażby nawet osobę, należącą do zaprzyjaźnionego plemienia.

Ciała zmarłych rozmaicie bywają grzebane; w Mikronezyi, nieboszczyków mniejszego znaczenia zakopują wprost do ziemi, w pozycyi siedzącej, wodzów zaś wystawiają na drewnianem rusztowaniu i dopiero gdy ciało zaczyna ulegać zepsuciu zakopują je na ogólnym cmentarzu, a groby zdobią pomnikami. Malaj czy cy często palą swych zmarłych, a popioły ich umieszczają w urnach, albo też wędzą ich w dymie i grzebią po niejakim dopiero czasie, u plemion zaś bardziej cywilizowanych wystawiają nieboszczyka na paradnem łożu, a potem grzebią w ziemi.

Forma rządu, ustrój społeczny i obyczaje. Co do ustroju społecznego ludów Oceanii, znajdujemy tam przeważnie rządy arystokratyczne z silną bardzo organizacyą, opartą na podstawach prawdziwie feodalnych ; uznanie wyższości hierarchicznej tak jest tam ogólne i przyjęte przez wszystkich, że po śmierci znaczniejszego wodza dawni jego podwładni gotowi są cieniom jego poświęcić własną osobę i dobrowolnie idą na śmierć ; żony palą się, jak w Indyach, na stosie po śmierci mężów, a jednak z drugiej strony panuje zupełne rozprzężenie w życiu rodzinnem; poligamia i poliandrya wszędzie są tolerowane, a dzieciobójstwo jest rzeczą zupełnie zwykłą, w wielu zaś wypadkach obowiązującą. Na usprawiedliwienie tych potwornych zboczeń można powiedzieć, że sama przyroda i warunki bytu tych ludów przyczyniają się wielce do złego. Wszyscy podróżni, Cook i Bougainville, Wallis i La Pérouse, cytują tysiące faktów, przemawiających na korzyść ludów Polinezyi; z małemi wyjątkami, są oni z natury łagodni, uprzejmi i gościnni, ale złe instynkta często biorą górę z konieczności. Wyspy, po większej części małe, po których są rozrzuceni, bardzo szczupłe przedstawiają im środki egzystencyi, boją się więc oni zbytecznego przeludnienia i wydają prawa, nakazujące tracenie nowonarodzonych dzieci w różnych wypadkach, których określenie odmienne jest na każdej wyspie. Zwierząt domowych nie mają żadnych, dzika fauna jest także nadzwyczaj uboga, a cała flora ogranicza się do kilku gatunków palm kokosowych, bananów i drzew chlebowych ; gdy więc jeszcze połów ryb zawiedzie, brak posilniejszej strawy tak już dalece czuć się daje, że jako następstwo takiego stanu powstaje kanibalizm, który starają się oni usprawiedliwiać przyoblekając go w szatę legalną, i posiadają noże, spe-cyalnie przeznaczone do krajania mięsa ludzkiego. Niedawniej jak w 1884 r., już pod rządami Anglików, wybuchła wojna domowa między kilkoma pokoleniami na wyspach Fidżi i wszyscy polegli lub uprowadzeni w niewolę wojownicy zostali pożarci przez zwycięsców, kommodor zaś Goode-nough został zabity kilka lat temu przez autochtonów podczas jednej ze swych wycieczek, i zaledwie zdołano, kosztem największych wysiłków, uchronić ciało jego od profanacyi. Ciągłe braki i niedostatki prowadzą także ludy Polinezyi do pożądania cudzej własności, słowem, tysiące czynników składają się na to, ażeby u mieszkańców, najbardziej upośledzonych od natury archipelagów, zatrzeć wszelkie poczucie dobrego i złego i wyrobić w nich jak najgorsze popędy.

Rozmaite klasy ludności są tak absolutnie rozgraniczone wśród ludów rasy brunatnej, że łączenie się osób warstw odrębnych uważane jest za występek, a dzieci z takich związków urodzone, skazane są z góry na śmierć. Pierwotnie, uznawano dwie tylko klasy oddzielne, naczelników i podwładnych ; powoli jednak, z rozrodzenia się pierwszego stanu, owych panów udzielnych, zwanych na wyspach Fidżi roko, na wyspie Samoa alit, powstała klasa pośrednia, zwykłych posiadaczy ziemi, tak zwanych buli lub tulafale, nie biorących czynnego udziału w rządach, niżej zaś jeszcze od ludu wytworzyła się kasta niewolników. Pierwszej tylko klasie przyznawane jest posiadanie duszy, gdyż ona jedna ma wprost od bogów pochodzić ; do niej więc, w rzeczywistości, wszystko należy, ma ona prawo życia i śmierci nad ludem, ona rządzi krajem, dyktuje prawa, uprawia nauki i z jej także łona wychodzili dawniej kapłani, do chwili, w której władza świecka oddzieliła się zupełnie od duchownej.

Stanowisko kobiety jest bardzo podrzędne w Polinezyi ; jest ona wprawdzie dość łagodnie traktowana, ale uchodzi za istotę niższego rzędu, tak dalece, że odmawiają jej nawet lepszego pokarmu i nie bierze ona udziału w ucztach uroczystych. Poligamia jest wszędzie dozwolona, ale środki wyżywienia są po większej części tak trudne, że wielu mężczyzn nie może sobie nawet pozwolić zbytku poślubienia jednej żony. Małżeństwa zawierają się albo przez porwanie żony, albo przez jej kupienie, często zaś za dobrowolną i zobopólną zgodą, ale niewolno łączyć się w zbyt zbliżonym stopniu pokrewieństwa i dlatego każdy powinien szukać sobie żony w innem plemieniu, jak to, do którego sam należy. Między właściwymi Malajczykami panuje także poliandrya, a w tym tylko jednym wypadku kobieta otrzymuje pierwszeństwo, mężowie jej zaś stają się wtedy rodzajem jej sług wyższego rzędu. Zresztą, równie jak u Negrów, sukcesye majątkowe i prawa polityczne przechodzą tu zwykle po kądzieli, a pokrewieństwa zawiązują się także tylko przez kobiety. Urodzeniu dzieci towarzyszą uczty i uroczystości, a nadawanie im imienia często jest połączone ze skrapianiein ich wodą.

Prawodawstwo jest bardzo skomplikowane w Polinezyi i każdy prawie wypadek jest zawczasu przewidziany prawem ; kary na wszystkie przewinienia są z góry obmyślane, a do najlżejszych należy noszenie na szyi ciężkiego metalowego obręczą, w ręku zaś dużej kłody drzewa. Istnieją także próby i sądy boże, zawsze jednak od najcięższej nawet kary wykupić się można za opłatą pieniężną. Niewolnictwo bardzo jest rozpowszechnione, handel niewolnikami prowadzi się na wielką skalę, a często wojny nie mają innego celu, jak uprowadzenie jeńców nieprzyjacielskich, których zresztą zwycięscy nigdy u siebie nie zatrzymują, gdyż nie byliby im oni do niczego przydatni, ale przeciwnie, narażaliby ich na znaczne koszta wyżywienia; sprzedają więc ich kolonistom Zachodu i smutny ten handel wzrasta z dniem każdym, pomimo energicznych środków zaradczych, przedsiębranych przez rząd angielski dla zapobieżenia temu barbarzyństwu. W miarę rozwijania się kolonij na stałym lądzie Australii i na niektórych wyspach Oceanii, jak np. na wyspach Fidżi, objętych w posiadanie przez Anglią w 1874 r., brak rąk roboczych daje się uczuwać w sposób tak groźny, że to właśnie głównie przeszkadza ich wzrostowi. W gorącym klimacie tych krajów Europejczyk pracować nie może, Chińczyk jest za drogi, a przytem może się stać wkrótce zbyt niebezpiecznym rywalem, jak tego widzimy próbę na wyspie Gilbert, gdzie cały handel przeszedł w ręce Chińczyków, pozostaje wiec tylko żywioł miejscowy, wskutek czego został zorganizowany cały system korsarstwa, dla dostarczania robotników z dalszych wysp, gdyż sama Australia nie jest już w stanie zaspokojenia wzrastających potrzeb. Statki korsarskie zawijają do brzegów dalekich wysp, uprowadzają gwałtem lub podstępem młodych ludzi zdatnych do pracy, albo też nabywają jeńców wojennych, i w ten sposób Nowe-Hebrydy i archipelag Salomona zostały już w części wyludnione, a teraz przychodzi kolej na wyspy, zamieszkałe przez rasę brunatną. Rząd Queenslandu stara się uporządkować ten rodzaj werbunku i niedopuszczać zbyt krzyczących nadużyć, ma więc baczne oko na tak zwane trade-vessels i utrzymuje specyalnego Wysokiego Komisarza dla sądzenia i karania wszelkich postępków nieludzkich, ale wszystkie te miary są niedostateczne, gdyż władza Anglii ustaje tam, gdzie winni nie należą do jej narodowości, a inne państwa patrzą dotychczas obojętnem okiem na podobne bezprawia. Wracając do obyczaj ów miejscowych widzimy, że wojny, wydawane najczęściej dla błahych bardzo powodów, są strasznie mordercze, nie dlatego, żeby ludy Polinezyi obdarzone były wielką odwagą, gdyż przeciwnie, z wyjątkiem prawdziwie bohaterskiego plemienia Maori i mieszkańców wysp Samoa, są one raczej tchórzliwe, ale wskutek podstępów i fortelów pełnych chytrości, z jakiemi są prowadzone, przybierają one bardzo krwawy charakter. Najczęściej mają miejsce napady nocne na bezbronnego nieprzyjaciela i wtedy nic już nie uchodzi przed okrucieństwem zwycięsców: mordują oni kobiety i dzieci, niszczą, rabują i palą wszystko, a przekleństwa i obelgi sypią się gradem; gdy wojna jest regularniej prowadzona i z góry wypowiedziana, wszystko kończy się daleko pomyślniej ; wielki tylko panuje ceremoniał, strony wysyłają do siebie wzajemnie heroldów i ambasadorów, wspaniale przystrojonych, poczem występują do walki pojedyńczy wojownicy na ochotnika, wyzywając się w słowach napuszonych, jak bohaterowie Homera, i walka przybiera raczej pozory turnieju.

Język, literatura, muzyka, taniec. Mówiliśmy już kilka słów o pierwotnym języku ludów Oceanii i o jego licznych dyalektach ; tu trzeba dodać, że na wyspach Polinezyi język ten uległ największemu zepsuciu i rozprzężeniu, tak pod względem dźwięku, jak form gramatycznych ; w Mikronezyi trzyma się silniej dawnych tradycyj, a najbardziej wykształcone są języki plemion malajskich, szczególnie zaś Tagalów. Malajczycy, oprócz własnych narzeczy, posiłkują się także w wielu miejscowościach językiem arabskim, i nierzadko spotkać można krajowców, czytających i piszących poprawnie po arabsku. Według kompetentnych filologów języki malajskie są bardzo bogate i przedstawiają często pierwszorzędne piękności; są też one z wielkiem zamiłowaniem uprawiane, a kraso-mówstwo zawsze silnie działa na te ludy, u których zręczny mówca bywa stawiany na równi z mężnym wojownikiem. Wśród więcej rozwiniętych społeczeństw Polinezyi, jak np. na wyspie Tahiti, znajdują się specyalni profesorowie retoryki i nauki pięknego wysłowiania się, a w mowach ich potrzeba podziwiać wielką obrazowość i ożywienie. Epiczna poezya ludu Maori nie pozbawiona jest znaczenia, można także zacytować ładne liryczne utwory tego plemienia, fantastyczne powieści i bajki o gnomach, a pieśni miłosne, pod względem języka, są nieraz prawdziwemi arcydziełami. Malajczycy posiadają także obszerne epopeje, opiewające wielkie czyny przodków , hymny kosmogoniczne i mnóstwo drobnych cztero wierszowych lirycznych zwrotek, zwanych pantum, które najczęściej improwizują. W Polinezyi jest także uprawiana pantomina, a na bardziej ucywilizowanych wyspach malajskich mają miejsce naiwne teatralne przedstawienia, w któ-

rych przeważnie biorą udział kobiety, przybrane w maski. Istnieje tam także rodzaj teatrów maryonetek i rozmaite gry i igrzyska: walki kogutów, gra w piłkę, trik-trak, latawce i huśtawki, a mieszkańcy Nukahiwy lubią chodzić na szczudłach.

Taniec, połączony ze śpiewem, wielką gra rolę we wszystkich ceremoniach i uroczystościach ; całe noce przechodzą nieraz na takich zabawach, w których bierze udział cała ludność, tańcząc gromadnie, a każdy z uczestników powtarza, bez żadnej zmiany, te same figury i ruchy. Podczas zebrań nocnych — sawa — odbywających się u znakomitszych wodzów, największe panie z towarzystwa miejscowego biorą czynny udział w zabawie i wykonywają taniec zwany męki, polegający na ruchach torsu, rąk i głowy, podczas gdy nogi zostają nieruchome, a ruchy te, którym towarzyszą muzyka i śpiew, są tak zgodne i pełne harmonii, że wprowadzają w podziw i zachwyt najbardziej wybrednych widzów. Podczas tych uroczystości młode dziewczęta, znane ze swej cnoty i moralności, dostępują zaszczytu przyrządzania i roznoszenia gościom uświęconego napoju, kawa, którego spożycie naraża Europejczyków na przykrą próbę, gdyż jest to infuzya korzenia jakiejś rośliny, który te improwizowane Hebe żują pierwej w ustach, wypluwają do czar, zalewają wodą, i w takiej dopiero formie ofiarują biesiadnikom.

Malajczycy mają ładne głosy i dobre ucho ; śpiewają tedy przy każdej pracy, szczególnie zaś wiosłując, a śpiew ten, jakkolwiek monotonny, jest dźwięczny i przyjemny ; poeci śpiewają swoje utwory, improwizując sami zastosowaną do nich melodyą. Z instrumentów muzycznych zacytować można: różne gatunki fletów pojedyńczych lub podwójnych, trąby z muszli, pałki bambusoweu wydające głos przy uderzeniu, gongi i gitary z metalowemi strunami, ale można powiedzieć ogólnie, że muzyka ludów Oceanii jest zupełnie pozbawiona wszelkiego wdzięku; jest to rodzaj monotonnej melopei bez żadnego akcentu, a tylko w wojennych kompo-zycyach dostrzega się trochę więcej energii i wyrazu.

Rolnictwo, przemysł, handel i nauki. Ogół mieszkańców Polinezyi bardzo nisko stoi pod względem rolnictwa i nie dorównywa nawet w tej gałęzi Negrytom australskim, którzy, szczególnie w Nowej-Kaledonii, doszli do dość poprawnego uprawiania ziemi i zaprowadzili skuteczny system irygacyjny. Można nawet powiedzieć, że właściwe rolnictwo w Polinezyi nie istnieje, gdyż nie spotyka się tam pól uprawnych, a tylko sady owocowe i ogrody warzywne. Za całe pożywienie mają ci wyspiarze owoce, jarzyny i ryby, mięsa wcale nie używają, a woły i bawoły, jeżeli się gdzie znajdują, służą tylko do pomocy w robotach i do przenoszenia się z miejsca na miejsce. Dawniej inaczej być musiało,

gdyż widzi się dziś jeszcze na wielu wyspach ślady staranniejszej uprawy, a także to co powiedzieliśmy nie może się stosować do ludów malajskich, zbliżonych do Azyi, wśród których rolnictwo bardzo się świetnie rozwinęło pod wpływem ras obcych. Głównym przedmiotem kultury są tam : ryż, kawa, herbata, kukurydza, trzcina cukrowa i rozmaite korzenie, a przytem mieszkańcy archipelagu Indyjskiego wyrabiają różne materye z nici, żagle okrętowe, zajmują się farbiarstwem, wyprawianiem skór, umieją wydobywać metale i z nich fabrykują broń, rozmaite narzędzia i ładne filigranowe ozdoby. W Polinezyi tkaniny wyrabiane są tylko w formie plecionek z kory drzewnej, a jedni mieszkańcy wysp Karolińskich rozwinęli u siebie prawdziwe tkactwo ; kobiety z wysp Samoa przyrządzają materyał na swoje odzież bijąc mocno młotem w korę niektórych drzew, a później rzucają na tem tle desenie z dużych plam czarnych ; w ten także sposób fabrykują ogromne dywany, mające czasem sto kilkadziesiąt stóp długości na kilkanaście stóp szerokości. Obchodzenie się z kruszcami jest całkiem obce ludom Polinezyi, ale najdziwniejszem jest to, że nie mają one żadnego prawie pojęcia o garncarstwie.

W jednym tylko kierunku wszystkie bez wyjątku plemiona Oceanii okazują niezaprzeczony talent, a mianowicie w żegludze, co zresztą łatwo się tłómaczy samem ich położeniem geograficznem, które oddawna nakazywało im zwracać w tę stronę cały zasób władz umysłowych. Pierwsi żeglarze europejscy, docierający do tych dalekich krain, podziwiali dokładność wykończenia i zalety budowy łodzi polineskich, zdolnych do przebywania największych przestrzeni ; niektóre z nich miały do 40 metrów długości i mogły pomieścić około 200 ludzi, a według Forstera, za pierwszej podróży Cooka sama wyspa Tahiti była w stanie wystawić flotę, złożoną z 1200 podwójnych, a z 600 lżejszych statków, z załogą 27,000 wojowników. Dziś jeszcze można spotkać w Polinezyi najrozmaitsze statki, zaczynając od czółen wydrążonych w pniach drzew, a kończąc na okrętach wojennych, mających nieraz do 80 stóp długości; są tam: łodzie podwójne, połączone wspólnym pomostem; łodzie spacerowe, przykryte rodzajem płaskiej werandy ; statki transportowe ; okręty do dalszych podróży, z masztami i trójkątnemi żaglami; nakoniec łodzie ozdobne, wycinane w udatne desenie i pokryte rzeźbami.

Nic dziwnego, że w takich warunkach handel musiał się świetnie rozwinąć i rzeczywiście zatrudnia on wielu żeglarzy, którzy nieraz zawijają na dalekie wyspy, a często docierają nawet do brzegów Australii i Nowej-Gwinei. Przy tak rozgałęzionej żegludze nauka geografii i astronomii musiała także poczynić pewne postępy, to też widzimy, że ludy Polinezyi znają dokładnie geografią całego oceanu, na którym porozrzucane są ich

■wyspy, ale ich wiedza pod tym względem nie sięga dalej ; znane im są również niektóre gwiazdy i kierunki wiatrów, mają pewne wyobrażenie o rachubie czasu i posiadają prosty bardzo kalendarz, oparty na odmianach księżycowych ; rachunkowość ich dziesiętna pozwala im na dość obszerne kombinacye cyfr, w medycynie zaś, z wyjątkiem nielicznych lekarstw roślinnych, wszystko się głównie zasadza na zamawianiach i czarach.

Wszyscy prawie autochtoni Oceanii są obdarzeni niezwykłym darem spostrzegawczym i nadzwyczajną pamięcią, ale ta objawia się w niektórych tylko kierunkach. Nadają oni naprzykład odrębne nazwiska najmniejszym wyniosłościom, każdej nadbrzeżnej skale, każdej zatoce i znają z największą dokładnością wszystkie topograficzne szczegóły, dotyczące wysp, które zamieszkują, gdy zaś wśród ich monotonnego życia zajdzie jakaś okoliczność wyjątkowa, gdy jaki okręt europejski zawinie do ich brzegów i jego załoga na dłuższy czas między nimi się rozgości, to w kilkanaście lat później będą oni pamiętać nazwiska podróżnych i najdrobniejsze zdarzenia, zaszłe podczas ich pobytu. Ale ta pamięć, bardziej machinalna, nie wpływa na podniesienie ich poziomu umysłowego, gdyż nie są oni w stanie wyprowadzania syntetycznych wniosków z powziętych w ten sposób wiadomości i nie umieją logicznie ugrupować tego, co im się przed oczami przesuwa.

W ostatnich czasach zawiązały się systematyczne stosunki handlowe pomiędzy wyspami Polinezyi a kilku narodami Europy, których głównymi przedstawicielami są kolonie angielskie Queenslandu i wielkie domy handlowe z Hamburga. Anglicy i Niemcy wysyłają swoich emisaryuszów handlowych, tak zwanych traders, na rozmaite wyspy Oceanii i ci stają się pośrednikami handlu zamiennego między krajowcami a kupcami Zachodu. Głównemi produktami, jakich dostarczają wyspy Polinezyi, są orzechy kokosowe, z których wydobywa się cenna oliwa, bawełna, kawa, banany, yarn, taro i inne płody roślinne, w zamian zaś za to otrzymują autochtoni rozmaite tkaniny i inne wyroby przemysłu amerykańskiego lub angielskiego, a przedewszystkiem broń palną, na którą są bardzo chciwi. Przytem na wyspach Fidżi, zajętych przez Anglią w 1874 r. i na wyspach Samoa i Tonga, głównych ogniskach handlu niemieckiego, Europejczycy nabywają znaczne przestrzenie gruntów i na nich zakładają plantacye palm kokosowych, bananów, bawełny, kawy i tytoniu, które wprawdzie dotychczas żadnych jeszcze korzyści nie przynoszą, ale mogą się stać w przyszłości źródłem znacznych dochodów. Do bardzo jeszcze niedawna handel zamienny był nadzwyczaj zyskowny dla Europejczyków i często pobierano rocznie 700 do 800 procentów od włożonego kapitału,

ale krajowcy zaczynają coraz lepiej zdawać sobie sprawę z rzeczywistej wartości przedmiotów i dziś już ruch ten wstępuje na prawidłowsze tory, tak, że owe nadzwyczajne korzyści stają się z dniem każdym trudniejsze do osiągnięcia.

Narzędzia i broń. Mieszkańcy Polinezyi do rozmaitych użytków domowych i kuchennych posługują się przeważnie naczyniami drewnia-nemi, ale posiadają także tykwy, umyślnie w tym celu przyrządzane, a La Pérouse powiada, że na wyspie Mówi, jednej z wysp archipelagu Hawajskiego, widział duże tykwy lakierowane i pokryte czarnemi deseniami, które służyły do przechowywania pokarmów a nawet wody, przy czem zapewnia on, że dopóki tykwy te są niedojrzałe, krajowcy umieją im nadawać według upodobania rozmaite kształty. Spotyka się także u nich kosze, plecione z kory i zdobne w dość zgrabne desenie, a również wachlarze z tego samego materyału. Broń mają bardzo pierwotną i łuków nawet nie znają, a jedyną ich bronią dalekonośną są proce; używają przeważnie lanc, mieczów drewnianych, sztyletów, kamiennych toporów, osadzonych na drewnianych rękojeściach, a najbardziej są u nich cenione maczugi z nefrytu. U Malajczyków wielką grają rolę naczynia z orzecha kokosowego i z bambusu; duże rury bambusowe służą do noszenia i przechowywania wody, a z bambusu także robią łyżki i tabakierki. U ludów więcej zbliżonych do Azyi, istnieją naczynia gliniane, duże butle zdobione w desenie, a także czary i misy miedziane i narzędzia żelazne. Uprzywilejowaną bronią Malajczyków jest tak zwany kris, duży puginał w formie miecza, który nosi się u pasa i bez którego żaden członek wyższych warstw społeczeństwa z domu się nie rusza; oprócz tego mają oni włócznie , miecze, maczugi, tarcze, a teraz broń palna wchodzi wszędzie w użycie i Malajczycy umieją nawet sami przyrządzać gruby proch i śrót na własne potrzeby ; łuki znane były tylko na niektórych wschodnich wyspach, na innych zaś zastępowano je rodzajem sarbcikany, to jest rury, z której zapomocą elastycznej sprężyny wyrzucano strzały zatrute.

Ubranie i tatuaż. Co do ubioru, panują w Oceanii rozmaite zwyczaje, odrębne u każdego plemienia i zależne od społecznego stanowiska osób. Mieszkańcy Mikronezyi noszą najczęściej tylko fartuszki z liści zszystych razem, lub koszule plecione z kory i malowane na różne kolory; w Polinezyi nierzadko spotyka się ludzi zupełnie nagich, szczególnie przy pracy i przy zajęciach domowych ; na wyspie Tahiti noszono kawałek materyi, owinięty około bioder, a płaszcz pleciony zarzucano na plecy; w Nowej-Zelandyi używają płaszczów ze skór zwierzęcych, a hawajscy książęta noszą kosztowne narzutki z piór. Zresztą wojownicy idący na bitwę i tancerze w większych uroczystościach miewają zawsze strój ozdo-

bniejszy i bardziej skomplikowany, a trzeba "dodać, źe wyłącznie w Mikro-nezyi używane były naszyjniki z ponawlekanych kości ludzkich, a zarówno w Polinezyi jak u Malajczyków panuje zwyczaj przedziurawiania uszu i zakładania w nie kawałków drzewa, kości lub liści palmowych w rurę zwiniętych, oraz wybijania lub zaostrzania za młodu przednich zębów. Malajczycy bardziej cywilizowani przyjęli mody od sąsiednich ludów, ci zaś z nich, którzy żyją jeszcze w stanie natury, chodzą prawie nago, nosząc tylko fartuszki i chustki na głowie, czasami zaś przywdziewają spódniczki, koszule lub płaszcze, z materyałów dowożonych z zagranicy, a głowy zdobią piórami.

Tatuowanie ciała jest bardzo rozpowszechnione w całej Oceanii i wychodzi z użycia tam tylko, gdzie kultura azyatycka lub europejska silniej się zakorzeniła. Do tej nudnej i bolesnej operacyi istnieją specyalne narzędzia, a mianowicie grzebienie o ostrych zębach rozmaitej wielkości, które, maczane w kolorowych płynach, wbijane są potem za skórę, umyślnie do tego celu zastosowanemi młotkami. W tych ozdobach rozwija się cała fantazya ludów Oceanii i dochodzą one do dość szczęśliwych pomysłów w wykonywaniu bardzo ozdobnych deseni, w harmonijnych kombinacyach linij, a nieraz udatnie także naśladują kwiaty, drzewa lub gwiazdy, rzadziej zaś postacie ludzkie lub zwierzęce ; ale i te ostatnie nie są im zupełnie obce, a w ostatnich szczególnie czasach koza często występuje w rysunkach i spotkać ją można na wszystkich częściach ciała, a nawet na czole, p. de Blosseville zaś utrzymuje, że widział na piersiach mieszkańców Tahiti obrazy różnych zwierząt i ryb, a nawet sceny przedstawiające ofiary ludzkie i walki wojowników.

W ogólności, mężczyźni więcej używają tatuażu aniżeli kobiety ; w Polinezyi, wodzowie mają zwykle całe ciało i twarz pokryte rysunkami, wojownicy zaś niższego rzędu tylko nogi i szyję, a na piersiach noszą dwie duże pręgi po bokach i jednę dużą, w kształcie półksiężyca, po środku; u kobiet cała górna część ciała i głowa są wolne od rysunków, nogi zdobią równoległe pasy i zęby, a pod piersiami zarysowują się symetryczne palmy ładnego modelu. Wojownicy na Markizach pokrywają sobie całe ciało nacięciami, naśladującemi zdaleka zbroję damasceńską; na wyspach Karolińskich, ozdoby rozmaite ale bez systemu i dowolnie wykonane w dużych masach pokrywają wszystkie części ciała, podczas gdy u mieszkańców Ratumy, na północ od wysp Fidżi, takie bezładne desenie pokrywają tylko grzbiet i uda, piersi zaś ozdobione są bardzo delikatnemi rysunkami. Na wyspach Sandwichskich kobiety noszą naokoło prawej nogi rodzaj szachownicy, na dłoniach mają gwiazdy lub półksiężyce, a czasami nawet ich język jest zdobny w rysunki; mężczyźni tego archipelagu, a również

mieszkańcy Mendany i Nowozelandczycy mają całe ciało i twarz pokryte znakami, które nawet dosięgają wygolonej czaszki, wyspiarze zaś Tongi, Tahiti i Pomotu twarz najczęściej oszczędzają.

Tatuowanie ma w Polinezyi dwojaki charakter: jest ono albo litylko prostem upiększeniem, albo też ma znaczenie religijne i symboliczne. W tym

Fig. 72. Ręka królowej Nuka-Hiwy.

drugim wypadku spotyka się często znaki, przypominające godła duchów opiekuńczych lub zmarłych przodków, a także symbole, określające stanowisko, pochodzenie lub zasługi tego, kto je nosi na sobie. Kobiety sandwichskie wypisują w ten sposób na ciałach swych dzieci metryki ich urodzenia; każda z siedmiu klas stowarzyszenia Arreois ma także odrębne swe znamiona; ale najbardziej wybitny a zarazem najbardziej systematyczny charakter przybrał ten rodzaj ozdób w Nowej-Zelan-dyi, gdzie jest wyłącznym atrybutem jgjjjl wysokiego pochodzenia lub osobistej za-sługi i nazywa się moko. Do moko mają prawo tylko wodzowie i szlachta, ale człowiek z ludu może dostąpić tego zaszczytu przez jakiś czyn bohaterski. Podajemy tu, jako przykłady tatuażu, rękę królowej Waekeiiu, dawnej monarchini ШЕ wyspy Nuka-Hiwy (fig. 72), i postać wojownika z tejże wyspy (fig. 73).

jg

Шш

Fig. 73. Wojownik z Nuka-Hiwy.

Budownictwo i próby plastyczne. Domy mieszkalne ludów Po-linezyi są po większej części bardzo ЦЩЦЦ prostej budowy, zwykle czworokątne, ze I śpiczastemi dachami, najczęściej całe za-I budowane, ale czasami tak urządzone, że wyglądają jak otwarte altany bez ścian masywnych. Staranniej stawiają swe domy mieszkańcy wysp Karolińskich, a na Nuka-Hiwie, jednej z Markizów, wznoszą drewniane domy na kamiennych podmurowaniach. Wioski, złożone z kilkudziesięciu chat, mają zawsze jeden duży budynek dla wspólnych zebrań, poprzedzony obszernym placem regularnym, brukowanym dużemi płytami kamiennemi. Na wyspie Waihu czyli Wielkanocnej jeden z takich domów wspólnych przedstawia się w kształcie łukowatej budowli,

nadzwyczaj długiej a stosunkowo wąskiej i niskiej ; ma on 310 stóp długości i wygląda jak olbrzymie czółno, przewrócone dnem do góry.

Süll

Fig. 74. Wieża kamienna na wyspie Waihu.

Obok skromnych dzisiejszych budowli spotyka się wT niejednem rg miejscu szczątki dawnych, daleko oka- fg zalszych gmachów z kamienia, nale- Jj żących widocznie do owej zaginionej cywilizacyi, o której mówi p. Craw- m furd. Na górach Waihu widoczne są j§[ ruiny wieży kamiennej (fig. 74) i duże JS komnaty napół pod ziemią położone, 9? a mające ściany malowane, ale naj- sr ciekawszym okazem tego rodzaju pozostałości jest grupa szczątków architektonicznych w Ponapi, której plan tu podajemy (fig. 75). Składają ją olbrzymie cyklopejskie mury koncentryczne, tworzące tarasy, z których schodzi się do podziemnych komnat, w samym zaś środku wznosi się

\И\

q. q. a

L_

Nt

Al

ÇL

г.

We.it

fil

OJ

О. В. О

JJ

Fig. 75. Plan ruin w Ponapi.

piramida o szerokich stopniach, przykrywająca także jeden z takich podziemnych pokoi, obszerniejszy od innych. Obwód całkowity tej budowli, która nie mogła być niczem innem jak świątynią, wynosi 236 stóp długości na 162 stóp szerokości, a mury zewnętrzne, wysokie na 25 metrów, mają od sześciu do dziesięciu metrów grubości. Na wyspach Maryańskich istnieją dotychczas rzędy ogromnych kamiennych słupów, przykrytych płytami także kamiennemi (fig-. 76), na których wznoszono chatki z chróstu i trzciny, teraz zaś można widzieć podobne domki, budowane na słupach drewnianych i znacznie nad poziom gruntu wzniesione.

ШЖ

î-ï

1 «filii-

/ ‘-ШШ

■: : J 'I I- U« У’I i -M

tj

v- ...

®r

Fig. 76. Ruiny na wyspach Maryańskich.

Świątynie ludów Polinezyi miały najrozmaitsze kształty : były to albo poprostu obszerne płaskie kamienne tarasy, lub też stopniowe piramidy z olbrzymich brył kamienia (fig. 77), na wierzchołku którychVustawiono bożyszcza lub wznoszono małe chatki drewniane ; na wyspie

У.

Wm

sS|!

тымяшш

j ■ ;■■■

j

.''J

Ï.3

mSÄj

ЭВ

Fig. 77. Piramida na wyspach Maryańskich.

Wielkanocnej znajdują się ogromne mury kamienne, tarasy, schody i resztki budowli, podobnych do pagód indyjskich, a na tych murach, zamiast posągów, ustawiano ogromne głowy ludzkie o rysach dobrze pochwyconych;

I 1ч)

jedne z takich głów przewieziono do Francyi i umieszczono w Paryżu, w pałacu Trocadero (fig. 78). U Malajczyków domy sa. budowane z drzewa,, ściany mocno wyplatane z bambusu, dachy zaś pokryte słomą lub liśćmi palmowemi; domy otacza zwykle weranda, wsparta na słupach drewnianych, a rezydencye dowódców bywają bogato zdobione wyrzynaniami i podzielone na kilka przegród, z oddzielnie umieszczoną kuchnią. Naturalnie, że mieszkania na wyspach, zamieszkałych licznie przez Europejczyków, są znacznie okazalsze i staranniej wykonane, ale tu już panuje przeważnie wpływ obcy, a wielkie świątynie, spotykane w Jawie, nie mają nic wspólnego z rasą malajską i o nich później pomówimy, zajmując się Indyami.

Przedstawianie postaci ludzkiej w kamieniu, drzewie lub zapomocą rysunku jest bardzo rozpowszechnione na wielu z wysp Oceanii. Oldfield wprawdzie jest zdania, że ludy Polinezyi, zupełnie przeciwnie jak Murzyni,

iy

74

Ч'-ш

Щ i

CJSgji

Fig. 78. Głowa statuy z wyspy Wielkanocnej.

sip!

■Ж

да

£>

шш

ОД|

шш

--

: U.

в!

IBisr

Шшт

Fig. 79. Świątynia na wyspie Hawaii.

posiadają talent ornamentacyjny, umieją kreślić ładne desenie i linie geometryczne, z trudnością zaś odtwarzają typy brane z natury i nie są w stanie

zdać sobie sprawę z przedstawienia postaci żyjących na powierzchniach płaskich, a na poparcie swego zdania przytacza fakt, że gdy jednemu Nowo-Zelandczykowi pokazywał portret jego rodaka, to ten go brał za kanguro, za okręt, a nie wpadł nawet na domysł o rzeczywistem jego znaczeniu. Może to twierdzenie być słusznem, w zastosowaniu do niektórych plemion, ale w ogólności widzimy co innego w praktyce. Gorzej lub poprawniej wykonane postacie duchów opiekuńczych i bogów, lub portrety przodków spotykają się na każdym kroku : w. obwodzie świątyń

ИЙ ,i

il

Шш

ß,

I:

ii

j.-\

pw

щКИрЯЯ

lé!

■ Si

•ту

(fig. 79), po środku wiosek, przed domami, na przodzie okrętów, na rękojeściach broni i na rozmaitych narzę-dziäch ; czasami całe wyspy otoczone są takiemi posągami, a dawni żeglarze widzieli na wyspie Wielka-^ nocnej szeregi ol--— brzymich słupów

za-

ipES kamiennych o nieforemnych kształtach,

11

11

•w

kończonych potwornemi głowami, w których jednak rysy ludzkie nieźle były uwydatnione 1 (fig. 80). Te starodawne zabytki zostały od tej pory powywracane, ale dziś jeszcze z leżą-d cych tych kolosalnych monolitów można po-№ wziąć wysokie wyobrażenie, jeżeli nie o zbyt Ц wytwornym smaku estetycznym rzeźbiarzy, Щ to przynajmniej o wiadomościach i środkach Щ mechanicznych, któremi musiał rozporządzać И lud, umiejący takie ogromne masy dźwigać Щ i ustawiać. W ogólności powiedzieć można, Щ że tak dzisiejsze posągi bożyszcz, jak owe Щ niekształtne głowy, przytwierdzane do przo-™ dów łodzi Nowo-Zelandczyków, są już tylko Fig. so. Posągi na wyspie wielkanocnej, powtarzającem się od wieków, niewolniczem, a coraz niezgrabniejszem naśladowaniem pierwowzorów, zostawionych przez dawną cywilizacyą, a które teraz zachowały już tylko symboliczne swe

znaczenie. W pojęciach ludów Polinezyi i Malajczyków dusza ludzka, dla oczyszczenia się po śmierci, musi być pożarta przez jedno z bóstw opiekuńczych i dopiero przeszedłszy przez jego wnętrzności odradza się na-nowo, dlatego też wszystkie prawie głowy bogów przedstawiane są z paszczą szeroko otwartą i z wyszczerzonemi zębami (fig. 81). Wielkie bóstwo Tangaroa ma często całe ciało i suknię pokryte mnóstwem drobnych postaci, mających oznaczać niższe bożki od niego pochodzące (fig.

82); znane są także posągi, w których kilka bożków piętrzy się nad sobą, tak, że nogi wyższych wspierają się na głowach tych, które się znajdują u dołu (fig. 83); są to także obrazy wyższych bóstw i ich podrzędniejszego potomstwa. Bożek rybaków jest

ZWykle Całkiem Symbolicznie Oddawany, Fig. 8t. Głowa Fig. 82. Bożek Fig. 83. Bó-

bożka z Poli- Tangaroa. stwa Poli-

tak, że trudno w mm odszukać jakiekolwiek formy ludzkie ; na wyspie Rarotonga bóstwo bywa przedstawiane przez nieforemny kloc drzewa, kilkanaście* czasami stóp wysoki, który kapłani ubierają w jakieś suknie poświęcane i wkładają wieńce t górną część słupa, mającą wyobrażać głowę (fig. 84). Na gro-f bach znakomitych nieboszczyków ustawiają płaskie deski, z nie-I wyraźnie zarysowanym wizerunkiem, mającym przedstawiać ich duszę lub ich bóstwo opiekuńcze (fig. 85); w Nowej-Zelandyi

Ш®

li

nezyi.

il

Я»! .ЧСЯ

i|oj

nezyi.

na

,ц

•у.

шт

ли

Fig. 85. Grobowiec wodza z wyspy Tahiti.

Fig. 86. Grobowiec wodza z Nowej-Zelandyi.

Fig. 81. Bożek z wyspy Rarotonga

zamiast desek wkopują na grobach słupy, na których oddają z największą dokładnością moko nieboszczyka i wszystkie znaki symboliczne, do jakich

Szkic historyczny. T. I.

li

ISS

Ti

ЗД

tea

ym

ll

( XO€

głównych h

przynajmniej rysów; wnosić ztąd można, że piktografie te muszą pocho- в** Hzeżbiomiódźг Poïnezyi.jSzcze kilka słów dla uzupełnienia jej ogólnej charakterystyki, a to pozwoli

wyciągnąć kilka wniosków co do losow, jakie prawdopodobnie może jej gotować przyszłość, Jeżeli cechy właściwe ludom polineskim i malaj-skim nie są łatwe do określenia, to można wszakże powiedzieć, zamykając się tylko w ogólnych rysach, że gdy są one zostawione samym sobie, dobre i złe ich skłonności równoważą się mniej więcej. Wszyscy prawie

miał on prawo za życia, i słup taki przystrajają w szaty zmarłego (fig, 86), Bóstwa kobiece rzadko się spotykają, a w tych, które widziano, wszystkie . części ciała, a głównie piersi, są uwydatnione z umyślną will docznie przesadą (fig. 87), Wogóle, we wszystkich takich sta-tuach najmniejszego zmysłu artystycznego dostrzec nie można, i    i są to raczej potworne karykatury, z brzuchami wydętemi,

I    z cieniutkiemi nogami i rękami, z oczyma i nosami pozba-

i wionemi wszelkiej proporcyi, tak, że całość wstręt tylko obu-1 dzić może, lub też są to konwencyonalnie oddane podobizny Fig, 87. №wo kształtów ludzkich, jak np, głowa z wyspy Hawaii, znajdująca z wyspy Tonga. sję w шеш etnograficznem w Paryżu (fig, 88).

W ostatnich czasach odkryto na skałach nadbrzeżnych Nowej-Ze-landyi rysunki głęboko żłobione, o których pierwszą podało wiadomość londyńskie Towarzystwo Antropologiczne, awktó-rychpostacie ludzi i zwierząt odznaczają siędość

II

il

-ж;    !

dzić z bardzo odległych czasów, i należą do dawnej, świetniejszej epoki

Щ kultury oceańskiej. Szczątki posągów, odkrywane na wyspie ü V Jawie, jak np, piękna głowa, przechowana w Gliptotece mo

nachijskiej (fig. 89), noszą na sobie wybitne piętno bud-dhaizmu, odnoszą się zatem do epoki przejściowego panowania Indyan, nie tu więc miejsce zastanawiać się obszerniej nad niemi, Daleko udatniejsze są małe rzeźby, wyrzynania IBP i rysunki o charakterze bardziej.ornamentacyjnym, które z wyspy Hawaii, niozna widzieć na rozmaitych sprzętach, brom, naczyniach, narzędziach i łodziach (fig. 90), U ludu Maori nad drzwiami okazalszych domów rzeźbiono maleńkie statuetki bogów, które same przez się są

równie niekształtne jak inne, ale znikają one wśród bogatych arabesków, zwojów i rozmaitych deseni, tak, że całość wcale miłe robi na oku wrażenie (fig. 91); u tegoż plemienia spotykają się pudełeczka drewniane, tak misternie cyzelowane, że moznaby je wziąć Jm za utwory zręcznego europejskiego rzemieślnika-artysty (fig, 92). Tykwy, jak mówiliśmy wyżej, dekorowano także | bardzo eleganckiemi rysunkami, a naczynie drewniane 1 I ffl w kształcie ptaka, które tu podajemy (fig. 93), cale pokryte \ ш szeregami małych ptaszków i innych ozdób, świadczy o zdol-nościach artystycznych mieszkańców Mikronezyi, którzy je fi?' & tó-wykonali; duże naczynia malajskich Dajaków, zwane tam-fajan, starannie szlifowane i zakończone symbolicznemi figurami smoka lub jaszczurki, także zasługują na wyróżnienie ze względu na swą orna-

mentacyą, Kilka u-wag ogólnych o rasie bruna-, tnej, Prze-- biegłszy w krótkości

HH rozmaite gałęzie moralnego i mate-ryalnegoroz-m woju rasy brunatnej, dodamy je-

nam

Oceańczycy są raczej powolnego aniżeli żywego temperamentu, a ta powolność łatwo się zmienia w apatyą i lenistwo; są przytem ambitni, próżni i bardzo drażliwi na punkcie honoru, a raz obrażeni, stają się mściwi i zawzięci, Pozostawieni w stanie natury, umieją być przywiązani, wierni i dotrzymują danych obietnic, ale chęć zysku prowadzi ich łatwo do oszusta a i chytrości. Pomimo zwykłego umiarkowania, są oni jednak bardzo namiętni

i gdy raz ich chucie się rozpasają, popadają w stan wściekłości niczem niepohamowanej, a wtedy zdolni są do mordowania i niszczenia wszystkiego, co im stanie na drodze. Odwagi wojennej nie posiadają zbyt wiele i częściej walczą zdradą i podstępem aniżeli na otwartem polu,

u, w — — —"î/jAАвишГш m

•AXjjj [flïïl ЕШ ЯНjflk ~    И ^ Cr.    ' оУ

0j№

ж*к, н , й|ш1

[СУ

\ü

v|.'-

' W'

vY

tej

кк

Wcl

Bi

Fig. 91. Rama drzwi u ludu Maori.

•Г • - 7-

Hl

T>

VV.

3fgp

Fig. 92. Rzeźbione pudełko u ludu Maori.

Fig. 93. Naczynie drewniane z Mikronezyi.

a korsarstwo jest ich ulubionem zajęciem. Z tego, cośmy w ciągu naszega opowiadania przytoczyli, widać, że nigdy, nawet w najświetniejszych chwilach swego bytu, ludy te nie doszły do wyższej samoistnej kultury; zakres ich sztuki jest nader ciasny, i nie ma żadnego prawdopodobieństwa, żeby w tym kierunku mogły one kiedykolwiek uczynić większe postępy; naśladują teraz Europejczyków w wielu względach, a w rolnictwie i przemyśle niektóre z nich wiele skorzystały, ale na to, ażeby mogły się podnieść do prawdziwej cywilizacyi, w szerszem tego wyrazu znaczeniu, wiekowby chyba potrzeba, a czasu na to nie mają, niestety, przed sobą, gdyż z każdym dniem liczba ich się zmniejsza z przerażającą szybkością, a dość na to przytoczyć cyfry ludności z wyspy Tahiti. W r. 1774 Cook podaje liczbę jej mieszkańców na 240 tysięcy; misyonarze w 1797 r. znaleźli ich już tylko 50 tysięcy, a ostatni spis ludności, dokonany w 1857 r., wykazuje smutną, zaiste, cyfrę 7212 dusz. W Nowej-Zelandyi cała ludność została' ujarzmiona, a po większej części wytrzebiona przez kolonistów angielskich. Nie można twierdzić, żeby plemiona rasy brunatnej były całkiem niezdolne do przyjęcia pewnej względnej kultury ; pod wpływem misyonarzy i pod kierunkiem Europejczyków niektóre z nich doszły do utworzenia państw, o instytucyach bardzo postępowych, jak to widzimy na wyspach Sandwichskich, w państwie Hawaii i na wyspie Otahiti, a w ostatnich czasach na wyspie Tonga, ale cywilizacya ta, w oczach naszych, jest całkiem sztuczną i anormalną. Prawdziwy postęp moralny nie przeniknął tych ludów, a zetknięcie z Europejczykami szkodliwie prędzej oddziałało na ich naturę ; dawna prostota i naiwność zniknęły bezpowrotnie, naturalne przedtem ułomności ludzkie zmieniły się w rozpasaną rozpustę, a choroby dotąd nieznane zaczęły dziesiątkować ludność. Zresztą smutny ten fakt zmniejszania się w straszliwy sposób ludności miejscowej objawia się we wszystkich częściach Polinezyi i Australii i zdaje się dowodzić, że rasy te nie mają przed sobą żadnej przyszłości, a że wyższa cywilizacya, stykając się z niemi, nietylko nie jest w stanie oddziałania na nie zbawiennie, ale przeciwnie, prowadzi je do upadku i przyśpiesza tylko ich ostateczną zagładę. Więcej żywotności okazują te ludy malaj-skie, które bardziej są zbliżone do Azyi ; na wyspach archipelagu Indyjskiego brahmanizm i buddhaizm od wieków się rozkrzewiły, a teraz zostały zastąpione przez islamizm, który stał się religią panującą, i przez chrze-ścianizm, ustalony na wyspach Filipińskich; ale i tu autochtoni znoszą raczej biernie cywilizacya, przyniesioną im przez obce narody, aniżeli się przyczyniają do jej krzewienia i rozwijania, a wszystkie zabytki, jakie znajdujemy na tych wyspach, stanowczo powiedzieć można, są dziełem napływowych ludów ras obcych. Państwo Howasów na Madagaskarze rozwija się wprawdzie bardziej samoistnie, ale nie może się ono także całkiem wyzwolić zpod wpływów Europy i samo musi szukać punktu oparcia naprzemian to w Anglii, to we Francyi.

Misye chrześciańskie obejmują dziś znaczny obszar Oceanu Spokojnego. Metodyści są wyłącznymi panami położenia na wyspach Fidżi, a rozwijają swą działalność, obok innych sekt protestanckich, w całej Australii, w Nowej-Zclandyi, na wyspach Tonga, Rotuma, Samoa i na wielu z wysp Melanezyi. Na wyspie Norfolk rezyduje biskup anglikański i istnieje tam bardzo umiejętnie prowadzona szkoła dla krajowców. Misye katolickie, wprowadzone po raz pierwszy w 1837 r-> a popierane przez rzymską

9a

Propaganda Fide, tworzą trzy grupy : Wyspy Fidżi ; Oceanią Środkową, to jest wyspy Tonga, Wallis i Rotuma; i nakoniec Wikaryat apostolski wysp Samoa. Misyonarze katoliccy i protestanccy obrali zupełnie odmienne drogi dla dojścia do pożądanego celu. Pierwsi z nich są zdania, że pieczołowitość nad duszami nowych adeptów powinna być nieustająca i opieka nie może na chwilę się rozluźniać ; usuwają ich oni tedy od wszelkich wpływów postronnych, a w przekonaniu, że zetknięcie z białymi jest dla nich równie szkodliwe jak obcowanie z nienawróconymi ich pobratymcami, starają się tworzyć zgromadzenia całkiem zamknięte, nieprzystępne dla cudzoziemców, i liczą na to, że dopiero dzieci, zrodzone w obrębie takich gmin odosobnionych, mogą się stać prawdziwie użytecznymi członkami społeczeństwa. System ten najświetniej wykazał swoję wyższość nad innemi na wyspie Wallis i na małej wysepce Futuma, gdzie wszyscy mieszkańcy są już nawróceni, a samo położenie geograficzne chroni ich od zetknięcia ze światem zewnętrznym. Tu nauka Chrystusa wywiera wpływ prawdziwie zbawienny, działa na u oby czajenie tych dawnych dzieci natury, a co najważniejsze, są to jedyne dwa punkta Oceanii, w których ludność miejscowa, zamiast się zmniejszać, wzrasta codziennie w dość znacznych pro-porcyach.

Misyonarze protestanccy obrali drogę wręcz przeciwną. Opiekują się oni wprawdzie bardzo troskliwie swojemi owieczkami, nie szczędzą im nauk i rad religijnych i moralnych, ale pozostawiają je wśród dawnego otoczenia, a dzieci, po ukończeniu nauk, obdarzają odrazu zupełną swobodą. Na dowód, jakie niebezpieczeństwa przedstawia ta metoda, można zacytować fakt, który się zdarzył parę lat temu. W liczbie młodych ludzi, kształcących się w szkole anglikańskiej w Norfolk, znajdował się syn jednego z wodzów, który kształcąc się przez dziesięć lat pod okiem biskupa, nauczył się czytać, pisać i poczynił znaczne postępy w malarstwie i muzyce. Otóż, powróciwszy do swoich, zaczął on od zarzucenia wszelkiej odzieży, a gdy koledzy posądzali go o zniewieściałość i zarzucali mu brak wojowniczego ducha, dla okazania im, że nie przestał być godnym ich szacunku, zabił w ich oczach jednem uderzeniem kamienia bezbronną kobietę i jej dziecko, które najniewinniej nawinęły się mu pod rękę. Te smutne objawy nie należą wcale do wyjątków, a trzeba dodać, że taki napół nawrócony dziki, gdy już puści wodze swym namiętnościom, staje się stokroć gorszym i szkodliwszym od swych całkiem nieokrzesanych współbraci.

Z jakiejkolwiek tedy strony zastanawiamy się nad problematem, dotyczącym przyszłości rasy brunatnej i nad rolą, jaką mogłaby ona odegrać w ogólnym rozwoju ludzkości, dochodzimy zawsze do smutnych dla niej horoskopów. Zostawiona sobie, wegetowałaby ona wieki całe w stanie niemowlęctwa, graniczącym z zupełną dzikością; w zetknięciu z obcemi żywiołami, rządzącemi się tylko egoizmem i względami na własny interes, zagrożoną się widzi ostateczną zagładą lub conajmniej nieuniknioną demo-ralizacyą ; w jednym zaś tylko wypadku ma ona przed sobą pewne szansy podniesienia się i umoralnienia, a mianowicie, gdy natrafi na ludzi rasy wyższej, przejętych miłością bliźniego, zaparciem się siebie, słowem, naj-wznioślejszemi cnotami, jakiemi jeden chrześcianizm natchnąć może nieliczną garstkę wybranych. Takie jednostki zdarzają się wprawdzie dość często nawet w wieku sceptycyzmu, w którym żyjemy, ale są to zawsze jednostki tylko i niepodobna łudzić się nadzieją, ażeby ceną pojedyńczych wysiłków mogło się dopełnić dzieło odrodzenia całego jednego odłamka ludzkości. Nawet w oderwanych wypadkach, gdy chodzi o zaszczepienie zasad prawdziwej cywilizacyi u drobnego jakiegoś plemienia, dla uwieńczenia pracy misyonarzy pomyślnym skutkiem potrzebny jest zbieg wyjątkowo szczęśliwych okoliczności, a jeżeli wysepka Futuma przedstawia dziś obraz idealnego, rzec można, społeczeństwa, zaw⁷dzięcza to ona nietylko prawdziwie apostolskiej gorliwości swych kierowników, ale swemu odosobnieniu i setkom mil, które ją oddzielają od najbliższych zamieszkałych lądów.

4r

|B

'męj

9a*

'

_____

Pi)

ft

w^sms^n

Av⁴

RASA CZERWONA.

Źródła: — I. I. S. Vater. Untersuchungen über Amerika-Bevölkerung. Leipzig 1810. — II. Scoolcraft. Historical and statistical information, etc. Philadelphia 1847. — III. H. E. Lu-devig. The literature of America aboriginal languages. London 1858. — IV. A. Mordet. Reisen in Central-America. Jena 1876. — V. Marquis de Nadaillac. L’Amérique préhistorique. Paris 1883. — VI. A. de Tocqueville. De la démocratie en Amérique. Paris 1864. —VII. C. Appun. Unter den Tropen. Jena 1871. — VIII. P. Toutain. Un français en Amérique. Paris 1884. — IX. C. D’Ursel. Sud-Amérique. Paris 1884. —X. Marmier. Lettres sur l’Amérique. Paris 1852. — XI. E. de Robiano. Dix-huit mois dans l’Amérique du Sud. Paris 1884. — XII. C. F. Hall. Life with the Esquimaux. London 1864.—XIII. L. Simonin. Le monde américain. Les derniers peaux-rouges. Paris 1864. — XIV. D. Charnay. Les anciennes villes du nouveau Monde. Paris 1885. — XV. Dr. Crévaux. Voyages dans l’Amérique du Sud. Paris 1885. — XVI. Emile-Soldi. Les arts méconnus. Paris 1881. — XVII. F. S. Oswald. Streifzüge in den Urwäldern von Mexico und Central-America. Leipzig 1883. — XVIII. Bernal Diaz del Castillo. Véridique histoire de la conquête de la Nouvelle-Espagne. Trad, franç. Paris 1884. — XIX. Ch. Wiener. Pérou et Bolivie. Paris 1885. — XX. Braunschweig. Altamericanische Denkmäler. Berlin 1840.— XXI. Bradford. American antiquities. New-York 1841. — XXII. Bilder-Atlas. Leipzig 1875.

fg

ЙЯ :

ybecny stan rodowitych mieszkańców Ameryki. J Wszystkie plemiona autochtonów, zamieszkujące dotychczas całą ËU; Amerykę, tak północną jak południową, należą do rasy miedzianej, czerwonej, a ich jednolitość, od cieśniny Beryngskiej aż do przylądka Horn, nie zdaje się ulegać żadnej wątpliwości. Ameryka została zaludniona przez napływ ludów azyatyckich, które, albo przyszedłszy gromadami z północy, posuwały się coraz bardziej na południe, albo też dro-bniejszemi odłamkami napływały tu przez Ocean Spokojny, gnane prądami morskiemi, lub wiatrami, wiejącemi od zachodu. Faktem jest w każdym razie, że zaludnienie to nastąpiło w epoce nadzwyczaj odległej, w początkach prawie istnienia ludzkości, gdyż ślady człowieka napotykają się w Ameryce w pokładach, należących niezaprzeczenie do peryodu czwartorzędowego.

Niektórzy etnografowie francuscy chcą widzieć w Eskimosach odłamek odrębny, bliżej spokrewniony z rasą żółtą, ale więcej jest prawdopodobieństwa, że cechy, które ich kolorem i konformacyą ciała najbardziej odróżniają od innych ludów amerykańskich, są następstwem wyjątkowej strefy, jaką zamieszkują, gdyż z drugiej strony, ich obyczaje a szczególnie język zbliżają ich zupełnie do pozostałej ludności Ameryki, a można nawet powiedzieć, że ich odrębności fizyczne są raczej pozorne i, że przypatrzywszy się im bliżej, spostrzega się w nich więcej charakterów wspólnych z rasą czerwoną aniżeli z żółtą. W północnej nawet Syberyi spotykamy plemię Namollo, widoczną gałąź Eskimosów amerykańskich, które budową swego narzecza należy niewątpliwie do Ameryki, i musiało w bardzo odległej przeszłości być przerzucone napowrót do Azyi, gdy już na gruncie amerykańskim pozyskało wszelkie cechy, właściwe ludom tej części świata.

Język. Powiedzieliśmy, że jedność rasy czerwonej najlepiej się uwydatnia przy badaniach lingwistycznych, podamy więc tu, ażeby nie powracać później do tego przedmiotu, ogólną charakterystykę języka ludów amerykańskich. Jednolitość ta nie polega tyle na podobieństwie brzmień i odrębnych wyrazów, gdyż narzecza jednych plemion są często całkiem niezrozumiałe dla drugich, ile na identycznej wszędzie budowie języka, która ma wyłącznie sobie właściwy charakter. Różnice między rzeczownikiem, przymiotnikiem i słowem nie dają się ściśle uwydatnić ; słowo jest zawsze główną składową częścią zdania, ale zamiast zachowywać swe znaczenie działania i czynności, przeistacza się w imiesłów i przybiera charakter rzeczownikowy, przy czem łączy się w jeden wyraz z podmiotem i przysądnikiem ; i tak, biorąc przykład w narzeczu meksykań-skiem, gdy się chce wyrazić zdanie: »ja jem mięso«, mówi się w jednym wyrazie: »ni-naka-qiici«., »ja mięso jedzący«, domyślać się trzeba: »jestem«. Taką konstrukcyą mowy niektórzy filologowie nazywają polisyntetyczną, Humboldt zaś zwie ją wcielającą. Z tego wynika, że w językach Amerykanów zdania prawie nie istnieją, wytwarzają się zaś na ich miejscu bardzo długie wyrazy, a dla zapobieżenia ich zbytecznej rozciągłości, używa się często skróceń, utrudniających ich zrozumienie.

Ponieważ wszystkie prawie języki amerykańskie przechodziły z pokolenia w pokolenie zapomocą tylko mowy ustnej, ulegały one ciągłym przemianom i potworzyło się w ten sposób mnóstwo dyalektów, często bardzo mało różniących się od siebie. Uwiedzeni tą pozorną rozmaitością,

Vater i Balbi wyliczyli jeden 500, a drugi 400 odrębnych języków amerykańskich, Lepsius jednak zredukował je do 50 głównych narzeczy, które dają się rozdzielić na trzy dobrze określone grupy, odpowiadające podziałowi geograficznemu tej części świata.

Języki Ameryki południowej Balbi dzieli na 4 gałęzie: 1) narzecza południowego krańca, jak: patagońskie, tehuelhet, chilijskie i t. d. 2) języki peruwiańskie : quiczua, cziquito, aimara, тохо, abipon i mokobis; 3) języki brezylijskie: guarani, tupi i botoktidos; 4) języki znad Orenoka i Amazonki, jak narzecze karaibskie i t. d.

Grupę środkową składają: 1) narzecza guatemalskie, jak maya, yuka-teckie, quicza, pipit i t. d. i 2) języki Anahuaku, jak: meksykański, języki Azteków, Misteków, Zapoteków, taraska, otomi, pima i t. d.

Nakoniec, do języków Ameryki północnej należą: 1) narzecza równiny środkowej : sonor a, apachipawni, język kalifornijski i t. d. 2) języki z po-rzecza Missuri, kolumbijski i rozmaite dyalekty Siuksów; 3) około łańcucha Alleganów i w sąsiedztwie wielkich jezior liczne języki : fiorydzkie, Iro-kezów, Algonquinôw, Czipewajów i t. d. i 4) języki krańca północnego, czyli Eskimosów, do których należą narzecza: aleuckie, grenladzkie i czuckie.

Przypatrzmy się teraz, w jakim stanie znajduje się cywilizacya ludów amerykańskich, które nie przejęły się dotychczas kulturą europejską.

Eskimosi, Kol usze, Ale u ci. Eskimosi, zamieszkujący brzegi Oceanu Arktycznego, pomimo dość teraz częstego zetknięcia się z Europejczykami, a nawet pozornego przyjęcia chrześcianizmu przez niektórych z nich, żyją dotychczas w stanie zupełnej prawie dzikości. Żadnej formy rządu nie uznają, religijne ich pojęcia są ciemne, nieokreślone; ich kapłani, zwani angekok, są raczej czarnoksiężnikami i wróżbitami; cały ich przemysł ogranicza się do połowu ryb i foków, które ścigają na łódkach, ze skór uszytych, a bardziej na południu w pniach drzew wydrążonych; nie umieli nawet oni przyswoić sobie renifera, który takie przysługi oddaje Lapończykom, a pies jest jedynym ich pomocnikiem w trudach; są przy-tem dziwnie nieporządni i niechlujni, ale wszystko to wynagradzają wielką łagodnością, która na twarzach ich się maluje i przewodniczy wszystkim ich czynnościom ; wojny są u nich nieznane, i nie możnaby zacytować wśród nich jednego przykładu okrucieństwa lub umyślnego wyrządzenia szkody bliźniemu.

na

Odzież Eskimosów składa się ze skór foków, psów i niedźwiedzi, zszywanych zapomocą igieł z ości rybich i ozdabianych rzadszemi futrami lub piórami ptaków wodnych; często nakładają kilka takich ubrań jedne drugie, noszą długie boty z podeszwami ze skóry morsa, głowę przykrywają kapturami ze skór, w chatach zaś, w których zwykle panuje

ogromne gorąco, chodzą najczęściej zupełnie nago. Kolusze, w stanie natury, oprócz fartuszka, będącego w ogólnem użyciu u wszystkich dzikich plemion, zarzucają na ramiona rodzaj płaszczów futrzanych, lub wełnianych kołder, które sami tkać umieją, po większej zaś części Rosyanie dostarczają im odzieży swojego wyrobu ; u Aleutów najcenniejszą część odzienia stanowią czapki, z drzewa sztucznie wygiętego, ozdabiane paciorkami, rzeźbami z kłów morsów i szczeciną z brody lwów morskich.

Chatki Eskimosów są czasami budowane z kamienia, częściej zaś z drzewa lub ze zbitego śniegu ; służą one za mieszkanie kilku rodzinom, z których każda ma swoje odrębne ognisko i małą przestrzeń, oddzieloną przez zawieszenie skórzanych firanek. Wejście jest zawsze bardzo małe i niskie i przez nie tylko dostaje się światło do wnętrza, jednakże w niektórych domkach znajdują się okna, zaklejone dobrze wyprawionemi skórami psów morskich. Takie mieszkania odznaczają się zawsze strasznem niechlujstwem, gdyż tylko przez zgłodniałe psy są oczyszczane z resztek strawy i innych nieczystości. Trochę schludniejsze są namioty, klecone z tyk drewnianych, pokrytych skórami, które Eskimosi budują sobie na lato i w których jedna tylko rodzina zwykle przemieszkuje. U Aleutów chaty są zwykle podziemne, a ta ich część, która wystaje nad poziom gruntu, grubo jest przykryta ziemią i darniną.

Głównemi narzędziami Eskimosów są : łodzie, o których już wspominaliśmy, a z których jedne, zwane kajakami, mogą pomieścić jednego tylko myśliwego, drugie zaś służą dla sześciu lub ośmiu osób ; sanie, utworzone z kawałków drzewa i kości, powiązanych rzemieniami, i broń rozmaita, wyłącznie tylko do polowania i rybołówstwa, a nie do wojny służąca : harpuny na długich sznurach, używane przy połowie foków i morsów ; lance, opatrzone po bokach żelaznemi ostrzami i rybiemi ośćmi, dla polowania na ptaki; nakoniec proce, zupełnie oryginalnego rodzaju.

Umarłych swoich grzebią Eskimosi w ziemi, zwłoki ich wyprowadzają z domów nie przez drzwi, ale przez okna lub przez rozebrane umyślnie ściany, przyczem nawołują nieboszczyka, aby drugich osób z rodziny z sobą nie zabierał ; na grobach składają całe doczesne mienie zmarłego, a skargi żałobne powtarzają tam przez rok cały i składają ofiary. U Aleutów, trupy często bywają balsamowane i zawieszane na wysokich palach, w trumnach w kształcie łodzi urządzonych, lub też składane w kraterach wulkanów, a Kolusze ciała swych zmarłych zamykają w duże skrzynie malowane.

Pomimo swego zacofania, ludy te posiadają wielką wprawę w wy-rzynaniu na drzewie lub kości, w szyciu, wyplataniu i haftowaniu, i są wcale niezłymi rysownikami, na dowód czego podajemy tu naczynie drewniane, starannie rzeźbione, które pochodzi z Hajdah w kraju Kolu-szów (fig. 94). Na broni ich i innych narzędziach można często spotkać rysunki ptaków, zwierząt i ludzi, a nawet większe kompozycye, jak na-przykład: połów wielorybów, Strzelca ścigającego stado reniferów, i zawsze postacie te, jakkolwiek dziecięco, naiwnie oddane, mają wszakże w sobie dużo życia i prawdy (fig. 95).

fk

Fig. 95. Rysunki Eskimosów.

Fig. 94. Naczynie drewniane Koluszów.

Ludy południowe. Przeciwległy kraniec lądu amerykańskiego a mianowicie Ziemię Ognistą zamieszkuje najbardziej upośledzony z ludów tej części świata : plemię Peszerechów, u których najmniejszego śladu postępu nie można odszukać ; zasiadają oni całemi pokoleniami nad brzegami morza, w miejscach najobficiej zaopatrzonych w mięczaki i skorupiaki, które stanowią główne ich pożywienie, i ustępują dopiero po zupełnem ich wyczerpaniu, zostawiając po sobie ogromne kupy muszli i odpadków, przypominających przedhistoryczne kiökken-möddingi. Pokrewni Peszere-chom Araukanie, naród waleczny i miłujący niepodległość, utworzyli na zachód od Chili rodzaj konfederacyi i znacznie wyżej od pobratymców stoją umysłowo, ale wszystkie opisy, dotyczące ich mniemanej wysokiej cywilizacyi, które podał pierwszy Molina, a powtórzyli za nim inni nowi pisarze, są najzupełniejszym wymysłem i mistyfikacyą. Podobnież na niskim bardzo stopniu oświaty stoją ludy koczujące po pampasach Patagonii i La-Platy. Pomiędzy niezawisłemi plemionami Brezylii i Wenezueli, jedne dotychczas pozostają w stanie zupełnej dzikości, z jakiej nigdy nie były wyszły i oddane są najciemniejszemu bałwochwalstwu i antropofagii — nazwa nawet jednego z ludów tych okolic, Kannibalów, stała się synonimem ludożerców — drugie zaś, które pod wpływem chrześcianizmu, zaszczepionego wśród nich przez zakonników rozmaitych reguł, a głównie przez Jezuitów, doszły były do względnej cywilizacyi i utworzyły społeczeństwa osiadłe i trudniące się rolnictwem, powróciły teraz, po wypędzeniu tych księży, do dawnego barbarzyństwa i ciemnoty. Najciekawszym okazem tych rządów misyonarskich był rodzaj państwa teokratycznego, o silnej bardzo organizacyi, które Jezuici założyli w połowie XVIII. wieku wśród plemion Guaranów, osiadłych nad brzegami Parany i Urugwaju, a z którego ślady dziś zaledwie pozostały. Pokrewne Guaranom plemię Karaibów, zamieszkujące G wij an ę i niektóre z wysp Antylskich, zupełnie już prawie znika, a w 1882 r. można było widzieć w Paryżu, w Jardin d’ Acclimatation, całą rodzinę jednego z książąt tego ludu, która daje wyobrażenie czem mogą być poddani takich władców; mieszkają oni w szałasach, skleconych z gałęzi i suchych liści, za całe ubranie służą im dwie płachty, z których jedne zarzucają na plecy, drugą zaś przewiązują około bioder, za całą ozdobę pasy i pręgi, malowane farbą czerwoną naokoło rąk i nóg, ości założone w przekłótą wargę i naszyjniki z zębów zwierzęcych, a pijaństwo, któremu oddają się namiętnie, z dniem każdym zmniejsza i tak już małą ich liczbę. Nie będziemy się więcej rozszerzać nad obyczajami, kulturą i przemysłem ludów południowej Ameryki, gdyż toby nad miarę przedłużyło nasz opis ; zresztą, z większemi szczegółami mówić będziemy o Indyanach Kanady i Stanów Zjednoczonych, a że, jak raz jeszcze zaznaczamy, wszystkie znamiona tak fizyczne jak moralne plemion rasy czerwonej są bardzo do siebie zbliżone, przynajmniej w głównych zarysach, tem więc samem charakterystyka nasza będzie mogła być w znacznej części zastosowaną i do ludów bardziej na południe wysuniętych.

Indyanie Kanady i Stanów Zjednoczonych. Powróćmy więc teraz do Ameryki północnej i przypatrzmy się obrazowi, jaki nam przedstawiają autochtoni Kanady, Stanów Zjednoczonych i północnego Meksyku. Niezliczone plemiona, które jeszcze na początku naszego wieku zaludniały te kraje: Atabasi, Algonquini, Irokezi, Szirokezi, Siuksy, Pawni-sowie i t. d., i t. d., dzielący się znowu na mnóstwo odrębnych pokoleń, słabo już tylko stawią dziś czoło napierającemu ich ze wszech stron żywiołowi europejskiemu ; usuwają się w niedostępne puszcze dla zachowania swej niepodległości, ale dzieło kolonizacyi postępuje systematycznie i nieubłaganie naprzód i zamyka ich w coraz ciaśniejszem kole ; wiele z tych ludów dziś już zniknęło, a łatwo przewidzieć można chwilę, w której cała ta biedna rasa, obsaczona jak zwierz dziki w swem legowisku, zmuszona będzie ostatecznie się poddać ; a dla ludów tych poddać się, znaczy to samo, co przestać istnieć, gdyż nigdy się one nie dadzą nałamać do życia osiadłego, do zajęć stałych, do rolnictwa i przemysłu. Przeważnie myśliwi, przywykli do przenoszenia się z miejsca na miejsce, Indyanie amerykańscy potrzebują powietrza, niezmierzonych przestrzeni, stepów i lasów, inaczej duszno im, płucom ich brak oddechu, marnieją i giną. Można wprawdzie zacytować kilka faktów oderwanych, które napozór zdają się świadczyć, wbrew naszemu twierdzeniu, że cywilizacya europejska dałaby się zaszczepić wśród tych ludów. Pod wpływem misyonarzy protestanckich niektóre z pokoleń Irokezów i Kriksów utworzyły osiadłe kolonie i zajęły się rolnictwem, Cherokezi zaś założyli nad brzegami Arkanzasu prawdziwą konfederacyą, złożoną z kilkudziesięciu wiosek, i wśród nich rozwinęło się nawet pewne życie społeczne; do języka swojego zastosowali odrębny alfabet, założyli szkoły, drukarnie i nawet dziennik miejscowy zaczął wychodzić, ale w tem wszystkiem było coś sztucznego i anormalnego; niejeden z tych czytających i piszących obywateli nie mógł się oswoić z najprostszą odzieżą, a zdarzało się często, że Indyanin, wychowany wśród białych, pozyskawszy wybitne nawet stanowisko społeczne i wyższe wykształcenie, zatęsknił do swoich i znikał nagle, powracając na zawsze do swych puszcz i do swego dawnego życia. Zresztą, może być, że z czasem te próby zdolne byłyby wydać pomyślniejsze owoce, gdyż cywilizacya jest przedewszystkiem dziełem czasu i wytwarza ją dopiero cały szereg pokoleń, osiadłych na jednem miejscu i pracujących w raz wytkniętym kierunku, ale w Ameryce północnej okazało się to niemożliwem. Zaledwie te garstki dzikich, o których mówimy, zaczęły się nałamywać do полу ej egzystencyi, terytorya ich, najświęciej zagwarantowane traktatami i przyznane za nienaruszalną ich własność, ujrzały nowych przybyszów, którzy nie gwałtem, nie przemocą, ale podstępem i przebiegłością, korzystając z wrodzonych ułomności tych dzieci natury, wyzuwali ich powoli z ich siedzib i posuwali znowu dalej, zmuszając ich do powracania do pierwotnego życia. Tym sposobem wszelkie najzacniejsze usiłowania spełzły na niczem i zostały zniweczone w samym zarodku; rząd Unii przedsiębrał rozmaite środki dla zaradzenia złemu, starał się siedziby Indyan oddzielić zupełnie od Europej czy колу i nadaлvał im coraz odleglejsze рголлапсуе kraju, ale zdaniem naszem, луэгуэ!^ to musi pozostać bezskutecznem ; лу jakikolwiek sposób к Westy ą postaлvimy, rezultat konieczny i ostateczny przedstaлvia się zawsze i nieuniknienie takimźe samym, а гтаполлисю : zupełną i fatalną zagładą rasy miejscoлvej. Żyć życiem przodkóлv, błąkać się po przestworzach, ży\vić się zdobyczą ^луолу, Indyanin nie może, gdyż miejsca na to mu braknie ; dziki zwierz cofa się wszędzie przed odgłosem topora pionierów, a ten co w nim луМг1 jedyną sлvoję sb^yę, musi zamierać z głodu ; osiadać na roli, żyć z pracy rąk, daлvny pan 81еролу nie zechce i nie potrafii; gdyby zresztą przełamał sлvoję naturę i ugiął czoło przed żelazną koniecznością, nie będzie on ллг stanie луэрбиалл^тсгус na tej drodze z tą wysoce n^vinieta a twardą i chciwą rasą anglo-saksońską, która лукопси лvygna go z ostatniego schronienia i zmusi umierać z nędzy.

Smutny ten dla ludzkości proces rozpoczął się już oddawna; żadna z pięciu części świata nie liczyła takiej mnogości najrozmaitszych plemion, szczepów i pokoleń, jak Ameryka ; sama ich nomenklatura kartki całe zapełnia w dziełach, zajmujących się etnografią, ale dziś wiele już z tych nazw należy tylko do przeszłości, i w chwili gdy to piszemy większa część potężnych niegdyś ludów widzi dogorywających ostatnich swych przedstawicieli. Postarajmy się więc o pochwycenie kilku bardziej charakterystycznych cech tych ludów, których nazwy wkrótce tylko w tradycyach historycznych żyć będą.

Naturalnie, że między jednem plemieniem a drugiem, między pokoleniami nawet jednego szczepu zachodzą rozmaite, dość nawet wybitne różnice, ale sam zakres naszego zadania i szczupłość miejsca nie pozwalają nam rozszerzać się zbytecznie nad tym przedmiotem ; obejmiemy więc w skróceniu ogólniejsze i ważniejsze rysy tak moralnego jak materyalnego ustroju wszystkich mniej więcej ludów Ameryki północnej, wspominając także nawiasowo o niektórych szczepach południowych, gdy nadarzy się zręczność potemu.

Religia. Pojęcia religijne wszystkich ludów Ameryki są bardzo niejasne i nieokreślone; uznają one, po większej części, istnienie jakiejś istoty wyższej, której dają miano Wielkiego Ducha i z którą łączy się cały cykl legend i baśni o stworzeniu i utrzymywaniu się świata, ale pojęcie to zostało zwichnięte z biegiem czasu i przybrało najrozmaitsze formy, odrębne prawie u każdego plemienia. Jedni Amerykanie nadają najwyższemu bóstwu kształty ptaka; drudzy, ulegając pewnemu bezwiednemu sabeizmowi, jednoczą bóstwo to ze słońcem, księżycem, lub gwiazdami; inni, nakoniec, swych znakomitych wodzów podnoszą po śmierci do znaczenia Wielkiego Ducha, o czem najlepiej świadczy znana legenda Irokezów, zwana legendą Hiawatha. Spotyka się tu także wiarę w dwa przeciwne pierwiastki, dobrego i złego, w ciągłej walce z sobą zostające, a przytem, obok Wielkiego Ducha, inne bóstwa drugorzędne: olbrzymy, elfy i wieszczki.

Wiara w życie przyszłe i w nieśmiertelność duszy nie wszędzie się z równą siłą uwydatnia, ale u większej części ludów północnej Ameryki gra ona ważną rolę, a nagrody pośmiertne dla bohaterów, kary zaś dla złych i tchórzów są przyjęte jako dogmat ; duchy nieboszczyków posiadają tu zwykle własności szkodliwe i są przedmiotem trwogi, ale czasami postacie umarłych wodzów przybierają charakter duchów opiekuńczych i ukazują się żyjącym w kształcie gwiazd lub zwierząt, które im służyły za totem za życia. Ztąd niektóre zwierzęta, jak grzechotnik, bóbr i niedźwiedź, posiadają znamiona świętości i otoczone są wielką czcią. Za duchy opiekuńcze są także uważane owe wielkie nasypy ziemne, szczątki ubiegłych wieków, o których później szczegółowo pomówimy, a pomiędzy któremi pierwsze miejsce zajmuje olbrzymi nasyp w kształcie węża, 1000 stóp długości mający. Pamięć przodków jest także otoczona wielką czcią i spotyka się posągi, naśladujące ich rysy, które w większych rozmiarach stanowią rodzaj bogów domowych, w mniejszych zaś uważane są za talizmany i noszone na szyi.

Świątyń Amerykanie północni nie mają, wszakże według niektórych pisarzy miała istnieć wśród pokolenia Naczezów świątynia, ukryta w głębi lasów, gdzie oddawano cześć słońcu ; w ogólności, nie napotyka się wśród ludów amerykańskich, zostających w stanie natury, śladów uorganizowa-nego kultu; kapłani posiadają bardziej sacerdotalny charakter tylko u kilku plemion południowych, jak u Karaibów i Tupisów, gdzie noszą nazwę piaches, w Ameryce zaś północnej są oni raczej czarnoksiężnikami, wróżbitami, lekarzami w chorobach, i jako tacy, wielki często wpływ wywierają; zdarza się jednak, że w razie fałszywej przepowiedni lub niepomyślnego skutku kuracyi, są oni pociągani do odpowiedzialności, a nawet śmiercią karani przez lud. U niektórych tylko plemion przysługuje kapłanom najwyższy zaszczyt składania ofiar pod postacią owoców, zwierząt, a czasami nowonarodzonych dzieci, ale dla dostąpienia do tej kapłańskiej godności trzeba przechodzić przez wiele prób, nieraz bardzo bolesnych, a jednym z głównych warunków jest jedzenie mięsa ludzkiego, przez co jakoby nowa dusza o boskim pierwiastku miała wstępować w adepta. Największy wpływ udało się posiąść kapłanom przez zakładanie tajemnych stowarzyszeń, do których przyłączają się członkowie rozmaitych warstw społecznych, mający swoje odrębne ubiory, pieśni i przepisy, a najpotężniejszym i najbardziej rozgałęzionym wśród takich towarzystw był ha północy związek Meda, którego członkowie mieli bezpośrednio obcować z naj-wyźszem bóstwem.

Wogóle Amerykanie są bardzo religijni, modlą się gorąco i z pra-wdziwem podniesieniem ducha do swoich bogów; każde ważniejsze przedsięwzięcie poprzedzają modlitwą i religijnem przygotowaniem, a ciałom swoich przodków oddają wielkie honory i często, gdy są zmuszeni opuszczać jakąś okolicę, unoszą z sobą ich kości dla pogrzebania ich na nowej ziemi. Dawniej chowano zwykle umarłych w postawie siedzącej, ale dziś ten obyczaj upada; teraz powszechnie obwijają ciała w rozmaite tkaniny, lub zamykają w trumny i zawieszają na miejscach wyniosłych,- na wysokich rusztowaniach. Palenie trupów rzadko było praktykowane, a często za miejsce ostatniego schronienia dla nieboszczyków używano dawnych przedhistorycznych grobowców, które przerabiano nieraz bardzo starannie

IO

Szkic historyczny. T. I.

i umiejętnie do nowych celów. Kości, napotykane wypadkowo w ziemi, bywają zbierane i grzebane wspólnie, w umyślnie na to przeznaczonych grobach; grobowce wodzów zwykle są ozdabiane tablicami, na których wyobrażone jest totem nieboszczyka i rozmaite znaki symboliczne, uwieczniające pamięć jego wielkich czynów. Skargi i łkania żałobne z wielką uroczystością się odbywają i trwają nieraz bardzo długo; ofiary na grobach bywają często bardzo bogate, a patryarchowie rodzin, czując zbliżającą się śmierć, nieraz za życia każą już rozpoczynać uczty pośmiertne na swoję cześć i sami biorą w nich udział. Chrześcianizm mały wpływ wywiera na autochtonów północnej Ameryki ; nie odrzucają oni gwałtownie nauki misyonarzy, nie prześladują ich, ale dyskutują wszystko najzimniej, umysł zaś ich rozważny, loiczny i chłodny, z trudnością adoptuje wszelką wiarę w wyższe objawienie, a ci nawet z nich, którzy przyjmują pozornie wiarę Chrystusa, czynią to raczej powierzchownie, bez głębokiego przekonania.

Rząd, obyczaje. Rządu ustalonego, we właściwem tego wyrazu znaczeniu, plemiona amerykańskie nie posiadają i nie uznają zwykle żadnej wyższości, prócz przewagi wieku, doświadczenia, cnoty lub waleczności. U niektórych ludów wszystko się ogranicza do tormy zupełnie patryar-chalnej, inne zaś pokolenia łączą się w konfederacye i w danych razach starsi zbierają się w miejscach na to wyznaczonych, dla radzenia o potrzebach ogółu. Gdy kilkanaście lub. kilkadziesiąt rodzin połączy się w jedne całość, przybierają one sobie wspólne jakieś zwierzę za ducha opiekuńczego, obraz zaś tego zwierzęcia staje się ich godłem, herbem, który nazywają totem, pojedyńczy zaś dowódcy, a nawet prości wojownicy mogą adoptować odrębne znaki, przypominające jakiś epizod z ich życia i takie totem jest już wtedy osobistą własnością jednostek.

W Ameryce północnej, dla przeszkodzenia zbytecznemu rozdrobieniu się szczepów, często powstawały, jak widzieliśmy, konfederacye, rodzaj związków politycznych i społecznych, mających właściwe sobie przepisy, godła, a nawet tańce. U Mandanów istniało tak zwane stowarzyszenie psów, którego godłem był wąż grzechotnik, a ubiór głowy był bardzo skomplikowany ; inny podobny związek bizonów za ubiór i godło używał głowy zwierzęcia, którego nosił nazwę, a miał także taniec właściwy, bardzo gwałtowny; tylko najwyżsi dostojnicy mieli prawo do noszenia całej głowy bizona, inni wojownicy zadówalniali się jego grzywą, rogami lub innemi częściami ciała. W dawniejszych czasach wpływ i potęga wodzów miały znaczenie bardzo obszerne, władza przechodziła u niektórych rodzin w spuściźnie z pokolenia w pokolenie, a zawsze przez kobiety; dziś panuje pod tym względem zupełne rozprzężenie, swoboda indywidualna nie ma granic, a tylko przez wybór lub uznanie ogółu dochodzi się do piastowania wyższych dostojeństw. W południowej Ameryce organizacya polityczna jest jeszcze bardziej luźna i rozdrobienie plemion posunięte jest do krańcowości.

Amerykanie, szczególnie północni, obdarzeni są bardzo otwartym umysłem, są przytem gościnni i wierni danemu słowu, ale z drugiej strony często okrutni, co się najlepiej widzi w ich sposobie traktowania jeńców wojennych, których poddają najstraszniejszym męczarniom. Niektórzy z nich, jak Kolusze i Irokezi wsławili się swą srogością, a ogólnie przyjęty zwyczaj skalpowania głów poległych, a często jeszcze żywych nieprzyjaciół, daje miarę wrodzonego okrucieństwa tych ludów. Przy obchodach uroczystych, towarzyszących dojściu chłopców do dojrzałości, obdzierają często Amerykanie ciało przeznaczonych na ten cel ofiar, lub wypuszczają im krew z żył, ale antropofagia, o którą ich obwiniają niektórzy tendencyjni pisarze, jeżeli się niekiedy sporadycznie i wypadkowo wśród nich przejawia, to niema jednak dowodów na to, żeby miała być wynikiem praw religijnych lub społecznych. Małżeństwo nie ma u nich żadnej cechy religijnej, jest ono tylko dobrowolnem połączeniem się dwóch istot, ale niewiara małżeńska jest uważana za występek i bywa srogo karana. Wielo-źeństwo jest dozwolone w zasadzie, ale niezbyt często się praktykuje z powodu ciężaru, jakim obarczałaby mężczyznę potrzeba wyżywieuia zbyt licznej rodziny.

Indyanin przekłada nadewszystko swobodę i wolność ; wszelki przymus, wszelka zależność, są dla niego nieznośne; wojaczkę, łowy, dalekie wyprawy, uważa za jedyne zajęcie godne mężczyzny, prace zaś około roli i wszelkie inne roboty ręczne uważa za krzywdzące, pogardza niemi i zdaje je całkiem na kobiety, których stanowisko w Ameryce północnej jest bardzo smutne i ciężkie ; pomimo to jednak, węzły rodzinne zacieśnia wielkie przywiązanie do dzieci, dla których Indyanie mają uczucie prawdziwie rodzicielskie i szczerze się ich losem zajmują.

Zwykły nastrój autochtonów Kanady i Stanów Zjednoczonych jest bardzo poważny, nawet solenny; w ich obcowaniu panuje wielka etykieta, a w stosunkach z cudzoziemcami zachowują wszelkie przepisy wyrafinowanej grzeczności i ceremoniału, jednakże nie są pozbawieni gwałtownych namiętności i lubią się także oddawać zabawom, nieraz bardzo hucznym i hałaśliwym ; tańczą z zamiłowaniem, a im bardziej ta rozrywka się przedłuża, tern ruchy stają się gwałtowniejsze i dochodzą do prawdziwego szału. Tańce najczęściej noszą nazwę jakiegoś zwierzęcia i wszyscy uczestnicy przywdziewają maski, to zwierzę naśladujące i rozmaite najdziwaczniejsze stroje. U Amerykanów północnych najdłuższe i najświetniejsze festyny odbywają się przy dojściu dzieci do wieku dojrzałości, a także w epoce żniw i zbiorów, w Ameryce zaś południowej, plemię Tekunów obchodzi trzy-dniowemi uroczystościami rodzaj chrzcin, to jest nadanie nazwiska dwumiesięcznym dzieciom ; Kamakanie obchodzą coś podobnego do greckich bachanalij, pijąc przy odgłosie hałaśliwych śpiewów jakiś napój z czasz w drzewie wydrążonych, a największą gwałtownością odznacza się taniec i pochód solenny zwany puri; na zakończenie zaś każdej zabawy wykonywany bywa bardzo urozmaicony i wymagający wielkiej zręczności taniec mieczów.

Ubiór, tatuowanie, totem. Ubiór Indyan składa się przeważnie ze skór; robią oni z nich suknie w kształcie koszul i spodnie a także boty, skóry zaś te umieją bardzo starannie wyprawiać, malować i haftować. Największą ozdobę stroju stanowią pióra, noszone na głowie, w uszach, na szyi, lub też tworzące całe płaszcze bardzo zbytkowne; do tańców uroczystych używane są bardzo oryginalne płaszcze z czerwonej materyi, do których ztyłu przyszywane są, prostopadle do grzbietu, duże pióra, tworzące rodzaj ogromnej grzywy lub skrzela, powiewających przy każdym ruchu tancerza, Kalifornijczycy zaś całe ciało oblepiają sobie małemi piórami, co im nadaje bardzo charakterystyczny pozór; materye i tkaniny wyrabiane są z sierści bawolej i z włókien pewnej, właściwej tym krajom rośliny, dziko rosnącej. Amerykanie, równie jak wszystkie ludy napół dzikie, mają wielkie zamiłowanie do świecideł, błyskotek i jaskrawych kolorów ; noszą rozmaite ozdoby około rąk, nóg i szyi, a najbardziej cenione są u nich naszyjniki zwane wampum, robione z muszli szlifowanych lub z kolorowych paciorek, które dostają sposobem wymiany od Europejczyków. Kobiety ubierają się prawie tak samo jak mężczyźni, tylko nieco skromniej, a mianowicie nigdy prawie nie noszą piór; u niektórych plemion przedziurawiają sobie dolną wargę i wkładają w ten otwór kawałki drzewa lub kamienia. W czasie wojny Indyanie amerykańscy malują sobie całe ciało i twarz dla nadania sobie straszniejszego pozoru, wyrywają starannie cały zarost na brodzie i twarzy, a tatuowanie jest także u nich bardzo rozpowszechnione ; używają w tym celu, naprze-mian, form czerpanych w przyrodzie, lub też gzygzaków i deseni fantastycznych, a podobnie jak ludy Polinezyi, używają godeł dla rozróżnienia rozmaitych plemion, przyczem każdy prawie wojownik ma swoje osobiste znaki czyli tote?n; zresztą, przy etykiecie panującej w stosunkach społecznych, każda prawie ozdoba ubioru ma jakieś znaczenie symboliczne i na pierwszy rzut oka można dowiedzieć się, do jakiego plemienia noszący ją należy, jakim czynem się wsławił i t. p. ; i tak, aureola z piór, według pewnego deseniu ułożonych, oznajmia, że jej właściciel zabił jakiegoś ważnego dowódcę nieprzyjacielskiego ; na dwoje przecięte pióro indycze, że otrzymał w bitwie ranę od strzały ; ogon wilka przy trzewiku, że w czasie bitwy zadał stanowczy cios wrogom ; pióro wetknięte pionowo we włosy, że był zwycięscą w walce z pojedynczym przeciwnikiem; ręka, żółtą farbą wymalowana na lewej piersi, że pojął wielu jeńców wojennych i t. d., i t. d.

Broń, narzędzia. Najbardziej używaną bronią w Ameryce północnej są łuki i strzały, topory wojenne, maczugi, najrozmaitsze rodzaje dzid i pik, sarbakany i drewniane tarcze, a teraz wszędzie weszły w użycie strzelby; u ludów południowych, oprócz zwykłych łuków, o strzałach zatrutych, zasługują na uwagę nadzwyczaj długie lance Patagończyków i oryginalnej konstrukcyi proce Guaranów i ich sąsiadów, robione w kształcie łuków, pomiędzy podwójne cięciwy których zamiast strzał wkładają się kamienie.

Wojna, jakkolwiek zawsze zażarta i namiętna, rzadko odbywa się na otwartem polu; częściej składa się ona z nocnych wycieczek, podjazdów i wypraw po skalpy nieprzyjacielskie, które zakładają się na pikach, jako dowody osobistych powodzeń, lub rzędami rozwieszają się na osobnych rusztowaniach, aby świadczyć o‘ tryumfach całego plemienia. Niektóre ludy południowej Ameryki zjadają serca wrogów, plemię zaś Mandruku znane jest z odcinania głów nieprzyjacielskich, które po wysuszeniu, nakładane są na końce spis, ustawionych rzędami u wejścia do wiosek. Niektóre także ludy południowe wyrabiają z kości poległych przeciwników rozmaite narzędzia do codziennego użytku, z czaszek zaś ich, czary do picia. Fajki grają ważną rolę w obrzędach Indyan ; wyrabiane są najczęściej z bardzo poszukiwanego czerwonego kamienia i przybierają najrozmaitsze kształty, które mają uwydatniać święty i opatrznościowy charakter tytuniu, którego użycie jest bardzo rozpowszechnione. Fajki takie spotyka się czasami w grobowcach, a także służą one za godło pokojowe, gdyż przy zawieraniu traktatów panuje zwyczaj wypalania wspólnie wielkiej liczby fajek, poczem topory wojenne zakopują się w ziemię, na znak ostatecznego przywrócenia zgody.

Z innych narzędzi Amerykanów trzeba wymienić: naczynia gliniane rozmaitych kształtów, służące do gotowania strawy i pokryte żywemi kolorami ; półmiski drewniane, misternie wyrzynane ; przedmioty z miedzi i żelaza, które umieją kuć na zimno i z których wyrabiają noże, łyżki, pierścienie i posągi bogów; nakoniec rozmaite naczynia i sprzęty kamienne, które jednakże dziś są po większej części bardzo prostej roboty i nie dorównywają doskonałością wykończenia dawnym, wieki całe liczącym zabytkom, dającym się często w ziemi odszukiwać; jedni Kolusze celują

dotychczas w polerowaniu i rzeźbieniu kamienia, a kobiety rozmaitych plemion umieją wyplatać koszyki bardzo często zgrabne i ozdobne, które Europejczycy chętnie nabywają, a także robią plecionki w kształcie dywaników, pokryte udatnym haftem. Z instrumentów muzycznych posiadają tylko Amerykanie północni : bębny, grzechotki, tykwy napełnione kamieniami i zawieszane na długich kijach i cały asortyment fletów; w Brazylii znane są tuby, które zarówno w użyciu są jako instrument w czasie uroczystości, lub też do zwoływania wojowników i wwdawania rozkazów podczas bitwy.

Rolnictwo, przemysł, nauki, literatura. W tej chwili rolnictwo prawie zupełnie upadło wśród Indyan, ale w czasach bardzo odległych, jak świadczą niektóre ślady, musiało się ono znajdować w stanie daleko bardziej kwitnącym, a nawet, w chwili pierwszego wkroczenia Europejczyków na ląd amerykański, uprawiano z korzyścią, tak na północy jak na południu, bawełnę, maniok, tykwy, arbuzy i kukurydzę, która dziś jeszcze, mełta w rodzaju żaren bardzo prostych, stanowi jeden z głównych produktów, służących za pożywienie. Hodowla bydła zupełnie była nieznana na północy, ludy zaś karaibskie i brezylijskie zawsze się nią trudniły, a Indyan z pampasów patagońskich nie można sobie nawet inaczej wyobrazić, jak w towarzystwie ich dzielnych koni, z któremi zdają się tworzyć jedne całość. Na północy jedynem zwierzęciem domowem był pies, którego nawet mięso jadano, dziś zaś, przy zetknięciu z mieszkańcami Stanów Zjednoczonych, zostały tam wprowadzone konie, bydło i owce, oddawna zaś panował tu zwyczaj przyswajania dla rozrywki rozmaitych dzikich zwierząt, małp, jeleni i ptaków. Używanie rozpalających trunków istniało od wieków na południu, gdzie posiadano rodzaj napoju podobnego do kazua Polinezyi, ale na północy, wprowadzenie pijaństwa zawdzięczają, niestety, Indyanie Europejczykom i trzeba im przyznać, że przez długi czas opierali się temu nałogowi; tytuń palą, jak mówiliśmy wyżej, namiętnie, i oprócz przyjemności, jaką znajdują w tern nawyknieniu, przypisują mu jakieś zbawienne a nadprzyrodzone skutki.

W naukach nic nie da się dziś zacytować u ludów amerykańskich ; nie mają one najmniejszych wiadomości ani w dziedzinie astronomii, ani też w geografii, a jednakże przed laty inaczej być musiało, gdyż pomniki, rozrzucone na ogromnej przestrzeni dzisiejszej Kanady i Stanów Zjednoczonych, świadczą wymownie o Wysokiem rozwinięciu niektórych gałęzi umiejętności. Muzyka i śpiew ograniczają się także do monotonnych lub dzikich dźwięków, bez żadnej harmonii i jakiegokolwiek poczucia artystycznego ; natomiast poezya i elokwencya nie są pozbawione pewnych zalet. Język Amerykanów jest mało wyrobiony i dość ubogi, ale wr ich poezyach lirycznych, w ich bajkach, mytach i legendach, widnieje ruchliwa i pełna siły fantazya, a nieraz przejawia się myśl piękna i głęboka, chociaż często psuje ją zbytnie wyuzdanie wyobraźni i zamiłowanie w potworności i grozie.

Improwizacya poetycka odgrywa ważną bardzo rolę w rozmaitych okolicznościach prywatnego i publicznego życia Indyan;. matki improwizują kołysanki dla swoich niemowląt, starszym dzieciom opowiadają bajki alegoryczne, z których kilka zebrał Schoolkraft, a śród których zasługują na wyróżnienie bajki o Orle i Kani i o Śiuiętojańskim Robaczku; na wieczornicach każdy zkolei improwizuje jakieś wiersze, które, śpiewane na smętną i monotonną nutę, służą za akompaniament do tańca; przy obrzędach religijnych takie śpiewy, połączone z mimiką, tworzą coś podobnego do przedstawień dramatycznych ; myśliwi przy odgłosie śpiewów wybierają się na łowy, nakoniec wojownicy mają cały zbiór poezyj, o energicznym i gwałtownym rytmie, z których jedne powołują do boju, drugie towarzyszą samej akcyi, a inne opiewają zwycięstwo. Poemat tego rodzaju, ułożony przez dowódcę Czipewajów, Uauboźego, który pomieszczono w kilku dziełach amerykańskich, a który ksiądz Domenech przełożył na język francuski, odznacza się prawdziwą siłą natchnienia.

Krasomówstwo jest bardzo cenione wśród Indyan, a każda ich mowa przepełniona jest alegoryami i metaforami; na zebraniach ogólnych każdy wojownik pokolei zabiera głos i w słowach poważnych i szlachetnych wylicza swoje czyny bohaterskie, co zachęca młodzież do naśladowania pięknych przykładów i pobudza ją do męstwa. Wszystkie prawie narzecza indyjskie z samej swej natury nadają się do dobitnego oddania myśli, gdyż harmonia naśladownicza jest w nich tak rozwinięta, że każdy prawie wyraz jest onomatopeją, z drugiej zaś strony każde imię własne staje się metaforą lub peryfrazą. Każdy mężczyzna będzie wielkim wężem, przebiegłym wilkiem, krwawą ręką i t. d., każda zaś kobieta pączkiem róiy, czystym zdrojem, wierzbą płaczącą, gwiazdą polarną i t. d.

Budownictwo, próby plastyczne, pismo obrazowe. W budownictwie amerykańskiem bardzo mało daje się widzieć rozmaitości: chaty bywają zawsze okrągłe, a największe z nich dochodzą do 50 lub 60 stóp średnicy; otacza je niska ścianka z dylów lub pali, oplatanych gałęźmi, a nad nią wznosi się wysoki dach w formie ostrokręgu, wsparty na czterech słupach, umieszczonych pośrodku i pokryty skórami lub korą. W samym środku dachu znajduje się otwór, służący zarazem za okno i komin; pod nim rozpalają ognisko i zawieszają kotły dla gotowania strawy, naokoło zaś ogniska ustawione są ławki z plecionych gałęzi wierzbiny, pokryte matami i plecionkami; wejście do domu przedłuża się na zewnątrz w kształcie niewielkiego korytarza, wewnątrz, przed wejściem, znajduje się ścianka z desek, chroniąca od zbytnich przeciągów, a za drug-ą taką przegrodą mieści się stajnia dla koni. Rodzina sypia na ziemi na matach, albo też w rodzaju zamkniętych skrzyń czworograniastych, ze skóry urządzonych ; w Brezylii domy takie bywają czasami podłużne, trochę większe i służą za mieszkanie dla kilku rodzin, a mieszkańcy ich sypiają na matach i hamakach, zawieszonych dość wysoko; Indyanie plemienia Goadżira, w zatoce Marakaibo, budują domy na palach wśród wody, na północy zaś często za letnie mieszkanie używają namiotów ze skór, które bywają na rozmaite barwy malowane. Wioski północno-amerykańskie wznoszone są zwykle w miejscach zacisznych i otoczone dość silnem oparkanieniem z częstokołu.

W sztukach plastycznych nieforemne tylko próby napotkać można ; wyrzynane desenie na półmiskach drewnianych lub fajki kamienne w grobach wynajdowane (fig. 96), są nieraz dość zgrabnie obrobione, ale właściwa rzeźba prawie nie istnieje; postacie bóstw, duchów opiekuńczych lub umarłych przodków, z drzewa, kamienia lub metalu, które najczęściej służą jako amulety (fig. 97), mają zaledwie szorstko oznaczone rozmaite

’ill

jffli

U mii

isyiW

/ lu

III

ii

Fig. 97. Amulety amerykańskie.

Fig. 98. Fajki z grobowców amerykańskich.

części ciała, a tylko głowy są trochę wyraźniej uwydatnione. W pochodach uroczystych, o charakterze religijnym, uczestnicy nakładają na siebie rozmaite dziwaczne ubiory i przywdziewają potwornie rzeźbione głowy ludzkie lub zwierzęce, które mają także przedstawiać bogów.

Ciekawe i nieraz dość udatne są malowidła, które ludy północne wykonywają na skórach, na ścianach chat, na swoich tarczach, na tablicach metalowych lub na korze drzewnej. Znane jest jedno z takich mało-

wideł, przedstawiające fantastycznych olbrzymów, ścigających krajowców, którzy zasypują ich bezskutecznie strzałami swych łuków (fig. 98); drugie, na którem główny wódz Irokezów, cały owinięty splotami grzechotników,

///

11

llllllil lilii“¹

pil

éÊim

ШШ

ijk‘

Fig. 98. Rysunek Amerykanów północnych.

na znak swej nadludzkiej potęgi, przyjmuje hołdy wodzów pokolenia Mo-hawków (fig. 99); nakoniec na trzeciem, widzimy potworną postać ducha

■i

Tn.M

ЩШ

Fig. 99. Rysunek pokolenia Mohawków.

meteorów, całego otoczonego płomieniami, które tworzą naokoło jego głowy jakby olbrzymią grzywę (fig. 100).

Na dobrze wyprawionych skórach bawolich, które służą za płaszcze, widzimy drzewa genealogiczne dowódców plemion, lub ich wielkie czyny i rozmaite epizody z ich życia, oddane zapomocą rysunków, dość zrozumiale te sceny odtwarzających (fig. 101); podobne przedstawienia bohater-

skich dzieł przodków, na rozmaitych przedmiotach wykonywane, przechowują się starannie wśród rodzin, otoczone są wielką czcią i od czasu do

W(

AY

czasu bywają pokazywane młodym ich następcom, dla umocnienia ich w cnocie i dla świecenia im przykładem. Na

) J (/ ¹ \ grobach znakomitychwo-'(f yt'AJ dzów wznoszą się także ()\)| tablice z kamienia, no-

szące ich godła plemienne i osobiste, i uwieczniające, zapomocą znaków symbolicznych, pamięć ich zwycięstw, ilość pojmanych przez nich niewolników, liczbę ran w bitwach otrzymanych i inne rozmaite szczegóły, dotyczące ich wojennej i politycznej kary ery

lii

li’

TTTJ

Fig. 100. Rysunek Amerykanów północnych.

))

sm

mm

"Yct. j

Fig. 101. Skóra pokryta rysunkami.

{fig. 102); z podobnych znaków tworzy się także rodzaj pisma ideogra-ficznego, w którem przedmioty, ludzie, ‘ zwierzęta lub rośliny, są albo naśladowane o ile możności z natury i nieraz dość dobrze pochwycone, albo też oddane są konwencyonalnie, w skróconych, przybliżonych tylko formach.

Ciekawe okazy takich napisów pierwszego rodzaju przedstawiają znane nam tablice spisu ludności plemienia Czipewajów, przedstawione w roku 1849 agentowi rządowemu Stanów Zjednoczonych, i list pisany do prezydenta, proszący o nadanie na własność jednemu z tychże plemion

kilku małych jezior, w okolicy jeziora Wyższego położonych. W drugim rodzaju zasługuje na uwagę obrazowy tekst, opisujący ważniejsze szczegóły wtajemniczenia nowych adeptów do świętego związku Meda, a który służy także jako mnemotechniczny środek dla spamiętania pieśni religijnych, towarzyszących takiej inicyacyi. Podajemy tu rysunki dwóch tych ostatnich napisów, ograniczające się tylko do początkowych ich wierszy.

:

iS i

i

sfeiii

lA

i

Rysunek pierwszy (fig. 103) przedstawia początek prośby Czipewajów do prezydenta; zwierzęta, jakie tu widzimy, są godłami, totem, rozmaitych plemion, zanoszących prośbę ; ptak a przedstawia dowódcę deputacyi a linia i oznacza drogę, prowadzącą od jezior do stolicy,

Waszyngtonu. Linie, łączące oczy wszystkich zwierząt, Fig. 102. Kamień gro-określają jedność poglądów, te zaś, które łączą ich serca, jedność uczuć i zamiarów wszystkich proszących ; rysunek h ma odtwarzać duże jeziora, z okolic których posłowie przychodzą, linia zaś ukośna

bo wy wodza.

ark m

L    / - I

C':-T -°-7

/ - '•/

~~r~4

-r

—/

Fig. 103. Początek prośby Czipewajów do prezydenta.

wskazuje drogę do jezior wewnętrznych, o których nadanie prezydent jest proszony.

'Ш

'i

;■

n 'bi

Fig. 104. Napis związku Meda.

Napis przedstawiający tajemnice kapłanów związku Meda (fig. 104), ukazuje nam pod literą a dom stowarzyszonych i znajdującego się w nim

Wielkiego Ducha, w kształcie ptaka ; b znamionuje nowego adepta, z koroną piór na głowie i z torbą ze skóry wydry u boku ; d przedstawia człowieka, trzymającego półmisek, e kąpiel parową, rodzaj łaźni, grającej wielką rolę we wszystkich religijnych obrzędach Amerykanów, f rękę kapłana, który przyjmuje podarunki adepta, oddane pod literą g ; nakoniec h odtwarza wielkie drzewo Meda, którego duży korzeń, z naciskiem uwydatniony, posiadać ma rozmaite własności lecznicze.

Podobnym rodzajem pisma posługują się także ludy amerykańskie, gdy, oddalone znaczniejszą przestrzenią, chcą porozumieć się z sobą. Na tablicach z kory brzozowej kreślą, zapomocą atramentu, składającego się

z proszku węgla, rozpuszczonego w tłuszczu zwierzęcym, rozmaite formy ludzkie i zwie-XI rzece lub inne przedmioty, wcale nieźle od-33 dające naturę, i takie tablice zawieszają na słupach lub dłtrgich żerdziach, w miejscach widocznych, przy krzyżowaniu się bardziej

Fig. 105. Skórzana skrzynia Amerykanów, uczęszczanych traktów.

Oprócz malowideł o wyższem religijnem znaczeniu i napisów symbolicznych, ludy północnej Ameryki używają także rysunku dla ornamen-

tacyi rozmaitych swoich wyrobów ; takie ozdoby bywają często bardzo nieźle obmyślane i niepozbawione pewnego wdzięku, jak to widzimy w figurach geometrycznych, zdobiących skrzynię, starannie ze skóry odrobioną (fig. 105), lub w szeregach małych psów i ptaków, oraz w gzygzakach, któremi Algonquini ubierają kolebki przenośne swych niemowląt (fig. 106).

Rysunki, ryte na skałach południowej Ameryki, pod względem techniki i estetyki stoją o wiele niżej od podobnych utworów plemion północnych ; są to konwencyonalne desenie, głęboko żłobione, w których trudno dopatrzeć jakiegokolwiek podobieństwa z przedmiotami, istniejącemi w naturze; domyślać się tylko trzeba, że figury, które tu podajemy (fig. 107), mają przedstawiać słońce i ludzi.

siSBIlAliklira!¹

¹¹ ' ~ -- !

"Ml

V]

iSSl:

fcr;

тмя

fi!

Fig. 106. Kolebka Algonąuinów.

Wnosząc ze wszystkiego, co wiemy o dzisiejszych autochtonach Ameryki północnej i cośmy w krótkości starali się tu streścić, zdaje się, że nie są oni przeznaczeni do wyrobienia wśród siebie i o własnych siłach wysokiej materyalnej kultury, ale śmiało powiedzieć można, że pod wzglę-

RASA CZERWONA.

Ol

■©

dem moralnym ich przymioty o wiele przewyższają złe ich instynkta i popędy, i źe godniby oni byli lepszej doli i donioślejszego stanowiska w dziejach ludzkości; zetknięcie się ich jednak

z rasą białą nie tylko, że korzystnie na nich _ j

©Ira

nie oddziałało, ale przeciwnie, potrzeby ich materyalne zwiększyły się w znacznej mierze, środki zaś do ich zdobywania stają się coraz trudniejsze; gorące napoje, których użycie    Ę_jJ

«?"//

Ameryki.

coraz więcej krzewi się pomiędzy nimi, naj- ^ zgubniej oddziaływają na ich umysł i duszę ; nierówna walka z silniejszym wrogiem uczy ich hypokryzyi, kłamstwa i przebiegłości, a zaciera dawne Szlachetne tradycye i prowadzi Fig. Rysunki na skaiach^iudniowej do upodlenia.

Szczęśliwsze są plemiona, zamieszkałe w cywilizowanych państwach środkowej i południowej Ameryki; ludy łacińskie, pomiędzy któremi się one znalazły, w ogólności nie posiadają tej siły pochłaniającej, niszczącej wszystkie otaczające żywioły, którą odznacza się rasa anglo-saksońska. Hiszpanie, sami bardzo upadli, mniej od innych narodów zdolni są do wywierania takiego wpływu ; sposób nieludzki i barbarzyński ich postępowania względem ludów, które zastali na lądzie amerykańskim, pozostanie wieczną plamą ich historyi, ale w rezultatach okazał się on mniej zgubny dla autochtonów. Najazd tych zdobywców może być porównany do ognia, który pali, niszczy, ale oczyszcza zarazem, działanie zaś kolonistów anglosaksońskich rozpościera się nakształt robaka, który toczy organizm i prowadzi go do zgnilizny. Miejscowi tedy mieszkańcy tych krajów zespolili się prawie zupełnie ze zdobywcami i zmieszali się z nimi, do czego wielce się przyczyniła ogromna ilość ludzi kolorowych, pochodzących z krzyżowania się ras, a którzy stanowią rodzaj przejścia od jednych do drugich. Tu już o cywilizacyi ludów miejscowych mowy być nie może, gdyż ta stanowi tylko odłamek kultury europejskiej i z nią się nierozerwalnie zlewa; pomogło jednakże dużo zapewne do tej asymilacyi to, że ludy, o których mowa, miały własne tradycye życia towarzyskiego, a więc natura ich nie była wcale przeciwną egzystencyi osiadłej, gdyż całe już ich pokolenia przywykłe były do podobnego ustroju społecznego.

Dawne cywilizacye północnej Ameryki. Mówiliśmy dotychczas o teraźniejszym tylko stanie przedstawicieli rasy czerwonej i wnioski nasze smutnie dla nich wypaść musiały, ale cofnijmy się w przeszłość, a oblicze Ameryki inaczej i w korzystniejszem świetle nam się ukaże. Dzieje tej części świata grubą wprawdzie są dla nas pokryte zasłoną

i nigdy może nie będą mogły być zupełnie rozświetlone, ale z tego, co dotychczas udało się uczonym wyrwać z zagłady, można przynajmniej rzucić szkic, który w głównych zarysach da nam jakie takie wyobrażenie o dawnych cywilizacyach tych ludów.

Źródła, mogące służyć do takich poszukiwań, są kilku rodzajów: najpierw, archeologiczne zabytki, dotychczas przechowane lub dziś już nieistniejące, ale opisane przez dawniejszych badaczy; opisy tych krajów, dopełnione przez pierwszych zdobywców Nowego-S wiata i zebrane przez nich podania i tradycye miejscowych ludów; nakoniec teksty pisane, przechowane do dnia dzisiejszego na pomnikach i w rękopismach, które w znacznej stosunkowo ilości spotkać można w zbiorach publicznych i prywatnych. Materyały te byłyby stokroć liczniejsze i korzystanie z nich łatwiejsze, gdyby nie cały szereg trudności, jakie stają na zawadzie badaczowi, przystępującemu do zgłębienia przeszłości Ameryki. Przy decyfro-waniu napisów i tekstów meksykańskich, zaraz się jest na wstępie zatrzymanym brakiem wszelkich środków porównawczych. Gdy chodziło o wyświetlenie znaczenia hieroglifów egipskich, pisma klinowego Babilonu i Assyryi, napisów w Persopolisie i Wanię, znajdował się zawsze jakiś punkt oparcia, jak naprzykład: sławny kamień z Rozety, o podwójnym tekście egipskim i greckim, napis na skałach Bizutun w potrójnej redakcyi, lub też fragmenta i całe traktaty pisarzy klasycznej starożytności; tu, nic podobnego: tradycya zagubiona, brak wszelkiego klucza, i chociaż odkrycia dokonane na tem polu, głównie przez p. de Rosny, pozwalają mieć nadzieję, że tajniki te odsłonią się kiedyś przed okiem erudytów, to lata całe będą jeszcze potrzebne dla dojścia do pożądanych rezultatów. Drugą ważną bardzo a niekorzystną dla starożytności amerykańskich okolicznością , był niepohamowany fanatyzm, barbarzyństwo i brak wszelkiego zmysłu badawczego pierwszych zdobywców europejskich. Pierwszy biskup Meksyku, Zumarraga, palący na głównym placu w Tezkuko niezliczoną ilość malowideł i manuskryptów, zebranych we wszystkich okolicach podbitego kraju, nie jest, niestety, potwornym tylko wyjątkiem, wszyscy bowiem Hiszpanie, duchowni, urzędnicy cywilni i żołnierze przejęci byli tym samym duchem, postępowali w tenże sam sposób i cudem, rzec można, jesteśmy dzisiaj w posiadaniu tak znacznej ilości podobnych zabytków.

Szczątki przedhistoryczne: s h e 11 - m o u n d s, sambaki, kurhany. Zanim przystąpimy do mówienia o znacznie już późniejszej kulturze ludów, zamieszkujących Meksyk, Amerykę środkową i Peru, cofnijmy się jeszcze o wiele wieków wstecz i zastanówmy się nad najda-wniejszemi śladami ręki ludzkiej, znajdowanemi na lądzie amerykańskim. Stwierdzonem jest dziś niezbicie istnienie w Ameryce człowieka w epoce czwartorzędowej, współcześnie z wielkiemi mastodontami, ze zwierzętami szczerbatemi i gruboskórnemi, które zresztą z podobnemi typami fauny starego świata mają tylko wspólne olbrzymie rozmiary, a znacznie są od nich różne wieloma cechami zewnętrznemi. Równie jak pierwotne ludy europejskie, pierwsi mieszkańcy Ameryki tułali się po lasach, na brzegach rzek, w puszczach i bagnach bez końca, wydzierając dzikim zwierzętom zdobycz, którą te pożerały, jaskinię w której się chroniły, a za całą broń używając krzemienia, wypadkiem natrafionego. Stan dzikości tych ludów zdaje się przewyższać jeszcze barbarzyństwo mieszkańców starego lądu ; najmniejszej nie spotyka się u nich dążności artystycznej, ani nawet zamiłowania w stroju, wrodzonego najbardziej upośledzonym rasom ; pierwsze ślady stalszego osiedlenia widzimy w owych kiöken-möddingach, odpadkach kuchennych, rozrzuconych po całej Ameryce, zwanych w Brezy lii Sambaki, tworzących w Ziemi Ognistej wysokie pagórki znane pod nazwą Shell-Mounds, a natrafianych tak dobrze w Nowej-Ziemi, w Massaczuzecie i Luizyanie, jak na wyspach Aleuckich, w Owijanie, Patagonii, nad odnogą Meksykańską i nad brzegami Orenoka.

Wśród resztek uczt tych ludów pierwotnych natrafiono na toporki, noże, harpuny, na narzędzia rozmaite z krzemienia, kości i rogu i na rzadkie odłamki naczyń glinianych, widocznie ręką lepionych i suszonych na słońcu, na których spotyka się nieforemne desenie, kreślone zapomocą muszli lub ostrego krzemienia. Z przedmiotów służących do stroju, zacytować można muszle przedziurawiane i zęby niedźwiedzi lub innych drapieżnych zwierząt, używane do naszyjników lub naramienników; wszystkie te okazy znamionują bardzo pierwotny stan ich wykonawców, wyjąwszy małe złote i srebrne figurynki, odszukane w Brezylii i na wyspach Szinsza, które, jakkolwiek bardzo nieforemne i naiwne, należą już widocznie do epoki znacznie późniejszej. Do czasów, o których mówimy, dadzą się także odnieść kurhany i mogiły, rozsypane po całej Ameryce, a może nawet i najstarsze rysunki, spotykane na skałach w rozmaitych miejscowościach, ale ponieważ w wielu takich piktografiach widoczny już jest znaczny postęp, a wiemy z drugiej strony, że wykonywano je także w czasach nie o wiele poprzedzających pierwsze wkroczenie Europejczyków, przeto właściwiej będzie uznać je za wytwór późniejszych, tajemniczych cywilizacyj, o których śladach przyjdzie nam teraz pomówić.

Mound-Builders. Na ogromnej przestrzeni dzisiejszych Stanów Zjednoczonych spotykają się dotychczas zabytki jakiejś dawnej, nieznanej kultury, znacznie wyższej nad tę, jaką posiadają teraźniejsi autochtoni, ale która prawdopodobnie musiała należeć do przodków dzisiejszych Indy an, w tychże krajach zamieszkałych, gdyż zachodzi pewne rodzinne podobieństwo między przedmiotami, wyrabianemi przez współczesne nam ludy, a temi, które odnajdują się w ziemi, a liczą kilkanaście lub może kilkadziesiąt wieków istnienia.

Cały pas wschodni Stanów Zjednoczonych, od Górnych jezior aż do odnogi Meksykańskiej, między Alleganami a górami Skalistemi zawarty, pokryty jest mnóstwem nasypów z ziemi, tworzących rodzaj oszańcowa-nych obozów, zajmujących nieraz bardzo duże przestrzenie i najczęściej bardzo foremnie zarysowanych w kwadraty, wielokąty, koła lub elipsy. Nasypy takie, położone zwykle u zbiegu dwóch rzek, a najliczniej rozrzucone w stanie Ohio, musiały być po części warowniami i miejscami obron-nemi, służącemi za schronienie ówczesnym ludom, po części zaś przestrzeniami poświęconemi bogom i ich ofiarom, lub też cmentarzyskami, a niektóre z nich zdają się być szczątkami prawdziwych miast. Jedna z takich

■ . ......... •

największych przestrzeni obejmuje nie HRnpRP«nmniej jak 4уооо stóp kwadratowych po-f    f mg wierzchni (fig. 108) ; mury innego dawnego

IMg miasta w stanie Ohio, niedaleko miasta

g    (    f

Fig. 108. Nasyp w stanie Ohio.

kmm Chillikothe, mają 20 stóp grubości, 12 wysokości, a obejmują przestrzeń 100 akrów, która oprócz tego bronioną była przez fosę, 20 stóp szeroką. Zarysowanie i samo wykonanie wałów znamionuje już wielki postęp, pewne wiadomości teoretyczne i wysoko posuniętą technikę ; mury ukryte pod ziemią są starannie budowane, a kąty i załomy obliczone podług zasad ściśle naukowych ; widzimy tam głębokie fosy, przejścia podziemne pod korytami rzek przeprowadzone, wyniosłe punkta dla śledzenia ruchów nieprzyjaciela, rodzaj kazematów, chroniących wojowników od pocisków wrogów i odrębne nasypy z ziemi, broniące głównych wejść.

". ?

Wzgórza, przeznaczone do obrzędów religijnych, sypane zawsze były w kształcie bj. ściętych ostrokręgów (fig. 109), a na tych ^ wyniosłych platformach, na które prowa-Fig. 109. Sztuczne wzgórza w stanie Ohio. dziły wygodne i starannie urządzone schody, ofiary odbywały się w oczach całego ludu. Niektóre z takich piramid dosięgały olbrzymich rozmiarów: wzgórze sztuczne w Kahokia, utworzone z czterech rzędów tarasów, ma 91 stóp wysokości, a boki podstawy liczą 720 i 560 stóp długości; na górnej platformie wznosiła się mała piramida, służąca zapewne za ołtarz ofiarny, a obliczono, że dla usypania tej ogromnej masy musiano użyć 25 milionów stóp kubicznych ziemi. Po rogach tej piramidy wznosiły się cztery kwadratowe wzgórza, uwieńczone małemi

piramidami, a 6o mniejszych pagórków otaczało całość, zajmującą kilka hektarów powierzchni. Właściwe groby na cmentarzyskach z tej epoki zbliżają się formą do przedhistorycznych kurhanów i mają dość niewielkie rozmiary; trupy nieboszczyków umieszczane bywały pośrodku, w odrę-bnem wyżłobieniu, pokrytem później ziemią, jak wskazuje rysunek przedstawiający grób, położony na południe od Milwaukee (fig. iio). W stanie Kentucky znajdują się w grotach, a głównie w jednej z nich, zwanej Jaskinią Mamuta, mumie ludzkie dobrze zachowane, w postawie siedzącej, z głową wspartą na rękach, zgiętych równie jak i nogi, których kolana dotykają piersi, a owinięte w kilka tkanych płacht, przypominających te, jakie dziś widzimy w użyciu u mieszkańców wysp Fidżi.

МШ

r

шщтШЖЁшмёш

Fig. ПО. Grobowiec koło Milwaukee.

W stanie Wiskonsynu i w najbliższych mu okolicach znajdują się bardziej jeszcze oryginalne budowle, a mianowicie wzgórza sypane w kształcie ogromnych zwierząt ssących, ptaków, płazów, a nawet ludzi; niektóre z tych form są bardzo niewyraźne, w innych jednak łatwo rozróżnić można postacie jaszczurek, niedźwiedzi, wydr, wężów i t. p., a rozmiary ich są po większej części bardzo znaczne i dochodzą nieraz do kolosalnych proporcyj ; i tak: aligator w Granville ma 103 stóp długości; sąsiednia mu małpa 160 stóp; zwoje węta w Brush-Creek, w Ohio, dosięgają 700 stóp, a pająk w Minnezota i wielki mastodont przy połączeniu Wiskonsynu z Mississipi zajmują cały akr przestrzeni. Dzisiejsi Indyanie uważają te kształty zwierzęce za obrazy bogów, szczególniejszą zaś czcią otaczają dużego węża, który u jednych uchodzi za postać samego Wielkiego Du-cha, u drugich zaś za M-    ^

stwo szkodliwe uosobią-    -, f    Л    I

jące pierwiastek złego. Po-    ^ f §    ^ |

dajemy tu kilka rysunków,    Ц j%| I #/

Fig. 111. Nasypy w Wiskonsynie.

wyobrażających owe ory-ginalne nasypy (fig. iii).

Fig. 112. Ślady zagonów.

Tajemnicze ludy, które wznosiły wszystkie te budowle i sztuczne wzgórza, a które objęto pod ogólną nazwą Mound-Builders, budowniczych gór, posiadały widocznie wysoką stosunkowo cywiliza-cyą; uprawiały starannie ziemię, jak świadczą do dziś dnia przechowane ślady grzęd i zagonów, wystających wypukło nad powierzchnią stepów w liniach równoległych (fig. 112),; eksploatowały kopalnie miedzi w okolicach Wyższego jeziora ; trudniły się handlem, czego dowodzą

Szkic historyczny. T. I.

znajdowane przedmioty, pochodzące oczywiście z dalekich krajów, jak г obsydyan meksykański, mika z Alleganów i muszle morskie; kopały także kanały, znały miernictwo i posiadały pewne wiadomości astronomiczne. W całej dolinie Mississipi wykopują codziennie rozmaite drobne przedmioty, których pierwotne materyały pochodzą częstokroć z dalekich okolic; są to wazoniki gliniane, kształtne i gustownie zdobione, pokryte malowidłami o żywych kolorach, a których ucha przedstawiają rozmaite zwierzęta, ptaki i gady; naczynia z gliny lub kamienia, w formie głów ludzkich lub zwierzęcych, bardzo wiernie naśladowanych ; broń, naszyjniki i inne klejnoty z muszli; odłamki kruszców, bronzu, srebra i żelaza, a jedna z waz glinianych, odkryta nad rzeczką Сапу, w stanie Kentucky, jest bardzo oryginalna, gdyż składa się z trzech głów ludzkich, połączonych cienkiemi szyjkami.

Cliff-Dwellers. Obok ludów powyższych inna widocznie rasa, bardziej na południe posunięta, zamieszkiwała Nowy-Meksyk. Ci, tak zwani dziś Cliff-Dwellers, mieszkańcy skał, zakładali swe siedziby, które można porównać do gniazd jaskółczych, na niedostępnych skałach; każda naturalna platforma, każde wklęśnięcie, każde miejsce cokolwiek wystające w pionowych ścianach skał, służyło im do przyczepiania tam dziwnych tych budowli, które wznosili albo z kamienia, spajanego cementem, albo też z cegły, suszonej na słońcu. Pokoiki tych oryginalnych domów były nadzwyczaj ciasne i niskie, okna nad wyraz małe, drzwi zaś wcale nie istniały, a jedyną komunikacyą na zewnątrz lub między rozmaitemi piętrami stanowiły otwory, urządzone w sufitach i podłogach, do których dostawało się tylko po drabinach.

Czasami, gdy miejsce na to pozwalało, budowano kilka lub kilkanaście takich domów obok siebie i w ten sposób tworzyły się wioski, zwane Cave-Toivns. Chęć zabezpieczenia się od napadów nieprzyjaciół lub dzikich zwierząt była widocznie jedynym powodem budowania tych mieszkań, które zawsze umieszczano w miejscowościach obronnych już z samej natury położenia, wzmacniając je jeszcze zapomocą wież i baszt czworokątnych lub okrągłych, których ruiny dotychczas istnieją. W wielu takich wioskach spotykają się obszerniejsze izby, a wynalezione w nich sproszkowane bydlęce nawozy wskazują, że musiano tam przechowywać zwierzęta domowe; ale gdy się zważy nadzwyczajną wysokość, w jakiej znajduje się większa część tych domów, gdy się widzi, że niektóre z nich są wzniesione pionowo na 800 stóp nad poziom doliny i że są prawie niedostępne dla najzręczniejszych kóz i giemz, nie pojmuje się w jaki sposób ludzie mogli tam znosić materyały budowlane, a szczególnie jak tam mogli swoje trzody wprowadzać.

Pueblos. W późniejszych już widocznie czasach, pod obroną wież warownych zaczęto wznosić w dolinach tejże samej okolicy tak zwane Pueblos, rodzaj falansterów, ogromnych budynków z kamienia lub cegły, w których nieraz musiało się mieścić po kilkaset rodzin. Takie budowle mają zwykle kilka piątr, podzielonych na mnóstwo małych i niskich celek, z których największe mierzą zaledwie 9 stóp długości na 7 szerokości, wysokość zaś piątr wynosi od 8 do g stóp. Okna są tu także nadzwyczaj małe, otworów w dolnem piętrze niema żadnych i wchodzono do wnętrza tylko zapomocą drabin, a masywne wieże, z których niejedne dosięgają 70 stóp średnicy, broniły wstępu wrogom. Do środka wież można się było dostawać przez otwory, urządzone u samej góry, albo też przez ciasne korytarze podziemne, w których czołgać się było trzeba. Takie Pueblos stanowiły zwykle ogromne czworokątne gmachy, otaczające duży wewnętrzny dziedziniec zupełnie regularny ; podłogi układano z całkowitych nieobrobionych kloców cedru lub sosny, z których zdzierano tylko korę. Największe Pueblo w Aztek-Spring zajmowało przestrzeń 480 tysięcy stóp kwadratowych, a do jego budowy użyto półtora miliona stóp kubicznych muru ; Pueblo, nad rzeką de las Animas położone, składa się z sześciu piątr i liczy około 400 pokojów, pueblos zaś w Rio-Pecos mają po 500 i 600 komnat.

Poszukiwania, odnoszące się do tych pomników, musiały się dotąd ograniczyć do bardzo skromnych rozmiarów, gdyż okolicę tę zamieszkują najdziksze plemiona Apachów, wśród których dłuższy pobyt jest bardzo niebezpieczny. Znaleziono jednakże znaczną ilość strzał kamiennych, skrobaczek i toporów z krzemienia i ogromną masę szczątków naczyń glinianych, dowodzących, że ceramika była tu bardzo zaawansowaną; glinę pokrywa piękna polewa czarna, brunatna i niebieska, rzadziej czerwona lub biała; ozdoby złożone z meandrów i linij geometrycznych, tworzących desenie podobne do greków, są często wypukłe, albo też zarysowują się w barwie odmiennej od koloru tła.

Piktografie. Niepodobna stanowczo określić epoki, do której dałyby się odnieść tak zwane faktografie, to jest sceny rozmaite, postacie ludzi i zwierząt oraz napisy hieroglificzne, malowane, ryte lub rzeźbione na skałach, na ścianach grot i na odłamkach kamieni, porozrzucane na całej przestrzeni Ameryki. Niektórzy cofają je na 1000 lat przed Chrystusem, drudzy dają im daty znacznie późniejsze, ale są to wszystko hipotezy, nie oparte na żadnych pewnych podstawach. Wnosząc z rozmaitego stopnia dokładności w wykonaniu tych rysunków i z lepszego lub gorszego ich zachowania, trzeba uznać za najprawdopodobniejsze, że należą one do kilku epok odrębnych, a jeżeli najdawniejsze z nich mogą być dziełem

pierwotnych ludzi z czasów kiökken-möddingow, to ostatnie nie sięgają dalej, jak epoki bezpośrednio poprzedzającej chwilę pierwszego ukazania się Hiszpanów na lądzie amerykańskim ; tak więc całe pasmo wieków dzieli jedne z nich od drugich. Mnóstwo rysunków rytych na skałach

V!

Fig. 113. Piktografie w Nikaragua.

spotyka się w stanie Konnektikut, w Georgii i w Rhode-Island ; te, które istnieją jeszcze w Nikaragua (fig. 113), w Kolumbii, w We-|jj nezueli i nad brzegami Orenoka, są tak starożytne, że ich ślady zupełnie się już prawie zacierają; w Panama całe szeregi skał nadbrzeżnych pokryte są piktografiami ; w Hondurasie, w stanie Ńewady i w Kalifornii, w Arizonie, w Kolorado i w Nowym-Meksyku spotyka się na każdym kroku postacie ludzi i zwierząt, albo też jakieś niedające się odczytać

hieroglify (fig. 114). W Kalifornii, na południe od Benton, na drodze poprowadzonej ciasnym korytarzem między dwoma rzędami prostopadłych skał, widzi się nieprzerwany szereg rzeźb; nad brzegami rzek Mancos i San Juan i nad Słonem jeziorem, w kraju Fig. 114. p.ktografle w Nowym-Meksyku. Mormonów, skały są pokryte rysunkami do tak nadzwyczajnej wysokości, że pojąć nie można w jaki sposób człowiek zdołał dotrzeć do miejsc tak niedostępnych i chyba trzeba przypuścić, że już po wykonaniu tych rysunków jakiś kataklizm kosmiczny zmienił powierzchnię kraju. Piktografie takie są zwykle ryte głęboko w kamieniu, a głębokość żłobienia dosięga często 10 a nawet 20 centymetrów; inne są malowane szerokiemi konturami barwy białej lub czerwonej. Do najciekawszych należą: nad brzegami San Juanu długa procesya ludzi, zwierząt i ptaków o długich szyjach i nogach, postępujących w jednym kierunku ; dwóch ludzi stoi na saniach, ciągnionych przez zwierzę, przypominające kształtami renifera, drudzy zaś przewodniczą pochodowi, w którym widocznie chciano przedstawić migracyą jednego z pokoleń do nowej krainy; na innej skale, obok rozmaitych postaci dziwacznych i bardzo wadliwie rysowanych, ale pełnych życia i ruchu, widzi się odtworzenie kilku toporków kamiennych, bardzo dokładnie naśladujących te, któremi napełnione są grobowce okoliczne. Niedaleko Mac-Elmo nadbrzeżna skała na przestrzeni 60 stóp kwadratowych okryta jest rysunkami ludzi, zwierząt z rodziny renów i jaszczurek. Obok ruin miasta Pecos rysunki, zdradzające nadzwyczajną starożytność, przedstawiają jak gdyby ślady stopy ludzkiej, bardzo niewyraźną figurę człowieka i koło regularnie zakreślone, w którego obrębie umieszczono małe miseczki, podobne do tych, jakie się spotykają na megalitach Bretanii. W stanie Utah, nad brzegami Słonego jeziora, ludzie wielkości naturalnej ryci w skale z nadzwyczaj twardego błękitnego granitu na 30 stóp nad powierzchnią doliny, bardzo przypominają rzeźby egipskie.

Dawniej, gdyż już w początkach naszego wieku, znane były liczne piktografie na skałach w stanie Nowego-Yorku ; na skale z bardzo twar-tego piaskowca, u połączenia rzek Elk i Kanhawa, znajdują się rysunki, przedstawiające żółwia morskiego, orla o skrzydłach rozwartych z bardzo udatnie oddanym wyrazem głowy, indyka, dziecko i kilku ludzi więcej jak naturalnej wielkości, ale w części zatartych; można jednak rozpoznać na prawo człowieka z rękami złożonemi jakby do modlitwy, na lewo zaś drugiego człowieka powieszonego za nogi. Nad brzegami Oceanu, w stanie Massaczuzet, inna taka skala nosi na sobie ślady napisu, w którym niektórzy archeologowie chcą widzieć charaktery fenickie, u spodu zaś widoczny jest ptak, symbol żeglugi u starożytnych. Nad brzegami rzeki Kon-nektikut skały są także pokryte rysunkami; na jednej z nich widać 20 głów ludzkich, z których jedne noszą na czole po dwa promienie czy też rogi, a głowa środkowa posiada ich aż sześć ; głowy te są wykonane z dziecięcą naiwnością, usta i oczy wskazane są tylko zapomocą dziur okrągłych, a nosów wszędzie brakuje. Niedaleko ztamtąd, w Brattleboro, rysunki są o wiele poprawniejsze ; zwierzęta, ptaki i węże tam przedstawione, dowodzą dokładnej znajomości ich struktury, naturalnie więc epoka ich wykonania musi być zupełnie różną. W Tennesee widzimy na skałach malowidła wyobrażające słońce, księżyc i rozmaite zwierzęta, wykonane czerwoną ochrą ; w Buffalo-Creek podobnież oddano całą trzodę żubrów, idących jednym rzędem, a o innych malowidłach tegoż samego rodzaju już dwieście lat temu wspominał ksiądz Marquette, jako o istniejących na skałach Illinois i Missisipi. W grotach Nikaragua i na skałach prowincyi Oajaka, wśród malowideł, także czerwoną ochrą wykonanych, daje się rozróżnić forma ręki ludzkiej czarnym kolorem oddana; takież same ręce powtarzają się także na skalach zachodnich stanów Ameryki północnej, w Uxmal i w okolicach Rio del Busang; spotyka się je również na wielu naczyniach glinianych pochodzących z najrozmaitszych miejscowości, malowane to czarną farbą na tle czerwonem, to przeciwnie; ręka ta zatem musiała stanowić jakiś symbol bardzo w całej Ameryce rozpowszechniony, a dziś jeszcze służy ona często za totem wielu wojownikom i spotyka się w tatuażach na ich ciele. Nad brzegami Orenoka i u źródeł rzek Rio-branco i Rio-negro, w Ameryce południowej, widzimy rozmaite figury symboliczne : krokodyle, tygrysy, słońce i księżyc, a także różne naczynia służące do codziennego użytku; tak te rysunki, jakoteź i szczątki ogromnych

budowli, znalezione w wodach jeziora Titikaka i w okolicach Kuzko bywają przypisywane dawnym i nieznanym ludom, które o wiele poprzedziły założenie w Peru państwa Inkasów, a których pochodzenie i epoka istnienia pozostały dotychczas nierozwiązaną zagadką.

Środkowa Ameryka i Meksyk.

Teraz zajmiemy się ludami, których cywilizacya, względnie nowoczesna, istniała w całym swym rozkwicie w chwili, gdy pierwsi żeglarze europejscy zawinęli do brzegów Ameryki, a których przeszłość, jakkolwiek ciemna jeszcze, rozjaśnia się z dniem każdym przez odkopywanie coraz to nowych zabytków lub przez dokładniejsze badanie dawniej odkrytych. Siedliskiem tej najwyżej posuniętej kultury były : cała Ameryka środkowa, to jest dzisiejsze Guatemala, San-Salwador, Nikaragua, Costa-Rica i półwysep Yukatanu; na północy Meksyk; na południu zaś Boliwia i Peru.

Czy kultura ta zrodziła się na ziemi amerykańskiej i rozwijała się samodzielnie, czy też oddziaływały na nią obce jakie czynniki, jestto pytanie, na które w dzisiejszym stanie nauki niepodobna stanowczo odpowiedzieć, wszelkie jednak prawdopodobieństwa przemawiają na korzyść pierwszego przypuszczenia, gdyż zetknięcie się ludów amerykańskich z odrębnemi żywiołami, jeżeli miało kiedykolwiek miejsce w odległej przeszłości, musiało być tylko chwilowe i wypadkowe, a w takich warunkach nie mogło na nie wywrzeć trwałego wpływu. Ze Krzysztof Kolumb nie był pierwszym Europejczykiem, którego stopy dotknęły ziemi amerykańskiej, zdaje się dziś być rzeczą dowiedzioną, ale określenie stanowcze kiedy mianowicie nastąpiło dawniejsze zbliżenie mieszkańców starego i nowego lądu, po ich pierwotnem rozłączeniu w epoce przedhistorycznej, nie da się dziś osiągnąć i wszystko, co w tym przedmiocie podają starożytni pisarze lub nowocześni badacze, nosi zawsze charakter bardzo wątpliwy i podlegający kon-testacyi. Platon powiada, że trądycya o Atlantydzie, ogromnej wyspie położonej na zachód od Europy, która jakoby miała się zapaść i być pokrytą falami Oceanu, spotyka się w najdawniejszych podaniach ; Diodor sycylijski ze swej strony zapewnia, że Fenicyanie zagnani przez burzę dostali się do nieznanego kraju, na zachód od brzegów afrykańskich położonego ; u Arystotelesa ta ziemia tajemnicza przybiera nazwę Antilli ; u Strabona, Wysp szczęśliwych ; u pisarzy średniowiecznych, wyspy Świętego Brandana lub wyspy Siedmiu Miast. Ale do wszystkich tych legend nie można przywiązywać zbytecznej wagi, zresztą zaś ziemie, o których

tu mowa, niekoniecznie mają oznaczać Amerykę. Niektórzy z teraźniejszych filologów są bardziej kategoryczni w swych twierdzeniach, a study-ując napis, fenicki jak utrzymują, wyryty na skale gnejsowej zwanej Writing-Rock albo Dighton-Rock, a położonej w stanie Massaczuzet przy ujściu rzeki Taunton, o którym wspominaliśmy wyżej, wyczytują w nim, że niejaki In, syn Indiosa króla Atlantydy, wysłany był w 1800 r. przed Chrystusem do Ameryki dla zawarcia tam traktatu handlowego. Nie możemy wprawdzie wchodzić w roztrząsanie prawdziwości podobnego twierdzenia, gdyż to o wiele przechodzi naszę kompetencyą, ale to połączenie Fenicyi, Atlantydy i Ameryki na jednym wspólnym gruncie zakrawa w oczach naszych na mistyfikacyą, tern bardziej, że żadna z powag naukowych, uznanych powszechnie, nie mogła dotychczas tej kwestyi należycie skontrolować. Usuwając tedy na bok wszelkie niedostatecznie uzasadnione hipotezy, pozostaje stanowczo nabytym dla nauki ten tylko fakt, że żeglarze normandzcy w X. wieku naszej ery odkryli Grenlandyą i znacznie się na południe posunęli, tak, że ostatniemi czasy odkryto na wybrzeżach Brazylii ślady ich bytności, ale to chwilowe pojawienie się śmiałych awanturników żadnych poważniejszych następstw za sobą nie pociągnęło, a zresztą w X. wieku niektóre części Ameryki były już w pełnem posiadaniu wysoko posuniętej cywilizacyi.

Słuszność wymaga abyśmy dodali, że wśród wielu także ludów amerykańskich spotyka się podanie o jakichś obcych przybyszach, odmiennej im rasy, którzy jakoby w odległej bardzo epoce zjawili się wśród nich, a najwyraźniej trądycya ta zarysowuje się u narodów zamieszkujących środkową Amerykę, które początek swej cywilizacyi przypisywały ludziom o cerze białej, o wysokim wzroście i długich brodach, przybyłym z północy. Według niektórych podróżników typy rzeźb i rysunków, znajdowanych na najdawniejszych pomnikach Guatemali i Yukatanu, potwierdzają tę legendę i wielu uczonych badaczy upatruje dużo podobieństwa między sztuką Ameryki a sztuką Egiptu, Fenicyi i Indyj, wysnuwając z tego bardzo daleko prowadzące wnioski. W każdym razie wszystkie te domysły zbyt są luźne i spoczywają dotychczas na zbyt kruchych podstawach, ażeby można do nich przywiązywać wiele znaczenia ; podobieństwa, jeżeli się rzeczywiście trafiają, mogą być także wynikiem prostego wypadku, jak się to tyle razy daje zauważyć w dziejach ludzkości, lub też mogą służyć za nowy dowód pokrewieństwa wszystkich ras ludzkich, które, jakkolwiek wielce od siebie odrębne, spotykają się często w pewnej wspólności pomysłu i natchnienia.

Nie rozszerzając się dłużej nad tą zawiłą kwestyą, której wszystkie strony usiłowaliśmy sumiennie wykazać, zbierzmy teraz o ile można

w jednę całość wyniki najnowszych badań, a szereg znanych faktów dziejowych dotyczących środkowej Ameryki da się ugrupować w następujący sposób. W najdawniejszej epoce, do jakiej wspomnienia krajowców dosięgnąć są w stanie, Andy meksykańskie były zamieszkałe przez mnóstwo rozmaitych plemion, z których najpotężniejszym był lud Olmeków, rozsiadły na płasko wzgórzu Tlaskali a posuwający ztąd swoje zagony aż do zatoki Nikoya i do Leonu w Nikaragua. W IV. czy V. wieku naszej ery — w 544 roku według źródeł meksykańskich — przybył z północy i osiadł na płasko wzgórzu Anahuaku, w dzisiejszym Meksyku, naród Tolteków⁷. Ci nowi przybjsze posunęli się później bardziej na południe, w połowie

VII. wieku założyli miasto Tuła lub Tollan, a wszystkie najdawniejsze a przytem najdoskonalsze zabytki sztuki istniejące dotychczas, głównie na półwyspie Yukatanu i na całym wąskim pasie środkowej Ameryki, im są przypisywane. Do ich czasów zwykle odnoszą ruiny w Palenque, właściwie Kulhuakan, w prowincyi Chiapa ; piramidy w Teotihuakan koło Otumby ; rodzaj warowni w Xochikalko ; miasta Kopań w Hondurasie, Tuzapan w Vera-Cruz i ostatniemi czasy zbadane : Izamal i Aka w Yuka-tanie ; nakoniec miasto Lorillard odkryte w 1879 r. przez p. Charnay, delegowanego przez francuskiego ministra oświaty, a tak nazwane na cześć p. Lorillard, który swemi funduszami popierał poszukiwania.

U Tolteków literatura, filozofia, nauki i sztuki wysoko się rozwinęły; religia ich była łagodna, czcili słońce i księżyc, a oprócz wielu bóstw domowych głównym ich bożkiem był Tlalok, bóg zbiorów i pogody. Istniało wśród nich pojęcie o najwyższej niewidzialnej istocie, stwórcy wszechrzeczy, i charakter ich religii zbliżał się nawet do czystego monoteizmu, ale ta wzniosła doktryna skrzywiła się z biegiem czasu i spaczyła zupełnie. W początkach VIII. wieku została zredagowaną tak zw'ana Boska Księga obejmująca dzieje, mitologią i prawodawstwo Tolteków', a za założyciela tak swej religii jak i całej kultury uważali oni Quet-zalkolta, człowieka o białej cerze i długiej brodzie, który miał się wśród nich pojawić w towarzystwie kilku innych cudzoziemców', przybranych w czarne suknie kapłańskie.

Do budowli swych używali Toltekowie najrozmaitszych materyałów' : kamienia, cegły palonej, drzewa, mieszaniny kamienia z wapnem, piaskiem i ziemią ; znali sklepienie i kolumny, ale ulubioną ich formą architektoniczną była piramida. Zwykle świątynie swoje, zwane teokalli, a nawet mieszkania wznosili na sztucznych piramidalnych wyniosłościach, na szczyt których prowadziły okazałe schody, a ozdabiali je posągami, płaskorzeźbami i malowidłami. W głównej świątyni w Palenque cała jedna wewnętrzna ściana budynku zajęta jest dużym rysunkiem, przedstawiającym według pana Constancio urodzenie słońca ; tajemnicze dziecię przedstawia wielkiemu kapłanowi słońca bogini roku, a raczej rok uosobiony, a tak p. Constancio jak p. Jomard w szczegółach i ozdobach towarzyszących tej scenie upatrują bliskie powinowactwo z Egiptem ; wąż, kwiat lotosu, krzyż łaciński, mistyczna litera T, koło i skarabeusze powtarzają się tu jak w Egipcie, a napisy hieroglihczne z góry na dół idące, jakby wychodzące z ust działających osób, potęgują jeszcze to podobieństwo.

Państwo Tolteków nie trwało dłużej jak do XI. wieku ; w epoce tej choroby i głód wytępiły ludność, a pozostali w małej ilości mieszkańcy albo posunęli się na południe albo też zmieszali się z nowymi przybyszami, którzy utworzyli państwo Chichimeków krótko bardzo trwające. Przy końcu XII wieku rozpoczęła się nowa migracya narodów amerykańskich z północy na południe i potworzyły się rozmaite oddzielne państwa: ludy Maya zajęły prawie całe międzymorze Panama i Yukatan ; Akolhuowie rozsiedli się na wzgórzach Anahuaku i założyli stolicę w Akathuakan, późniejszem Tezkuko ; Tzapoteki czyli Zapoteki Mitlę ; Tlaskalteki Tlaskalę; nakoniec Azteki w r. 1325 wznoszą stolicę swoję Tenochtitlan, dzisiejszy Meksyk, powoli roztaczają swą władzę na wszystkie sąsiednie kraje, tak, że w chwili przybycia Europejczyków państwo Montez u my a właściwie Moteuczomy II. stanowi najpotężniejsze mocarstwo Nowego-Świata. Oprócz wyżej wymienionych miast, najciekawsze zabytki poprzedzające panowanie Azteków znajdują się w Cholula niedaleko Puebli, w Paten, w Utatland, stolicy państwa Quiche, w Chichen-Itzy, Uxmalu, w Kabah i innych miastach Yukatanu, a na wyspach jezior Nikaragua i Monagra odkryto olbrzymie statuy, noszące charakter zupełnie odrębny i sobie właściwy a różniący się od wszystkich utworów tego rodzaju, znajdowanych w innych miejscach. Nie można napewno powiedzieć do jakiej mianowicie epoki należą te lub owe pomniki sztuki amerykańskiej, ani też przypisać je absolutnie któremukolwiek z narodów zamieszkujących te okolice, można jednak twierdzić, że cały późniejszy rozwój ludów Ameryki środkowej ściśle jest związany z pierwotną cywilizacyą Tolteków, której jest tylko przedłużeniem, i jakkolwiek w państwie Męntezumów dosięgnięto najwyższego szczebla postępu, szczególnie materyalnego, nic jednak nie stworzono nowego, a nawet pod względem pojęć moralnych, uwidoczniających się także w sztuce, kultura Tolteków pozostanie zawsze najwyższym wyrazem rozwoju tej części świata.

Państwo Azteków jako uorganizowana całość przedstawia się bardzo świetnie ; władza wykonawcza i prawodawcza spoczywa w ręku króla obieralnego i rady tajnej złożonej z najwyższych dostojników, którzy tworzą kastę uprzywilejowaną; dochody państwa stanowią dobra koronne, dostawy w naturze i podatki ściśle określone ; własność prywatna najsłabiej jest może zagwarantowana, gdyż ziemia dostaje się w posiadanie drogą peryodycznego losowania i całe prawodawstwo zmierza głównie do zapewnienia bezpieczeństwa społeczeństwu, uważanem jako państwo ; wszelkie przekroczenia przeciw niemu nadzwyczaj surowo są karane, indywidualnie zaś każdy obywatel często bywa narażony na bezprawia ze strony równych sobie i na nadużycia ze strony władzy. Pomimo istnienia sądów napozór niezależnych, ostatnie słowo w każdej sprawie należy do króla, którego władza jest absolutną w rzeczywistości, a organizacya wojskowa bardzo sprężysta i surowa dyscyplina pozwalają na utrzymanie narodu w karbach posłuszeństwa. Pod względem materyalnego rozwoju państwo Azteków doszło do zenitu w epoce przybycia Hiszpanów; rolnictwo stało wtedy na wysokim stopniu doskonałości; murowane drogi i kanały ułatwiały handel, który czy to drogą wymiany w naturze, czy też zapomocą umówionych

-a-i-

Fig. 115. Lampka z Mitli.

Fig. 116. Naczynie z Meksyku.

wartości, rozszerzał się na oddalone kraje ; przemysł także daleko był posunięty : wyroby ze złota, srebra i innych kruszców, z wyjątkiem żelaza,

mr

Fig. 117. Gliniana statuetka bożka.

Fig. 118. Gliniany teokalli.

którego użytku nie znano, przewyższały wykończeniem odpo-wiedne produkcye Hiszpanów; tkaninom umiano nadawać najświetniejsze barwy ; robotom A z drzewa i gliny, wykwintne A kształty i ozdoby, jak to widzi-* my w lampce pochodzącej z Mitli (fig. 115), w naczyniu na kwiaty, wynalezionem w okolicach Meksyku (fig. 116), w figurynce glinianej bożka (fig. 117) i w po-dobnejże reprodukcyi piramidalnego teokalli (fig. 118), które tu podajemy, a — szczegół bardzo ważny — umiano wyrabiać papier z włókien agawy, co daje Meksykanom wyższość nad bardzo cywilizowanemi ludami starożytności.

Z nauk, matematyka i astronomia widocznie daleko były posunięte, znane były przyczyny zaćmień słońca i księżyca, a nawet przepowiadać je umiano; podział roku dokładniej był obliczony w Meksyku, aniżeli u Greków i Rzymian ; posiadali Meksykanie bardzo rozumnie ułożone kalendarze, z wskazaniem znaków zodyaku, a monumentalny kalendarz w kształcie olbrzymiego zegaru, odkryty w samym Meksyku, jest pra-wdziwem dziełem sztuki. Znali także oni dobrze geografią własnego kraju i krajów sąsiednich, a karty geograficzne wykonywali na skórze, na tkaninach bawełnianych i na papierze ; chronologia panujących i dzieje narodowe dokładnie były prowadzone od najdawniejszych czasów istnienia państwa, zdaje się tylko, że poezya i właściwa belletrystyka najsłabiej były uprawiane, gdyż zaledwie kilka tylko pieśni heroicznych i mów ważniejszych przeszło do nas. Wychowanie młodzieży powierzone było kapłanom, i obok znaczniejszych świątyń znajdowały się obszerne budowle, przeznaczone na szkoły ; wykład ułatwiały liczne rękopisma, w których zebrane były wszystkie zdobycze naukowe tego ludu za-pomocą znaków przeważnie ideograficznych, a chociaż Meksykanie nie posiadali właściwego alfabetu, w notowaniu jednak imion własnych i nazwisk spostrzegają się pewne znaki fonetyczne, które dziś się już w części zaczynają rozjaśniać (fig. 119). W takiż sam sposób pisane były zbiory praw, raporty urzędników, a chociaż, jak powiedzieliśmy wyżej, fanatyzm i barbarzyński wandalizm Hiszpanów zniszczyły ogromną ilość takich manuskryptów, to jeszcze to, co z nich do

Ml

С1Ш

’'Dra

Fig. 119. Hieroglify meksykańskie.

nas przeszło, składa się na bardzo poważny księgozbiór. Podajemy tu kilka typów pisma meksykańskiego, przechowanych w dawnych pomnikach,

ШШ2ВШ

Fig. 121. Pismo Yukatanu.

Fig. 120. Pismo Maya.

a mianowicie: znaki pisma Maya, kreślone na korze drzewnej, podobne do tych, zapomocą których był redagowany manuskrypt Troano (fig. 120);

charaktery pisma używanego w Yukatanie, odkryte na naczyniu glinianem (fig. i21); znaki wynalezione w Palenque (fig. 122) i nakoniec hieroglify,

wzięte z kalendarza meksykańskiego, a przed-~ТЩ i [_•    stawiające miesiące i dnie (fig. 123). Naj-

Fig. 122. Pismo z Palenque.

”    piękniejsze i najliczniejsze zbiory manuskry

ptów meksykańskich znajdują się w bibliotece uniwersyteckiej w Meksyku i w kolekcyi Pichardo w temże mieście, a dużo ich także znaleść można w bibliotekach cesarskich i królewskich Wie-

dnia, Berlina, Drezna i Paryża, w Rzymie, Bolonii i Oksfordzie i w kilku prywatnych gabinetach, opisanie zaś znacznej ich części znajduje się w przepysznem dziele lorda Kings-borough, wydanem w 1830 roku w Londynie.

Co do religii, to pierwsze jej zasady przeszły trądycyą nieprzerwaną od Tolteków aż do nowego Meksyku, ale pierwotna prostota pojęć zacierała się z dniem każdym i już

Fig. Ш. Znaki kalendarza meksykańskiego. u bezpośrednich następców ToltekÓW widzimy

dziwne zboczenia w tym względzie, u Azteków zaś praktyki religijne doszły do najwyższego stopnia okrucieństwa i zezwierzęcenia. Pojęcie o najwyższem bóstwie, zwanem Teotl, przechowuje się wprawdzie, ale już tylko teoretycznie, cała zaś cześć zwraca się ku bogom drugorzędnym, z których trzynastu większych a dwustu pomniejszych zapełnia olimp meksykański, nie mówiąc już o duchach opiekuńczych i o bóstwach domowych, których ilość jest nieograniczona. Dopiero w przededniu prawie wkroczenia Europejczyków objawiają się w Meksyku symptomata jakiejś reakcyi religijnej ; umysły zwracają się ku dawno zapomnianemu najwyższemu bóstwu, a sprzymierzeniec Montezumy, król z Tezkuko, wznosi świątynię na cześć Nieznanego Boga, przyczyny przyczyn, z której wszelkie obrazy i bałwany są wykluczone. Wracając do panteonu meksykańskiego, najpopularniejszym i uważanym za opiekuna państwa był bożek wojny, Huitzylopochtli (inni go nazywają Huichilobos), któremu była poświęcona największa i najwspanialsza świątynia w samym Meksyku. Kortez w opisie swoim powiada, że zajmowała ona wśród miasta olbrzymią przestrzeń, na której łatwoby można umieścić 500 dużych domów; otaczał ją mur z kamienia, 8 stóp wysoki, ozdobiony rzeźbami wężów, od których nosił miano Muru węźozu, co zresztą było wspólne wszystkim prawie świątyniom Meksyku ; w samym środku wznosiła się piramida wysokości 54 metrów, na wierzchołek której prowadziły schody o 112 stopniach, a na niej dwie kaplice, zawierające monstrualnej brzydoty posągi głównego bóstwa wojny i drugiego bożka, zwanego Tezkatlipoka czy Tezkatepuka, uważanego za najstarszego po Teotlu. Przed kaplicami, w samym środku platformy, ustawiony był zielony piramidalny kamień, na którym składano ofiary, a przed głównem wejściem do świątyni stał obszerny budynek, cały ozdobiony czaszkami ofiar, poświęconych bóstwu. Gomara zapewnia, że naoczni świadkowie naliczyli jednocześnie 136,000 takich głów, a inni pisarze hiszpańscy powiadają, że przy solennem otwarciu świątyni stracono 60,000 ofiar ludzkich, że zaś corocznie po kilka tysięcy osób podlegało temuż losowi. Wielki kapłan osobiście dopełniał tego strasznego obrządku, płatawszy ofiarę, wyrywał jej serce

a roz-

dla poświęcenia bogu, ciało zaś jej rozdzielał między obecnych, którzy z religijnem namaszczeniem brali udział w tej uczcie. Część ciał poświęconych ofiar używano do karmienia żmij i grzechotników, przechowywanych w parkach królewskich, a serca ludzkie palono w esencyi kopalu na bóstw. Równie krwiożerczemi były też inne bóstwa Meksyku: bożek powietrza, Quezalkoatl, miał poświęconą sobie okrągłą świątynię, której drzwi główne miały kształt otwartej paszczy węża, co dostatecznie wyjaśnia ich przeznaczenie ; Xinchtekutli, bożek ognia, i zapożyczony nawet od fioltekow a przeistoczony Tlalok, bożek deszczu, zabierali także corocznie

trójnogach, ustawionych przed posągami

tysiące żyć ludzkich. Wiara w życie przyszłe, w nagrody i kary po śmierci, istniała z całą siłą, i dlatego pogrzebom towarzyszyły bardzo solenne obrzędy, a ciała grzebano w ziemi lub też palono. Spowiadanie się z grzechów przed kapłanami było jednym z głównych przepisów religijnych, a spowiedź szczera i otwarta zmazywała winy. Kapłani używali w kraju ogromnego wpływu, stanowili kastę zupełnie odrębną, podzieloną na wiele stopni hierarchicznych, a także istniały zakony religijne, których członkowie poddawali się surowej regule i prowadzili życie ascetyczne. W zwykłych uroczystościach składano bogom w ofierze kwiaty, owoce i kadzidła, ale jak widzieliśmy, ofiary ludzkie także nadzwyczaj były rozpowszechnione i jedynem pożywieniem bogów mogły być tylko krew i serca ludzkie, w których Meksykanie upatrywali siedlisko duszy, na stół zaś królewski wszystkie prowincye państwa obowiązane były dostarczać, oprócz rozmaitych produktów, owoców, ryb, zwierzyny etc., ciała małych dzieci, które były uważane za najwytworniejszy przysmak.

Ze podobnie straszna i krwawa religia musiała oddziaływać na obyczaje narodu i znaleść odpowiedny wyraz w sztuce, jest rzeczą naturalną i dziwić się nie można, jeżeli jeden z uczonych, sądząc z widoku niektórych posągów bożków meksykańskich, zawyrokował, że ideałem ludów Ameryki środkowej była potworność i najwyższy stopień brzydoty. Cha-rakter ten rzeczywiście rozciąga się na wszystkie prawie utwory czysto religijne, odkrywane w Ameryce środkowej od czasów upadku państwa Tolteków, a najwybitniej objawia się w Meksyku. Wspomnieliśmy już o bożku wojny i o jego towarzyszach, których opisuje Kortez, olbrzymia zaś statua bogini Teoyaoliniqui, odkopana przez p. Beulloch pod jedną z galeryj uniwersytetu w Meksyku, przechodzi wszystko, co może najszkaradniejszego wymyślić rozszalała wyobraźnia : głowa jej przedstawia okrutny i ohydny typ kobiecy, ręce zastępują dwa ogromne węże, nogi ma w kształcie tygrysich, z najeźonemi szponami, jakby dla pochwycenia

ofiary, z grzbietu jej wyrastają dwa skrzydła sępie, draperyą tworzą żmije, powykręcane w tysiące splotów, a na szyi ma zawieszony łańcuch z serc ludzkich, z potrzaskanych czaszek, z wyrwanych wnętrzności i poobcinanych rąk. W klasztorze Dominikanów w Meksyku przechowują bożyszcze w kształcie węża, pożerającego ofiarę ludzką, a odkryta przez p. Charnay w Tehuacan bogini Miquiztli, której zadaniem jest zabieranie ciał zmarłych, ma trupią głowę, spódnicę z poplątanych wężów, a na rękach ogromne nagniotki, widocznie od nadmiaru zajęcia (fig. 124).

rfTTTeBffi

Fig. 124. Bogini Miquiztli.

W sztuce świeckiej, gdy artysta nie ulega wymaganiom strasznych swoich pojęć religijnych, znajdujemy dość wdzięczne postacie ludzkie. Znalezione w Uxmalu statuy Nikte-Kanchi, córki założyciela tego miasta i jej brata Chaakmola, chociaż trochę sztywne, są jednak naturalne i dość foremne ; to samo da się powiedzieć o malowidłach, przedstawiających typy meksykańskie w manuskrypcie zwanym Troano, a wydanym przez księdza Le Brasseur de Bourbourg; o podobnych miniaturach strojów meksykańskich, czerpanych z innego rękopismu, a podanych w dziele sławnego poszukiwacza starożytności amerykańskich, Humboldta, i w ciekawym manuskrypcie, zwanym Kodeksem Mendoza, ofiarowanym Karolowi V. przez wice-króla tego nazwiska. Kodeks Mendoza jest wiernem naśladowaniem dawniejszego rękopismu, sporządzonem w Meksyku już za rządów hiszpańskich i obejmuje trzy części, z których pierwsza poświęcona jest historyi, druga wylicza daniny, płacone przez rozmaite prowincye, trzecia zaś dotyczy obyczajów i zwyczajów Azteków. Ale na to, ażeby znaleść więcej życia, ruchu i prawdy, trzeba się cofnąć do zabytków dawniejszej sztuki, do malowideł na ścianach pałacu w Chichen-Itzy, gdzie całe sceny z życia codziennego uda tnie są przedstawione, do płaskorzeźb

w Palenque, gdzie także spotykamy dziwnie wdzięczną główkę młodej kapłanki, a najszlachetniej pojęty typ ludzki i twarze najwyrazistsze odnoszą się do najdawniejszych zabytków z epoki Tolteków.

Powiedziawszy tych kilka słów ogólnikowych o moralnym nastroju artystów meksykańskich, przypatrzmy się teraz bliżej technicznej stronie ich sztuki i przebiegnijmy okiem ważniejsze pomniki Ameryki środkowej, tak w budownictwie jak w rzeźbie i malarstwie.

Architektura. Gdy się porównywa wspaniałe gmachy środkowej Ameryki i Meksyku do naiwnych nasypów z ziemi, tak zwanych mounds, rozsianych w Stanach Zjednoczonych, widzi się naturalnie w pierwszych z nich olbrzymi postęp i napozór nic nie można znaleść wspólnego między temi dwoma typami architektury; a jednakże przypatrzywszy się im bliżej spostrzega się, że istnieje między niemi pewne podobieństwo, a przynajmniej pewien węzeł rodzinny, który może służyć za dowód wspólności pochodzenia ludów, które je wydały.

Pt

Fig. 125. Teokalli w Xochikalko.

i!

4.

=51

Fig. 126. Teokalli w Tehuantepek.

Wszystkie gmachy, tak w Yukatanie jak na płaskowzgórzu Ana-huaku, tak w Palenque jak w Kopanie, w Chichen-Itzy i Mitli, wznoszą się na wzgórzach naturalnych lub sztucznie usypanych. Piramida jest więc typem wspólnym całej architekturze, tak dawnych Mound - Builders, jak wszystkich późniejszych ludów z rasy Nahua : Tolteków, Chi-chimeków i Azteków ; pałace i świątynie, zwane teokalli, zawsze mają za podstawę ściętą piramidę, najpierwej z ziemi tylko sypaną (fig. 125), później okładaną i wzmacnianą ścianami murowanemi, a nakoniec całkiem z kamienia lub cegły budowaną (fig. 126). W kon-strukcyi samych gmachów przeważa także charakter piramidalny : ogromne rozwinięcie podstawy, pochyłość ścian, mała nadzwyczaj liczba otworów, nadają budowlom tym pozór wielkiej siły i trwałości i zbliżają je bardzo ogól-nemi cechami do gmachów Egiptu, a monumentalne drzwi, dające się

=F

Ш

Ш

fa

Щ \n~

¹-4 Ш . П {

ll«‘■•ilil.iM--Г...1

ШЖi

рШпр!

. TX-

porównać do pylonów (fig. 127), ściany zewnętrzne malowane żywą czerwoną farbą i okryte szeregami postaci ludzkich, przedstawianych zawsze z profilu, jeszcze to podobieństwo zwiększają. Mury pomników, dotychczas zachowanych, składają się z olbrzymich brył kamienia lub gra-

Fig. 127. Wejście do pałacu w Uxmal.

nitu, przypominających budowle cyklopejskie, lub też z mniejszych odłamków kamienia i z cegieł, przykrytych grubą warstwą tynku; w wykonaniu

• • .

■

■. '

çà

■

•.

\r

m

Æm

W-

/J

■    h.

ï . '

Щ

M

ir l- ~ г ъ

.

ш

ÿm

-,

I

:■ ï ' ■ У \

v;:|@

||1|Ш||о1

SSI

ШИН

Щ.\

• г

‘A

III/

P

1

fff

II

; Vf¹

1

•1

;*

:

.5

ffi

as

If-

;

Ш

rr

м,

gg^F.

ш

*

i

2&3

«S.

ИВДвшн

)

Ц'Л

'„NIrijÓf

Fig. 128. Ruiny pałacu w Mitli.

RASA CZERWONA.

widać wielką staranność i znajomość rzemiosła, a przy tern wytworność i bogactwo ; ściany czelne są zawsze bardzo regularne, fugi prawidłowo

if:

Щ1

ÜP

~з --ri.

¹-    - ч 4 y l _T" - -'Л

'll!

ИС^ШЯрВй

ij

s?N>

.Г

га

SSI

Г/.

•w

iŁ

■ars

ЙЙЯВ

£>;

fell

SSv &!

Г5⁵

■-Q-.i»

JLrjFtera^Ł''

■ШИММ

fl

. .i

niai

Fig. 129. Facyata pałacu w Chichen-Itzy.

ścięte, a krawędzie ostro i czysto zarysowane (fig. 128). Zawsze prawie ściany są zakończone wystającym gzymsem i szerokim fryzem, bogato stiukowanym, dla otrzymania czego przykładano na świeży tynk łodygi bambusu, które pokrywano drugą, grubszą warstwą tynku, twardniejącą bardzo prędko pod działaniem palących promieni słońca; na tej wierzchniej warstwie wyciskano meandry, greki, arabeski, kule spłaszczone i inne ozdoby architektoniczne, pełne smaku i elegancyi (fig. 129). Malowidła ścienne dopełniały ornamen-tacyi, która zwykle ograniczała się do zewnętrznych ścian budowli, gdyż wewnętrzne mury były zazwyczaj nagie (fig. 130), pozbawione ozdób trwałych i tworzyły duże sale regularne, rzadko tylko podzielone na nawy filarami (fig. 131), lub też wąskie korytarze, zakończone u góry łukiem w podkowę (fig. 132), albo też rodzajem sklepienia, powstałego z warstw kamienia coraz się zbliżających do siebie (fig. 133).

Szkic historyczny. T. I.

Щ]

■yń

"•3

*""4" '

' Щ

Fig. 130. Wnętrze sali pałacu w (Jxmal.

Monotonią prostych linij przerywały często na zewnątrz czworokątne wieże kilkopiętrowe, które spotykają się dziś jeszcze w Kopanie, w Pa-lenque i w Tikal, a Casa de la Culebra w Uxmalu uwieńczona była trzynastoma małemi wieżyczkami ; przyozdabiano także facyaty gmachów

Fig. 131. Sala pałacu w Chiclien-ltzy.

ЙЗД

AÜliiV

liii«»'

Fig. 132. Luk w podkowę w Palenque.

Fig. 133. Pseudo-sklepienie meksykańskie.

posąg-ami, filarami, karyatydami i płaskorzeźbami. W Chichen-Itzy, uważanej za najnowsze z miast Yukatanu, widoczne są także dotychczas liczne malowidła ścienne, wyobrażające długie szeregi ludzi i zwierząt, bitwy, walki człowieka z tygrysami i wężami, drzewa i domy; jedno z malowideł, na murach cyrku, przedstawia okręt, dość podobny formą do łodzi chińskich, a bardzo ciekawy, jako jedyny okaz sztuki żeglarskiej tych ludów.

Jeżeli ściany wewnętrzne pałaców i świątyń przedstawiają się nam dziś ubogo i nagość ich razi nas obok bogactwa zewnętrznej ornamen-tacyi, to nie idzie za tern, ażeby miały być one zupełnie pozbawione wszelkich ozdób. Najdawniejsi kronikarze hiszpańscy opisują przeciwnie w jaskrawych barwach wspaniałość dekoracyi sal królewskich; mianowicie w pałacu Quetzakoatl w Meksyku miały się znajdować cztery główne komnaty, zwrócone ku czterem punktom świata, które przepychem swym nie ustępowały żadnej sztuce, i tak : ściany sali wschodniej były pokryte

blachą złotą, wytwornie cyzelowaną; sala zachodnia, zwana salą lurkttsów г szmaragdów, cała była ozdobiona drogiemi kamieniami, oprawionemi w murze ; ściany sali południowej miały ornamentacyą złożoną z blach srebrnych i muszli różnobarwnych; nakoniec sala północna miała całe mury wykładane pąsowym jaspisem, bogato rzeźbionym, W innych pałacach zawieszano na ścianach bogate kobierce z piór białych, czerwonych, żółtych i niebieskich, których dostarczały rzadkie bardzo ptaki, zwane kseuhtototl; nic więc dziwnego, że taki rodzaj ozdób nie mógł się utrzymać po upadku monarchii meksykańskiej ; cenność i delikatność mate-ryałów, których czas i chci-    л A ,ч

wosc ludzka uszanować me ■ 7    ||    Щк!

Ar

.-A

,Ę7

óy

Eii

mogły, bardzo łatwo tłó-maczą zimny dzisiaj i suchy % charakter wewnętrznej strony budowli yukatańskich i meksykańskich, chociaż trzeba dodać, że niektóre sale, jak naprzykład sale jednego z pałaców w Mitli, miały ściany wewnętrzne bogato stiukowane i te ozdoby dotychczas się przechowały (fig. 134).

mmti

:d

Fig. 134. Wewnętrzue ozdoby ścian pałacu w Mitli.

Gdy wskutek podboju hiszpańskiego runęły dawne fljąfl cywilizacye amerykańskie, świetne niegdyś grody zostały opuszczone i wyludnione, pałace i świątynie w części rozsypały się w gruzy pod barbarzyńskiemi ciosami najeźdźców, te zaś z nich, które oparły się zupełnemu zniszczeniu, pokryła wkrótce tropikalna wegetacya, tak, że ślady ich zaginęły, i na miejscu gwarnych niegdyś stolic porosły lasy dziewicze. Dopiero przed niespełna stu laty, gdy nauka zwróciła się w stronę Ameryki, zaczęto powoli wydobywać z gruzów szczątki gmachów starożytnych i dziś już wiele z nich wymownie świadczy o minionej potędze i świetności tutejszych mocarstw. Za jedno z najdawniej szych miast Yukatanu uważają archeologowie Palenque, którego powstanie odnoszą do epoki panowania Tolteków. Pierwotny obwód tego wspaniałego grodu liczył około 6 do 7 godzin ; miasto wznosiło się na ogromnych tarasach, zwróconych rogami ku czterem stronom świata, a największy budynek, położony u stóp najwyższej góry z łańcucha oddzielającego

12*

dawne królestwo Guatemali od Yukatanu, spoczywał na podstawie z kamienia, wapna i piasku, obłożonej płytami kamiennemi, której wysokość dosięgała 60 stóp. Sam gmach, to jest pałac o mnóstwie sal i komnat, których sklepienie tworzą coraz bardziej występujące i nakoniec łączące się u góry warstwy kamienia, ma formę prawie kwadratową; w samym środku wznosi się pięciopiętrowa wieża, 20 metrów wysoka, a zewnętrzna powierzchnia ścian, przecięta filarami, które ją dzielą na kompartymenty, okryta jest bogatemi płaskorzeźbami, posadzki zaś utworzone są z gładko szlifowanego stiuku. Mitla, stolica Zapoteków, a więc także bardzo starożytne miasto, została później obróconą przez Azteków na nekropolią ich królów, i wspaniałe, istniejące dotychczas pałace, zdają się być grobowcami monarchów meksykańskich. Fryz największego z nich nosi ozdoby z foremnych małych kamieni, które, wprawione w grubą warstwę tynku, tworzą bogaty i harmonijny motyw dekoracyjny o liniach geometrycznych. Najwspanialsze świątynie — teokalli—znajdują się w Xochikalko, w Papantli, w Tuzapanie, w Tehuantepek, w Uxmalu i w Labnach w Yukatanie, a wszystkie podobne są kształtem i rozkładem do wielkiej świątyni bożka wojny, którą juźeśmy poprzednio opisali.

Samo miasto Meksyk, zbudowane podobnie jak Wenecya, na lagunie, łączyło się ze stałym lądem zapomocą trzech ogromnych grobli kamiennych, a wspaniałe jego gmachy wynurzały się z wód, przedstawiając czarodziejski widok. Liczyło ono 2000 świątyń, ozdobionych 360 wieżami; pałac królewski, do którego prowadziło 20 bram, obejmował 3 duże dziedzińce i mnóstwo mniejszych; posiadał 100 zbytkownych sal, z których największe mogły pomieścić 300 osób, a których ściany wykładane były marmurem, okryte malowidłami i bogatemi kobiercami, sufity zaś wspierały się na belkach cedrowych i cyprysowych; zdobiły go dwie wysokie wieże, a z tyłu rozpościerał się ogromny park, obrócony na zwierzyniec. Wspaniałość tego pałacu była tak imponująca, że pisarze hiszpańscy słów znaleść nie umieją dla opisania jego bogactwa, o którem mogliśmy sądzić z opisu jego czterech sal głównych, podanego wyżej. Ale Meksykanie odznaczali się nietylko przez wznoszenie okazałych świątyń i pałaców; nie zaniedbywali oni także strony praktycznej budownictwa, celowali w sztuce rzucania śmiałych mostów, kopali liczne kanały, budowali bezpieczne porty dla okrętów i wygodne drogi murowane, w ten więc sposób ułatwiali rozwijanie się handlu i wpływali korzystnie na dobrobyt ogółu.

na

Rzeźba. Wspomnieliśmy już, że rzeźby środkowej Ameryki różnią się bardzo między sobą, tak stylem jak i wykończeniem, i mówiliśmy, że zabytki najdawniejsze Tolteków przewyższają pod każdym względem późniejsze utwory; ale nietylko odmienna epoka ich powstania wpływa

te różnice, gdyż wielkie tu ma także znaczenie rodzaj użytego materyału. Żadna może sztuka w świecie nie posługiwała się w rzeźbie taką rozmaitością ciał wszelkiego rodzaju, a ponieważ Amerykanie owego czasu nie znali użytku żelaza, bardzo więc naturalne, że im kamień był twardszy i trudniejszy do obrobienia, tern wykończenie było słabsze i mniej dokładne.

Materyałem używanym do rzeźb były: kosztowne kamienie jak jaspis, obsydyan i nadzwyczaj ceniony zielony kamień, zwany kalchinitem; wszelkie rodzaje granitu, porfiru, serpentynu i bazaltu ; miękkie piaskowce i kamień wapienny ; złoto, srebro i miedź ; drzewo ; gips, albo czysty, albo przymie-szany z drobnemi kamyczkami, stiuk, glina palona, a nakoniec rodzaj ciasta z mąki kukurydzianej, wymieszanej z sokiem owoców, do którego dodawano, w jakichś celach tajemniczych, krew ludzką.

Statuetki z drogich kamieni , których najbogatszy zbiór posiada muzeum Christy w Londynie, są to poprostu nieforemne sześciany lub cylindry, na których rysy twarzy i wszystkie wogóle szczegóły oddane są zapomocą tylko małych kółek lub kresek, wy-rzynanych z wielkim wysiłkiem (fig. 135). W rzeźbach z granitu lub bazaltu artysta także czuje się skrępowanym trudnościami technicznemi ; członki nie oddzielają się jedne od drugich, zamiast nóg widzimy bezkształtne słupy, ręce są podobne do ucha dzbanków, palce zaledwie wskazane kilkoma nacięciami, w głowie nadaremnie szukałoby się jakiegokolwiek wyrazu, a cała sztuka artysty zwraca się ku drobnym powierzchownym ozdobom, łatwiejszym do oddania, z których jednak nagromadzenia powstaje chaos taki, że pomysł główny zupełnie się zaciemnia i staje się całkiem niezrozumiały (fig. 136). W tym także rodzaju zacytować można: olbrzymią głowę bóstwa na ścianach świątyni w Izamal, poprawniej już wykonaną (fig. 137),

Ш®

ИЛЛЛЛ

||

Fig. 135. Głowa bóstwa z twardego kamienia.

j£Cr..>

Lii

1-W

i.¹

o'

Fig. 136. Bożek porfirowy Azteków.

■ V --

Fig. 137. Kolosalna głowa w Izamal.

w której typ środkowoamerykański uwydatnia się w grubym łukowym nosie i w wardze górnej, bardzo wystającej; rozmaite bożyszcza, o formie

‘■J? ■

I?)

••

Wmh V

ША

-Ali

à.

9ł-

Щ#-'?

i;-'

ÿÿ:

j.

li

lii

tj

it

U'/?

Щамя ’ r*j

a»

Fig. 138. Posągi bożków z Zapatero.

Fig. 139. Bóstwa zwierzęce Meksykanów.

napół ludzkiej, napół zwierzęcej (fig. 138); zwierzęta napotykane w rozmaitych okolicach Meksyku i posiadające znaczenie bóstw opiekuńczych

a zarazem słupów granicznych (fig. 139); najciekawszym zaś okazem takiej rzeźby jest statua, wynaleziona na Plaza Mayor w Meksyku, a mająca przedstawiać bożka wojny Huitzilopochtli. Jest to duży cylinder granitowy, 10 stóp wysoki a 6 stóp szeroki, w którym zaledwie dopatrzeć można formy ludzkiej wśród najrozmaitszych dodatków: zwojów wężów, trupich głów, uciętych rąk i innych fan-Fig; 111. Popiersie tastycznych ozdób (fig. 140).

kobiece z Palenque.    j j    \ o ■ /

Gdy przechodzimy do wyrobów z gliny, do płaskorzeźb na piaskowcu, lub do rzeźb wykonanych z gipsu i stiuku, postać ludzka nabiera życia i wyrazu, krew krąży po jej żyłach, iskra rozumu tryska jej z oczu i sam wybór przedmiotu zdaje się uszlachetniać w miarę ułatwień, jakie

o/f

On

Fig. 140. Bożek Huitzilopochtli z Meksyku.

ł*

II

|\лдж

|ä

(гЛ

Hf

Uli

L";

przedstawia materyał. Zamiast ludzkich ***\[y.    bożyszcz o głowach tygrysich, aligatorów

pożerających jakieś stworzenia pół ludzkie pół zwierzęce, ropuch o drapieżnych pa-

Fig. 142. Głowa księżniczki Nikte-Kanchi.

żurach, słowem, całego panteonu bóstw wstrętnych i wzbudzających obrzydzenie, spotykamy typy bez porównania wdzięczniejsze, w których obok

Fig. 143. Głowa kapłanki z Vu katami.

oryginalności pomysłu i skomplikowanej zawsze ornamentacyi podziwiać trzeba prawdę i naturalność kompozycyi, staranność w modelowaniu i siłę wyrazu. Jeden z takich posągów, wynaleziony w Kopanie, może być uważany za arcydzieło Tolteków; biust kobiecy, odkryty w Palenque (fig. 141), spokojem i słodyczą wyrazu przypomina najlepsze dzieła Egiptu; a kamień grobowy księcia Chaakmola i jego siostry Nikte-Kanchi (fig. 142), niedawno odszukany w Chichen-Itzy, płaskorzeźby w Santa Lucia i główka młodej kapłanki, odkryta w Yukatanie a znajdująca się dziś w muzeum etnograficznem w Paryżu (fig. 143), charakterem swoim zbliżają się do naszej sztuki nowoczesnej.

fagi

Fig. 144. Płaskorzeźba meksykańska.

W pracach właściwych Meksy-nów, z rasy Azteków, przemaga już wprawdzie zbyt wybujała fantazya, a przytem sztywność i brak wyrazu, ale modelowanie jest udatne i ruchy nieźle pochwycone. Grupa przedstawiona tu (fig. 144) powtarza się często na rozmaitych pomnikach Meksyku: bóstwo umieszczone pośrodku, w postaci uzbrojonego rycerza, trzyma w ręku berło, zakończone figurą orła, który był herbem stolicy państwa; zasługuje na uwagę strój bożka, jego hełm, ozdobiony piórami, wstęgami i kwiatami ; siatka i naszyjnik, okrywające ramiona i pierś ; pas z przy-czepionemi do niego głowami poległych ofiar i skórą lamparta, spadającą na biodra, a dwie postacie napół nagie, ukorzone przed bóstwem, w postawie uległej i błagalnej, z prawdą są oddane.

i 'А Л

piag

шаг

Fig. 145. Tygiel kamienny z wybrzeża Mosquito.

Do działu rzeźby zaliczyć także można naczynia gliniane i kamienne, ozdobione pięknemi rysunkami w rozmaite desenie, jak np. duży tygiel kamienny, odkryty na wybrzeżu Mosquito, a którego dekoracya przypomina zupełnie architektoniczne ozdoby gmachów w Mitli (fig. 145).

Malarstwo. O malarstwie meksykańskiem słabe tylko możemy mieć wyobrażenie z kilku malowideł, zachowanych na ścianach, o których już wspomnieliśmy, a w rzędzie których można zacytować malowidła ścienne pałacu w Chichen-Itzy (fig. 146), z kawałków tkanin i z manuskryptów zdobionych miniaturami, przechowanych w niektórych zbiorach. Meksykanie posiadali dość bogatą gamę kolorów; farby

Q.

4W|

-CrC

;,XÏK

Y^

:<7 W

YY

Fig. 146. Malowidło ścienne z pałacu w Chichen-Itzy.

swoje otrzymywali z liści, łodyg i korzeni rozmaitych roślin i z muszli morskich, nie mówiąc już o sadzy, wapnie i ochrach, dostarczających im farb czarnej, żółtej i czerwonej ; kolory rozkładali płasko, bez żadnego cieniowania i lubili gwałtowne opozycye żywych barw. Drzewa, kwiaty i krajobrazy żadnej roli nie odgrywają w ich malowidłach, pozbawionych całkiem perspektywy; w tkaninach ich postać ludzka, oddana konwen-cyonalnie, ostrokątnie, stanowi jedyny motyw dekoracyjny, a typy identyczne, powtarzane jedne za drugiemi do nieskończoności, tworzą raczej arabeski i meandry, w których trudno‘doszukać się jakiegokolwiek poczucia natury, symetryczne jednak i regularne rozłożenie tych figur i umiarkowany koloryt wywołują dość szczęśliwy efekt dekoracyjny, dobrze zastosowany do przedmiotu.

Fig. 147. Malowidło z ręko-pismu meksykańskiego.

W manuskryptach meksykańskich rozwijają się w sposób obrazowy, zapomocą malowideł o żywych barwach, dzieje kraju, trądycye narodowe, rodowody królów i szlachty, prawodawstwo, kalendarz, obrządki religijne, rozmaite rzemiosła, słowem, najróżnorodniejsze strony wiedzy, obyczajów i sposobu życia tego ludu. Na rodzaju płótna bawełnianego, na skórach, specyalnie przyrządzanych, lub na mocnym papierze z włókna agawy malowano sceny z życia codziennego, albo też opisywano rozmaite fakta, posługując się hieroglifami, znakami symbolicznemi i fantastycznemi, których form, raz określonych przez kapłanów, nikomu niewolno było zmieniać. Meksykanie

wielkie znaczenie przywiązywali do tych rękopismów, redakcya ich powierzaną bywała wybranym na to specyalnie hierogramatom, kapłani starannie je przechowywali, a ich czytanie i tłómaczenie surowo było wzbronione ludowi.

Podajemy tu (fig. 147) malowidło, przedstawiające założenie stolicy w Tenochtitlan, dzisiejszym Meksyku. Pośrodku widzimy herb miasta, orła siedzącego na kaktusie, 10 głów wyraża 10 założycieli miasta, znak umieszczony pod kaktusem jest symbolem podboju, rośliny i wstęgi poprzeczne oznaczają żyzność i dobre nawodnienie kraju.

Wyjmujemy także z manuskryptu Troano (fig. 148) kilka miniatur, dających nam pojęcie o strojach, używanych w Meksyku. Montezuma (c)

'fa

)j

'г-

* 4 -.4 ♦

I:

t.

UL

b

W*.

iiA\j

girl

Sś

[aT~

Fig. 148. Stroje meksykańskie z manuskryptu Troano.

przedstawiony jest w zwykłym codziennym stroju: ma on na sobie płaszcz haftowany, a w rękach trzyma kwiat, ulubioną ozdobę Meksykanów, i rurkę napełnioną wonną żywicą; jedynemi oznakami najwyższej władzy są tu tylko wstęga, wpleciona we włosy i brak obuwia, gdyż król nigdy pieszo nie chodził, ale zawTsze bywał noszony przez niewolników. Żołnierze podczas bitwy byli całkiem nadzy (b), gdyż siatka, którą tu widzimy, służyła tylko do zarzucania na nieprzyjaciela, dla pojmania go żywcem; w czasie pokoju, rycerze nosili koszulę bawełnianą, z grubą podszewką, ozdobioną ich herbem i haftami, na rękach i nogach mieli wstęgi, szczelnie do ciała przystające, a broń ich stanowiły tarcze, zdobne w pióra czugi, łuki, proce, lance i noże z obsydyanu (a). Kobiety miały długie spódnice i kaftany, także haftowane, a głowę przewiązywały sobie chustką (e, f).

ma-

W Kodeksie Mendoza widzimy całą seryę malowideł dotyczących wychowania dzieci, kar jakie im wymierzano, pożywienia jakie im dawano i t. d. ; widzimy ojca wprawiającego syna do noszenia ciężarów, do kierowania łodzią, do używania sieci rybackich; matkę obznajamiającą córkę z zajęciami domowemi, zamiatającą izbę, zajętą tkactwem lub kręceniem sznurów. W innem miejscu spotykamy malowidła odnoszące się do migracyi Azteków ; postacie ludzkie oddane są tam z wielką delikatnością, wszyscy dowódcy noszą jednakowe ubranie, rodzaj płaszcza otwartego z prawej strony i zostawiającego ciało z tej strony odkrytem (d) ; znaki hierogli-ficzne umieszczone nad głową każdego z nich, podają ich nazwiska a wyraz ich twarzy równie jak i ich rysy są bardzo urozmaicone, widocznie więc artysta starał się oddać portrety tych, których opisywał dzieje. Wszystkie te malowidła odznaczają się pewnością rysunku i świetnemi barwami, ale zupełny w nich brak perspektywy i proporcyi, co je stawia niżej od najdawniejszych malowideł wynalezionych na ścianach gmachów Ameryki środkowej.

Forma ludzka w pomnikach Yukutanu i Meksyku nietylko występuje jako czynnik działający sam przez się, jako cel i przedmiot utworu; często służy ona za motyw ornamentacyjny, powtarzający się symetrycznie wśród innych ozdób ; taki jest naprzykład rysunek głęboko ryty na jednej ze ścian gimnazjum w Chichen-Itzy. Wogóle ornamentacya wielką gra rolę w sztuce środkowej Ameryki, a jeżeli jest czasami chaotyczna i niewyraźna, to zawsze odznacza się wielkiem bogactwem. Zewnętrzne ozdoby na tak zwanym Pałacu gubernatora w Uxmalu, jednym z najwspanialszych gmachów Yukatanu, znamionują bujną wyobraźnię i zarazem prawdziwe poczucie harmonii, uderza tam deseń znany w Europie pod nazwą greki, który także zauważono w świątyniach Mitli i na wielu naczyniach kamiennych i glinianych. Bogactwo ozdób jest widoczne także na tkaninach meksykańskich, których ciekawe szczątki posiada muzeum Luwru, a wielkiej sławy używały tu mozajki z piór ptasich, wykonywane w samym Meksyku, a także przez naród Tarasków, u których do dnia dzisiejszego przechował się ten rodzaj przemysłu. W ogólności powiedzieć można, że w ornamentyce meksykanów i sąsiednich im ludów powtarzanie tych samych tematów do nieskończoności, symetrya i porządek matematycznie ścisły, zastępują w wielkiej mierze fantazyą, na wyższym zaś szczeblu sztuki monstrualność i wyrachowana na efekt brzydota coraz bardziej biorą górę im dochodzimy do bliższych nam czasów.

Meksykanie, którzy całą swą kulturę przyjęli od Tolteków, nie umieli uszanować dzieła swoich inicyatorów ; królowie ich starali się zatrzeć wszelkie wspomnienie wielkości poprzedników i nakazali systematyczne niszczenie wszystkich zabytków malowidła i rzeźby dawnych panów kraju. Sztuka meksykańska nosi zawsze charakter urzędowy, oficyalny, przez to samo zbyt solenny i sztywny, a indywidualne natchnienie małą w niej gra rolę. Całe narody były zwoływane dla dogodzenia fantazyi monarchów a trądycye wspominają o dwustu tysiącach robotników, użytych do wzniesienia jednej ze świątyń w Meksyku, lub o dziesięciu tysiącach ludzi przenoszących jakąś ogromną bryłę granitu, którą po daremnych wysiłkach upuścili w jezioro gdzie zatonęła; jeden z teokalli meksykańskich miał przewyższać rozmiarami wielką piramidę w Gizeh a mówiliśmy już, że sama stolica posiadała 2.000 świątyń. Monarchowie taką przywiązywali wagę do uwieczniania swej pamięci przez wielkie prace monumentalne, że nieraz osobiście kierowali robotami, lub też powierzali ich dyrekcyą książętom krwi i najwyższym dostojnikom państwa. Zilomantzin, pan na Kulhuakanie, i Mokuihuitzin komendant miasta Tlateloko, byli architektami sławnego pałacu królewskiego w Tezkuko, wzniesionego w 1432 roku na rozkaz króla Metzahualkozotzin, zwanego przez misyonarzy Salomonem Nowego-Swiata, książę zaś Q u e t z i n syn jednego z królów, był znany jako jeden z najlepszych rzeźbiarzy swego czasu. Królowie na dworach swoich utrzymywali całe zastępy artystów wszelkiego rodzaju ; główny ochmistrz dworu przechowywał inwentarz dóbr królewskich, gdzie wszystkie rezydencye monarsze, parki, ogrody, pałace, kąpiele, etc. były odtworzone z największą wiernością przez urzędowych malarzy na dużych arkuszach papieru, a wiemy z kronik hiszpańskich, że gdy Kortez po raz pierwszy wylądował na brzeg meksykański w San Juan de Ulloa, deputacya wysłana na jego przyjęcie przez Monte-zumę liczyła w swem gronie kilku malarzy, którym powierzone było odtworzenie na dużych sztukach materyi okrętów, koni, dział i postaci nowych przybyszów.

Peru.

Najświetniejszem ogniskiem dawnej cywilizacyi w południowej Ameryce było państwo bikasów, które rozciągało się na całe dzisiejsze Peru, Boliwią i rzeczpospolitą Equadoru, na południową część nowej Grenady i na północne Chili, a nosiło ogólną nazwę Tahuantiusuyo, co znaczy cztery okolice świata. Należało ono do narodu Quiczuasôw, do których przyłączyli się : Aymarasy zamieszkujący Boliwią, plemiona Moksos, Czi-quitos i inne drobniejsze. Według tradycyi tych ludów założycielem ich państwa był w wieku XII naszej ery Manko-Kapak, zesłaniec słońca, który przybywszy z północy wraz z swą żoną Mama-Oellą nad jezioro Titaka, rzucił pierwsze podwaliny cywilizacyi miejscowej. Zważywszy, że do tej samej epoki dzieje Meksyku odnoszą upadek państwa Tolteków i zniknięcie ostatnich szczątków tej narodowości z środkowo-północnej Ameryki, nasuwa się myśl czy nie im właśnie można przypisać spełnienie na południu cywilizacyjnego posłannictwa, którego już byli motorami na północy.

Manko-Kapak i Inkasi jego potomkowie, rozpostarli swoje panowanie na ościenne okolice i ustalili silne rządy o charakterze ściśle teokra-tycznym. Stawszy się raz panami kraju, którego granice określiliśmy wyżej, rządzili oni nim łagodnie, nie myśleli już o dalszych zaborach i starali się tylko zabezpieczyć od postronnych wpływów ; to też najsurowiej wzbraniali swym poddanym wszelkich stosunków z sąsiedniemi ludami i wrprowadzili silną centralizacyą tak pod względem religii i prawodawstwa, jak pod względem języka i obyczajów.

Peruwianie uznawali istnienie najwyższego bóstwa, czystego i niewidzialnego ducha, ale główną cześć oddawali słońcu jako specyalnemu patronowi Inkasów i narodowemu bogowi, obok którego księżyc i gwiazdy drugorzędne miejsce zajmowały. Oprócz tego wierzono w ducha złego zamieszkującego w środku ziemi, czczono morze, ziemię, rozmaite żywioły

i zjawiska natury oraz duchy przodków, a także posiadano mnóstwo bożków, które wyobra-

I żano pod postacią ludzi, zwie-

-r~r

rzat ¹ r°ślin.

шяШШШшёшшш

Liczne świątynie porozrzucane były po całym kraju i dziś jeszcze szczątki ich pozostały w Tiahuanako; na jeziorze Titi-p kaka, gdzie obok zabytków * dawniejszej starożytności, widoczne są ślady panowania Inkasów (fig. 149); w Pachakamak, o parę mil od Limy, gdzie bożkowi tego nazwiska dziesiąty z Inkasów, Pachakutek, wzniósł przybytek ; w Huanuko i innych miejscach ; ale

AL

ШшШ:

-•

Fig. 149. Ruiny nad jeziorem Titikaka.

li

najwspanialszą była świątynia słońca w samem Kuzko, stolicy ówczesnego państwa, z której małe zaledwie resztki się przechowały, ale którą szczegółowo opisał Garcilasso de la Vega, potomek po kądzieli ostatniego z Inkasów. Mury wewnętrzne tej świątyni były całe pokryte złotą blachą, a na głównej ścianie, nad ołtarzem, wyryta była postać słońca w kształcie okrągłej twarzy, otoczonej promieniami i płomieniami, tak mniej więcej, jak u ludów europejskich słońce symbolicznie się wyraża ; z obu stron ołtarza stały pod ścianami złote trony, na których spoczywały zabalsamowane ciała zmarłych Inkasów ; wokoło głównej świątyni wznosiły się mniejsze pawilony, o dachach piramidalnych, poświęcone jeden księżycowi, drugi gwiazdom, trzeci błyskawicom i piorunom, czwarty tęczy, a nako-niec ostatni służył za miejsce narady dla kapłanów, którzy należeli wszyscy do rodziny królewskiej. W znacznej odległości od świątyni położony był ogromny klasztor, zamieszkały przez dziewice słońca, których liczba nieraz dochodziła do półtora tysiąca, a których przeznaczenie odpowiadało mniej więcej obowiązkom rzymskich westalek ; im także było poruczone wyrabianie bogatych tkanin i materyj, służących do ubrania Inkasów i ich rodzin. Świątynie w obrębie swoim zawierały także ogromne kilkopiętrowe budowle, w których przechowywały się ciała nieboszczyków, a każda rodzina miała w nich miejsce sobie wyznaczone. Mumie, wynalezione w tego rodzaju katakumbach, przechowane są zawsze w postawie siedzącej i zgiętej, na wzór tych, jakie odkryto w północnej Ameryce; ciała, stosownie do stanowiska umarłego, były mniej lub więcej bogato ubrane, owinięte w kilka całunów z rozmaitych tkanin i otoczone róźnemi przedmiotami, naleźącemi za życia do nieboszczyka, lub naczyniami pełnemi napojów. Niektóre z mumij wsunięte były w ogromne urny gliniane z nakrywam! (fig. 150), drugie znowu miały przyprawione sztuczne potworne głowy, nakształt materaców, wypchanych trawą morską, a w których nos, oczy i usta naśladowane były z drzewa, kości lub blaszek srebrnych, a peruki dodane z nici czarnych (fig. 151).

m

Wn

ЩЖ

Fig. 150. Mumia peruwiańska.

Fig. 151. Głowa mumii peruwiańskiej.

Oprócz świątyń i katakumb wznoszono także odrębne

który prowadziły wspaniałe i wygodne

na

ołtarze ofiarne, z których jedne były ogromnemi piramidami, zakończo-nemi rozległym tarasem,

schody, jak ołtarz w Huanuko (fig. 152), drugie umieszczone w lasach lub ogrodach, nad brzegami stawów i strumieni, przybierały kształty rotund

mäy»iiii^tifllüfr^iililll^L- pq'fsTVfhf'•■cĘiimi

/tlili 111 (HiillJ^liiIllf Ifîwf WI it    I    Al    pilili J1Л#'.ïrllltljiÜiV

/lii    \ ". jv-iffi'MrIk

/feânii't'I iiTiTńy;'.¹.¹ '1 _    rrf\ с \ . Ь    ■i.-HAK

/i/fflii-t    ; r i\    A-î) ii"-

<-⁷лМЖV. , - g V \    •.Jj|śr^fiłł'ąv

л ”    \    -    •.    I n ~    \    '.A

,-аг:/⁰    • I : < /    '    г?'Ч Afem

£ -c'/ *    ■ \    А If-Y ■ ■ d~iy^W:

/ -.v/fTi - к \mil r , i- ■

V Asa, VESA

Fig. 152. Ołtarz w Huanuko.

lub hemicyklów, jak ołtarz w Timama (fig. 153). Ofiary składały się z rozmaitych płodów ziemi i z kosztowności, ale bywały także w użyciu ofiary krwawe, a w takich €igp razach poświęcano nie-tylko zwierzęta, ale i ludzi, co jednakże znacznie mniej rozpowszechnione było tu, aniżeli w Meksyku. Zony dobrowolnie szły pod nóż na grobach mężów, po śmierci zaś królów i znakomitych wodzów poświęcano pewną ilość niewolników.

W cywilnej architekturze peruwiańskiej, spotykamy w rozmaitych okolicach kraju : w Kallo i Ingopilka, w rzeczypospolitej Ekwatoru ;

■тШЩШЁ

Si

к-

iff , Ш

Fig. 153. Ołtarz koło ïimama.

^-1 " -Nis ;t|

W Ч—¹ I ~'j j

ri i ". h ;[ / m

ЕЪ1 y i 'r~i

-ni."" '|1||>Г~Ч)г/г Л

■M

Ü\iLilaL_J ■ Д P ГА

VrAl Г 1 ń yг

:v

rlb.'A'Vp''- iiill

Vf’ p

gp

lhz ~ ! ~ I 7 PA7

'S

им

Fig. 15F. Bramy świątyni w Huanuko-Viejo.

w Marka-Huamachuko, Kabana i Sipa, w północnem Peru ; w Szawin, Huantar, Huanuko-Viejo i Banos, w Peru środko-wem; nakoniec w Willkas-Huaman, Puno, Tiahuanako i Konkacha w Peru południo-wem, rozmaite dawne zabytki, które do dnia dzisiejszego noszą nazwy : pałaców Inkasa, domów Inkasa, fortec Inkasa i t. p. Są to zawsze ciężkie masy, budowane z ogromnych brył kamienia, dochodzących nieraz do 10 metrów długości, często nawet żadną zaprawą nie spajanych, ale których obrobienie jest tak matematycznie doskonałe, że przystają do siebie z najzupełniejszą dokładnością i utrzymują się prawem własnej równowagi. Architektura peruwiańska nie posiada żadnych kształtów czerpanych w przyrodzie i naśladowanych ze świata roślinnego ; nie zna ona ani sklepienia, ani kolu--1—I—l—y—ip mny lub filaru , ściany I są zwykle nagie na zewnątrz , wewnątrz zaś były pokrywane blachami z kruszcu, które dopiero przyozdobiano rysunkami roślin i zwierząt, rzadziej zaś rysowano lub żłobiono wprost na ka-

mieniu ; otwory drzwi i okien odznaczają się prawie zawsze kształtem piramidalnym, a zdobne są w szlaki o deseniach dość prostych, ale nie pozbawionych wdzięku. Rząd bram, prowadzących do świątyni w Hua-nuko-Viejo, formą swoją, podobną do litery A, z trochę rozszerzonym wierzchołkiem (fig. 154), przypomina pylony egipskie, brama zaś słońca, w Tiahuanako, zupełnie jest prostokątna, a nad drzwiami roztacza się szeroki fryz, przedstawiający bożka słońca, uwielbianego przez króla, którego postać klęcząca powtarza się nieskończoną ilość razy w identycznym kształcie, w trzech rzędach, symetrycznie ułożonych jedne nad dru-giemi (fig. 155); podobne fryzy rzeźbione spotyka się nad drzwiami wszystkich prawie świątyń, w Kuzko, w Ka-bana, w Sipa, w Huamachuko i innych miejscowościach, gdzie się ich szczątki przechowały.

жтш

_    w/Hrij v,d i

Щ    ' i iThAL, J

fm

Ml -,    4 i V

j!vj

gl-n?3C:khs. vji

<w\\

^ tMimrw

^aj

\m

J.

Fig. 155. Brama świątyni w Tiahuanako.

Ш __

АН

Гr pi j

Aj'-

ГА

да a

...

AA>' ^

Fig. 156. Forteca w Paramonga.

Peruwianie celowali w sztuce wznoszenia fortec, z których dziś jeszcze istnieją wspaniałe ruiny w Paramonga, na skale panującej nad morzem (fig. 156); doskonale budowali kanały, mosty i drogi bite, a trakt główny, prowadzący z Kuzko do Quito, mający ii metrów szerokości a przedłużający się na przestrzeni 500 godzin drogi, był arcydziełem swego rodzaju. Jedna jego gałąź ciągnęła się dołem, wzdłuż brzegów morskich , druga zaś pięła się po grzbiecie Andów, ЩЁАЩ a na całym jego prze- WÈSÊk biegu wznosiły się waro- '^@1 wnie dla wojska, zajazdy i gościny dla podróżnych, na niektórych zaś szczytach, zalecających się pięknemi widokami, dotychczas jeszcze widać rodzaj foteli lub kanap, kutych w skale i ozdobnych deseniami, nazwanych siedzeniami Inkasa. Droga

ta, to przebijała się przez skały, to wiła się wężowato, to zawieszała nad przepaściami, a wtedy opatrzoną była silnemi poręczami, rynsztokami i spadami dla wody.

W rzeźbie, artyści peruwiańscy, równie jak Meksykanie, zależni byli od użytego materyału, gdyż nie znając także żelaza, natrafiali na wielkie trudności w wykonaniu. Gdy mają do czynienia z twardym bazaltem lub granitem, posąg ludzki staje się u nich podobnym do słupa czworograniastego, w którym tułów, nogi i ręce sumarycznie tylko są wskazane; głowę, także kwadratową, oddziela od reszty ciała kilka stopni, coraz się zwężających, nakształt przewróconych schodów, a które mają naśladować szyję; kilka kresek oznacza włosy; dwie dziury okrągłe, oczy; dwie wypukłości kwadratowe, uszy; a jedna wypukłość trójkątna, nos (fig. 157). Wszystkie ozdoby, w których Amerykanie tyle mieli zamiłowania: tatuowanie, klejnoty i szczegóły ubrania oddane są zapomocą kresek, niezbyt głęboko rytych w kamieniu, tak, że rzeźba przechodzi raczej w rysunek. Te same cechy spotykamy w płaskorzeźbach, w których nie można dostrzec żadnych

4\ Av

eg#

та

■op

Fig. 157. Głowa porfirowa bóstwa.

Ш

Fig. 158. Bożek słońca w Tiahuanako.

śladów modelowania; dla oznaczenia kilku odrębnych planów łupano kamień w ostre schodki, tak jak się daje naturalnie łupać mika i kamień szyśtowy i tym tylko sposobem otrzymywano wypukłość dla uwydatnienia rozmaitych części ciała. Najlepiej zauważyć można ten sposób postępowania w rzeźbach na bramie w Tiahuanako, o których jużeśmy wspominali (fig. 158). Bożek słońca oddany jest tam zapomocą dziewięciu planów wyciętych kwadratowo w kamieniu; każda warstwa jest wyższą o jeden centymetr od poprzedzającej ; w pierwszej od ściany warstwie wyrżnięte są nogi, w drugiej suknia boga, w trzeciej pas, ściskający go, w czwartej kontur głowy, reszta zaś planów służy już tylko dla rozmaitych szczegółów samej głowy ; i tak : włosy zajmują piątą warstwę, policzki szóstą, a nos siódmą. Nie mówiąc już o przykrem wrażeniu jakie sprawia dla oka ten rysunek, złożony z samych kątów prostych, nigdzie nieprzytę-pionych i niezaokrąglonych, wielkie także wady zauważyć można w pro-porcyach ciała: głowa jest nadmiernie rozwinięta i równa się więcej niż trzeciej części całego korpusu, ręce są tak długie, że opuszczone, mogłyby dostać końca nóg, a palców wyraźnie oznaczono tylko cztery; za to na każdym planie widzi się mnóstwo aż do zbytku posuniętych ozdób, z drobiazgową precyzyą odtworzonych. Lepiej już są pojęte dwa kolosalne posągi kamienne bogów, umieszczone także w świątyni w Tiahuanako ;

postacie te siedzą zgięte we dwoje, z rękami złożonemi na kolanach, a ich wykonanie, jakkolwiek zbliżone коп- ЩшЩшк1 wencyonalna maniera do rzeźb któreśmy wyżej opisali,

eM

posiada wszakże więcej swobody i kształty są lepiej modelowane i zaokrąglone, jak to nam wskazuje głowa jednego Гщйй тШ

z tych bóstw (fig. 159).

Fig. 159. Głowa bóstwa w Tiahuanako.

Najciekawszym może zabytkiem rzeźby peruwiańskiej w twardym kamieniu jest fontanna monumentalna w Kon-kacha, dokładnie opisana i odrysowana przez p. Wienera, jednego z współczesnych badaczy, któremu nauka zawdzięcza najwięcej wiadomości o dawnej sztuce peruwiańskiej.

Fontanna ta wznosi się w środku dziedzińca pałacu Inkasa, w Konkacha; kilkanaście lat temu została ona rozbita przez piorun i kilku jej części dziś brakuje, ale p. Wiener zdołał odtworzyć ją prawie w całości, a p. Soldi,

.1

>•

~\w

Fig. 160. Fontanna w Konkacha.

idąc za jego wskazówkami, zrobił z niej zmniejszony model, który umieszczono w muzeum etnograficznem, w Trocadero paryskiem (fig. 160). Jest to ogromna bryła granitu w kształcie tygla z nakrywą wypukłą; ma.

Iß

Szkic historyczny. T. I.

formę eliptyczną, a górna jej powierzchnia, 4 metry długa a 3 szeroka, wznosi się falowato od brzegów ku środkowi, tworząc rodzaj nieregular-nego pagórka, którego szczyt dosięga jednego metra wysokości. Z podwójnego krateru, umieszczonego w samym środku, wytryska woda, która spada po kamieniach, tworząc w miniaturze prawdziwe kaskady, rozlewa się po powierzchni i napełnia setki kanałów, stawów i sadzawek, a dochodząc do brzegów monolitu, odpływa przez dziury ukośnie wykręcone i formuje w ten sposób około dwudziestu regularnie rozłożonych strumieni, spadających na ziemię. Na wysepkach, otoczonych wodą, wznoszą się rozmaite typy architektoniczne : schody, żłobione w skale, prowadzą na tarasy i platformy, służące za podstawy świątyniom ; mury warowne, uzbrojone wieżami i inne budowle pokrywają całą powierzchnię; a wśród tego krajobrazu uwija się mnóstwo zwierząt najrozmaitszych, lwów, tygrysów, kotów, wężów, żab i szczurów, z których jedne wylegują się na skałach, drugie piją wodę z kanałów lub kąpią się w sadzawkach. Proporcyi najmniejszej w tym całym chaosie nie zachowano, szczury są często większe od lwów, lwy od świątyń, świątynie od gór i to się powtarza w całej kompozycyi; w wykonaniu także panuje wielka dowolność: głowy zwierząt nieraz przybierają jakieś pozycye anormalne względem reszty ciała, nogi są zwykle lekko tylko zarysowane i widocznie artysta korzystał z naturalnych form tego odłamu skały, ażeby je nagiąć do wymagań własnej fantazyi; rowki w kamieniu przeistoczył w kanały, większe wklęsłości

о» i

SB

Fig. 161. Fotel Inkasa.

w sadzawki i rezerwoary, szpice ostro zakończone w piramidy i wieże, wypukłości zaokrąglone w zwierzęta, ale pomimo naiwnej i prostej Poboty całość nie przestaje być pełną życia i malowniczości, a taka, jaką jest, fontanna z Konkacha pozostanie zawsze jednym z najoryginalniejszych okazów spotykanych w rzeźbie i chyba u jednych Chińczyków możnaby natrafić na coś tak niezwykłego co do ogólnego pomysłu.

'W

\Ł

Rzeźba peruwiańska doskonali się bardzo i zyskuje na stronie technicznej, gdy dotyka materyałów bardziej miękkich i łatwiejszych do obrobienia; rzadkie statuetki drewniane przechowane dotychczas, laski, berła i broń, najlepiej o tern świadczą, a rodzaj fotelu drewnianego, przechowanego w muzeum etnograficznem w Paryżu, w którym siedzenie wspiera się na grzbietach dwóch lwów, w przeciwnym kierunku do siebie ustawionych, daje widzieć bardzo staranne i umiejętne modelowanie (fig. 161). Figurynki bogów, złote i srebrne, także zbliżają się do naturalnych kształtów ciała ludzkiego ; podajemy tu kilka rysunków takich statuetek, z których pierwsza (fig. 162) zbytniem rozwinięciem głowy przypomina dzisiejszy typ peruwiański, a przedłużenie uszu pochodzi od ciężkich kolczyków, które wszyscy wyżsi dostojnicy tego narodu zwykle nosili; druga (fig. 163) przedstawia bożka kukurydzy, posiadającej u Pe-ruwianów pewien święty charakter, a w naczyniu, tu przy-łączonem (fig. 164) widzimy główkę bóstwa, ubraną w tiarę z kiści kukurydzianych.

vaboul

Fig. 162. Złota statuetka bóstwa.

mm

W/‘$r

3# -*I

■ Ф:

jggggjgj

1УД

Ale do szczytu doskonałości, na jaką mogło stać ten naród, doszli Peruwianie w ceramice; można nawet powiedzieć , że pod względem nieprzebranej rozmaitości form nadawanych wazom, urnom i różnym naczyniom, ceramika peruwiańska najbogatszą jest ze wszystkich jakie znamy; przechodzi ona od kształtów najprostszych do najbardziej skomplikowanych, od najwytworniejszych do najdziwaczniejszych ; raz się odznacza elegancyą i gracyą, to znowu popada w potworność i przesadę. Wazy po dwie, trzy lub cztery łączą się razem zapo-mocą cienkich szyjek i tworzą

COŚ podobnego do teraźniej- Fig. 163. Bożek ku- Fig. 164. ZJote naczynie Fig. 165. Ozdobne ,    . r    ,1    i kurydzy ze srebra.    peruwiańskie.    naczynie gliniane.

szych serwisów stołowych,

a omamentacya ich, złożona z ptaszków, owadów lub linij geometrycznych (fig. 165), tworzy całość harmonijną. Tu widzimy naczynia w kształcie owoców, jarzyn, mięczaków, ryb lub zwierząt czworonożnych, z prawdą i naturalnością oddanych (fig. 166) ; tam, kobietę karmiącą dziecko, dwóch rycerzy walczących z sobą, pasterza otoczonego trzodą, Inkasa przewodni-

czącego radzie wojennej, kapłana o formach wydętych, jakby napuchłych (fig. 167), a wszędzie kształt właściwego naczynia, zastosowanego do użytku, uwydatnia się wyraźnie wśród natłoku form różnorodnych ; ale prawdziwemi perłami w tej gałęzi są niektóre urny w kształcie głów ludzkich, w których piękny typ narodu Quiczuasôw oddany jest z największą prawdą, życiem i prawdziwie wysokim artyzmem (fig. 168). Bogata i poprawna ornamentacya dopełnia całości i w tym kierunku południowa Ameryka o wiele przewyższa Meksyk i Yukatan.

11

il

fi

ШММ

.«Л

Ч*«|

ишя

;эд|

щн

Й1,§ \

Ёт

Ш&

Aifl

Fig. 167. Naczynie przedstawiające kapłana.

O malarstwie peruwiańskiem bardzo mało da się powiedzieć ; sądząc z bardzo nielicznych okazów malarstwa monumentalnego, jak naprzykład z malowideł dekoracyjnych w fortecy Paramonga widać, że kolory, równie jak w Meksyku, były tu nakładane równo, bez żadnego cieniowania i że zestawiano obok siebie barwy najżywsze, unikając wszelkich tonów przejściowych, co p. Wiener tłómaczy naturą samego kraju, widokiem jaki oczom arystów przedstawiały Andy i Kordyliery, w których niedokwasy żelaza i miedzi, ziemie gliniaste, łupki, miki i kwarce tworzą na każdym kroku gwałtowne opozycye barw, dające się chyba porównać do kolorów tęczy, a nieznane wcale oczom Europejczyków. Co do samego rysunku,

Fig. 166. Naczynia gliniane.

Fig. 168. Naczynie w kształcie głowy.

podlega on podobnym przemianom jak rzeźba: na twardych kamieniach, granitach i bazaltach jest on szorstki, ostrokątny, sztywny i konwencyo-nalny, na naczyniach glinianych staje się o wiele miększym i naturalniejszym, ale w każdym razie zbyt mamy szczupły zasób danych, ażeby móc wydać sąd stanowczy o zaletach lub wadach malarstwa peruwiańskiego.

Oprócz ceramiki, uprawiano także w państwie Inkasów inne gałęzie przemysłu ; wyrabiano rozmaite gatunki tkanin, a ubiory sukienne zwane zwykle ponszami, które często dobrze zachowane znajdowano na mumiach, były zdobione deseniami, w których zwykle postać ludzka służy za główny motyw dekoracyjny. Obfitość drogich kruszców była tak nadzwyczajna w Peru, że Inkasi i wielcy panowie — kurakas — zaniedbywali eksploatacyą min złota, srebra i miedzi, nie potrzebując się troszczyć o te bogactwa. Garcilasso de la Vega powiada, że w skarbcach królewskich całe magazyny, zwane puma, napełnione były drogiemi metalami w sztabach, ziarnem złotem naśladującem zboże i mnóstwem posągów złotych naturalnej wielkości. Według tegoż pisarza, obok pałaców królewskich naśladowano ze złota całe ogrody : wyrabiano z tego kruszcu drzewa okryte owocami, trawy i kwiaty, a zaludniano te osobliwsze parki zwierzętami, ptakami, płazami i owadami ze złota i najcenniejszych kamieni. Musiał rzeczywiście przepych dworu Inkasów być nadzwyczajny, jeżeli Hiszpanie, których państwo było naówczas najpotężniejszem i najwspanial-szem w świecie znanym, ze zdumieniem i najżywszą admiracyą opisywali cuda, napotykane w tych dalekich krainach.

Jeżeli w niektórych gałęziach przemysłu, a szczególnie w ceramice, trzeba przyznać Peruwianom pierwszeństwo przed Meksykanami, to w dziedzinie wiedzy o wiele oni niżej pozostali; mieli wprawdzie pewne pojęcie o astronomii, medycynie i geografii, posiadali bardzo sztuczny i skomplikowany kalendarz, ale nauki nie były u nich systematycznie uprawiane ; w literaturze znaną była niewielka liczba dramatów i mów okolicznościowych, a oficyalni poeci układali hymny pochwalne na cześć Inkasów i głosili ich wielkie czyny.

Fig. 169. Quippos peruwiańskie.

Pisma Peruwianie zupełnie nie znali, gdyż rzadko napotykane tablice pokryte jakiemiś znakami symbolicznemi, nie zdają się przedstawiać żadnego sensu dobrze określonego i znaczenie ich jest dotychczas zupełnie niezrozumiałe ; zastępowali zaś pismo dziwnym i oryginalnym rodzajem przyrządu, zwanego qtuppos; były to grube sznury, do których przymocowywano cieńsze sznurki różnokolorowe rozmaitej długości, opatrzone jednym, dwoma lub trzema węzłami (fig. 169).

Każda barwa posiadała pewne odrębne znaczenie, i tak: kolor czerwony oznaczał wojnę, żołnierzy, kolor zielony kukurydzę i t. p., węzły zaś wyrażały liczby: jeden węzeł oznaczał 10, dwa 100, trzy 1000 etc. W ten sposób dochodzono do wyrażania dość rozwlekłych zdań i rachunków, ale podobny system przedstawiał wiele trudności i niedokładności, a dla tłó-maczenia go istniały odrębne kolegia uczonych. Dalecy więc tu jesteśmy od graficznego systemu Meksykanów i od bogatej ich literatury, przechowanej dotychczas w licznych manuskryptach ; ale gdy z drugiej strony porównamy moralne cechy Azteków i Quiczuasôw, szala znowu przeważa się na korzyść tych ostatnich. Rządy ich były łagodniejsze i bardziej pa-tryarchalne, religia mniej ponura i krwawa, sposób wojowania mniej barbarzyński, a chociaż ofiary ludzkie były i u nich znane, nie praktykowano ich na tak olbrzymią skalę jak w Meksyku, i po większej części miały one charakter dobrowolnego poświęcenia, a przytem antropofagia, której się oddawały ludy zamieszkujące pierwotnie te kraje, została zupełnie zniesiona przez Inkasów.

Oprócz właściwego Peru, znajdujemy jeszcze inne ognisko cywilizacyi w południowej Ameryce ; była niem północna część dzisiejszej Nowej-Grenady, a właściwie płaskowzgórze Bogoty, zwane Kundinamarką. Kraj ten był zamieszkały przez naród Muyskasów, dziś zupełnie wygasły, a którego początki bardzo się zbliżają do tradycyj peruwiańskich. Epoka założenia państwa zdaje się być tąź samą, a rolę peruwiańskiego Manko-Kapaka odgrywa tu bohater В o c h i к o. Religia Muyskasów była podobna do peruwiańskiej i uznawała słońce za najwyższe bóstwo ; władzę piastowało jednocześnie dwóch panujących, tak, jak to miało do niedawna miejsce w Japonii; władca duchowny zamieszkiwał miasto Iraka, świecki zaś król, zwany zake, rezydował w Tundżi. Naród ten miał obszerne wiadomości w astronomii i odznaczał się posiadaniem trzech kalendarzy: rolniczego, duchownego i cywilnego. Najciekawszym zabytkiem po tych ludach jest kalendarz księżycowy, starannie i zręcznie rzeźbiony na ogromnym kamieniu, znalezionym w Tundżi.

Z tego cośmy w krótkości podali o ludach rasy czerwonej widać, że jedne z nich nigdy nie wyszły ze stanu zupełnej ciemnoty ; drugie doszedłszy do niskiej stosunkowo cywilizacyi, stanęły na miejscu, nie mogąc się dalej posunąć i znikły z widowni dziejowej ; trzecie, nakoniec, samodzielnie według jednych, za współudziałem obcych tajemniczych czynników według drugich badaczy, dosięgnęły wysokiej kultury materyalnej, ale nie umiały się utrzymać na wyżynach, gdyż w sobie samych nosiły zarodek niemocy. Zamiast dążenia do wznioślejszych coraz ideałów, zużyły się i popadły w najpotworniejsze zboczenia, a brak żywotności i słabe pod-

stawy cywilizacyi tych ludów uwydatnia najlepiej ta okoliczność, źe pomimo pozornej potęgi i silnej na oko organizacyi, nie potrafiły one stawić czoła obcemu napływowi, a garstka europejskich flibustyerów okazała się dostateczną dla zupełnego ich ujarzmienia i dla całkowitego zagładzenia śladów nawet tych napozór kwitnących państw.

W sztuce, Amerykanie okazali wyższe zdolności o tyle tylko, o ile mógł się rozwijać ich talent indywidualny w stosunku do stron zewnętrznych, powierzchownych traktowanego przedmiotu, wszędzie zaś gdzie trzeba było nadać utworowi piętno ducha, myśli bożej, gdzie talent rzemieślniczy nie wystarczał, ale konieczne było prawdziwe uczucie i natchnienie, nieudolność ich staje się widoczną i popadają oni w monstrualność, a miejsce wyobraźni zajmuje chimera, grymas i potworność.

•••

i'

Ą\

RASA ŻÓŁTA.

rzystępując do traktowania o rasie żółtej, zajmiemy się prawie wyłącznie dwoma ludami, których cywilizacya, sięgająca niezmiernie dalekiej przeszłości a całkiem samoistna, przetrwała prawie bez zmiany aż do ostatnich czasów, to jest Chińczykami i Japończykami, pominiemy zaś zupełnem milczeniem albo też zbędziemy krótką wzmianką inne ludy do tej rasy należące, gdyż szczegółowe badanie ich rozwoju zbytecznieby nasz zakres rozszerzyło, a w rezultacie małoby się mogło przyczynić do lepszego wyświetlenia właściwości i zdolności cywilizacyjnych szczepu o którym mowa. Drobne plemiona zamieszkujące Rosyą i Syberyą, jak: Kałmucy, Tunguzi, Buryaci, Jakuci, Kamczadale i mnóstwo innych, stoją dotychczas na tak niskim szczeblu oświaty, a przy-tem od tak dawna ulegają obcym wpływom, że względna ich kultura nie może obudzać większego zajęcia, poza obrębem studyów ściśle etnograficznych. Mongołowie i Tatarzy rozmaitych odłamków, którzy tak przeważną a tak groźną rolę odgrywali w dziejach średniowiecznych Azyi i Europy i których państwa dochodziły nieraz do nadzwyczajnej, aczkolwiek nietrwałej potęgi materyalnej, nigdy nie potrafili wyrobić wśród siebie wyższej cywilizacyi, przyjmowali zaś tylko czasowo i powierzchownie gotową już kulturę podbitych ludów: Arabów, Persów, Indyan, Chińczyków lub Europejczyków. W Indo-Chinach dzisiejsza cywilizacya jest bardzo zbliżona do chińskiej, starożytna zaś kultura państwa Khmeru, w Kam-bodżyi, tak jest pokrewną Indyom, że o niej pomówimy później, zajmując się ludami rasy indo-europejskiej.

Zapewne, niejeden szczegół ciekawy i pouczający dałby się wynaleść i zacytować przy bliźszem rozpatrzeniu się w dziejach i dzisiejszej egzy-stencyi rozmaitych tych plemion, ale takie studya odnoszą się już raczej do specyalnych gałęzi wiedzy, a dla nas, mających przeważnie na widoku sztukę i jej wielostronne objawy, pozbawioneby one były donioślejszego znaczenia. Mówiąc o Murzynach lub Malaj czykach, musieliśmy chwytać każdy najsłabszy promyk, rzucający pewne światło na ich ustrój społeczny i na ich moralne dążenia, gdyż wśród nich żaden naród nie wybił się, do dnia dzisiejszego, ponad byt graniczący ze stanem natury, tu zaś mamy przed sobą dwa wielkie państwa, których cywilizacya wypowiedziała, zdaniem naszem, ostatnie swe słowo i w których geniusz, właściwy rasie żółtej, doszedł do najwyższego punktu, do jakiego był zdolny dosięgnąć.

' 'Г;Щ|

CHINY.

XVI. Cte. de Beauvoir. Pékin,

Źródła: — I. I. В. Du Halde. Description géographique, historique, chronologique, politique et physique de l’empire de la Chine et de la Tartarie chinoise. Paris 1735. — II. L’Abbé Gro-sier. Description générale de la Chine. Paris 1787. — III. E. R. Hue. Souvenirs d’un voyage dans la Tartarie, le Thibet et la Chine. Paris 1852. — IY. E. R. Hue. L’Empire Chinois. Paris 1854. —V. E. R. Hue. Le Christianisme en Chine etc. Paris 1857—1858. —VI. Comte d’Escayrac de Lauture. Mémoires sur la Chine. Paris 1864. —YII. G. Pauthier. Livre de Marco-Polo. Paris 1865. — VIII. L’Abbé David. Journal d’exploration dans l’empire chinois. Paris 1880. — IX. W. A. P. Martin. The Chinese, their education, philosophy and letters. London 1880. —

X. E. Faber. Introduction to the science of Chinese religion. Canton 1879. —XI. Tcheng-Ki-Tong. Les Chinois peints par eux-mêmes. Paris 1884. — XII. Abel Rémusat. Essai sur la langue et la littérature chinoise. Paris 1811. — XIII. Die preussische Expedition nach Ost-Asien. Berlin 1865. — XIV. R. Werner. Die preussische Expedition nach China, Japan und Siam. Leipzig 1883. — XV. Le Baron de Hübner. Promenade autour du monde. Paris 1874.

Yeddo, San Francisco. Paris 1872. — XVII. V. Meignan. De Paris à Pékin par terre. Paris 1884.— XVIII. I. Thomson. Dix ans de voyages dans la Chine et Г Indo-Chine, trad, franc. Paris 1884.— XIX. Cte. de Rochechouart. Excursions autour du monde. Paris 1884. — XX. A. Jacquemart. Histoire de la Céramique. Paris 1873. — XXI. I. Marryat. History of pottery and porcelain.

London 1857.

i s t o r y a. Pomimo, źe od kilku już wieków Europejczycy w czę-stem znajdują się zetknięciu z Chinami, pomimo, że podróż Marca-Pola, długie przebywanie na miejscu katolickich misyo-narzy, a nakoniec stosunki handlowe i wojny ostatnich lat powinny były rzucić żywsze światło na ustrój polityczny i społeczny tego państwa i na charakter moralny jego ludności, można powiedzieć, że znajomość Chin i ich mieszkańców i teraz jeszcze jest u nas bardzo powierzchowną, gdyż naród ten z największą nieufnością przyjmuje cudzoziemców* i najusilniej

stara się ukryć przed nimi to wszystko, co stanowi istotę jego cywilizacyi. Od najdawniejszych czasów Chińczycy umieli tak się odosobnić od reszty świata i ustrzec obcych wpływów, że kraj ich był całkiem nieznany starożytnym, a pierwszą pobieżną o nich wzmiankę spotykamy u Flaviusa Arrianusa, który w swej Historyi Indyj, redagowanej w II. wieku po Chr. powiada, że zachodnia Azya otrzymywała przez Baktryanę surowe i tkane jedwabie, pochodzące z Chin. Była wTprawdzie chwila, w której niektórzy nowocześni uczeni, wprowadzeni w błąd przez wynajdywanie naczyń z porcelany chińskiej w grobowcach dawnego Egiptu, przyznali za niewątpliwy fakt, że Chiny na parę tysięcy lat przed Chrystusem zostawały już w stosunkach z krajem Faraonów, ale wkrótce się wyjaśniło, że była to po-prostu mistyfikacya kupców arabskich, którzy rzucali pokryjomu do grobów świeżo odkopanych urny porcelanowe, teraz z Chin sprowadzane.

Ze źródeł chińskich wiemy, że wr II. wieku przed Chrystusem garstka Żydów, po przebyciu rozmaitych kolei dostała się do Chin i założyła tam kolonią, istniejącą dotychczas pod nazw'a sekty Tiao-Kin-Kiao, a posiadającą główną swą synagogę w mieście Kai-fung; w 94 zaś roku naszej ery, to jest za panowania dynastyi Han, wysłana została deputacya chińska dla zawiązania stosunków handlowych z kilkoma krajami zachodniemi, ale dotarła tylko do Arabii i ztamtąd wyniosła smutny zwyczaj utrzymywania na dworze cesarskim rzezańców. Ta pierwsza próba zbliżenia się do cudzoziemców nie znalazła naśladowców i kilka wieków minęło bez jej ponowienia, dopiero w VIII. wieku zawiązały się stałe stosunki Chińczyków z Arabami, stwierdzone przez historyków tego ostatniego narodu, a można przypuszczać, że początku wielu wynalazków i ulepszeń, wprowadzonych przez Arabów, trzebaby szukać pierwotnie w Chinach.

Według trądycyi, podanej przez Jezuitów, nauka chrześciańska już od VI. wieku była głoszoną w Chinach przez biskupów nestoryańskich, syryjskich i perskich, a na dowód tego przytaczaną bywa tablica marmurowa, wynaleziona w 1625 r. w mieście Si-an, na której ma być wyryty krzyż z napisem syryjskim, zredagowanym chińskiemi literami, i data r. 635, ale krytyka nowoczesna nie bardzo temu dowierza i cały ten fakt uważa za tendencyjne zmyślenie Jezuitów. Przechowuje się także podanie o chwilowym pobycie w Chinach św. Tomasza, a faktem niezbitym jest, że gdy Wenecyanin Marco-Polo przedsięwziął w drugiej połowie XIII. wieku swą podróż po Chinach, jako poseł wielkiego chana mongolskiego, Kublaja, znalazł on w Nankinie kilka kościołów katolickich, których jednak epoki założenia nam nie podał. Najdzielniejszymi pionierami cywilizacyi europejskiej w Chinach byli niezaprzeczenie Jezuici. Ich prozelityzm religijny, zasłonięty pozorami wielkiego umiarkowania i tolerancyi, powoli ale systematycznie zdążał do celu; zamiast gwałtownego nawracania mas, starali się oni wszczepiać w nie zwolna oświatę Zachodu, a w r. 1579 liczna grupa księży, przeważnie włoskich, pełnych taktu i wykształcenia, została wysłana do Niebieskiego państwa i misyonarze ci, przebiegając prowincye, wtajemniczali lud w pierwsze rudymenta astronomii, fizyki i sztuk wyzwolonych, przyczem głosili mu naukę prawdziwej wiary. Ich postępowanie zręczne i oględne jednało im umysły do tego stopnia, że cesarze zaczęli im powierzać wysokie funkcye nadworne i kierunek zakładów naukowych, intendenturę i zarząd trybunału matematycznego, a ksiądz Charles, Jezuita francuski, został nawet mianowany przez cesarza Kang-Hi prezesem trybunału astronomicznego, o którego znaczeniu pomówimy obszerniej na innem miejscu. Tenże sam Kang-Hi wydał edykt, pozwalający urzędownie Jezuitom na otwieranie kościołów i głoszenie religii chrześciańskiej, ale bulla papieża Klemensa XIV. z 1773 r., kasująca zakon i wydalająca przez to samo jego członków z Chin, ciężki cios zadała wpływowi Europejczyków w tym kraju. Następcy Jezuitów, Dominikanie i Franciszkanie, a później Lazaryści, nie umieli utrzymać owoców pracy poprzedników, gdyż zbytnią gwałtownością w nawracaniu narazili na szwank całą sprawę i zgotowali późniejsze prześladowania. Powrócimy później raz jeszcze do misyj katolickich w Chinach, a teraz starajmy się streścić pokrótce to, co wiemy o dziejach tego kraju i o charakterze jego kultury.

Przystępować zawsze trzeba z wielką ostrożnością do korzystania ze źródeł, jakie posiadamy w tym względzie, a szczególnie z nieufnością przyjmować należy twierdzenia nowoczesnych pisarzy, tak europejskich jak chińskich, piszących dla Europy. Pierwsi z nich, albo wychodząc z źle obranego punktu widzenia i nie przeniknąwszy się duchem tego narodu, fałszują prawdę mimowolnie, albo też uwodząc się stronnością, odmawiają Chińczykom wszelkich zalet; drudzy zaś grzeszą zbyteczną gorliwością w kierunku przeciwnym i tendencyjnie naciągają wszystko dla przedstawienia swojej cywilizacyi w jak najkorzystniejszem świetle. Najpewniejszem źródłem informacyi mogą być prace dawniejszych misyonarzy, a także starożytne teksta chińskie, które sięgają epok nadzwyczaj odległych i obok pomnikowych napisów Egiptu są najdawniejszemi dokumentami pisanemi, jakiemi ludzkość poszczycić się może.

Duma i zarozumiałość Chińczyków każą im szukać początków państwa w epoce aż do śmieszności odległej, gdyż dzieje swoje liczą oni nie na tysiące, ale na dziesiątki tysięcy lat, odrzucając wszakże te fantastyczne wywody, nie ulega wątpliwości, że ich cywilizacya jest jedną z najdawniejszych w świecie i że istnieli już oni, jako naród zupełnie uorganizowany, na parę tysięcy lat przed Chrystusem. Według najnowszych badań etnograficznych i historycznych zdaje się, że pierwsze brzaski swojej kultury zawdzięczają Chińczycy przedstawicielom rasy turańskiej, gdyż do tego szczepu należeli prawdopodobnie owi przybysze, znani w tradycyach chińskich pod nazwą Stu rodzin, którzy wkroczywszy do Chin w bardzo odległej starożytności, pomieszali się z pierwotnymi Miao-Tseu i innymi miejscowymi autochtonami, zaszczepiając wśród nich zarodki rozmaitych wiadomości, wyrobionych na obcym gruncie. Wprawdzie Chińczycy, w swej pysze narodowej, odrzucają stanowczo wszelkie wpływy postronne i starają się udowodnić, że ich cywilizacya rozwijała się samodzielnie, bez niczyjej pomocy, ale nie zdołali ukryć przed okiem europejskich szperaczy owego podania o Stu rodzinach, które obala ich zbyt wygórowane pretensye da zupełnej oryginalności ich pierwotnej kultury.

Tradycye chińskie odnoszą ukazanie się pierwszego człowieka — Pan-ku — na g6 milionów lat w tył i przypisują mu napół boski charakter, jak o tern świadczą następujące słowa ksiąg świętych : »Był on »umieszczony pomiędzy niebem a ziemią, i był świadomym przestrzeni, »oddzielającej go od nich; posiadał znajomość przyczyn rzeczy, istnienia »żywiołów i wiedział jak były utworzone pierwiastki jestestw żyjących«. Po nim następują dziwaczne istoty, o ciałach wężów i smoków, o twarzach ludzkich a nogach końskich, i te potwory, przez jakiś czas, wyłącznie zaludniają ziemię, a po nich dopiero zjawia się człowiek w teraźniejszej swojej postaci. Tu się zaczyna bajeczna historya Chin, która trwa do 1980 r. przed Chr., to jest do chwili, w której dzieje przybierają już zupełną pewność i następuje historya oficyalna, z dynastyami cesarskiemi, których filiacya nie ulega już żadnej wątpliwości.

Notując fakta należące do przedhistorycznej fazy swojego państwa,. Chińczycy umieją im nadawać pewne cechy prawdopodobieństwa, a nawet cytują daty, które, zacząwszy od r. 3468 przed Chr., nabierają już pewnej ścisłości, przedtem zaś ciągnie się cykl cesarzy, tak zwanych świętych, pozostających w bezpośrednim stosunku z bóstwem, a obdarzonych nadzwyczaj długiem-życiem. Pierwszy z nich, Cesarz Nieba, żyjący 18,000 lat, określił porządek czasu, dzieląc go na dziesięć peryodów niebieskich i dwanaście ziemskich ; drugi, Cesarz Ziemi, żył także 18,000 lat i podzielił miesiąc na trzydzieści dni; jego następca, Cesarz Ludzi, cieszył się jeszcze dłuźszem życiem, gdyż miał doczekać się 45,500 lat wieku; podzielił on państwo na dziewięć części, a rządy każdej z nich powierzył jednemu z członków swojej rodziny; za jego panowania zaczynają się pierwsze objawy życia towarzyskiego, ale w tym peryodzie, obejmującym 81,500 lat, niema jeszcze mowy ani o stałych siedzibach, ani o jakiejkolwiek odzieży, a historya powiada, że ludzie mieszkali po jaskiniach i że wszelkie

poczucie wstydu było im nieznane. Dopiero za czwartego z tych monarchów, za Cesarza Gwiazd, zaczyna się prawdziwa walka o byt; człowiek myśli już o zabezpieczeniu się od napadów dzikich zwierząt i buduje sobie gniazda drewniane, a ciało okrywa skórami zabitych drapieżników. Piąty, Cesarz Ognia, uczy ludzi jak się mają obchodzić z tym żywiołem, nakłania ich do życia rodzinnego, wprowadza zwyczaj wymiany produktów i wynajduje pierwszy system pisma, polegający na notowaniu ważniejszych wypadków zapomocą węzłów, wiązanych na sznurach, co przypomina peruwiańskie quippos. Jego następca, cesarz Fu-Hi, uczy ludzi rybołówstwa, myśliwstwa i hodowli zwierząt domowych ; organizuje własność, wydaje kodeks praw, wprowadza śluby małżeńskie, określa cztery punkty kardynalne świata i cztery pory roku, urządza kalendarz, naucza muzyki, nakoniec ustanawia ośm dyagramów, symbolów, zwanych kua, w których zawierają się zasady fundamentalne całej cywilizacyi i na których spoczywa cały systemat filozoficzny Chińczyków. Tak więc narcha ten rzuca prawdziwe podstawy dzisiejszej organizacyi państwa i jest dotychczas uważany jako zesłany przez Opatrzność dla zapewnienia szczęścia ludzkości, a datę jego wstąpienia na tron Chińczycy odnoszą na rok 3468 przed Chrystusem. Po nim następuje Czeng-Nung, Cesarz Rolnictwa, który studyuje własności roślin i naucza sposobów leczenia chorób, rozpoczyna wielkie prace kanalizacyjne, kopie sztuczne rzeki i powstrzymuje, zapomocą silnych grobli, zbyteczne postępy morza. Jemu także przypisują ustanowienie dzisiejszego herbu cesarskiego, to jest smoka, na pamiątkę zwierzęcia fantastycznego, które jakoby miało ukazać się na ziemi za czasów jego panowania. W r. 2698 wstępuje na tron Hoang-Ti, Cesarz Żółty, książę obdarzony wielkim geniuszem, który przeprowadza dalej dzieło cywilizacyjne swych poprzedników; ustanawia on najwyższy trybunał mający układać kronikę państwa, dzieląc ją na sześćdziesięcioletnie peryody, wprowadza naukę arytmetyki, geometryi i astronomii, zakłada pierwsze obserwatoryum, wydaje dzieło lekarskie, rozwija żeglugę, wynajduje busolę, bije pierwsze monety i określa stosunkową wartość przedmiotów; umeblowanie i strój przybierają typ właściwy im dotychczas, a przytem powstają pierwsze instrumenta dęte, powozy, okręty, a jako broń, łuk i strzały. Za jego rządów został także wprowadzony podział administracyjny państwa : pięć wsi składa się na obwód, dziesięć obwodów stanowi powiat, dziesięć powiatów gubernią, a nakoniec dziesięć gubernij prowincyą. Żona tego cesarza, Lui-Tseu, wprowadziła hodowlę jedwabników i nauczyła lud posługiwania się ich przędzą. Później kroniki chińskie cytują jeszcze wielu cnotliwych i mądrych książąt, a między innymi w 2300 r. cesarza Y a o, od którego zwykle u nas datowano początek

mo-

dziejów chińskich i jego zięcia, S z u n ; ale prawdziwa chronologia cesarska rozpoczyna się od r. 2205, w którym wstępuje na tron dynastya Hia, z cesarzem Y u, po tej zaś, w 1783 r., druga dynastya Szang. Do tej chwili monarchowie chińscy nie następowali po sobie w porządku sukcesyjnym, ale każdy z nich, dochodząc do pewnego wieku, obierał sobie spadkobiercę, najgodniejszego tej wysokiej godności, a dopiero z dynastya Hia rozpoczyna się szereg władców sukcesyjnych, Chińczycy jednak zaliczają jeszcze do cesarzów świętych wszystkich tych, którzy panowali do 1980 r., a dopiero z tą datą otwiera się u nich urzędowa historya państwa. Dzieje kraju, od początku dynastyi Hia aż do VII. wieku przed Chrystusem, objęte są w księgach Szuking, które oprócz chronologii i historyi właściwej zawierają także wiadomości o ustroju politycznym i o statystyce państwa, a jakkolwiek w tych księgach żywioł fantastyczny jeszcze przeważa, istnienie dwóch pierwszych dynastyj nie da się już zaprzeczyć i należą one stanowczo do historyi, a napis Yu, umieszczony na skale u źródeł rzeki Huang-Ho i zbadany przez Klaprotha, dowodzi najlepiej autentyczności drugiego założyciela dynastyi Hia, gdyż pomnik ten uwiecznia pamięć wielkich zasług tego cesarza, położonych przy nadaniu właściwego kierunku wodom rzeki Żółtej i jej dopływów, które przedtem niszczyły kraj cały peryodycznemi wylewami.

Cała urzędowa historya Chin, spisywana przez miejscowych kronikarzy, zamyka się w nieprzerwanem paśmie wewnętrznych zatargów i zamieszek, napadów tatarskich i mongolskich, wśród których wynurza się kilka epok świetniejszych, jak panowania dynastyj: Han, Tang i Ming; opisywanie tych kolei byłoby suchem i pozbawionem wszelkiego interesu, ograniczymy się więc na podaniu tablicy dwudziestu dwóch dynastyj, które przez 4000 lat zmieniały się na tronie chińskim, nie zapuszczając się wcale w dłuższe szczegóły.

I. Dynastya Hia (2205—1783), pierwszy założyciel Y a o, drugi

założyciel Y u.

II. Dynastya Sza?ig (1783 — 1183), założyciel Tszing-Tang.

III. Dynastya Tszeu (1183 — 255), założyciel W u - w a n g.

W epoce tej pamięć dawnych mądrych cesarzów zaczyna się zacierać, zepsucie wkrada się do wszystkich warstw społecznych, następuje zupełne rozprzężenie w rządzie i obyczajach i państwo, wyszłe zaledwie z epoki mitycznej, chyli się już widocznie do upadku. Znajdują się jednak dwaj mężowie, którzy, uderzeni tym smutnym stanem kraju, starają się złe naprawić przez zaprowadzenie reformy religijnej. Pierwszym z nich jest Lao-tse, żyjący w VII. wieku, drugim Kung-tse—Konfucyusz, urodzony w VI. wieku, za panowania cesarza Ling-wanga (571—544).

Ale ich usiłowania, jakkolwiek zbawienny wpływ mają później wywrzeć na stronę moralną narodu, nie mogą na razie oddziałać na waśni polityczne ; szereg wojen i zatargów pomiędzy drobnymi książętami, rozpoczęty w 720 r., przedłuża się i dalej, dynastya Tszeu tylko nominalnie utrzymuje się na tronie, aż nakoniec upada w 255 r. a jej miejsce zastępuje:

IV.    Dynastya Tsin (255—202), założona przez Si an-Wang a.

Najdzielniejszym przedstawicielem tej krótko panującej rodziny jest

Tsin-szi-Hoang-Ti, który łączy pod swojem berłem całe Chiny, podbija wszystkie drobne państewka i pierwszy przybiera cesarski tytuł Hoang. Od tej to dynastyi pochodzi nowa nazwa państwa — Chiny — gdyż poprzednio starożytni nazywali Chińczyków — Seres. Nowy władca widząc, że drobni książęta powołują się na tradycye i podania zawarte w księgach Szu-king, a chcąc zatrzeć te dawne wspomnienia, utrudniające ustalenie się jego despotycznej władzy, kazał odszukać i spalić wszystkie te świadectwa ubiegłych wieków, a także zniszczyć wszystkie zabytki sztuki i gmachy wzniesione przez poprzedników, jedynem zaś dziełem monumentalnem jego panowania był ów sławny mur chiński, który kazał on wznieść dla zasłonięcia się przed napadami Tatarów, od dawnych już lat niepokojących granice Chin i znanych pod nazwą Hiong-nu, Hunnów. Centralizacya władzy, dokonana przez cesarza Tsin-szi, nie trwa jednak długo i już za jego syna, Ol-szi, oddzielne prowincye odzyskują samorząd.

V.    Dynastya Han (202 przed Chryst. — 220 po Chr.), której założycielem był T a i -1 s u - к a o, rządzi krajem przez 400 lat z górą, a epoka jej panowania jest jedną z najświetniejszych chwil dla monarchii. Cesarzom z tej rodziny udaje się znowu skupić władzę w jednem ręku, przyczem udzielają oni swej protekcyi naukom i sztukom, nakazują odszukiwać i zbierać w jednę całość dawne zatracone teksty, wysyłają poselstwa dla zawiązania stosunków z Zachodem, a około 65 r. naszej ery buddhaizm, pod nazwą religii Fo, pierwszy raz dostaje się do Chin.

Po upadku dynastyi Han, w 220 r., cesarstwo rozbija się na trzy oddzielne królestwa i peryod ten, zwany San-kue, przedłuża się przez lat 45, to jest do roku 265.

VI.    Dynastya Tein (265—420). Założyciel jej, Wu-ti, raz jeszcze łączy pod swojem berłem rozpadłe części państwa i przekazuje tak znowu zjednoczoną całość swoim następcom, ale Tatarzy, po długich walkach podbijają nakoniec w 386 r. północne prowincye Chin i tworzą tam odrębne mocarstwo, a w Chinach południowych następują po sobie :

VII. Dynastya Pe-sung (420—479), założyciel Wut i II.

VIII. Dynastya Tsi (479—502), założyciel К a o -1 i; w tej epoce religia Buddhy znacznie się rozkrzewia.

Szkic historyczny. T. I.

IX. Dy nasty a Liang (502 —557).

X. Dynastya Tszin (557—581).

XI. Dynastya Sui (581—618). Jej założyciel, książę Wen-ti, stał się najpierwej panem mocarstwa północnego, obalając w niem panującą rodzinę tatarską Hen-czen, potem uderzył na cesarstwo południowe, wygnał dynastyą Tszin i w ten sposób połączył nanowo obie połowy monarchii.

XII. Dynastya Tang (618—907), założyciel Kao-tsu. Zarządów tej rodziny, utrzymującej się na tronie przez 300 blisko lat, Chiny dochodzą do wielkiej potęgi i, rządzone przez mądrych monarchów, rozwijają się we wszystkich kierunkach, ale po jej upadku następuje po sobie pięć bardzo krótko trwających dynastyj, znanych pod ogólną nazwą Heu-taj, co znaczy: późniejsze albo ostatnie rodziny, a mianowicie :

XIII.    Dynastya Liang, druga (907—923).

XIV.    Dynastya Tang, druga (923—936).

XV. Dynastya Tsin, druga (936—947).

XVI. Dynastya Han, druga (947—951).

XVII. Dynastya Tszeu, druga (951—960).

Potem jeszcze panują współcześnie:

XVIII. Dynastya Sung (960—1279), i

XIX. Dynastya Kin (1123—1260), z których żadna niczem waźniej-szem się nie odznaczyła.

Chiny, przez cały ten przeciąg czasu szarpane wewnętrznemi niesnaskami i niepokojone najazdami Tatarów, nieraz ulegają ich orężowi i nawet często są zmuszone do płacenia im haraczu, a gdy nie mogąc same oprzeć się wrogom, wzywają pomocy Mongołów, ci ostatni zwyciężają wprawdzie i wypędzają Tatarów, ale ich wódz Kublaj-Chan opanowuje sam Chiny i zakłada tam swoje dynastyą.

XX. Dynastya Yuan (1260 —1368), założyciel Kublaj-Chan zwany przez Chińczyków S z i -1 s u. Za dynastyi Yuan pierwszy raz całe Chiny dostają się pod obce berło, ale cesarze mongolscy panują roztropnie, protegują nauki i szanują narodowość swych poddanych; później jednak niezgoda wkrada się do cesarskiej rodziny i rozszerza na cały naród; ten się rozpada na oddzielne hordy, uznające władzę rozmaitych książąt, co też pozwala Chińczykom pomyśleć o wybiciu się zpod obcego jarzma. Na czele ich staje waleczny i rozumny książę Hong--wu, który wypędza Mongołów, osiada na tronie pod nazwą Tai-tsu i funduje nową, narodową dynastyą.

XXI. Dynastya Ming (1368—1647) wydała kilkunastu dzielnych cesarzów i za jej rządów nauki i sztuki odrodziły się w Chinach i zakwitły

nowym blaskiem, ale w północnej części kraju zostały szczątki dawnych Tatarów, zwanych dziś Mandżurami, a ci zdołali już w 1616 r. założyć udzielne państwo, nadając swemu władcy tytuł cesarza; zaczęli oni mieszać się do spraw wewnętrznych Chin, korzystając z domowych waśni wkroczyli do Pekinu i nakoniec cesarz ich, Szun-Tszi, opanował w r. 1647 cały kraj i dał początek dynastyi mandżurskiej, która dotychczas utrzymuje się na tronie.

XXII. Dynastya Tai-tsing, założona w 1616 r. przez Thien-minga, podbija całe Chiny w 1647 r., a cesarz Szun-Tszi, wstępując na tron chiński, przybiera nazwę Szi-tsu. Mandżurowie, dla zaznaczenia swojej przewagi, główny nacisk położyli tylko na cechy zewnętrzne ; zmusili Chińczyków do przyjęcia ich stroju i oznak honorowych dla dygnitarzy, co nie obeszło się bez wielkich trudności, obyczaje zaś i instytucye przyjęli od podbitego ludu, a powołując do najwyższego zarządu państwem członków obu narodowości w równej liczbie, potrafili uczynić swe panowanie lekkiem do znoszenia i zespolili się prawie zupełnie z rodowitymi Chińczykami.

Dynastya Tai-tsing pierwsza zbliżyła się do rządów europejskich i zaczęła tolerować cudzoziemców. Już z początkiem zeszłego stulecia Chiny zawiązały były handlowe stosunki z Anglią za pośrednictwem Kompanii Wschodnio-Indyjskiej; w r. 1757 miasto Kanton zostało wyznaczone jako jedyny punkt, mający ześrodkowywać w sobie ten handel, i pomimo częstych nieporozumień i wygórowanych nieraz żądań Chińczyków, stan ten przedłużał się aż do 1833 roku. Zniesienie monopolu Kompanii Indyjskiej dało powód do poważnych zatargów między dwoma rządami i od tej chwili rozpoczyna się era nieporozumień, która wkońcu doprowadza do zerwania stosunków i do wypowiedzenia wojny. Panowania ostatnich czterech cesarzów chińskich : Tao-Kuanga, Hien-fonga, Tung-szi i Kuang-su, przedstawiają pasmo układów, to zawieranych, to znów zrywanych, między Chinami z jednej a rozmaitemi rządami Europy z drugiej strony ; wreszcie mocarstwa zdobywają się na krok energiczny i w r. i860 zostaje przedsięwzięta wielka wyprawa anglo-francuska, która kończy się zdobyciem Pekinu i spaleniem przez Anglików sławnego pałacu Yuen-ming-yuen, letniej rezydencyi cesarskiej. Przed zawarciem w 1842 r. traktatu między Chinami a Anglią, uprzywilejowana tylko korporacya Ko-Hong, w Kantonie, miała prawo pośredniczenia w handlu między Chińczykami a cudzoziemcami ; traktat ten zniósł jednak taki stan rzeczy, a Chiny otworzyły Europejczykom pięć portów dla wolnego i bezpośredniego handlu, a mianowicie: Kanton, Amoy, Szang-hai, Fu-czeu i Ningpo, jednocześnie zaś Anglicy zdobyli dla siebie wyspę Hong-Kong, na południowych brzegach Chin, gdzie założyli swoją kolonią. Po wypadkach z i860 r. Chiny zmuszone zostały do otworzenia czternastu nowych portów, w których rozmaite państwa utrzymują teraz swoich konsulów, pierwszorzędne zaś mocarstwa i kilka państw pomniejszych zmusiły Chińczyków do znoszenia w samym Pekinie obecności ich ambasadorów i posłów nadzwyczajnych. Tak więc, z dniem każdym rozszerza się tu wpływ europejski, ale Chiny ze wstrętem poddają się tej smutnej dla nich konieczności, i zdaje się bardzo wątpliwem, ażeby mogło kiedykolwiek nastąpić szczere zbliżenie się ich do ludów, które uważają zawsze za wrogich najeźdźców i nazywają barbarzyńcami. Zresztą, widoczne są już teraz symptomata rdzennego rozkładu tej olbrzymiej machiny politycznej, która mianuje się dumnie Państwem Niebieskiem i wszystko zdaje się zapowiadać bliski i nieodwołalny jej upadek. Oddawna już cywilizacya chińska nie posunęła się jednym krokiem naprzód, ale przeciwnie traci ona z każdym dniem coraz więcej gruntu pod stopami, jeżeli zaś nadejdzie chwila, w której wpływ Europy stanowczo tam przeważy, będzie to chyba dziełem podboju, a w takim razie o samodzielnej transformacyi kultury chińskiej i mowy już nie będzie.

Jeżeli dzieje polityczne Chin małe w nas mogą obudzić zajęcie, to inaczej się rzeczy mają, gdy chcemy wniknąć w ustrój społeczny i moralny tego ogromnego państwa. Znajdujemy tu wiele stron nowych, oryginalnych i pouczających i dlatego wypada nam obszerniej się zastanowić nad religią, formą rządu, obyczajami i zwyczajami tego narodu.

ШШу$ e 1 i g i a. Trudno jest wyrzec coś stanowczego o pierwotnej religii PICI Chińczyków, gdyż dawne teksta są bardzo niejasne w tym względzie, a przytem ulegała ona ciągłym transformacyom, które dotykały nietylko jej cech zewnętrznych, ale nawet samej jej istoty. Podstawą jej była wiara w najwyższe bóstwo Szang-ti, stwórcę wszech rzeczy, istotę nieśmiertelną, doskonałą i sprawiedliwą, której sam tylko panujący godzien był składać ofiary. To wzniosłe pojęcie o Bogu, które zdaje się po dziś dzień przechowywać w najwyższych warstwach ludności, spaczyło się z czasem i przeistoczyło w rodzaj naturalizmu mitologicznego, w którym rozmaite siły przyrody zidentyfikowano z ogromną ilością duchów złych lub dobrych, bezpośrednio wywierających swój wpływ na ludzi. Najwyższe stanowisko w hierarchii zajmują : duch nieba Ti i duch ziemi Sze, za niemi zaś idą duchy drugorzędne, z których każdy zamknięty jest w jednym z objawów natury; i tak są: duchy grzmotów, deszczu, chmur, drzew, kwiatów i t. p., a obok nich święci cesarze i prawodawcy, filozofowie a nawet poeci, którzy zasłużyli na miano świętych — Szing.

Od najdawniejszych czasów otaczano wielką czcią pamięć przodków i mężów, którzy przyczynili się do zapewnienia szczęścia lub dobrobytu ludzkości, lecz i do tego kultu, tak ze wszech miar chwalebnego, przyłączyły się legendy i bajeczne podania, wśród których trudno rozróżnić fikcyą od prawdy dziejowej. I tak : cesarz Hoang-ti, jeden z największych dobroczyńców narodu, miał być porwany przez smoka i uniesiony ku niebu, a łuk, który upuścił na ziemię podczas tej powietrznej wędrówki, przechowuje się dotąd w specyalnej świątyni; żona jego Lui-tse, jako pierwsza nauczycielka jedwabnictwa, dostąpiła godności ducha morw i jedwabników. Takie zaludnianie Olimpu osobistościami, które za życia prawdziwie się zasłużyły narodowi, ma swoję stronę chwalebną, i Chińczycy, pozbawieni z natury wszelkiego idealnego pierwiastku, posiadający niepewne tylko i niejasne pojęcie o bóstwie i o przeznaczeniu duszy, najlepszy jeszcze wybór zrobili, zapełniając swoje niebo tymi, którzy im największe oddali usługi, ale powoli kult ten, tracąc coraz bardziej na swej pierwotnej czystości, popadał w grube zabobony i okazywał się za słabym hamulcem przeciwko zepsuciu, które zaczęło toczyć cały organizm narodu i prowadzić go do moralnego upadku.

Gdy w VII. wieku przed Chr. zepsucie i rozprzężenie pojęć moralnych doszły do najwyższego stopnia, dała się uczuć konieczna potrzeba zaradzenia złemu przez radykalną reformę religijną, a jako wykonawca tego posłannictwa zjawia się mędrzec i filozof Lao-tse; studyuje on starożytne teksta, pogrąża się w rozmyślaniu, udaje się nawet, jak niesie podanie, do Indyj, bada tajemnice religijne tego kraju i zaczyna głosić nową naukę, którą zamyka w księdze Tao-te-king, to jest księdze najwyższego rozumu i cnoty. System jednakże jego, oparty jedynie na spekula-cyach czystego rozumu i na abstrakcyjnej medytacyi, nie mógł na długo zadowolnie narodu, tak nawskróś poziomego i pozbawionego wszelkich spirytualistycznych dążności jak Chińczycy ; to też wyznawcy jego doktryny, zwani Tao-sse, wprowadzili, po śmierci mistrza, do swoich praktyk religijnych nieskończoną ilość przesądów ; magia, nekromaneya, astrologia, poszukiwanie napoju nieśmiertelności i wiara w metampsychozę przekształciły zupełnie pierwotne pojęcia, a jakkolwiek zrazu doktryna Tao-sse używała wielkiego rozgłosu, rozszerzyła się na Tonkin i Koreę, przeszła do Japonii i do wielu ludów dzisiejszej Syberyi i była także przez czas jakiś specyalnie protegowaną przez cesarzów z dynastyi Han, dzisiaj pozostała ona tylko wyznaniem najciemniejszych warstw narodu, a cesarz dla formy tylko celebruje parę razy do roku przed ołtarzami taoistów. Sama postać mędrca przybrała jakiś bajeczny, mitologiczny charakter ; przywiązując się do samej jego nazwy, która znaczy Starzec dziecię, utworzono legendę, według której Lao-tse został poczęty za pośrednictwem spadającej gwiazdy i przez 81 lat pozostawał w łonie matki, a gdy przyszedł na świat, włosy i brwi jego były zupełnie siwe; idąc zaś dalej, zespolono jego osobę z samem bóstwem, zaczęto go uważać za dawniejszego od świata stworzonego i przewodniczącego jego powstaniu, tak że wkrótce został on zidentyfikowany z samym Szang-ti, lub też uważanym za specyalnego boga długiego życia, Szeu-lao. Plastycznie przedstawiany on bywa jako starzec o uśmiechniętej i dobrodusznej twarzy, o włosach i brwiach białych, o czaszce nadzwyczaj rozwiniętej, ubrany w suknie żółte, wsparty na jeleniu i trzymający w ręku owoc bajecznego drzewa fan-tao, lub otoczony grzybami ling-tszi, zapewniającemi nieśmiertelność.

Drugim reformatorem, którego nazwisko jest znacznie popularniejsze i lepiej znane za obrębem Chin, jest Konfucyusz — Kong-fu-tse — urodzony w 551 r. przed Chr. Został on, również jak jego poprzednik, uderzony upadkiem moralnym swoich rodaków i postanowił zaradzić złemu, starając się przywrócić dawne obyczaje, zbierając w jeden kodeks dawne prawa i wskrzeszając zapomnianą cześć dla mędrców starożytnych. Religia przez niego wprowadzona, jest raczej systematem filozoficznym i księgą moralności, aniżeli doktryną dogmatyczną; widząc gruby mate-ryalizm, przenikający masy, usiłuje on przeciwstawić mu poszanowanie dla węzłów rodzinnych i cześć dla pamięci przodków, a te uczucia głęboko zapuszczają korzenie w sercach jego adeptów i są dotychczas najwybitniejszą może stroną dodatnią charakteru Chińczyków. Zbiera on rozrzucone materyały historyczne i literackie, ażeby uprzystępnić dla wszystkich korzystanie z tych skarbów, nagromadzonych przez wieki, i tak powstają cztery Kingi, to jest klasyczne księgi religii, filozofii i wiedzy, które później dopełniają się jeszcze innemi pracami jegoż samego i uczniów jego. Konfucyusz, jak się zdaje, miał osobiście wysokie bardzo pojęcia o Istocie najwyższej, o jej przymiotach i o wymiarze boskiej sprawiedliwości, ale przemawiając do narodu, mało usposobionego do wzniesienia się w sferę zbyt oderwanych od ziemi pojęć, zostawił na boku określenie samego bóstwa, które pozwolił każdemu wyobrażać sobie i czcić w sposób najlepiej odpowiadający wewnętrznemu jego nastrojowi, a główny i prawie wyłączny nacisk położył na moralną i społeczną, a można powiedzieć, praktyczną stronę swojej nauki. Za najważniejsze zadanie uznał on potrzebę kształcenia serca ludzkiego, postanowił wyzwolić człowieka z więzów ma-teryi, otworzyć mu oczy i ukazać przepychy otaczającego świata, przyzwyczajać go zwolna do wyjścia z nicości i martwoty, w których się dobrowolnie pogrążał i kazać mu myśleć, chcieć i znać. Oto są trzy stopnie tego wy kształcenia, które zaczyna od rozbudzenia uśpionego ducha

i prowadzi do wiedzy, a którego doktryna zawiera w sobie jedne z najwznioślejszych maksym, jakie kiedykolwiek filozofia wypowiedziała o ludzkości. Nie ograniczając się do wygłaszania szlachetnych zdań, Konfucyusz wskazuje metodę, jakiej się trzeba trzymać dla dopięcia zamierzonego celu; powiada on, źe serce ludzkie podobne jest do rozhukanego konia, nie słuchającego ani wędzidła, ani głosu, do potoku pędzącego z gór, lub do nagle wybuchającego płomienia, że więc nie trzeba czekać, ażeby te gwałtowne siły miały czas się rozwinąć, ale należy je zawczasu hamować i utrzymywać na wodzy. Z drugiej strony, serce ludzkie nosi samo w sobie zarodek ideałów sprawiedliwości i mądrości, a tylko zmysły niweczą te pojęcia i rozbudzają sensacye, które trzeba zwalczać. Zmysły są to tylko właściwości natury ludzkiej, ale nie są przymiotami, natura jednak udzieliła człowiekowi pięć darów prawdziwych, a temi są: postać okazująca uszanowanie, mowa łagodna, słuch bystry, oko jasno patrzące i myśl uważna. Dary te więc trzeba rozwijać jak najusilniej, strzec się przedewszystkiem niedbalstwa, które jest pierwszą przyczyną zepsucia, a we wszystkich swych postępkach kierować się uszanowaniem. Uszanowanie tedy dla przodków, dla bliźnich i dla samego siebie, jest główną podstawą nauki Konfucyusza, tak jak miłość jest podstawą chrześcianizmu.

Religia Konfucyusza nie posiadała pierwotnie ani kapłanów, ani żadnych obrazów świętych. Uroczystości religijne miały tylko na celu uczczenie objawów bóstwa w przyrodzie ; obchodzono solennie przemiany pór roku, powrót wiosny, zapładnianie się ziemi i zbiory zboża, a także oddawano hołd należny pamięci cnotliwych i użytecznych mężów. Później, przyłączyły się do tego inne ceremonie i został ustanowiony pewien kult, a całe Chiny pokryły się świątyniami na cześć samego Konfucyusza i dawnych mędrców, których wreszcie porównano z bogami i zaczęto im składać ofiary. Doktryna wysoce filozoficzna Konfucyusza mogła być należycie pojętą i w swej czystości przestrzeganą tylko przez warstwy ukształ-cone narodu, to też została ona przeważnie religią najwyższych dygnitarzy i samego cesarza, a nawet i tu wkradły się do niej z biegiem czasu pewne obce naleciałości, które przekształciły w znacznej mierze jej charakter ściśle spekulacyjny.

Oprócz dwóch powyższych doktryn, zrodzonych na gruncie swojskim, w I. wieku naszej ery dostaje się do Chin buddhaizm, ale z początku ogranicza się on do małej liczby wyznawców, a dopiero w V. wieku rozszerza się z wielką siłą, i pod mianem religii Fo, staje się wyznaniem panującem wśród średnich klas narodu. W Tybecie organizuje się on w XIII. wieku na zupełnie oryginalnych podstawach, a kapłani buddhyjscy otrzymują tam nazwę matek dusz — lamów. W 1260 r. jeden z lamów, nazwiskiem

Passepa, ogłasza się najwyższym kapłanem, namiestnikiem samego Buddhy i przybiera tytuł Dalaj-Lamy. Inni znaczniejsi lamowie protestują z początku przeciwko wprowadzeniu takiego jedy no władztwa duchownego i powstaje schizma; ale wkrótce umysły się uspokajają, w XV. wieku powaga Dalaj-Lamy ustala się stanowczo i rozpoczyna się nieprzerwany szereg najwyższych kapłanów, naczelników kościoła uznanych przez wszystkich, a ich urzędowa rezydencya w Hlassa staje się celem pielgrzymek całego świata buddhyjskiego. W r. 1447 inny lama zakłada klasztor w Dżaszi-Lhumbo i przyznaje sobie także boski charakter; ta uzurpacya uzyskuje sankcyą Dalaj-Lamy, który uznaje współzawodnika za najwyższego po sobie dostojnika kościoła i odtąd Dalaj-Lama jest uważany za wcielenie bóstwa, jako stwórcy ducha, tak zwany zaś Teszn-Lama albo Bogdo-Lama, za wcielenie stwórcy materyi.

Można powiedzieć, że w Chinach żadna z trzech religij, wymienionych wyżej, nie zachowała w całości swego pierwotnego charakteru. Pomieszały się one z sobą, zapożyczyły jedne od drugich nietylko wiele form zewnętrznych, ale nawet niektóre dogmata, stanowiące istotę wiary i z tego połączenia wytworzyła się oryginalna mitologia, dość często trudna do dokładnego określenia, jako zaś jej wyraz zewnętrzny, powstała skomplikowana ikonografia, do dzisiaj nawet niedostatecznie rozjaśniona, a której typy spotykają się w najrozmaitszych utworach sztuki chińskiej. Mówiliśmy już o plastycznem wyobrażeniu mędrca Lao-tse; Konfucyusza Chińczycy przedstawiają w spokojnej i poważnej postawie, ze zwitkiem rękopismów w ręku i w czapce literata na głowie, Buddha zaś czyli Fo zachowuje swą indyjską charakterystykę, z tą tylko różnicą, że zamiast brwi, brody i wąsów, miewa najczęściej jakieś arabeski i desenie, które twarzy jego nadają dziwaczny wyraz i pewne, przykre dla oka skrzywienie. Buddhyjskiego także pochodzenia jest bogini Kuan-in, oddawana pod postacią młodej kobiety o miłem obliczu, trzymającej w ręku różaniec, lub wspartej na jeleniu albo na ptaku świętym. Typowem i już specyalnie chińskiem bóstwem jest bożek zadowolenia — Pu-tai; opasły, rozmamzany, o łysej głowie, o wiecznym, lubieżnym uśmiechu, wydobywającym się z nawpół przymkniętych oczu, wspiera się całym swym ciężarem na dużym worku skórzanym, który ma w sobie zamykać wszystkie dobra doczesne; Mars chiński, z brzuchem wystającym a czerwoną i nabrzękłą twarzą, jest także oryginalnym i litylko po chińsku pojętym bogiem wojny, a gdyby nie włócznia o ostrym żeleźcu, którą trzyma w ręku, trudnoby się domyśleć, jakie są rzeczywiste jego atrybucye. Wielu jeszcze innym bóstwom pomniejszym , z których każde przewodniczy jakiemuś objawowi natury, nadawaną bywa postać ludzka, a oprócz tego olimp chiński napełniony jest mnóstwem typów zwierzęcych, z których jedne, o formach fantastycznych, nieistniejących w przyrodzie, mogą być uważane za prawdziwe bóstwa, drugie zaś, oddane pod rzeczywistą postacią, mają raczej znaczenie symboliczne. W rzędzie pierwszych najwybitniejsze stanowisko zajmują smoki, straszne potwory okryte łuską, o ogromnych głowach z rozwartemi paszczami, i o łapach uzbrojonych najeżonemi pazurami; według ksiąg Szu-king smoki takie ukazują się na ziemi w ważnych tylko chwilach, zwiastując urodzenie wielkich ludzi, początki wielkich panowań i inne, pomyślne dla kraju zdarzenia. Są rozmaite rodzaje smoków : najwyższy w hierarchii, smok niebieski, Lang; smok morza, Li; smok gór, Kau; smoki skrzydlate, smoki z rogami, bez rogów i t. d. Smok stał się także godłem symbolicznem cesarzów i książąt: cesarz, synowie jego i książęta wyższych stopni używają za herb smoka o pięciu pazurach ; książęta niższego rzędu, o czterech, mandarynom zaś za godło służy wąż o czterech pazurach, zwany Mang. Cesarze dawnych dynastyj mieli za emblemat nieśmiertelnego ptaka Fong-hoang, który teraz stał się atrybutem cesarzo-wych ; Khi-lin, zwierzę dobrej wróżby, jest także rodzajem smoka o nogach jelenich ; pies Fo, o grzywie kędzierzawej, o paszczy strasznie przekrzywionej, znany jest pod nazwą Chimery u dawnych miłośników sztuki chińskiej ; znaki zodyaku wyrażają się przez zwierzęta o formach naturalnych ; i tak : styczeń ma za symbol tygrysa, luty królika, maj konia i t. d. Jeleń biały i źóraw są symbolami długiego życia, kaczka symbolem wiary małżeńskiej, a oprócz tego symbolika chińska rozciąga się na rośliny, na przedmioty martwe, na kolory, na formy nawet geometryczne, wszystko, słowem, jest ujęte w pewne reguły, których gwałcić nikt nie ma prawa i to właśnie stanowi niewolniczy charakter sztuki chińskiej. Całe stworzenie jest podzielone przedewszystkiem między dwa główne pierwiastki : pierwiastek męski, czynny — yang — i żeński, bierny — yn. Yang, siła twórcza, materya w ruchu, przewodniczy wszystkim wyższym, szlachetniejszym objawom natury i ducha; niebo, słońce i ogień zostają pod jego kierunkiem, a symbolicznie przedstawia się on przez formy okrągłe lub owalne i przez cyfry nieparzyste. Yn, materya nieruchoma, plastyka, posiada w swoim zakresie księżyc, ziemię, wszystkie niższe istoty w hierarchii stworzeń i oddaje się przez kształty kwadratowe, prostokątne i przez cyfry parzyste. Tym dwom podziałom odpowiadają dwa bóstwa: Ti, duch nieba i Sze, duch ziemi; co zaś do pojęcia o najwyższym bogu, Szang-ti, jakkolwiek spotyka się ono pod tą nazwą w chińskim panteonie, zbyt jest abstrakcyjne i zbyt idealne, aby mogło przemawiać do masy zmateryali-zowanych Chińczyków i w ikonografii ich przybiera najczęściej postać mędrca Lao-tse. Kolory mają także swoje specyalne znaczenie, uświęcone

tradycyą ; od najdawniejszych czasów uznawano pięć głównych kolorów, odpowiadających jednemu z żywiołów lub jednej ze stron świata. Kolor żółty przedstawia ziemię, i północ, — zielony, drzewa i wschód, — nakoniec biały, kruszce i zachód. Każda dynastya przybierała także właściwą sobie barwę, i tak: przedostatnia dynastya, Ming, odróżniała się kolorem zielonym, ostatnia zaś, Tai-tsing, adoptowała kolor żółty ; barwa taka służy już tylko samym cesarzom, charakteryzuje ich ubiór i dachy ich pałaców, a nikt z poddanych nie śmie jej używać. Taka formalistyka symboliczna nabiera wielkiego znaczenia, gdy się przystępuje do badania sztuki chińskiej, każdy bowiem utwór może tym sposobem wykazać swoje przeznaczenie i epokę, z której pochodzi, ale należy dodać, że dla zoryentowania się w podobnym chaosie potrzebna jest głęboka znajomość tysiąca rozmaitych szczegółów, do której zaledwie całemi latami cierpliwych studyów dojść można.

czerwony, ogień i południe, — czarny, wodę

Obrządki kultu nie są zbyt liczne u Chińczyków ; zasadzają się one głównie na składaniu ofiar w postaci roślin aromatycznych i wina, rzadziej zaś stworzeń żyjących. Ofiary składają się na ogromnych ołtarzach, than, ustawionych na otwartem powietrzu, lub też w dużych świątyniach, zwanych miao i mniejszych świątyniach thse, ale oprócz tego w każdym domu znajduje się specyalne miejsce, wyznaczone dla sprawowania obrządków religijnych. Ołtarze mają kształt podłużnych stołów, nad któremi zawieszany zwykle bywa jakiś obraz treści religijnej, na nich zaś ustawione są posągi bóstw, pomiędzy któremi najczęściej spotykają się bóstwa: Fo, Кгшп-in, Tsao-sze, duch ogniska domowego, lub Szin-nong, starożytny król, który jakoby miał nauczyć ludzi gotowania pokarmów; oprócz tego na ołtarzach mieszczą się rozmaite rodzaje urn zawierających kadzidła, wino poświęcone i kwiaty, a obok nich świeczniki, łopatki i inne przyrządy bronzowe, służące do podsycania ognia. Ilość waz używanych przy ofiarach była ściśle określona, stosownie do stanowiska osób składających je : cesarz miał prawo do dziewięciu waz, szlachta do siedmiu, ministrowie do pięciu, a literaci do trzech. Wazy cesarskie były zwykle złote, innych zaś dygnitarzy srebrne, miedziane lub bronzowe, ale później porcelana zastąpiła inne materyały, a różnice zasadzały się na mniej lub więcej arty-stycznem wykończeniu naczyń. W epoce pierwotnej państwa sam tylko cesarz miał prawo do składania ofiar na cześć najwyższego bóstwa Szang-ti i istniało usypane w tym celu wzgórze z kamieni, zwane Than. Gdy granice państwa znacznie się rozszerzyły, cesarz Hoang-ti wyznaczył na miejsce ofiar cztery góry, położone na czterech krańcach Chin i kolejno w rozmaitych z góry określonych porach roku przenosił się tam dla dopełniania tego obrządku ; cesarze z dynastyi Tszeu dodali jeszcze piątą

górę, znajdującą się w środku kraju i tych pięć gór nazwano pięcioma Yo. Z czasem, gdy przy coraz wzrastających obowiązkach cesarzy takie dalekie podróże stały się prawie niemoźliwemi, zdecydowano się na wzniesienie obok pałacu cesarskiego dużej świątyni o pięciu przedziałach, która miała przypominać i zastępować dawne Yo. Obrządek ten tradycyjny przechował się dotychczas i w pewnych epokach cesarz udaje się tam jak dawniej dla składania ofiar, a dopełnia także pięknej ceremonii witania wiosny i odrodzonej natury, orząc osobiście pierwszy zagon pola okalającego świątynię Rolnictwa. W rzędzie licznych świątyń zapełniających Pekin znajduje się ich kilka, które posiadają charakter astrologiczny ; w północnej części stolicy wznosi się świątynia Ziemi, we wschodniej świątynia Słońca, w zachodniej świątynia Księżyca, a nakoniec w południowo-zachodniej najważniejsza i najciekawsza ze wszystkich świątynia Nieba, Tien-tan, do której wstęp wzbroniony jest profanom pod najsurowszemi karami. Cesarz w epoce zimowego przesilenia dnia z nocą przybywa tu corocznie z wielkim ceremoniałem, wchodzi do wielkiej sali dostępnej tylko dla niego samego, a w której urządzono osiem tronów, jeden dla niego siedem zaś dla duchów jego przodków, dziękuje niebu za łaski doznane w roku ubiegłym i błaga o udzielanie ich na przyszłość, konferuje z duchami swych poprzedników i prosi ich o radę i opiekę, poczem zmierza ku wielkiemu ołtarzowi marmurowemu, umieszczonemu blisko świątyni i składa ofiary ze zwierząt, których ciała palą się zaraz w piecu także marmurowym, umyślnie na ten cel przeznaczonym. W obrębie świątyni znajduje się także ogromna sala przodków, zapełniona tablicami zmarłych cesarzy, a dziwnem musi nam się wydać, że w tern dostojnem gronie znajduje się jedna tylko tablica nie cesarska, a mianowicie tablica poświęcona pamięci księdza Charles, jezuity, o którym wspominaliśmy już poprzednio. Cześć dla zmarłych tak ogólnie jest rozpowszechniona w Chinach, że nie ma rodziny, któraby nie miała swojej sali przodków. Najmajętniejsi posiadają w tym celu prawdziwe świątynie, zawierające w sobie wygodne mieszkania, przeznaczone dla rodziny zbierającej się corocznie dla oddawania należnego hołdu swym nieboszczykom ; ludzie średnich funduszów wyznaczają na to jednę dużą salę w swych domach, a najuboższy Chińczyk ma jakiś kącik oddzielny dla zawieszania swych tablic pamiątkowych. Ten kult dla zmarłych objawia się także przez wielką okazałość cechującą pogrzeby; zaraz po śmierci nieboszczyk umieszczony bywa w najwspanialszej komnacie domu, a wszyscy członkowie rodziny przychodzą kolejno składać mu w ofierze kadzidła i świece; ciało złożone w zamkniętej trumnie, ozdobionej fioletową materyą jedwabną i napisem nazwiska zmarłego, bywa często przez rok cały przechowywane w domu, gdy zaś je odnoszą na miejsce ostatniego spoczynku, towarzyszy mu orszak uroczysty. Na przodzie postępują ludzie niosący obrazy, na których wymalowane są rozmaite sceny, czerpane w mitologii chińskiej i drogocenne przedmioty, należące do zmarłego, a obrazy te palą się na jego grobie; dalej idzie muzyka, służba niosąca kadzielnice, parasole, lance złocone i pochodnie, cała rodzina przybrana w białe suknie na znak żałoby, w białych także czapkach i trzewikach, a kondukt zamyka szereg powozów wiozących kobiety. Płacz i głośne skargi towarzyszą zmarłemu przez cały czas, a nawet bywają najmywani specyalni żałobnicy, przyuczeni do wydawania rozdzierających jęków. Ciała są zwykle grzebane w miejscach odludnych w pustyniach oddalonych od miast, a każda rodzina ma swe własne grobowce, przybierające rozmaite kształty i ocienione najczęściej cyprysami. Na grobach rodzinnych równie jak i w salach przodków odbywają się doroczne uroczystości i ceremonie żałobne, ze świąt zaś weselszych dwa najważniejsze są : święto Nowego Roku, obchodzone hucznemi zabawami i rozdawaniem sobie wzajemnie podarków i święto Latarni czyli Pełni Księżyca, przypadające w połowie pierwszego miesiąca nowego roku, w którem główną rolę grają iluminacye, ognie sztuczne i pochody z latarniami. Oprócz tego obchodzone są w rodzinach rocznice urodzin każdego z członków, święta Kwiatów, którym Chińczycy przypisują pewne własności alegoryczne i wyznaczają im pewne dni w roku, nakoniec festyny i igrzyska ludowe, zwane świętami Łódek, Smoków i Lataivcôw.

Fanatyzm religijny obcy jest naturze Chińczyków i przeciwny samemu charakterowi ich wiary ; wyznawcy doktryny Konfucyusza, Taoiści i Buddyści żyją obok siebie w najlepszej zgodzie i nie myślą o nawracaniu się wzajemnem, również i chrześcianizm, pomimo niechęci Chińczyków do przyjmowania wszystkiego co obce, nie natrafił tu na bardzo silne przeszkody, jako religia. Widzieliśmy, że cesarze chińscy bardzo gościnnie przyjmowali misyonarzy katolickich, pozwalali im wznosić kościoły, a nawet powierzali im ważne urzędy ; prześladowania więc chrześcian ile razy miały miejsce w Chinach, były raczej wywołane nieostrożnością samych misyonarzy lub też względami politycznemi. Gdy tylko Chińczycy znajdują się w wojnie z któremkolwiek z państw europejskich, nienawiść ku cudzoziemcom wzmaga się i prześladowanie chrześcian uważane jest wtedy jako odwet za doznane klęski i upokorzenia, przyczem ważną rolę gra także naturalne roznamiętnienie tłumów w chwilach niepokoju. Dowodów na poparcie tego twierdzenia dostarczają nam dawniejsze dzieje kościoła katolickiego w Chinach, a w ostatnich czasach wielka rzeź, której widownią było miasto Tien-tsin w 1870 r. Zapewne taki stan rzeczy tamuje w części rozwijanie się misyj katolickich, ale naszem zdaniem, głównym powodem małych stosunkowo postępów jakie czyni chrześcianizm w Chinach, jest przede-wszystkiem indyferentyzm religijny samych mieszkańców. Nowo nawróceni neofici nie odznaczają się nigdy wielkim zapałem i gorliwością, pozostają wiernymi przyjętej wierze tak długo, jak długo znajdują się w bliskim stosunku z misyonarzami i pod ich bezpośrednim kierunkiem, zostawieni zaś sami sobie, często powracają do wyznania przodków; lubią oni dys-kusye teologiczne, jako turniej dyalektyczny, nigdy jednak bardzo gorąco nie bronią swych przekonań. Dzisiaj około 700 księży zajmuje się pieczą dusz w Chinach ; w tej liczbie znajduje się mniej więcej 500 misyonarzy europejskich, z których trzy czwarte dostarcza Francya, i około 200 księży miejscowych, pochodzących z rodzin od paru wieków nawróconych już na katolicyzm. Księża chińscy są zawsze bardzo przykładni i cnotliwi, ale ich działalność samoistna mało się przyczynia do krzewienia wiary ; zwykle najpierwej bywają wysyłani katechumeni, później księża miejscowi dla przygotowania gruntu, a dopiero misyonarze europejscy dopełniają nawrócenia. Trudno jest ściśle oznaczyć ilość Chińczyków nawróconych dziś na katolicyzm, gdyż wyliczenia takie są bardzo dowolne, różnią się bardzo między sobą, i gdy jedni podają liczbę chrześcian na dwa miliony, inni ją redukują do miliona, a pesymiści utrzymują, że Chiny nie liczą więcej nad 500.000 wyznawców chrystyanizmu. Każda prowincya posiada swój wikary at jeneralny, podzielony na kilka powiatów, a za łącznik między misyami a Stolicą Apostolską służy kongregacya de Propaganda Fide, której siedliskiem jest Rzym. Okolicami w których katolicyzm najgłębsze zapuścił korzenie, są prowincye : Sze-szuen, Kiang-su, Szi-li i Ngan-hwei, najbardziej zaś nieprzyjazną dla misyonarzy okazuje się dotąd prowincya Honan.

PppI b у c z aj e, rząd. Rodzina w Chinach jest podstawą, na której wspiera |ШУ się cały gmach społeczny i rządowy. Pięć — że tak powiemy —

dogmatów fundamentalnych stanowiących myśl przewodnią moralnego wychowania, da się zamknąć w następujących przepisach : wierności dla monarchy, uszanowaniu względem rodziców, miłości i jedności w małżeństwie, zgodzie między braćmi i stałości w przyjaźni. System patryarchalny najobszerniej pojęty, istnieje dotychczas w Chinach w całej pełni i władza najstarszego członka w rodzinie nie podlega najmniejszej kontestacyi ; spełnia on funkcye prawdziwego naczelnika wewnętrznego samorządu, żadne ważniejsze postanowienie nie może się obejść bez jego sankcyi, a żaden akt obowiązujący jednego z członków rodziny, bez jego podpisu. Każda możniejsza rodzina ma swój statut, rodzaj kodeksu pisanego, określający jej prawa i obowiązki; w nim jest poszczególniony cały majątek wspólny i podane

źródła na wszelkie rozchody; istnieje oddzielny budżet na koszta wychowania dzieci, na posagi dla córek, na nagrody dla młodych ludzi po zdaniu egzaminów, na utrzymanie zgrzybiałych lub niedołężnych rodziców, słowem wszystko jest tam przewidziane i szczegółowo pojaśnione. Sala przodków jest przybytkiem, w którym zgromadza się cała rodzina dla powzięcia ważniejszych uchwał; w niej odbywa się czytanie testamentów, donacyj między żyjącymi i kontraktów ślubnych, w niej zawierają się wszelkie dobrowolne układy i odbywają się sądy. Chińczycy, a szczególniej członkowie znakomitszych domów, unikają o ile możności wdawania się w ich wewnętrzne spory trybunałów urzędowych; wszystkie sprawy cywilne, a często nawet kryminalne, starają się załatwiać w gronie pou-fnem, składając sąd na miejscu pod prezydencyą najstarszego z rodziny. Gdy przewinienie jest wielkiej wagi, familia powołuje do wspólnej narady notablów całej gminy lub klanu, a chociaż tego rodzaju trybunały nie są uznane przez rząd a tylko tolerowane, chociaż wydawanie wyroków śmierci jest im całkiem wzbronione, nie ma prawie wypadku ażeby winny uchylał się przed ich kompetencyą, a w razie skazania na śmierć sam na sobie wymierza sprawiedliwość zapomocą stryczka lub trucizny.

na

Zawieranie małżeństw dopełnia się także w sposób zupełnie patry-archalny. Gdy synowie dochodzą do wieku dojrzałości, rodzice zaczynają myśleć o ich postanowieniu ; wybierają im żony według własnego upodobania i młodzi poznają się dopiero, gdy wszelkie wstępne formalności zostały już dopełnione. Chińczycy żenią się bardzo młodo, najczęściej przed skończeniem dwudziestu lat, a starzy kawalerowie lub stare panny są u nich prawdziwą rzadkością. Małżeństwu towarzyszą tylko ceremonie cywilne, jak : spisanie kontraktu i określenie wysokości posagu, przyczem starszy z rodziny odgrywa rolę notaryusza i mera; następują później uczty i pochody, uroczyste, wszelkie zaś wdanie się kapłanów i wszelki rytuał religijny są całkowicie wykluczone. Jedyna ceremonia, mająca pewien charakter religijny, odbywa się w salonie pana młodego w obecności całej rodziny; po środku ustawiony jest stół z umieszczonemi na nim: kadzielnicą, winem i owocami; nowożeńcy padają na kolana przed tym improwizowanym ołtarzem i dziękują istocie najwyższej za to, że ich stworzyła, ziemi za pokarm, cesarzowi za opiekę i protekcyą, a rodzicom za wychowanie ; poczem całe grono zasiada do uczty, podczas której muzyka chwilę grać nie przestaje. Wieczorem dom państwa młodych pozostaje otworem dla wszystkich, a sąsiedzi i nawet osoby zupełnie obce mają doń wstęp wolny dla oglądania panny młodej, która przez cały czas zostaje na środku salonu oddzielona od reszty biesiadników dużym stołem, na którym goreją dwie świece. Małżeństwo uważane jest za węzeł nierozer-

walny, i tylko niewiara, niepłodność lub ciężka obraza rodziców jednego z małżonków, mogą dać powód do rozwodu ; ale w ogólności unika się o ile można tej ostateczności przez wzgląd na miłość własną i godność domu. Jakkolwiek monogamia jest uznaną w zasadzie, dopuszczony jest wszelako zwyczaj przybierania nałożnic, które wprawdzie zostają podwładne pani domu i uchodzą za jej sługi, ale dzieci ich są zawsze legitymowane. W ten sposób stanowisko kobiety w rodzinie musi być zawsze podrzędne i w tym względzie Chińczycy są konsekwentni z przyjętą przez siebie zasadą dwóch pierwiastków: męskiego, przewodniczącego słońcu, które oświeca i ogrzewa, i żeńskiego, wyrażającego się przez księżyc, który otrzymuje tylko ciepło i światło.

Wychowanie i wykształcenie dzieci stanowi główne zadanie każdych rodziców, gdyż jeżeli wszędzie znaczenie nauki jest wielkie, to u Chińczyków nabiera ona niezwykłej wartości jeszcze dla tego, że ona jedna prowadzi do zaszczytów i władzy, a każdy tryumf młodego człowieka odniesiony na polu wiedzy, spływa na jego rodziców i podnosi ich stanowisko. Toteż od najdawniejszych czasów starano się ująć wychowanie dzieci w pewien systemat racyonalny i jedna z szesnastu mów cesarza Yong-Tszinga zawiera cały traktat pedagogiczny, z którego możnaby śmiało zaczerpnąć wiele aforyzmów, mogących być zastosowanemi i u nas ku pożytkowi ogólnemu. W rodzinach możnych pierwsze studya odbywają się w domu pod kierunkiem prywatnych nauczycieli, biedniejsi zaś mają w najmniejszem miasteczku lub wiosce szkoły publiczne, z których jedne otwarte są w dzień a inne w nocy. Po ukończeniu kursu gimnazyalnego, młodzi ludzie życzący sobie awansować dalej w kary erze naukowej, udają się do miasta powiatowego dla zdania pierwszego egzaminu, który jeżeli szczęśliwie się powiedzie, daje im prawo do ubiegania się o bakalaureat, stopień odpowiadający naszej maturze a konferowany w stolicy prowin-cyi przez specyalnego delegata cesarskiego, zjeżdżającego tam co roku w pewnej określonej epoce. Egzamina są piśmienne i odbywają się w zamkniętych celkach, gdzie kandydat pozbawiony wszelkich książek, obowiązany jest napisać kilka kompozycyj na temat wyznaczony przez egzaminatora. Egzamina drugiego stopnia nadające licencyat, mają miejsce już tylko co trzy lata, także w stolicy prowincyi, i są tak utrudnione, że na wielką ilość zgłaszających się kandydatów dochodzącą często do dziesięciu tysięcy, bywa zaledwie paręset wybranych. Stopień doktora uzyskuje się tylko w samym Pekinie, gdzie egzamina odbywają się także co trzy lata w tym samym porządku co poprzednie, a na każdej takiej sesyi zwykle od 200 do 300 młodych ludzi dostępuje zaszczytu doktoryzacyi. Lecz dla najambitniejszych nie na tern jeszcze koniec ; po dostąpieniu doktoratu

czeka ich najtrudniejsza próba, to jest najwyższy egzamin,_ odbywający się w obecności samego cesarza, a wychodzący z niego zwycięsko, podzieleni bywają na cztery następujące kategorye. Czterej pierwsi otrzymują tytuł akademików i wstępują ipso facto do cesarskiego kolegium Han-lin, które tworzy najwyższe ciało uczone w Chinach i w łonie którego są wybierani ministrowie cesarscy ; do drugiej klasy należą kandydaci akademicy, którzy raz jeszcze muszą przechodzić przez podobną próbę ; trzecia kate-gorya dostarcza urzędników przy ministeryach, czwarta zaś prefektów prowincyonalnych. Każdy z takich egzaminów trwa kilka lub kilkanaście dni, co daje miarę jakich potrzeba trudów i niezmordowanej pracy, aby pozyskać najwyższe stanowisko w hierarchii. Ale nie każdemu jest dane dobić się do tych pierwszorzędnych zaszczytów i wielu kandydatów poprzestaje na egzaminach pierwszego stopnia, które im nadają prawo do pewnych tytułów i pensyi dożywotniej, a przytem pozwalają im ubiegać się o niższe posady w sądownictwie i administracyi. Szczęśliwie odbyte egzamina stają się hasłem wesołych ceremonij w rodzinie zwycięscy ; uzyskany patent składa się w ofierze pamięci zmarłych przodków, rodzice młodego człowieka wyprawiają uczty i zabawy na cześć jego, a gdy kandydat doszedł do najwyższego zaszczytu, to jest do doktoryzacyi, całe miasto a nawet prowincya do której należy, okazują mu wymownie swoję radość i uznanie, przyłączając się do zabaw.

Naturalnie, że w kraju gdzie nauką zdobywają się najwyższe stanowiska, pierwszą klasę narodu składają uczeni, tak zwani literaci; po nich idą rolnicy, dalej przemysłowcy, a na ostatnim szczeblu hierarchii stoją kupcy, handlarze. Tak więc Chińczycy dzielą się na cztery klasy, ale pod tą nazwą nie trzeba rozumieć warstw społecznych zamkniętych i ściśle odgraniczonych jedne od drugich, gdyż każdy młody człowiek, tak dobrze potomek najwyższego dygnitarza państwa jak syn ubogiego wyrobnika, może ubiegać się o stopnie akademickie a tem samem wznieść się do najza-szczytniejszych posad w kraju.

Arystokracya rodowa prawie nie istnieje w Chinach ; oprócz ośmiu czy dziewięciu rodzin książęcych, są niektóre domy obdarzone przez cesarzy za bardzo wielkie zasługi, szczególniej wojenne, tytułami honorowemij: Kong, Hem, Pe, Tseu i Nan, które dość dokładnie odpowiadają naszym tytułom książąt, margrabiów, hrabiów, wicehrabiów i baronów, ale przechodzą one tylko na najstarszych synów i to zniżając się o jeden stopień w każdem pokoleniu, tak że syn dygnitarza, którego tytuł odpowiada naszemu tytułowi margrabiego, staje się hrabią, syn hrabiego baronem i t. p., a nakoniec wygasają zupełnie; zresztą takie honorowe tytuły nie nadają ich posiadaczom żadnych przywilejów i nie zapewniają im znaczę-

nia, jeżeli nie są poparte zasługą osobistą. Tytuły i rangi nabyte w służbie państwowej wskutek uzyskania stopni akademickich, nie przechodzą na dzieci i dalsze potomstwo, ale przeciwnie dostają się w udziale rodzicom dygnitarza, którzy razem z synem awansują na coraz to wyższe stanowiska w społeczeństwie. Jest to może jedna z najpiękniejszych instytucyj chińskich i dowodzi w prawodawcy nadzwyczajnej znajomości tajników serca ludzkiego, gdyż z jednej strony pobudza rodziców do dawania dzieciom jak najstaranniejszego wychowania, z drugiej zaś nie pozwala synom wyniesionym do najwyższych godności wstydzić się niskiej pozycyi rodziców. Taki ustrój społeczny wprowadza między obywateli kraju najzupełniejszą równość i to nie pozorną, ułudną, ale rzeczywistą i praktyczną, a czyni Chiny państwem najbardziej i najszczerzej demokratycznem jakie gdziekolwiek istnieje, gdyż z wyjątkiem cesarza stojącego wyżej nad wszelkie prawo, wszyscy obywatele są sobie równi w zasadzie; pomimo to jednak w zastosowaniu praktycznem przemoc gra tam tę samą role co wszędzie, a nadużycia jakich się dopuszcza biurokracya, rywalizować mogą z największemi ekscesami jakie kiedykolwiek zarzucano najsamowolniejszym arystokracyom.

Ustrój patryarchalny rodziny rozciąga się także w zasadzie i na rząd. Cesarz jako przedstawiciel bóstwa na ziemi, uważany jest za ojca i naturalnego opiekuna narodu; nazywa się on sam szumnie Synem Nieba, Wiecznym Samotnikiem, Panem dziesięciu tysięcy lat, Nieskończonym w cnocie i wiedzy, należy mu się posłuszeństwo bez granic i cześć prawie boska ; od niego płynie wszelkie dobro, on naucza swych poddanych i wprowadza wszelkie ulepszenia, składa ofiary bogom i dopełnia obrządków religijnych. Jeżeli posiada on niezmierne przywileje, to z drugiej strony ciążą na nim olbrzymie obowiązki i w żadnym razie posady cesarza chińskiego nie można nazwać sinekurą. W najmłodszych już latach, będąc jeszcze następcą tronu, poddany on jest najdrobiazgowszej etykiecie i uciążliwym studyom, w zakres których oprócz wszystkich gałęzi encyklopedycznej wiedzy wchodzi znajomość rozlicznych języków używanych w państwie, oraz najrozmaitsze talenta i ćwiczenia ciała. Przy dojściu do pełnoletności jest on skrępowany jeszcze surowszemi przepisami, które tamują jego swobodę na każdym kroku i wdzierają się w najskrytsze tajniki życia prywatnego, zasiadłszy zaś na tronie staje się on formalnym niewolnikiem swego wysokiego dostojeństwa. Każdy jego ruch, krok każdy, każde słowo, są obliczone z góry; godziny pracy, spoczynku, rozrywki, jedzenia, wyznaczone są z największą punktualnością ; tyle a tyle godzin dziennie musi on pracować z ministrami lub członkami najwyższej rady, tyle a tyle czasu poświęcać na posłuchania, a każdorocznie powinien prezydować

IS

Szkic historyczny. T. I.

kilkuset solennym uroczystościom, przestrzegając przy tern wszystkiem najsurowszej etykiety, poddając się wymaganiom nielitościwej formalistyki i przyjmując biernie męczące hołdy wszystkich klas wpatrzonego w jego majestat narodu. Zresztą nie sam tylko cesarz podlega temu żelaznemu despotyzmowi tradycyi ; wszyscy jego poddani muszą się doń stosować mniej lub więcej, a istnieje nawet specyalne ministeryum mające za zadanie baczyć na to, ażeby w całym kraju i we wszystkich warstwach towarz} skich życie religijne, polityczne a nawet prywatne nie schodziło na krok jeden z utartych i uświęconych dróg. Tej to właśnie formalistyce, temu niewolniczemu przywiązaniu do dawnych nawyknień, trzeba przypisać ową nieruchomość Chin, która czyni, że pomimo strasznych nieraz przewrotów, obcych najazdów i wewnętrznych rewolucyj państwo przetrwało dotychczas niewzruszenie, gdyż szata zewnętrzna bierze górę nad treścią, litera nad duchem, i zaczynając od monarchy a kończąc na najniższym z jego poddanych, każdy zdaje się być jakby skamieniałym w formie, w jaką zostali ulani przed kilkoma tysiącami lat jego poprzednicy.

W pojęciu Chińczyków cesarz nie może być złym, a gdyby nawet nakazywał zbrodnię, ślepo go słuchać trzeba, gdyż taka widocznie musi być wola nieba. Największym występkiem ze strony poddanych jest bunt, ale gdy bunt zostaje uwieńczony pomyślnym skutkiem, wtedy przez dziwną anomalią szczęśliwy uzurpator wstępuje od razu we wszystkie przywileje obalonego poprzednika, i jemu zkolei zaczyna przysługiwać to samo prawo nietykalności i nieomylności. Powodzenie tłómaczy i uświęca wszystko, gdyż ono także jest widocznem zrządzeniem fatum czy Opatrzności. Napozór wydaje się to nam niedorzecznem i w pierwszej chwili nie pojmujemy jak podobna kontradykcya może się zgadzać z najprostszą loiką, ale zastanowiwszy się głębiej musimy przyznać, że w tym względzie Chińczycy nie bardzo się różnią od najwyżej w cywilizacyi posuniętych narodów Europy, a tylko z większą otwartością i rzec można z cynizmem wypowiadają swoje zapatrywanie w przedmiocie pokrywanym gdzieindziej maską obłudy i hipokryzyi.

Cesarz chiński wstępując na tron przeistacza się w innego człowieka i traci zupełnie poprzednią swą indywidualność; zarzuca swe dawne imię, którego żaden z poddanych pod karą śmierci nie ma już prawa wymówić, a epoce swego panowania nadaje sam pewną nazwę czyli nien-hao i pod tą tylko denominacyą jest znanym ludowi. Po śmierci cesarza najwyższa rada zbiera się dla ocenienia jego zasług i nadaje mu raz jeszcze nazwisko nowe, charakteryzujące jego działalność, z którem już zostanie on zapisany w sali przodków i przejdzie do potomności. W taki sposób w wyliczeniu dynastyj chińskich każdy cesarz posiada dwie nazwy, nie mówiąc już o jego pierwotnem imieniu, które powinno być zapomniane, a jako przykład tego podamy rozmaite imiona, pod któremi jest znany założyciel świetnej dynastyi Mingów. Jako zwykły śmiertelnik nazywał się on T s z u - y u a n -1 s z a n g ; stanąwszy na czele powstańców w celu obalenia mongolskiej dynastyi założonej przez Kublaj-chana, przybrał nazwę Tszu-kong-tseu; opanowawszy prowincyą Kian-nan, ogłosił się jej księciem i nazwał się U-kue-kong; wstąpiwszy na tron chiński dał epoce swego panowania nazwę Hong-w u, co znaczy wielki wojownik ; nakoniec na tablicy pamiątkowej w sali przodków został zapisany pod imieniem M i n g -1 a i -1 s u, to jest wielkiego przodka świetnej dynastyi. Widzimy tu, że Hong-wu jeszcze przed dojściem do tronu zmieniał kilka razy swoje nazwisko, gdyż trzeba zauważyć, że prawo to nie służy wyłącznie samym tylko cesarzom, ale że każdy wyższy dygnitarz może prz)^-bierać coraz to nowe imiona w miarę wznoszenia się na wyższe godności.

Książęta krwi cesarskiej jakkolwiek są otoczeni wielką czcią i pod względem honorów zewnętrznych należy się im pierwszeństwo przed najwyższymi dygnitarzami państwa, nie posiadają jednak z prawa urodzenia żadnej władzy rzeczywistej i muszą się dobijać znaczenia na równi z innymi obywatelami kraju. Cała administracya i zarząd tak cywilny jak i wojskowy a także i sądownictwo, spoczywają w rękach wielkiej korporacyi uczonych literatów, o której tworzeniu się mówiliśmy już szczegółowo, a której członkowie znani są u nas pod nazwą Mandarynów, nazwą zupełnie nieznaną u Chińczyków, a stworzoną przez żeglarzy portugalskich XVI. wieku od portugalskiego słowa mandar, rozkazywać, dowodzić. Liczba właściwych mandarynów, to jest wysokich urzędników płatnych od korony i przez nią mianowanych, nie jest tak wielka jakby się mogło zdawać, nie przenosi bowiem cyfry dwunastu tysięcy, gdyż pomimo charakteru wysoce biurokratycznego administracyi chińskiej, wiele tam jeszcze miejsca zostaje dla samorządu prowincyonalnego i mnóstwo literatów niższych stopni naukowych znajduje pomieszczenie przy zarządzie autonomicznym municypiów i gmin. Jakkolwiek władza cesarska jest absolutna i żadne prawo, żadne postanowienie, żaden wyrok, nie mogą się obejść bez sankcyi najwyższej, mandaryni wszelako nie tylko in gremio, ale każdy z nich zosobna mają prawo czynić cesarzowi pokorne przedstawienia i udzielać rad swoich, a chociaż cesarz z drugiej strony mocen jest wszelkie przełożenia odrzucać i działać dalej według własnego upodobania, nie ma prawie wypadku żeby poważne uwagi mandarynów nie odniosły pożądanego skutku.

Mandaryni dzielą się na dwie główne kategorye : mandarynów broni, to jest oficerów rozmaitych stopni, od których wymagane jest mniejsze

15*

wykształcenie, ale których też i powaga jest znacznie mniejsza, i mandarynów litr rat ów czyli dostojników cywilnych, stanowiących najwyższą kastę w narodzie i z grona których są wybierani ministrowie, gubernatorowie prowincyj, ambasadorowie i w ogóle wszyscy wysocy urzędnicy cywilni, mający nawet prawo kontrolowania czynności zarządu wojskowego. Przy charakterze ściśle biurokratycznym systemu rządowego, naturalnem tego następstwem jest posunięta do ostatnich granic czcza formalistyka, niewolnicza etykieta i przywiązywanie nadzwyczajnej wagi do oznak zewnętrznych, do formy stroju i do tysiąca drobnych szczegółów, przestrzeganych z największą skrupulatnością. Każda dynastya obca, mongolska lub tatarska, wdzierając się na tron chiński, starała się wprowadzać swoje stroje, a narodowa dynastya Ming przywróciła dawne obyczaje, dawny ubiór tradycyjny, taki jaki był używanym za dynastyi Tang. Wybitnemi jego cechami były : cesarskie nakrycie głowy zwane mien, czapki z krepy dla dygnitarzy, włosy podczesane do góry i długie powłóczyste suknie, sięgające po kostki a przewiązane u bioder pasem z wieszadłami z jaspisu. Ostatnia dynastya mandżurska znowu nakazała przemianę stroju i z największą surowością wcięła się do przeprowadzenia tego dzieła dla utrwalenia swego zaboru. Zmuszono Chińczyków do golenia głowy, zostawiając tylko z tyłu długą tresę, i do zaadoptowania czapki o brzegach podniesionych ; poły sukni znacznie obcięto, tak ażeby sięgały tylko powyżej kolan, strój zaś mandarynów został ściśle określony, stosownie do stopnia zajmowanego przez nich w hierarchii urzędniczej. Przemiany te wywołały silne wzburzenie i natrafiły na opór, który stał się hasłem do prawdziwych rzezi, ale nakoniec przemoc wzięła górę i dziś strój tatarsko-man-dżurski został powszechnie przyjęty, artyści jednak chińscy z XYII. i X\ III. wieków nigdy na swych dziełach sztuki nie przedstawiali nienawistnego stroju narzuconego im przez zwycięsców, natomiast sąsiedzi ich Japończycy znaczny z niego zrobili użytek w swych porcelanach zwanych maudaryńskiemi, i dla tego nie od rzeczy będzie opisać w kilku słowach, jakie mianowicie cechy ubioru odróżniają rozmaite stopnie wielkich dygnitarzy chińskich. Ażeby się zbytecznie nie rozszerzać nad tym przedmiotem pominiemy inne szczegóły ubioru, a zwrócimy tylko uwagę na dwie główne oznaki honorowe, to jest na guzik u czapki i na godło zwierzęcia symbolicznego noszone na bywa odmienne u mandarynów broni.

piersiach, zastrzegając, że to drugie znamię

I. Stopień. Guzik rubinowy ; godła: pelikan, ho i zwierzę dobrej wróżby, khi-lin dla wojskowych.

II. Guzik koralowy ; godła: kura złota, kin-hy i lew, su.

III- Guzik z szafiru; godła: paw, kong-tsio i pantera, fiao.

dźwiedź, hiang.

IV. Guzik z lapis lazuli ; godła: żóraw, yen i tygrys, hu.

V. Guzik z kryształu górnego; godła; bażant biały, pc-hien i nie

VI. Guzik z muszli morskiej; godła: bocian, lu-su i mały

tygrys, pień.

VII. Guzik zloty gładki; godła : kuropatwa, ky-szi i nosorożec, sy.

VIII. Guzik złoty rzeźbiony ; godła : przepiórka, ugan-szun i bocian, lu-su.

IX. Guzik srebrny rzeźbiony; godła: wróbel, tsio i koń morski, hai-ma.

fP§|P|auki, literatura. W kraju, w którym jedynie stopień naukowy ЩШШ prowadzi do władzy i zaszczytów, łatwo zrozumieć, że nauki i literatura w Wysokiem muszą być poszanowaniu i że uprawianiu ich oddają się ludzie zajmujący najwyższe stanowiska \v społeczeństwie, ale tu właśnie dają się widzieć niedostatki umysłowe Chińczyków. Niezdolnymi się oni okazują do głębszego zbadania jakiegokolwiek przedmiotu, mnóstwo czasu i papieru poświęcają na dysertacye bez końca o drobiazgach i szczegółach bez żadnego donioślejszego znaczenia; jak w religii tak i w literaturze przeważa u nich formalistyka i próżna gra słów, a wszędzie czuć się daje zupełny brak prawdziwego gruntu i podstawy. Rzadko się spotyka ludzi uprawiających jakąkolwiek specyalną gałąź wiedzy, gdyż nade-wszystko jest cenione wykształcenie encyklopedyczne a tern samem powierzchowne ; to też pomimo że kultura chińska jest niezaprzeczenie jedną z najstarożytniejszych w świecie i że w zastosowaniach praktycznych może dorównać niejednej z najświetniejszych cywilizacyj europejskich, to gdy tylko chodzi o ściśle naukowe opracowanie rzeczy, musi uchylać czoła przed wiedzą Zachodu i posiłkować się jej nabytkami, czego mamy dowody we wpływie jaki umieli pozyskać w XVI. wieku pierwsi misyo-narze włoscy, którzy o wiele posunęli naprzód wiadomości Chińczyków w dziedzinie astronomii, fizyki i nauk przyrodniczych.

Ze Chińczycy od najdawniejszych czasów zajmowali się studyowa-niem ruchów ciał niebieskich, przekonywa nas o tern historya panowań ich świętych cesarzy, gdzie częste spotykamy wzmianki o słońcu, księżycu, przemianach pór roku, o punktach kardynalnych świata i o próbach ustanowienia racyonalnego kalendarza ; ale postępy czynione na tern polu szły bardzo zwolna i dopiero za pierwszej dynastyi mongolskiej Yuen, wszedłszy w bliższe stosunki z Arabami i poddając się ich kierunkowi, Chińczycy zdołali posunąć trochę naprzód swoje wiadomości astronomiczne. Do tej epoki odnoszą się dość już udoskonalone instrumenta, które do dnia dzisiejszego przechowują się w obrębie świątyni Nieba w Pekinie,, ale nauka astronomii prawdziwie dopiero zakwitła w Chinach za przybyciem misyonarzy europejskich, a szczególnie Jezuitów, którym została powierzona główna dyrekcya nad obserwatoryum. Szczątki gmachu wzniesionego przez Jezuitów istnieją dotychczas pod postacią masywnej kwadratowej wieży przyczepionej do obwodowych murów stolicy, i teraz jeszcze widzieć tam można rozmaite przyrządy astronomiczne, z największą precyzyą i sztuką wykonane w 1673 r. pod kierunkiem księdza Yerbiest, ówczesnego prezesa trybunału matematycznego, i inne późniejsze, wśród których wyróżniają się instrumenta przysłane w darze cesarzowi Kien-long przez króla angielskiego w 1793 roku. Mówiliśmy już, że jeden z Jezuitów ksiądz Charles, został mianowany przez cesarza Ivhang-hy w drugiej połowie XVII. wieku prezesem trybunału astronomicznego, to jest pozyskał najwyższą w państwie godność, godność którą dziś, gdy to piszemy, piastuje stryj panującego cesarza a syn sławnego księcia Kong. Trybunał astronomiczny złożony ze 140 członków jest pierwszą instytucyą w cesarstwie ; zajmuje się on śledzeniem obrotów ciał niebieskich i układaniem kalendarza, ale głównem, świętem jego zadaniem jest utrzymywanie osoby panującego w ciąg-łym stosunku z niebem, oznaczanie epoki składania ofiar bogom, ogłaszanie wróżb pomyślnych lub złowrogich, i teraz prawie wyłącznie zajmuje się on tą misyą astrologiczną i quasi religijną z zupełnem zaniedbaniem naukowej strony swego posłannictwa.

W geografii Jezuici także się wielce przyczynili do sprostowania dawnych fałszywych pojęć i do wprowadzenia nauki na bardziej prawidłowe tory. Wprawdzie już w księdze Szu-king znajduje się dokładny opis państwa w ówczesnych jego granicach, a później prace tego rodzaju coraz bardziej się mnożą i dochodzą do wielkiej Geografii powszechnej, wydanej przez dynastyą Ming, złożonej z 260 tomów i opatrzonej kartami i planami, ale karty te zkądinąd bardzo szacowne, były całkiem pozbawione podziału na stopnie geograficzne. Dopiero z polecenia cesarza Khang-hy, od 1707 do 1715 r. Jezuici wykonali dokładną mapę kraju, a nowa edycya tejże, ulepszona i obejmująca 104 arkuszy, została wydaną w 1760 r. przez mis3ronarzy, na rozkaz cesarza Kien-longa. Nowa geografia rozpoczęta w 1818 r. a zwana Tai-tsing-hoeitien, obejmuje 1000 tomów z górą, a można w niej znaleść wszystkie szczegóły odnoszące się do topografii, hydrografii, historyi naturalnej, przemysłu, handlu, rolnictwa, rządu, a nawet historyi i biografii niebieskiego państwa.

Obok dzieł geograficznych najcenniejszy materyał dla badacza przedstawiają kroniki narodowe, spisywane systematycznie od najdawniejszych czasów. Dużo źródeł w tym względzie datuje z epoki poprzedzającej o kilkanaście wieków nasze erę, zebranych najpierw przez Konfucyusza, w księdze Szu-king, później zaś przez historyka Sse-ma-thsian, żyjącego około 100 r. przed Chr., który odszukawszy wiele dawnych tekstów ocalonych od zagłady podczas barbarzyńskiego auto-da-fe, nakazanego przez cesarza Tsin-szi, zebrał je w jedne całość pod tytułem : Sse-ki, Pamiętników historycznych, obejmujących dzieje Chin od r. 2937 przed Chr. -aż do początków panowania dynastyi Han. Późniejsze dynastye ustanawiają specyalny komitet, złożony z kilku członków akademii, dla dopełniania i prowadzenia dalej tej ważnej pracy, i tak powstaje olbrzymie dzieło Nian-eul-ssc czyli dwadzieścia dwie historyj, doprowadzające nas aż do r. 1643 czyli do chwili upadku dynastyi Ming. W bibliotece monachijskiej znajduje się egzemplarz bardzo kompletny kroniki urzędowej państwa, prowadzonej od r. 2698 przed Chr. aż do 1645 r. naszej ery, zawartej w 3705 księgach; a oprócz tego zacytować można: Chronologią chińską od pierwszych wieków istnienia państwa, redagowaną w połowie XIII. wieku naszej ery przez historyka Tszu-hi, i dużo pism pomniejszych rzucających wiele światła na dzieje Chin. Z dziel prawnych najdokładniejszy jest kodeks cywilny i kryminalny teraźniejszej dynastyi, zwany Ta-tsing-leu-lec.

W matematyce postępy Chińczyków nie są zbyt wielkie, zaszli oni jednakże dość daleko w algebrze, a w arytmetyce znają logarytmy i formułę twierdzenia Pytagorasa ; rachunek mają dziesiętny i bardzo szybko odbywają cztery działania zapomocą przyrządu który od nich przeszedł do Rosyi pod nazwą szczotom.

Medycyna połączona jest u nich z mnóstwem zabobonnych praktyk i opiera się na całkiem fałszywej teoryi, jednakże mają oni dość bogatą farmakologią i dobre dzieła traktujące o historyi naturalnej zastosowanej do medycyny, gdyż nauki przyrodnicze uprawiane są tu tylko przez lekarzy. Istnieją także w Chinach dzieła specyalnie poświęcone mechanice, technologii, sztuce wojennej i rolnictwu, a jak dalece piśmiennictwo jest tam rozwinięte można brać miarę z tego, że katalog księgozbioru cesarza Kien-longa obejmuje nie mniej jak 122 tomów, teraźniejsza zaś biblioteka •cesarska według p. Abla de Rómusat posiada ilość dzieł, która dorównywa naszym 300.000 tomów.

Ale najbardziej cenione są w Chinach olbrzymie encyklopedye, mieszczące w sobie cały zakres wiedzy ludzkiej, gdyż ten rodzaj wydawnictw najlepiej odpowiada kierunkowi właściwemu umysłowi tego narodu. Najdawniejsza taka encyklopedya obejmująca 100 tomów wydana została przez Ma-tu an-lin a, żyjącego około 1300 r. naszej ery, najnowsza zaś, rozpoczęta w 1773 r. na rozkaz cesarza Kien-longa i będąca jeszcze w trakcie wydawnictwa, ma liczyć 180,000 tomów, z których większa połowa ukazała się już na świat. Dzieła te wydawane są z największą starannością, opatrzone spisami alfabetycznemi, indeksami, komentarzami i notami które ułatwiają oryentowanie się w nich, a przytem są nadzwyczaj tanie. W dziale filologicznym Chińczycy posiadają doskonałe słowniki, w których wszystkie znaki ich pisma i wszystkie wyrazy z największą jasnością są wytłómaczone. Najznakomitszemi z nich są : Szu-wen, słownik znaków dawniej używanych, którego autorem był H i u - s z i n w 121 r-naszej ery ; Sse-szu-ku, zawierający zasady tworzenia się sześciu klas znaków, pochodzący z XIII. wieku po Chr., i sławny dykcyonarz cesarza Khang-hy, uważany dotychczas za najwyższą powagę we wszystkiem co dotyczy kształtu, wymawiania i znaczenia liter.

W dziale teologii i filozofii najcenniejszym pomnikiem literatury chińskiej są Kingi, księgi kanoniczne, święte, zebrane przez Konfucyusza, a w których się mieszczą najdawniejsze może zabytki piśmiennicze jakie kiedykolwiek istniały. Wszystkich tych ksiąg jest pięć, a mianowicie : i. Y king, księga przemian, zawierająca ośm sławnych symbolów zwanych Kua, ustanowionych przez świętego cesarza Fu-hi, a kórych znaczenie tak dawno zostało zatracone, że już w XII. wieku przed Chr. daremnie starano się o ich wytłómaczenie ; 2. Szu-king, księga dziejów, obejmująca historyą czterech pierwszych dynastyj ; 3. Szi-king, księga wierszy, w której Konfucyusz zamknął 300 pieśni, hymnów i piosenek ludowych, jakie mógł odszukać z dawnego zbioru, dokonanego w XII. wieku na rozkaz cesarza Hung-Hoanga; 4. Li-king, księga ceremonij, podająca rozmaite maksymy i przepisy dotyczące najdrobniejszych szczegółów życia codziennego, a także obraz obyczajów i zwyczajów starożytnych; nakoniec 5. Tszun-Tsien, kronika rozmaitych królestw, zaczynająca się z 770 rokiem przed Chr., a prowadzona dalej przez Konfucyusza.

Po Kingach największe znaczenie mają Sse-szu, Wielkie study um, cztery księgi napisane przez Konfucyusza i jego uczniów, obejmujące całą doktrynę filozoficzną tego reformatora. Są to : 1. Ta-hio, sztuka mądrego rządzenia, redagowana przez samego Konfucyusza i jego ucznia Tseng-t s e u ; 2. Tszung- Yung, dzieło wnuka Konfucyusza zwanego T s e u - s s e, podające naukę, jak unikać w życiu wszelkiej krańcowości. 3. Lun-u. Dyalogi Konfucyusza z uczniami, spisane przez dwóch z nich po śmierci mistrza; i 4. Dzieła Meng-tse, żyjącego około 350 r. przed Chr., a uznanego za najdoskonalszego komentatora nauki wielkiego filozofa. Do tych ksiąg odnosi się jeszcze mnóstwo komentarzy i parafraz pochodzących z rozmaitych epok, a z których najcenniejsze, datujące z XIII. wieku naszej ery, wyszły zpod pióra filozofa Tszeu-hi. Dzieła teologiczne i filozoficzne Konfucyusza i jego uczniów były kilkakrotnie tłóma-czone na języki : łaciński, francuski, angielski i niemiecki, przez Intercettę, Noëla, Collie’go, Schotta, Pauthiera, i t. d.

Z innych wyznań panujących w Chinach Taoiści posiadają samego Lao-tse księgę rozumu i cnoty Tao-te-king, o której już była mowa, i komentarze jego ucznia Tszoang-tse, żyjącego w IV. wieku przed Chr. ; Buddyści mają dużo dzieł religijnych i filozoficznych tłómaczonych z sanskryckiego, a mitologią chińską zajmują się : Księga gór i mórz, Histo-rya bogów i duchów, oraz wiele innych dzieł pomniejszych.

W poezyi chińskiej zawsze pierwsze miejsce należeć się będzie dawnym pieśniom i hymnom zawartym w księdze Szi-king, w których często się spotyka prawdziwe natchnienie poetyczne o poważnym lub rzewnym nastroju, albo też objawy rodzimego a niezaprzeczonego dowcipu ; w późniejszych zaś utworach, na czele których stoją poematy liryczne i dydaktyczne dwóch poetów z VIII. wieku po Chr. Tu - su i Li-thai-pe, poezya podlega tak mnogim a niewolniczym prawidłom miary i rymu, oraz konieczności zamknięcia całego zdania w każdym oddzielnym wierszu, że myśl nie może się w niej swobodnie rozwinąć a utwór staje się suchym, sztywnym i konwencyonalnym.

Chińczycy z wielkiem upodobaniem uprawiają powieść i ten rodzaj zajmuje najprzedniejsze miejsce w ich beletrystyce ; posiadają mnóstwo powieści historycznych i obyczajowych, a między niemi w pierwszym rzędzie stoją cztery obszerne dzieła, uznane przez samych Chińczyków za klasyczne a objęte pod ogólnym tytułem : Sse-ta-ki-szu, Czterech ksiąg cudownych, Popularne i skrócone wydanie powyższych dzieł wyszło pod nazwą Szi-thsai-tse, z którego wiele fragmentów zostało przetłómaczonych na języki europejskie przez pp. : Abla Rémusat, Guillard d’Arcy, Bazin, Thoms, Kurz, i t. d. inne zaś oderwane powieści tłómaczyli pp.: Stanislas Julien, Pavie, Davis, Sloth i inni. Powieści Chińczyków dają nam wiele zajmujących szczegółów z życia, wtajemniczają nas w obyczaje, sposób myślenia i postępowania tego narodu, ale są bardzo słabe gdy zapatrujemy się na nie z punktu widzenia artystycznego ; ograniczają się one zawsze do bardzo prozaicznych wypadków z codziennego życia, brak w nich wszelkiego nastroju poetycznego i szczerego uczucia, inwencya prawie żadna, intryga sztucznie powikłana ale nie obudzająca najmniejszego interesu, a wyjątek w tym względzie stanowią chyba drobne nowelki i opowiadania, w których czasami spotyka się więcej wdzięku i świeżości uczucia.

To samo co o powieści da się także powiedzieć o dramacie chińskim, pisanym czy to wierszem czy prozą ; jest on równie pozbawionym wyższej inspiracyi, a równie ciekawym co do szczegółów ; suche monologi i popią-

tana intryga zastępują prawdziwą twórczość i bogactwo fantazyi, ale dużo w nim zaczerpnąć może badacz charakteru narodowego. Literatura dramatyczna w Chinach posiada wszystkie rodzaje, zacząwszy od strasznej i krwawej tragedyi, a kończąc na trywialnej farsie, ale gonienie za efer ktem i przesada tak tu jak tam oddalają się od miary właściwej. W założeniu Chińczyków dramat powinien być rodzajem lekcyi historyi i moralności dla ludu, który nie może korzystać z innych źródeł literackich ; sztuka z którejby w konkluzyi nie wypływała jakaś prawda moralna, uznanąby była za pozbawioną wszelkiej wartości, ale przez dziwną kontra-dykcyą klasy ukształcone narodu potępiają dramat a priori, zbywają go pogardą i uważają go za czynnik demoralizacyjny, to też z wyjątkiem stałego teatru na dworze cesarskim i prywatnych przedstawień zamkniętych w ciasnem kółku rodzinnem na improwizowanych scenach u możnych panów chińskich, teatr służy zwykle za rozrywkę najniższym tylko warstwom ludności. Przedstawienia odbywają się w prawdziwych budach jarmarcznych, bez żadnych dekoracyj, bez żadnej mise en scène, a aktorami są młodzi ludzie przeznaczeni od dzieciństwa do tego fachu i podróżujący po kraju pod wodzą impresariów z rzemiosła, którzy ich traktują prawdziwie jak niewolników, gdyż trzeba dodać, że kobiety są całkiem wykluczone ze sceny, a role kobiece oddawane są zawsze przez mężczyzn przebranych ad hoc. Wiele dramatów chińskich przełożono na języki zachodnie, a już Voltaire pisząc swojego Chińskiego Sierotę naśladował dramat Tszao-tszi-ku-kul, którego treść znana mu była przez misyonarzy, a który później przełożył na język francuski p. Stanislas Julien.

Dziennikarstwo jest bardzo słabo reprezentowane w Chinach, ale nie można powiedzieć żeby wcale tam nie istniało. W bardzo już odległej epoce został utworzony komitet, rodzaj rady nieustającej złożonej z kilku wysokich dygnitarzy, zwanych cenzorami, których misya polega na obowiązku składania cesarzowi raportów o stanie opinii publicznej w kraju. Są to najświatlejsi literaci wybierani z rozmaitych prowincyj, a mają nadany sobie przez cesarzy przywilej wypowiadania zawsze otwarcie całej prawdy, chociażby ta była nawet niezbyt pochlebną dla monarchy. Takie raporta, dawniej dostępne tylko dla panującego i dla najwyższych dygnitarzy, z biegiem czasu zaczęły się dostawać do rąk szerszej publiczności i dziś stanowią prawdziwy dziennik oficyalny, noszący nawet nazwę Gazety Pekińskiej i czytany dość chciwie przez warstwy ukształcone narodu, ale prawie całkiem nieznany ludowi. Przy liczniejszem osiedlaniu się cudzoziemców w portach otwartych dla ich handlu zaczęły powstawać organa miejscowe, zostające wprawdzie pod kierunkiem rezydentów europejskich, ale redagowane po chińsku i przeznaczone dla Chińczyków,

Przykład ten podziałał na sąsiednie miasta i znalazło się kilku literatów próbujących zakładać organa prowincyonalne, których sami byli inspiratorami, ale usiłowania te rozbiły się o surowe prawa prasowe i zostały zniweczone w zarodku. Pozostały więc tylko dzienniki fundowane przez cudzoziemców, między któremi największem się cieszą powodzeniem : Dziennik z Szanghai i Dziennik z Hong-Kong, obok których istnieje jeszcze kilka organów przeznaczonych wyłącznie dla Europejczyków i redagowanych w językach zachodnich. Oprócz komitetu cenzorów znajduje się drugi komitet zwany trybunałem historycznym, złożony także z kilku uczonych akademików, których obowiązkiem jest utrzymywać kronikę państwa i notować z dnia na dzień wszystkie ważniejsze zdarzenia. Taka praca gdyby była ogłaszaną, mogłaby także być uważana za rodzaj poważnego pisma peryodycznego, ale według praw i obyczajów chińskich dzieje żadnej dynastyi nie mogą być publicznie i jawnie komentowane dopóki ona zasiada na tronie, co zresztą ma pewną racyą bytu, gdyż służy za gwarancyą bezstronności poglądu.

Uv

Fig. 170. Pismo Ku-en.

P*|||l i s m o. Chińczycy posiadają tę wyższość nad większą częścią narodów ШШй starożytnych, że wtedy gdy u innych ludów wszystkie pierwotne nabytki umysłowe przechodziły do następnych pokoleń tylko drogą niepewnej zawsze oralnej tradycyi, oni od najdawniejszych czasów, jednocześnie prawie z Egipcyanami, posiadali narzędzie posługujące im do utrwalenia i ujęcia w formę widomą wyników badań ich myślicieli, a tern narzędziem było pismo. Sięga ono w Chinach bardzo odległej epoki, gdyż pierwsze jego próby odnieść można, według podań miejscowych, na kilka tysięcy lat przed Chrystusem. Bajecznemu cesarzowi Ognia przypisują Chińczycy wprowadzenie najdawniejszego sposobu zamieniania myśli przez wiązanie węzłów na sznurkach, a za pierwszy objaw pisma ideograficznego można już uznać osiem figur symbolicznych zwanych kua, ustanowionych przez cesarza Fu-hi. Na blisko 3000 lat przed Chr. jeden z ministrów cesarza Tszang-ki wymyśla znaki ideograficzne, naśladujące przedmioty rzeczywiste, a tworzy Q je na wzór konstelacyj gwiazd ; znaki te j* ^ zwane tsiang, z początku nieforemne, doskonalą się z czasem, zaczynają być kreślone zapomocą linij krzywych łączących się z sobą i tworzą pismo fat-en (fig. 170).

Od tej chwili zaczynają się usiłowania zastąpienia obrazów ideograficznych przez znaki fonetyczne, oddające nie znaczenie ale brzmienie wyrazów, a takie znaki otrzymują nazwę tse. W 783 r.

przed Chrystutem cesarz Tsang-uang z dynastyi Tszeu powierza prezesowi trybunału historycznego zwanemu S u -1 i n, uregulowanie pisma i określenie stanowcze znaków mających wejść w użycie ; tak powstaje pismo ta-tsziang, które zostaje wprowadzone do szkół publicznych i trwa aż do chwili upadku dynastyi Tszeu. W r. 246 przed Chr. nowy władca Tsin-szi raz jeszcze odmienia pismo poprzedników i stara mu się nadać więcej symetryi przez zastąpienie linij krzywych rysami prostemi i wypu-kłemi, tak zwanemi pręcikami jaspisu ; ale ta metoda znana pod nazwą pisma siao-tsziang nie pozyskuje popularności jako zbyt mozolna, znajduje tylko zastosowanie w stylu lapidarnym i utrzymuje się dotychczas przy wyrzy-naniu pieczęci, oraz w napisach umieszczanych na cennych wazach porcelanowych i na gmachach publicznych (fig. 171). Za panowania cesarza Yuen-ti (48—33 przed Chr.) jeden z rzezańców pałaco-cowych kombinując z sobą wszystkie znaki dotąd używane, tworzy ładny rodzaj pisma o wierszach regularnych, które ulepszone jeszcze przez jednego ze znakomitych ówczesnych kaligrafów, otrzymuje nazwę pisma tsao-szu. Ale nie koniec jeszcze na tern : w pierwszym wieku naszej ery jeden z prefektów prowincyonalnych Tszeng-miao, będąc zamknięty w więzieniu pisze do cesarza prośbę o ułaska-^7^ ~T\ wienie, a trzem tysiącom znaków które w niej umieszcza nadaje formy daleko prostsze i łatwiejsze od praktykowanych dotąd, pomimo że tekst nic nie traci na jasności (fig. 17 2). Cesarz uderzony tern ulepszeniem nietylko darowuje winę prefektowi, ale zaleca przyjąć pismo przez niego wynalezione jako urzędowe po ministeryach i trybunałach i nadaje mu nazwę li-szu, pisma biurowego. Pomimo wszystkich tych udosko-(I naleń, pismo chińskie przedstawia się jeszcze jako praca żmudna i wymagająca wiele czasu, aż za ostatnich lat panowania . dynastyi Han, jeden z sekretarzy cesarskich chcąc dać monarsze pobieżne sprawozdanie I. z suplik zanoszonych na jego ręce, wymy-śla rodzaj pół-kursywy, która nakoniec zamieniona w zupełną kursywę przez See-Tszonga, żyjącego za czasów dynastyi Tsin, staje się pismem do dzisiejszego dnia używanem pod mianem pisma kiai-szu (fig. 173).

1 BbE

Л inl b

lii ПНЕ

rlfir

Э H-F

rCn

Fig. 171. Pismo siao-tsziang.

Fig. 172. Pismo li-szu.

4>

Fig. 173. Pismo kiai-szu.

Pierwiastkowe pisano w Chinach a raczej ryto rylcem na deskach bambusowych, na tabliczkach lakierowanych, lub na blachach metalowych których znaczna liczba nawleczona na sznury stanowiła tomy. Później zaczęto pisać na płótnie i na materyach jedwabnych, a dotychczas używane są jeszcze duże takie płachty jedwabne, które pokryte senteneyami moralnemi zdobią ściany apartamentów, lub też zapisane pochwałami przodków zawieszają się przy ich trumnach. Nakoniec w 105 r. przed Chr. wynaleziono papier właściwy, który dziś jeszcze glansem swym, równością i ogromem ćwiartek przewyższa papier europejski, atrament zaś chiński znany u nas pod nazwą tuszu, także doszedł do wielkiej doskonałości. Chińczycy piszą nie piórem ale pendzlikiem maczanym w rozpuszczonym tuszu, a kaligrafia stanowi u nich jedne z bardzo ważnych gałęzi nauki, w której wszystko jest z góry przewidziane i obmyślane : proporeya wody dodawana do tuszu i pozycya jaką pendzlik powinien zajmować w ręku piszącego, a przymioty jakie posiadać ma pismo ujęte są w osiem reguł, w których pedanterya i drobiazgowość posunięte są aż do śmieszności w naszem widzeniu rzeczy ; ale Chińczycy wychodzą z założenia, że pismo równie jak mowa powinno posiadać właściwą sobie elokwencyą, i w każdym sztrychu, w każdem zaokrągleniu, w cienkości i regularności linij upatrują niedostrzeżone dla nas przymioty ciepła, ruchu, życia lub powagi i spokoju. Kursywa, to jest pismo w którem każdy znak może być wykonany jednem pociągnięciem pendzla bez odrywania go od papieru, używana jest tylko w piśmie potocznem, wszystkie zaś dokumenta, papiery urzędowe, kompozycye przy egzaminach i raporta podawane monarsze muszą być wykonywane z największą starannością, i każdy rodzaj pisma ma swoje odrębne modele, od których oddalać się mu nie wolno. AVidzimy więc, że pismo chińskie, z samych już względów technicznych jest sztuką niełatwą do nabycia, a cóż dopiero gdy wnikniemy w trudności jakie przedstawia sama jego istota, w tę nieskończoną ilość znaków które piszący znać powinien!

Pomimo ciągłych doskonaleń których obraz staraliśmy się streścić, Chińczycy nie doszli do odkrycia żywiołów alfabetycznych ani nawet sylabicznych pisma, ale pozostali przy swoim systemie figuracyjnym, który jest zawsze narzędziem bardzo niedokładnem i zbyt skomplikowanem. Zobaczmy teraz jak się ten systemat przedstawia w głównych swoich zarysach i starajmy się wyjaśnić znaczenie znaków chińskich. Słowniki podają aż do 40,000 znaków pisarskich, ale zaledwie dziesiąta ich część używaną bywa w języku potocznym, wszystkie zaś dzieła historycznej i religijnej treści zaczynając od utworów samego Konfucyusza, nie zawierają więcej nad 2500 znaków, których znajomość jest dostateczna dla wta-

; 1ч>

i ^

I oc

CHINY.

jemniczenia się w główne pomniki literatury tego kraju, dla łatwiejszego zaś zoryentowania się w tej i tak jeszcze zbyt wielkiej ilości znaków wybrano z nich 214, które są kluczem dla reszty. Wszystkie te znaki gramatycy chińscy dzielą na sześć klas. Do pierwszej należą znaki odtwarzające sam przedmiot podpadający pod zmysły, jak : słońce, drzewo, górę, i takich znaków jest 608. W klasie drugiej znaki poprzednie kombinują się z sobą po dwa i otrzymują znaczenie przenośni ; i tak : słońce i księżyc razem wzięte oznaczają światło, błyszczący, ming; dwa drzewa wyrażają las, lin; usta a obok nich ptak znaczą śpiew; woda i oko umieszczone obok siebie tłómaczą się przez łzy lub słowo płakać i t. p., a takich znaków istnieje 740. Klasa trzecia obejmuje 107 znaków określających liczby i pozycyą zajmowaną przez przedmioty, jak : u góry, u dołu, i t. d. Znaki klas}* czwartej posiadają odrębne znaczenie gdy są pisane wprost lub na odwrót; n. p. : na prawo, na lewo, stojący, leżący, a liczą ich 372. Do klasy piątej należą znaki tak zwane zapożyczane, które przez formy podpadające pod zmysły wyrażają pojęcia oderwane, abstrakcyjne, lub też zaznaczają pewną analogią między dwoma przedmiotami ; i tak, serce wyraża : rozum, pokój, kobietę, etc. Nakoniec do klasy szóstej, najliczniejszej ze wszystkich gdyż obejmującej przeszło 20.000 kształtów, należą znaki fonetyczne ułożone w następujący sposób : pewna liczba znaków których brzmienie jest powszechnie znane, bywa używaną w charakterze wyłącznie fonetycznym z pominięciem ich znaczenia ideograficznego gdy się je dodaje do innych znaków wziętych figuracyjnie ; i tak : stawiając znak li, oznaczający przestrzeń lub milę, miarę długości, obok postaci ryby, zapomina się o jego znaczeniu samoistnem a tylko się uwzględnia dźwięk li, który stojąc przy rybie oznacza że ta ryba jest karpiem, gdyż karp wymawia się także po chińsku li; drzewo cyprysowe nazywa się pe; otóż dla oddania go zapomocą pisma rysuje się drzewo, a obok niego umieszcza się znak przedstawiający kolor biały który się także wymawia pe.

Sztuka drukarska została wynalezioną w Chinach jak dowodzą liczne świadectwa, jeszcze w X. wieku naszej ery, ale różni się ona od naszej tern, że przy olbrzymiem mnóstwie znaków jakie posiadają Chińczycy, nie są oni w możności posługiwania się czcionkami ruchomemi, ale zmuszeni są do wyrzynania całego tekstu na oddzielnych tablicach drewnianych ; chociaż zaś ich artyści robią to z nadzwyczajną szybkością i wprawą, sposób ten zawsze przedstawia wielkie niedogodności mnożąc do nieskończoności tablice drukarskie; przyczem trzeba dodać, że ponieważ książki drukują się na papierze jedwabnym zwykle bardzo cienkim, więc druk zajmuje jedne tylko stronę kartki. Nuty muzyczne także oddają się zapomocą znaków, ale przy każdej nucie głównej umieszcza się kilka znaków porno-

cnicznych dla wskazania jak się ma trzymać palce, w którą strunę trzeba uderzyć i t. d. co nadzwyczaj utrudnia czytanie i rozszerza objętość party cyj (fig. 174). Zresztą w muzyce Chińczycy stoją bardzo nisko ; z połączenia dźwięków jakie wydają ich instrumenta rznięte, dęte i pałkowe, ich skrzypce o 7 strunach zwane kin, oraz flety i rogi metalowe, powstaje kakofonia nie do zniesienia dla ucha europejskiego, w której ani rytmu, ani melodyi, ani najmniejszego uczucia odszukać niepodobna.

|<_> <4-0

Э ^'35 f 9l

■ JLÜiüS

f fi

С o 3 1 ШЙЙ*

T T T тГПтгпК

Cl

О»

o.

■Ol

Ol

Fig. 174. Nuty chińskie.

olnictwo, handel, przemysł. Jeżeli geniusz chiński mało się Р11Ш nadaje do spekulacyj teoretycznych i jeżeli w naukach ścisłych zdobycze jego są bardzo ograniczone, to wszedłszy raz na drogę zastosowań praktycznych rozwija się on w całej swej potędze i na tern polu śmiało może się mierzyć z najświetniejszemi cywilizacyami Zachodu, a starożytnością swych odkryć i wynalazków nawet nad niemi góruje.

W rolnictwie Chińczycy doszli od najdawniejszych czasów do nadzwyczajnego postępu ; olbrzymi ten kraj zamknięty w sobie i unikający wszelkiego zetknięcia z cudzoziemcami, a którego ludność stosunkowo bardzo znaczna powiększa się ciągle w niezwykłej proporcyi, na to ażeby móc wystarczyć sobie musiał rozwinąć wszystkie zasoby własnego bogactwa i ułatwić ich cyrkulacyą po całej tej niezmiernej przestrzeni. Żadna piędź ziemi urodzajnej nie jest tam pozostawiona bezużytecznie, a w najludniejszych prowincyach, gdy miejsca braknie, mieszkańcy zakładają na wodach rzek pływające domy i ogrody ; dla użyźnienia pól i łąk kopią kanały irygacyjne, a od zbytnich wylewów zabezpieczają się wznoszeniem tam i grobli ochronnych. Robotnik chiński jest pracowity, wstrzemięźliwy i oszczędny, a przy wielkiej taniości pierwszych potrzeb życia może pracować za małe bardzo wynagrodzenie. Dzień pracy dorosłego mężczyzny płaci się przecięciowo franka, całe zaś utrzymanie dzienne nie wynosi na osobę więcej jak 20 centymów, dla tego też dobrobyt jest powszechny i nędzy stosunkowo bardzo mało. Ziemia czy to w większych posiadłościach oddawanych w dzierżawę, czy też w drobnej własności, jak n. p. w prowincyi Pe-tszi-li, gdzie system parcelacyjny doszedł do najwyższego stopnia, jest uprawiana starannie metodą płodozmienną, a jak tylko oko zasięgnie widzi się pola pokryte bujnem zbożem, z którego wynurzają się dostatnie fermy otoczone klombami drzew owocowych. Podatki gruntowe są bardzo niewielkie, gdyż przecięciowo nie przenoszą jednego franka od osoby, a w obyczaj weszło, iż dzierżawca bywa zwalniany od opłaty w latach nieurodzajnych. Naturalnie że w kraju tak obszernym jak Chiny, w którym spotykają się najrozmaitsze warunki klimatyczne, fauna i flora są także bardzo różnorodne ; nie ma więc prawie gatunku zbóż lub drzew którychby tam nie uprawiano, najważniejszym zaś produktem wywozowym jest herbata, której plantacye zajmują ogromne przestrzenie. Ogrodnictwo jest bardzo rozwinięte i sady owocowe znajdują się przy najuboższych chatkach, ale wrodzony Chińczykom gust do potworności i egzageracyi każe im także wymęczać rośliny dla nadania im nienaturalnych i oryginalnych kształtów. Obok Kantonu, najbardziej wykwintnego i eleganckiego z miast chińskich, istnieje piękny ogród zwany Fa-ti, Pole kwiatów, w którym to zamiłowanie najwybitniej się objawia; widzi się tam drzewa pomarańczowe przeistoczone w urny, bukszpan w smoki o porcelanowych oczach, oleandry w potwory jakieś mitologiczne, cyprysy w łodzie, bażanty i t. p.

Handel chiński z krajami Zachodu dopiero ostatniemi czasy rozwinął się na większą skalę i koncentruje się głównie w miastach portowych otwartych dla cudzoziemców, a motorami jego są prawie wyłącznie okręty europejskie i amerykańskie, gdyż sami Chińczycy nie są zbyt biegli w sztuce żeglarskiej ; statki ich wadliwej i przestarzałej konstrukcyi nie zdolne są do przedsiębrania dalekich wypraw i ograniczają się do żeglugi wzdłuż brzegów lub po rzekach. W przeszłości działo się lepiej pod tym względem ; busola była znaną w Chinach przed blisko dwoma tysiącami lat, gdyż w jednej encyklopedyi datującej z 121 roku, własności igły magnesowej są dokładnie określone, a okręty chińskie zawijały aż do portów morza Czerwonego, gdy stosunki z Arabią były częste i stałe, teraz zaś najdalszemi punktami do których ośmielają się docierać marynarze chińscy są wyspy Archipelagu Indyjskiego i Japonia. Zresztą obszar Chin jest dostateczny sam przez się ażeby zatrudnić całą warstwę ludności zajmującą się kupiectwem, to też handel wewnętrzny, za pośrednictwem którego odrębne prowineye dopełniają zamiany produktów pomiędzy sobą, przybrał ogromne rozmiary ; spławne rzeki i kanały przerzynające cały kraj ułatwiają transporty wodne, mosty zaś rzucane na rzekach i wąwozach pozwalają licznym karawanom roznosić we wszystkich kierunkach bogactwa przyrody i przemysłu. Jednakże i ten handel lądowy promienieje w kilku punktach na zewnątrz, w kierunku Syberyi, Turkiestanu, Indyj,

Birmami i Annamu, a głównemi jego ogniskami są : Majmaczyn, Yarkand, Hlassa, Yung-tszang-fu i Kuei-lin-fu.

Rękodzielnictwo chińskie do nadzwyczajnych dochodzi rezultatów we wszystkiem co dotyczy wygód i przyjemności życia. Początki wszystkich prawie wynalazków gubią się w nocy dziejowej i przypisywane są często mytycznym osobistościom przedhistorycznym. Widzieliśmy że jedwa-bnictwo miała wprowadzić do Chin żona cesarza Hoang-ti na 2698 lat przed Chrystusem, i nic dziwnego źe uznano ją za przyjaznego ducha, gdyż morwa i kokon jedwabniczy stały się odtąd niemałem źródłem bogactwa narodowego i przemysł ten stanowi dziś jedne z głównych gałęzi handlu wywozowego. Atłasy, adamaszki, brokatele i złotogłowy Chińczyków celują tak doskonałością wyrobu jak bogactwem ornamen-tacyi, a hafty na jedwabiu na dwie strony wykonywane, w których fauna i flora miejscowe rozwijają się z całym przepychem fantazyi i koloryf.u, odstraszają dziś jeszcze wszelkie naśladownictwo i są niezrównanemi arcydziełami wykończenia i dokładności. Tkaniny bawełniane, jak znany powszechnie nankin, rozchodzą się po całym świecie ; meble z drzewa kosztownego są zwykle powleczone werniksem tak przeźroczystym, że każda żyłka drzewa jest widoczną, a tak błyszczącym, że przeglądać się w nim można jak w zwierciadle; laki inkrustowane perłową macicą, na których dokładne wykończenie potrzebne są lata całe, nie dają się dotychczas naśladować a ustępują tylko podobnym wyrobom japońskim ; z bambusu umieją Chińczycy wyrabiać tysiące przedmiotów służących do rozmaitego użytku ; w najodleglejszej starożytności umieli oni obchodzić się z metalami, robią ze srebra delikatne filigrany, z blach miedzianych nadzwyczajnej cienkości wyrabiają lekkie dęte naczynia ; znali oddawna fabry-kacyą prochu strzelniczego, chociaż trzeba przyznać, źe był on i jest w bardzo złym gatunku ; umieją polerować i wyrzynać twarde kamienie ; rzeźbią kość słoniową, wyrabiając z niej bardzo cenione wachlarze ; a ich papier, atrament, farby, obicia do ścian i kwiaty sztuczne nie boją się żadnej konkurencyi.

Na ostatek zachowaliśmy wzmiankę o porcelanie, nad którą dłużej przyjdzie nam się zastanowić, jako nad jedną z głównych gałęzi artysty-czno-rzemieślniczej działalności Chińczyków. Pod względem doskonałości technicznej nie dali się oni dotychczas nikomu ubiec na tern polu, a czystość, przeźroczystość i delikatność ich wyrobów usuwają wszelką rywali-zacyą, strona zaś artystyczna i ornamentacyjna porcelany chińskiej najlepiej cechuje zdolności malarskie tego ludu. Przesadzano znacznie dotychczas dawność porcelany chińskiej. W grobach egipskich z ośmnastej dynastyi a zatem sięgających 1800 roku przed Chr., odkryto małe flaszeczki porce-

16

Szkic historyczny. T. I.

łanowe o blado-zielonem tle, na medalionach których znajdowały się napisy w chińskim języku ; przedmioty te zaciekawiły nadzwyczaj cały świat uczony i uzyskały prawo obywatelstwa w najpoważniejszych zbiorach Anglii i Francyi, późniejsze jednak badania do których najwięcej się przyczynił angielski sinolog p. Medhurst wykazały, że napisy te nie były czem innem jak przekręconemi trochę fragmentami z poematów chińskich

VIII., IX. i XI. wieków po Chr., a same sięgały zaledwie pierwszych lat panowania dynastyi Ming. Wydało się nakoniec, że Arabowie z Kairu spekulując na łatwowierność uczonych europejskich, wrzucali pokryjomu do dawnych grobów te nowoczesne fabrykaty chińskie, które dostawały się do Egiptu za pośrednictwem Indyj. W dzisiejszym stanie nauki niepodobna jest stanowczo określić epokę ukazania się porcelany w Chinach, pierwsze jednak wzmianki o jej istnieniu spotykamy dopiero w 170 r. przed Chr. i te dotyczą pierwotnej zielonej porcelany, obszerniejszy zaś ustęp mówiący o filiżankach porcelanowych ozdobionych kilkoma kolorami znajduje się u pisarza Pan-y o, piszącego w III. wieku po Chr.

We wszystkiem cośmy dotąd powiedzieli mamy na myśli właściwą porcelanę kaolinową, gdyż wypalanie zwykłej gliny znane było przez Chińczyków w bardzo odległej przeszłości, i pierwsze próby ceramiczne przypisują oni niejakiemu Ku en-u, współczesnemu cesarza Hoang-ti. Najdawniejsze wyroby garncarskie znane w Chinach odznaczają się masą nadzwyczaj twardą i zbitą a nieprzeźroczystą, ciemno-brunatnej barwy, powleczoną na zewnątrz polewą seledynowego koloru. Zwykłą ozdobę stanowiły sztuczne pęknięcia polewy w mniejszych lub większych od siebie odstępach, zwane przez Francuzów craquelés, szpary zaś przez to otrzymane wypełniano innemi kolorami. Ozdabiano takie wazy z dawnej epoki wypukłemi grupami kwiatów lub też wyrzynano na nich desenie, kombinując z sobą rozmaite linie geometryczne. Później Chińczycy starali się nadawać emalii swoich ceramik najświetniejsze barwy naśladujące kruszce i drogie kamienie, tak, że niektóre z nich mają pozór najżywszych agatów, inne zaś do złudzenia imitują szyldkret.

Porcelana właściwa z glinki kaolinowej, którą cechują przedewszy-stkiem nadzwyczajna białość i przeźroczystość, ukazuje się znacznie później. Głownem ogniskiem jej fabrykacyi było miasto King-te-tszin, które doskonałości swej gliny zawdzięcza swój wzrost i pomyślność. Według podań miejscowych już w r. 442 naszej ery wyrabiano tam najpiękniejszą porcelanę, która służyła wyłącznie do użytku cesarzy i ich dworu, a jeden z wysokich dygnitarzy państwa był specyalnie przeznaczony do dyrygowania tą gałęzią przemysłu. Fabryki w King-te-tszin przetrwały aż do naszych czasów i odznaczały się zawsze doskonałością swoich wyrobów,.

liczba zaś pieców do wypalania porcelany wzrosła aż do 3.000, ale niestety całe miasto stało się pastwą płomieni i legło w gruzach podczas głośnej rewolucyi Tai-ping ów. Cesarze z dynastyi Song, a bardziej jeszcze z dynasty! Ming starali się zakładać nowe fabryki porcelany; powstało też ich kilkanaście w rozmaitych prowincyach, z których kilka dotychczas istnieje, próba jednak utworzenia fabryki w samym Pekinie przedsięwzięta za panowania cesarza Khang-hy całkiem się nie powiodła, a powstałe zakłady tego rodzaju w okolicach Kantonu i w prowincyi Fo-kien, jako w miejscach najdostępniejszych dla handlu z Europą, wydają tylko prostą porcelanę bez żadnej artystycznej wartości.

Najbardziej cenioną z dawnych porcelan chińskich jest ta, która na tle białem nosi desenie malowane jednym tylko niebieskim kolorem ; pierwotne jej typy już dziś zniknęły zupełnie, ale produkcya tego rodzaju utrzymywała się i później, dosięgnęła szczytu doskonałości pod panowaniem dynastyi Ming, a mianowicie jej punktem kulminacyjnym była epoka rządów cesarza Tszing-hoa od 1465 do 1488 roku. Ta klasa wyrobów znana jest pod nazwą kuan-ki czyli porcelany dygnitarskiej.

Wazy chińskie o ornamentacyi różnokolorowej dzielą się na trzy rodziny: 1. Rodzina Kwiecista, w której przeważają złocień i piwonia, to rzucane na tle białem w środku ozdobnych medalionów, to zmieszane w nieładzie i stanowiące tło. Do tej rodziny należą najczęściej naczynia przeznaczone do codziennego użytku, duże wazy ogrodowe, wazony na kwiaty i naczynia stołowe, a dekoracya ich odpowiada przeznaczeniu, gdyż oprócz bukietów i kwiatów spotyka się na nich krajobrazy przedstawiające góry, skały pokryte roślinnością i zwierzęta w postaci naturalnej. 2. Rodzina Zielona zawiera w sobie całą seryą bardzo estetycznie wykończonych waz o jednostajnym charakterze, w których ornamentacyi tak przeważa piękny miedziano-zielony kolor, że absorbuje wszystkie inne, a motywy dekoracyjne noszą prawie zawsze charakter poważny, hieratyczny lub historyczny. Zważywszy, że porcelana tego gatunku wyrabianą była za czasów dynastyi Ming która przyjęła za godło swoje kolor zielony, można przypuszczać, że w wykonaniu jej powodowano się względami religijnemi i politycznemi, i że musiała ona być przeznaczony do obrządków kultu lub do innych posług wyższego znaczenia. 3. Do Rodziny Różowej należą wyroby z bardzo delikatnej porcelany często dochodzącej do nadzwyczajnej cienkości; w ozdobach przeważa kolor karminowy stopniowo przechodzący do blado-róźowego, nakładany dużemi masami, tak, że sama farba stanowi wypukłość, rodzaj emalii. Z karminem łączą się wszystkie najbogatsze barwy palety chińskiej, a przedstawione sceny z życia rodzinnego również jak kwiaty lub krajobrazy, odznaczają się bujną fantazyą mało uwzglę-

16*

dniającą prawdę, i to czyni, że wyroby tej klasy noszą przeważnie cechę dekoracyjną.

Oprócz tych kilku grup lepiej scharakteryzowanych, spotykają się W Chinach w mniejszej ilości typy odrębne, niedające się podciągnąć pod żadną z wyżej wymienionych kategoryj, i tak, widzimy porcelany w których dwa kolory błękitny i miedziano-czerwony zlewają się w prześliczną całość wykluczając wszelkie inne barwy ; porcelany bez polewy, biscuits, o bogatej wypukłej ornamentacyi ; terracotty i wyroby ceramiczne z gliny polewanej, którym artyści umieją nadawać najwytworniejsze kształty i t. p.

Porcelana miewała u Chińczyków najrozmaitsze zastosowania; jeżeli znaczna część tych wyrobów służyła tylko do użytku codziennego i wchodzi w zakres zwykłych naczyń bez specyalnego znaczenia, to inne z nich odgrywały ważną rolę w życiu religijnem i społecznem narodu. Najwytworniejsze wazy służyły często do obrządków religijnych i ofiar składanych bogom i stanowiły ważną część składową w umeblowaniu i ozdobie świątyń, inne przeznaczone były do wyłącznego użytku cesarzy, inne jeszcze były dawane w darze przez panujących najwyższym dygnitarzom państwa i stanowiły rodzaj nagród honoryficznych. Najczęściej sam kształt i rodzaj ozdób zdradzają przeznaczenie przedmiotu, a oprócz tego przedniejsze wazy noszą na sobie napisy i sentencye, które znamionują ich charakter, a także znaki dynastyczne lub osobiste i daty, określające epokę z której pochodzą. Tym sposobem wazy chińskie stanowią pomocniczy środek, służący do studyowania obyczajów i historyi kraju, ale do tego potrzebne jest oko nadzwyczaj wprawne i zmysł krytyczny wyrobiony długiem doświadczeniem, gdyż w ostatnich szczególnie czasach namnożyło się mnóstwo podrabianych przedmiotów z fałszowa-nemi napisami, które łatwo w błąd mogą wprowadzić zbyt łatwowiernego badacza.

Gdy mówimy o religijnem znaczeniu naczyń, należy zauważyć, że określenie ich kształtów i charakteru sięga najodleglejszej przeszłości, a przed wynalezieniem porcelany miało zastosowanie bardzo obszerne względnie do naczyń metalowych. I tak, za najdawniejszych dynastyj istniały już rozmaite nazwy waz, zależne od ich kształtów i przeznaczenia: wazy I używane przy libacyach ; wazy yen, któremi posługiwano się tylko w salach przodków ; wazy lui,’ z których pili wysocy dygnitarze zaproszeni przez cesarza; wazy hi w kształcie zwierząt czworonożnych, na których grzbiecie znajdował się otwór z nakrywką ; wazy tsio oryginalnej formy, ustawione na wysokich trójnogach, i wiele innych typów których nomenklatura byłaby zbyt długą.

Do porcelany ze względu na ornamentykę powrócimy raz jeszcze mówiąc o malarstwie chińskiem, teraz zaś przystępując do traktowania o sztuce w ogólności, będziemy się trzymać zwykle przyjętego porządku, zaczynając od kilku słów o architekturze.

SZTUKA CHIŃSKA.

Budownictwo.

omimo wielkiego bogactwa źródeł pisanych i pomimo licznych ency-I klopedyj obejmujących wiadomości o wszystkich gałęziach rozwoju narodowego, środki informacyjne na których dałoby się oprzeć stanowcze jakieś orzeczenie o starożytnem budownictwie chińskiem, okazują się dotychczas niedostateczne. I łatwem to jest do zrozumienia : główną a można powiedzieć jedyną racyonalną podstawą dla zdania sobie sprawy z artystycznej działalności danego narodu, są jego pomniki, które jakkolwiek niekompletne i uszkodzone dają się dopełniać i odtwarzać przy posiadaniu środków inwestygacyjnych, jakiemi rozporządza nowoczesna krytyka. Otóż monumentów takich brak w Chinach zupełny, opisy zaś najszczegó-łowsze i najliczniejsze podania nie zastąpią nigdy żywego świadectwa, które w martwy kamień wlewa prawdziwą elokwencyą. Piramidy i sfinksy Teb i Memfisu, olbrzymie stosy gruzów Niniwy i Babilonu lub kolumnady Persepolisu przemawiają do nas wyraźniej, aniżeli wszelkie teksty hierogli-ficzne lub klinowe, gdyż chwytają prawdę na gorącym uczynku, wolną od omawiań i rafinowanej dyalektyki pisanego słowa ; w Chinach zaś więcej jak gdziekolwiek strzec się trzeba przywiązywania zbytecznej wagi do świadectw zawartych w księgach, gdyż subtelny i pełen wybiegów umysł Chińczyków często bardzo grzeszy nietylko przesadą ale i jawną złą wiarą.

Naród który początki swego bytu państwowego odnosi nà dziesiątki tysięcy lat w tył, który szuka w pomroce bajecznych dziejów źródła wszystkich swych nabytków w dziedzinie wiedzy i przemysłu, który nakoniec powodowany czcią jaką otacza swych przodków, szanuje tylko to co dawne, a z pogardą odrzuca wszelkie inowacye, jest już przez to samo usposobiony do przypisywania wielkiej starożytności wszystkim swym zabytkom i wmawia sobie samemu to przekonanie, tern bardziej zaś stara się niem

imponować barbarzyńskim przybyszom zachodnim. Wielu podróżnych dało się uwieść pozorom prawdopodobieństwa takich zapewnień, i w ten sposób powstały błędne poglądy, nie mające żadnej racyonalnej podstawy. Opierając się na podaniu dziejowem o strasznych spustoszeniach, dokonanych w III. wieku przed Chr. przez cesarza Tsin-szi dla zatarcia wszelkich śladów kultury poprzednich dynastyj, tym aktem wandalizmu tłómaczono zupełną zagładę wszystkich pomników jakie wydała sztuka starożytna, wysoce już jakoby w owej epoce rozwinięta; naszem jednak zdaniem pogląd taki spoczywa na bardzo kruchych podstawach i nosi cechy zbytniej powierzchowności sądu. Jeżeli kataklizm był na tyle poważnym jak zapewnia historya, to wszelako nie widzimy żeby podziałał on na zatracenie zupełne dawnej cywilizacyi i żeby go można uważać za jednę z tych katastrof, które kopią przepaść między przeszłością a przyszłością. Najpierw taki stan rzeczy nie trwał długo, i Chiny bardzo niewiele czasu potrzebowały dla pochwytania napowrót zerwanych nici dawnych tradycyj i dla odnalezienia wątku, który je łączył z przeszłością ; kroniki dziejowe, zasady religijne i zabytki literatury, słowem wszystkie skarby narodowe, istniejące w rzeczywistości, zostały odszukane w znacznej bardzo części i stanowią dotąd źródło i prawdziwą podstawę całego późniejszego rozwoju; dla czegóż miałoby być inaczej tam gdzie chodzi o sztukę ?

Historya nas uczy, że najwyuzdańszy despotyzm jednego tyrana, a nawet największe spustoszenia obcych najezdców nie są w stanie zniszczyć doszczętu bogactw artystycznych nagromadzonych przez wieki, jeżeli te posiadają same w sobie pewne warunki trwałości i znaczenia ; trudno więc przypuścić, żeby w Chinach kilkodziesięcioletnia przerwa mogła była wpłynąć nietylko na zupełne zerwanie węzłów łączących dwa idące po sobie pokolenia, ale na całkowite nawet zatracenie śladów dawnych wspaniałych gmachów. Zresztą w samych Chinach spotykamy w innych gałęziach sztuki przedmioty datujące z nadzwyczaj odległej przeszłości a dotąd istniejące ; w zbiorze bronzów chińskich p. Henryka Cernuschi, wystawianym w Paryżu na widok publiczny w 1873 r., znajdują się wazy, z których najdawniejsze zdają się sięgać pierwszej dynastyi Hia, pochodzenie zaś innych z XIV. wieku przed Chr. nie da się już zaprzeczyć, gdyż autentyczne napisy na nich odczytane wyraźnie tę datę określają.

Wprawdzie zwolennicy systemu przeciwko któremu powstajemy wspominają głucho o jakichś wieżach i portykach porozrzucanych w głębi kraju, o budowlach z białego marmuru poprzedzonych świętemi trójnogami ting, o resztkach świątyń Ky-fong-fu, Singan-fu i innych, jako o świadkach wandalizmu cesarza Tsin-szi, niektóre zaś z dziś istniejących

gmachów, jak : świątynię Piorunu, pagodę Rzezańca, świątynie Nieba i Kon-fucyusza w Pekinie i most Yung-ming-tszun, odnoszą do epoki odpowiadającej początkowi naszych wieków średnich, ale co do pierwszych, żadne świadectwo nie stwierdza ich istnienia, co do drugich zaś, epoka ich powstania jest dziś stanowczo wiadomą i nie sięga dalej jak XVI. i XVII. wieków naszej ery. W ogólności w przekonaniu wszystkich uczonych misyonarzy i rezydentów europejskich, postawionych w najkorzystniejszych warunkach dla badania przedmiotu, wszystkie znaczniejsze gmachy tak religijne jak cywilne, zachowane dotychczas, nie liczą więcej jak 200 do 300 lat wieku, a jedna tylko pagoda w prowincyi Kiang-si ma pochodzić z X. wieku naszej ery.

Jako dowód łatwowierności niektórych pisarzy zacytujemy historyą, którą spotykamy poważnie opowiedzianą w jednem z dzieł francuskich traktujących o sztuce. Czytamy tam, że cesarz Tsin-szi chcąc zapewnić sobie po śmierci godny siebie grobowiec, kazał skopać górę zwaną Li, wysoką na 500 stóp a mającą pół mili obwodu, aż do głębokości źródeł, a na jej miejscu wzniósł pomnik przechodzący więcej jak w dwójnasób rozmiarami swemi dawną górę. Grobowiec ten miał zawierać w swem wnętrzu mnóstwo wspaniałych sal napełnionych meblami, bronią i klejnotami nie mającemi ceny; sadzawki z żywego srebra, na których pływały ptaki złote i srebrne ; w samym zaś środku, w kosztownym sarkofagu spoczywało ciało monarchy, naokoło którego paliły się tysiące lamp i pochodnie podsycane tłustością ludzką, a oprócz mnóstwa robotników którzy stracili życie podczas wykonywania tych prac olbrzymich, zakopano żywcem 10.000 ofiar ludzkich na cześć autokraty. Pomnik ten miał być zniszczonym i zrównanym z ziemią przez następnych cesarzy po obaleniu dynastyi Tsin. Pomijając te fantastyczne opisy, które są tylko płodem bujnej wyobraźni czy to późniejszych autorów chińskich, chcących tendencyjnie w najgorszem świetle .przedstawić postać wielkiego niszczyciela tra-dycyj starożytnych, czy też pisarzy europejskich goniących za efektem, dodamy, że poważniejsi badacze jak p. Simon, konsul francuski w Fu-tszeu, w dziele swojem wydanem w i860 r. w Szang-hai pod tytułem: Notatki o poszukiwaniach do przedsięwzięcia w Chinach i Japonii, mówią o starożytności wielu pomników chińskich, które jakoby miały być prototypami utworów architektury indyjskiej. Przy niedokładnej dotychczas znajomości wielu okolic środkowych Chin trudno stanowczo twierdzić, że niema tam żadnych szczątków z epoki poprzedzającej naszę erę, zdaje się jednakże być dowiedzionem, że nietylko Chiny pod względem artystycznym nigdy nie oddziaływały na Indye, przynajmniej w epokach bardziej odległych, ale przeciwnie, że pierwsze pomniki chińskie mające jakikolwiek charakter artystyczny, Indyom właśnie zawdzięczają swe powstanie. Mianowicie z wprowadzeniem do Chin buddhaizmu ukazały się tam dwa typy architektoniczne, których pierwiastkowy charakter indyjski nie da się zaprzeczyć, to jest : bramy i łuki tryumfalne oraz świątynie w kształcie kilko-piątrowych wieżyc.

Łuki i bramy zwane pai-leu lub pai-sang, budowane na pamiątkę ważnych wypadków lub na cześć ludzi zasłużonych krajowi, wznoszą się zwykle u wejścia do miast, lub w miejscach gdzie się rozpoczynają ulice i drogi publiczne, czasami zaś na wzgórzach opodal miast położonych; inne zaś mniej wspaniałe poprzedzają świątynie lub pałace i służą tylko

i:

mm

NP4

Fig. 175. Pai-sang u wejścia do Pekinu.

za wejścia monumentalne. Łuki takie równie jak japońskie tori są widocznie naśladowaniem indyjskich bram, umieszczanych u wejścia do głównych topów, a których piękny bardzo okaz przedstawiają bramy prowadzące do topu Sanszi w Bilza, z tą tylko różnicą, że w Indyach cały gmach jest z kamienia lub marmuru bogato rzeźbionego, w Chinach zaś drzewo najczęściej zastępuje kamień, a tak styl samego luku jak i jego ozdoby odpowiadają smakowi narodowemu. Łuk chiński składa się zwykle z czterech słupów drewnianych albo wprost w ziemię wkopanych, albo też wspartych na kamiennej podstawie i tworzących trzy bramy kształtu czworokątnego, z których środkowa jest zawsze wyższa od bocznych;

iiv

;c

Г/

r,j

r:

!f

ii

C;

Ши

Fig. 176. Pai-sang przy pagodzie Semao.

stó

s.

ss

u g'óry znajduje się daszek kryty różnokolorową dachówką, a tak dach jak belki poprzeczne są ozdobione smokami, rybami i postaciami rozma-

tel

--Y

]nj

ПГ

■ tfm. - Jrryyry

ЩНШШ

wm

gplH

.«**. •.1 «c«=» • / BP®

[ЕгЕЕйГа

!pj

æ i#..

i

niafe

lic

Щ ;

Г'Ж i

CäJ'

li

II

.. Г •.

ШШЙШ

Fig. 177. Brama w Szanghai.

itych innych fantastycznych zwierząt. W kaźdem najmniejszem mieście chińskiem można widzieć takie łuki mniej lub więcej ozdobne, których parę okazów tu podajemy, a mianowicie : łuk poprzedzający jednę z głównych ulic Pekinu (fig. 175) i drugi prowadzący do pagody Semao (fig. 176) w temże mieści. Niekiedy łuk przeistacza się w masywną bramę o jednem tylko wejściu, ale znacznie głębszą i zawierającą pokoje mieszkalne, jak to widzimy w pięknej bramie prowadzącej do świątyni Konfucjusza w Szanghai (fig. 177) i w bramie wiodącej do głównej świątyni w Tientsin (fig. 178).

ЛИ i

iiüS

IT

pfflj

LI

i '    ■”    .    ~ -tl4    -1- у

u,

шШ

П?

:r

TlilH^Wferfg

==

S 1,11 Ш j siMHl IE» II

Pi

ZJl

wm*

Fig. 178. Brama świątyni w Tientsin.

Także pierwotny top indyjski jest pierwowzorem buddhyjskich świątyń w Chinach, równie jak był nim w samychże Indy ach; ale we własnym kraju sam top wydłużał się coraz bardziej, wznosił się do góry, zwężał i tworzył wieże owalne lub cylindryczne, w Chinach zaś wzięto za model parasol symboliczny, drzewo Buddhy, umieszczane na wierzchołku topów, i w ten sposób powstały owe wieże o kilku piątrach oddzielonych jedne od drugich dachami nakształt rozpiętych parasoli. Jednym z najpiękniejszych i najlepiej znanych typów takiego budownictwa była Siviatynia Wdzięczności, czyli tak zwana Wieża porcelanowa w Nankinie, wzniesiona podług jednych w 1277 r., podług drugich zaś w XIV. wieku przez cesarza Yung-lo, a zburzona w 1862 r. podczas krwawej rewolucyi Tai-pingów (fig. 179). Była to wieża ośmiokątna złożona z dziewięciu piątr nierównej wielkości, ustawionych jedne nad drugiemi ; u połączenia piątr wychodziły jakby ze ściany daszki mocno w górę zakrzywione i ozdobione

??

?t

JiLÉ

кШ-

[дИ

Si

'4 CML

--

Ш1Щ

%**+*/*

il

Il I I

ggggJJg

FV

vTI

ИЗ.Sc.

Fig. 179. Wieża porcelanowa w Nankinie.

dzwonkami, całość zaś przykrywał dach kopulasty zakończony wysokim masztem, na końcu którego znajdowała się ogromna bania ze szczerego złota ; całe jej ściany wykładane były na zewnątrz cegłami powleczonemi białą fajansową emalią, wszystkie otwory, drzwi i okna otoczone obwódkami z prawdziwej porcelany, dach zaś tworzyły takież płyty fajansowe, zielone, żółte, brunatne i czerwone. Cała wieża miała 231 stóp wysokości a 40 stóp średnicy u podstawy ; w dolnej kaplicy umieszczony był pośrodku ogromny złocony posąg bóstwa, na górnych zaś piętrach także mnóstwo bożyszcz również złoconych w wypukło i płaskorzeźbie.

Podobna nieco do poprzedniej trzynastopiątrowa Wieża w Tung-tszeu uchodzi za najdawniejszy z dziś istniejących tego rodzaju pomników, i rzeczywiście dolna jej część cała z kamienia ciosowego, zakończona w kształcie kwiatu lotusu, ma charakter bardzo starożytny, górne zaś części są budowane z cegły i drzewa i zakończone żelazną ozdobą w formie astro-labii, która wieńczy prawie wszystkie wieże chińskie, a musi zapewne wyobrażać symbolicznie firmament niebieski. Znane są także podobne pagody dziewięciopiątrowe w Kantonie, na wyspie Kong-Kong i w wielu innych miejscowościach, a ten typ świątyń rozpowszechniony był głównie w północnej części Chin.

Chociaż jak widzimy architektura chińska rozwinęła się dopiero jako sztuka pod wpływem Indyj i może być uważana po części za córę sztuki indyjskiej, to w żadnym razie nie może ona rywalizować ze swą inicya-torką. Przyswajając sobie najujemniejsze strony artyzmu indyjskiego, to jest zamiłowanie w potworności i nieładzie, brak miary i równowagi, i potęgując jeszcze wszystkie te wady, Chińczycy stworzyli rodzaj suchego i bezbarwnego barokizmu, pozbawionego całkiem tchnienia poezyi i rozbu-jałej fantazyi indyjskiej ; sztuka ich w zestawieniu ze sztuką Hindostanu może być porównaną do motyla, z którego skrzydeł niezgrabna ręka otrząsła i otarła ten pyłek o barwach tęczy i o odblaskach metalicznych, który stanowił całą jego ozdobę. W architekturze chińskiej brak jest zupełny jedności w ogólnym pomyśle, oderwane części każdego gmachu i całość wynikająca z ich połączenia nie podlegają żadnym prawom równowagi i konsekwencyi, a kształty najsprzeczniejsze i nie mające nic z sobą wspólnego spotykają się razem w chaotycznem połączeniu, bez żadnej harmonii i bez żadnej myśli przewodniej, któraby mogła te zestawienia tłóma-czyć i usprawiedliwiać. Brak zupełny stylu dobrze określonego i ubóstwo natchnienia starają się Chińczycy zastąpić nadzwyczaj urozmaiconą orna-mentacyą ; dachy pokrywają cegłami i dachówką, których różnokolorowa polewa nadaje im pozór prawdziwych mozaik, zdobią je rzeźbami o fantastycznych kształtach zwierzęcych, wieszają naokoło nich tysiące dzwonków, ściany powlekają błyszczącemi lakierami i werniksami, malują je, złocą, pokostują, a chociaż w ten sposób dochodzą często do otrzymania bardzo malowniczych efektów, to zawsze najpiękniejsze ich budowle są raczej wdzięcznemi cackami, ale nie prawdziwemi dziełami sztuki w powa-żnera tego słowa znaczeniu. W każdym bardziej samodzielnym utworze budownictwa chińskiego, odrzuciwszy zeń dodatkowe ozdoby, można odszukać pierwotny typ namiotu o rogach podniesionych, zdradzający wrodzone koczownicze instynkta rasy mongolskiej.

Chińczycy do budowy swych gmachów przeważnie używają cegły i drzewa ; dziwnem się to wydaje w kraju obfitującym w kamień wszelkiego rodzaju i w najpiękniejsze granity i marmury, tern bardziej że eks-ploatacya tych bogactw przyrodzonych i dowóz ich na miejsce przeznaczenia nie przedstawiają zbytecznych trudności, jeżeli widzimy ogromne monolity używane przy budowie mostów, w podwalinach świątyń i pałaców, lub w schodach do nich prowadzących, a także w doskonałych i zbytkownych brukach ulic. Przyczyny tego szukać trzeba gdzieindziej ; jedni przypisują to obawie trzęsień ziemi dość często tu się zdarzających, drudzy wpływowi klimatu, i temi samemi powodami tłómaczą wstręt Chińczyków do gmachów kilkopiątrowych, szczególniej w architekturze świeckiej, gdyż przy krańcowym klimacie Chin północnych, przy skwarnych latach i ostrych zimach budowle drewniane i jednopiątrcwe lepiej zabezpieczają od przykrych następstw takich nagłych zmian powietrza. W przeszłości, gdy zwykłą rezydencyą dworu były południowe prowincye państwa, cesarze lubili czasami pałacom swoim i gmachom publicznym dawać większą wysokość, i jeszcze w ostatnich czasach niektóre pawilony rozrzucone po ogrodach pałacowych w Pekinie i jego okolicach miały po kilka piątr ; w ogólności wszakże architektura chińska widoczną ma tendencyą do rozszerzania się na dużych przestrzeniach, i tak pałace jak świątynie tego kraju składają się z mnóstwa oderwanych a niezbyt wyniosłych budowli rozrzuconych na ogromnych obszarach, przedzielonych dziedzińcami i ogrodami i formujących jakby oddzielne miasta, z wyjątkiem tylko owych świątyń wieżowych o których już mówiliśmy, a które charakter swój w całości zawdzięczają Indyom.

Dla dokładniejszego wyjaśnienia właściwości architektury chińskiej należałoby uwzględnić tysiące przyczyn wypływających z samego ducha narodu ; Chińczyk z natury swej prozaiczny, rutynista, drobiazgowy, nie obejmuje wszechstronnie danego przedmiotu, ale bawi się w rafinowanie szczegółów; obce mu są szlachetne porywy, młodzieńcze zapały, szerokie poglądy, a obraca się w ciasnem kółku przestarzałych przepisów, drobiazgowych ograniczeń i czczej formalistyki, tak że i w jego architekturze zamiast prostoty i jasności ogólnego pomysłu, powagi i spokoju linij, harmonii składowych części, wytworności kształtów i doskonałości wykończenia, widzimy nieład, sztywność, konwencyonalność, blichtr i manierę. Przytem przez dziwną anomalią, pozytywny, zimny i racyonalny nastrój charakteru Chińczyków nie chroni ich od ulegania najdziwaczniejszym przesądom, które oddziaływają bardzo silnie na ich sztukę i krępują ją na każdym kroku. Wiara w złe duchy obecne prawie wszędzie, latające w powietrzu lub rozrzucone na ziemi, a czyhające na zgubę ludzką, nie-tylko jest powszechnie przyjęta przez lud prosty, ale i przez wyższe warstwy towarzystkie, a objawia się w najrozmaitsze sposoby. I tak, panuje przekonanie, że bardzo wyniosłe budowle przyciągają te szkodliwe istoty, i dlatego nietylko sami Chińczycy ich unikają, ale nawet złem okiem patrzą na wznoszenie wysokich kościołów przez chrześcian. Gdy budowano niedawno kościoł francuski w Pekinie i dwie jego wieże dosięgnęły pewnej wysokości, rząd chiński zaprotestował przeciwko dalszemu prowadzeniu robót pod pretekstem, że z wierzchołka tych wież oko niedyskretne mogłoby się zagłębiać do wnętrza pałacu cesarskiego, powodem zaś rzeczywistym była bojażń złych duchów, i biskup de la Place politycznie postąpił przychylając się do żądania mandarynów ; w Tien-tsin wieża kościoła katolickiego także przejmowała twogą Chińczyków i była mowa o jej zniszczeniu, ale uratował ją drugi przesąd polegający na mniemaniu, że rozbieranie dużych gmachów jest także niebezpiecznem, gdyż zamknięte w nich i już umiejscowione złe duchy rozlatują się wtedy i mogą jeszcze większych szkód przyczynić sąsiedniej ludności. Temu to zabobonowi trzeba przypisać w znacznej części niedbalstwo Chińczyków w utrzymywaniu w całości dawnych ich zabytków architektonicznych, gdyż unikają oni wszelkich restauracyj, przebudówek i poprawek, ażeby nie niepokoić nieprzyjaciela raz już na miejscu osiadłego. Ponieważ najszkodliwsze z tych istot fantastycznych, duchy ogniste, mają według podań Chińczyków ciągnąć zawsze z południa ku północy, przeto starają się oni zabezpieczać swoje miasta i świątynie od strony południowej rozmaitego rodzaju zaporami, w bramach miejskich zwróconych w tę stronę świata drzwi wchodowe umieszczają nie od frontu ale po bokach, przed wejściem zaś do świątyń wznoszą masywne mury tworzące jakby rodzaj parawanów, za któremi dopiero kryją się drzwi i bramy, jak to ma miejsce naprzykład u wejścia do głównej pagody w Tientsin (fig. 180). Przy takich warunkach nie może być naturalnie mowy o symetryi i harmonii, i cierpi na tern monumentalny pozór gmachów, obok których spotykają się dodatkowe części nie dające się w żaden sposób pogodzić z estetycznemi wymogami.

Wielkie świątynie wyznawców doktryny Konfucyusza obejmują zwykle bardzo duże przestrzenie, zamknięte murami zakrywającemi wszystkie części składowe tych gmachów, tak że na zewnątrz widoczne są tylko długie linie nagich murów i owe bramy i łuki, które jak mówiliśmy zdobią wejście główne. Świątynia Nieba w Pekinie ma 2664 sążni obwodu;

naprzeciwko zaś niej umieszczona Świątynia Rolnictiva, Siang-nung-tan, ma 1776 sążni, a mury okalające oba te przybytki ciągną się monotonnie

mm

~Y7JTT3; V . У'

gagga

?!

-t- -* -*•

4- -ł- -f f-

i:

‘.rrrjv

Щт

BEffigg

IIÊ

гП

2.

[i

шш

:C

ii

ilfMI 111 l|ii

ПК

Kf

li

i.

W j .

II iii

rale

Fig. 180. Wejście do pagody w Tientsin.

=Ыа

Вий

wzdłuż głównej ulicy chińskiej części miasta, nadając jej ponury i smutny charakter. Świątynia Nieba, Tien-tan, uchodzi za najpiękniejszą ze wszystkich świątyń chińskich, a chociaż wstęp do niej wzbroniony j jest pod najsurowszemi karami profanom, znaną nam jest ona najlepiej, gdyż p. Watson naczelnik misyi amerykańskiej, wysłanej w 1775 r. do Pekinu dla obserwowania przejścia Wenery przez słońce, zdołał zakraść się do tego miejsca świętego, a nawet zdjąć fotografie ważniejszych punktów, a baron Hübner, dyplomata i podróżnik austryacki, dopuścił się także podobnej __ profanacyi i zdał nam relacyą z tegfo co wi- ËIШеШ=Ё=ЁШ

. ,    . .    . .    , ,/ T,₇, ,* , . шИЯшййВ

Fig. 181. Pawilon świątyni Nieba.

dział w opisie swojej podroży. Wsrod świętego gaju cedrów i innych drzew iglastych bardzo dziś opuszczonego, porozrzucano mnóstwo oddzielnych niewielkich budowli, pomiędzy któremi wyróżnia się swą wspaniałością pawilon przeznaczony

na konferencye cesarza z duchami przodków, zbudowany w połowie zeszłego stulecia (fig. 181). Jest to rodzaj dużego kiosku, umieszczonego na wysokim okrągłym tarasie otoczonym trzema koncentrycznemi wieńcami balustrad, które równie jak schody prowadzące na taras są wykonane z najpiękniejszego białego marmuru. Sam gmach ma także formę okrągłą, a raczej wielokątną ; ściany jego tworzą rodzaj kraty bronzowego koloru, fantastycznie rzeźbionej i ozdobionej błękitnemi szkiełkami, a całość pokrywa potrójny dach z szafirowej porcelanowej dachówki, podobny kształtem do trzech dużych parasoli umieszczonych jedne nad drugiemi. Wewnątrz cztery grube kolumny drewniane bogato rzeźbione, równie jak i belki służące za wiązanie, podtrzymują galcrya o wytwornych filarach na których wspiera się płaska kopuła. Kopuła ta, jedyny jak się zdaje okaz tego typu architektury w Chinach poza obrębem buddhyjskich świątyń Tybetu, jest cała malowana na błękitno i ma przedstawiać niebieski firmament. Żadnej w tym przybytku nie widać statuy, żadnego wyobrażenia bóstwa, tak że cesarz w swej dorocznej pielgrzymce znajduje się tu Samnasam wobec nieba, patrona tego miejsca i wobec duchów swych poprzedników, dla których stoi w pogotowiu siedm wysokich tronów.

lis

■ПИР

Fig. 182. Ołtarz w świątyni Nieba.

Oddzielony od głównego pawilonu mnóstwem innych budynków mniejszej wagi, wznosi się wielki marmurowy ołtarz (fig. 182), na którym cesarz wyszedłszy z przybytku składa ofiary bogom ; ołtarz ten ma kształt dużej platformy, wysokiej na 30 stóp a złożonej z trzech tarasów okrągłych, coraz to węższych, z których dolny liczy 120, średni go, a górny 60 stóp średnicy, obok zaś ołtarza znajduje się piec także marmurowy, gdzie palą ciała ofiar. Trzeba zauważyć, że w świątyni Nieba dominującą liczbą jest cyfra trzy i jej mnożniki: sześć, dziewięć it. d. ; tej regule podlegają schody, tarasy, balustrady i płyty marmurowe tworzące posadzkę ; w świątyni zaś Ziemi panuje wszechwładnie liczba dwa, co odpowiada symbolice chińskiej, której główne zarysy podaliśmy na właściwem miejscu.

Świątynia Konfucyusza, Wen-miao, położona w Pekinie w północno-wschodniej części tatarskiego miasta, całym swoim pozorem poważnym a suchym odpowiada doskonale charakterowi nauki mistrza. Żadnych w niej niema posągów, żadnych ozdób, a ściany są tylko pokryte tablicami na cześć Konfucyusza i jego uczniów ; główną salę poprzedza dziedziniec otoczony strzyżonym szpalerem cyprysowym i napełniony wielką ilością dużych kamieni podobnych do dzwonów, a pokrytych napisami które miały być nakreślone ręką samego filozofa, a nie zostały jeszcze dotychczas odczytane. Obok świątyni znajduje się akademia Konfucyusza, w której umieszczono wszystkie dzieła samego mędrca i jego następców spisane na czarnych kamiennych tablicach ; cesarz Kien-lung panujący w zeszłym wieku (1736—1796), wzniósł tam bardzo ozdobną salę z tronem bogato rzeźbionym, gdzie co dziesięć lat zasiada sam monarcha i słucha czytania urywków literackich, czerpanych w autorach klasycznych.

W obrębie wszystkich prawie świątyń chińskich znajdują się sale poświęcone czci przodków, ale w Pekinie istnieje specyalna świątynia zwana Ti-wang-miao, obszerna sala czworokątna poprzedzona dwoma

ijkĄ

i';

■ 111

---- NI

..

¹.................. • • _• OO“!

Я1

■g;

........

____

INI Uïà

i=JgES

I--¹ -1 rt - .    ¹1 '. J-ktUW

rń-

lir I

ni

. шт..

_!•

..

Fig. 183. Nowa świątynia w Makao.

lukami tryumfalnemi, w której przechowują się tablice pamiątkowe wszystkich cesarzy, zaczynając od założyciela państwa Fu-hi, a kończąc na dziś panującej dynastyi.

Mniejsze domy modlitwy porozrzucane po rozmaitych miejscowościach Chin południowych, są wszystkie bardzo podobne do siebie ogólną charakterystyką, a ładnym okazem tego rodzaju architektury jest nowoczesna świątynia w Makao, której rysunek podajemy (fig. 183), a która świadczy, że teraźniejsi artyści chińscy jeżeli nie są zdolni do stworzenia dzieła prawdziwie estetycznego w poważnym stylu, to są jednakże zrę-

Szkic historyczny. T. I.

cznymi rzemieślnikami biegłymi w technice, i umieją utworom swoim nadawać wiele malowniczości a nawet wdzięku. Nowa świątynia w Makao składa się z jednej tylko obszernej sali poprzedzonej perystylem, który daje wprost na najbardziej uczęszczaną ulicę portową. Ściany gmachu są z cegły popielatej z lekka spajanej wapnem, a samo wykonanie muru nic nie pozostawia do życzenia pod względem materyału i staranności wykończenia; filary podtrzymujące sufit przedsionka i ramy głównych drzwi z twardego białego granitu, zdobne są w rzeźby bardzo wytworne a tak delikatne, źe można je wziąść za wyrzynane w drzewie; napisy złocone wystają trochę wypukło, a dla podniesienia efektu złoto jest otoczone lekką obwódką pąsową; poprzeczki i belki przedsionka, a także krata ażurowa oddzielająca go od ulicy, są drewniane ; dach składa się z kolorowych fajansowych dachówek, a ściany boczne pokryte są pięknemi bardzo odlewami z delikatnego stiuku ; wierzchołek dachu zdobią ładne malowidła przedstawiające kwiaty i sceny mitologiczne, a u samej góry wyrzynane w drzewie smoki wśród obłoków i ryby stojące na głowach. Wewnątrz cała środkowa część przestrzeni znajduje się pod gołem niebem, i ten tylko jeden duży otwór oświeca galerye ciągnące się z czterech stron, a których dachy wspierają się na filarach podobnych do filarów przedsionka. Naprzeciw drzwi wchodowych znajduje się ołtarz a na nim i obok niego posągi bóstw, świeczniki bronzowe, urny z bukietami sztucznych kwiatów, gongi, bębny i rozmaite inne przyrządy kultu.

Świątynie zwolenników sekty Tao-sse podobne są mniej wńęcej do poprzednich, a głównym przybytkiem tej religii jest pagoda Fa-kua w Pekinie ; najwspanialsze zaś świątynie buddhyjskie znajdują się w Tybecie, a mianowicie : w Hlassa, w Brebung, w Sera, Galdan i Samie. Mają one charakter zupełnie odrębny, gdyż są zwykle umieszczone obok olbrzymich klasztorów zamieszkałych przez zakonników, a w których są także liczne pokoje przeznaczone dla pielgrzymów. Klasztory takie są to zazwyczaj budynki czworograniaste o dwóch lub więcej piętrach, murowane z cegły i mieszczące w sobie ogromną ilość małych celek ; same świątynie są zwykle bardzo wysokie, uwieńczone baniami w kształcie wież szerszych u góry aniżeli u podstawy i zakończonych szpicem mniej lub więcej ostrym, lub też tyarą kapłańską Dalaj-Lamy. Obok świątyń wznoszą się dodatkowe budowle formy specyalnej właściwej tylko Tybetowi, a mogące być uważane za przekształcone topy i dagoby indyjskie są to obeliski i wieże w kształcie ostrokręgów lub wydłużonych piramid,, bogaciej lub skromniej zdobione, stosownie do znaczenia samej świątyni, wewnątrz zaś tej ostatniej znajduje się mnôstw'O posągów Buddhy, lanych często z kosztownych kruszców^ Hlassa, stolica Tybetu jest równocześnie

urzędową rezydencyą Dalaj-Lamy, głowy kościoła buddhyjskiego w Chinach, posiada piękną świątynię i jest celem pielgrzymek tysięcy wyznawców Buddhy, którzy zbierają się tam corocznie z najdalszych krańców Azyi, ale jeszcze wspanialszą jest świątynia przy klasztorze Botala, Buddha-Lha, położonym tuż obok Hlassy, a w którym Dalaj-Lama zawsze przepędza lato. Klasztor w Botala, według tradycyi, miał być zbudowany w VII. wieku naszej ery, a mianowicie między 626 a 649 rokiem, ale na to niema dostatecznych dowodów ; wznosi się on na wzgórzu zwanem Marburi i ma mieścić w sobie więcej jak 10,000 celek; świątynia liczy 312 stóp wysokości i ma cały dach złocony, a uchodzi za najpiękniejszy gmach w Tybecie ; obite są także srebrną lub złotą blachą obeliski jej przyległe, a także posągi Buddhy w niej zawarte. Mało Botali ustępuje pod względem przepychu klasztor Dźaszi-lumbo, rezydencyą Bogdo-Lamy, lub jak go także nazywają Teszu-Lamy, drugiego po Dalaj-Lamie dygnitarza w hierarchii kościoła buddhyjskiego ; zawiera on przeszło 3000 komnat i jest obsługiwany przez 3500 zakonników; klasztor zaś w Brebung posiada dziś 5000 zakonników a dawniej miewał ich 10,000.

roz-

Klasztory i świątynie buddhyjskie znajdują się także i w innych prowincyąch chińskich, ale nie posiadają tego znaczenia co tybetańskie i są znacznie mniejsze. Blisko Pekinu, o pół mili drogi od bramy Ngan-ting-Men, przez którą wojska sprzymierzone wkroczyły w i860 r., znajduje się świątynia buddhyjska, wzniesiona przez książąt mongolskich w drugiej połowie XVII. wieku. Jest to duży dwupiętrowy czworobok z cegły, którego wewnętrzne ściany ozdobione są pięknemi rzeźbami i malowidłami, sufit zaś także bogato dekorowany, wspiera się na kolumnach z kosztownych gatunków drzewa, a wszystko razem składa się na całość pełną powagi i spokoju. W klasztorze przylegającym do świątyni zmarł w 1780 r. jeden z Dalaj-Lamów, sprowadzony tu przez cesarza Kien-Lunga dla dania mu swego błogosławieństwa. Cesarz wzniósł mu wspaniały grobowiec z białego marmuru, który jest może jedynem monu-mentalnem dziełem w Pekinie (fig. 184). Na obszernym kamiennym tarasie, otoczonym lekką balustradą, wznosi się wysoka platforma z białego marmuru, z której czterech rogów strzelają cztery wysmukłe wieżyczki, środek zaś zajmuje ośmiokątny budynek, zakończony wieżą, rozszerzającą się ku górze, a której szczyt wieńczy tyara kapłańska Dalaj-Lamów. Piękny pai-sang, luk chiński, wznosi się przed głównemi drzwiami, do których prowadzą szerokie schody, a całość ta z pięknego białego marmuru szczęśliwie odbija od ciemnego tła drzew iglastych, otaczających monument. Ściany są pokryte misternemi rzeźbami, przedstawiającemi maite epizody z życia Buddhy, które dowodzą, że przy końcu zeszłego

17*

wieku Chiny posiadały jeszcze bardzo zręcznych artystów. Drugi klasztor buddhyjski, zwany Yung-ho-kung, leży w samym Pekinie obok akademii Konfucyusza; tu znajdują się apartamenta, dziś zrujnowane, które cesarz Yung-Men kazał przygotować dla swoich trzynastu synów, skazując ich na życie klasztorne; są to niewielkie sale, wytwornie zdobione, których drzwi zakończone lukiem w półkole dają na długi korytarz, przybytek zaś samego bóstwa jest szczupłą ale bardzo wysoką salą, zajętą prawie w całości przez olbrzymią statuę Buddhy.

W świątyniach, o których dotychczas mówiliśmy, jeżeli często spotykają się ładne szczegóły i bogata ornamentacya, to całość jest zwykle

tai

.« ff.

ii i ' i

тЛ

SIS

ря

■щ

mm

■нс

им

шк

I ‘in'l & Cfil» 0

Ш

..............'■У’*'

№ I BN ’ . |!,i‘ ....

ШШ

ifc •- pi

Tc. iiiHîi-iïïRfc! H HÏiiwwiw^iiBîa^ |||j

И

la

Г'

4|i

Zi

ъ&ъщm ' ДИИИ

"|Ь

та

Ullü!

m;

lü

mm

WÊSÊm

.....Mi

. .J

ï';ô

Ëfi

ШЁШтщтШШ.

Fig. 184. Grobowiec Dalaj-Lamy w Pekinie.

pozbawiona zupełnie charakteru monumentalnego. Na to, ażeby ujrzeć dzieła sztuki, których piękność zasadza się już nietylko na samych ozdobach, ale na prawdziwej szlachetności kształtów, harmonii linij i powadze stylu, trzeba się posunąć o cały dzień drogi na północ od Pekinu, gdzie wśród posępnego krajobrazu, u stoków wzgórza Тгап-tszeu, wznoszą się najwspanialsze okazy architektury chińskiej, to jest grobowce cesarzów z dynastyi Ming i świątynie poświęcone ich pamięci. Pomimo późniejszych restauracyj cesarza Kien-lunga znajdują się one dzisiaj w stanie zupełnego zaniedbania, ale takie jakie są teraz, wzbudzają one prawdziwy zachwyt we wszystkich podróżnych, którzy je zwiedzają. W skład budowy tych gmachów wchodzą najkosztowniejsze materyały, jak : granit, porfir i marmur biały lub różowy ; proporcye oddzielnych części są stale określone, i tak, kolumny z kosztownych gatunków drzewa mają zwykle wysokość pięć lub siedm razy większą od średnicy, a ogromne sale, podzielone na nawy takiemi kolumnami, przedstawiają prawdziwie imponujący widok. Wielka sala w świątyni cesarza Yung-lo (1403—1425), największa ze wszystkich, ma 60 metrów długości na 26 szerokości; sufit świątyni cesarza Tsu-wen wspiera się na ogromnych pniach naturalnych, 50 stóp wysokich, z drzewa nanmu, które zostały przysłane w prezencie przez ówczesnego króla Syamu. Właściwe grobowce mają kształty wysokich wież, w których wnętrzu są umieszczone bogate sarkofagi, zamykające prochy monarchów. Wszystkich takich świątyń i grobów jest trzynaście, przynajmniej taką ich liczbę podają podróżni, chociaż rzeczywiście dyna-stya Ming wydała 21 panujących.

ST;

JÉ

ii

-- y

Na zakończenie o budownictwie religijnem dodamy jeszcze, że oprócz świątyń i sal przodków umieszczonych w domach prywatnych, Chińczycy wznoszą w lasach i ogrodach małe ołtarzyki na cześć bóstw rozmaitych, na gałęziach drzew, ocieniających je zawieszają ex vota dla uproszenia opieki dobroczynnych duchów, a nieboszczykom swoim poświęcają w miejscach odludnych grobowce, które przybierają najrozmaitsze kształty (fig. 185).

raj

-i

Fig 185. Grobowce chińskie.

Świeckie budownictwo chińskie najwspanialej się przedstawia w zastosowaniu do wielkich robót użytku powszechnego, jak : kanałów, grobli, tam, mostów i t. p., słowem wszędzie, gdzie strona praktyczna gra przeważną rolę.

Wielka tama, powstrzymująca wody rzeki Żółtej i ułatwiająca ich bieg regularny, jest jedną z najpiękniejszych prac tego rodzaju, a tablica pamiątkowa, umieszczona na skale u źródła rzeki świadczy, że to dzieło sztuki sięga swemi początkami 2200 roku przed Chr., to jest epoki cesarza Yu, założyciela pierwszej dynastyi Hia. Wielki kanał cesarski, 600 mil długi, przerzynający prowincye Szan-tung i Pe-tsze-li, łączy rzeki Pei-ho, Hoang-ho i Yan-tse-kiang, a tern samem ułatwia komunikacyą wodną między Pekinem a Nankinem, mnóstwo zaś mniejszych kanałów służy do sztucznego nawodnienia pól i łąk i podnosi urodzajność ziemi. W samym środku Pekinu, w części cesarskiej miasta, wykopano także sztuczne jezioro, zwane Morzem Środkowem, które bardzo podnosi malowniczość krajobrazu, ale wskutek niedbalstwa dzisiejszych władców zaczyna wysychać i zarastać zbytecznie wodną roślinnością, chociaż teraz jeszcze wody jego, otoczone ogrodami, wśród których porozrzucano kioski, małe świątynie i łuki ozdobne, przedstawiają bardzo wdzięczny dla oka widok, a dwa jego brzegi połączone są lekkim marmurowym mostem o parapetach delikatnie rzeźbionych.

Mosty są może najwyższym wyrazem budownictwa w Chinach ; można tam spotkać mosty z granitu, z marmuru, z drzewa, z żelaza i bronzu, łukowe o śmiałych arkadach, łańcuchowe, filarowe, tak wysokie, że największe statki żaglowe łatwo pod niemi przechodzą, a zamiłowanie do stawiania mostów tak było rozwinięte, że jeden z cesarzów, z dynastyi Sui, kazał ich zbudować czterdzieści w jednem tylko mieście Su-tszeu, każdy zaś z nich miał inną formę i składał się z innych materyałów. Podróżni cytują most z białego kamienia na rzece Tszang w Fu-tszeu, wsparty na stu arkadach i ozdobiony' podwójną balustradą ; most w Ho-yang, z czarnego kamienia, podtrzymywany przez 300 filarów, na których są układane ogromne płyty, 18 łokci długie, poręcze zaś mostu stanowią lwy, rzeźbione także w czarnym, kamieniu ; ksiądz Magalhaens, misyonarz, powiada, że w jednym z pałaców pekińskich widział rzucony na kanale oryginalny most, cały z czarnego jaspisu, a mający kształt smoka, którego nogi tworzyły filary.

Do tej samej kategoryi budowli zaliczyć jeszcze można owe sławne mury, które wznoszono w Chinach dla zabezpieczenia się przed napadami nieprzyjaciół. Chociaż, według przyjętego zwyczaju, mówi się zawsze o murze chińskim w liczbie pojedyńczej, a mianowicie określa się go przez nazwę Wielkiego muru chińskiego, taki sposób wyrażania się jest niewłaściwy, gdyż podobnych murów istniało tam bardzo wiele. Już w IV. wieku przed Chr. drobni władcy, pomiędzy których rozbite były ówczesne Chiny, wznosili warowne mury dla stawiania zapory obcym najazdom; cesarz Tsin-szi-hoang-ti, w III. wieku przed Chr., skoncentrowawszy władzę w swych rękach, starał się te warownie połączyć jedne z drugiemi, dodając do nich nowe części, i w r. 214 dokonał tej pracy, utrudniającej zachodnim Tatarom wkraczanie w granice jego państwa. Mury te od wieków już runęły, a tylko rzadkie ich szczątki spotkać dziś można w niektórych prowincyach, a mianowicie : w okręgach Sin-yung i Yan-gugan. Dziś istniejący mur, który oddziela Chiny właściwe od Mongolii (fig. 186), jakkolwiek także mocno uszkodzony, jest dziełem znacznie późniejszem ; powstał on w XV. i XVI. wiekach naszej ery, a częściowo był naprawiany w wiekach XVII. i XVIII., zupełnie zaś się mylą autorowie, którzy jego budowę przypisują cesarzowi Tsin-szi, gdyż za jego czasów kraje, przez które mur przechodzi, jeszcze do Chin nie należały. Dzisiejszy mur dzieli się na dwie gałęzie ; jedna z nich, okalająca Pekin od strony północnej i zwana vnirem wewnętrznym, miała na celu obronę samej tylko stolicy, druga zaś gałąź, czyli mur zewnętrzny, zwany

===

=====

ЬЦсу.-

»"T•

у:

Л.:> V*

Fig. 186. Mur chiński.

zachodnim, ciągnie się na przestrzeni 600 mil, zaczynając się koło miasta Su-tszeu i idąc dalej wzdłuż granic północnych prowincyj : Szen-si, Szan-si i Pe-tsze-li, aż ku zatoce morza Chińskiego. Dotychczas erudyci europejscy i chińscy daremnie ścierają się z sobą, nie mogąc dojść do określenia, który z tych dwóch murów jest staroźytniejszy, ale w każdym razie ani jeden z nich nie sięga dalej jak kilka wieków w tył. Mury te to pełzają po dolinach, to pną się po górach, wiją się, skręcają, zakrzywiają w gzy-gzaki, stosownie do wymagań gruntu, a materyały, z których się składają, także są zależne od odrębnych warunków każdej okolicy. Zwykle fundamenta są złożone z dużych brył granitu, na których wznoszą się dwa mury równoległe z cegły, przedział zaś między niemi wypełniony jest ziemią lub żwirem. Wysokość muru dochodzi od 30 do 32 stóp, nad przepaściami zaś zmniejsza się do 12 lub 10 stóp, a szerokość, wszędzie jednostajna, wynosi około 13 stóp. Strona zwrócona ku Mongolii jest najeżona blankami, między któremi jeszcze teraz widzieć można duże lane działa, a w odstępach stu mniej więcej kroków wznoszą się wieże, 45 stóp wysokie, których ogólną ilość podają na 25,000. Oprócz tego, w większej odległości jedne od drugich, znajdują się bramy, otwierające się dla podróżnych, a których drzwi masywne najczęściej są kute z żelaza.

Bardzo podobne do poprzednich są mury, otaczające wszystkie prawie większe miasta chińskie ; murowane zwykle z cegły suszonej na słońcu, są one wzmocnione silnemi szkarpami, opatrzone blankami, a tak wysokie, że zbliżając się do znaczniejszych miast nic się nie widzi oprócz murów obwodowych. Bramy, najczęściej z ciosowego kamienia, zrZadka umieszczane, składają się z olbrzymiego sklepionego otworu, nad którym wznosi się dwu lub kilkopiątrowa wieża masywna, o licznych oknach, służących za strzelnice. To wszystko, razem wzięte, nadaje większości miast chińskich, szczególnie na północy, pewien charakter koczowniczy i prawdziwie azyatycki, czyniąc je podobnemi do ogromnych oszańcowa-nych obozów, wśród których tysiące nagromadzonych bez ładu lepianek doskonale naśladują namioty. Ulice główne, prowadzące do bram miejskich, są zawsze proste i szerokie; środkowa ich część, przeznaczona dla wozów, jest zwykle podwyższona tak, że tworzy rodzaj grobli, wykładanej w znaczniejszych miastach kamiennemi a nawet marmurowemi płytami, ale te bruki znajdują się dzisiaj w stanie największego zaniedbania, do tego stopnia, że na każdym kroku wpada się w jamy i przerwy, utrudniające bardzo cyrkulacyą. Ulice poprzeczne przecinają główne arterye pod kątem prostym i są także regularne ale bardzo wąskie, i gdy pierwsze zajęte są po obu stronach sklepami o wytwornych nieraz wystawach i skupiają w sobie cały ruch handlowy i życie miejskie, drugie, całkiem puste, ukazują tylko oku dwa rzędy wysokich murów, poza któremi kryją się pałace mandarynów i mieszkania zamożniejszych obywateli lub też brudne i nędzne chatki prostego ludu.

Tien-tsin przedstawia najdokładniejszy typ dużego miasta chińskiego w całej swej sztywności i suchości. Zabudowane w regularny kwadrat i obwiedzione wysokim murem, miasto to ma tylko cztery bramy, umieszczone w samym środku każdego boku i zakończone wysokiemi waro-wnemi wieżami, podczas gdy cztery inne podobne wieże wznoszą się także u czterech rogów miasta ; dwie ogromne i szerokie ulice łączą bramy przeciwległe i przecinają się pod kątem prostym w samym środku miasta, gdzie znajduje się wysoka wieżyca, opatrzona czterema sklepionemi otworami, cztery zaś kwadraty, na które w ten sposób miasto jest podzielone, przecinają wąskie i brudne uliczki, z wychodzącemi na nie frontami skromnych lepianek ludu, lub też murami ogrodów dostatniej szych mieszkań prywatnych. Ale najwłaściwiej będzie pomówić w kilku słowach o samym Pekinie, który jako stolice państwa i jako miasto napół chińskie a napół tatarskie, zawiera najwięcej gmachów godnych uwagi i daje nam cha-

Pekin, założony na kilka wieków przed Chrystusem, był pierwia-stkowo tylko stolicą królestwa Yen, a po jego podbiciu przez cesarza Tsin-szi-hoang-ti w 222 r. i zlaniu się całych Chin pod berłem tego monarchy, zeszedł do roli miasta prowincyonalnego. Zdobyty później przez Dżengis-Chana, kilka razy niszczony i odbudowywany, stał się dopiero w 1421 r., za panowania cesarza Yong-lo, stolicą całego państwa i z tej dopiero epoki datują jego mury obwodowe i jego główne pomniki. Tu w nawiasie trzeba zaznaczyć, że wszystkie prawie większe miasta chińskie nie mają nazwisk sobie właściwych, ale noszą nazwy prowincyj, obwodów i okręgów, których są stolicami, lub też otrzymują jakieś miana ogólnikowe, określające ich znaczenie. Dzisiejsza siedziba monarchów chińskich nazywa się poprostu King-szu, to jest stolicą, lub Ре-king, dworem północnym, tak jak Nan-king był dworem południowym a Tung-king, Tonkin , dworem wschodnim. Miana takie były nadawane w czasach, kiedy Chiny dzieliły się na kilka państw niezależnych, lub kiedy rozmaici cesarze zmieniali miejsce swej rezydencyi. Dzisiejszy Pekin ma przeszło 20 angielskich mil obwodu i cały jest otoczony murem, którego wysokość dosięga od 50 do 60 stóp, grubość zaś, bardzo niejednostajna, dochodzi w niektórych miejscach do ogromnego rozmiaru 50 stóp. Miasto wznosi się wśród piasczystej równiny, dzikiej i posępnej, a pomimo jego ogromu, tylko 16 bram, zamykanych każdego wieczora, daje wstęp do niego. Bramy te są podwójne : naprzeciwko każdego otworu w murze obwodowym, nad którym panuje warowna wieża, znajduje się wysunięta naprzód druga brama, również silnie obronna, a mury idące w półkole z obu stron, łączą te bramy, tworząc między niemi przestrzeń okrągłą, rodzaj wysuniętego fortu, posiadającego swój własny garnizon

rakterystykę dwóch głównych narodowości, stojących na czele cywilizacyi chińskiej.

Mil

fill

ЯяМи

^'T

Fig. 187. Brama Pekinu.

(fig. 187).

Pekin dzieli się na dwa miasta odrębne i oddzielone także murami

od siebie; na północy miasto cesarskie czyli tatarskie, King-tszing, a na południu miasto chińskie, Ai-tszing. Do niedawna jeszcze przedział ten był przestrzegany z całą skrupulatnością i podczas gdy jedno terytoryum należało wyłącznie do rasy zwycięskiej Mandżurów, w drugiem koncentrowała się cała ludność podbita, chińska. Dziś przepisy te znacznie osłabły i obie narodowości dążą do pomieszania się z sobą. Miasto chińskie stanowi równoległobok trochę przedłużony, do którego większego boku, zwróconego ku północy, przypiera południowa strona kwadratu, stanowiącego miasto tatarskie, a trzy bramy utrzymują komunikacyą między dwoma dzielnicami. Ai-tszing jest centrem handlowym Pekinu ; tu panuje największy ruch i tu się znajdują wielkie składy hurtowne, ale za to brak tu zupełny piękniejszych gmachów i całe prawie miasto składa się tylko z ciasnych lepianek rzemieślników i wyrobników i ze skromnych domów kupieckich. Wielka arterya, przecinająca miasto w linii prostej, od południa ku północy, i prowadząca od średniej bramy zewnętrznej do głównej bramy miasta tatarskiego, jest z obu stron zapełniona w jednej części swej długości ogromnemi magazynami kupców, w drugiej zaś jej połowie, bliższej bramy zewnętrznej, ciągną się mury bez końca, opasujące dwie świątynie Nieba i Rolnictwa, jedyne wspanialsze gmachy tej dzielnicy.

Miasto tatarskie dzieli się ze swej strony na trzy części, okalające się wzajemnie. W samym środku znajduje się właściwy pałac cesarski, Tsu-kin-tszing, niedostępny dla profanów. Naokoło niego drugi pas, zwany Hoang-tszing, zajęty jest przez ogrody cesarskie i rozmaite gmachy oficyalne ; tu znajdują się wspaniałe niegdyś apartamenta, sale tronowe, teatralne i koncertowe, wzniesione przez cesarza Kien-lunga, dziś zupełnie zaniedbane i chylące się do upadku, sztuczne jeziora i sztuczne wzgórza otoczone parkami, świątynie rozmaitych obrządków, nakoniec mieszkania urzędników dworskich, a od niedawna zaczęto tu dawać koncesye znaczniejszym kupcom i wynajmować magazyny na zbytkowniejsze towary. W trzecim, zewnętrznym pasie, koncentrują się pałace — y amen — wyższych mandarynów i luksowne sklepy detalicznej sprzedaży ; ulice tej części grodu są bardzo szerokie i pod sznur wyciągnięte, niektóre z nich mają do 20 sążni szerokości, a ulica główna, najpiękniejsza w całym Pekinie, mierzy ich aż trzydzieści. Fasady wielkich sklepów są nadzwyczaj wspaniałe i stanowią odrębny zupełnie i niezmiernie bogaty typ architektoniczny (fig. 188); zwykle dwie lub cztery kolumny drewniane, a raczej maszty, 40 stóp wysokie, malowane na czerwono, czarno lub całkiem złocone, tworzą szkielet rusztowania; są one powiązane mnóstwem poprzeczek także z drzewa, a wszystkie ich części zdobne są w najdelikatniejsze rzeźby i najfantastyczniejsze arabeski, w których pełne żywości barwy i złocenia rozmaitych odcieni zlewają się w całość oryginalną i harmonijną, ze szczytu zaś masztów zwieszają się szyldy, to jest długie a wąskie wstęgi, pokryte wytwornem pismem, opiewające w stylu hyperbolicznym zalety towaru.

Pałac cesarski, największa może z istniejących w świecie rezydencyj monarszych, utrudnia bardzo, swojem centralnem położeniem, komunikacyą między różnemi częściami miasta tatarskiego. Jest to w rzeczywistości nagromadzenie czterdziestu ośmiu pałaców oddzielnych zaludnionych przez przeszło 8000 osób, tyluż prawie świątyń, nieprzeliczonych kiosków, pawilonów, łuków i portyków; w?jego także obrębie znajdują się: koszary

in

ШШ':

г#?

■J

PI

PŁ.

■j

Щ

dill

ШМи

-V.

рш ■

ill

Siiii

19

Hill

яшмв

■:Ll

i®

111

?"

ШШ

li

Fig. 188. : Szyldy sklepowe w Pekinie.

gwardyi, stajnie, skarbiec, odrębne magazyny porcelany, srebra, materyj jedwabnych, odzieży i klejnotów cesarskich, składy herbaty, zbrojownia, bogata biblioteka, zbiór sprzętów religijnych, przeznaczonych do wyłącznego użytku cesarza, słowem, wszystko, co zdaleka lub zbliska dotyczy osoby monarchy. Cały system murów i bram oddziela tę przestrzeń poświęconą od innych dzielnic miasta, a główna brama południowa, zwana Bramą wiecznej czystości, leży w samym środku Pekinu, naprzeciwko wielkiej ulicy miasta chińskiego. Sam pałac właściwy, mieszkanie cesarza i jego najbliższej rodziny, nie licząc ogrodów i trzech ogromnych, poprzedzających go dziedzińców, które już należą do drugiego pasu, mierzy

sześć li czyli 1776 sążni obwodu; ma formę prostokątną, otoczony jest szeroką fosą, wykładaną ciosem, i murem z cegły, 30 stóp wysokim, a pokrytym żółtą dachówką ; cztery bramy, umieszczone w środku każdego boku, prowadzą do wnętrza, a nad każdą bramą, równie jak w czterech rogach kwadratu, wznoszą się wysokie drewniane pawilony. Wnętrze składa się z szeregu bez końca dziedzińców, otoczonych kolumnadami, z sal wielkich i małych, z portyków i galeryj, unoszących balkony wsparte na filarach, słowem, z natłoku rozmaitych części, rozrzuconych bez ładu i harmonii. Wszystkie budowle są niskie, jednopiętrowe, pokryte złoconemi dachami, a wśród nich wyróżniają się większemi proporcyami i wspanialszym pozorem : sala przodków — Tai-miao tablice cesarskie dziś panującej dynastyi mandżurskiej, piękna sala tronowa — Tai-ho-tian — gdzie cesarz daje posłuchanie zagranicznym ambasadorom i wielkim dygnitarzom państwa, nakoniec prywatne apartamenta cesarskie, zwane mieszkaniem jasnego nieba, a składające się z najwyższych i najbogaciej zdobionych komnat, do których wstęp jest wszystkim absolutnie wzbroniony.

gdzie przechowują się

Pałac cesarski różni się tylko swemi rozmiarami od innych prywatnych rezydencyj, gdyż rozporządzenie ogólne tak pałaców najwyższych dygnitarzy jak domów zamożniejszych obywateli jest zawsze identyczne. Każde mieszkanie składa się z trzech głównych części, przedzielonych dziedzińcami a otoczonych ogrodami i zamkniętych od ulicy wysokim murem. Od frontu znajdują się mieszkania przeznaczone • dla służby, dalej idą apartamenta recepcyjne, w głębi zaś położone są mieszkania prywatne pana, kobiet i dzieci. Cały zbytek ozdób koncentruje się w pokojach przeznaczonych do przyjmowania gości ; u ludzi możnych ściany i drzwi tych komnat wykładane są kosztownemi gatunkami drzewa, przeważnie drzewem kamforowem lub cyprysowem, a meble z laki błyszczącej i inkrustowanej perłową macicą, bogate tkaniny, tablice z sentencyami mędrców i obrazy malowane na jedwabiu, zawieszone na ścianach, oraz piękne mozaikowane posadzki, składają się na całość miłą dla oka, zewnętrzna zaś strona domów jest zupełnie zaniedbana. Stanowi to już właściwość charakteru Chińczyków, że lubią ukrywać największe bogactwa pod nedznemi pozorami, to też przechodząc pod murami lub palisadami naj wspanialszych rezydencyj mandaryńskich, tak zwanych yarnen, pałaców, nie możnaby się domyśleć ich egzystencyi, gdyby jej nie zwiastowała duża facyata z niezgrabnie namalowanym smokiem, dwa wysokie maszty, poprzedzające drzwi wchodowe i statuy kamienne lub gliniane smoków i lwów, strzegące tych drzwi od strony wewnętrznego dziedzińca. Co do samej architektury domów, nic ona wybitnego nie przedstawia: ściany są niskie, drewniane,

bez żadnych ozdób, otwory drzwi i okien albo prostokątne, albo też czasami zakończone lukiem podobnym do romańskiego lub maurytańskiego, same okna, zamiast szkła, zaklejone przeźroczystym papierem, dachy stosunkowo wysokie, mocno wygięte, często wsparte na kolumnach drewnianych, pokryte są dachówką kolorową, albo różnobarwną, tworzącą rodzaj mozaiki, albo też jednostajną, a w takim razie kolor stosuje się do pozycyi zajmowanej przez właściciela domu ; budynki cesarskie mają dachówkę żółtą, mieszkania mandarynów zieloną, a domy reszty obywateli popielatą.

ШЩкт

l ШЯ

• :{

ÏÈI

t.

LI?

l"i

iisaj

Fig. .180, Pawilon w Tong-szn.

Szczyty dachów zakończone są po obu stronach splotami ogonów smoczych, a po ich pochyłościach czołgają się rozmaite fantastyczne zwierzęta, rzeźbione z drzewa; niekiedy spotykają się także dachy pokryte jedną zbitą masą, utworzoną z rodzaju cementu koloru jasno-popielatego, nad dziedzińcami zaś i nad placami publicznemi zawieszane bywają w dnie skwarne osłony z plecionek, tworzące coś nakształt dużych namiotów. Pokoje, umieszczone zwykle w jednym szeregu, nie mają bezpośredniej komunikacyi między sobą, a wszystkie ich drzwi dają na jednę wspólną galeryą zamkniętą, która najczęściej służy za salę jadalną.

Bardzo wykwintne bywają rezydencye letnie ludzi zamożnych, których ładny okaz przedstawia nam pawilon Gwiazdy Nadziei w Tong-szu (fig. 189); ponieważ przy systemie patryarchalnym, panującym w Chinach, rodzina jest zwykle bardzo liczna i kilka pokoleń mieści się nieraz pod jednym dachem, a przy rodzaju życia zamkniętym trzeba myśleć o uprzyjemnianiu sobie czasu w kółku domowem, więc wille takie są zazwyczaj bardzo obszerne, rozrzucone wśród dużych ogrodów, ozdobionych kioskami, salami dla koncertów i przedstawień teatralnych, sztucznemi sadzawkami, kanałami i mostami, słowem, koncentruje się tam wszystko, co może zapewnić egzystencyą wygodną i przyjemną.

Najwspanialszym typem tego rodzaju willi był cesarski pałac letni, położony o 12 kilometrów od Pekinu, a zwany Yuen-ming-ynen, to jest ogrodem okrągłym i jaśniejącym. Wzniesiony przez cesarza Kien-lunga w połowie zeszłego stulecia, został on całkiem zniszczony w i860 r. przez wojska sprzymierzone anglo-francuskie i dziś przedstawia tylko nieforemne stosy gruzów; ale jeden z misyonarzy francuskich, ksiądz Attiret, zostawił nam dokładny opis tej rezydencyi. Jako rodem z Burgundy i, w niej szuka nasz ksiądz środków porównania i powiada, że całość tego pałacu była większa od miasta Dijon, że zaś same mieszkania cesarza i cesarzowej zajmowały przestrzeń wyrównywającą obwodowi miasta Dole. W ogromnym parku, rozpościerającym się na obszarze 60,000 akrów angielskich, zdobnym w sztuczne wyniosłości, 60 stóp wysokie, w jeziora i kanały, w skały, mosty i łuki tryumfalne, w najpiękniejsze drzewa i kobierce kwiatowe, rozrzuconych było przeszło 200 odrębnych pałacyków, willi i kiosków, zupełnie niepodobnych do siebie ; ich kolumnowe perystyle, ich frontony złocone, malowane lub lakierowane, ich dachy pokryte cegłą wszystkich barw tęczy i cała ich fantastyczna architektura, wprawiają w zachwyt misyonarza. W środku jeziora, mającego pół mili średnicy, wznosiła się wyspa ze skał sztucznych, a na niej pałac o stu wspaniałych komnatach, z których rozwijał się najpyszniejszy widok na cały ogród i na sąsiednie okolice, a sam główny pałac cesarski zawierał wśród swych dziedzińców, galeryj i salonów wszystko co Chiny, Japonia, Indye a nawet Europa mogą dostarczyć bogactw wszelkiego rodzaju. Dziś jeszcze podziwiać trzeba piękny rysunek ogrodów i kolosalną pracę jakiej wymagały sztuczne ich upiększenia, a porozrzucane szczątki kolumn, posągów, cegieł i brył marmuru pozwalają wnosić o przepychu, jaki musiała przedstawiać całość w chwilach swojej świetności. Podajemy tu rysunek jednej

z pagócl letniego pałacu, zdjęty na krótko przed jego zniszczeniem przez wojska sprzymierzone (fig. 190).

Gdy mówimy o letnim pałacu cesarskim, zniszczenie i ruina są tu dziełem ręki obcej i odpowiedzialność za nie- spada na przedstawicieli dwóch najcywilizowańszych narodów w świecie, ale w ciągu naszego opowiadania zaznaczyliśmy nieraz niedbalstwo samychźe Chińczyków i ich brak starania o utrzymanie dawnych zabytków sztuki. Trudno wyobrazić sobie, do jakiego stopnia upadku i spustoszenia zeszły dziś w Chinach

гпЯ

мшёёШ

Ili

prali)!

AJCA'AJv'

II

'ir:

TF

'"I.

Fig. 190. Pagoda letniego pałacu.

wszystkie pomniki narodowe, gmachy publiczne i prace monumentalne, mające na celu dobrobyt ogółu. Pałace cesarskie i rezydencye wysokich dygnitarzy, zasypane kurzawą i pokryte kilkoma warstwami brudu, najsmutniejszy przedstawiają widok; — świątynie są zapuszczone i prawie nieuczęszczane przez wiernych, a wiele ich części rozsypuje się w gruzy; — ogrody i parki przetrzebione i zawalone martwemi kłodami, kanały i sadzawki pokryte pasorzytną roślinnością i prawie wyschnięte; ulice pozbawione bruku, stanowią często jedno pasmo kałuż i jam niepodobnych do

przebycia, rynsztoki odkryte wydzielają woń zabójczą, mosty porujnowane, trakty publiczne zarosłe trawą i poprzecinane rowami lub zawalone kamieniami utrudniają wszelką komunikacyą, a wszystko to jest dziełem kilkudziesięciu ostatnich lat, gdyż jeszcze w zeszłym wieku, za długiego panowania cesarza Kien-lunga, rzeczy inaczej się miały i w tej epoce powstawało, jak widzieliśmy, wiele nowych, świetnych budowli. Trudno przypisywać ten smutny stan kraju stanowczej i nieodwołalnej już dekadencyi całego narodu, gdyż jakkolwiek Chińczycy niezaprzeczenie upadli obecnie pod względem artystycznym, posiadają oni jeszcze w sobie dość sił żywotnych i energii, ażeby utrzymać to, co przekazały im poprzednie pokolenia; jeżeli pracowitością swą i wstrzemięźliwością stanowią dziś tak niebezpiecznych rywali dla robotników amerykańskich, że rząd Unii musiał wydać spe-cyalne prawa dla ograniczenia i powstrzymania zbytecznego ich napływu do Kalifornii, to we własnym kraju potrafiliby się oni zdobyć na niezbędne ulepszenia i doprowadzić do porządku swoje gmachy publiczne, ale według ludzi znających dobrze stosunki miejscowe, przyczyną złego jest nie naród, ale sam rząd. Lud chiński otacza swego cesarza tak niezwykłą czcią, tak ma wysokie pojęcie o jego potędze i rozumie, że spuszcza się całkiem na niego we wszystkiem, co dotyczy ogólnego dobra ; wykonywanie prawa, utrzymywanie porządku, zachowywanie świątyń i gmachów publicznych, dróg i kanałów, fortec i portów, należy według zdania powszechnie przyjętego do cesarza, a na nieszczęście w ostatnich czasach zbieg okoliczności nie był pomyślny pod tym względem. Dzisiejszy cesarz, Kuang-su, panujący od 1875 r., jest dotychczas małoletnim, i w zarządzie kraju dopomaga mu cesarzowa regentka; ojciec jego, Tung-szi, wstąpił na tron nie mając więcej nad lat siedm, a przez czas trwania jego małoletności najrozmaitsze wpływy ścierały się z sobą, ze szkodą dla rzeczy publicznej; jego dziad, Hien-fong, zmarły w 1861 r., był człowiekiem ograniczonym i rozpustnym i mało zajmował się sprawami państwa, a za jego dziesięcioletniego panowania straszne klęski nawiedziły kraj : wojna z Anglią i Francyą, rewolucya Tai-pingów i złe urodzaje wyniszczyły skarb, a do wewnętrznej administracyi wkradła się zupełna dezorganiza-cya; nakoniec, cesarz Ta o-ku an g, pradziad dzisiejszego monarchy, nie odznaczał się także wyższą inteligencyą i mało wglądał w sprawy ważniejsze, a tak, powoli i nieznacznie rozkładało się ciało państwowe i doszło do teraźniejszej bezwładności i martwoty. Może być, iż człowiek obdarzony wyższym umysłem i energią, mógłby jeszcze zaradzić złemu i przywrócić jakikolwiek porządek we wszystkich gałęziach administracyi, a także odrestaurować i utrzymać gmachy dziś istniejące, ale przy ogólnej demora-lizacyi, przedajności i rozprzężeniu, jakie panują w tej chwili w Chinach,

nie będzie to w żadnym razie łatwem zadaniem i prędzej przypuścić można, że dzisiejszy bezrząd wzmagać się jeszcze będzie z czasem, a Chiny znajdą się zagrożone w samych podwalinach swego bytu.

Rzeźba.

jP||i|zeźbiarstwo było zawsze bardzo słabo uprawiane w Chinach, a wzno-jfM| szenie posągów na cześć wielkich ludzi i dobroczyńców narodu było tu całkiem nieznane. Na żadnym placu publicznym wielkich miast, w żadnym z gmachów rządowych lub pałaców cesarskich nie spotyka się ani jednej statuy, a tylko świątynie buddhyjskie zapełnione są mnóstwem bożyszcz, lanych z bronzu a nawet z droższych kruszców, jak złoto i srebro, ale te nie posiadają żadnej wartości artystycznej i zwykle przedstawiają typy nieforemne lub potworne, bez żadnego modelowania i bez najmniejszego usiłowania o oddanie postaci ludzkiej w jej prawdzie życiowej. Taką jest olbrzymia sturęczna statua Buddhy, 60 stóp wysoka, w świątyni Fo w Pekinie; podobną do poprzedniej, kolosalna także postać bóstwa w świątyni Yung-ho-kung, zajmująca całą przestrzeń przybytku, a tak wysoka, że dla przyjrzenia się jej szerokim plecom, jej długim uszom i innym szczegółom, trzeba się wdrapywać na kilko-piętrowe galerye. W jednej ze świątyń w okolicach Pekinu, umieszczono 500 posągów barbarzyńsko wykonanych, które mają przedstawiać rozmaitych mężów zasłużonych krajowi, a w rzędzie których spotyka się ze zdziwieniem kilku misyonarzy europejskich, dających się odróżnić przez swe ubiory i postawy odrębne; druga świątynia, sąsiadująca

Szkic historyczny. T. I.

УШ

Th

г.

; Л* _

Il

■га

Fig. 191. Pies Fo.

18

z pierwszą, zawiera kilka tysięcy statuetek gipsowych, długości zwykłego palca, ustawionych rzędami wzdłuż ścian przybytku i zakrywających je prawie; wszystkie te figurki wylane były podług jednego modelu i mają przedstawiać klęczącego Buddhę. Świątynie tybetańskie przepełnione są mnóstwem posągów posrebrzanych i pozłacanych, naturalnej lub kolosalnej wielkości, powtarzających zawsze niezmiennie ten sam typ bóstwa, a w świątyni Fu-to-tsung-tszing-miao, położonej niedaleko wielkiego muru, znajduje się 500 posągów kapłanów buddhyjskich, uznanych za świętych, a którym zachowano dziwaczne i męczące postawy, jakie dla umartwiania się zwykli byli przybierać za »życia. U głównych drzwi, prowadzących do pałaców i domów wyższych dostojników, spotyka się często leżące lwy i inne zwierzęta z kamienia lub gliny, a w świątyniach, smoki i rozmaite potwory symboliczne strzegą ołtarzy. Ciekawym okazem tego rodzaju rzeźb jest foes Fo z białego marmuru, z wykrzywioną i najeżoną ostremi zębami paszczą, zabrany w letnim pałacu cesarskim i ustawiony w muzeum chiń-skiem w Fontainebleau (fig. 191).

Rzeźbiarze chińscy nie bardzo umieją się obchodzić z marmurem i kamieniem i zwykle unikają tego rodzaju materyałów, jednakże, tak

=r ■    '

jtagpjpl

pTiF

Fig. 192. Aleja prowadząca do grobowców Mingów.

w rzeźbie jak w architekturze, chlubnie wyróżniają się od reszty grobowce dynastyi Mingów. W piaszczystej i bezludnej dolinie, którą się przerzyna udając się z Pekinu do nekropolii cesarskiej, uderza zaraz na wstępie pyszny portyk, od którego zaczyna się aleja prowadząca do świątyń; po obu jej stronach widać zpoczątku marmurowe kolumny skrzydlate, w dwa rzędy ustawione, a dalej szereg bez końca zwierząt rozmaitych, wielbłądów, słoni, hipopotamów, lwów i smoków skrzydlatych, z wielką prawdą i z prawdziwym artyzmem wykonanych (fig. 192). Olbrzymie rozmiary

tych postaci, z jednej bryły kamienia wykutych, rozlany na ich obliczu wyraz powagi i spokoju, w połączeniu z posępnym i dzikim krajobrazem jaki je otacza, sprawiają ogromne wrażenie, którego wywołanie trudno przypisać szczęśliwemu tylko wypadkowi, a trzeba raczej przyznać, że i Chiny miały kiedyś epokę, w której pojmowano i umiano pochwycić prawdziwą wielkość w sztuce. Bliżej grobów, znajdują się posągi spoczywających w nich monarchów, a postacie te, w zbroi i kaskach na głowie, także proporcyami swemi przynajmniej trzy razy przewyższają wielkość

ftc:

f.

...

% 51(1

ffll’lll 'll'ffl

к;' V"

■■■

ш mam\

i! ill

II l,Bil

' ■i t:!

!Щ;ф

Шщ,

■lg

IS

шн

ЧгГГ-=

SS

ŹZ

ШШЯ

Fig. i93. Urna aspisowa.

naturalną, ale ich sztywność i martwota dowodzą, że artysta chiński stanowczo nie dorósł do odtwarzania należycie formy ludzkiej. W grobach cesarzów z dynastyi dziś panującej znajdują się także posągi, jak mówią, nieźle wykonane, ale wydanie sądu o ich zaletach lub wadach jest całkiem

niemoźebne, gdyż są one absolutnie niedostępne dla oka zwykłych śmiertelników,

żadnym zaś razie nie muszą przewyższać poprzednich arty-

18*

styczną stroną wykończenia, gdyż epoka Mingów była niezaprzeczenie najświetniejszą chwilą w rozwoju sztuki chińskiej.

W ogplności, powiedzieć można, że w płaskorzeźbie, a szczególnie w snycerstwie ornamentacyjnem, artyści Niebieskiego państwa znacznie są szczęśliwsi aniżeli w posągach ; wszystkie dekoracye świątyń i pałaców a nawet domów prywatnych, nakoniec szyldów magazynowych, są prawdziwie delikatnie wykonane, a często widnieje w nich wiele umiejętności i estetycznego poczucia; płaskorzeźby o formach roślinnych wyrzynane na wazach i urnach jaspisowych (fig. 193), bardzo w Chinach cenionych, mogą rywalizować wdziękiem i wytwornością linij z najpiękniejszemi pro-dukcyami innych narodów w tym rodzaju, a płaskorzeźby grobowego

mm

ci

г.'!

4g|

V;

/•

ii

II

==äi

-£i>-

««sÂ

Fig. 194. Figurynki porcelanowe.

pomnika, wzniesionego przez Kien-lunga na cześć zmarłego w Pekinie Dalaj-Lamy, mają przypominać, zdaniem poważnych znawców, podobne prace artystów florenckich z XIV. wieku.

nam są także owe magoty, o głowach sztucznie przytwierdzanych i kiwających się za najmniejszem poruszeniem, ale wszystkie te postacie zalecają się tylko drobiazgowością i dokładnością wykończenia, mają zaś

Rzeźba drobniejszych rozmiarów zawsze była bardzo rozpowszechniona w Chinach; z drzewa, z porcelany (fig. 194) i z kości słoniowej (fig. 195) wyrabiano dawniej i wyrabiają dotąd mnóstwo bożków, czerpanych w mitologii swojskiej, których charakterystykę podaliśmy mówiąc o religii, a znane

sobie coś potwornego lub śmiesznego i trudno im przyznać jakąkolwiek wartość artystyczną. Tak w tych drobnych statuetkach, jak w większych rzeźbach, których szczątki spotyka się wśród ruin letniego pałacu i w ogólności w całej ornamentyce chińskiej, przejawia się pewna maniera i konwencyonalność, zamiłowanie w przesadzie i w przekrzywianiu figury ludzkiej ; zapewne, wielką a może największą tu gra rolę wrodzony temperament narodowy, ale trudno nie przyznać, źe obok tego uderza pewne powinowactwo tak wyraźne z barokizmem włoskim i z późniejszem rococo francuskiem, iż należy przypuścić, że misyonarze europejscy nie pozostali zupełnie bez wpływu na rozwój sztuki chińskiej z kilku ostatnich

zawsze w

fi

1№".

шш

Щг

H .CATENACÜk

------    - CHARIOTS

Fig. 195. Statuetki z kości słoniowej.

wieków i że im trzeba przypisać powstanie niektórych dziwacznych form, które inaczej nie dałyby się w Chinach wytłómaczyć.

Zachowaliśmy na sam koniec wzmiankę o bronzach artystycznych, gdyż nad tą gałęzią sztuki chińskiej musimy się dłużej zastanowić ze względu na to, źe w niej tylko rzeźba sięga bardzo odległych wieków i możemy śledzić jej rozwój w pewnym porządku chronologicznym, bez żadnej prawie przerwy, zaczynając od dynastyi Yu, a kończąc na dziś panującej dynastyi Tai-tsing.

Studyum takie ułatwiają liczne zbiory publiczne i prywatne, wśród których najkompletniejszą jest kolekcya zebrana na miejscu przez p. Cer-nuschi, a wystawiona po raz pierwszy na widok publiczny w 1873 r. w Pałacu Przemysłowym w Paryżu, oraz specyalne traktaty chińskie zajmujące się tym przedmiotem, jak: Po-ku-tu, księga wydana około 1200 r. naszej ery, za panowania dynastyi Song, zbiór cesarza Kien-lunga pod tytułem : Si-tsing-ku-kien, nakoniec dzieło krytyczne uczonego archeologa Yuan-Yuan, wicekróla Kantonu, noszące nazwę Tsi-ku-tszai.

Tradycye chińskie wspominają o dziewięciu wazach spiżowych, wykonanych na rozkaz cesarza Yu, około 2200 r. przed Chr., a na których znajdowało się opisanie dziewięciu prowincyj ówczesnego państwa, ryte wklęsło na metalu ; później, gdy za cesarza Hoang-ti wynaleziono kopalnie miedzi, jeden z ministrów miał kazać wylać dwanaście dzwonów z tego kruszcu, przedstawiających pory roku, miesiące, dnie i godziny, faktem zaś już niezbitym jest, że w 1766 r. przed Chr., to jest w początkach panowania dynastyi Szang, wyrób przedmiotów metalowych doszedł w Chinach do najwyższego stopnia doskonałości, i zaczynając od tej epoki mamy już cały szereg waz, a w ich rzędzie tak zwane naczynie honorowe — tsun — używane w ważnych ceremoniach publicznych, a na których ryte są nazwiska panujących cesarzów lub peryodów cyklicznych, pozwalające dokładnie określić epokę ich pochodzenia, co zresztą zdradza także sam charakter używanego pisma.

SfesdS

&JE

li|s

ar

Na najdawniejszych już wazach dynastyi Szang widzimy rozmaite zwierzęta, smoki, \ ptaki i owady rzeźbione wypukło, a przytem mJ))) wytworne szlaki i desenie złożone z linij geo-Jfr^ metrycznych (fig. 196). Konfucyusz w jednej ze swych ksiąg powiada, że trzecia z rzędu dynasty a Tszeu naśladowała utwory poprze-]    dników, i rzeczywiście, małą można zauważyć

różnicę między produkcyami tych dwóch od-Fig. 196. Waza bronzowa dynastyi Szang. rębnych epok, a tylko Z CZaSOW dynastyi

-Y

i!

Fig. 197. Waza bronzowa dynastyi Tszeu.

Tszeu znamy dwa typy nowe, a mianowicie: owe dzwony, które zawieszano u wejścia do pałaców, ażeby pokrzywdzony człowiek z ludu mógł w każdej chwili prosić o audyencyą dla zaniesienia swej skargi, który to zwyczaj przez długi czas i później się utrzymywał, oraz wazy w kształcie zwierząt, a przeważnie wołów, z otworem umieszczonym na grzbiecie zwierzęcia (fig. 197). Za dynastyi Tsin charakter naczyń zmienia się całkowicie, na co głównie wpływa przewrót dokonany przez cesarza Tsin-szi-Hoang-ti, owego wielkiego niszczyciela wszystkiego, co mogło przypominać dawne tradycye;

trudno napewno określić, jakie były mianowicie cechy znamionujące utwory z epoki czwartej dynastyi, ale według wszelkiego prawdopodobieństwa, do tego okresu należą wazy na których spotyka się ślady złocenia, i których napisy, umieszczone wewnątrz, zarysowują się wypukło na tle plaskiem. Dynastya Han powraca do typów starożytnych, które tylko doskonali i upiększa, z chwilą zaś wprowadzenia do Chin buddhaizmu, to jest z 65 rokiem naszej ery, wpływ Indyj daje się uczuć nietylko pod względem religijnym, ale oddziaływa także na sztukę, i bronzy chińskie z tej epoki mało się różnią od indyjskich. Po kilkowiekowym upadku, naturalnem następstwie wewnętrznych niesnasek szarpiących państwo, sztuka odradza się na chwilę w XII. wieku, pod rządami dynastyi Song, mongolska zaś dynastya Yuen wprowadza do niej żywioły nowe, sobie właściwe, które zkolei ustępują miejsca motywom narodowym, wskutek reakcyi wywołanej przez świetną dynastya Mingów. Z czasów cesarza Siuen-te (1426—1435) posiadamy mnóstwo waz, w których spotyka się wszystkie formy starożytne, odtwarzane z prawdziwą miłością, a w skład ich ornamentacyi wchodzą drogie Chińczykom rośliny symboliczne: sosna, drzewo brzoskwiniowe i grzyb nieśmiertelności, smoki, żurawie, wróble i nietoperze, godła długiego życia, bronz zaś przybiera najrozmaitsze barwy: brunatną, czerwoną, czarną, zieloną lub złotą ; półmiski z epoki cesarza Tszing-te stroją się w desenie kwiatów, liści, ryb i ptaków symbolicznych, silnie zaznaczone w głównych motywach, a zaledwie naszkicowane w tłach, co czyni je podobnemi do utworów artystów florenckich z najpiękniejszych chwil Odrodzenia. Pod koniec panowania dynastyi Mingów wchodzi w użycie obrabianie bronzu zapomocą młotka i dłuta, przyczem każda wypukłość jest silnie podnoszona złoceniem, słowem, nie ma rodzaju, któryby nie był z powodzeniem uprawiany podczas tego świetnego okresu dziejów chińskich, a tatarska dynastya Tai-tsing stara się w początkach dorównywać swym poprzednikom, i pod panowaniem cesarza Kien-lunga powstaje jeszcze wiele pięknych utworów, mało ustępujących dawniejszym arcydziełom.

L(

ШИШ!

-,

JM

Fig. 198. Waza bronzowa w kształcie ptaka.

Widzieliśmy, że już za dynastyi Szang w skład ornamentacyi waz wchodziły rozmaite zwierzęta, ptaki i owady, traktowane w wypukłorzeźbie, za następnej zaś dynastyi Tszeu same wazy przybierały kształty zwierzęce ; później ten zwyczaj coraz się bardziej rozpowszechnia i spotykamy naczynia w formie ptaków, silnie osadzonych na wykwintnych postumentach, a których grzbiet podwyższa się i tworzy szyjkę opatrzoną nakrywką (fig. 198). Jednocześnie

powstają figurynki bronzowe, masywne i nie mogące już mieć żadnego praktycznego zastosowania, a odtwarzające przeważnie typy czerpane w mitologii miejscowej.

TB

mi\

iV-'

ШШfflj ^ ✓v'vSSawl"

Fig. 199. Bogini Kuan-in z bronzu.

Zwierzęta symboliczne, jak Ki-lin, pies Fo i cała grupa rozmaitych smoków, napiętnowane są jakąś dziką fantazyą, która daje im pozór straszny, ale nic nie mający w sobie śmiesznego, jeżeli zaś dziwaczne kon-torsye bożka wojny lub komiczna i rozmamana postać bożka Pu-tai rażą nas swoją trywialnością i brakiem powagi, to z drugiej strony niektóre typy filozofów i prawodawców, szlachetnie pojęte i umiejętnie traktowane,, czynią zadość najbardziej wyrafinowanym wymaganiom estetyki, i podziwiać trzeba prawdę i energią ich ruchów i całej postawy oraz siłę mistycznego wyrazu rozlanego na ich obliczu. Nie można się oprzeć wrażeniu, jakie wywiera spokojna i dobrotliwa postać reformatora Lao-tse, który siedząc na swoim wole lub jeleniu, ze zwitkiem papieru w ręku, zdaje się chcieć przelać na całą ludzkość cząstkę własnego kwietyzmu, czerpanego w zupełnem oderwaniu się od rzeczy ziemskich, ale najbardziej uroczo przedstawia się owa tajemnicza bogini Kuan-in, wyobrażana zwykle jako młoda dziewica o słodkiej twarzy pełnej wdzięku i wsty-dliwości, z oczyma na dół spuszczonemi a z rękoma skrzyżowanemi według pewnej mitycznej trądycyi ; jej postawa nacechowana naturalnością i prostotą, draperye jej sukni ułożone z dziwną elegancyą, tu przystające do ciała i zarysowujące jego kontury, tam zwieszające się w spokojnych fałdach, mimowolnie zwracają myśl ku dziełom artystów włoskich z pierwszych chwil Odrodzenia (fig. 199). Tak wfięc rzeźbiarstwo chińskie, najczęściej słabe i nieudolne gdy musi się posiłkować marmurem lub kamieniem, dochodzi do prawdziwego artyzmu mając do czynienia z bronzem, do obchodzenia się z którym wdrożyła go praktyka kilkudziesięciu wieków.

Malarstwo.

РШ^огтто wrodzonego Chińczykom konserwatyzmu, który dochodzi rzec Шшт można do nieruchomości, badacza ich kultury musi zastanowić fakt, że we wszystkich swoich przedsięwzięciach, w swych utworach artystycznych i rękodzielniczych zdają się oni nie myśleć nigdy o jutrze, ale pracować tylko dla chwili bieżącej. Widzieliśmy w ich architekturze, jak mało dbają o trwałość i moc swoich budowli, jeżeli w wykonaniu ich posługują się najwątlejszemi materyałami, mając pod ręką pyszne kamienie i marmury ; to też pożary tak częste w Chinach, rewolucye i wojny, zniszczyły prawie wszystkie dawniejsze pomniki Niebieskiego państwa, i dziś o wielu gałęziach sztuki chińskiej, a szczególniej o malarstwie, sądzić chyba można z dawnych tekstów lub ustnych tradycyj.

Powiadają i piszą, że na wiele lat przed początkiem naszej ery wykonywano w Chinach duże malowidła ścienne ; że cesarze z dynastyi Han współczesnej Chrystusowi, kazali pokrywać malowidłami ściany wszystkich główniejszych świątyń, że zaś zamiłowanie w tego rodzaju ozdobach doszło do kulminacyjnego punktu w wiekach V. i VI. po Chr., które były wiekami największego zbytku i wyrafinowanej elegancyi. Wtedy mury pałaców, gmachów publicznych i prywatnych nawet domów pokryły się malowidłami, a oprócz tego namnożyło się wiele obrazów przenośnych, wykonywanych na papierze jedwabnym, na jedwabnych także tkaninach i na innych materyałach. Misyonarze katoliccy którzy pierwsi mówią o ściennych malowidłach chińskich, nazywają je freskami; wyrażenie to jednak musi być mylnie zastosowane, i użyte w ogólnem znaczeniu malarstwa monumentalnego, gdyż jak dziś tak i dawniej Chińczycy budowali swoje gmachy z drzewa, a ściany pokostowali i lakierowali, tynkowanie zaś i bielenie murów spotyka się tylko w najuboższych chatach. Części ścian pokryte malowidłami i złoceniami, spotykają się jeszcze dzisiaj, a w wieży porcelanowej, o której mówiliśmy poprzednio, sufity wszystkich piątr były zdobione w ten sposób.

Przechowano dotychczas imiona niektórych artystów z świetnej epoki malarstwa chińskiego, a legendy z niemi połączone przypominają podobneź podania dotyczące pierwszych wieków sztuki greckiej ; i tak, cytują malarza Kao-hiao, którego krogulce malowane na zewnętrznej ścianie jednej z sal pałacowych tak wiernie były oddane, że małe ptaszki nie śmiały się do nich przybliżać i uciekały wydając okrzyki przestrachu ; inny malarz Yang-tse, oddał postać konia z taką dokładnością i prawdą, że wszyscy go brali za żywego, a artysta imieniem F an -hi en wy ma-lował na wewnętrznym murze jednej ze świątyń drzwi napół otwarte, któ-remi każdy ze znajdujących się w świątyni chciał wychodzić, pomijając drzwi rzeczywiste. Nie wiemy ile może być prawdy w tych podaniach, ale co do nas, nie wiele do nich wiary przywiązujemy, gdyż patrząc na dzisiejsze utwory malarstwa chińskiego widzimy, że naśladownictwo zasadza się w nich na drobiazgowem i niewolniczem odtwarzaniu szczegółów, podobieństwo zaś dochodzące aż do wywołania złudzenia, może być tylko osiągnięte za pomocą perspektywy i światłocieniu, przymiotów, których właśnie najbardziej Chińczykom brakuje.

Malarze chińscy rzucają swoje postacie na jednym planie, i te, gdy akcya jest bardziej skomplikowana, piętrzą się jedne nad drugiemi w chaosie i nieładzie, wszystkie tejże samej wielkości, bez żadnej degradacyi perspektywy i światła. Paleta chińska jest niewypowiedzianie bogata; chwyta ona za oczy najpiękniejszemi barwami tęczy, zapożycza najświetniejszych koloracyj ze świata roślinnego, błyszczy i lśni się połyskiem metalów, piór ptasich i skrzydeł motylich, mieni się jak agaty, opale lub perłowa macica, ale koloryt w artystycznem tego słowa znaczeniu w malarstwie nie istnieje, przeważa bowiem wszędzie jaskrawość i fantazya, a o harmonii, tonacyi, przejściach i zlewaniu się kolorów według zasad nauki i wyrobionego smaku estetycznego, artyści chińscy nie mają żadnego wyobrażenia. Czasami instynktowie dochodzą oni w tym kierunku do wywołania dość szczęśliwych efektów, ale jest to dziełem wypadku lub wyjątkowego osobistego uzdolnienia, gdyż brak im wszelkiego przygotowania teoretycznego, któreby ich mogło wykształcić na umiejętnych kolorystów.

Malarstwo jako sztuka poważna, niezależna od wymagań przemysłu, nigdy w późniejszych przynajmniej wiekach historyi chińskiej nie było systematycznie uprawiane i nie cieszyło się łaską i protekcyą monarchów. Cesarz Kien-lung, którego długie panowanie zajmuje znaczną część zeszłego stulecia, lubił wprawdzie zdobić malowidłami ściany swoich pałaców i używał nawet do tego europejskich artystów, między którymi cytują braci Castiglione i Attiret, ale gdy ci proponowali mu założenie szkoły i kształcenie artystów krajowych, odmawiał stanowczo, bojąc się jak powiadał, żeby gust do malarstwa nie rozwinął się znowu równie zapamiętale, jak to miało miejsce za dawnych dynastyj. Powiadają wszakże, że na murze okalającym jego ogrody pałacowe w Pekinie, malarze miejscowi wykonali według dostarczonych im wzorów krajobraz przedstawiający wioskę europejską, a góry i skały stanowiące tło obrazu miały być z taką prawdą oddane, że zlewały się w jedno z prawdziwemi górami widzialnemi za murem, i trudno było odróżnić malowidło od otaczającej je natury.

Najsłabiej zawsze przedstawia się malarstwo chińskie gdy usiłuje pochwycić formę ludzką ; grzeszy ono wtedy wielką niepoprawnością rysunku i zupełnem niezachowaniem proporcyi. Typ człowieka przybiera coś śmiesznego i dziwacznego niezależnie nawet od woli artysty, chociażby ten starał się o wyobrażenie najpoważniejszej sceny; tu już przebija się charakter narodu, niezdolnego wznieść się do szlachetniejszych pojęć estetycznych, i u którego piękność ludzka zasadza się na potężnej tuszy i opa-słości, a wyraz materyalnego zadowolenia i zaspokojenia żądz cielesnych znamionuje człowieka zupełnie szczęśliwego. Chińczycy znacznie lepiej przedstawiają zwierzęta; gdy nadają im charakter potworny, odpowiadający wymaganiom symbolizmu religijnego, umieją wlać w nie wyraz prawdziwej grozy i pewnej fantastycznej wielkości, gdy zaś chwytają sceny z życia rzeczywistego, każde zwierzę przedstawia się dość udatnie z wła-ściwemi mu cechami, tylko może zbyt realistycznie; ptaki, motyle i inne owady, przy wyobrażaniu których mogą puścić wodze wrodzonemu swemu gustowi do jaskrawych kolorów, malują z prawdziwą miłością, ale do szczytu doskonałości dochodzą w malowaniu kwiatów. To rzucają je w śmiałych rysach dużemi masami obliczonemi na efekt, to oddają je ze skrupulatną drobiazgowością opracowując najmniejszy szczegół, gubiąc się w detalach niedostrzegalnych prawie dla oka, lubując się w kaźdem źdźble trawki w żyłkach i ząbkach każdego liścia, a to nie przeszkadza, że z całości tak pojętej tryska życie, prawdziwy wdzięk i urok trudny do opisania.

W dziełach poświęconych malarstwu i obejmujących jego zasady, kwiaty i rośliny wogóle zajmują pierwsze miejsce ; najszczegółowiej opisane są ich rozmiary i proporcye, osobno traktowane są łodygi, gałęzie, liście, pączki i same kwiaty, najrozliczniejsze ich formy, barwy któremi zdobi je każda odrębna pora roku, a nawet i to nie uchodzi bacznej uwagi pisarza, że kolor płatków zmienia się stosownie do tego, czy kwiat jest jeszcze w pączku czy też już w pełnym rozkwicie. Jeden z europejskich malarzy który pracował w Chinach opowiada, że przyjazny mu artysta miejscowy zwrócił jego uwagę na wielką niedokładność, której się dopuścił w oddaniu jednego z kwiatów na pierwszym planie krajobrazu, a mianowicie że liście jego miały po kilka żyłek i ząbków mniej, aniżeli powinny mieć w rzeczywistości ; nauczyciel zaś chiński egzaminując ucznia zapytuje go z największą powagą, wiele naprzykład karp ma łusek między głową a ogonem. W znakomitych zbiorach cesarskiego muzeum historyi naturalnej w Pekinie każda szafa lub szuflada opatrzona jest kajetami z kolo-

t\i

-t"

CHINY.

ryzowanemi rysunkami zawartych w niej przedmiotów, a zwierzęta, ptaki,, owady i rośliny naśladowane są tam z taką wiernością, źe każdy włosek i każde piórko zdają się być najdokładniej powtórzone.

W ornamentyce właściwej Chińczyk umie się wyzwolić z więzów teoryi i rozbujać swoją wyobraźnię. Łączy wtedy w fantastyczne linie liście i kwiaty najzupełniej sobie obce, bez żadnej troski o prawdopodobieństwo ; wszystko staje się dla niego motywem do dekoracyi : chmura, fala wodna, skała, muszla, urna, kryształ, świat rzeczywisty i wymarzony, fauna i flora we wszystkich swych objawach i w najdziwaczniejszych zespoleniach ; ale nie łudźmy się zbytecznie ową pozorną swobodą i fan-tazyą ; w rzeczywistości można je zaledwie spotkać w najniższych sferach rękodzielnictwa chińskiego : w parawanach ozdobnych, w wachlarzach, na niektórych meblach i wazach podrzędniejszych ; gdzie zaś tylko przeznaczenie przedmiotu jest ściślej określone, gdzie przemysł i sztuka dotykają chociażby z najbardziej daleka religii lub polityki, tam pod powierzchowną grą wyobraźni kryje się despotyczna symbolika, której regułom podlegają i sam wybór tematu i kształty przedmiotów i ich rozłożenie i ich barwy.

Dekoracyjne malarstwo Chińczyków znalazło najobszerniejsze zastosowanie przy ozdabianiu porcelany, dla tego też dłużej się zastanowimy nad tą gałęzią przemysłu artystycznego. Ksiądz d’Entrecolles misyonarz, który przy końcu zeszłego stulecia przebywał w samem ognisku fabrykacyi porcelany, to jest w mieście King-te-tszin, i miał licznych prozelitów między robotnikami fabrycznymi, dużo podaje ciekawych szczegółów dotyczących tej gałęzi, a między innemi powiada, że tak zwani hoa-pei, malarze na porcelanie, nie mają zwykle najmniejszego wyobrażenia o zasadach i regułach rysunku. Cała ich wiedza ogranicza się do pewnej rutyny nabytej przez długą praktykę i posiłkowanej bujną wyobraźnią ; pomimo to jednak niektórzy z nich dochodzą do wielkiej biegłości i dość poprawnego smaku w oddawaniu zwierząt, kwiatów i krajobrazów tak dobrze na porcelanie, jak na wachlarzach lub na gazie latarni. Podział pracy jest tak daleko posunięty, że każda sztuka porcelany przechodzi przez ręce trzydziestu kilku rzemieślników i artystów, a w tej liczbie kilkunastu malarzy : jeden z nich maluje pierwszą obwódkę na samym brzegu wazy, drugi rysuje kwiaty które trzeci koloryzuje ; ten jest przeznaczony do wód, tamten do gór, ów do ptaków, inny jeszcze do zwierząt, słowem wszelka indywidualność zaciera się zupełnie i dzieło przemysłu a nawet sztuki staje się własnością zbiorową i bezimienną. Jeżeliby tak było w istocie, to z większej lub mniejszej piękności przedmiotu nicby wnosić nie było można o osobistem uzdolnieniu artystów, a sąd mógłby być tylko wydawany o epoce z której utwór pochodzi, ale zdaje się nam, że taki sposób zapatrywania się na ceramikę chińską może się chyba odnosić do ostatnich tylko jej produkcyj, w których upadek jest już widoczny, w pięknych zaś chwilach jej rozkwitu rzeczy musiały się dziać inaczej i osobisty talent artysty musiał odgrywać większą znacznie rolę; nabycie rutyny przez prostych rzemieślników byłoby niemożebne, gdyby pierwotnie nie mieli oni jakiegoś modelu do naśladowania, a przytem nie zgadzałoby się to z charakterem hieratycznym i symbolicznym ornamentyki chińskiej, na który wszystkie powagi się zgadzają.

Na porcelanach rodziny niebieskiej widzimy najczęściej epizody z historyi autentycznej i legendowej Chin, a któryźby z nieukształconych robotników był w stanie odtworzyć te sceny przystępne tylko dla erudy-tów z profesyi, lub naszkicować kompozycyą jaką n. p. spotykamy na jednej z najpiękniejszych waz tej klasy ? : uczony mandaryn siedzi tam pogrążony w zadumie ned stosem ksiąg, a z czoła jego wychodzi lekki rys który się coraz wydłuża, zakrzywia i rozszerza, w licznych zaś jego

liii

mmmm.

НИИ

WSŁ

ÎlëI

Fig. 200. Waza rodziny zielonej.

Fig. 201. Waza rodziny różowej.

splotach i zakrętach rozwijają się rozmaite sceny dramatu poczętego w myśli autora. W omamentacyi naczyń błękitnych łączą się z sobą wszystkie prawie rodzaje ozdób używane przez Chińczyków, a w miejscach od nich wolnych ukazują się znaki honorowe, przynależne tylko wysokim dygnitarzom : tak zwany kamień dźwięczny — godło sędziów, perła — godło poetów, siekiera święta —: symbol wojowników, i t. p.

Na wazach rodziny zielonej natrafiamy nieraz na sceny religijne charakteryzujące sektę Tao-sse. Sam Lao-tse pod postacią najwyższego bóstwa

Szang-ti unosi się w powietrzu wsparty na źórawiu, symbolu długiego życia, a inne pomniejsze bóstwa cześć mu oddają. W innych obrazach widzimy ujęte w czyn rozmaite zabobonne praktyki tej sekty, w rzędzie zaś scen historycznych za główne źródło dla malarza służy księga San-kne-tszi, gdzie opisane są dzieje trzech królestw na które rozpadły się Chiny w 2 20 r. naszej ery; wysiłki rozmaitych mędrców i bohaterów dążące do połączenia nanowo w jędnę całość rozszarpanych części państwa, przedstawiają wdzięczny temat dla artysty równie jak i dla historyka (fig. 200).

Wazy rodziny różowej mają, jakeśmy to wyżej powiedzieli, charakter przeważnie dekoracyjny i traktują pobieżnie sceny brane z życia codziennego (fig. 201); ukazują nam one damy chińskie spacerujące z dziećmi, przyjmujące gości lub odpoczywające pod cieniem drzew ; młode osoby huśtające się lub zabawiające się w inne gry ; a jeżeli dotykają tematów ogólniejszego znaczenia i osobistości urzędowych, to najczęściej przedstawiają cesarza otoczonego dworem, odbywającego przegląd wojsk, przewodniczącego turniejom, słowem epizody w których żywioł dekoracyjny odgrywa zawsze pierwszorzędną rolę. Często też postać ludzka jest zupełnie pominięta a malarz poprzestaje na oddaniu stworzeń niższej klasy: maluje stada przepiórek lub gęsi, grupy koni o dziwacznej maści, roje motyli lub innych owadów (fig. 202), albo też nic więcej jak bukiet kwia-

i\

шшт

L»«:

iyr

Fig. 202. Waza rodziny różowej.

Fig. 203. Waza rodziny różowej.

tów otoczony kapryśnemi arabeskami (fig. 203), lub jakiś motyw zaczerpnięty w martwej przyrodzie. Wyroby rodziny różowej, najpóźniejsze jak się zdaje ze wszystkich tu opisanych, dawniejsze muszą być wszelako od tych które misyonarze wysyłali do Europy i które pod ich okiem się fabrykowały ; uwagi więc księdza d’Entrecolles zdają się odnosić do tej ostatniej kategoryi produktów, których się tyle namnożyło w ostatnich czasach, a które specyalnie się fabrykują na wywóz do Europy i często według wzorów z Zachodu przysyłanych. Ornamentacya tych waz jakkolwiek odznaczająca się nieraz wielką śmiałością rysunku, posiada już w sobie bardzo mało zalet prawdziwie artystycznych, i przedmioty te dadzą się zaliczyć do rzędu wyrobów nie sztuki a tylko przemysłu, równie jak parawany, latarnie i owe jaskrawe szyldy, któremi są ubrane sklepy po dużych miastach, a które jednak świetnością barw i fantazyą pomysłu nęcą oko podróżnych.

Mówiąc o malarstwie trzeba dodać, że sztycharstwo i litografia trzema, czterema a nawet pięciu kolorami, były znane Chińczykom równie prawie dawno jak sztuka drukarska, przynajmniej tak wnosić można widoku dawnych książek opatrzonych pięknemi sztychami, wykonanemi na jedwabnym papierze.

t. ШЛ ilka uwag ogólnych o kulturze chińskiej. Teraz gdyśmy w 'Syf przebiegli w streszczeniu wybitniejsze strony charakteru, zdolności i kultury Chińczyków, zobaczmy jakie wrażenie ogólne daje się wynieść z podobnego studyum i jak się ta narodowość przedstawia, gdy chcemy zastanowić się nad losem mogącym ją czekać w przyszłości.

W przysłowie prawie weszła nadzwyczajna dawność cywilizacyi chińskiej, a później zupełna jej nieruchomość na drodze postępu, jakby zaskorupienie się w raz zdobytej formie. Jest w tern zapewne wiele prawdy, alę jak zwykle w twierdzeniach zbyt stanowczych i jednostronnych wiele także przesady. Rzeczywiście cywilizacya chińska pod względem starożytności jednemu tylko Egiptowi ustąpić musi palmę pierwszeństwa, nie doszła ona jednak odrazu do zenitu i nie pozostała tak nieruchomą jak powiadają. Miewali Chińczycy równie jak i inne narody swoje chwile upadku i przyćmienia po których następowało odrodzenie, i kilka podobnych faz można zacytować w ich dziejach : panowanie dynastyi Szang o siedmnaście wieków poprzedzające naszą erę, jest już epoką bardzo świetną w Chinach ; potem po częstych wahaniach to na jedne to na drugą stronę, następuje wielki upadek moralny, wywołujący reformy Lao-tse i Konfucyusza i prowadzący do pięknych czasów dynastyi Han ; wieki V. i VI. naszej ery odznaczają się niezwykłym zbytkiem i przepychem, dynastye Song i Yuen wspierają nauki i sztuki, nakoniec panowanie przedostatniej dynastyi Ming jest pod wszelkiemi względami złotym wiekiem Chin, co zresztą mieliśmy nieraz sposobność zaznaczyć w toku naszego opowiadania. Okres dzisiejszy jest już epoką wyraźnej dekadencyi, a Chińczycy czując źe zbliżenie się do Europejczyków zadaje ostateczny cios ich samodzielnej cywilizacyi, bronią się całemi siłami i oddalają o ile mogą chwilę bliższego jeszcze zetknięcia.

czasu

pewne ustępstwa i zezwalają na coraz

Dotychczas gdy Chiny ulegały obcej przemocy, miały zawsze do czynienia z wrogiem o wiele niższym od nich umysłowo, to też, obdarzone z natury wielką elastycznością, podnosiły się one o własnych siłach z upadku, a najezdnicy, zachowując pozory władzy i przewagi, stawali się w rzeczywistości lennikami kultury chińskiej i nowym, świeżym czynnikiem w jej dalszym rozwoju. Dziś, rzeczy mają się całkiem inaczej ; kraj ten, od czasu zawiązania pierwszych stosunków z Europą, nie posunął się już na krok dalej, dawna jego własna kultura upada z dniem każdym, a w .wyborze nabytków jakie czerpie czasami w Europie, okazuje zupełny brak jasnowidzenia ; i tak : Chińczycy zapożyczają modeli europejskich do fabrykacyi porcelany i tkanin jedwabnych, co niweczy ich rodzimą sztukę a nic im w zamian nie daje, przyjmują od Europejczyków opium i zatruwają się niem systematycznie, odrzucają zaś wszystko to, co mogłoby im przynieść prawdziwy pożytek; kolej żelazną, zbudowaną w 1876 r. przez inżynierów Zachodu na bardzo małej przestrzeni, burzą ze szczętem zaraz w roku następnym ; drutami telegraficznemi posługują się w nader małym stosunku, bojąc się, ażeby przyjmując te udoskonalenia, nie stać się zbyt zależnymi od Europy. W zaślepieniu swem i pysze narodowej traktują jako barbarzyńców wszystkie inne ludy, ale zdaje się, że teraz, przynajmniej względnie do mieszkańców Europy lub północnej Ameryki, jest to tylko z ich strony poza, zapomocą której starają się ukryć własną swą słabość ; od czasu zdobycia Pekinu przez wojska anglo-francuskie, od zawarcia ostatnich traktatów, od czasu wreszcie wysłania do Europy pierwszych ambasad, w skład których wchodzą nieraz ludzie bardzo inteligentni, zdolni do zdania sobie jasno sprawy ze wszystkiego co widzą, musieli Chińczycy zrozumieć, źe mają tu do czynienia z niebezpieczną siłą nietylko militarną, ale i moralną, usuwając się tedy przed jej wpływem czynią wszystko co mogą, aby się od jej nacisku uchronić, i tylko nóż mając na gardle decydują się na większe zbliżenie.

on

Jakie losy czekają ten naród, trudno dzisiaj przewidzieć ; posiada wprawdzie wielkie zalety, ale większe może jeszcze wady : pracowitość, oszczędność i wstrzemięźliwość czynią Chińczyków jednymi z najlepszych i najtańszych robotników ; przebiegłość, chytrość, zła wiara i lekceważenie danego słowa robią z nich bardzo złych kupców ; a dyplomacya chińska przekracza granice dozwolone, opierając się wyłącznie i systematycznie

litylko na fałszu i obłudzie. W administracyi i sądownictwie teorya i praktyka są w ciągłej z sobą niezgodzie ; prawa i instytucye najpiękniejsze napozór, wydają najgorsze skutki, gdyż są źle wykonywane i fałszywie zastosowywane. Ze jedna tylko nauka prowadzi do zaszczytów i władzy, rzecz na oko wydaje się bardzo piękna, ale na nieszczęście, nauka ta jest całkiem powierzchov\ ną, a często wysoki dygnitarz nie ma najmniejszego pojęcia o tej właśnie gałęzi administracyi, która mu została powierzona. Urzędnicy prowincyonalni znajdują się na zupełnej dyskrecyi Pekinu ; zmieniani bardzo często z zasady, mało dbają o dobro zarządzanych przez siebie krajów, a starają się tylko wyciągnąć z zajmowanej posady jak najwięcej pożytku dla siebie ; zmuszeni do posyłania znacznych sum na każde zapotrzebowanie stolicy, otwierają sobie rozmaite nielegalne źródła dochodów i stają się okrutni względem swych podwładnych, chciwi i prze-dajni. Rutyna i system biurokratyczny posunięty do ostatecznych granic, zabijają wszelką inicyatywe i zużywają bezużytecznie prawdziwe nieraz talenty; wszystko na papierze przedstawia się całkiem inaczej jak w rzeczywistości: gdy według ksiąg ministeryalnych liczy się kilkomilionowa armia, de facto istnieje kilkadziesiąt tysięcy niedołęgów, zmuszonych w czasie pokoju do trudnienia się najnędzniejszemi rzemiosłami, aby zarobić na życie, gdyż pomimo ogromnych podatków na cele wojskowe, płaca żołnierzy zalega miesiące a nieraz i lata całe, w czasie zaś wojny ci sami biedacy pierzchają za pierwszym wystrzałem, gdyż ani ich wyćwiczenie, ani broń, ani zresztą ich osobista odwaga nie odpowiadają zadaniu. Mówiliśmy o wielkiem umiarkowaniu robotników chińskich, ale z drugiej strony spotykaliśmy się często z wyuzdanem zepsuciem i tendencyą materyali-styczną wyższych warstw społecznych, opium zaś zaczyna, od pewnego czasu, wyciskać tak na wielkich jak i na małych swe zabójcze piętno, a pod jego trującem działaniem, najszczęśliwiej obdarzone jednostki popadają w zupełne niedołęstwo. Przywiązanie dzieci do rodziców i cześć oddawana pamięci przodków, przemawiają bardzo na korzyść Chińczyków, ale z drugiej strony, to zapatrzenie się w przeszłość, to wyłączne uznanie dla wszystkiego co dawne, zamyka drogę do postępu, a kto nie idzie naprzód, musi się cofać. Pomimo więc wszystkich dodatnich stron Chińczyków któreśmy wykazali i pomimo niezaprzeczonych sił żywotnych, jakie jeszcze posiadają, trzeba przewidzieć dwie następujące alternatywy : albo ulegną oni wpływowi Zachodu, zmienią radykalnie swój ustrój państwowy i wejdą szczerze na drogę postępu, zrozumianego po europejsku, co ujmie im zapewne wiele oryginalności i zrobi ich w znacznej mierze zależnymi od naszej cywilizacyi, albo też zamkną się zupełnie w sobie,

19

Szkic historyczny. T. T.

w swej czci dla minionych wieków i ludzi, i będą wegetować, bardzo jeszcze długo być może, ale bez wywierania donioślejszego wpływu na losy świata; w każdym zaś razie, za pewnik przyjąć można, że duch ich, pozbawiony wszelkiej siły twórczej, nie wyda już ze swego łona żadnych formuł nowych dla ludzkości i że nie przyłożą oni swojej cegły do budowy nowożytnej kultury.

/~*с

С/

w%

!V

Щф

JAPONIA.

Źródła: — I. E. Kaempfer. Histoire naturelle, civile et ecclesiastique de l’empire du Japon. Trad, franç. La Haye 1729. — II. F. Siebold. Nippon, Archiv zur Beschreibung von Japan und dessen Schutzländern. Leyde 1832—1851. —- III. I. Titsingh. Annales des empereurs du Japon, publiés par Klaproth. Paris 1834. — IV. H. J. Klaproth. Aperçu général des trois royaumes. Paris 1832.—Y. H. J. Klaproth. Asia polyglotta. Paris 1824. — VI. Die preussische Expedition nach Ost-Asien. Berlin 1865. —VII. R. Werner. Die preussische Expedition nach China, Japan und Siam. Leipzig 1883.-— VIII. Dubard. Le Japon pittoresque. Paris 1884. — IX. Cte. de Beauvoir. Pékin, Yeddo, San Francisco. Paris 1872. — X. Le Baron de Hübner. Promenade autour du monde. Paris 1874. — XI. A. de Lapeyrère. Le Japon militaire. Paris 1884. — XII. Cte. R. de Damas. Les Japonais, leur pays et leurs moeurs. Paris 1885. — XIII. E. Cot-teau. Un touriste dans l’extrême Orient. Paris 1884. — XIV. J. Layrle. Le Japon en 1867. Revue des deux mondes. Paris 1868. — XV. R. Lindau. Un voyage autour du Japon. Paris 1863. — XVI. A. Roussin. Une station navale au Japon en 1863—64. Revue des deux mondes. Paris 1865. — XVII. G. Bousquet. Voyage au Japon. L’hiver au Japon. Théâtre au Japon. Le Japon contemporain, etc. Revue des deux mondes. Paris 1874—1878. — XVIII. Louis Gonse. L’art japonais. Paris 1883. — XIX. A. Jacquemart. Histoire de la céramique. Paris 1873. “ XX. Audsley et Bowes. La céramique japonaise. Paris 1882. — XXI. Guimet. Promenades

japonaises. Paris 1878.

|istorya. Naród japoński, rozrzucony na przeszło trzech tysiącach wysp położonych na wschodnim krańcu Azyi, powstał, jak się zdaje, ze skrzyżowania plemion mongolskich stałego lądu z miejscową ludnością Ajnasów, której typ pierwotny spotyka się jeszcze w stanie napół dzikim na północy Japonii, a głównie na wyspach Yezo i Saghalin. Sąsiednie Chiny wywierały od najdawniejszych czasów przeważny wpływ na cały ustrój Japonii, na jej religią, język i cywilizacyą,

19*

a w jej podaniach bajecznych spotyka się, w zmienionem nieco brzmieniu, znane nam już nazwiska legend chińskich, zaczynając od pierwszego prawodawcy Chin, cesarza F o-hi. Jak dalece cywilizacya Japonii jest późniejszą od chińskiej, świadczy najlepiej to właśnie, że ów Fo-hi, który w Nie-bieskiem państwie ukazuje się już jako postać względnie historyczna, jako mędrzec i prawodawca, w Japonii zachowuje jeszcze charakter całkiem mityczny i przedstawia się to w formie węża, to w dziwacznym charakterze głowy ludzkiej pozbawionej korpusu.

W pierwotnych dziejach Japonii, bogowie bezpośredni przyjmują udział w zarządzie kraju i historya jest tylko przedłużeniem kosmogonii, szeregiem baśni fantastycznych, o których zrobimy obszerniejszą wzmiankę zajmując się religią, historya zaś prawdziwa rozpoczyna się z chwilą podboju Japonii przez obcych najeźdźców, dokonanego w VII. wieku przed Chrystusem. Jednakże i ten okres przedstawia w początkach swoich wiele stron ciemnych i niepewnych, co łatwo tłómaczy, jeżeli mamy dać wiarę podaniom japońskim, dziwny sposób w jaki tradycye dawnych czasów przeszły do późniejszych pokoleń. W 681 roku naszej ery, gdy cesarz Temmu postanowił zebrać w jednę całość i uporządkować systematycznie podania narodowe przechowywane w łonie pojedyńczych rodzin, rozpoczęto zbierać obszerne materyały do tej kompilacyi, ale zamiast notowania ich zaraz zapomocą pisma, ucieczono się do bardzo oryginalnego środka. Cesarz posiadał na swym dworze kobietę obdarzoną nadzwyczajną pamięcią, kazał jej tedy uczyć się dosłownie wszystkiego co jej opowiadano, a ona dopiero miała dyktować skrybom cały tekst tej kroniki nowego rodzaju. Temmu umarł jednak niedoprowadziwszy do końca swego zamiaru, a jego bezpośredni następcy zaniechali całkiem urzeczywistnienia projektu poprzednika, tak, że dopiero w 25 lat później cesarzowa Gem-mio podjęła nanowo tę myśl i kazała spisać ostatecznie, pod dyktowaniem starej służącej, dawne dzieje narodu. Tak powstała księga Kodźiki, najdawniejszy dokument pisany traktujący o religii i historyi Japonii.

Narodowi historycy dzielą dzieje kraju na dwa okresy: oszei i haszei; pierwszy, od r. 667 przed Chr. do 1192 r. naszej ery, obejmuje epokę wyłącznego zarządu mikadów, drugi zaś, od 1192 do 1868 r. epokę, w której przeważa władza szogunów. Postarajmy się tedy nakreślić w ogólnych zarysach główne fazy każdego z tych okresów, zaczynając od pierwszych chwil powstania państwa.

Obcy przybysze, według niektórych pisarzy malajskiego pochodzenia, ale prawdopodobniej Chińczycy, wkroczyli do Japonii w 667 r. przed Chr., podbili główną wyspę i dali początek dzisiejszemu państwu, na którego tronie zasiadł ich wódz, Sin-mu, ozdobiony honorowym tytułem Mikada

lub Daira. Dopóki trwała walka z żywiołami miejscowemi, dopóki wszystkie plemiona autochtonów nie zostały całkiem ujarzmione, co szczególnie przychodziło z trudnością we wschodnich prowincyach Nipponu, mikado-wie, jako naczelnicy wojenni, zdołali utrzymać w swem ręku władzę prawie nieograniczoną i samowładnie rządzili krajem ; gdy jednak wszelki opór ze strony dawnych mieszkańców został złamany a przewaga nowych przybyszów ustalona, pojedynczy wodzowie, mniej już potrzebujący oglądać się na cesarza, zaczęli podnosić głowy i dążyć do pewnej niezawisłości. Zaraz po przybyciu na grunt Japonii, jedna część napływowej ludności rzuciła się do uprawy ziemi i dała początek kaście rolników, ludzie zaś bardziej ambitni, poświęcając się wyłącznie rzemiosłu wojennemu, nabierali coraz większego znaczenia i wpływu. Mikadowie po uspokojeniu kraju, zwrócili się ku wewnętrznemu jego urządzeniu i głównie zajęli się orga-nizacyą religii, przywłaszczając sobie godność najwyższych kapłanów i bezpośrednich następców bogów, nie mogąc jednak podołać podwójnym swym obowiązkom, zaczęli wybierać z łona klasy wojowników namiestników, dla rządzenia rozmaitemi prowincyami państwa. Funkcye te, z początku ściśle zależne od korony, stały się powoli dziedzicznemi w niektórych rodach i tak powstał cały późniejszy ustrój feodalny, na czele którego stanęły rodziny tak zwanych wielkich daimiów, liczące ośmnastu książąt udzielnych, mogących być nazwanymi parami cesarstwa, dalej szło dwieście sześćdziesiąt kilka domów pomniejszych daimiów i liczna szlachta, której przedstawiciele zwani samurai, posiadali prawo noszenia dwóch mieczów" u boku.

Tak tedy od najdawniejszych czasów spotyka się w Japonii ów dualizm, będący widocznie wynikiem wrodzonych skłonności narodu unikającego wszelkiej centralizacyi, lubującego się w małych grupach, w roz-drabianiu i dzieleniu wszystkiego bez końca. U góry widzimy despotyzm teokratyczny pozbawiony środków działania, u dołu zaś oligarchią wojo-wmiczą bez spójni i dyrekcyi jednolitej.

Początkowie dwór mikadówr rezydował w rozmaitych miastach pokolei; w II. wieku naszej ery siedliskiem jego było Otsu, w VI. wieku Siki-Sima, przez wieki VII. i VIII. Nara, nakoniec zaś, w IX. wieku, mikadowie stale osiedli w Kioto, zwanem także czasami Miako, stolicą. Rzeczywista, • niepodzielna władza mikadów, rozciągała się tylko na pięć prowincyj najbliższych stolicy, zwanych Gokinai, ale osoba ich zawsze otoczona była niezwykłym urokiem i wńelćy lennicy nie śmieli nigdy targnąć się na ich najwyższe przywileje. Przyswajając sobie dawne miejscowe pojęcia religijne, mikadowie podawali się za bezpośrednich następców bogów, z którymi miała ich łączyć nieprzerwana filiacya ; syntoizm, kult bóstw opiekuńczych — kami, stał się w ich ręku narzędziem politycznem; ustalił się myt o przekazaniu miecza, zwierciadła i pieczęci przez boga Zenszio Daidźina prawym jego sukcesorom, mikadom, a w ludzie wyrobiło się przekonanie, że ród mikadów nigdy wygasnąć nie może, gdyż w razie nawet zejścia bezpotomnie jednego z nich, niebo ma mu zsyłać prawego następcę w osobie dziecka, które znajduje on pod jednem z drzew swoich ogrodów. W ten więc sposób charakter boski dynastyi przelewa się nieprzerwanem pasmem na wszystkich spadkobiorców Sin-mu, aż do dziś panującego, 123 z rzędu mikada.

W rzeczywistości, władza najwyższa przechodziła pierwotnie z ojca na syna, w braku zaś prawego następcy, cesarz adoptował dziecko jednej z dwunastu nałożnic, przywiązanych do dworu w charakterze służących cesarzowej. Później, dla nadania większej stałości władzy i dla przykró-cenia intryg pałacowych, ustanowiono cztery rodziny cesarskie, w łonie których miał być wybierany mikado, w razie wygaśnięcia linii głównej. Te cztery rodziny, objęte pod ogólną nazwą Szi-szin-wo, były to książęce domy: Arisungawa, Fuszimi, Katsura i Kanin, z których trzy posiadają jeszcze dotychczas swoich przedstawicieli, dom zaś Katsura wygasł już obecnie w linii męskiej. Pięć innych rodzin dodatkowych, zwanych Gosek-kai, stało o jeden stopień niżej w hierarchii dworskiej; wszystkie one pochodziły od pobocznych linij domu cesarskiego lub od legitymowanych dzieci nałożnic, tak, że cały dwór składał się z bliższych lub dalszych krewnych mikada, zwanych knge, dumnych ze swego pochodzenia, wpisanych do wielkiej księgi szlachty, i stanowił kastę zamkniętą, nieprzystępną dla innych warstw narodu, a której członkowie zawierali związki tylko pomiędzy sobą i posiadali wyłączny przywilej zbliżania się do osoby cesarskiej i rezydowania w obrębie pałacowym.

Najpotężniejsi daimiowie prowincyonalni trzymani byli zdała od stolicy, a cała polityka dworu zasadzała się na rozbudzaniu wśród nich ciągłej rywalizacyi i wzajemnej niechęci, na fomentowaniu jednych książąt przeciwko drugim i na stawianiu przeszkód wszelkiemu porozumieniu się między nimi. To rozdwojenie, systematycznie utrzymywane pomiędzy niebezpiecznymi możnowładcami, wschodnia etykieta panująca na dworze i tajemniczy urok otaczający osobę mikada, przyczyniały się głównie do zapewnienia przez długi czas stanowczej przewagi władzy centralnej cesa-rzów ; do tego trzeba dodać, że Kioto było jedynem ogniskiem życia umysłowego całego kraju, że tu rozwijały się nauki, literatura i sztuki, wprowadzone z Chin, a szlachta dworska, stanowiąca odrębne społeczeństwo o wyższej, wyrafinowanej kulturze, pogardzało nieokrzesanymi wojownikami, owymi daimiami, którzy jednakże mieli z czasem zredukować ją do nicości, a sami zająć najbardziej wybitne stanowisko w państwie.

Największy atoli wpływ zapewniała mikadom ich zwierzchnicza rola w dziedzinie religijnej. Sy?itoizm, to jest pierwotna religia miejscowa, uznawał ich za następców bogów, za naczelników i najwyższych sędziów duchowieństwa; oni fundowali najwspanialsze świątynie, które służyły zarazem za szkoły i za miejsca schronienia dla przestępców, a gdy w VI. wieku naszej ery buddhaizm został wprowadzony do Japonii, mikado wie potrafili i nad nim roztoczyć swą władzę, zużytkować na swoje korzyść wielkie znaczenie pozyskane przez klasztory, rozporządzać znacznemi funduszami i beneficyami do nich przywiązanemi, a nauczanie księży buddhyjskich, czerpane w księgach chińskich, wpajało w lud poszanowanie dla osoby panującego, i posłuszeństwo względem niego stało się jednym z głównych przepisów wiary. W razie abdykacyi, co często się zdarzało, cesarz golił sobie głowę, i pozbywając się innych swoich przywilejów zachowywał tylko charakter kapłański, a w ten sposób zacieśniały się jeszcze bardziej węzły, łączące dwór z duchowieństwem.

Cały okres Oszei dziejów Japonii przepełniają mało interesujące walki jednych książąt z drugimi, wojny przeciwko Chińczykom, Mongołom i Korejczykom, wprowadzanie rozmaitych nowych instytucyj państwowych i krzewienie religii buddhyjskiej, a im bardziej zbliżamy się do końca tej epoki, tern więcej rzeczywista, polityczna potęga mikadów upada, a wzrasta wpływ wielkich daimiów, którzy dochodzą do pozyskania zupełnej prawie niezależności. Można wszakże zacytować w długim szeregu dawnych cesa-rzów kilka imion wybitniejszych, posiadających pewne znaczenie w dziejach moralnego i artystycznego rozwoju kraju. W 1. wieku naszej ery cesarz I к u m e wznosi wielką świątynię w Wataraye, najdawniejszy zabytek architektury o jakim wspominają źródła japońskie. W wieku VI., za panowania mikada Kin-mei-tenno, buddhaizm po raz pierwszy ukazuje się w Japonii. W wieku VII. cesarz Temmu każe spisywać kronikę państwa, o czem mówfiliśmy już poprzednio. Wiek VIII. jest kulminacyjnym punktem świetności miasta Nary, ówczesnej stolicy mikadówu z czasów cesarza S u i к o datuje najdawniejsze malowidło przechowane dotychczas ; cesarz Sziumun (724—749) wznosi fortecę w Taga, każe lać olbrzymi bronzowy posąg Buddhy w Nara, a z jego także epoki pochodzą najpiękniejsze laki i pierwsze wyroby ceramiczne posiadające pewną datę; cesarz Ku an mu (782—806) buduje pałac cesarski Hejanżio w Kioto, wfielką świątynię Enriakudżi, rodzaj Watykanu japońskiego, i gromadzi sławny skarbiec w Nara, mieszczący w sobie dotychczas najcenniejsze zabytki dawmej sztuki. Wiek IX. jest pierwszą z wielkich artystycznych epok Japonii: cesarz Heizei zakłada w 808 r. cesarską akademią malarstwa; mikadowie Saga i Ninmio protegują sztukę we wszystkich jej gałęziach, a nawet syn pierwszego z nich, książę Minamoto-no-Nobu, znany jest jako jeden z lepszych malarzy swego czasu; cesarz Yosei (876—893), wielki zwolennik filozofii chińskiej, każe malować portrety Konfucyusza i dziewięciu innych mędrców Niebieskiego państwa ; cesarz Uda (893—898) tworzy galeryą z portretów poetów i uczonych narodowych, przenosi stolicę państwa do Kioto i wznosi w tern mieście pałac Goszo. Za czasów tego mikada i za jego następcy Daiga, dom Fuziwarów, z którego pochodzi dzisiejsza cesarzowa, Haru-ko, staje się najmożniejszym w kraju i góruje nad wszystkiemi innemi rodzinami książecemi. Z wiekiem N. rozpoczyna się era rozruchów i niepokojów ; zacięta walka dwóch potężnych domów Taira i Minamoto pogrąża kraj w zupełnej anarchii ; nauki i sztuki upadają i słabe tylko rzucają blaski za panowania cesarza Itsiżio (987 —1012), nakoniec ostatni z samowładnych mikadów, 82 z rzędu cesarz, Gotoba-Tenno, abdykuje w r. 1198, a zamknąwszy się na wyspie Oki, oddaje się wyłącznie malarstwu, które uprawia z powodzeniem.

Przejdźmy teraz do drugiego peryodu dziejów Japonii, to jest do okresu Haszei, który rozpoczyna się z 1192 rokiem. Oprócz wielkich dai-miów, namiestników prowincyj, istnieli jeszcze inni specyalni urzędnicy, na których mikadowie przelewali część swojej władzy monarszej, poruczając im dowództwo nad wojskami, dla stawienia czoła obcym wrogom a także dla uśmierzania wewnętrznych zatargów i niesnasek, gdy te przybierały zbyt groźny charakter. Dostojnicy ci, zwani Kubami albo Szogunami, wodzami naczelnymi, zaczęli od r. 1158 przywłaszczać sobie całą prawie świecką władzę nad państwem, nakształt merów pałacowych z epoki francuskich Merowingów, a w r. 1192 jeden z nich, Yoritomo, z rodziny Minamoto, wystąpił jawnie, ogłosił się niezależnym od mikada, obrał sobie za stolicę miasto Kamakurę, położone nad morzem, o kilka mil od świętego wulkanu Fuziyamy i założył pierwszą świecką dynastyą szogunów, od której datuje początek okresu Haszei, którego pierwsza połowa, aż do panowania Hieyasa, może być uważana za epokę wieków średnich Japonii. Yoritomo był nietylko przebiegłym politykiem i dzielnym wojownikiem, ale odznaczał się także wyższym umysłem i prawdziwą miłością dla sztuki, a impuls artystyczny nadany przez niego w Kamakurze, udzielił się całemu krajowi i znalazł oddźwięk w samem Kioto, gdzie zakwitła naów-czas świetna narodowa szkoła malarstwa. Kamakura jemu zawdzięcza cały swój blask chwilowy; z nędznej mieściny, stała się ona wkrótce wspaniałym grodem i napełniła się pieknemi pomnikami: kolosalny posąg Buddhy ulany z rozkazu Yoritomy, może rywalizować z podobnąż statuą z Nary ;

świątynia Hatszimana wzniesiona przez niego na cześć poległych towarzyszy broni, przechowała się dotychczas w niektórych swych częściach, a chociaż Kamakura uległa zupełnemu prawie zniszczeniu za ostatnich Aszikagów, w skarbcu świątyni pokazują dziś jeszcze zbroję, lancę i miecz ceremonialny Yoritomy, ciało zaś jego spoczywa pod granitową kolumną, wśród ruin jego stolicy.

Wiek XIV. jest jednym z najsmutniejszych okresów dziejów Japonii, i jedyną jaśniejszą jego chwilę stanowi panowanie cesarza Godai go (1319—1339). W r. 1331 dynastya Yoritomy upada, a miejsce jej zajmuje rodzina Aszikaga, ale prowincyonalni daimiowie rosną w potęgę i znaczenie i równoważą z jednej strony władzę mikadów, z drugiej zaś szogu-nów, a to ścieranie się rozmaitych wpływów wprowadza do kraju taki bezład i zamieszanie, że Japonia powraca na jakiś czas do stanu zupełnego barbarzyństwa. Pod koniec jednakże XIV. wieku horyzont zaczyna się rozjaśniać: dom Aszikagów, którego rządy rozpoczęły się pod tak złowrogą wróżbą, wydaje z rzędu kilku dzielnych mężów; Yoszimitsu, trzeci szogun z tej rodziny, powstrzymuje samowolę panów feodalnych, zmusza ich do posłuszeństwa i przywraca szogunatowi dawną powagę z czasów Yoritomy, a okres jego rządów może być uważany za jutrzenkę odrodzenia sztuki narodowej, która rozwija się systematycznie przez cały wiek XV. i dochodzi do zenitu pod panowaniem szoguna Yoszimasa, ósmego z Aszikagów, zmarłego w 1489 r. Obaj ci wielkorządcy byli nie-tylko gorliwymi protektorami sztuki, ale uprawiali ją sami z niemałem powodzeniem ; obaj zajmują zaszczytne stanowisko w rzędzie malarzy japońskich, a piękne gmachy wzniesione przez nich w Kioto, świadczą dziś jęszcze o wysokim poziomie architektury z ich epoki.

W połowie XVI. wieku, wskutek ukazania się po raz pierwszy Portugalczyków na gruncie Japonii i wskutek rozwiniętego przez nich prozelityzmu religijnego, wybuchły poważne wstrząśnienia polityczne i religijne, które podzieliły kraj na dwa przeciwne obozy i przedłużały się przez lat kilkadziesiąt; korzystając z takiego stanu rzeczy, człowiek z ludu zwany Hide-Yoszi, obdarzony niepospolitemi talentami, wyźszem ukształceniem i wielką ambicyą, przywłaszcza sobie najwyższe dostojeństwo, przybiera tytuł Tatko-Samy, pana niezależnego, i przez lat kilkanaście rządzi despotycznie Japonią. Wybiera on sobie za rezydencyą miasto Osakę, gdzie wznosi silny warowny zamek o murach cyklopejskich, buduje także piękny pałac Himkaku i wspaniałą świątynię Niszi-Onguandżi w Kioto, chcąc zaś zamanifestować na zewnątrz swą potęgę, organizuje osobiście wielką wyprawę wojenną do Korei i wysyła w 1583 r. do Europy świetną ambasadę , która udaje się najpierwej na dwór Filipa II., składając mu bogate podarunki, a z Hiszpanii posuwa się do Rzymu, dla zawiązania układów z papieżem; ksiądz Gualtieri jezuita, przekazał nam relacyą o tern poselstwie w broszurze wydanej w 1586 roku. Uzurpatorskie rządy Taiko-Samy kończą się w 1598 r., a szogunem zostaje mianowany Hi eyas, pochodzący z cesarskiej rodziny Tokungawa, najznakomitsza postać w dziejach Japonii, założyciel dynastyi której członkowie do 1868 roku rządzili państwem w charakterze świeckich władców, mylnie zwanych przez Europejczyków Tajkunami.

Pier wszem zadaniem nowego szoguna było uregulowanie swego stosunku względem rnikada, którego powaga i moralne znaczenie istniały w całej pełni, pomimo zupełnego osłabienia i upadku rzeczywistej władzy. Ilieyas umiał wyzyskać na swą korzyść taki stan rzeczy: pierwszy uznając nietykalność cesarza i jego nominalną wyższość nad sobą, otoczył go zda-leka pozorną czcią, prosił go o inwestyturę, o zatwierdzenie w nowej godności, a zostawiając go w Kioto, mieście dalekiem od morza i od wszelkiego ruchu politycznego, okolonem wysokiemi górami nad któremi panuje forteca Osaka, której gubernatorstwo powierzył jednemu ze swych zaufanych, otoczył go przepychem i dworem prawdziwie monarszym, przyjmując na siebie wszystkie koszta utrzymania tego dworu i przeznaczając na ten cel dochody pobierane na drogach publicznych, na mostach, promach i t. d. Z drugiej jednak strony Hieyas nie zaniedbał niczego, dla zneutralizowania i zredukowania do zera zakresu działalności prawdziwego cesarza. Trybunał duchowny będący jedną z najważniejszych instytucyj w państwie, został przemieszczony z Kioto do Yeddo ; najwyższym kapłanem świątyni Heizan w Yeddo, został mianowany jeden z najbliższych krewnych rnikada, tak, ażeby można było mieć zawsze zakładnika pod ręką; w samem Kioto, na posadę gubernatora uzyskał nominacyą wiemy sługa szoguna, z poleceniem śledzenia wszelkich kroków dworu i policyi miejscowej, a wzajemne szpiegowstwo wszystkich obywateli kraju zostało podniesione do znaczenia obowiązku państwowego. Przytem odosobniono rnikada od wszystkich jego lenników; wstępu do Kioto surowo zabroniono wielkim daimiom, tak, że mikado mógł widywać tych tylko z nich, którzy posiadali zupełne zaufanie szoguna. Sam Hieyas osiadł w Yeddo, zwanem także Tokio, centrum interesów całego państwa ; oprócz księstwa Mikana, odziedziczonego po przodkach, zagarnął na swą wyłączną własność pięć najbogatszych i najhandlowniejszych prowincyj, a przez umiejętną politykę i familijne połączenia potrafił skupić około siebie kilka znakomitszych rodzin, które oddały się całkiem na jego usługi i utworzyły małą oligarchią, gotową popierać jego zamysły i przedsięwzięcia.

Większa część panów feodalnych z niechęcią patrzyła na wzrost potęgi szoguna i postanowili oni stawić mu opór. Wybuchła wojna, która-trwała przez szesnaście lat; drobniejsza szlachta uległa przemocy, ale ośm-nastu wielkich daimiów zdołało utrzymać swą niezależność, a Hieyas widząc, źe siłą ich nie pokona, zdecydował się na rozpoczęcie układów, które zostały podpisane w 1617 r. a znane są pod nazwą Stu praw albo Praw Gongensamy, gdyż taki tytuł przybrał Hieyas, wstąpiwszy na tron szogunów. Dokument ten przedstawia się wszakże nie jako traktat dobrowolnie przez dwie strony przyjęty, ale raczej jako rodzaj testamentu politycznego i kodeksu, narzuconego przez samego Hieyasa. Mocą jego, wielkim daimiom zostawiona została zupełna niezawisłość, i absolutna władza w obrębie własnych ich prowincyj, ale zmuszeni oni zostali do przepędzania połowy roku w Yeddo, pod okiem szoguna, a ich rodziny i część służby przez cały rok nie miały prawa wydalać się ze stolicy, stanowiąc zakładników w razie jakichkolwiek zaburzeń.

Syn Hieyasa objąwszy po nim rządy, dokompletował dzieło ojca, ustanawiając porządek następstwa jaki miał być nadal przyjęty. Sam umierając bezdzietnie, wyznaczył na swego sukcesora księcia Ki, a na przyszłość zadecydował, że trzy główne gałęzie domu Tokungawa zwane Gozanke, to jest rodziny książąt Ki, Owari i Mito, za wyłączeniem wszystkich innych, miały wybierać zpomiędzy siebie szogunów. W układzie zawartym między szogunem a wielkimi daimiami, zwierzchnicze prawa mikada i przywileje panów udzielnych zostały należycie zastrzeżone. Chociaż w czasie pokoju szogun był uważany za pełnomocnika mikada z władzą nieograniczoną, i wszystkie sprawy dotyczące zarządu państwa miały się rozstrzygać w Yeddo, ze współudziałem wielkiej rady — gorodźo — której członkowie mianowani byli przez mikada, to ile razy zachodziły ważniejsze, nieprzewidziane wypadki, jak: wojna zewnętrzna, potrzeba zawarcia traktatu z obcem mocarstwem, modyfikacya do wprowadzenia w konstytucyi, lub ważne nieporozumienie między wielkimi lennikami, powiedzianem było raz na zawsze, że do mikada należało wyrzeczenie ostatniego słowa, że cała rada powinna była udawać się do Kioto i że ztamtąd tylko wyrok prawomocny mógł być wydany. W etykiecie dworskiej szogun zajmował także podrzędne stanowisko : nietylko był on uważany za niższego o wiele od mikada, od którego otrzymywał inwestyturę i któremu obowiązany był składać hołd w Kioto, ale ustępował także miejsca wielkim daimiom i kilku dygnitarzom mianowanym przez daira. Gdy wielcy daimiowie zjeżdżali do Yeddo na mieszkanie, szogun był obowiązany udawać się na ich spotkanie, a na wzgórzu Gottenyama zsiadał z konia i przyjmował ich z wszelkiemi oznakami uszanowania. Przepisy te, wszelako, zachowały

znaczenie teoretyczne, gdyż w praktyce inaczej się dziać zaczęło. Szogu-nowie przez zręczną i przebiegłą politykę potrafili wkrótce sprowadzić cały ten ustrój do znaczenia martwej litery ; przez faktyczne posiadanie najbogatszych prowincyj państwa i przez pozyskanie wpływowych sprzymierzeńców, stali się oni potężniejszymi od każdego z daimiów wziętego osobno, chodziło więc tylko o niedopuszczenie porozumienia się między lennikami korony i o przeszkodzenie koalicyi. W tym celu została wprowadzona nadzwyczaj czujna policya, każdemu z panów feodalnych wyznaczono odrębny termin dla stawienia się w stolicy administracyjnej, a posłuchania u szoguna odbywały się pojedyńczo, tak, ażeby dwóch naraz daimiów nie mogło się spotkać z sobą w obrębie Yeddo, zręczna zaś intryga i szpiegowstwo utrudniały porozumienie się między nimi na własnych ich tery tory ach.

Do ustalenia przewagi szogunatu i do zapewnienia mu pierwszorzędnego znaczenia w kraju, przyczyniły się wielce osobiste zalety i niepospolite zdolności pierwszych jego przedstawicieli z rodziny Tokungawa. Sam Hieyas był człowiekiem niepośledniej miary, pełnym stanowczości, odwagi politycznej i znakomitych talentów organizatorskich ; syn jego, podczas krótkiego swego panowania nie mógł się dać bliżej poznać, ale ustanowienie porządku następstwa i wybór na sukcesora księcia Ki, Ye-mitsu, dowodzą, że był on obdarzony jasnym umysłem i że umiał poznawać się na ludziach. Trzeci szogun z dynastyi Tokungawa, Yemitsu (1623 —1652), zajmuje prawdziwie zaszczytne stanowisko w dziejach Japonii i może być uważany za jedne z tych trzech lub czterech postaci, które najwięcej dobrego zdziałały dla kraju; podniósł on do szczytu blask swego rodu, ustalił świetność Yeddo, stolicy szogunów, czyniąc zeń godnego rywala Kioto, uregulował stosunki z cudzoziemcami, nadał przywileje holenderskiej faktoryi w Nangasaki i oddał Holendrom w posiadanie całą wyspę Desime, a przytem był jednym z najświatlejszych protektorów sztuki i pokrył kraj cały pięknemi budowlami. Dla uczczenia pamięci założyciela dynastyi, Yemitsu wzniół na grobie Hieyasa w Nikko jedne z najwspanialszych świątyń jakie istnieją w Japonii, trzy wielkie świątynie w Yeddo jemu także zawdzięczają swe powstanie, a oprócz tego uprawiał on sam z zamiłowaniem malarstwo, laki zaś z jego epoki uchodzą za najdoskonalsze jakie znamy.

Peryod czyli nengo Gen roku (1688—1704) uchodzi za złoty wiek literatury i sztuki japońskiej, i Japończycy wyrażają się o nim tak, jak my np. mówimy o wieku Perykiesa lub Leona X. Wtedy także stosunki z Holendrami rozwijają się najbardziej prawidłowo, infiltracya wpływów europejskich najsilniej uczuć się daje, a gwiazda Kioto gaśnie z dniem

każdym, w miarę wzrastania potęgi i świetności Yeddo. W latach następnych sztuka wprawdzie nie zamiera i wydaje jeszcze sporą ilość ludzi uzdolnionych we wszystkich kierunkach, ale są to po większej części talenta drugorzędne, żyjące tylko nabytkami przeszłości, a dopiero na koniec XVIII. i na początek XIX. wieków, na peryody В u n к a i Bun-sei, przypada okres najwspanialszego rozkwitu sztuki nowoczesnej, okres malarza Hokusai i całej plejady jego naśladowców.

Wiek XVII. był kulminacyjnym punktem potęgi szogunatu. Wielkie wspomnienia Ilieyasa i Yemitsu przelewały część swego uroku na ich następców, powaga mikadów całkowicie upadła, a najmożniejsi z daimiów byli trzymani w zupełnej zależności od szogunów, ale taki stan rzeczy nie mógł utrzymywać się długo bez wywołania reakcyi ; to też w XVIII. wieku wielu daimiów zaczęło dążyć do przywrócenia mikadom dawnej ich potęgi, i ruch ten nie ustał już na chwilę aż do dni naszych, a nieporozumienia wynikłe w łonie rodziny samych szogunów, przyśpieszyły katastrofę. Z trzech domów przeznaczonych do piastowania szogunatu, tylko dwa pierwsze korzystały ze swego przywileju : książęta Ki i O wari, połączeni bliższemi węzłami pokrewieństwa i trwałą przyjaźnią, umieli przez póltrzecia wieku systematycznie usuwać od rządów przedstawicieli rodziny Mito, wybierając zawsze szogunów wśród siebie, a ta okoliczność, w połączeniu z liczniejszym coraz napływem cudzoziemców, stała się głównym powodem upadku szogunatu. O stopniowem zwiększaniu się wpływów europejskich i amerykańskich w Japonii, pomówimy później obszerniej, teraz zaś ograniczymy się do wewnętrznych spraw tego kraju, nawiasowo ■ tylko robiąc wzmiankę o jego stosunkach z państwami Zachodu.

W r. 1853, gdy Stany Zjednoczone po raz pierwszy zbrojnie wystąpiły na wodach Japonii, władzę szoguna od dziesięciu lat piastował Yeo-s z i. Sam szogun sprzyjał cudzoziemcom i był przygotowany do zawarcia z nimi układów, ale stronnictwo narodowe, przeciwne wszelkiemu traktatowi, zamordowało go podstępnie zaraz po ustąpieniu eskadry amerykańskiej. Młody książę Ye s a d a nastąpił po ojcu, ale było to dziecko chorowite i słabe na umyśle, tak że uznano potrzebę ustanowienia rejencyi, która, za zgodą ogólną, została powierzona księciu łkam mon owi. Ten, idąc za tradycyami przekazanemi przez poprzedniego szoguna, stara się znowu o zbliżenie do cudzoziemców, lecz wtedy występuje książę Mito, nieprzejednany wróg wszystkiego co obce, poplecznik mikada i naturalny przeciwnik rodziny panującej w Yeddo. Rozpoczynają się rozruchy, w których z początku władza szoguna otrzymuje przewagę, nowe układy zawiązują się między rządem Stanów Zjednoczonych a Japonią, ale w tej chwili młody szogun zostaje zamordowany przez stronników księcia Mito. Rejent

skazuje tego ostatniego na wygnanie, a szogunem zostaje ogłoszony Mina-moto Yemuezi, z rodziny książąt Ki. Zemsta jednak księcia Mito nie każe długo czekać na siebie : Ikammon pada pod ciosami jego zbirów w i860 r., ale i sprawca zbrodni w tymże samym roku kończy życie, a jego prawa przechodzą na jego syna, księcia Stotsbaszi.

W r. 1862 wielcy daimiowie zdobywają się na krok stanowczy; opuszczają Yeddo in gremio, udają się do Kioto i całkiem się oddają na usługi mikada. Trzej najpotężniejsi z nich, książęta Satsuma, Nagato i Toza, tworzą rodzaj tryumwiratu, stają na czele ruchu i namawiają mikada do wypędzenia cudzoziemców i do obalenia szoguna. Yemuezi jednak nie traci głowy, a przewidując na co się zanosi, śpieszy osobiście do Kioto w 1863 r., staje przed cesarzem i radą daimiów i tak zręcznie umie wykazać niebezpieczeństwo nagłego zerwania z obcemi mocarstwami, że przekonywa nawet swych najzaciętszych wrogów. Pokój atoli, na chwilę przywrócony, nie trwa długo : pomimo pozornej zgody z szogunem, mikado wysyła do Yeddo syna zmarłego księcia Mito, z rozkazem przeciwdziałania zbytecznemu zbliżeniu jego do Europejczyków i śledzenia jego czynności; w sierpniu 1866 r. Yemuezi umiera, a Stotsbaszi, uprzednio już zamianowany przez mikada, ogłasza się szogunem, i tak, w jego osobie pierwszy raz członek rodziny Mito dostępuje tego wysokiego dostojeństwa.

Stotsbaszi, obdarzony dzielnym i przedsiębiorczym charakterem, raz doszedłszy do władzy, zmienia front i zamiast służyć jak dotąd za ślepe narzędzie w ręku mikada i daimiów, zamierza przywrócić dawną świetność szogunatowi ; stara się on o pozyskanie względów państw zachodnich, a szczególnie Francyi, zasługuje się posłom obcych mocarstw, znosi prawo zabraniające Japończykom wydalać się z kraju i bierze udział w wystawie paryskiej z 1867 roku, wysyłając tam swego młodszego brata na czele licznych wystawców. Jednakże daimiowie ze swej strony nie zasypiają sprawy; w r. 1867, wkrótce po śmierci szoguna Yemuezi, zmarł także mikado Komei-Tenno; wtedy książę Satsuma i jego sprzymierzeńcy, korzystając z małoletności nowego mikada, dziewięcioletniego dziecka, opanowują dwór w Kioto, ustanawiają rejencyą na swoję korzyść i wysyłają wojska przeciw szogunowi. Losy ważyły się z początku to na jednę, to na drugą stronę, aż nakoniec przechyliły się na korzyść książąt, a Stotsbaszi widząc, że nie potrafi stawić skutecznego oporu nieprzyjacielowi, abdykuje władzę we wrześniu 1867 r. Później raz jeszcze próbuje on szczęścia: korzystając z odwrócenia od siebie uwagi, formuje nowe wojsko i uderza z niem na daimiów, ale armia jego zostaje pobita między Kioto a Osaka, on sam chroni się do Yeddo, a w maju następnego roku zmuszony jest do poddania się; opuszcza więc pieszo stolicę i zdaje się

na łaskę mikada, który, przez wzgląd na dawne zasługi jego przodków, darowuje mu życie i pozwala mu usunąć się spokojnie do własnej jego prowincyi, Surungi.

Młody mikado, Muts-Hit o, odbywa w listopadzie 1868 roku uroczysty wjazd do Yeddo na czele wielkich daimiów i znakomitszych dygnitarzy państwa, i staje się jedynym i wyłącznym władcą Japonii. Tak tedy dokonana została wielka rewolucya, która całkiem zmieniła dotychczasową postać Japonii i obaliła w rządzie ów dualizm, istniejący od XII. wieku. Wprawdzie książęta północni, dawni sprzymierzeńcy szoguna, starali się raz jeszcze wszcząć walkę, na własną już rękę ; książę Aidzu, stanąwszy na ich czele ogłosił, że uznaje w zasadzie władzę zwierzchniczą mikada, ale teraz, gdy osoba jego nie jest swobodną a stała się tylko narzędziem intryg książąt południowych, czuje się on w konieczności wystąpienia w obronie niepodległości własnej i swoich sprzymierzeńców. Walka jednak nie przybrała groźniejszych rozmiarów : mikado wsparty na książętach Satsuma, Nagato, Hizen i Toza, uśmierzył z początkiem 1869 r. zbuntowane prowincye, udzielił amnestyą winnym, a daimiowie chcąc zaznaczyć powrót kraju do zupełnego porządku, zebrali się w tymże jeszcze roku na walne zgromadzenie, przeistoczone w rodzaj parlamentu na wzór europejskich, i od tej chwili rozpoczęła się serya reform, dążących do zrównania Japonii, pod względem ustaw, z monarchiami Zachodu.

Zdawałoby się, że rewolucya dokonana głównie z inicyatywy i z pomocą wielkich daimiów, powinna się była przeważnie obrócić na ich korzyść i że ich wpływ i znaczenie mogły tylko zyskać na nowym stanie rzeczy; tymczasem stało się wręcz przeciwnie. Książęta którzy kierowali całym ruchem i których wojska stanowiły pierwszy zawiązek nowej armii mikada, poddali się pierwsi z największą uległością władzy centralnej, skoro tylko szogunat został obalony, i gdy mikado zapragnął znieść istniejący dotychczas system feodalny i zastąpić go rządami absolutnemi, nie natrafił z ich strony na najmniejszy opór. Daimiowie i samurai odgrywający dotychczas faktycznie tak ważną rolę w zarządzie krajem, zgodzili się bez szemrania na porównanie ich w prawach z dawną dworską szlachtą, z tak zwanymi kuge i na pomieszanie się z nimi. Odtąd daimiowie zwą się kazoku, samurai zaś szizoku, i zachowali tylko swe przywileje honorowe, terytoryalne zaś ich udziały przeszły na rzecz skarbu; w r. 1871 cesarz ogłosił dekret, mocą którego daimaty — han — zostały zniesione i zastąpione przez departamenty — ken — poddane pod zarząd gubernatorów mianowanych przez mikada. Ażeby zrozumieć, w jaki sposób ten rodzaj reformy dał się tak łatwo przeprowadzić, trzeba uwzględnić tę okoliczność, że położenie daimiów nigdy nie było wolne od wielu trosk : posiadali oni wprawdzie

ogromne dobra i rzeczywistą potęgę, ale ciężary jakie ich obarczały, były jeszcze większe. Zmuszeni do administrowania prowincyj na własną odpowiedzialność i do utrzymywania nadzwyczaj licznych dworów i znacznej siły zbrojnej, żyli oni z dnia na dzień, w ciągłym niepokoju, w walce z poddanymi, a dochody ich nigdy nie wystarczały na pokrycie olbrzymich wydatków. Gdy więc rząd zaproponował im spłacenie ich długów, zamianę znacznych napozór tylko dochodów na rentę skromniejszą, ale wolną od wszelkich ciężarów i pozwalającą im żyć na stopie możnych obywateli prywatnych, zgodzili się oni na to chętnie i usunęli się całkiem od życia politycznego. Ale sam cesarz nie wiele zyskał na tej reformie : dotychczas osoba mikada przedstawiała się ludowi jako tajemnicza postać o boskim charakterze, nie mająca nic wspólnego z codziennemi sprawami zarządu i nieodpowiedzialna za ucisk i nadużycia popełniane przez wielkich daimiów, teraz zaś, każdy pobierany podatek, każda miara niepopularna przedsięwzięta przez rząd, wywołuje szemranie, które dosięga samej osoby panującego. Trudno zapewne zachwalać śmieszną i drobiazgową etykietę, która otaczała mikadów przed upadkiem szogunatu; trudno robić apologia epoki, w której mikado wie raz tylko do roku ukazywali poddanym swoje nogi, przechadzając się po galeryi u dołu tylko otwartej; kiedy stopy ich nie mogły nigdy dotykać nagiej ziemi i gdy na spacer nie mogli udawać się inaczej, jak niesieni w lektyce, po uprzedniem wydaleniu z ogrodów wszystkich obecnych ; kiedy nikt oprócz szoguna i najwyższych dygnitarzy nie miał prawa oglądać ich oblicza; kiedy naczynia w których spożywali pokarm, natychmiast były tłuczone, a suknie ich, wyrabiane przez dziewice niepokalane, raz tylko służyć im mogły; ale z drugiej strony, naród przywykły od wieków do pewnych form niezmiennych, zrasta się z niemi i uważa je za cząstkę istoty swego bytu. Każda reforma zbyt nagła, nie poprzedzona naleźytem przygotowaniem, wstrząsa ideałami socyalnemi i moralnemi, a cnoty wyrobione przez wieki, znikają pierwsze i nie dają się już tak łatwo zastąpić. Wyrafinowana grzeczność i uprzejmość oraz do fanatyzmu posunięty punkt honoru, stanowiły dotychczas jedne z głównych zalet Japończyków; dziś jedno i drugie znika, i ten sam lud, który upadał głową na ziemię na widok lektyki cesarskiej, dziś, najlżejszem nawet skinieniem nie objawia swego uszanowania dla mikada przejeżdżającego konno po ulicach miasta, tak, że trzeba było wydać osobny edykt, dla przypomnienia mu przepisów najelementarniejszej grzeczności. Samurai popadły w niełaskę lub splamiony czynem przeciwnym honorowi, otwierał sobie brzuch, nie czekając na wymiar kary, dziś staje się on kupcem lub bankierem i w żart obraca dawną swą naiwność. Jakaś potęga tajemnicza szerzy rozkład wśród wszystkich warstw społecznych, i z ustroju feodalnego opartego dotychczas na tak silnych podstawach, nic już teraz na miejscu nie pozostało. Rząd mikada spostrzegł widocznie zgubne następstwa takiego stanu rzeczy, gdyż dają się obecnie słyszeć projekta reform, mających na celu zasłonienie w części przynajmniej cesarza przed zbyt wielką odpowiedzialnością. Jest mowa o utworzeniu parlamentu, złożonego z dwóch izb, wyższej i niższej, a dla ukonstytuowania pierwszej z nich, mikado zamierza mianować kilkuset parów cesarstwa, w których liczbie ma figurować 11 książąt, 24 margrabiów, 324 wicehrabiów i 76 baronów; wątpliwem jest jednakże, żeby system feodalny, raz obalony, mógł się przyjąć nanowo i wydać pożądane owoce, zaszczepiając się na instytucyach nowoczesnych.

Ze wszystkiego cośmy dotychczas powiedzieli, widać jasno, że pojęcie jakie sobie wyrobili Holendrzy o formie rządu japońskiego, a które od nich przyjęli inni Europejczycy, było zupełnie błędne; mniemanie o istnieniu dwóch cesarzów, duchownego i świeckiego, miało w rzeczywistości pewną podstawę, ale w zasadzie było mylne i dowodziło nieznajomości dziejów i ustroju Japonii. W przekonaniu całego ludu, mikado jeden był prawowitym cesarzem i niezaprzeczonym panem kraju ; od niego płynęły wszystkie zaszczyty i dostojeństwa, on nadawał inwestytury książętom i zatwierdzał władzę samego szoguna, on jeden nakoniec miał prawo zawierać traktaty z obcemi mocarstwami i zaprowadzać ważne reformy w kraju. Nawet w czasach najburzliwszych, kiedy szogun otwarcie występował jako pan samodzielny, musiał on jednak uszanować, przynajmniej pozornie, powagę zwierzchniczych jego praw: na wystawie paryskiej z 1867 roku szogun i książę Satsumy mieli swoje prywatne pawilony, na których były umieszczone ich godła osobiste, ale tak na jednym jak na drugim, powiewała flaga mikada, na znak lenniczej zależności od niego obu dostojników.

Nieświadomość Europejczyków co do tej skomplikowanej formy rządu japońskiego, stała się głównym powodem zawikłań i zaburzeń, jakie wybuchły w połowie naszego wieku, wskutek liczniejszego napływu cudzoziemców do tych odległych wysp, ale dla dokładnego rozjaśnienia przedmiotu, musimy się cofnąć wstecz i opowiedzieć w krótkości, jak się pierwotnie te stosunki zawiązały.

Zdaje się, że Japonia była całkiem nieznana ludom starożytnym Zachodu, i pierwsi dopiero Arabowie powzięli o niej jakie takie wyobrażenie. Europa dowiedziała się o istnieniu tego kraju dopiero przy końcu XIII. wieku, przez Marca Pola, który czerpał swe wiadomości o nim w źródłach chińskich, podobnie jak i pisarze perscy, dość szeroko rozpisujący się w swoich dziełach o Japonii. W r. 1542 trzy statki portugalskie,

20

Szkic historyczny. T. I.

zagnane przez burzę na brzegi japońskie, otwierają tam drogę handlowi portugalskiemu; misyonarze zaś katoliccy, głównie Jezuici z Макао, a na ich czele św. Franciszek Ksawery, głoszą wiarę Chrystusa i, pomimo silnego oporu ze strony duchowieństwa miejscowego, pozyskują licznych prozelitów, dzięki protekcyi udzielonej im przez kilku daimiów zachodniej Japonii, którzy, kierowani z początku względami handlowemi, później sami się nawracają, i dochodzi do tego, że wysyłają solenne poselstwo do papieża Grzegorza XIII., a w 1582 r. liczy się już w Japonii 150,000 chrze-ścian i 200 kościołów, obsługiwanych przez 39 misyonarzy i księży miejscowych. Brak taktu i zbytnia duma późniejszych misyonarzy, niweczą owoce zabiegów ich poprzedników ; nowa dynastya szogunów założona w 1598 r., oświadcza się wręcz przeciwko chrześcianom i w 1638 r. Portugalczycy zostają wygnani z państwa, a krajowcy nawróceni na katolicyzm i schronieni w mieście Szimabara, są w pień wycięci w liczbie 40,000. Wtedy miejsce Portugalczyków zajmują Holendrzy, przybyli pierwszy raz do Japonii w 1616 roku. Mając na względzie litylko rozwinięcie swojego handlu, powstrzymują się oni od wszelkiej propagandy religijnej, pomagają nawet do wygnania swych katolickich antagonistów, a kosztem największych poniżeń i poddaniem się wymaganiom śmiesznej etykiety japońskiej, pozyskują prawo osiedlenia się w porcie Nangasaki, na wyspie Desimie, gdzie, wraz z kupcami Chin i Korei, są aż do r. 1853 jedynymi reprezentantami obcego handlu w Japonii. Wszelkie usiłowania Anglików, Francuzów i Rosyan, czynione w ciągu trzech ostatnich wieków, w celu zawiązania stosunków z Japonią, okazały się zawsze bezskutecznemi, i dopiero Stanom Zjednoczonym północnej Ameryki przypadł w udziale zaszczyt obalenia zapór, jakie dotychczas odgradzały Japonią od reszty świata cywilizowanego. Zaczęli Amerykanie prowadzić układy w tym celu już od 1851 roku, ale gdy drogą pokojową nic wskórać nie mogli, wysłali nako-niec na wody Japonii w 1853 r. silną eskadrę, pod wodzą kommodora Perry, a ten dopiero argument okazał się skutecznym, i w rok później między szogunem a p. Harris został zawarty traktat, mocą którego porty Simoda i Hakodade stanęły otworem dla okrętów Stanów Zjednoczonych. Później powstało nowe miasto zupełnie już europejskie, Yokohama, w któ-rem skoncentrował się cały prawie handel Japonii z Ameryką, a także z Anglią, Francyą i Rosyą, których reprezentanci: lord Elgin, baron Gros i hrabia Putiatyn, uzyskiwali pokolei w 1858 r. podobneź przywileje. Ale wszystkie te układy prowadzone były z szogunem, który w ten sposób powiększał bogactwa i dochody swoich własnych, osobistych prowincyj, a którego mocarstwa uważały za rzeczywistego monarchę Japonii. Inaczej jednak na tę kwestyą zapatrywali się wielcy daimiowie, a znajdując, że szogun dopuszczał się bezprawia, zawierając traktaty z pominięciem władzy mikada i ich własnej, rozpoczęli akcyą, wymierzoną przeciw niemu i Europejczykom. Pierwsze niepokoje i zaburzenia rozpoczęły się z chwilą wylądowania załogi amerykańskiej ; po oddaleniu się eskadry kommodora Perry, szogun Yeoszi został zamordowany przez żołnierzy księcia Etzizen, później wystąpił jako wróg cudzoziemców książę Mito, i szogun Yesada zginął także śmiercią gwałtowną w chwili, gdy zawiązywały się pierwsze rokowania między nim a przedstawicielami Anglii i Francyi. Od tego wypadku obelgi wymierzone przeciwko Europejczykom, napady na służbę ambasadorów i zniewagi rozmaitego rodzaju powtarzają się nieustannie : ludzie księcia Satsumy rzucają się na kilku bezbronnych Anglików, książę Na-gato każe strzelać z dział swej warowni do okrętu amerykańskiego, płynącego spokojnie w cieśninie Simonoseki, nakoniec 24 czerwca 1863 r. zostaje ogłoszony dekret mikada, stwierdzony podpisem szoguna, mocą którego wszyscy cudzoziemcy skazani są na bezzwłoczne opuszczenie tery-toryum japońskiego. Wtedy mocarstwa przystępują do rozwinięcia miar energicznych : angielski admirał Kuper bombarduje twierdzę księcia Satsumy, Kagozimę ; sprzymierzone floty Anglii, Francyi i Holandyi forsują cieśninę Simonoseki i zmuszają księcia Nagato do zapłacenia 18 milionów franków kontrybucyi wojennej, a gdy ten opiera się żądaniu, sam szogun, przerażony takim zwrotem sprawy, wydaje mu wojnę, niszczy jego rezy-dencyą w Yeddo i w pień wycina kilkaset osób z jego rodziny i służby. Najdziwniejszem jest to, że zwyciężeni książęta wszedłszy raz pomimo-wolnie w stosunki z cudzoziemcami, okazują już im wielką uprzejmość i starają się o zawieranie specyalnych z nimi traktatów handlowych na swoje korzyść. To dopiero otwiera oczy posłom zagranicznym i poznają oni, że głównym powodem poprzedniej niechęci był nie wrodzony wstręt do cudzoziemców, ale lekceważenie z ich strony praw mikada i daimiów. Mocarstwa tedy, nauczone doświadczeniem, zmieniają taktykę: w 1865 r. pełnomocnicy ich udają się do Kioto, żądając potwierdzenia traktatów przez mikada, na co ten po krótkim oporze przystaje. W parę lat później port Osaka zostaje otwarty dla cudzoziemców, a rewolucya dokonana w 1868 r., zupełnie zmienia usposobienie rządu japońskiego dla nich. Młody mikado Muts-Hito pierwszy raz ukazuje się światu w marcu 1868 r., przyjmując oficyalnie posłów zagranicznych; stosunki z Europą wchodzą na drogę całkiem prawidłową, porty w coraz większej ilości otwierają się dla handlu z Zachodem, poselstwa japońskie udają się do Europy, oficerowie angielscy i francuscy ćwiczą i organizują wojska, inżynierowie zachodni budują koleje, arsenały i ulepszają porty, a cesarz, dotąd ukryty dla oka śmiertelnych, ukazuje się na ulicach w powozie i konno, przewodniczy

20*

radzie ministrów, odbywa przeglądy wojsk, prezyduje poświęcaniu nowych gmachów i instytycyj, objeżdża prowincye, uczestniczy w urzędowych bankietach, rozmawia z ambasadorami, przywdziewa mundur jeneralski francuski lub angielski, a nakoniec w 1872 r., z okazyi przybycia W. Księcia Aleksego rosyjskiego, cesarzowa ukazuje się także na salonach pałacowych i sam mikado przedstawia jej obecnych dygnitarzy. Po długiem zamknięciu się i zasklepieniu, Japonia wybucha raptownie takim entuzyazmem dla wszystkiego co europejskie, że powstaje z tego powodu ogólne zamieszanie w pojęciach i obyczajach, rodzaj wieży Babel, nie rokującej, zdaniem naszem, zbyt świetnej przyszłości dla tego kraju. Ćwiczenia wojskowe odbywają się tam po francusku, w marynarce przeważa język angielski, szkoła medycyny przyjęła wykład niemiecki, szkoła rolnicza organizuje się na wzór amerykańskich, setki młodzieży japońskiej wyjeżdżają corocznie zagranicę i kształcą się każdy prawie gdzieindziej, a obyczaje, instytucye i mody rozmaitych narodów, przyjmowane bez wyboru i przygotowania, zawracają głowy krajowcom i czynią, że ta gwałtowna cywilizacya musi być tylko powierzchowną, a nie wsiąkając w krew i kości narodu, stwarza jakiś stan sztuczny i anormalny, nie mogący wydać dodatnich rezultatów.

Dopóki istnieją jeszcze ślady dawnej miejscowej kultury, dopóki wszystkiego nie pochłonął niwelacyjny szał teraźniejszy, zastanówmy się w krótkości nad religią, obyczajami, prawodawstwem i intelektualnym rozwojem dawnej Japonii.

P^^jeligia. Niełatwą jest rzeczą wyrzec coś stanowczego w tym przed-l№yli miocie, gdyż jakkolwiek naród japoński dzieli się na wyznawców trzech religij odrębnych, to te, istniejąc obok siebie przez dwanaście przeszło wieków, tak się zlały z sobą, tyle u siebie wzajemnie zapożyczyły symbolów i praktyk, że wytworzył się z nich amalgamat trudny do rozwikłania, a tern trudniejszy, że Japończycy nie lubią rozprawiać i rozpisywać się o dogmatach swej wiary, gdyż głównemi cechami ich charakteru są sceptycyzm i indyferentyzm, owiewające swym chłodem wszystkie warstwy narodu.

Trzy religie Japonii są następujące: syntoizm, pierwotna religia ludności miejscowej, rodzaj politeizmu opartego przeważnie na czci słońca i innych uosobionych potęg przyrody; szuto czyli siza, syntoizm przekształcony pod wpływem filozoficznych doktryn Konfucyusza i Lao-tse, zwanego przez Japończyków Roosim ; nakoniec buddhaizm, wprowadzony do Japonii z Chin przez Koreę w 552 r. naszej ery.

W religii, tak dobrze jak we wszystkich gałęziach wiedzy i sztuki, Japonia zawsze ulegała wpływowi sąsiednich Chin do tego stopnia, że nawet pierwotne pojęcia zrodzone na gruncie miejscowym, nie oparły się temu prądowi ; z drugiej jednak strony, geniusz japoński, pełen żywotności i poczucia samodzielnej siły, zawsze umiał naginać do swoich potrzeb to, co brał u sąsiadów, i nadawać tym obcym naleciałościom pewien indywidualny, oryginalny charakter, to też i w religii wytworzył odrębny panteon i sobie właściwą kosmogonią.

Syntoizm, szin-to, nazwa zaczerpnięta w języku chińskim i nadana później religii miejscowej dla odróżnienia jej od innych wyznań, znaczy literalnie: droga bogów. W pojęciach ludowych, przedmiotem tej religii jest oddawanie czci duchom przodków, zwanym kami lub zchińska sin, pochodzącym wprost od bóstw pierwotnych. Mikado jest potomkiem najwyższych bogów niebieskich i jemu tylko przysługuje prawo zanoszenia do nich modłów i składania im ofiar; książęta i szlachta pochodzą od drugorzędnych kamich, a lud cały ma siebie za emanacyą twórczych bóstw japońskich, tak, że duma narodowa i duma rodzinna, uszanowanie dla bogów i dla panów kraju, mieszają się tu i zlewają w jednę głęboką cześć dla tajemniczych potęg niebieskich.

W pierwszych wiekach nie było w Japonii innej świątyni, jak pałac samego mikada, i dziś jeszcze cesarz udaje się corocznie do przybytku sąsiadującego z jego rezydencyą, w dniu 3 listopada, to jest w rocznicę śmierci Sin-mu Tenna, dla zanoszenia modłów do swych przodków. Później powstały w każdej prowincyi świątynie, my a, poświęcone duchom przodków rozmaitych książąt udzielnych, ale lud stale bywał z nich wykluczany i mógł się tylko oddawać skromnym, domowym praktykom religijnym. Tak powstały, można powiedzieć, dwie gałęzie religii szin-to: jedna naiwna, ludowa, druga oficyalna, liturgiczna, przystępna tylko dla wyższych klas, a na czele której stoi sam mikado. Obrządki kultu są bardzo proste : każdy kami ma jeden albo kilka dni w roku poświęconych swojej pamięci, w których lud oddaje się zabawom około jego świątyń, podczas gdy dai-miowie i szlachta zanoszą doń modły we wnętrzu przybytku ; krwawe ofiary wcale nie istnieją, a wszystko ogranicza się do darów składanych w formie ciast, oliwy lub żywych ptaków, do igrzysk publicznych i do przedstawień teatralnych. Świątynie zwane mya, zwykle niezbyt obszerne, nie zawierają żadnych bożyszcz ; jedynym ich sprzętem ważniejszym jest duży stół, rodzaj ołtarza, ustawiony w samym środku, a na którym spoczywają: dwa gohei, symbole czystości, miotełki złożone z pasków białego papieru przytwierdzonych do prętów bambusowych, i lusterko, nieodłączny atrybut wyznania szin-to; gdy bowiem bogini słońca, Amateras, powierzyła rządy nad ziemią swym następcom, mikadom, dała im lustro, w któ-rem miał być zawsze obecny obraz jej własnej duszy, a tern samem

prawda wiekuista i rada jak mają postępować; dodała także do tego miecz i pieczęć kryształową, przechowywane dotychczas w rodzie mikadów. Świątynie są zawsze puste i najczęściej zamknięte; nabożni, przed wejściem do alei która do nich prowadzi, umywają sobie ręce u studni, potem zbliżają się do gongu umieszczonego u drzwi, uderzają weń sznurem zawieszonym obok, a w ten sposób bóstwo jest już uprzedzone o ich obecności; wtedy składają ręce, odmawiają krótką modlitwę, którą mają spisaną na małym kawałeczku papieru, a przed odejściem zawijają w ten papierek małą sztukę monety i wszystko razem wrzucają przez kratę do wnętrza świątyni, dla lepszego polecenia swej prośby pamięci boga; odbywa się to zresztą bez żadnego skupienia ducha, bez żadnej powagi, wśród rozmów i śmiechów, które na chwilę w gronie nabożnych nie ustają.

Syntoizm nie posiada ani katechizmu, ani żadnego kodeksu moralności, oprócz zabobonnych przepisów co do czystości fizycznej i szczegółowej klasyfikacyi rzeczy, z natury swojej nieczystych. Według teologów wyznania szin-to, człowiek, jako istota boskiego pochodzenia, znajduje instynktownie we własnem sercu wskazówkę, co jest dobrem lub złem; powinien tylko iść za przykładem kamich, swych poprzedników, a w każdym razie, na to ażeby nigdy nie zejść z drogi bogów, obowiązany jest ślepo słuchać mikada, który, jako potomek najwyższej bogini i ciągle z nią obcujący, posiada znajomość absolutnej prawdy. Tak tedy, ostatniem słowem tej religii jest bierne posłuszeństwo i poddanie się władzy monarszej, co łatwo tłómaczy urok nadzwyczajny, jakim była zawsze otoczona w oczach ludu osoba cesarza.

Kosmogonia syntoistyczna spisana najpierwej w księdze Kodżiki, jest bardzo skomplikowana i lud prosty nie ma o niej żadnego pojęcia, tern bardziej, że dziś pozostała nadzwyczaj mała liczba wiernych wyznających religią szin-to, a tylko w najwyższych klasach doktryna pierwotna przechowała się w zupełnej swej czystości. Ukażemy tu w zarysie, jak się przedstawia początek świata i jak powstali bogowie i ludzie według pojęć syntoizmu. Była chwila, w której nie istniało 'nic, oprócz przestrzeni bez końca zamieszkałej przez czyste duchy niewidzialne i bezcielesne, przez bóstwa podobne do sennych marzeń, nie mające z sobą żadnych stosunków, rodzące się w sposób nadprzyrodzony i nie posiadające innych nazwisk, jak metaforyczne określenia: pana nieba, syna nieba 1 ziemi, syna bogözv i t. p. Bóstwa te następowały po sobie parami o pierwiastkach męskim i żeńskim, nigdy nie łączących się z sobą; par takich zmieniło się siedm pokoleń, obejmujących niezmierzoną przestrzeń czasu, a ostatnią z nich, na której kończy się wiek prawdziwie boski, składają bóg Izanagi i bogini Izanami. Ale już podczas trwania tej pierwszej epoki świata,

zaczęły się wysnuwać z chaosu pewne kształty widzialne: najpierwej ukazało się coś nieokreślonego w formie chmury, z której wystrzelił wkrótce rodzaj rogu, powiększającego się i rozpościerającego się coraz bardziej, i tak powstało niebo, dalej utworzył się księżyc, a naostatku morze. Iza-nagi i Izanami nie naśladowali wstrzemięźliwości swych poprzedników : gdy byli zawieszeni na drodze mlecznej, moście łączącym niebo i morza, Izanagi spuścił swą lancę, umoczył ją w wodach oceanu, a gdy ją wyjął, krople z niej spadające utworzyły wyspę Awadsi, na której para boska oddała się po raz pierwszy uciechom zmysłowym; z tego związku zrodziło się mnóstwo bóstw drugorzędnych, a także ośm wielkich wysp Japonii, inne zaś wyspy i reszta ziemi, zwana dziesięciu tysiącami rzeczy, powstały później z piany morskiej. Ostatniem dzieckiem Izanami poczętem w sposób cielesny, był bóg ognia, ale wydając go na świat bogini uległa tak strasznym cierpieniom, że przerażona, schroniła się na zawsze do krainy wiecznych ciemności. Izanagi także splamiony nieczystem zetknięciem, musiał się oddać rozmaitym obrządkom puryfikacyjnym, z czego powstało znowu mnóstwo bogów, a nakoniec z jego prawego oka zrodził się Suzan, bóg morza, z lewego zaś, bogini Amateras, tak piękna i jaśniejąca, że oświecała niebo i ziemię i że ojciec powierzył jej rządy nad całem stworzeniem. Z boginią Amateras rozpoczyna się cykl bogów teraźniejszych, zrodzonych przez nią w sposób nadprzyrodzony, a którzy rządzili światem przez półtrzecia miliona lat wśród wojen nieustających, śmiertelnym zaś ich następcą był Sin-mu Tenno, pierwszy mikado, z którego wstąpieniem na tron w 667 r. przed Chr., rozpoczyna się pierwszy rok ery japońskiej. Dusze mikadów i mężów cnotliwych dostając się po śmierci do nieba, zwanego Taka-ama-ka-wara, stają się także dobroczynnemi duchami i coraz zwiększają liczbę kamich, a za ich pośrednictwem ludzie zanoszą modły do najwyższej bogini, gdyż udawanie się wprost do niej, zabronione jest zwykłym śmiertelnikom.

Doktryna filozoficzna Konfucyusza i Mencyusa znaną już była w Japonii w początkach naszej ery, ale dopiero w VII. wieku dostała się do Kioto, wraz z literaturą chińską, i zaczęła być rozprzestrzeniana w wyższych zakładach naukowych, dając początek nowej religii szuto. Lud prosty, nieprzystępny dla wszelkich spekulacyj filozoficznych, przyjął z tej nauki pięć tylko głównych zasad jej katechizmu, a co do reszty, pozostał wiernym syntoizmowi, ale w XVII. wieku, gdy się rozpoczęło prześladowanie chrześcian, filozofia chińska uznaną także została za niebezpieczną, gdyż myślano, że może podkopać w narodzie powagę szogunów; wystąpiono więc nieprzyjaźnie przeciwko wyznawcom religii szuto, których liczba i tak już niewielka, została jeszcze bardziej zredukowana, a dziś jej przedstawiciele prawie zupełnie zniknęli w Japonii.

Buddhaizm został wprowadzony do Japonii, jak powiedzieliśmy wyżej, w 552 r. naszej ery, przez jednego z książąt korejskich, za panowania mikada Kin-Mei-Tenno. Z początku prześladowany i przyjęty z niechęcią, pozyskał on silnego sprzymierzeńca w osobie jednego z wysokich dygnitarzy, nazwiskiem Szo-toku-taiszi, żyjącego między 575 a 624 rokiem. Zasługi tego męża, który nawet nie należał do duchowieństwa, adepci nowej wiary tak umieli ocenić, że posąg jego znajduje się we wszystkich prawie świątyniach, obok wyobrażenia samego Buddhy. Buddhaizm uległ prędko na gruncie japońskim licznym przekształceniom i podzielił się na mnóstwo sekt, z których ważniejsze, dziś istniejące, są: sekta Yodo, do której należeli ostatni szogunowie i której kapłanom powierzona była piecza nad grobowcami książąt z domu Tokungawa w Nikko; sekta Monto, poświęcona głównie czci bogini Kannon czyli Kuan-in, zwanej dobrą boginią; jej kapłani mają prawo wstępować w związki małżeńskie i przelewać swoje prawa na synów lub zięciów, nie oddają się zbytecznym umartwieniom, a świątynie swoje stawiają zwykle w środku dużych miast, aby jak najwięcej wiernych mogły gromadzić, przyczem obrządkom kultu nadają wielką wspaniałość ; najgwałtowniejszą ze wszystkich jest sekta Szoretzu, której kapłani żyją w bezżeństwie, karmią się tylko jarzynami, uciekają się do guseł, czarów i talizmanów, prowadzą namiętne dyskusye i nietolerancyą religijną posuwają do najwyższego stopnia. Dawniej istniało wiele jeszcze innych sekt : sekta Hoszo uczyła zupełnej obojętności na uciechy i cierpienia tego świata ; sekta Gusza uznawała za najwyższą cnotę panowanie nietylko nad swemi namiętnościami, ale nad najnatural-niejszemi nawet uczuciami; inna uważała cały świat doczesny za złudzenie pozbawione wszelkiej rzeczywistości, a wszystkie one różniły się między sobą nie odrębnem pojmowaniem bóstwa, jak nasze herezye średniowieczne, ale innem tylko zapatrywaniem się na stanowisko człowieka i na jego obowiązki moralne. Obok znacznej ilości księży świeckich, Japonia posiada także mnóstwo zakonników', żyjących z jałmużny lub też z wspaniałomyślności książąt, a statystyki podają oprócz tego cyfrę sześciu tysięcy zakonnic, poświęconych jedynie modlitwie; klasztory mało zajmują się dobremi uczynkami lub oświecaniem ludu, ale ich mieszkańcy oddają się przeważnie kontemplacyi, praktykom ascetycznym i pielgrzymkom do miejsc świętych.

W ogólności powiedzieć można, że buddhaizm stracił w Japonii całą swą pierwotną doniosłość moralną: to, co było pierwiastkowo protestacyą duszy ludzkiej przeciwko gnębiącemu despotyzmowi ziemskiej rzeczywistości, stało się tu doktryną dobrowolnego unicestwienia i duchowego upadku ; nauka wysokiej moralności i obowiązek poznania samego siebie, ustąpiły miejsca drobiazgowym i dziecinnym praktykom ; suchy rytuał zastąpił wzniosłe maksymy, i tak, jedna z najszczytniejszych spirytualistycznych aspiracyj ducha ludzkiego, pogrążyła się w nędznych szczegółach skomplikowanej liturgii.

Z tego cośmy dotąd opowiedzieli, mogłoby się zdawać, że naród japoński podzielony między kilka wyznań odrębnych i mnóstwo pomniejszych sekt, przedstawia się jako społeczeństwo rozbite na wiele obozów obcych i wrogich sobie pod względem pojęć religijnych; w istocie jednak jest całkiem inaczej. Takie uczucia nieprzejednane można chyba spotkać wśród niektórych kapłanów, broniących własnych interesów, klasy zaś wyższe towarzystwa odznaczają się zupełną obojętnością i sceptycyzmem w rzeczach religii, a masa narodu, niezdolna do zagłębiania się w dy-stynkcyach teologicznych, wybiera sobie według własnego upodobania jakieś bóstwo i oddaje mu cześć, nie troszcząc się o to, czy bóstwo to zrodziło się na gruncie Japonii, czy też zostało przyniesione z Chin lub Indyj. Wprawdzie statystyki urzędowe podają wiadomość, że istnieje w Japonii 98 tysięcy świątyń buddhyjskich, zwanych tera, a 128 tysięcy my a, świątyń syntoistycznych, ale w rzeczywistości, w rzędzie ostatnich przeważa wielka liczba małych kapliczek, ukrytych w zaroślach i całkiem dziś opuszczonych, a zresztą dwa wyznania tak się z sobą pomieszały, że jedne i też same świątynie służą za przybytki dla bóstw buddhyjskich i dla kamich syntoizmu, a raczej dla jakichś pośrednich postaci mitologicznych, które każda z dwóch religij może uważać za swoje. To dziwne zlanie się dwóch doktryn jest nietylko dziełem powolnej, bezwiednej asy-milacyi, ale ma swe źródło w świadomej swych celów reformie, dokonanej jeszcze w IX. wieku naszej ery. Żyjący naówczas kapłan buddhyjski, Kobodaiszi, podający się za natchnionego proroka, widząc, że ustalenie się buddhaizmu napotyka na silne jeszcze przeszkody wśród ludu, przywiązanego do dawnych tradycyj, ogłosił swym rodakom, że dwie religie stanowią w rzeczywistości tylko jednę ; że dusza Buddhy przeniosła się także wśród licznych swych migracyj do ciała bogini Amateras, że więc można być jednocześnie czcicielem kamich i wyznawcą Buddhy. Kompromis ten został z łatwością przyjęty, duchy opiekuńcze syntoistów przybrały postać bóstw indyjskich, Amateras stała się Amidą, Buddhą japońskim, bohater Yamato przekształcił się w Haszimana, bożka wojny, i powstał cały nowy panteon, złożony z 30,000 bóstw, odpowiadających potrzebom tak dobrze jednego jak i drugiego kultu. Każda sekta ma swoich ulubieńców w tym licznym olimpie, każda prowincya, każde miasto

wybierają sobie patronów faworytalnych i wznoszą na ich cześć świątynie, ale trzeba zauważyć, że do jednych z tych postaci przywiązany jest charakter prawdziwie boski, drugie zaś są zwykłymi śmiertelnikami, którzy przez przykładny żywot doszli do zagłębienia się w buddhyjskiej nirwanie i stali się tak zwanymi hotoke, błogosławionymi.

Naczelne stanowiska w mitologii japońskiej zajmują naturalnie najwyższa bogini syntoistów, Amateras, bogini słońca i światła, która wszakże w tym charakterze nie przybiera nigdy uzmysłowionej postaci, i indyjski Buddha, którego posągi są najbardziej rozpowszechnione w świątyniach, a który u jednych przybiera nazwę Amida Btitsu, u drugich Amateras, ale najczęściej jest zwany Dai-Butsu, a przedstawiany bywa zwykle tak samo jak w Indy ach i Chinach, o czem obszerniej pomówimy zajmując się rzeźbą japońską.

W rzędzie innych bogów najważniejszymi są : Taiszaku-sama, cesarz niebieski, wyobrażany z kulą ziemską w lewej ręce; Fudo-sama, siedzący wśród płomieni, z mieczem w jednej ręce a ze sznurem do wiązania złoczyńców w drugiej; Kangi-ten-sama, radość niebieska, przedstawiany przez dwie postacie uściśnięte, na pamiątkę stwórców Japonii, Izanagi i Izanami; Mari-szi-ten-sama, patron studentów, opatrzony trzema twarzami i trzema parami rąk, a unoszony przez dzika; Fudanama, patronka żeglarzy i podróżnych; Kampira-sama, z ogromnym nosem, jedno z najpopularniejszych bóstw Japonii, do którego tysiące wiernych udają się dziesiątego dnia każdego miesiąca, dla uproszenia sobie powodzenia w przedsięwzięciach; Tengu-sama, potworny szatan strzegący wejścia do gór świętych; nako-niec Inari-sama, bożek rolnictwa, mający w każdym ogrodzie i polu mały przybytek, którego strzegą dwa lisy kamienne, głowami do siebie obrócone.

W malowidłach, albumach, na ozdobnych półmiskach lub na pudełkach z laki najczęściej się spotyka siedm głównych kamich, siedm bóstw opiekuńczych, które już przez to samo zasługują na opisanie, że są tak popularne w sztuce japońskiej. Są to: Biszamon, patron żołnierzy, cały opancerzony, z hełmem na głowie a z włócznią w ręku; Benten, bogini sztuki i zręczności, rodzaj żeńskiego Merkurego, a zarazem protektorka wężów, przeważnie czczona przez kobiety, kupców i ludzi oddanych rozkoszom ; przedstawianą jest ona otoczona wężami, w złotej koronie na głowie i z rodzajem mandoliny o czterech strunach w ręku ; Daikoku, bożek bogactw i handlu, siedzący z młotkiem w ręku na worach ryżu ; Yebizu, uosobienie Suzana, boga mórz, patron rybaków, trzymający w ręku wędkę, a dużą rybą, świeżo złowioną, drażniący żurawia; Fdotei, patron dzieci, dźwiga na plecach worek napełniony łakociami dla grzecznych dzieci, a głowa jego otoczona ze wszystkich stron oczami, widzi wszystkie ich złe czynności ; Fuku-roku-żiu, starzec o łysem, nadzwyczaj wyniosłem czole, bożek długiego życia; a wreszcie Jitro, bożek pomyślności, siedzący na jeleniu, kompletuje tę grupę bożków popularnych i drogich ludowi, które od czasów szoguna Yemitsu otrzymały nazwę Siedmiu Bogów Szczęśliwości.

Mówiliśmy już, że obrządki religijne mało miejsca zajmują w obyczajach Japończyków ; wstęp do świątyń i obsługa ołtarzy należą wyłącznie do duchowieństwa, nabożeństwa zaś zbiorowe i publiczne nie są w użyciu, tak, że wszystko się ogranicza do krótkich modlitewek odmawianych przez każdego zosobna, lub do ofiarowania bogom skromnych ex-votów w formie obrazków, małych sztuk pieniędzy lub kosmyków włosów. W stosunkach społecznych, w rozmaitych ważnych epokach w życiu, religia także bardzo małą gra rolę ; gdy siódmego dnia po urodzeniu się dziecka daje mu się nazwisko ; gdy pięcioletni chłopcy pierwszy raz przywdziewają spodnie fałdziste zwane hakama, gdy dziewczęta, w trzecim roku życia, zapuszczają długie włosy, w siódmym zaczynają nosić pasek, a w trzynastym lakują sobie zęby, są to wszystko uroczystości rodzinne, nic nie mające wspólnego z religią. Małżeństwo jest prostym tylko aktem cywilnym, bez żadnej konsekracyi religijnej: w klasach wyższych ma tylko miejsce symboliczna ceremonia picia sakki, wódki ryżowej, z jednej czary przez państwa młodych i ich swata, u ludu zaś cała uroczystość zasadza się na uczcie ślubnej, do której zasiadają młoda para i cała jej rodzina. Pogrzeby mają także charakter przeważnie świecki, ale w nich duchowieństwo bierze już pewien udział: po śmierci jednego ze swych członków rodzina wzywa kapłana, który nieboszczykowi nadaje imię pośmiertne, później układają trupa głową ku północy, ustawiają obok niego stoły z ciastem, warzywami i mąką ryżową, a także z naczyniami których zmarły używał za życia; po czterdziestu ośmiu godzinach obmywają ciało i golą głowę, podczas gdy kapłan odmawia modlitwy. Nakoniec nieboszczyk przybrany w białe szaty, wkładany bywa do trumny zwanej nori-mon, mającej formę kubiczną, gdyż ciało wkładane bywa w postawie siedzącej, a próżnie zapełniają się liśćmi herbacianemi i kadzidłami. Na taką trumnę, niemalowaną i pozbawioną wszelkich ozdób, narzucają płachtę z białej materyi i wynoszą ją na cmentarz. Niektóre sekty palą ciała swych zmarłych, a popioły zebrane do urn porcelanowych, rozdzielane są między członków rodziny, jeżeli ta nie posiada własnego grobu. Syntoiści grzebią swych nieboszczyków w ziemi, w trumnach podłużnych, gdzie są poziomo ułożeni; w dawnych czasach grzebano żywcem niewolników obok zmarłych panów, później zastąpiono ten okrutny zwyczaj zakopywaniem

nieforemnych bałwanów z gliny, a nakoniec całkiem go zarzucono. Żałoba trwa przez pięćdziesiąt dni, w ciągu których dzieci i mąż lub żona osoby zmarłej nie mają prawa golić się, pić żadnych trunków i używać innego pożywienia jak jarzyn, potem lżejsza żałoba przedłuża się jeszcze przez cały rok, w ciągu którego rodzina jest uważana za nieczystą i wzbroniony ma przystęp do świątyń.

Jedynym objawem uczuć prawdziwie religijnych, płynących z serca, jest u Japończyków cześć oddawana przodkom. Podobnie jak Chińczycy, uważają oni, że uszanowanie i miłość dla rodziców żyjących, a honorowanie ich pamięci gdy już nie żyją, są najświętszym obowiązkiem człowieka, źródłem wszystkich cnót i puklerzem przeciwko wszelkiemu złemu. Dobry syn będzie także wiernym poddanym, szczerym przyjacielem i wzorem innych cnót domowych. Z tego wynika, że każdy pragnie zostawić po sobie następców, którzyby pamięć jego uszanować potrafili, i gdy jakiemu stadłu Opatrzność odmówi dzieci, stara się ono koniecznie adoptować potomka płci męskiej, a w ten sposób każda rodzina, zaczynając od domu mikadów a kończąc na rodach najuboższych wyrobników, utrzymuje się bez przerwy i chroni się od wygaśnięcia. W każdem mieszkaniu znajduje się ołtarz, na którym umieszczane bywają ofiary dla przodków; tam spoczywają wstążeczki papierowe, z wypisanemi na nich ich nazwiskami; co wieczora zapala się tam lampka nocna, a w⁷ dzień ich święta lub w rocznicę śmierci ofiarują się im libacye z sakki.

Poza obrębem praktyk religijnych domowych, o charakterze wyłącznie prywatnym, istnieją pewne ceremonie publiczne, którym za pretekst służy wprawdzie także religia, ale które w rzeczywistości posiadają całkiem świeckie pozory. Do tego rzędu uroczystości zaliczyć można tak zwane matsuri, rodzaj jarmarków’ lub igrzysk, połączonych z tańcami i przedstawieniami dramatycznemi, które obchodzą się w sąsiedztwie znaczniejszych świątyń i na cześć rozmaitych kamich, w pewnych epokach z góry przez kalendarz określonych, a także pielgrzymki do miejsc świętych, które znowu odpowiadają wrodzonemu zamiłowaniu Japończyków do podróży, i przedsiębrane są raczej przez ciekawość i dla przyjemności, aniżeli przez prawdziwe nabożeństwo. Najbardziej uczęszczanemi z tych miejscowości są: prowincya Ize, ze swemi najstarożytniejszemi zabytkami religii szin-to, świątynią Nai-ku, datującą z VI. wieku a poświęconą bogini Amateras, i świątynią Ge-ku na górze Nuki-noko-yama, wzniesioną na cześć bożka Taio-keo-dai-sin, z których wierni nie zaniedbują nigdy przynosić talizmanów dla siebie i dla swoich bliskich ; święta góra, wygasły wulkan Fuzi-yama, panujący nad zatoką Yeddo, który, pomimo wielkich trudności jakie przedstawia wdrapywanie się na szczyt jego, przyciąga corocznie

Niepoślednią także rolę grają w życiu Japończyków przesądy, wywoływania duchów, przepowiednie, czary i inne praktyki zabobonne, którym szczególnie oddają się kobiety. Istnieje cała nauka odrębna, poświęcona oznaczaniu dni szczęśliwych lub feralnych, wyborowi miejscowości na domy mieszkalne, dziwacznym lekarstwom na choroby i t. d. Lud wierzy w widma, w złe duchy skazane na błąkanie się między niebem a ziemią i trapiące ludzi. Raz są to potwory o kształtach fantastycznych, to znowu istoty o formie ludzkiej lub zwierzęcej, a z tych ostatnich najniebezpieczniejszemi są lis — kïtsune — i borsuk — tanuki — które tysiące złośliwych figlów płatają nieostrożnym. Wszystkie te przesądy głęboko są wkorzenione u ludu i silniej przemawiają do jego wyobraźni aniżeli sama religia. Pod względem wiary Japończycy są tak oziębli, że z wielką łatwością przejmują się nowemi pojęciami, i widzieliśmy, że gdyby nie fanatyzm i nieto-lerancya misyonarzy, to chrystyanizm miał u nich wszelkie szansy powodzenia; nawet teraz, jeżeli napotyka on na silną opozycyą, przypisywać to raczej trzeba względom politycznym; a nawet w chwili obecnej nowy zwrot uwydatnia się w sferach rządowych. Mikado, który po obaleniu szogunatu silnie wystąpił przeciwko obcym wyznaniom i starał się nawet wykorzenić buddhaizm, jako religia nienawistnych mu uzurpatorów, dziś, pod wpływem nowej misyi chrześciańskiej ogłasza, że syntoizm zostaje pozbawiony charakteru i znaczenia religii państwowej, tak więc zostawia otwartą drogę dla krzewienia nanowo wiary Chrystusa.

tysiące nabożnych turystów; Narita, głośna ze swej świątyni Fudo-samy; nakoniec Nikko, gdzie spoczywają zwłoki wielkich szogunów z dynastyi Tokungawa, a gdzie nad innemi panuje wielki cień ubóstwionego Hieyasa. Obok znacznej liczby pielgrzymów świeckich, przeważny udział biorą w tych wyprawach wędrowni zakonnicy, znani pod nazwą yama-buszt, przenoszący się ciągle z miejsca na miejsce i oddani wielkim morty-fikacyom.

||§jfla| nstytucye i obyczaje. Prawodawstwo i ustrój społeczny Japonii iP Щ ulegają od czasu rewolucyi 1868 roku ciągłym i radykalnym przemianom. Rząd teraźniejszego mikada zapragnął zreformować zupełnie wszystkie instytucye miejscowe i wprowadzić do Japonii cywilny kodeks francuski; w tym celu został wysłany przez ministeryum francuskie adwokat paryski, p. Jerzy Bousquet, który zajmuje się obecnie przeprowadzeniem tego dzieła, a któremu zawdzięczamy większą część wiadomości, jakie podajemy o dawnym ustroju kraju. Ustawodawstwo Japonii sięga swemi początkami pierwszych wieków założenia państwa, a zostało przekazane następnym pokoleniom w księdze Kodźiki i przez oralną tradycyą; w r. 1617

szogun Hieyas zebrawszy dawne prawa, zmieniwszy część ich i dodawszy nowe, odpowiadające jego zamysłom politycznym, zawarł cały system prawodawczy w tak zwanej Księdze stu praw, która do r. 1868 pozostawała w całej swej mocy. Przechodziłoby nasz zakres podawać szczegółowy opis tego kodeksu, wybierzemy więc z niego ważniejsze tylko ustawy, a szczególnie takie, które oryginalnością swą oddalają się od wszystkiego, co spotykamy u innych ludów.

Naród japoński dzielił się nominalnie na siedm klas społecznych, ale w rzeczywistości można je zredukować do dwóch tylko, to jest do szlachty, obejmującej daimiów, szlachtę dworską i samuraich, i ludu prostego, który pod ogólną nazwą heimin, mieścił w swem łonie kupców, rzemieślników, rolników i wyrobników. Klasy wyższe miały wyznaczone sobie przez prawodawcę obowiązki względem rządu, względem równych sobie i względem ludu, ale też posiadały z drugiej strony dobrze określone prawa i przywileje; lud zaś widział przed sobą same tylko obowiązki, lecz praw nie miał żadnych, a streszczając wszystko w jednym frazesie, winien był ślepe posłuszeństwo i poddanie się woli tak mikada, jak szoguna i całej szlachty. Powiedziane jest wprawdzie w Stu prawach, że : »lud jest pod-»stawą państwa, że zaczynając od szoguna a kończąc na najniższym urzę-»dniku, każdy ma względem niego obowiązki, nakazane przez moralność »i ogłoszone przez prawo ; że rząd powinien starać się o zapewnienie mu »środków do życia i nie dopuszczać monopolu na produkta pierwszej po-»trzeby ; że naczelnik władzy powinien patrzyć nań okiem matki, a szlachta »wszystkich stopni traktować go z życzliwością, łagodnością i udzielać mu »swej opieki«; ale wszystkie te przepisy bardzo piękne w teoryi, nie poddawały winnych w ich nieposzanowaniu żadnej odpowiedzialności, artykuł zaś 45 tychże Stu praw wyraźnie powiada: »ktokolwiek nosi szablę u boku, »powinien wymagać od ludu nieograniczonego uszanowania; gdy jest, albo »zdaje mu się że jest obrażony, powinien natychmiast ukarać winnego ; »samurai jest panem czterech klas ludowych i bez wahania może ściąć »głowę prostakowi, który postąpił względem niego inaczej jak ten się »mógł spodziewać«. Tak więc, ów dodatkowy paragraf niszczy ze szczętem całą doniosłość pięknego poprzedniego ustępu i oddaje bezwarunkowo lud cały na łaskę i niełaskę szlachty, jeżeli zaś cokolwiek mogło mitygować, w części przynajmniej, surowość i bezwzględność podobnych przepisów, to chyba wrodzona łagodność obyczajów i owa uprzejmość i wyrafinowana grzeczność, które u Japończyków stanowią, rzec można, prawdziwą cnotę narodową i które, szczególnie u arystokracyi, posunięte są do najdalszych granic i dochodzą nieraz do śmiesznej nawet formalistyki ; ale słabą to tylko może być zaporą przeciwko samowoli i nadużyciom, które też często objawiały się w Japonii z wielką gwałtownością.

Kary wymierzane przeciwko osobom z ludu za najmniejsze przewinienia, odznaczały się niezwykłą surowością : kradzież przenosząca i o rio, 50 franków, karana była śmiercią ; najdrobniejsze pokuszenie się na własność szoguna, uważane było na równi z ojcobójstwem; tortura była zasto-sowywana na bardzo obszerną skalę, gdyż i dziś jeszcze istnieje prawo orzekające, że żaden winny nie może być stracony, dopóki sam nie podpisze swego wyroku. Rodzaj śmierci zadawanej przestępcom, bywał bardzo urozmaicony, dzięki przykładom sąsiednich Chin: ścinano głowę mieczem, duszono winnych, krzyżowano ich, przebijano włócznią, a w tym jeszcze wieku, niedalej jak kilkanaście lat temu, praktykowały się takie egze-kucye, jak palenie żywcem na powolnym ogniu, wtrącanie do kadzi napełnionej wrzącą wodą, lub powolne piłowanie ciała, trwające przez kilka dni. W zastosowaniu do szlachty, kodeks karny był całkiem odmienny : samurai, od którego wymagano tylko wysokiego poczucia punktu honoru, nieposzlakowanej wierności dla pana którego był klientem, pogardy śmierci i łagodnego obchodzenia się z podwładnymi, gdy się sprzeniewierzył któremukolwiek z tych obowiązków, bywał odsądzany od czci i plamę taką mógł tylko zmazać dobrowolną śmiercią, otwierając sobie brzuch własnym mieczem, co się zwało harakiri. Tylko samurai dopuszczający się takiego przestępstwa jak kradzież, cudzołóstwo lub zabójstwo, bywał degradowany, tracił swe przywileje i mógł już być karany według praw zwykłych, a jego majątek ulegał konfiskacie.

Dotąd była mowa o klasach narodu wchodzących w skład społeczeństwa japońskiego w warunkach normalnych ; teraz przyjdzie nam się jeszcze zająć warstwą ludzi wyjątkową, właściwą tylko Japonii i nie dającą się podciągnąć pod żadną z kategoryj istniejących w innych krajach, to jest tak zwanymi loninami, lub jak ich inni mianują, roninami. Z pochodzenia swego lonin jest żołnierzem i należy do klasy samuraich, ale wskutek najrozmaitszych okoliczności opuszcza on swój sztandar, zarzuca swe przywileje i puszcza się na życie tułacze, awanturnicze, pełne przygód i niebezpieczeństw. Loninem staje się wojak który popełnił jakieś ważne przewinienie, a nie chce poddać się prawu harakiri; awanturnik któremu ciąży monotonne życie pałacowe, a podoba się niczem nieskrępowana swoboda; człowiek mający jakąś krzywdę osobistą do pomszczenia; nakoniec wierny sługa pragnący ukarać wroga swego pana, bez narażania jego własnej odpowiedzialności ; tak więc, w skład stowarzyszenia loninów wchodzą ludzie najrozmaitszej wartości moralnej, zmuszeni do zapisywania się pod jednę chorągiew, dla zwiększenia szans powodzenia. Całe dzieje

Japonii przepełnione są podaniami o rycerskich czynach loninów, przed którymi drżą najpotężniejsi książęta i najbogatsze miasta ; raz występują oni jako bandy zbójeckie, podsycone żądzą krwi i łupów i niszczące wszystko na swej drodze, to znowu jako narzędzia słusznej sprawy, poświęcający lata całe na pomszczenie niesłusznie pokrzywdzonego pana. Nie ma w Japonii popularniejszej historyi jak ta, która opowiada fakt zaszły w początkach XVIII. wieku, znany pod nazwą Historyi czterdziestu siedmiu loninów. Daimio Asano-takumi-no-kami, skrzywdzony niewinnie przez ministra Kire-kootsкe-no-ske, rzucił się na niego w pałacu szoguna w Yeddo i lekko go skaleczył, za co został skazany na śmierć przez harakiri, a jego rodzina na utratę wszelkich przywilejów i majątku ; wyrok został spełniony, ale 47 samuraich z jego dworu poprzysięgło pomścić pamięć dawnego pana, i po całych latach zasadzek, napadów i podejść zamordowali ministra, a później sami odebrali sobie życie obok zwłok ukochanego daimia; groby ich do dnia dzisiejszego otoczone są czcią największą, a niejeden występny samurai przybywa tam dla wykonania na sobie wyroku harakiri. Poezya ludowa przyswoiła sobie to zdarzenie i jeden z najbardziej cenionych dramatów opiewa je prawie dosłownie, z tą tylko różnicą, że nazwiska są zmienione: daimio Asano występuje jako książę Egna, a jego wróg, minister, przybiera nazwę Koona.

Obowiązek ślepego posłuszeństwa dla władz, który ciążył nad ludem japońskim, był tern twardszy do znoszenia, że prześladował go na każdym kroku, nie dawał mu chwili wytchnienia i ograniczał swobodę osobistą w najdrobniejszych czynnościach życia codziennego. Może nawet Chiny nie przedstawiają obrazu takiej formalistyki, takiej drobiazgowości, takiego skrępowania wszelkiej inicyatywy indywidualnej, jak Japonia aż do ostatnich czasów. Nigdzie klasa urzędnicza nie rozwielmoźniła się do tego stopnia i nie opanowała całego życia społecznego w sposób tak despotyczny: każda najprostsza czynność podlegała szczegółowym przepisom, a na każdym kroku znajdował się urzędnik, pilnujący ich skrupulatnego przestrzegania. Rolnictwo, utrzymanie dróg, transporta, nadzór nad targami, ceny produktów, sprawdzanie miar i wag, utrzymanie domów, żałoba, wszystkie rozrywki, przedstawienia teatralne, żebractwo, służba po zajazdach, wszystko to podlegało ciągłemu wdawaniu się władzy i objęte było najsurowszym regulaminem. Na każdym kroku, od urodzenia aż do śmierci, nieszczęśliwy człowiek z ludu znajdował obok siebie policy anta, który kierował jego czynnościami, kontrolował go i karał, gdy to uznał za właściwe. W każdej najmniejszej wiosce utrzymywano księgę ludności, gdzie odrębny arkusz był przeznaczony dla każdego z mieszkańców: zapisywano tam dzień urodzenia, nadania nazwiska, sektę do której osoba należy, rzemiosło jakie obiera, przewinienia których się dopuszcza, podróże, małżeństwo, urodzenie dzieci i ich ilość i t. d., a kartka zamykała się dopiero z chwilą wpisania daty śmierci i jej rodzaju. Oprócz tej policyi urzędowej i jawnej, która głównie lud prosty miała na baczności, istniał cały system donosów i szpiegowstw, wywoływanych przez rząd i przezeń wynagradzanych, dla utrzymania w zależności wyższych klas narodu. Chociaż ochotników do tego smutnego rzemiosła nigdy nie brakło i delator-stwo było praktykowane jako rodzaj dyletantyzmu, rząd ustanowił jeszcze specyalną klasę szpiegów, tak zwanych me-katszi, którzy przedstawiali się jako służący, poszukujący zajęcia u osób podejrzanych, u daimiów obu-dzających pewne obawy, w zajazdach publicznych i w domach herbaty, nakoniec u Europejczyków osiadłych w Japonii, a raz zająwszy posadę, spisywali wszystko co się o ich uszy obijało i donosili władzom.

W rodzinie japońskiej, podobnie jak w chińskiej, giowa rodziny, ojciec, posiada prawa nieograniczone: może on wydziedziczać synów, sprzedawać córki, a nawet skazywać swe dzieci na śmierć, po uprzedniem zawiadomieniu o tern władzy miejscowej. Nieposłuszeństwo względem ojca jest uważane za jedne z największych zbrodni, podobnie jak nieposłuszeństwo każdego obywatela względem cesarza. Kobieta nie posiada żadnych praw w rodzinie : powinna słuchać ojca, gdy pozostaje w jego domu ; męża, gdy wstępuje w związki małżeńskie; synów zaś, gdy zostaje wdową. Małżeństwa zawierają się zwykle wskutek porozumienia się dwóch rodzin, bez uprzedniego zgodzenia się stron najbliżej interesowanych; gdy zaś młodzi znają się dawniej i sami pragną tego związku, nie śmieją nigdy prosić osobiście rodziców o pozwolenie, a tylko wybierają sobie pośrednika, rodzaj swata, który we wszystkich układach i w samej ceremonii ślubnej bardzo ważną odgrywa rolę. Chłopcy mogą się żenić doszedłszy do piętnastego roku życia, dziewczęta zaś w latach dwunastu ; oprócz zezwolenia głowy rodziny, nowożeńcy z klasy najniższej potrzebują upoważnienia burmistrza, członkowie klasy samuraich, daimia, a jak dziś, gubernatora pro-wincyi, daimiowie zaś, dawniej szoguna a dziś mikada. Wielożeństwo nie jest wyraźnie dozwolone przez ustawy japońskie, ale mąż ma prawo wprowadzić do swego domu jedne lub kilka mekake, które są uważane za sługi żony właściwej, a dzieci ich wtedy dopiero dziedziczą po ojcu, gdy ten nie ma prawych potomków; zresztą synowie tylko mają prawa do sukcesyi, z zupełnem wykluczeniem córek, a syn najstarszy zajmuje w rodzinie pierwsze po ojcu miejsce. Według Stu praw, daimio może utrzymywać ośm mekake, wielki dygnitarz państwa pięć, samurai dwie, a człowiek z ludu żadnej ; w rodzinach możnych rodzice panny młodej dodają

21

Szkic historyczny. T. T.

córce starą służącą, zwaną obazan, która zdaje im sprawę ze szczegółów pożycia domowego, co w części przynajmniej łagodzi samowolę mężowską.

ogół,

na

Ustrój rodziny japońskiej odznacza się trzema instytucyami, które nadają jej charakter zupełnie oryginalny i nie spotykany w innych krajach ; są to: adoptacya, abdykacja i banicya. Adoptowanie dzieci jest wprawdzie dozwolone i praktykowane we wszystkich prawie społeczeństwach, wielką bardzo odgrywało rolę u Rzymian, ale nigdzie nie posiadało i nie posiada takiego znaczenia jak w Japonii: tu, ojciec rodziny nie mający prawego sukcesora, musi koniecznie adoptować syna, ażeby nie dać wygasnąć domowi, co zupełnie sprzeciwiałoby się przyjętym zwyczajom i następuje tylko w wyjątkowych bardzo okolicznościach ; syn adoptowany wchodzi całkowicie w prawa ojca, otrzymuje jego tytuł, rangę, herb i staje się legalnym jego spadkobiorcą, w zamian za co obowiązuje się opiekować się nim w starości, a oddawać mu należną cześć po śmierci. Ojciec rodziny, na to ażeby mógł z całą świadomością sprawować wysokie swe posłannictwo, potrzebuje być w pełnem posiadaniu władz fizycznych i umysłowych, gdy więc widzi zbliżającą się zgrzybiałość lub dotknięty jest ciężką chorobą, powinien abdykować na rzecz starszego syna i to się nazywa inky o; inky o najczęściej bywa dobrowolne, ale może także być przymusowem, jeżeli rodzina uzna, że jej patryarcha nie jest już w stanie zajmować się dobrem ogółu, a sam nie myśli o abdykacyi. Trzecia insty-tucya którą wymieniliśmy, wypływa z solidarności wiążącej wszystkich członków rodziny : ponieważ wina lub plama jednego spada rodzina więc ma prawo wyrzucić ze swego łona kompromitującą jednostkę i skazać ją na banicyą — kando; tak odepchnięty winowajca staje się włóczęgą, żebrakiem, lub też stara się o pozyskanie nowej rodziny, a w razie wielkiej skruchy lub dokonania jakiegoś bohaterskiego czynu, może być napowrót przyjęty przez swoich. Kando praktykuje się zwykle tylko-w rodzinach z ludu, gdyż samurai przynoszący zakałę swojemu domowi, najczęściej musi się poddać prawu harakiri, albo też, nie czekając na wyrok, idzie zwiększać poczet loninów.

Jakkolwiek rodzina jest główną grupą w ustroju społecznym Japonii, podobnie jak we wszystkich aglomeracyach pozbawionych samorządu i życia publicznego, nie jest ona wszakże jedynym wyrazem łączności towarzyskiej. Istnieje tam mnóstwo korporacyj i stowarzyszeń, a każde rzemiosło posiada swoje cechy i podlega pewnym ustawom. Najważniejsze jednak są dwa rodzaje ciał zbiorowych, uznane przez rząd i mające legalną egzystencyą. Gonin-gtimi’ związek pięciu ludzi, jest prostem stowarzyszeniem pięciu sąsiadów, właścicieli i naczelników rodzin, którzy w danem mieście lub wsi obowiązują się solidarnie czuwać nad porządkiem, nad przyzwoitem utrzymaniem swych domów i ulicy na której mieszkają, nad regularnem płaceniem podatków i odbywaniem powinności, nakazanych przez władze. Otokodate jest związkiem w obszerniejszem i donioślejszem znaczeniu, rodzajem masońskiego bractwa, którego członkowie przyrzekają solennie nieść sobie wzajemnie pomoc w razie potrzeby, wspierać się w nieszczęściu, bronić wspólnemi siłami od przemocy, a naczelnik takiego klanu użjrwał często wielkiej powagi i najmożniejsi panowie ubiegali się o jego względy.

Badając wszechstronnie rozmaite objawy charakteru i społecznego życia Japończyków, widzi się, że naród ten posiada bardzo wiele stron dodatnich. Japończycy są odważni, inteligentni i czynni; obok ducha rycerskiego mają wielkie zdolności kupieckie; są przedsiębiorczy, śmiali, ciekawi nowości, obdarzeni zmysłem spostrzegawczym i zamiłowani w dalekich podróżach ; praktyczni w życiu codziennem, a cierpliwi w nauce. Szlachta ich pełna jest poczucia własnej godności, waleczna, przejęta czcią dla pamięci przodków i aż do przesady posuwająca punkt honoru; wyrobnicy i wieśniacy, silni, pracowici i pojętni ; słowem znaleść u nich można, obok cnót średniowiecznych, wszystkie zalety niezbędne dla ludzi czasów nowych. Wrodzone te przymioty zostały jednak skrzywione i spaczone przez długoletnie rządy szogunów, którzy, jak wszyscy uzurpatorowie, musieli się uciekać do rozbudzania najgorszych namiętności i do najkrańcowszego despotyzmu dla ustalenia swej władzy ; najwiekszem atoli nieszczęściem narodowości japońskiej było to, że zaledwie wyszła z barbarzyństwa, i przedtem nim mogła zacząć wzlatać o własnych siłach, została ujęta przez dyscyplinę chińską, i niewolniczo się już odtąd modelowała, ona, pełna siły i żywotności, na rasie sąsiedniej, zgrzybiałej już i chylącej się do upadku. Jej soki żywotne rychło zaskrzepły w tej ciasnej formie, której nie miały siły rozsadzić, a tak, wielkie dary udzielone przez naturę, zużyły się marnie, nie wydawszy pożądanych owoców. Dziś, przeważa tam wpływ Europy i Japonia dąży wielkiemi krokami do przyswojenia sobie kultury Zachodu, ale w tern znowu jest coś sztucznego i anormalnego, i nie wierzymy, ażeby instytucye, całemi wiekami wyrobione wśród rasy białej, i weszłe, że tak powiemy, w jej krew i kości, mogły być bezkarnie adoptowane, raptownie i bez przygotowania, przez lud dalekiego Wschodu, odrębnego zupełnie szczepu. W każdym razie, mało jest nadziei, żeby rasa japońska mogła się kiedykolwiek otrząsnąć z tych różnorodnych wpływów i dojść do rozwinięcia kultury samoistnej i oryginalnej, zużyt-kowując wielkie własne zasoby, jakiemi była obdarzona przez Opatrzność.

21*

ЦШ| ę z у к, pismo, nauki, literatura. Język japoński pod względem BI etymologii różni się zupełnie od języków Chin, Mandźuryi i Korei, a posiada tylko wiele wyrazów wspólnych z narzeczem północnych Aino-sów ; pod względem zaś budowy, przypomina bardzo mowę ludów mongolskich stałego lądu. Wprawdzie do języka nowoczesnego, używanego przez lud, wśliznęło się mnóstwo wyrazów i zwrotów chińskich, ale najdawniejszy język zwany yamato, uprawiany w literaturze i panujący wyłącznie na dworze mikada, zachował dotychczas całą swą czystość i odrębność; dzieli się on na dwie gałęzie: najden, używaną w dziełach traktujących o religii, i gheden, przeznaczoną dla dzieł świeckich, a oprócz tego, głównie w książkach treści moralnej, literaci posługują się często językiem chińskim.

Język japoński jest bardzo harmonijny, posiada wiele wyrazów zakończonych na samogłoski, a spółgłoski mają w nim miękkie brzmienie. Gramatyka jest nadzwyczaj skomplikowana : przedimek wcale nie istnieje ; nieznaną jest także gramatyczna różnica rodzajów, chociaż w mowie potocznej, przez dodanie przyrostków o i me, jednego męskiego, drugiego żeńskiego, oznacza się rodzaj naturalny czyli płeć. Deklinacya odbywa się przez dodanie partykułów na końcu wyrazów ; słowo aru — być lub czynić — łącząc się z rozmaitemi rzeczownikami, tworzy wiele słów nowych ; czasy są nieźle określone, ale osoby wyrażają się tylko zapomocą zaimków, których istnieje wielka mnogość; sam zaimek osobisty przybiera przeszło dwanaście form odmiennych, stosownie do stanowiska towarzyskiego zajmowanego przez osobę, do której się mówi.

Pismo, równie jak wszystkie nauki i sztuki, weszło do Japonii z Chin. W III. wieku naszej ery, a mianowicie w 250 roku, adoptowali je Japończycy, a zmieniając z biegiem czasu jego charakter ideograficzny, obrazowy, na fonetyczny, dźwiękowy, doszli w VIII. wieku do posiadania dwóch oryginalnych alfabetów, z których jeden otrzymał nazwę kahi-kana i został zastosowany do dzieł poważnych, drugi zaś, szira-kana, do lżejszych utworów a przedewszystkiem do powieści; nie zarzucono jednakże, pomimo to, pierwotnych znaków chińskich, i te używane są dotąd w wysokiej literaturze pod postacią dwóch także alfabetów: man-yo-kana, złożonego z całkowitych liter chińskich, którym nadano tylko znaczenie fonetyczne, i yci-matc-kana, używającego znaków chińskich, znacznie skróconych i uproszczonych. Czasami piszący posiłkują się znakami, branemi dowolnie w kilku odrębnych sylabaryuszach, a wtedy tekst staje się bardzo niejasnym i trudnym do decyfrowania. Znaki kreślą się pędzlikiem, podobnie jak w Chinach, w kolumnach idących od gór}^ do dołu, same zaś kolumny postępują od prawej ku lewej ręce.

W VII. wieku zaczęto wyrabiać w Japonii papier z kory morwowej, w 1206 zaś roku wprowadzono pierwsze drukarnie, posługując się, na wzór Chińczyków, wyrzynanemi deskami drewnianemi, nie zaś ruchomemi czcionkami ; ale drukarstwo dopiero w XVII. wieku znalazło tu szersze zastosowanie, i odtąd poczęło się pojawiać i rozpowszechniać mnóstwo dzieł przystępnych dla ogółu. Dziś, drukarnie i zakłady sztycharskie istnieją przeważnie w Kioto, Yecldo, Osaka i O wari ; p. Siebold powiada, że drukuje się w nich rocznie około 8000 tomów, a wielcy daimiowie protegowali także nauki i literaturę, i na dworach ich można było spotkać liczne i cenne księgozbiory. W pałacu mikadów w Kioto i w pałacu szogunów w Yeddo, biblioteki liczyły około 150,000 tomów, wśród których wielką rolę odgrywały encyklopedye, równie popularne w Japonii jak w Chinach; z jednej z nich, a mianowicie z ostatniej, złożonej z 80 tomów, p. Abel de Rómusat dał nam szczegółowy i bardzo ciekawy wykaz przedmiotów. Wykształcenie elementarne jest bardzo rozpowszechnione w Japonii : każda wioska, każda świątynia, posiada swoje szkółkę, a bardzo rzadko spotkać można Japończyka, nie umiejącego przynajmniej czytać i pisać. W Yeddo i w czterech innych miastach znajdowały się szkoły wyższych nauk, rodzaje uniwersytetów, przy dworze zaś mikada, w Kioto, istniała akademia, której obowiązkiem było spisywanie ważniejszych faktów każdego panowania i układanie kalendarza.

W naukach Japończycy byli dotychczas zupełnymi hołdownikami Chin, a chociaż z pewnem zamiłowaniem oddawali się uprawianiu astronomii, medycyny, geografii i botaniki, na jeden krok naprzód sami tych nauk nie posunęli, ale ciekawi i żądni wiedzy, przyswajający sobie z łatwością obce nabytki, chwytają teraz zapamiętale wszystko, co im przynosi wyższa kultura Europy. Oddawna już wielu Japończyków znało język holenderski i czytali dzienniki tego kraju; w r. 1613 Nowy Testament został po raz pierwszy przetłómaczony na język japoński, teraz zaś rozpowszechnia się wśród nich znajomość języków francuskiego i angielskiego, i we wszystkich gałęziach wiedzy czynią oni wielkie postępy, wysyłając w znacznej ilości młodzież swoje na naukę do wyższych zakładów europejskich, lub też fundując we własnym kraju wyższe szkoły na wzór zagranicznych, i powierzając ich kierunek profesorom, sprowadzanym z Zachodu.

Najstarsze znane zabytki literatury japońskiej, datują z VIII. wieku naszej ery, gdyż wtedy dopiero pismo miejscowe, ukształcone na wzorach chińskich, stało się narzędziem, zdolnem do dokładnego wyrażania myśli. Przedtem już istniały śpiewy wojenne, opiewające wielkie czyny bohaterów, i hymny liturgiczne na cześć kamich, których ślady spotykamy w najdawniejszych pomnikach literackich, wT księgach Kodżiki i Nihongi, ale te urywki zostały tak skoszlawione przez pismo ideograficzne, w któ-rem się przechowały, że ich prawdziwe znaczenie i nastrój właściwy są dziś prawie niezrozumiałe dla najwprawmiejszych komentatorów.

Pomijając tę epokę pierwotną, o której małoco dałoby się powiedzieć, historyą literatury japońskiej podzielić można na cztery okresy. Okres pierwszy, od ogólnego wejścia w użycie pisma aż do końca IX. w., obejmuje same poezye i utwory heroiczne, przypominające śpiewy naszych bardów średniowiecznych. Okres drugi, trwający od X. do XIII. wieku, odznacza się pierwszemi pracami historycznemi pisanemi prozą klasyczną, w stylu poprawnym ale zimnym, przez literatów przywiązanych do dworu mikadów. Okres trzeci, od XIII. wieku do początków XVII., jest epoką ciągłych wojen i zatargów, wśród których literatura nie może się swobodnie rozwijać i chroni się do klasztorów buddhyjskich, zkąd wychodzi jakby skostniała i skamieniała, przekazując następnym wiekom swoje sztywne komunały, na wzór scholastyki średniowiecznej, krępującej umysły więzami niezmiennych formuł. Okres czwarty, od 1610 r. aż do dni naszych, jest chwilą najobfitszej produkcyi literackiej, epoką w której światło skoncentrowane dotychczas w stolicach, promienieje na zewnątrz i udziela_się., prowincyom. Trwały pokój panujący w kraju, zachęca do głębszych stu-dyów i do dzieł szerszego pokroju, mnóstwo znakomitych pisarzy bada teksty chińskie, trutynują kroniki swojskie, odtwarzają dzieje kraju, zastanawiają się nad dawnemi pomnikami, a nawet starają się o odnowienie wychodzącej już z mody dawnej religii szin-to. Ukazują się próby poszukiwań archeologicznych i filologicznych, a nawet dwaj pisarze: Mabuszi i Mootori Horinaga występują z pierwszemi pracami krytycznemi, przedstawionemi w stylu jasnym i wolnym od domieszek chińskich. Nako-niec w ostatnich latach zaczyna się zarysowywać nowa tendencya: ludzie obznajomieni z literaturą cudzoziemską, starają się przyswoić Japonii jej produkcye, i tak powstają tłómaczenia dzieł Stuarta Milla i Zarysu cywi-lizacyi europejskiej, nie mówiąc już o tłómaczeniu francuskiego Kodeksu Cywilnego, który ma się stać podstawą przyszłego prawodawstwa japońskiego; ale język Japonii nie może się nałamać do oddania pojęć obcych zupełnie dotychczasowemu duchowi narodu, i zapełnia się barbaryzmami, które przyćmiewają jego rzeczywiste zalety.

Ze wszystkich gałęzi literatury, najbardziej rozwinęła się w Japonii historyą, ale po większej części prace do tego działu należące, są to kom-pilacye faktów, suche opowiadania żle z sobą powiązane i szeregi przygód rozmaitych, z których nie wynurza się żaden pogląd ogólny, żaden sąd lub wniosek filozoficzny któryby uwydatniał charakter epoki, obranej za przedmiot przez pisarza ; tu najbardziej daje się uczuć ów brak wszelkiej metody, który skazuje na jałowość sarnę istotę geniuszu japońskiego. Dopiero w połowie XVIII. wieku, w dziełach historyka A r a i Haku-seki, daje się dostrzegać pewna myśl przewodnia w zestawieniu faktów i słuszne ocenienie ich doniosłości, w dwudziestodwutomowem zaś dziele zatytułowanem Nipon Gaiszi, opisującem dzieje rozmaitych wielkich dai-miów, a którego autorem jest Rai-Sanyo, spotyka się właściwą metodę i racyonalne rozłożenie przedmiotu. Klaproth przełożył na język francuski w 1832 r. dzieło historyczne i geograficzne pod tytułem: Pogląd ogólny na trzy królestwa, wydał także w 1834 r. His tory ą cesarzów japońskich, tłómaczoną przez Holendra Izaaka Titsing, a należy także zacytować Zwierciadło wojenne, dzieło wydane w 1818 r. w Yeddo, w którem są bardzo dokładnie przedstawione urządzenie i administracya państwa. Oprócz tych traktatów historycznych większego kalibru, istnieją liczne pamiętniki, monografie, tak zwane zwierciadła — kagami — jak : Midzu kagami, Ima kagami i t. p., rodzaj częściowych, oderwanych opisów pewnych ziem lub rodzin, a liczne życiorysy znakomitszych ludzi dopełniają tej gałęzi literatury, z którą także pozostają w pewnym związku kompilacye jurydyczne i traktaty określające reguły etykiety, jak owo monumentalne pieciuset-tomowe dzieło : Reigi-Ruiten, zajmujące się etykietą dworu mikadów.

Poezya japońska pozbawiona jest wszelkiego wyższego natchnienia i swobodniejszego polotu, gdyż z wyjątkiem kilku urywków przekazanych przez dawne wieki, była ona traktowana raczej jako rozrywka, jako ćwiczenie mechaniczne, jako czcza, wymanierowana gra słów, z której nawet kalambury nie były wykluczone. Pod względem formy, najczęściej się spotyka : krótkie zwrotki — uta — złożone z pięciu wierszy, 031 sylabach każdy ; naga-uta, dłuższe trochę pieśni złożone z dystychó w ; nako-niec sedoka, rodzaj sonetów o wierszach pięcio- i siedmiostopowych. Główny zbiór takich krótkich wierszyków, zwany Manyoszin, mieści ich w sobie blisko pięciu tysięcy. O wiele świetniej przedstawiają się poematy heroiczne pisane prozą, tak zwane monogatari, w których miejscowi bardowie opiewają wielkie czyny swych bohaterów narodowych, mieszając historyą z fikcyą i przytrzymując się głównie podań i legend ludowych. Najsławniejszym z nich jest poemat Gengi monogatari’ twór poetki Murasaki Szikibu żyjącej w XI. wieku, składający się z 54 ksiąg i opiewający przygody miłosne jednego z książąt krwi cesarskiej, prawdziwego Don Żuana Japonii ; inne dzieło tego rodzaju: Heike monogatari, rozpowszechnione w całej Japonii przez ślepego piewcę Seobuta, ściśle się już trzyma historyi i podaje nam dokładny obraz wiekowej walki dwóch książęcych domów Taira i Minamoto, która poprzedziła ustalenie się szogunatu w charakterze niezawisłego dostojeństwa; poemat ten, często przerabiany, jest bardzo obszerny, gdyż obejmuje aż dwanaście tomów. Za najznakomitszego z dawnych poetów japońskich uchodzi Teika, żyjący w XIII. wieku, autor dzieła Stu stawnych poetów, które było wydawane niezliczoną ilość razy i ilustrowane przez najlepszych artystów, w złotym zaś wieku literatury, podczas peryodu Genroku, najgłośniejsze są imiona poetów: Baszio, Kikaku i Lansetsu.

W literaturze nowożytnej przeważne miejsce zajmuje powieść, której można rozróżnić trzy rodzaje: kesako-Ъоп, powieść historyczną, przypominającą swym poetycznym nastrojem dawne monogatari ; ninźo-bon, gdzie miłość jest jedyną osią około której wszystko się obraca ; nakoniec kusa-zoszi, powieść ludową, drukowaną zawsze alfabetem szira-kana i przystępną dla najszerszego ogółu. Powieści japońskie są zwykle bardzo rozwlekłe, ciągną się przez kilka a nawet kilkanaście tomów i stanowią główną podstawę licznych czytelni, skwapliwie uczęszczanych przez publiczność. Do najpopularniejszych należą: Zycie księcia Igawi, Siedm szczęść i siedm nieszczęść, Sześć parawanów wyobrażających przeszłość tłómaczona na język niemiecki przez Pfitzmeiera, Świetne czyny młodej i sławnej Kagarni’ Miłostki Otaby i Tansitsi i t. d. Najpłodniejszym i najsłynniejszym powieścio-pisarzem japońskim był Riutei Tanefiko, którego kilka utworów przełożono na język francuski. Trzer.a jeszcze zacytować małe powiastki moralne, które najlepiej malują nam pojęcia Japończyków o obowiązkach człowieka względem bliźniego i całego społeczeństwa. Na początku tego wieku zebrano w jednę całość znaczną ilość takich nowelek pod tytułem: Tami-no-nigiwai — Działalność ludzka — gdzie widzimy, że bodźcem do czynienia dobrze, jest tylko wyłącznie bojaźń kary i to kary doczesnej ; nigdzie nie ma mowy o wewnętrznem zadowoleniu, wypływającem z życia cnotliwego, a nawet wypełnienie obowiązku względem najbliższych, jest traktowane litylko ze stanowiska egoistycznego.

Literatura dramatyczna ma w Japonii, podobnie jak w średnich wiekach w Europie, początek religijny; pierwszym jej wyrazem było coś nakształt naszych misteryów, to jest deklamacye i przedstawienia połączone z tańcami, stanowiące część obrządków dopełnianych po świątyniach, a które i dziś jeszcze miewają czasami miejsce i noszą nazwę no. Pod wpływem Chin teatr się przekształca, a tracąc swój charakter sacerdotalny, wkracza w dziedzinę historyi i odtwarza sceny heroiczne, zaczerpnięte w dziejach narodowych. Zemsta jest głównym czynnikiem, jedynem prawie uczuciem kierującem od początku do końca wszystkiemi krokami bohaterów tych tragedyj, w których daremnie szukaćbyśmy chcieli jakiegoś planu artystycznego i akcyi logicznie rozwiniętej, gdyż cała wartość kom-pozycyi polega tu wyłącznie na dokładności szczegółów i na wiernem odzwierciedleniu obyczajów". Brak miary w grze artystów, ich ruchy gwałtowne, kontorsye twarzy i szalone wybuchy głosu sprawiają przykre i nużące wrażenie, pod którem zacierają się te nawet zalety, jakie sztuka może posiadać. Dramat pod tytułem Czterdziestu siedmiu roninów, o którym wspominaliśmy wyżej, może być uważany za arcydzieło literatury dramatycznej, a obok niego zaszczytne zajmują miejsce : Zemsta Sogi, Tsiuszin-Gurai i kilka innych tragedyj, osnutych na tle dziejów narodowych.

Przesada i krańcowy realizm cechujące sztukę japońską we wszystkich jej objawach, odbijają się także w teatrze; jeżeli tragedya popada tu zawsze w melodramat, to komedya schodzi do rodzaju wodewilu, ale w tych scenach branych z życia codziennego, pisarz nie potrzebując ścieśniać się wymaganiami prawdy historycznej, obraca się swobodniej, a akcya rozwija się z wfiększą szybkością i jednością. Aktorowie pojmują także swe role bez porówmania jaśniej ; ich gra staje się naturalniejszą a ton umiarkowańszym, tak, że najwybredniejszy Europejczyk może szczerze się uśmiać i zabawić, uczestnicząc naprzykład w przedstawieniu komedyi Kamiya Diiye, jednej z najlepszych sztuk tego rodzaju, wprowadzającej nas do wnętrza domu małego mieszczanina, papiernika Dżiye.

Teatr jest przeważnie uznawany za rozrywkę właściwą dla niższych warstw narodu. Dotychczas etykieta nie pozwalała dygnitarzom, wysokim urzędnikom i literatom uczęszczać na podobne widowiska ; czasami żony ich ukazują się tam incognito, ale masę publiczności stanowią zawsze drobni mieszczanie, udający się do teatru z całemi rodzinami, z dziećmi i służbą. Przedstawienia zaczynają się zwykle o godzinie szóstej rano, a trwają do późnego wieczora, niektóre zaś sztuki są tak długie, że trzy dni z rzędu nie zawsze wystarczają na całkowite ich wykonanie.

Chcąc w kilku słowach określić dominujące zalety i wmdy literatury japońskiej, można powiedzieć, że w wysokiej literaturze, rozwijającej się pod wypływem chińskim, widzi się historyą pozbawioną wszelkiej syntezy i wszelkiej myśli filozoficznej lub krytycznej, poezyą bez natchnienia, teologią ciemną i mistyczną, naukę moralną opartą na niedokładnej a często fałszywej znajomości serca ludzkiego, zimny pedantyzm, ciasne poglądy, pomysły sztuczne, konwencyonalność, scholastyczne gadulstwo, fraszki przybrane w formę solenną i powdarzanie się bez końca ; w sztuce zaś rodzimej, ludowej, myśl dziecinnie naiwną i zwykle trywialną, wiadomości niedokładne i pogmatwane, poglądy płytkie i powierzchowne, ale obok tego szczery realizm, dużo humoru i dowcipu, bujną fantazyą, naturalność, ruch, życie i znakomite odtworzenie najdrobniejszych szczegółów^.

Ażeby nie pominąć milczeniem żadnej strony umysłowego rozwoju Japończyków, trzeba tu jeszcze powiedzieć parę słów o ich dziennikarstwie. Jest to w Japonii nowość, datująca dopiero od kilkunastu ostatnich lat; dawniej, ludzie ukształceni czytywali wprawdzie gazety holenderskie, ale do 1870 roku istniał jeden tylko dziennik krajowy, notujący fakta bieżące, nie wdający się jednak w żadną polemikę i rezonowanie. Do roku 1875 ilość pism peryodycznych wzrosła do cyfry piętnastu, a ich ton stawał się coraz swobodniejszym, i z wrodzonemi Japończykom ironią i dowcipem, zaczęto krytykować wszystkie czynności i postanowienia władzy; szczególnie odznaczał się w tym kierunku dziennik Szoja-Szimbun, dla którego każdy cyrkularz ministeryalny i każde rozporządzenie sfer rządzących stawały się pretekstem do dwuznacznych artykułów, zawierających nieraz bardzo namiętne napaści. Rząd spostrzegłszy niebezpieczeństwo, jakiem zaczęło zagrażać tak swobodne wypowiadanie sądów, sprzeczne ze zwykłą uległością ludu, który dotychczas znosił bez szemrania wszystko co płynęło z góry, postanowił położyć tamę tej prawdomówności i w 1875 r. wydał prawo, mocą którego przestępstwa prasowe zaczęły podlegać surowym karom, dochodzącym aż do trzech lat więzienia, a w razie poważniejszych następstw wywołanych przez podjudzania gazeciarskie, autor artykułu miał być sądzony i karany na równi z głównym winowajcą. Tak więc młoda prasa japońska została okiełznana w samych początkach swego istnienia, i liczba jej organów zaraz się o połowę zmniejszyła.

o 1 n i c t w o, handel i przemysł. Wyspy Japonii, formacyi prze-рЗДШ ważnie wulkanicznej, przerżnięte pasmami wysokich gór, wśród któ

rych wygasły wulkan Fuziyama pozyskał święty charakter, podlegają dotychczas częstym wybuchom i trzęsieniom ziemi. Grunt ich skalisty, a przytem straszliwe burze jakie je nawiedzają, nie przyczyniają się do ich żyzności, pomimo to jednak pracowitość i zapobiegliwość Japończyków potrafiły, w tak nawet często niepomyślnych warunkach, doprowadzić rolnictwo do bardzo wysokiego stopnia rozwoju, zużytkować każdą prawie piędź ziemi, a nawet góry napozór nieprzystępne, pokryć bogatą roślinnością. Nie wszystko wszakże jest tu dziełem ręki ludzkiej: Japonia posiada także prowincye obdarzone ziemią nadzwyczaj urodzajną, a wyjątkowy ich klimat, odznaczający się powietrzem przesyeonem ciągłą wilgocią, uczynił je ojczyzną prześlicznych roślin, ogromnie poszukiwanych w Europie, które stały się jedną z najpiękniejszych ozdób naszych szklarni. Doskonałe drogi i liczne kanały przecinające kraj we wszystkich kierunkach, ułatwiają wymianę płodów i przyczyniają się do rozwinięcia tak rolnictwa jak handlu ; ten jednak, do ostatnich czasów, służył tylko potrze-

bom miejscowym i nie wydzielał się na zewnątrz. Tłómaczą to, po pierwsze, surowe prawa przestrzegane do ostatniej rewolucyi, a nie dozwalające Japończykom wydalać się z kraju, po drugie zaś, wyjątkowe geograficzne położenie państwa.

Ciągnąc się wąskim ale długim pasem z północy ku południowi, wyspy Japonii posiadają na niewielkiej stosunkowo przestrzeni wszystkie prawie rodzaje klimatu, a co ztąd wynika, wszystkie gatunki płodów właściwe strefom zimnej, umiarkowanej i tropikalnej. Wyspa Saghalin należąca obecnie do Rosyi, ma klimat syberyjski ; wj^spa Yezo zbliża się już bardziej do Norwegii i jest bogata w olbrzymie drzewa szpilkowe, a jej brzegi nawiedzane przez nieprzeliczone stada ryb rozmaitych, zapewniają mieszkańcom łatwe źródło dochodów ; wielka centralna wyspa Nipon posiada tę sarnę roślinność co Europa środkowa i południowa, ale świetniej i szybciej się rozwijającą, dzięki gorętszym promieniom słońca i letnim gwałtownym ulewom ; ryż, winna latorośl, drzewa morwowe i zboża wszystkich gatunków, nadzwyczaj starannie uprawiane, dają tu znakomite plony ; na górach, pokrytych od stóp do szczytu zielonością, wszystkie rodzaje drzew plączą się w uroczym nieładzie, a kasztany i drzewa kamforowe dochodzą do niebywałych rozmiarów ; przy drogach klomby ka-melij, azalei i innych roślin o wspaniałym kwiecie - nęcą oko podróżnych, a gaje bambusowe dostarczają ulubionego materyału do sporządzania rozmaitych sprzętów ozdobnych ; w bliskości miast ciągną się ogrody warzywne i owocowe, wybrzeża zaś morza wewnętrznego pokryte są planta-cyami herbaty, tytoniu i bawełny. Na wyspie Kiu-siu panuje wszechwładnie drzewo pomarańczowe w swych najróżnorodniejszych odmianach, a na wyspie Liu-tsziu, dawnej posiadłości księcia Satsumy, rozwija się trzcina cukrowa i cała wspaniała flora podzwrotnikowa.

Pod względem bogactw mineralnych, Japonia posiada węgiel kamienny, srebro i złoto w ilości aż nadto wystarczającej na miejscowe potrzeby, a miedź jest tam tak obfita, że wchodzi do fabrykacyi najprostszych naczyń codziennych. Rzeczywiście wiec kraj ten może doskonale sam sobie wystarczać, a handel lądowy i przybrzeżny, używający tysięcy łodzi do przewożenia produktów jednych prowincyj do drugich, mógłby całkiem zaspokajać wszystkie potrzeby i przedstawiać dostateczne pole dla komercyjnej działalności Japończyków; jeżeli tedy obecnie stosunki z Europą rozwijają się na coraz szerszą skalę, to trzeba to raczej przypisać wrodzonemu zamiłowaniu tego narodu do zamorskich podróży, ciekawości poznania dalekich krajów, pociągowi do nowości, oraz wielkim zyskom jakie to zapewnia niektórym potężnym jednostkom.

Kiedy mówimy o rolnictwie, należy także zrobić wzmiankę o ogrodnictwie Japończyków; ich usposobienie jowialne i pełne humoru, oryginalnie się objawia w tej gałęzi ; przekrzywiając kształty drzew i wstrzymując ich rozwój, dochodzą oni do tego, że cały park zdolni są pomieścić na przestrzeni kilku metrów kwadratowych. Widzieliśmy poprzednio, że Chińczycy także są mistrzami w tej sztuce, ale Japończycy o tyle stoją od nich wyżej, że unikają potworności i zbytniej przesady; jako prawdziwi miłośnicy przyrody, dbają oni więcej o estetyczne wrażenie całości, a te ich ogródki miniaturowe, naśladowane na szerszą skalę przez Holendrów, mogą być uważane za prototyp dzisiejszych parków angielskich. Każde mieszkanie japońskie, położone nawet w środku największych miast, musi mieć swój ogród mniejszy lub większy; sztuka ogrodnicza uprawianą była 'z powodzeniem w najodleglejszej już starożytności, a doszła do kulmina-cyjnego punktu w wieku XV., czego mamy dowód w przepysznie zarysowanym parku Ginkakuźi, który leży w bliskości Kioto, a został założony w 1470 roku.

Przemysł artystyczny Japonii rozwijał się mniej więcej w tym samym kierunku co chiński, a jeżeli nie przewyższył go pod względem technicznym, to w każdym razie mu dorównał, w ornamentacyi zaś pozostawił go o wiele poza sobą i może się śmiało mierzyć z przemysłem najcywili-zowańszych narodów Zachodu. Nie ma prawie gałęzi sztuki zastosowanej, w którejby Japończycy nie okazali się prawdziwymi mistrzami: ich przepyszne obicia papierowe sprzedawane po bajecznych cenach na targach europejskich, nie obawiają się żadnej konkurencyi i mogą rywalizować z dawnemi skórami kordubeńskiemi ; ich meble z bambusu posiadają niezrównaną lekkość kształtów i harmonią proporcyj ; ich laki stoją bez porównania wyżej od chińskich pod względem artystycznym, a nic im nie ustępują co do trwałości i sumienności wykończenia ; tkaniny odznaczają się doskonałością samego wyrobu i bardzo szlachetnie i szeroko pojętą ornamentacyą ; broń oraz rozmaite narzędzia i naczynia metalowe pozyskały w całym świecie zasłużoną reputacyą ; nakoniec ceramika japońska, jakkolwiek posługująca się mniej wyborowym materyałem aniżeli chińska, współzawodniczyć może zwycięsko z tą ostatnią, gdy się uwzględnia jej stronę litylko estetyczną. Powrócimy jeszcze do dekoracyi zastosowanej do celów utylitarnych, mówiąc o sztuce właściwej, tu zaś podamy pobieżny szkic tworzenia się i rozwijania kilku ważniejszych gałęzi przemysłu japońskiego, zaczynając od owych lak, tak bardzo rozpowszechnionych od niedawnego czasu na naszych rynkach.

Materyałem służącym do tego rodzaju wyrobów, jest żywica otrzymywana z drzewa Rhus vernicifera, które w szóstym lub siódmym roku dochodzi do dojrzałości i miewa od 20 do 25 stóp wysokości. Żywica ta nakłada się na drzewo warstwami, z których każda starannie się szlifuje, a w przedmiotach prawdziwie zbytkownych i artystycznych, takich warstw bywa od 15 do 18, wymagających długiego suszenia i polerowania, tak, że dla otrzymania niezrównanego połysku jaki admirujemy w pięknych lakach japońskich, potrzebna jest nieraz nieustająca praca kilku a nawet kilkunastu miesięcy. Dopiero na tak przygotowanej powierzchni, rozpoczyna się robota dekoracyjna, zależąca na malowaniu, złoceniu lub inkrustowaniu perłową macicą, poczem następuje nowe werniksowanie i polerowanie, wymagające znowu długiego czasu i nadzwyczajnej staranności. Tak przynajmniej postępowano w świetnych chwilach sztuki japońskiej, gdy sumienność była jedną z zalet najbardziej cenionych w artystach; dziś, i w tej gałęzi równie jak w innych czuć się daje upadek, wypływający z pośpiechu i niedbalstwa, a jeżeli laki nowoczesne zdają się napozór dorównywać dawnym, zawdzięczają to tylko wielkiej wprawie rzemieślników, nie posiadają zaś ani rzeczywistej wartości ani trwałości swych poprzedniczek. Najlepiej tego dowodzi fakt, że gdy w 1874 r. okręt Nil powracający z wystawy wiedeńskiej, zatonął blisko Yokohamy, a przedmioty zatopione zaczęto wydobywać w rok później, wszystkie laki starożytne okazały się najdoskonalej zachowane, podczas gdy nowe były zniszczone ze szczętem.

Laki były wyrabiane w Japonii w bardzo odległej epoce: wspomina już o nich jedno z dzieł chińskich pisane w 180 r. przed Chrystusem w świątyni Todaiżi w Nara przechowują się futerały od książek do nabożeństwa, datujące, jak powiadają, z III. wieku naszej ery, a pisarze z wieków IV. i V. robią wzmiankę o lakach pońsowych i złotych, nic wszakże nie mówiąc o sposobach w jakie je fabrykowano. W wieku VIII. ta gałąź przemysłu artystycznego doszła już do wysokiego stopnia rozwoju, ale zaginęła podczas krwawej epoki Tairów i Minamotów, a odżyła dopiero za Yoritomy, którego żona Massago namiętnie rozmiłowana była w wyrobach z laki ; do największej wszakże doskonałości posunęła się ta industrya w epoce Yoszimasy, w XV. wieku, a potem za szoguna Ye-mitsu, w wieku XVII. Wtedy zaczęto pokrywać laką kolumny, a nawet całe ściany wspanialszych świątyń, drobniejsze zaś sprzęty ówczesne, zwane źidaimono, były bardzo cenione i poszukiwane przez amatorów. Przedmioty z laki, jako wyrabiane w prywatnych fabrykach książęcych, służyły tylko do ozdobjr mieszkań wielkich daimiów, gdzie zajmowały honorowe miejsce, a wcale nie były rozpowszechnione w handlu; uważano je jako jedne z najbardziej zaszczytnych podarunków urzędowych, i tylko książęta Kaga i Orni mieli prawo ofiarowywać miseczki z laki ozdobione malowidłami, przedstawiającemi żórawie, żółwie, bambusy i sosny. Gdy

Holendrzy osiadłszy w Japonii, całemi tysiącami eksportowali do Europy porcelany miejscowe, zrzadka tylko udawało się im przesłać kilka wyrobów z laki, ofiarowanych im najczęściej przez daimiów na znak szacunku lub wdzięczności, a pani de Pompadour i Marya Antoineta zdołały tylko kosztem największych wysiłków zgromadzić niewielką ich ilość w swoich zbiorach, z których ostatni podziwiać dziś możemy w muzeum Luwru. Przy końcu XVII. wieku fabrykacya laki upadła bardzo w Japonii, i zaczęto w Europie naśladować dawne wzory, w czem sławny francuski stolarz, Martin starszy, doszedł do znakomitych rezultatów, ale dziś znowu Japonia odzyskała dawną wyższość, jeżeli zaś teraźniejsze wyroby ustępują poprzednim pod względem trwałości, to przewyższają je nawet może delikatnością wykończenia i wytwornością kształtów.

Metalurgia od wieków była z powodzeniem uprawiana przez Japończyków, a cyzelowanie kruszców posunięte u nich zostało do wysokiego stopnia doskonałości. O bronzach artystycznych będziemy mówić później, zajmując się rzeźbą właściwą, tu zaś ograniczymy się do wyrobów z żelaza, które sięgają swemi początkami bardzo odległych czasów i najświetniej się przedstawiają w zbrojach i broni rozmaitych typów. Zbroje i kaski z XI., XII. i XIII. wieków przechowują się dotychczas w skarbcu Idzuku-Szima ; wyrabianie broni zbytkownej rozpoczyna się w epoce Yoritomy, i wtedy powstaje w Kamakurze sławna fabryka Miotszinów, która do XVIII. wieku przoduje wszystkim innym w tym przemyśle, a której przepyszne okazy podziwiać można w Kensington Muzeum w Londynie, ale najwytworniejsze zbroje damaskinowane i inkrustowane pochodzą z czasów Taiko-Samy, o czem sądzić można ze wspaniałych upominków przywiezionych Filipowi II. przez ambasadę japońską, a przechowanych do dziś dnia w Armeria Real w Madrycie.

czasu

Miecze japońskie posiadają tak nadzwyczajny hart, że za jednym zamachem ścinają głowy ludzkie, a zdaniem znawców, sławne klingi z Toledo są przy nich dziecinną zabawką. Najznakomitsze z nich pochodziły z prowincyi Bizen, były płacone na wagę złota, a każda lepsza sztuka jest zawsze opatrzona datą i podpisem artysty. Najdawniejsze znane miecze datują z VIII. wieku i od tej chwili serya ich ciągnie .się bez przerwy; broń historyczna przechowuje się po ważniejszych świątyniach, i tak, świątynia Hatszimana w Kamakurze posiada miecz Yoritomy, w wielkiej zaś świątyni w Nikko złożone są miecze Hieyasa. Cała bujna fantazya ornamentyki japońskiej rozwijała się w rękojeściach mieczów i w innych zdobnych ich częściach, zwanych menuki, hodzuka, koghcii i t. d., które były traktowane z nadzwyczajnym artyzmem, rzeźbione, cyzelowane, emaliowane i przybierały najrozmaitsze kształty zwierzęce lub roślinne. Od

wielkiej rewolucyi z 1868 roku, to jest od chwili w której kasta raich straciła całe swe dawne znaczenie, duch rycerski upadł zupełnie w Japonii, i piękne miecze uważane dotychczas za najcenniejsze skarby rodzinne, całemi setkami napływają do Europy, której zbiory napełniają się już to bronią całkowitą, już to oderwanemi jej ozdobami.

samu-

Tkaniny jedwabne zostały wprowadzone do Japonii z Chin, i w tej gałęzi przemysłu wpływ Niebieskiego państwa najdłużej i najsilniej uczuć się dawał, tak, że nawet za czasów Yoritomy najmodniejsze były suknie z materyj chińskich. Później, gdy fabryki krajowe pozyskały stanowczą przewagę, Kioto posiadało zawsze monopol najpiękniejszych wyrobów jedwabnych, a najcenniejszy ich zbiór znajduje się w skarbcu potężnej rodziny Kaga. AV wieku XV. tkaniny japońskie uległy chwilowo wpływowi wzorów perskich, ale już w wieku następnym stają się one całkiem oryginalne i dochodzą do wielkiego przepychu, o czem świadczą prześliczne materye, przywiezione do Europy przez ambasadę japońską z 1584 r.; epoką jednak najświetniejszego rozwoju przemysłu tkackiego był wiek XVII., a mianowicie epoka rządów szoguna Yemitsu, na dworze którego stroje dygnitarzy odznaczały się nieznaną dotąd wspaniałością. Do XVII. wieku najzbytkowniejsze były stroje mężczyzn, ale od tej chwili nastąpiła reakcya i cały przepych zwrócił się ku sukniom kobiecym.

W XVI. wieku zaczęto wyrabiać w Kioto kobierce o nadzwyczaj delikatnym i miękkim kolorycie, podobne nieco do naszych gobelinów, sztuka jednak japońska doszła do kulminacyjnego punktu w haftach na jedwabiu, w tak zwanych fukusach, prawdziwych obrazach haftowanych na niewielkich kwadratowych kawałkach materyi, w które zawijano podarunki lub listy posyłane do znajomych, ale które naturalnie były zwracane właścicielowi wraz z odpowiedzią. Takie fukusy stanowiły, obok bogatych szat jedwabnych, podstawę wyprawy każdej z panien wysokiej arystokracyi japońskiej ; znamy piękne ich okazy pochodzące z XVII. w., lecz fabrykacya ich doszła do największej doskonałości w drugiej połowie wieku XVIII. Są to prawdziwe obrazy, przedstawiające kwiaty, ryby, ptaki, zwierzęta, a niekiedy całe krajobrazy, wykonane tak kunsztownie, że mogą rywalizować z najwytworniejszemi dziełami pendzla. Niektóre z nich posiadają tony całkiem nieznane palecie europejskiej, gry światła przypominające blask kruszców lub drogich kamieni, nic więc dziwnego, że są namiętnie poszukiwane przez nowoczesnych amatorów, i, oprawione za szkłem, stanowią jednę z najpiękniejszych ozdób dzisiejszych zbiorów Zachodu.

W ceramice Japończycy są także jednymi z najznakomitszych mistrzów w świecie, ale celują oni nietyle w porcelanie właściwej, ile w fajansach i w wyrobach z gliny miękkiej, porowatej lub połyskliwej. W porcelanie kaolinowej zajmują oni także bardzo poważne stanowisko, ale są zawsze naśladowcami Chińczyków i dorównać im nie mogą, są zaś niezrównanymi garncarzami, i w tej gałęzi sztuka ich objawia się całkiem samoistnie i oryginalnie. Przytem u Chińczyków doskonałość techniczna materyału bierze górę nad dekoracyą, u Japończyków, przeciwnie, dekoracya jest wszystkiem, i pole jakie przedstawia artystom nie ma granic.

Co do dawności ceramiki japońskiej, zdania są podzielone : według podań miejscowych, najdawniejsze wyroby gliniane datują z ostatnich lat poprzedzających początek naszej ery; dzieło wydane w Osaka w 1799 r. przez pisarza Kimura-Ko-Kyo, a tłómaczone przez Dra Hoffmanna powiada, ze w r. 27 przed Chr. miał zawinąć do prowincyi Halimy okręt korejski, którego załoga roztasowawszy się na brzegu, założyła pierwszą fabrykę porcelany ; z drugiej strony, broszura wydana przez japońską komisyą cesarską podczas wystawy paryskiej z 1878 r. opiewa, że Korejczycy, przybyli w 27 r. przed Chr. z prowincyi Orni, zaczęli wyrabiać ceramikę twardszą od tej, jaką dotychczas znano ; jednocześnie prawie, gdyż w 3 r. przed Chr., atleta imieniem Nomino-Sukune przyniósł ówczesnemu cesarzowi porcelanowe i fajansowe figurynki w postaci ludzkiej, dla włożenia ich do grobu świeżo zmarłej cesarzowej, w miejsce niewolników których dotąd zakopywano żywcem obok ciał ich panów ; mikado oceniając szczęśliwy pomysł i zręczne wykonanie tych statuetek, nadał atlecie nazwisko Fazi, co znaczy artysta, fabrykant. Trudno dziś wyrzec, ile prawdy zawierają w sobie podobne podania, ale w każdym razie są one bliższe rzeczywistości aniżeli twierdzenie p. Brogniart, który odnosi do 1800 r. przed Chr. wynalezienie w Japonii porcelany, gdy samo państwo zaczęło dopiero istnieć w kilkanaście wieków później.

Pomimo wyrażenia porcelana, znajdującego się w tekstach japońskich, można twierdzić z całą stanowczością, że pierwotne te wyroby wykonywane były z gliny palonej, może być polewanej, ale nigdy z porcelany, która, jak widzieliśmy, w samych Chinach była znacznie później wynaleziona; zresztą inne dawniejsze źródła krajowe usuwają wszelkie nieporozumienie, zapewniając, że starożytna ceramika była bardzo szorstka i barbarzyńska, że dopiero w Y. wieku jej fabrykacya przybrała szersze rozmiary, i piece garncarskie zostały założone w kilku prowincyach, że nakoniec w IX. wieku rozpoczęto pierwsze próby glazury i emaliowania, a wyroby tego rodzaju otrzymały nazwę seidżi. Od tej chwili bezpośredni wpływ Chin predominuje w utworach ceramiki japońskiej, i będzie trwać przez kilka wieków, aż do wytworzenia się sztuki całkiem narodowej. Oprócz wyżej przytoczonych, spotykamy jeszcze wzmianki: o kapłanie buddhyjskim Giogi, korejskiego pochodzenia, który w 662 r., za panowania mikada Teu-tsi, wprowadził fabrykacyą fajansów do prowincyi Idsumi i nadał w całym kraju silny popęd tej gałęzi przemysłu, której okazy z jego epoki przechowują się do dziś dnia; o kłótni wynikłej w 859 r. między prowincyą Idsumi a sąsiednim jej obwodem Kawatsu o posiadanie góry z gliną ceramiczną ; nakoniec o fabrykancie Kato-siro-uye-mon, który, udawszy się w latach 1211 i 1212 do Chin, w towarzystwie mnicha buddhyjskiego Fo-gen, wyuczył się tam wszystkich tajemnic rzemiosła, i powróciwszy do ojczyzny, zapoznał z niemi swych ziomków. Artysta ten założył w rodzinnej swej wiosce Seto pierwszą fabrykę owych flakonów, zwanych tsziaźire, do przechowywania herbaty, która wtedy zaczęła wchodzić w użycie; najpiękniejszym z tych flakonów, przeznaczonym dla dworu, dawano nazwę maats-иЪо, a przypisując im bajeczne, nadludzkie pochodzenie, płacono je na wagę złota. Od wioski Seto, która była rzeczywiście pierwszym centrem fabrykacyi ceramiki artystycznej w Japonii, pochodzi nazwa setomono, dawana zwykle wszystkim przedmiotom glinianym w ogólności. Następcą Kato-sira był Tożiro, który dalej doskonalił wyroby z Seto, a wioska ta, aż do początków XVII. wieku, zachowała swoje pierwszorzędne znaczenie.

Wtedy ukazuje się największy z ceramistów japońskich, Nin sei, który wprowadza tę gałąź przemysłu artystycznego na całkiem nowe tory ; obdarzony wytwornym smakiem i wielkim darem inwencyi, a przy-tem biegły w malarstwie, nietylko doskonali on stronę techniczną wyrobów, ale zarzuca niewolnicze naśladownictwo formuł chińskich, nadaje dekoracyi naczyń piętno oryginalne, i może być uważany za twórcę praw ornamentacyjnych, pojętych w duchu ściśle japońskim. Ninsei, urodzony w Kioto przy końcu XVI. wieku, a zmarły w temże mieście około 1660 r., dbał o sławę artystyczną swego rodzinnego miasta, to też przebiegłszy Japonią wzdłuż i wszerz i zwiedziwszy ważniejsze fabryki krajowe, osiadł on stale w stolicy mikadów, a piece garncarskie które pozakładał w Awata, Midzoro, Kiyomidzu i innych przedmieściach Kioto, istnieją dotychczas i przechowują trądycye mistrza. Pomysłowość tego artysty nie miała granic, i każdy utwór wychodzący z rąk jego, odznaczył się nadzwyczajną oryginalnością; autentyczne dzieła samego Ninsei należą dziś do rzędu białych kruków, ale stworzył on kilka typów, często powtarzanych w jego zakładach, wśród których do najbardziej udanych zaliczyć trzeba owe fajanse o płowej powłoce, lekko popękane i ozdobione bukietami kwiatów błękitnych i zielonych, wzmocnionych farbą złotą, które są dziś tak poszukiwane przez amatorów pod nazwą starego Kioto, a należą rzeczywiście do najpiękniejszych okazów ceramiki japońskiej.

22

Szkic historyczny. T. I.

Uczniami i spadkobiorcami Ninseiego byli dwaj znakomici także-ceramiści: Kinkozan i Ogata Kenzan, młodszy brat sławnego-malarza Korina. Pierwszy z nich stworzył prześliczny typ fajansów prawie czarnych, nadzwyczaj spoistych, na których ciemnem tle uroczo odbijają wypukło emaliowane kwiaty, zwykle szafirowe, podniesione lekkiemi tonami, żółtym, białym i zielonym ; drugi, rządzący się nieokiełznaną fan-tazyą, mało dbał o doskonałość materyału, który też jest zbyt lekki i kruchy, ale za to, jako dekorator, nie ma może rywala w Japonii; jego bukiety rzucane śmiałemi masami, w których przeważa silna barwa szmaragdowa, delikatność i przeźroczystość jego emalii, odróżniają, na pierwszy rzut oka, jego utwory od wszystkich innych i zapewniają im trwałe powodzenie wśród amatorów. Ci dwaj artyści utrzymali przez cafy koniec XVII. wieku fabryki z Kioto na dawnej wysokości, ale Kenzan u schyłku życia przeniósł się do Yeddo i założył tam fabrykę Imado, która zajęła chlubne miejsce w późniejszych dziejach ceramiki japońskiej. W rzędzie wyrobów nie ulegających wpływowi wielkich artystów wymienionych wyżej, można zacytować miękkie i kruche fajanse z Raku, o jednobarwnej powłoce czerwonawej lub pomarańczowej, i figurynki z terrakoty wyrabiane w Ikakura.

Obok ceramiki z Kioto, największym cieszą się rozgłosem fajanse z Satsumy, sięgające początkami swemi czasów sławnej wyprawy Taiko-samy do Korei. Książe Satsumy, Szimadzu-Yoszihissa, sprowadził wtedy z Korei siedmnaście rodzin rzemieślników i osadził je w wiosce Naeszirogawa; z początku zadowalniano się niewolniczem naśladowaniem popielatej ceramiki korejskiej, ale na początku XVIII. wieku artyści, przybyli z Kioto, wprowadzili nowy rodzaj dekoracyi, i tak powstały owe wytworne fajanse o tle śmietankowem, barwy strusiego jaja lub starej kości słoniowej, na których strzelają snopy prześlicznych złotych kwiatów. Naczynia z Satsumy były zwykle małych bardzo rozmiarów, drobiazgo-wością wykończenia zbliżały się do najdelikatniejszych wyrobów jubilerskich i dziś w handlu wcale nie istnieją, duże zaś kadzielnice, urny pękate i wazony sprzedawane obecnie w Europie pod nazwą Satsumy, są zaledwie slabem ich naśladowaniem i pochodzą z Yeddo, a najlepsze z nich są fabrykowane w Satsumie, ale dekorowane w Yeddo. W rzędzie innych zakładów zawdzięczających swój początek rzemieślnikom korejskim, sprowadzonym w 1598 r., i ulegających ich wpływowi, można wymienić piece garncarskie w Agano, Odo, Yastsuhiro i wielu innych miejscowościach, które wydały dzieła niepośledniej wartości. •

W prowincyi Owari, wsławionej przez kilka wieków przez znakomitą fabrykę z Seto, ceramika później zupełnie upadła, a odżyła tylko na krótko w XVII. wieku, pod wpływem dwóch artystów : Oribei i Szinno, z których drugi szczególnie, jako zręczny rzeźbiarz, potrafił nadać swym figurynkom emaliowanym cechy prawdziwie artystyczne. Prowincya Bizen odznaczała się swemi twardemi fajansami z przymieszką piasku, czyli tak zwanemi szteingutami, grès cérames, które stanowią industryą wyłącznie japońską, wolną od wszelkich wpływów obcych, a koncentrującą się od wieków w mieście Imbe. Z innych centrów ceramicznych Japonii, należy wymienić fabryki w Soma, Akahada i Minato, a na ich czele fabrykę w Awadii, wsławioną pod koniec XVIII. wieku przez znakomitego cera-mistę Mimpei. Oprócz tego godni są wzmianki niektórzy artyści, pracujący na własną rękę, przez których stworzone typy zaginęły wraz z ich śmiercią; takimi są: Banko, uczeń Kenzana, osiadły w Kuana w pro-wincyi Ize, a mogący rywalizować ze swym nauczycielem; Rit su o, którego fajansowe inkrustacye na sprzętach z laki należą do najciekawszych okazów artyzmu japońskiego ; nakoniec współczesna rzeźbiarka Koren, modelująca z nadzwyczajną werwą swe gliniane statuetki.

Początki powstania w Japonii właściwej porcelany kaolinowej, można odnieść do epoki owej podróży Kato-sira do Chin, która miała miejsce w 1212 roku, gdyż spotykamy bardzo starożytne wyroby tego rodzaju, datujące z XIII. i XIV. wieków, chociaż trzeba przyznać, że są to utwory przemysłu bardzo jeszcze barbarzyńskiego, pokryte emalią popielatą, nadzwyczaj grubą i zawsze popękaną, co znamionuje raczej wpływy korejskie aniżeli chińskie. W każdym razie zapewnienia niektórych pisarzy europejskich, jakoby historya porcelany japońskiej brała dopiero swój początek w XVIII. wieku, nie mają żadnej podstawy i mogą dziś być zbite zapo-mocą najautentyczniejszych dowodów : nie mówiąc już nawet o wiadomościach , dostarczanych obecnie przez współczesnych badaczy, w opisie podróży Piotra de Goyer i Jakóba de Key ser, dokonanej w XVII. wieku, czytamy, że jeden z chrześcian japońskich zapłacił w mieście Sakai 1400 dukatów za serwis porcelanowy złożony z trzech sztuk, że zaś król Sungo nabył bardzo piękną pojedyńczą wazę za 14,000 dukatów; cyfry te same przez się najwymowniej przemawiają, i świadczą o doskonałości, do jakiej już wtedy musiała dojść sztuka ceramistów.

na

Pierwsze fabryki porcelany zostały założone w prowincyi Hizen, bogatej w glinkę kaolinową, a najliczniej nagromadziły się wkoło góry Karatsu, posiadającej niewyczerpane zasoby tego minerału. Pierwotne próby były, jak widzieliśmy, bardzo skromne, i przez trzy wieki porcelana japońska nie wyszła ze stanu zupełnej mierności, aż w r. 1520 garncarz Gorodayu Szonsui udał się do Chin, zapoznał się tam ze wszy-stkiemi tajemnicami rzemiosła, a powróciwszy do kraju, założył fabrykę

22*

większą skalę, około której urosła wkrótce ludna wioska, zwana Arita. Najdawniejsze porcelany z Arity są małych rozmiarów, naśladują zupełnie wzory chińskie i nie wychodzą poza dwie barwy: białą i niebieską, ale już za spadkobiorców założyciela i jego uczniów, Goroszitszi i Goro-hatszi, typy się doskonalą, zwiększają i zyskują na oryginalności, a w wieku XVII. produkcya Arity wypowiada swe ostatnie słowo. Drugim centrem równie a może bardziej jeszcze słynnym w prowincyi Hizen, było miasto Imari. Garncarz Kakyemon wprowadził tu w 1647 r. sztukę dekorowania porcelany zapomocą farb szklistych, mieszanych ze złotem ; Holendrzy z Nangasaki zaczęli rozpowszechniać ten rodzaj, i wkrótce cała Europa została zalaną wyrobami z Imari, zapewniając mu pierwszorzędne stanowisko wśród głównych ognisk ceramiki japońskiej. Piękne porcelany z Imari mogą rywalizować z chińskiemi pod względem wykonania, ale ich dekoracya jest zbyt monotonną i ma zawsze w sobie coś rzemieślniczego, co jej wiele ujmuje na wartości artystycznej. W wieku XVIII. powstały w prowincyi Hizen nowe fabryki w Okawadźi, Mika-wadżi i Hirato, z których dwie ostatnie obrały za specyalność porcelanę białą bez żadnej dekoracyi, ale nie dorównały one podobnym starym wyrobom chińskim, przewyższając je tylko rozmaitością i estetyką kształtów. Prowincya Hizen nie posiada wprawdzie wyłącznego monopolu fabrykacyi porcelany, gdyż w wielu innych okolicach Japonii znajdują się zakłady tegoż rodzaju, ale w niej jednej przemysł ten rozwijał się stale i regularnie, podczas gdy w drugich prowincyach objawiał się sporadycznie, zajaśniał niekiedy silnym blaskiem, ale też równie szybko gasnął, a przytem epoki zakładania tych fabryk są już względnie bardzo niedawne.

Poza obrębem Hizen, jedna tylko Kaga posiadała już paręset lat temu słynną fabrykę porcelany, którą założył w XVII. wieku, w miejscowości Kutam\ garncarz Goto Saitsziro, wykształcony w swym kunszcie przez artystów z Arity. Porcelany z Kutani doszły do kulminacyjnego punktu doskonałości pod kierownictwem znakomitego artysty malarza Morikaghe, należącego do szkoły Kano ; ten nadał ich dekoracyi owe cechy wybitne, które miały je zawsze wyróżniać wśród innych, a główna ich piękność zasadza się na przepysznym kolorycie, łączącym w sobie trzy dominujące tony: żółty, zielony i fioletowy, nieustępujące swym blaskiem drogim kamieniom. Wyroby tej fabryki rywalizować mogą śmiało z najpiękniejszemi typami starego Kioto i z fajansami z Satsumy, ale ich produkcya była bardzo ograniczona i nie posiadała nigdy charakteru handlowego, gdyż miała na celu zaspokajanie potrzeb dworu książęcego w Kaga, a tylko w darze porcelany z Kutani dostawały się szogunom i innym wysoko położonym osobistościom, co im nadaje tern większą wartość w oczach amatorów.

P. Jacquemart usiłował rozklasyfikować w pewnym porządku porcelany japońskie, uwzględniając tak ich materyał jak ich ornamentacyą, ale ten podział jest już dziś przestarzały i niedość dokładny, potrzebuje więc być dopełnionym i sprostowanym w wielu razach na podstawie nowszych badań.

Gatunki niższe porcelany japońskiej, pochodzące po większej części z Arity, tak ogólnym charakterem jak dekoracyą zbliżają się do porcelany chińskiej, i p. Jacquemart zalicza je do rodziny złocienio-piwoniowej; gatunki zaś- wyższe, o cechach zupełnie oryginalnych, obejmuje on pod ogólną nazwą porcelany rótowej i dzieli je na cztery następujące klasy: porcelanę szklistą, wyrabianą z dziwnie delikatnych m ateryałów, nadzwyczaj cienką, czystą i bardzo mało pokrywaną malowidłami, do której należą przeważnie wyroby z Hirato i Mikawadżi ; porcelanę artystyczną, której ornamentacya tworzy rodzaj wypukłej emalii, złożonej z wytwornych ptaszków, drobnych kwiatków lub miniaturowych krajobrazów, a która wyrabianą była w najświetniejszej epoce fabryki z Imari, była bardzo poszukiwaną przez ary-stokracyą japońską i posłużyła za wzór ceramistom saskim i artystom z Chantilly; porcelanę mandaryńską, w malowidłach której główną rolę odgrywają wysocy dygnitarze chińscy; i nakoniec porcelanę indyjską, do której należy cała pospolita produkcya z Imari, a której fałszywa nazwa powstała ztąd, że monopol jej handlu i przewozu do Europy spoczywał w rękach tak zwanej Kompanii Indyjskiej, założonej przez Holendrów w 1602 roku, a na wzór której utworzona później została sławna kompania angielska tegoż nazwiska. Widzieliśmy, że przez dwa wieki z górą Holendrzy byli jedynym narodem europejskim, przypuszczonym do stosunków z Japonią, w ich też więc ręku koncentrował się cały handel porcelaną, a w jednym 1664 roku przybyło do Holandyi 45,000 sztuk pięknej porcelany japońskiej, która rozeszła się później po całej Europie. Porcelana indyjska do ornamentacyi swojej używTała tylko kwiatów, i to kilkunastu gatunków łatwych do rozróżnienia, śród których przeważają: złocień, róża, goździk, maki, anemony, cynerarye i celozye, a rodzaj ten był później z powodzeniem naśladowany przez holenderskich artystów z Delft.

roz-

W powyższej nomenklaturze zachodzą jeszcze wielkie braki, i nie wszystkie typy bogatej produkcyi fabryk japońskich dadzą się podciągnąć pod jednę z klas tak określonych. W prowincyi Owari fabrykuje się mnóstwo porcelany pospolitej o tle białem i ozdobach błękitnych, która chodzi się obecnie w ogromnych ilościach po Europie, ale nie posiada żadnych zalet artystycznych ; Kaga, nie mówiąc już o zbytkownych por-

celanach książęcych, opisanych wyżej, dostarcza filiżaneczek, czajników, kubków i innych małych naczyń z delikatną dekoracyą ponsowo-złotą ; z jednej z fabryk w Hizen pochodzą półmiski o dużych deseniach, w których farby są tak grubo nakładane, że kwiaty, zwierzęta i ludzie występują z tła jakby w płaskorzeźbie, a dominującemi kolorami są szafirowy i ceglasty; z Banko, w prowincyi Ize, przychodzą do nas dziwnie powabne czajniki, o ściankach cienkich, mocnych i dźwięcznych, których popielata barwa, naśladująca marmur lub jaspis, posiada tyle harmonii; w Kioto posunięto do najwyższego stopnia sztukę łączenia i zlewania tonów na porcelanie koloru brunatnego, a oprócz odmian tu wymienionych, istniały w dawnej Japonii bardzo piękne porcelany, w skład dekoracyi których wchodziły obce żywioły. Pyszne były porcelany o przegródkach, zwane przez Francuzów cloisonnés, w których najbogatsze desenie układane z pasków metalowych, wypełniano różnobarwną emalią; porcelany z popękaną powłoką, craquelés, podobne do dawnych korejskich, ale o wiele od nich doskonalsze ; nakoniec porcelany pokrywane laką zupełnie podobną do tej, jakiej używano do zbytkownych mebli; w tego rodzaju produkcyi posługiwano się nietylko porcelaną własną, ale powlekano laką naczynia przywożone z Chin, co dało powód do mylnego mniemania, że Chińczycy także uprawiali ten rodzaj.

W nowszych czasach fabrykacya porcelany ześrodkowała się głównie na wyspach Kiu-siu, Sirok-Awadźi i Ki; Hoffmann cytuje 18 pierwszorzędnych fabryk w prowincyi Idsumi, na wyspie Nipon, ale tu trzeba zauważyć, że europejscy pisarze zprzed lat kilkudziesięciu a naw^et kilkunastu często mieszali właściwą porcelanę z fajansami lub innemi rodzajami ceramiki. Pomimo niezaprzeczonego upadku w jakim się znajduje przemysł ceramiczny dzisiejszej Japonii, gdy go porównamy do świetnych epok poprzednich, nie można wszakże odmówić wielkich zalet artystycznych nowym jego produkcyom, takim naprzykład utworom jakie mogliśmy oglądać na wystawie paryskiej z 1878 roku, a które pochodziły z fabryk pp. Minoda Chóriżo i Kuzan Miyagawa.

Przy klasyfikacyi najznakomitszych starożytnych ceramik japońskich, wielką mogą oddać usługę godła osobiste często na nich napotykane. Feodalna organizacya społeczeństwa japońskiego i tern jeszcze zbliża się do średniowiecznego ustroju narodów europejskich, że tak sami panujący, jak książęta i członkowie potężniejszych rodów, przyjmowali znaki honorowe podobne do naszych herbów, które w Japonii nosiły miano mon, i które często umieszczano na przedmiotach, do tych osób należących lub na ich terytoryach fabrykowanych (fig. 204). Mikado posiada jako symbol swej władzy cesarskiej, godło zwane kiri-mon (a), przedstawiające

regularnie i symetrycznie narysowany, a zwany guik-mon (b); rodzina Minamoto, której odroślą był dom Tokun-gawa, piastujący w ostatnich czasach

liście rośliny paulownia imperialis, jako zaś osobisty herb rodzinny, kwiat złocienia

chrysanthemum

mm

Fig. 204. Cesarskie godła japońskie.

godność szoguńską, pieczętowała się, źe tak powiemy, trzema liśćmi malwy zarysowanemi w kole, tak zwanym awoi-no-go-mon (c), a każdy z daimiówT posiadał także herb sobie właściwy, źe tu tylko wymienimy herb książąt Satsumy, który miał kształt greckiego krzyża, także objętego obwodem koła. Na nieszczęście, umieszczanie takich znaków nie było dość powszechnie przyjęte, aby ich znajomość mogła znaleść szersze zastosowanie przy studyowaniu dzieł sztuki, a z drugiej strony, fałszerstwo rozwinięte w ostatnich latach na wielką skalę, zmusza i pod tym względem do nadzwyczajnej oględności.

SZTUKA JAPOŃSKA.

na

Dzieje sztuki japońskiej nie przedstawiają jednolitego obrazu, dającego się objąć jednym rzutem oka; nie ukazują się nam pod postacią nieprzerwanego i systematycznego pasma wysiłków, dążących ku coraz większej doskonałości i ku spożytkowywaniu na korzyść dalszych gene-racyj zdobyczy pozyskanych przez poprzednie pokolenia. Przeciwmie, pochód tej sztuki jest całkiem nieregularny i fantastyczny: wybucha ona gwałtownie z nadzwyczajną siłą, nagle gaśnie i zamiera, odradza się znowu bez żadnego napozór przygotowania, dąży w wręcz przeciwnym kierunku i zdumiewa swoją elastycznością, swym niczem niekrępowanym eklektyzmem, które pozwalają jej przerzucać się swobodnie z jednego krańca drugi i ulegać coraz to nowym wypływom.

Można wyliczyć pięć świetnych okresów sztuki japońskiej, oddzielonych od siebie albo chwilami zupełnego upadku, spowodowanemi przez katastrofy polityczne, albo epokami uśpienia i inercyi, dla których wytło-maczenia nie istnieją żadne dotykalne powody.

Okres I. obejmuje wieki VIII. i IX., panowania mikadów Sziumun, Kuanmu, Heizei, Yozei i Uda, a ogniskiem z którego sztuka promienieje wtedy na Japonią, jest Nara, ówczesna stolica, której pod koniec Kioto wydziera palmę pierwszeństwa.

Okres II., oddzielony od I. zawziętą walką domów Taira i Mina-moto, zamyka się w wieku XIII., w wieku Yoritomy i jego bezpośrednich następców, cała zaś jego świetność koncentruje się w świeżo założonej Kamakurze.

Okres III., trwający przez cały wiek XV., zawdzięcza swój blask światłym szogunom z rodziny Aszikagów, a szczególnie dwom z nich,-Yoszimitsu i Yoszimasa, którzy oddawali się osobiście uprawianiu sztuki. W okresie tym Kioto było centrem całej kultury narodowej.

Okres IV., najświetniejszy ze wszystkich, obejmuje ostatnie lata XVI. wieku i cały wiek XVII., rozpoczyna się z panowaniem uzurpatora Hide-yoszi, przedłuża się pod rządami Hieyasa i szoguna Yemitsu, nako-niec jaśnieje niezrównanym blaskiem przez cały czas trwania nengo Gen-roku (1688—1704), które, jak mówiliśmy wyżej, uchodzi u Japończyków za złoty wiek sztuki i literatury.

Okres V., którego najpiękniejsze chwile przypadają na nenga Bunka i Bunsei, oświeca ostatnie lata XVIII. wieku i początek wieku XIX., a Yeddo, które już w okresie poprzednim zaczęło być niebezpiecznym rywalem dla Kiota, pozyskuje teraz stanowczą przewagę.

Architektura.

sta-

p3|||eźeli w Chinach trzęsieniami ziemi i klimatem niektórzy pisarze «tHi rają się tłómaczyć małą wyniosłość budowli i gatunek używanych materyałów, to podobne zapatrywania daleko jeszcze racyonalniej dadzą się zastosować do Japonii, gdzie rzeczywiście wysokie i ciężkie budynki mogłyby się stać powodem strasznych wypadków ; to też widzimy, że kamień i granit używane są tu tylko do szańców obronnych, do podtrzymywania nasypów ziemnych lub naturalnych nierówności gruntu, przy budowie mostów, na bruki i schody, conajwięcej zaś na podmurowanie wspanialszych gmachów, a można tylko zacytować jeden pałac szogunów w Kioto, zwany Nidżio, który był cały zbudowany z ciosu, ale też bywał bardzo rzadko nawiedzany przez właścicieli, gdyż szoguni w wyjątkowych tylko wypadkach i na krótko udawali się do stolicy mikadów. W ogólności, tak świątynie jak gmachy publiczne i mieszkania prywatne bywały i są stawiane z drzewa, i tylko obszar zajmowanej przestrzeni oraz bogactwo ozdób nadają im więcej lub mniej okazałości ; prawo nawet prze-

pisuje, że domy mogą być conajwyżej dwupiątrowe, a każde z piątr może mieć tylko półtora sążnia wysokości, i zwykle dół jedynie bywa zamieszkały, podczas gdy góra obraca się najczęściej na składy. Jeden mikado miał prawo do kilkopiątrowej wieży przy swoim pałacu w Kioto, a ten sam przywilej służył szogunowi w Yeddo, każdemu zaś z wielkich dai-miów w jego prywatnej rezydencyi prowincyonalnej.

Wszakże nie sama tylko ostrożność i bojaźń niebezpieczeństwa wpłynęły na charakter architektury Japończyków. Drzewo, rzec można, narzuciło się despotycznie ich budowniczym, gdyż, z wyjątkiem chyba Ameryki północnej, żaden kraj nie posiada tylu i tak znakomitych jego gatunków. Niezliczone rodzaje drzew iglastych, sosen, jodeł, świerków i kryptomeryj, tak zwane tsuga, sughi, kurobe-sughi i hinoki, pokrywające góry Japonii, przedstawiają niezrównany materyał budowlany, odznaczający się nadzwyczajną trwałością i zdolny naginać się do wszystkich wymagań sztuki; to też architektowie japońscy są przedewszystkiem cieślami i stolarzami, i pod tym względem nikt współzawodniczyć z nimi nie jest w stanie. W wiązaniu swych dachów, w budowie swych kilkopiątrowych pawilonów, w kombinowaniu, przystosowywaniu i łączeniu rozmaitych oderwanych części, okazują się oni skończonymi mistrzami, a gdy z jednej strony sumienność i skrupulatność posuwają do ostatecznych granic, opracowując z niesłychaną drobiazgowością najpodrzędniejsze szczegóły, ukryte całkiem dla oka, z drugiej, umieją otrzymywać efekta monumentalne, których nigdy spodziewaćbyśmy się nie mogli od takiego materyału jak drzewo. Kolumny świątyni Tszioin w Kioto, lub wielkiej świątyni Assaksa w Yeddo, dorównywają masztom największych naszych okrętów, a grą perspektywy przypominają katedry gotyckie; filary podtrzymujące perystyl świątyni Buddhy w Nara, dochodzą do stu stóp wysokości na dwanaście stóp obwodu ; przytem drzewo żywiczne wchodzące w skład tych budowli, pokrywa się z wiekiem różnobarwną patyną, udzielającą mu wiele uroku, delikatne zaś ozdoby cyzelowane misternem dłutem, nadają całości powab trudny do opisania.

Zaczynając od religijnej architektury, spotykamy w niej dwa główne typy świątyń : my a syntoistów, bardziej poważne i surowe, umiarkowańsze w ozdobach, posługujące się przeważnie drzewem barwy naturalnej, i tera buddhyjskie, jaskrawsze, zbytkowniejsze, o ścianach i kolumnach rzeźbionych, malowanych, złoconych lub pokrytych laką, o wytwornych kilkopiątrowych pagodach i o mnóstwie innych dodatkowych ozdób. Prototypem pierwszych jest skromna kapliczka pierwotnych ainosów, pozbawiona wszelkich bożyszcz, a zawierająca tylko bronzowe zwierciadło, symbol słońca i bogini Amateras ; pierwowzorem drugich są owe pagody indyj-skie i chińskie, przepełnione od ziemi do stropu setkami bóstw najrozmaitszych kształtów. Mya mają dachy proste, lekko pochylone i pokryte wąskiemi lisztwami sosnowemi, szczelnie przystającemi do siebie, a jeżeli chcemy w nich szukać wpływów obcych, to chyba czasami dostrzeżemy w niektórych ich formach daleki oddźwięk sztuki perskiej ; w terach bud-dhyjskich dachy są bardzo wystające, wklęsłe, pokryte dachówką i zakrzywione po rogach na wzór chińskich, przyczem całe gmachy noszą na sobie wyraźne piętno wpływów Niebieskiego państwa. Różnice te wszakże są raczej zasadnicze i dadzą się chyba odnieść do najdawniejszych typów architektury, gdyż w praktyce, podobnie jak oba wyznania zlały się z sobą i utworzyły, rzec można, jedne religią, tak też i dwa style, szinto i bud-dhyjski, pomieszały się wzajemie, zapożyczyły od siebie wiele żywiołów

fil

•i

lic

Kt il

mi

J:l

iii

li

BI

is

VRIII |1:4Й '

yM

li;¹ J

ш&я

II

Hi

tli

i;- :

10

IP

ИЙ

SA

■!

II

■ix

мрн1еЦ

äs

ШМ

у/мШММштШт

g—

/f~ A

Fig. 203. Wnętrze świątyni pięciuset geniuszów w Yeddo.

i wydały takie hybrydy, jak naprzykład Świątynia pięciuset geniuszözv w Yeddo, której wnętrze tu podajemy (fig. 205), a w której środku wznosi się ołtarz, ozdobiony ogromnym obrazem Buddhy, podczas gdy reszta gmachu tworzy amfiteatr, zapełniony od dołu do góry szeregami kamich, zaczerpniętych w panteonie syntoistów. Wobec podobnego zamieszania samych pojęć, trudno wymagać, ażeby formy zewnętrzne pozostały nietknięte, klasyfikacya zatem świątyń japońskich na tej podstawie jest dziś niemoźebną, a chcąc ją koniecznie utrzymać, wpada się w błąd, którego się np. dopuszczają pisarze, nazywający wielką świątynię w Nikko najwyższym wyrazem stylu szinto, gdy wiemy, że Hieyas, na którego cześć została ona wzniesiona, podobnie jak Yemitsu, który ją budował, byli obaj wyznawcami buddhaizmu, a należeli mianowicie do buddhyjskiej sekty Yodo.

Gdy jest mowa o znaczniejszych świątyniach japońskich, nazwy mya lub tera nie oznaczają jednej budowli, chociażby największych rozmiarów, ale, podobnie jak w Chinach lub Indyach, odnoszą się do całej aglome-racyi gmachów, rozrzuconych wśród obszernego parku, lub piętrzących się jedne nad drugiemi na pochyłościach jakiejś góry. W skład każdej większej świątyni wchodzą trzy główne budynki, przedzielone dziedzińcami a poprzedzone portykami, z których pierwszy jest o wiele niższy od drugiego ; portyki te, zwane tori, naśladowanie chińskich pai-sang, a przez to samo bram indyjskich topów, złożone są z dwóch słupów bez podstaw i kapiteli, lekko pochylonych ku sobie i połączonych u góry belkiem poprzecznym, nad którym wznosi się daszek, lub też dwoma poprzeczkami, cokolwiek oddalonemi od siebie i zakrzywionemi przy końcach (fig. 206 i 207). Gdy taki tori jest zbudowany z kamienia, te linie pełne prostoty i powagi nadają mu wiele uroku, i stanowi on może najpiękniejszy z typów architektury japońskiej, chociaż ładne także bywają tori z drzewa, obite blachą miedzianą, lub powleczone żywą ponsową laką; za najpiękniejszy uchodzi w Japonii wielki tori, poprzedzający świątynię Hieyasa w Nikko, wzniesiony cały z kamienia a ozdobiony bronzowemi rzeźbami. Między dwoma portykami znajduje się na prawo biblioteka, na lewo skład sprzętów kościelnych ; za drugim portykiem wznosi się mieszkanie kapłana, które, stosownie do jego rangi i do znaczenia samej świątyni, jest albo prostą lepianką, albo też pałacem, nic nie ustępującym rezydencyom najwyższych dostojników; nakoniec, po przejściu przez jeden jeszcze dziedziniec, znajdujemy się wobec właściwej świątyni, budynku niejednolitego, złożonego z wielu odrębnych części, powiązanych z sobą w nieładzie, a tylko przykrytych jednym olbrzymim dachem, który, załamując się w różnych kierunkach, tworzy powierzchnie krzywe, niemiłe dla oka, a dachówka używana za nakrycie, swoją formą falowatą powiększa jeszcze te nieregularności. Dach występuje ze wszystkich stron conajmniej o jakie półtora metra od ściany i masą swoją przygniata cały budynek, ukrywając w cieniu wszystkie szczegóły zewnętrzne i zupełnie zaciemniając wnętrze; podtrzymują go szeregi albo słupów czworokątnych, albo okrągłych kolumn pozbawionych zazwyczaj kapiteli, a wspartych tylko na kwadratowych podstawach. Słupy te i kolumny zrzadka rozstawione, tworzą wokoło świątyni galerye o zbyt szerokich otworach, a oprócz architrawu który podtrzymują, powiązane są z sobą trochę niżej grubym belkiem, którego końce, wystające z obu stron, ozdobione są rzeźbionemi głowami rozmaitych zwierząt, a najczęściej słoni. Nad 'głównemi drzwiami dach jeszcze bardziej występuje i tworzy rodzaj werandy, także na słupach spoczywającej. W niektórych świątyniach, mających dach jeszcze bardziej wystający niż zwykle, jak np. w świątyni Tszioin w Kioto, gzyms okapowy nabiera wielkiego znaczenia : odrębne kawałki drzewa wycinane

-A?

/о

ШшЁЖЩ1тЁФн.

р-'*Я

Y P&

Sr

к&Ш

}Щя

äs

iiiprw

i шга

да

pflll

ii?

штш

шШШВш*

/i

7^

ЗйШЯи

ьш

"SS

•V,-- ¹

ЙЯШ

~:Р°Г2

гГРТ-ГГГГ.

Fig. 206. Aleja wiodąca do świątyni O-Yawuts w Yeddo.

w najrozmaitsze kształty, wiążą się z sobą, łączą się w klamry, sterczą jak rogi, zwisają jak stalaktyty i tworzą rodzaj ażurowej piętrzyny, przypominającej arabskie sklepienia w kształcie tak zwanego plastra wosku -Ponieważ większa część ważniejszych świątyń wznosi się na wyniosłych wzgórzach, wstęp do nich dają monumentalne schody, ozdobione

balustradami, słupami rozmaitych form, kamiennemi lub bronzowemi latarniami i posągami bożyszcz zwierzęcych, najczęściej lwów, jak to widzimy u wejścia do świątyni O- Yciwuts (fig. 206), położonej obok jednej z bram prowadzących do Yeddo. Tori, poprzedzające świątynie, umieszczone są wtedy jedne na dole, przed schodami, drugie na górze, u samego już wejścia, i często noszą między górnemi poprzeczkami tablicę, z wypisanem na niej dużemi literami nazwiskiem przybytku. Znaczniejsze świątynie poprzedzone są nieraz całym szeregiem takich łuków, w równych od siebie odstępach ustawionych, a oprócz tego, wejścia do przestrzeni poświęconej

ттти

El:

//а

{г--

MÊL

Ó—// if JJYjtzHYUl

Шй

Г, I II I п

! ■ - Ł ■ . ' ■■ I ■■ I i > . ' ■ ¹ ; i > ' 'I ' ■ ' ' ' ' ' : I « ¹ ' ¹ ' '

'• V n .■ .4 1' IMI114 V'liniMU'¹ II ~

iiumumiiiimm'Mi'minMunnHuuiiuiinlu

\ £ . /_

L__ ; "

p__

z____//    - '-~vj

шш1

ЩшЗтШ

тЩЖ

ИиТГГТ П ' ■ , ł I II II И Ч Г I > \ ' и (Ч\ I l'ui

\ i¹ ~    '    / > i мм<ьти|ТШ

' ¹ ’ '

_ЛпЩШпГп11| i'iudUlniT

bil!,! 'И mieièeaa^L-

ill

.imimnmiuiiüg

■В

Щ4'Щ j

sæwmm

ri

Fig. 207. Portyk świątyni Miodżin koło Yeddo.

bogom bronią zamknięte monumentalne portyki, jak ten, który widzimy u -wstępu do świątyni Miodiin (fig., 207), znajdującej się w pobliżu północnej bramy stolicy szogunów. Każda obszerniejsza świątynia posiada w swoim obrębie cmentarze, które zwykle zajmują tarasy piętrzące się jedne nad drugiemi, a podtrzymywane przez g-rube mury z olbrzymich brył kamienia. Na grobach zwykłych śmiertelników wznoszą się pojedyńcze słupy kamienne, wyrabiane w różne kształty, grobowce zaś ludzi możnych, książąt i wysokich dostojników ozdobione są pomnikami o architekturze bardziej skomplikowanej. Podajemy tu rycinę, przedstawiającą cmentarz,

okalający jedne ze świątyń w Nangcisaki, którego groby, rozrzucone w nieładzie, pozwalają nam powziąć pewne wyobrażenie o obu typach takich pomników (fig. 208). Ponieważ ilość świątyń japońskich jest tak znaczna, że każde z większych miast posiada ich po kilkaset, a wiele innych wznosi się wśród pól i ogrodów, oddalonych od wszelkich ważniejszych centrów ludności, naturalnym jest tego wynikiem, że tylko niektóre z nich odznaczają się większemi rozmiarami i wspaniałym pozorem, większą zaś ich część stanowią -małe domki modlitwy, które w miniaturze naśladują ogólny charakter wielkich świątyń, ale podobne są raczej do kiosków

шт

та:цишнкМ11

■ ..л .\ ;л\.\|'\\к

i

Съ р'с‘ >

Як

SES ЯК 1

If,

I -7

тм

\а!

„ < - J&gææ»« -sT" „ AYMliiiR „

ВдмДИЬ

■г

si

-ó

wm

Шь-У: -v;~    им '■ни»

I.

--

pr:

шн

.•Л-

A,

-гя

§Ш

igggS

âss'J-

Fig. 208. Cmentarz w Nangasaki.

lub altan o jednej małej izdebce, jak widzimy to z ryciny, przedstawiającej jeden z takich przybytków wyznawców syntoizmu (fig. 209).

Źródła japońskie są bardzo skąpe w wiadomości dotyczące dziej ów architektury narodowej, i większą część informacyj jakie posiadamy pod tym względem, zawdzięczamy misyonarzom portugalskim, jak np. księdzu Almeida, który pisał w drugiej połowie XVII. wieku, lub współczesnym uczonym europejskim przebywającym dłuższy czas w Japonii, a mianowicie p. Conder, profesorowi architektury w cesarskiem kolegium w Yeddo. Przy systemie budownictwa przyjętym przez Japończyków, oraz przy częstych pożarach i trzęsieniach ziemi nawiedzających ich kraj, starożytne gmachy przechowane dotychczas, należą naturalnie do rzadkości, i można twierdzić, że z małemi bardzo wyjątkami, na które położymy nacisk w toku naszego opowiadania, najdawniejsze autentyczne zabytki budownictwa dziś istniejące, sięgają zaledwie XV. wieku, wszystkie zaś budowle roszczące pre-tensye do większej starożytności, były albo w całości, albo w znacznej części, przebudowywane w epokach późniejszych.

Ili

PPM ' :H!

Si;

I Ш

pUt.'l,!

'if ;i

me

;gj-;r"

ïü

Fig. i£09. Mala świątynią japońska.

Pierwsze historyczne świątynie były wznoszone prawie wyłącznie w prowincyi Ize, uważanej za ziemię świętą Japończyków, w której także dotychczas znajdują się drukarnie, pro⁻dukujące urzędowe kalendarze, ukła- E dane przez nadworną akademią mi- ü kada. Najdawniejszym pomnikiem budownictwa religijnego o jakim wspominają tradycye miejscowe, była świątynia Wataraye, wzniesiona przez cesarza Ikume w I. wieku naszej ery ; w wieku następnym została zbudowana nad zatoką O wari świątynia Assuta, w której złożono święty miecz pierwszego mikada; w wieku V. powstała świątynia w Użi, w wieku zaś VI., zawsze w prowincyi Ize, wzniosły się: świątynia Nai-ku, poświęcona bogini Amateras, świątynia Ge-kn, gdzie czczono bożka Taio-keo, i kaplica Simoyaziro, zbudowana na cześć jednego z mikadów, zmarłego w 585 r. i zaliczonego do rzędu kamich. W VII. wieku syntoizm pozyskał kilka nowych przybytków, a między innemi: świątynię w Midera, świątynię Szima-Idzuku, położoną na jednej z wysp morza wewnętrznego a słynną swym bogatym skarbcem, i sławną świątynię wzniesioną na szczycie wulkanu Fuziyama przez Szoodo-Szoonina, uznanego przez Japończyków za świętego ; jednocześnie zaś powstały pod dyrekcyą znanego propagatora buddhaizmu, Szo-toku-taiszi, liczne tera buddhyj-skie, w których rzędzie najznakomitszą była świątynia Horiuii.

Z wiekiem VIII. rozpoczyna się pierwszy świetny okres budownictwa japońskiego, a ówczesna stolica mikadów, Nara, zapełnia się wspaniałemi świątyniami, którym dotychczas zawdzięcza swój charakter miasta świętego. Cesarz Sziumun wznosi wielką świątynię Todaiźi, poświęconą Buddzie japońskiemu — Dai-butsu — zabudowaną w kwadrat, o bokach długich na 60 sążni, której drzwi główne i sufit, wsparty na 98 kolumnach, liczących 3 V2 S£^ni obwodu, miały dotychczas przetrwać nietknięte; cesarz Kuanmu buduje na górze Hyeizan wielką świątynię Enriakudzi, rodzaj Watykanu buddhyjskiego, w Nara zaś wznosi piękną świątynię bogini Kuanon i świątynię Hatszimana, podczas gdy Kobo-daiszi, reformator religijny dążący do połączenia buddhaizmu z syntoizmem, rzuca podstawy świątyni Todźi, poświęconej bóstwom obu wyznań. W IX. wieku powstały w Nara: świątynia Kassuga, poświęcona pierwszemu z Fuziwarów imieniem Kamatari, i świątynia Kubozi, rozłożona na kilku pagórkach połączonych pysznemi schodami z granitu ; opisuje ją szczegółowo ksiądz Almeida, podziwiając czarodziejski widok, jaki jej całość miała przedstawiać na zewnątrz, i lubując się wrażeniem, wywołanem przez potworne posągi bóstw, odbijające silnie od czerwonego tła jej ścian wewnętrznych. W tym samym czasie została wzniesiona świątynia Hatszimana w Kioto, ale najlepiej zachowanym szczątkiem tej epoki ma być świątynia Obaku w Uźi, w prowincyi Ize, założona przez kapłana buddhyjskiego, przybyłego z Annamu, której styl poważny i ślicznie wykonane szczegóły, znamionują jawnie wpływ indyjski.

W wiekach XII. i XIII. ruch artystyczny Japonii koncentruje się głównie w Kamakurze i jej okolicach, a głośne imię Yoritomy góruje nad innemi. Wielka dwupiątrowa świątynia Hatszimana, poświęcona przez szo-guna pamięci towarzyszów broni, daje dziś jeszcze chlubne świadectwo sztuce budowniczej z jego epoki ; jej wysmukła pagoda, jej dachy bardzo występujące, wsparte na kolumnach, pozbawionych podstaw ale posiadających kapitele w kształcie spłaszczonej półkuli, zdradzają wpływ indyjski, a w jej skarbcu przechowują starannie zbroję bohatera, jego dzidę i jego miecz ceremonialny. Yoritomie także zawdzięcza swe powstanie świątynia szinto w Isziyama, a jeden z jego następców, Yoritsune, wzniósł świątynię Tokofudżi w Kioto. Wiek XV., tak świetny pod innemi względami, mało zostawił pomników religijnych godnych uwagi, z wieku zaś XVI. zacytować trzeba wspaniałą świątynię Niszi-Onguandźi w Kioto, wykończoną przez Taiko-Samę Hide-Yoszi w 1578 roku.

Ale złotym wiekiem architektury japońskiej jest wiek XVII., a szczególnie epoka panowania Yemitsu, trzeciego szoguna z dynastyi Tokun-gawa. Wtedy to powstały owe prześliczne pięciopiątrowe pagody w Kioto, Osaka i Nikko, które wytwornością swych kształtów i bogactwem ozdób czarują podróżnych; wtedy zostały wzniesione w Yeddo trzy wielkie świątynie : Uyeno, Sziba i Assaksa, z których pierwsza została zniszczona podczas wojen domowych z 1868 roku, drugą spalił pożar w r. 1873, a trzecia, poświęcona dobrotliwej bogini Kuanon, jest do dziś dnia najpiękniejszą ozdobą dawnej stolicy szogunów; wtedy, nakoniec, ujrzały światło dzienne

dwa najprzepyszniejsze pomniki, jakie Japonia kiedykolwiek wydała, dwa arcydzieła największego z jej architektów, Hidari Zingora: wielka świątynia Tszioin w Kioto, przezwana dla swego ogromu Świętym Piotrem japońskim, i świątynia w Nikko, poświęcona czci wielkiego szoguna Hie-yasa i zawierająca jego zwłoki.

Świątynia z Nikko tworzy jakby duże miasto rozrzucone wśród głębokiego jaru, pokrytego bujną roślinnością, główne zaś jej części pną się po stokach wyniosłej góry, w której wykrojono olbrzymią czworokątną przestrzeń, dla pomieszczenia właściwego przybytku. Tak więc, przybytek ów panuje zwysoka nad całem otoczeniem, podczas gdy jego najwyższe szczyty zarysowują się na pionowej ścianie góry, podtrzymywanej przez kilka rzędów cyklopejskich murów, a uwieńczenie tego cudownego obrazu, wyjętego, rzec można, z Tysiąca i jednej nocy, stanowi las drzew niebotycznych, strzelający na kilkaset stóp ku niebu i obejmujący swemi ramionami wzgórze, przybytek, parów i całą świątynię. Niepodobna zyoryento-wać się w tym chaosie : dziedzińce postępują za sobą w nieskończonych szeregach ; otworzywszy jednę bramę, spostrzega się przed sobą dziesięć bram nowych; a każdy dziedziniec ma swoje odrębne kioski, swoje pagody, tori, latarnie, swoje studnie przykryte wspaniałemi dachami, swoje biblioteki i składy na sprzęty kościelne. Każda ściana zdobna jest w tafle i fryzy, rzeźbione z nadzwyczajną delikatnością; każdy dach, od szczytu po brzegi, przystrojony czołówkami, naszczytkami i pełzającemi zwierzętami z drzewa, terrakoty lub bronzu ; wysunięte brzegi dachów spoczywają na piętrzynach wycinanych w najwytworniejsze desenie, a wszystkie płatwy, belki i krokwie są heblowane i polerowane z największą skrupulatnością, pokryte laką lub obite blachą metalową, podczas gdy każdy ćwiek i każda śruba mają główki cyzelowane z jubilerską drobiazgowością, a oddzielne części tak są szczelnie spojone z sobą, że nigdzie nie można zauważyć najmniejszej szparki. Ościeże drzwi ujęte w prześliczne ramy z gałązek pełnych kwiecia, fryzy i gzymsy o wycięciach ażurowych, w których ludzie i zwierzęta plączą się wśród fantastycznej wegetacyi, sufity rzeźbione w głębokie kwadraty lub wsparte na wiązaniach nadzwyczajnej śmiałości i elegancyi, kolumny o malowidłach naśladujących bogate draperye, zwieszające się w szlachetnych fałdach, nakoniec główna brama wchodowa pokryta całym światem postaci i roślin, rzeźbionych z niezró-wnanem mistrzowstwem przez samego Hidari Zingoro, wszystko to zadziwia na pierwsze wejrzenie oko Europejczyka, razi go swą ekscentrycznością, sprzeciwia się jego pojęciom estetycznym, ale wkońcu wabi, pociąga, przykuwa, olśniewa i wprawia w zachwyt niewypowiedziany. Przyj ąwszy raz zasady sztuki japońskiej takiemi, jakie je stworzył i wyrobił geniusz naro-

23

Szkic historyczny. T. I.

do wy, trzeba przyznać, źe w świątyni w Nikko sztuka ta wypowiedziała swe ostatnie słowo, a najzagorzalsi jej przeciwnicy muszą uderzyć czołem przed tern fantastycznem marzeniem, ujętem w drzewo.

Przy świątyni z Nikko bledną najpiękniejsze dzieła współczesne jej lub dawniejsze, a cóż dopiero mówić o utworach późniejszych, należących już do epoki względnego upadku. Zresztą świątynie japońskie są tak liczne, że wymienienie setnej ich części zabrałoby spory tom, bez żadnej korzyści dla czytelnika; w Yeddo zajmują one czwartą część przestrzeni całego miasta, samo zaś Kioto liczy ich pięćset, wśród których podróżni wyróżniają świątynie: Nanźienii, otoczoną uroczemi ogrodami, — Kur odami, z cmentarzem pełnym posągów i z wytworną pagodą, z której oko ogarnia całe miasto, — Niakwaźi, .sławną swemi odwiecznemi klonami, — Yeikando, zagłębioną w tajemniczym gaju, — Szmiodo, całą okrytą pięknemi płaskorzeźbami, ale nie zapuszczajmy się dalej w tę nomenklaturę, która do

,;,'P

.■»

:::

4-

IE;

W//U

PS

il

г-

WsmSlSSSm

Fig. 210. Główna ulica w Yeddo.

niczego nas doprowadzić nie może, a przejdźmy do architektury świeckiej, godnej tego, ażeby jej parę kartek poświęcić.

Można powiedzieć w ogólności, że wszystkie budowle świeckie Japończyków, teatry, gmachy publiczne, pałace i domy prywatne wyglądają na zewnątrz dość ponuro i skromnie, szczególnie gdy je porównamy do jaskrawych świątyń buddhyjskich ; cały przepych pałaców cesarskich i_ książęcych koncentruje się we środku, napozór zaś, tylko rozmiarami i obszarem zajętej przestrzeni różnią się one od domów zamożnych mieszczan. Ponieważ świątynie i wszystkie okazalsze gmachy wznoszą się zwykle na małych wyniosłościach i górują nad resztą otoczenia, miasta japońskie podobne są do jezior o wzburzonych falach, z których występują gdzieniegdzie kępy i wysepki, a tylko najeżone są wysokiemi rusztowaniami z drzewa, które służą za obserwatorya dla straży ogniowej i są niezbędne przy ciągłych

pożarach nawiedzających te grody. Zresztą, pozorem ogólnym miasta japońskie mało się różnią od chińskich: na główne ulice, zwykle bardzo szerokie (fig- 2io), dają przeważnie skromne domy dostatnich mieszczan (fig. 211) i sklepy poprzedzone szyldami, które przypominają znane nam już szyldy z Pekinu, ale są znacznie mniej ozdobne i składają się najczęściej z dwóch tylko słupów, połączonych poprzeczką, z której zwiesza się bandera z napisem, a nad nią

——»rl

■i'ij'.kpl

unosi się smok, wąż s__

Fig. 211. Dom prywatny japoński.

lub inne jakieś zwierzę ПИВШИЙ symboliczne dużych rozmiarów, z drzewa rzeźbione ; uliczki przecinające arterye główne, są zwykle głuche i puste, gdyż z obu ich stron ciągną się palisady, okalające rezydencye książąt lub wysokich dygnitarzy, albo też ubogie domki ludu. Największą może ozdobę miast stanowią mosty, które na większych rzekach są zwykle drewniane i wtedy odznaczają się elegancyą form i nadzwyczajną śmiałością łuków.

na

na

Każda rezydencya prywatna, czy to pałac mikada, czy mieszkanie najskromniejszego obywatela, nosi zawsze w Japonii ogólnikowe miano yaszki. W kraju wiecznie zagrożonym trzęsieniami ziemi i straszliwemi uraganami, największą zaletę gmachu mieszkalnego stanowią jego moc i trwałość a zarazem lekkość; to też architektom głównie chodzi o otrzymanie tego wrażenia: zamiast ukrywać, jak się to u nas czyni, rozmaite składowe części budowli, starają się oni, przeciwnie, uwydatniać je o ile możności; słupy, belki, wiązanie dachu, wszystko to, w najwspanialszych nawet pałacach jest zostawione na wierzchu, tak, aby oko uspokajało się na widok środków ostrożności, przedsięwziętych dla ochronienia całości gmachu. Najważniejszą częścią każdego domu jest dach, zwykle dość płaski, pokryty ciężką dachówką po miastach i u ludzi możniejszych, a deskami drewnianemi przytrzymywanemi kamieniami, w chatach wiejskich i u biedniejszych mieszkańców ; wystaje on często na trzy z górą metry od ścian i bywa wsparty na kolumnach, odległych od siebie sześć mniej więcej stóp, przez co powstaje otwarta galerya, okalająca cały dom. Ściany zewnętrzne z bambusu, wypełnione tynkiem i malowane biało, wyglądają jakby były murowane, a wybite w nich liczne i szerokie

23*

otwory, zaklejone przeźroczystym papierem, zastępują okna; przedziały wewnętrzne otrzymują się zwykle zapomocą ruchomych przegród, ustawianych dowolnie i oklejanych papierem kolorowym, a najskromniejsze domki odznaczają się zawsze wielkim porządkiem i czystością. Podłogi ułożone z desek, wzniesionych na parę stóp nad ziemią i pod któremi powietrze swobodnie przewiewa, pokryte są ozdobnemi plecionkami — tatami— które służą za siedzenia w dzień, a za posłanie w nocy. Mebli zazwyczaj jest bardzo mało: pod ścianami stoją komody z białego drzewa—todana, i tantsu, szafki rozbierające się na części, a utworzone z ruchomych przegród podobnie jak sam pokój, środek zaś izby zajmuje szibaszi, rodzaj brasera, które służy do rozmaitych użytków kuchennych, a około którego koncentruje się całe życie rodzinne; wytworniejsze mieszkania ozdobione są nadto malowidłami, zawieszonemi na miejscu honorowem, specyalnie

Wwnunmifi-

LóO....................-tl

Si

,1'

co ;

Ca

vO

JAPONIA.

I

-A.

Fig. 212. Brama pałacu szogunów w Yeddo.

na to przeznaczonem a zwanem tokonoma, etażerkami z laki zapełnionemi naczyniem porcelanowem, dużemi bronzowemi wazonami pełnemi kwiatów, jednym lub dwoma zbytkownemi parawanikami i lekkiemi meblami z bambusu.

Rezydencye ludzi możnych rozciągają się zawsze na ogromnych obszarach ; jeżeli w Yeddo czwartą część miasta zajmowały świątynie, to drugie tyle powierzchni znajdowało się pod pałacami szoguna, wysokich dygnitarzy i daimiów. Pałac szoguna, jedyna z siedzib urzędowych przystępna dla cudzoziemców aż do czasów rewolucyi z 1868 r., tworzył prawdziwą fortecę: zbudowany na znacznem wyniesieniu, broniony był przez dwie fosy, jedne szeroką na 70, a drugą na 200 stóp, i przez wały utworzone z olbrzymich brył kamienia, ciosanych w nieforemne wieloboki a nie spajanych żadną zaprawą, gdyż jest to jedyny rodzaj muni, opierający się jakotako skutkom trzęsienia ziemi, wejścia zaś do wnętrza rezydencyi strzegły masywne kamienne bramy, z których jednę tu podajemy (fig. 212). Przestrzeń zajęta przez pałace namiestnika cesarskiego, wynosiła blisko czterdziestu kilometrów kwadratowych, a środki obronne które wymieniliśmy, wymownie świadczą, jak dotykalnemi gwarancyami władza jego musiała się otaczać.

Mieszkania znakomitszych daimiów tern różniły się od rezydencyi szoguna, że za całe zamknięcie miały tylko wysokie mury lub palisady drewniane, w niczem jej jednak nie ustępowały pod względem obszaru i przepychu; sam książę Satsumy posiadał w Yeddo 18 pałaców, w których mieściło się 6000 dworzan i 20,000 żołnierzy jego milicyi; o potędze i bogactwie tego możnowładcy mógł nam dać najlepsze wyobrażenie jego pawilon, umieszczony podczas wystawy z 1867 r. w Paryżu, który ze wszech miar rywalizował z wystawą samego szoguna, ówczesnego pana Japonii. Inni daimiowie : książęta Nagato, Toza, Hizen, Kaga i t. d. nie dorównywali wprawdzie w przepychu księciu Satsumy, ale i ich pałace, wznoszone w epoce gdy system feodalny utrzymywał się w całej sile, były przeznaczone do mieszczenia w sobie całej kohorty domowników i ludzi zbrojnych, nieodłącznych od dworów panów udzielnych, dziś więc, gdy ustrój społeczny Japonii uległ radykalnemu przekształceniu, te olbrzymie gmachy tracą naturalnie wszelką racyą bytu, i albo muszą świecić pustkami, albo też całkiem zmienić swe pierwotne przeznaczenie. Ten sam los spotkał także pałac Goszo w Kioto, dawną rezydencyą mikadów, gdyż został on opuszczony po ostatniej rewolucyi, a cesarz przeniósł swą urzędową siedzibę do Yeddo, centrum ruchu politycznego, gdzie wznosi się obecnie dla niego nowy pałac, na który wpisuje się corocznie do budżetu państwowego kwota blisko półtora miliona franków ; będzie to zapewne duża machina bez żadnego wybitnego charakteru, łącząca w sobie wszystkie możliwe style, gdyż przy dzisiejszym eklektyzmie panującym wszechwładnie w Japonii, tradycye sztuki narodowej zostały zatracone, a wśród budowli powstających w tej chwili z funduszów publicznych, największą rolę grają koszary, stawiane na wzór europejskich.

Najdawniejszym z monumentalnych yaszki cesarskich o jakich wspominają źródła japońskie, był pałac Assakura, wzniesiony w VII. wieku w Siga przez cesarza Tendzi-Tenno, a który został przez kilka wieków wzorem dla wszystkich rezydencyj monarszych. W VIII. wieku mikado Kuanmu wybudował w Kioto pałac Heianzio, ale nigdy w nim stale nie przemieszkiwał, przenosząc nadeń starą siedzibę swych poprzedników w Nara; dopiero w wieku IX. cesarz Uda przeniósł stanowczo stolicę państwa do Kioto, gdzie wzniósł nowy pałac Goszo, który aż do ostatnich lat nie przestał być stałem mieszkaniem mikadów i ich dworu. Pałac Goszo został w części zniszczony przez pożar w XVII. wieku, ale natychmiast odbudowany, i dziś, pomimo swego opuszczenia, przedstawia on jeden z najpiękniejszych typów tego rodzaju architektury ; wielka sala audyen-cyonalna imponuje swym ogromem i swoją prostotą : cały jej zbytek koncentruje się w suficie, rzeźbionym w misterne kwadraty, i w ściennych malowidłach wyobrażających bogatą florę tropikalną; dekoracyą jej cesarz Uda był powierzył najznakomitszemu artyście swego czasu, malarzowi Kanaoka, ale wątpliwem jest a nawet mało prawdopodobnem, ażeby krajobrazy dziś istniejące, miały być, jak chcą niektórzy pisarze, ręki tego starego mistrza. Ściany sąsiedniej sali, jakby dla antytezy, przedstawiają pejzaże zimowe, najciekawszą jednakże część pałacu stanowią prywatne apartamenta cesarskie i sala trybunału, które zdają się rzeczywiście pochodzić z odległych czasów cesarza Udy.

Dwaj szogunowie z dynastyi Aszikagów, Yoszimitsu i Yoszimasa ozdobili Kioto w XV. wieku dwoma prześlicznemi pałacami : Kinkakudżi i Ghinkakudźi, które przetrwały dotąd nietknięte, i mają przedstawiać, zdaniem krytyków japońskich, najczystsze typy ich architektury narodowej. Pełne harmonii proporcye tych gmachów, wytworne ich kształty, ich dachy proste i równe, najbardziej je zbliżają rzeczywiście do dawnych świątyń szinto ; surowość dekoracyi zewnętrznej, wykluczająca wszelkie zbyt krzyczące ozdoby, potęguje jeszcze to podobieństwo, a urocze ogrody słynne w całej Japonii, które je otaczają, tworzą cudne tło, podnoszące w dwójnasób piękności architektoniczne ; bogactwo ich wewnętrznego urządzenia miało być nadzwyczajne : sufity były obite srebrną blachą, ściany pokryte okładzinami z drzewa rzeźbionemi w najdelikatniejsze desenie, i dziś, pomimo kilku upłynionych wieków, przechowały one wiele śladów dawnej świetności. Do rzędu wspaniałych gmachów w które, jak widzimy, tak obfitowało Kioto, trzeba jeszcze dodać pałac Himkaku, zbudowany na rozkaz Taiko-samy, który pomimo swego plebejuszowskiego pochodzenia musiał posiadać wysokie poczucie piękna, jeżeli w każdej gałęzi artystycznej produkcyi Japonii znajdujemy ślady jego działalności.

Oprócz swych wspaniałych rezydencyj stołecznych, tak mikado jak szogun, a także każdy z daimiów posiadali w swoich prowincyach zamki warowne, tak zwane siro, w których przechowywali swoje skarby, a czasami dłuższy czas przemieszkiwali, zabezpieczeni od napadów nieprzyjacielskich. Już cesarz Sziumun wzniósł w VIII. wieku zamek Taga, w prowincyi Mutsu, a szczątki jego do dziś dnia istnieją; Yoritomo, dla umocnienia swej władzy, pozakładał w Otsu, Zeze i Mmakudżi potężne warownie,

świadczące dotychczas o jego potędze; zamek w Osaka, którego szkic tu podajemy według ryciny holenderskiej z 1700 r. (fig. 213), był dziełem Taiko-samy, a jego mury cyklopejskie złożone z olbrzymich kamieni, liczących niekiedy do czterechset metrów kubicznych objętości, urągają dotąd trzęsieniom ziemi i działaniu

[I

Fig. 213. Zamek w Osaka.

czasu. Był on najpierwej otoczony 7g= fosą, 60 łokci szeroką a 5 łokci głęboką, za którą wznosił się mur z popielatego kamienia, wysoki na 27 łokci nad powierzchnią wody i broniony przez 16 masywnych wieź; drugi mur wewnętrzny miał 25 łokci wysokości i był poprzedzony kanałem, 40 łokci szerokim, w samym zaś środku fortecy wznosiła się sześciopiątrowa wieża o wystających dachach, z których dwa pierwsze miały być kryte dachówką, dwa drugie ołowiem, piąty miedzią, a szósty blachą złoconą. Nakoniec, zasługuje jeszcze na wzmiankę zamek Nagoya, rozpoczęty przez Kiyomasę na początku XVII. wieku, a przechowany dotychczas bez żadnego uszkodzenia ; podziwiano szczególnie dwie duże ryby z grubej blachy złotej, wieńczące szczyt głównej jego wieży, które miały sprawiać czarujący widok gdy padały na nie promienie słońca i były widzialne na kilkanaście mil wokoło, a z których jedna figurowała na wystawie wiedeńskiej z 1873 roku; lecz nietylko owym rybom zamek Nagoya zawdzięcza swoję sławę: piękne rzeźby jego

ścian i jego sufity kaseto wane są słynne w całej Japonii, a jako całość, uchodzi

on

za jeden z najdoskonalszych utworów budownictwa zło-

tego wieku.

Opisawszy ważniejsze typy gmachów Japonii, zastanówmy się teraz nad samą istotą jej budownictwa i postarajmy się streścić w kilku słowach jego ogólną charakterystykę. Pod względem technicznym, wybitnemi cechami architektury japońskiej są : wyłączny użytek drzewa jako mate-ryału budowlanego, przewaga próżni nad częściami pełnemi, nadzwyczajna sumienność i drobiazgowość w wykończeniu szczegółów, oraz pierwszorzędne znaczenie przywiązywane do dekoracyi, z poświęceniem ogólnego planu; można powiedzieć, że ściany w budynkach japońskich wcale nie istnieją, a przynajmniej redukują się do wątłej i cienkiej kleconki, której jedyną wartość stanowią ozdoby zewnętrzne, dodatkowe, ważnemi zaś składowemi częściami są tylko słupy podtrzymujące dach i sam dach, a szczególnie ten ostatni, w którym koncentruje się cały organizm gmachu, który przygniata wszystko swym ciężarem i przykrywa wszystko swym cieniem. Studyując utwory budownictwa japońskiego, nigdzie nie spotykamy tych długich linij poziomych, majestatycznych i poważnych, uspokajających, rzec można, duszę, ani tych kopuł i łuków strzelających ku niebu i unoszących myśl naszę w wysokie sfery; linie krótkie, ucinane, mkną gdzieś i giną zprzed oczu widza; kolumny kryją się pod osłoną olbrzymich dachów, dachy zaś same przedstawiają jakby fale morza miotane burzą ; taż sama fasada zarysowuje kilka odrębnych części budynku, które cisną się jedne na drugie bez związku i jedności. Słupy i kolumny zanadto oddalone od siebie, tworzą ogromne próżnie, które, gdy są zamknięte ruchomemi przegrodami, przybierają niemiły pozór dużych powierzchni nagich i nudnych, bez rzeczywistej trwałości, gdy zaś są otwarte, pozwalają oku zagłębiać się w ciemne wnętrze, które zbliska ukazałoby mu niejeden ciekawy szczegół, ale zdaleka pozbawione jest wszelkiej cechy interesującej. Czy połączone razem, czy też trzymane oddzielnie, rozmaite części gmachu nie odpowiadają sobie symetrycznie : portyk rzadko kiedy zajmuje punkt środkowy ; ścieżki i drogi prowadzące od jednych bram do drugich, przecinają dziedzińce w liniach ukośnych, dyagonalnych, a wysokość budynków, z małemi bardzo wyjątkami, jest prawie zawsze jednostajna, bez względu na ich rozległość.

Gdy się spogląda na te chaotyczne nagromadzenia różnorodnych kształtów, okiem przywykłem do powagi i harmonii klasycznych dzieł sztuki, gdy się myślą unosi w świat ideałów i absolutnego piękna, wszystko to musi się wydać potwornem, bezmyślnem i barbarzyńskiem ; ale odepchnąwszy na chwilę te wspomnienia i wyższe aspiracye, wyzwoliwszy się zpod wpływu nabytych teoryj, przyswojonych sobie pojęć i uprzedzeń rasowych, a ulegając wrażeniom chwili i powodując się litylko sensacyą zewnętrzną, nie będziemy się mogli oprzeć urokowi i znajdziemy, że w braku natchnienia, jasnej idei przewodniej i głębszego uczucia religijnego, jest tu wiele oryginalności w pomyśle, bujnej wyobraźni, a przede-wszystkiem wiele prawdziwego zrozumienia przyrody i nadzwyczajna zgodność między samym obrazem a jego ramami. Pierwiastków architektury japońskiej nie trzeba szukać we wzniosłych pojęciach o bóstwie lub w idealnych spekulacyach umysłu ludzkiego, ale w łąkach umajonych kwieciem, w kaskadach spadających z gór, w falach morskich rozbijających się o nadbrzeżne skały, w fantazyi i kaprysach rozbujałej roślinności, słowem, w całym nieładzie otaczającej natury. Gdy raz się zgodzimy na takie premisy, gdy zważymy, że artysta japoński nie jest zdolnym wznieść się do abstrakcyjnej symboliki, która jest dla nas właściwą dziedziną architektury, ale że obraca się on na gruncie realniejszym i szuka natchnienia w bezpośrednich wrażeniach jakie nań wywiera świat otaczający, że jednem

słowem jest on więcej malarzem aniżeli budowniczym, wtedy pogląd nasz na jego dzieło wypadnie korzystniej. Wtedy przyznamy, że architektura japońska posiada właściwą sobie logikę i jedność pomysłu, że wypełnia zadanie do którego była przeznaczoną, że harmonizuje z krajobrazem którego staje się naturalnem dopełnieniem, że nakoniec jest rzeczywistym wyrazem potrzeb i zamiłowań narodu.

Świątynia japońska staje się sobą wtedy dopiero, gdy ją zestawimy z całem jej otoczeniem, gdyż nikt może nie pojął tak dobrze jak Japończycy, ile piękna udzielają sobie wzajemnie natura w połączeniu ze sztuką: w klombie bambusów i kryptomeryj ustawią oni mały budynek odosobniony i tajemniczy; wśród parku o niebotycznych drzewach wzniosą złociste i pstro zabarwione pagody ; na skłonie spadzistego wzgórza rozłożą piętrzące się jedne nad drugiemi części świątyni i połączą je schodami z granitu, jak w Kamakurze, lub też, jak w Nikko, w głębokim jarze o tysiącznych strumieniach rozrzucą całą nekropolią wielkich szogunów, której coraz nowy szczegół odkrywa się kolejno przed zdumionem okiem przechodnia; nie ma, zdaje się, wzgórza, któreby nie posiadało swej świątyni, nie ma świątyni, któraby nie miała obok siebie lasku, a przynajmniej rzuconych kilku klombów sosen lub cedrów. Rzeczywista więc piękność arcydzieł budownictwa japońskiego mieści się nie tyle w ich strukturze, ile w ich malowniczości ; koloryt i dekoracya, oto ich dominujące zalety, które jednak same przez się nie mogłyby wystarczyć dla stworzenia dzieł sztuki w podniosłem tego słowa znaczeniu, i dlatego każdy z najdoskonalszych gmachów japońskich straciłby zupełnie na uroku, gdyby był przeniesiony na równe i czyste pole, lub ustawiony na jednym z placów dużych naszych miast ; wielką zatem a może największą zasługą takiego Hidari Zingoro i innych słynnych mistrzów z XV. i XVII. wieków było to, że zrozumieli oni, iż cała ich siła spoczywa w owym węźle tajemniczym łączącym ich geniusz z naturą, i w ten tylko a nie inny sposób stworzyli dzieła, które, jak świątynia w Nikko, sprawiają tak silne wrażenie, że na widok ich jeden z najlepszych znawców Japonii i najsurowszy może krytyk jej artyzmu, p. Bousquet, nie może się powstrzymać od wykrzyknięcia: »U stóp świątyni Gongen-Samy, podobnie jak przed kościołem Notre-Dame, podobnie jak w Bourges, jak w Rzymie i Atenach, duch ludzki czuje się zarazem podniesionym i przygnębionym!«

Rzeźbiarstwo.

jf^iioajdawniejsze rzeźby japońskie sięgają epoki wprowadzenia buddhai Mili z mu do tego kraju, a nawet najstaroźytniejsza znana statuetka dre

wniana, przechowana w świątyni Horiużi, przypisywana jest powszechnie wielkiemu propagatorowi nowej religii, Szo-toku-taiszi, i ma przedstawiać portret jego syna; drugi zaś znakomity krzewiciel buddhaizmu, Kobo-daiszi, był także rzeźbiarzem, i zostawił w świątyni Todżi w Kioto wiele swoich prac, w rzędzie których wymieniają grupę wyobrażającą dziewiętnaście bóstw buddhyjskich, otaczających postać samego Sakya-Muni. Pierwsze więc utwory rzeźbiarstwa japońskiego zrodziły się pod wpływem Indyj, co się łatwo tłómaczy tem, że syntoizm w pierwotnej swej czystości, odrzucał wszelkie antropomorficzne przedstawienia bóstw i zadowalniał się ich symbolami, trudno zaś zaliczać do rzędu dzieł sztuki owe nieforemne bałwany, które, jak widzieliśmy, zostały pierwszy raz ulepione z gliny przez atletę Nomino-Sukune w 3 roku przed Chr., a których okazy i dziś czasami się wynajdują obok szkieletów ludzkich, w starożytnych grobowcach.

Wielkie rzeźbiarstwo, sztuka przedstawiająca człowieka w elegancyi ruchów, w majestacie postawy lub w głębokości myśli, nie cieszyło się nigdy wielkiem powodzeniem u Japończyków i nie zajmuje prawie żadnego stanowiska w zakresie ich artyzmu ; nieczuli są oni na piękność kształtów, nie dążą do podnoszenia człowieka, do uwydatniania jego postaci zapomocą szlachetnych linij które go charakteryzują i do uwieczniania jego pamięci w bronzie lub marmurze. Z drugiej strony, bronz jest drogi, marmur w Japonii wcale nie istnieje, jako więc jedyny materyał pozostaje drzewo, lub ów granit popielaty, szorstki, trudny do obrabiania i mało się nadający do zadośćuczynienia wymaganiom sztuki. Uciekano się wprawdzie, w braku innych, i do tych niewdzięcznych ciał ; rzeźbiono figurynki drewniane o malowanych oczach, ustawiano w ogrodach niekształtne posągi kamienne, ale z chwilą ukazania się pierwszych bronzów chińskich, zwrócono się prawie wyłącznie ku temu kruszcowi, który pozyskał ogólne uznanie, ale z powodu jego kosztowności, artyści marzący o dziełach szerszego pokroju, musieli kołatać o subsydya do bogato uposażonych świątyń, i dlatego większe utwory rzeźbiarskie spotykają się jedynie w sztuce religijnej.

Najwyższym wyrazem tej sztuki jest typ tysiące razy powtarzany samego Buddhy, czyli japońskiego Dcii-butsu; widzimy go w bronzie lub kamieniu, zawsze prawie w kolosalnych rozmiarach, na całej przestrzeni Japonii; atrybuty jego zmieniają się, w miarę jak artysta stara się o oddanie

większego lub mniejszego stopnia jego doskonałości ascetycznej, ale postawa zostaje zawsze ta sama, spokojna, zamyślona, pogrążona w kontem-placyi nieskończoności ; nie jest to ani Bóg ani człowiek, ale tylko esencya żywa, dusza ludzkości, pracująca z nadzwyczajnem natężeniem myśli, nad rozwiązaniem wielkich zagadnień świata i życia; a ponieważ sztuka nie jest zdolna do oddania pojęć tak oderwanych i abstrakcyjnych zapomocą litylko wyrazu, ucieka się tedy do olbrzymich proporcyj i w ten sposób stara się wywołać wrażenie nieskończonej potęgi i niezgłębionego marzenia.

Już w VII. wieku zostały ulane pierwsze bronzowe posągi Biiddhy na rozkaz cesarza Kotoku, ale arcydziełem tego rodzaju jest sławna statua umieszczona w świątyni Dai-butsu w Nara, a wykonana w 739 roku, za panowania mikada Sziumuna, ze składek publicznych zbieranych w całem państwie. Jest to jeden z najbardziej zadziwiających okazów rzeźby, jakie istnieją w świecie, a w każdym razie największy ze znanych posągów bronzowych : wagę jego obliczają na 450,000 kilogramów, ma on 30 metrów wysokości, a gdyby bóstwu nadać postawę stojącą, ogólna wysokość wyniosłaby 42 metrów, to jest dwa razy więcej od rozmiarów wielkiej statuy św. Karola Boromeusza nad jeziorem Maggiore. Buddha z Nary spoczywa na symbolicznym kwiecie lotusu, pogrążony w zupełnej nieruchomości i w jakiejś zaziemskiej zadumie ; prawa jego ręka otwarta i wzniesiona do góry jakby dla błogosławienia, gest wyrażający zupełne oderwanie się od rzeczy ludzkich i zapomnienie o wszystkiem co może zamącać spokój duszy, a przytem powaga i giętkość fałdów draperyi oraz staranne modelowanie całego ciała, czynią z tego posągu najdoskonalsze i najszlachetniej pojęte dzieło, jakiem rzeźba japońska poszczycić się może. Na nieszczęście głowa Buddhy została uszkodzona przez trzęsienie ziemi z 855 r., a później przez pożar, i musiała być dorobioną przez jednego z artystów XVII. wieku.

Przez wieki następne, aż do wieku XIII., rzeźba pozostaje na zdobytej wysokości i wydaje niepospolite dzieła: z IX. wieku pochodzą piękne pomniki grobowe w Koyazan, niedaleko Osaki ; do tejże epoki należy książę G u a i у u n o, znany rzeźbiarz z czasów cesarza Seiwa ; a w wieku XII., za szogunatu Yoritomy, powstaje mnóstwo dzieł sztuki najrozmaitszych rodzajów. Znane są z tego okresu prześliczne latarnie i wazy bronzowe, zdobiące świątynię Dai-butsu w Nara ; statua bogini Kuanon w tejże świątyni; ogromne dzwony bronzowe pokryte znakomitemi płaskorzeźbami, z których jeden, umieszczony w Kioto, w pobliżu wielkiej świątyni Tszioin, mierzy sześć metrów wysokości i trzy metry średnicy u dołu ; ale najwspanialszym zabytkiem z czasów Yoritomy jest kolosalny spiżowy posąg Buddhy z Kamakury (fig. 214), mało ustępujący swemu poprzednikowi

z Nary. Ma on 20 metrów wysokości i spoczywa stawie, a w jego wnętrzu urządzono rodzaj kaplicy, do której dają wstęp arzwi, umieszczone wtyle podmurowania; poza jego jest mniej szczęśliwa jak u statuy z Nara, formy mniej szlachetne, draperye mniej szeroko

silnej kamiennej pod-

na

V'

traktowane, nakoniec całość posiada mniej potęgi i oryginalności, ale natomiast nie uległ on najmniejszemu uszkodzeniu, i głowa jego, zachowana doskonale, posiada daleko więcej wyrazu.

mi

fi

jaspa«

IllllilliiM

(к.

Fig. 214. Statua Buddhy w Kamakurze.

Z wiekiem XIII. rzeźba zaczyna się chylić do upadku, a odradza się dopiero w epoce Hieyasa, i dochodzi do kulminacyjnego punktu w wieku XVII., za rządów szoguna Yemitsu, które Japończycy uważają za początek złoteg'o wieku tak swojej architektury, jak rzeźby. Wtedy rzeczywiście żył i pracował H i d a r i Z i n g o r o, urodzony przy końcu XVI. wieku w Fuszimi, a uznany przez rodaków za największego ich architekta i rzeźbiarza; jego rzeźbione sufity w świątyni Tszioin, jego fryz ażurowy w zamku Nagoya, mają być arcydziełami wykończenia, ale całą miarę swego geniuszu miał on dać dopiero w płaskorzeźbach z Nikko, a szczególnie w wielkiej bramie wchodowej, całej wykonanej jego ręką, gdzie szeregi bogów i ludzi, zwierząt i ptaków, mają się zlewać w cudną całość z tłem, pokrytem bogatą roślinnością i wytwornemi deseniami niezrównanej fantazyi. Japończycy zachwycają się także nad jego kotem uśpionym, zamkniętym w świątyni z Nikko w osobnej srebrnej klatce, a ich przysłowie powiada, źe : »kto nie widział rzeźb Zingora w Nikko, nic nie widział«, ale nam się zdaje, źe jeżeli Zingoro i jego szkoła doprowadzili stronę techniczną swej sztuki do nieznanej dotąd perfekcyi, i w swych miniaturowych płaskorzeźbach okazali się niezrównanymi snycerzami, to w każdym razie obniżyli poziom rzeźbiastwa względnie do epok poprzednich, i swą drobiazgowością zadali cios śmiertelny rzeźbie posągowej. Jak dalece ta ostatnia upadła w wieku XVII., możemy o tern sądzić z następującego faktu : w świątyni Tokozi w Kioto znajdował się olbrzymi posąg Buddhy siedzącego na kwiecie lotusu, ulany z przepysznego bronzu złoconego i będący w całem znaczeniu tego słowa pięknem dziełem

sztuki; otóż, gdy posąg ten, zwany rusiana — jaśniejącym — został nadwerężony przez trzęsienie ziemi z 1662 roku, zamiast go odrestaurować, zastąpiono go nędzną podobizną z drzewa, oklejoną złotym papierem. Wprawdzie spotykają się jeszcze piękne statuy datujące i z późniejszych czasów : p. Cernuschi posiada w swym cennym zbiorze w Paryżu duży bronzowy posąg Buddhy, mający blisko pięciu metrów wysokości, a pochodzący, jak zapewniają, z końca XVIII wieku; znajdował się on w jednej ze świątyń Meguro, przedmieścia Yeddo, a po spaleniu świątyni pozostał na miejscu w zupełnem opuszczeniu, aż do czasu nabycia go przez dzisiejszego właściciela, który może się pochlubić, że posiada największy z bron-zów, jakie znamy w rękach prywatnych. Buddha z Meguro przypomina tak całym układem, postawą, jak modelowaniem i drobnemi nawet szczegółami wielki posąg z Nary, a w twarzy jego przebija się jakiś wyraz słodyczy i rzewności, który zeń czyni dzieło oryginalne i samodzielne, ale jeżeli rzeczywiście należy on do epoki jaką mu przypisują, jest w każdym razie rzadkim wyjątkiem, gdyż w ogólności powiedzieć można, że rzeźbiarstwo religijne, a szczególnie posągowe, miało tylko krótką chwilę świetności, i upadło z końcem XII. wieku.

Dai-butsu tak istotą swoją jak charakterystyką zewnętrzną nie należy do Japonii, ale jest postacią czysto indyjską, zrodzoną i wzrosłą pod tchnieniem rasy aryjskiej ; ile zaś razy Japończycy chcieli zmniejszyć jego kolosalne rozmiary, lub zmienić cechy uświęcone tradycyą, całe znaczenie i urok tego bóstwa upadały same przez się i posąg stawał się bezmyślnym i apatycznym bałwanem.

it

Obok spokojnej postaci Buddhy, dziwną stanowią sprzeczność narodowe typy panteonu japońskiego, stworzone po większej części w epokach dekadencyi : ów bożek wojny, Fudo-sama, którego posąg w Narita i wielu innych miej-scowościach, z szablą w ręku, otoczony płomieniami, wywija gwałtownym ruchem sznur, którym ma wiązać zbrodniarzy, i owe Tengu, bożki piekielne ludowej mitologii, brzuchate i potworne, z twarzami wykrzywionemi, z ustami otwartemi aż po uszy, z wytrzeszczonemi oczyma, wijące się w szalonych kontorsyach.

Fig. 215. Zwierzęce bożyszcze japońskie.

Do tej samej kategoryi należą zwierzęta strzegące wejścia do świątyń (fig. 215), tylko w nich, obok również potwornych i fantastycznych kształtów, więcej można znaleść prawdziwego artyzmu ; w ich wyrazie i spojrzeniu malują się najróżnorodniejsze namiętności, oddane z daleko większą prawdą i siłą, aniżeli

w twarzach 'ludzkich. Lwy korejskie u drzwi świątyni Kubozi w Nara, nacechowane są wielką potęgą i grozą; ptak o postawie szlachetnej i du-mnem wejrzeniu, przypominający orła lub sokoła i zdający się być godłem szlachetwa, żółw o ognistym ogonie otaczającym go jakby aureolą światła, mają w sobie coś prawdziwie imponującego i wywierają głębokie wrażenie. Inne bóstwa tego rodzaju zapożyczone są od Chińczyków i w ten sam mniej więcej sposób są traktowane : bożek Кг-lin i pies Fo (fig. 216) zupełnie są podobne u obu narodów, a smok jest tu także godłem najwyższej władzy, ale ma tylko trzy pazury u nóg, z których jedna ściska w szponach dużą perłę.

Fig. 216. Pies Fo.

Oj

sC

JAPONIA.

Oprócz bóstw właściwych, wielką także rolę grają w świątyniach japońskich posągi świętych, mędrców, kamich i apostołów doktryny buddhyjskiej ; w odtworzeniu tych postaci wycieńczonych postami i umartwieniami wszelkiego rodzaju, rzeźba staje się ascetyczną: zapomina o ciele, nie stara się o wierne modelowanie i o uwydatnienie rysów indywidualnych, ale dąży tylko do oddania wyrazu cierpienia i rezygnacyi. Lubując się w ułomnościach fizycznych, przedstawia czoła nadmiernie wypukłe, czaszki nieproporcyolnie wydłużone i okryte ogromnemi garbami, olbrzymie uszy zwinięte w trąbkę i t. d. W jednej świątyni Go-kiaku-rakkan w Yeddo znajduje się 500 takich posągów, w świątyni zaś Kwanwon w Kioto, gdzie obok bóstwa głównego o 36 rękach, stoi na straży sześciu rycerzy w zbroi, reszta przybytku jest zaludniona nieprzeliczoną ilością bożków drugorzędnych, ustawionych rzędami, tak, że najmniejsze znajdują się na przodzie, i że jednym rzutem oka można ogarnąć cały ten naród bożyszcz, których liczba ma dosięgać, według podań miejscowych, sakramentalnej ale nieprawdopodobnej cyfry 333,333.

Z wyjątkiem wielkich posągów Buddhy, wszystkie prawie mniejsze statuy są zwykle rzeźbione w drzewie i pokrywane laką, farbą i pozłotą, a ciało, zazwyczaj na różowo zabarwione, nadaje tym bożyszczom pozór nad wyraz wstrętny i nacechowany brutalnym realizmem. Polichromiczne są także owe głowy słoni i bajecznych zwierząt, zdobiące poprzeczne belki budynków, równie jak i płaskorzeźby na ścianach świątyń ; te ostatnie znamionują zawsze wielką wprawę techniczną, ale w ich wykonaniu pominięte są całkiem prawa perspektywy; artysta oddaje wypukłość nie zapo-mocą zręcznej gry cieniów, które powinny wydobywać przedmiot z tła i uwydatniać go na płaskiej powierzchni, ale kraje poprostu smoka, dajmy

na to, na dwoje, i przylepia jednę jego połowę na ścianie, zamiast go zarysowywać z profilu.

Rzeźba świecka ogranicza się zawsze do małych figurynek, nieprze-noszących zwykle łokcia wysokości, a często jeszcze znacznie mniejszych. Jeden jest tylko znany posąg wielkości naturalnej i trzymany w szlachetniejszym stylu, a mianowicie dzieło rzeźbiarza Murata Szozaburo К u n i h i s s a z Kioto, wykonane w 1783 r., a przedstawiające znanego dobroczyńcę ludu, filantropa Bankurobe, w 64 roku życia; wyobrażony on jest w postawie siedzącej, z jedną nogą zwieszoną, a drugą założoną pod siebie ; twarz jego spokojna i piękna jest pełna życia, a członki ciała starannie modelowane, oddane są z niezwykłą prawdą anatomiczną. Obok tego znakomitego posągu, znajdującego się obecnie w zbiorze p. Cernu-schi, należy zacytować mniejszą statuę drewnianą, przechowaną także w jednej z prywatnych kolekcyj paryskich, a która jest również portretem i ma wyobrażać jednego z owjmh tsziażinów, prezydujących w gronie pijących herbatę, tak popularnych w Japonii; ta postać poważna, ubrana w suknię o dużych spadających fałdach, posiada w swej głowie całkiem wyg'olonej tyle wyrazu, że przyniosłaby zaszczyt niejednemu z naszych portrecistów.

'йЗЙV-

Fig. 217. Bożek Dai-koku.

Inne typy tak często powtarzane w małych rozmiarach, znane są dobrze w dzisiejszych zbiorach europejskich ; znaczna ich część należy wprawdzie do mitologii, ale Japończycy, z właściwym sobie sceptycyzmem i humorem, potrafili je nagiąć do wymagań sztuki rodzajowej. Do rzędu postaci powtarzanych z najwię-kszem zamiłowaniem, należą: rycerz pieszy lub konny o długiej brodzie i przerażającym wyrazie twarzy, trzymający w ręce zakrzywioną włócznię ; bożek bogactw, Dai-koku, siedzący na workach z ryżem (fig. 217); patron wojowników, Biszamon, wywijający mieczem ; mędrzec siedzący na grzbiecie jelenia, ze zwojem papierów w ręku ; święty sen-nin, z czaszką monstrualnej wielkości, podróżujący na rybie lub koniu ; starzec o siwej brodzie, pogrążony w zadumie i puszczający wolno cugle swemu osłu, który postępuje zwolna i ostrożnie, wybierając starannie miejsce gdzie ma nogę postawić (fig. 218); pielgrzym z tykwą podróżną; anachoreta o żebrach wystających; przechodzień z ubraniem rozwianem przez trąbę wietrzną, i wiele innych

podobnych osobistości, z któremi oko nasze od jakiegoś czasu coraz się bardziej oswaja, a do których dodać trzeba znakomicie w bronzie wykonane zwierzęta i ptaki, traktowane realistycznie, bez żadnej intencyi symbolicznej (fig. 21 9). Widząc po raz pierwszy te różnorodne postacie, jest się uderzonym wielką prawdą bijącą z nich, kapryśną fantazyą pomysłu i siłą wyrazu, który z dobitnym naciskiem zaznacza wszystkie uczucia duszy: okrucieństwo, odwagę wojenną, wesołość lub szczery komizm, ale studyując dokładniej ikonografią japońską spostrzegamy wkrótce, że sztuka ta obraca się wciąż w jednem kółku, kopiuje niewolniczo typ, pozę, gest i wyraz raz pochwycone, że nic się tu nowego nie tworzy, i że ta pozorna płodność ukrywa rzeczywistą jałowość, a ilość typów przedstawianych jest równie ograniczona, jak sposób ich oddawania niezmienny i jednostajny; słowem, że jeden pomysł a raczej koncept wiecznie się powtarza, monotonią zaś swoją nuży nas wkońcu i całkiem zaciera pierwsze przyjemne wrażenie. Wi-docznem jest, że rzeźba rodzajowa miała także swą chwilę świetniejszego rozkwitu, która, wnosząc ze wszystkiego cośmy dotychczas widzieli, musi przypadać na wiek XVII., a że od tego czasu żyje już tylko tematami przeszłości i obraca się w kole plagiatu i ślepego naśladownictwa. Wprawdzie peryody Bunka i Bunsei, to jest koniec XVIII. wieku i początki wieku XIX., wydały całą plejadę zręcznych artystów, których dzieła są rozchwytywane w Europie i cieszą się niezmiernem powodzeniem wśród amatorów; każdy z nich miał swoję specyalność : Sei min rzeźbił żółwie, T a u n smoki, Teidźio, Kei-s a i, S o m i n, S e i f u i t. d., obierali sobie każdy jakiś przedmiot odrębny, ale trzeba być bardzo zapalonym miłośnikiem japoneryi, ażeby do utworów tego rodzaju przywiązywać miano dzieł sztuki.

Fig. 218. Statuetka bronzowa japońska.

и

к.

\.

Ai

Fig. 219. Ptak bronzowy japoński.

Co do materyałów używanych w figurynkach o których była mowa, są niemi przeważnie drzewo, glina palona, porcelana, kość słoniowa, a przede wszystkiem bronz. Ten ostatni został oddawna doprowadzony w Japonii do nadzwyczajnej doskonałości, a tak w odlewaniu go, jak w cyzelowaniu, wielcy artyści z VIII. i IX. wieków posiedli odrazu wszystkie tajemnice rzemiosła i przekazali je swoim następcom; pod tym względem Japończycy nie obawiają się dotychczas żadnego współzawodnictwa, a można nawet powiedzieć, że swoją sumiennością, uszanowaniem i miłością dla swej sztuki i niezrównaną zręcznością techniczną zdołali oni osiągnąć takie rezultaty, i nadać swym bronzom tak rozliczne barwy i odcienie, iż najsłynniejsi bronzownicy paryscy, tacy Christofle i Barbedienne, studyują starannie ich dzieła i usiłują przyswoić sobie ich sposoby postępowania. Najznakomitsze muzeum starych bronzów japońskich i chińskich, zebrane staraniem p. Cernuschi, znajduje się w Paryżu i było wystawione na widok publiczny w Pałacu Przemysłowym w 1873 roku, a wspaniałomyślny właściciel uczynił zeń ofiarę na rzecz stolicy nadsekwańskiej, która po jego śmierci wejdzie w posiadanie tych skarbów artystycznych. Mówiąc o ceramice, wspominaliśmy o statuetkach z gliny i porcelany; w prowincyi Hizen istnieją dotąd fabryki fajansów, gdzie obok urn i innych naczyń wyrabiają się bóstwa, bohaterowie i zwierzęta, bądź naturalne, bądź bajeczne. W porcelanie także odtwarzano typy należące do wyższych klas społeczeństwa, bogato i strojnie przybrane, a na sukniach ich, zdobnych w wytworne desenie, często spotkać można godła daimiów, a nawet cesarskiego smoka lub symboliczne kiri-mon. Japończycy wyrabiają także z porcelany rozmaite przedmioty naśladujące naturę martwą, a najczęściej służy im za temat święta ich góra, wygasły wulkan Fuziyama (fig. 220), lub pień zrąbanej sosny, posiadający także pewne znaczenie alegoryczne, ale w tych utworach przeważa konwen-cyonalność, a mało widać dążenia do oddania prawdy.

• :;ч

ШЦя

Fig, 220. Wulkan Fuziyama z porcelany.

W rzeźbie małych rozmiarów można jeszcze zacytować tysiące przedmiotów służących do użytku codziennego: kałamarze, futerały na fajki, pudełka na tytoń, naczynia na bukiety, wszystko to wykonane z największą starannością i artystycznem wykończeniem, ale dwa szczególnie rodzaje sprzętów zasługują na wyróżnienie, a mianowicie maski rzeźbione i tak zwane netzke, gdyż są one tak licznie reprezentowane i zajmują tak

24

Szkic historyczny. T. I.

wybitne stanowisko w artystycznej produkcyi Japonii, że w znaczniejszych zbiorach europejskich musiano dla nich utworzyć dwa specyalne działy.

Maski rzeźbione w drzewie, malowane i lakowane, były od najdawniejszych czasów w użyciu w Japonii podczas rozmaitych obrządków religijnych, ceremonij dworskich i przedstawień teatralnych, a najstaro-żytniejsze z nich, pochodzące z IX., XI. i XII. wieków, przechowują się dotychczas w skarbcu Idzuku-Szima na wyspie Idzuku, i w wielkich świątyniach w Kioto i Nara. Do najbardziej charakterystycznych należą maski, wyrabiane na początku XVII. wieku przez rodzinę rzeźbiarzy Deme, której jeden członek, Deme-Żioman, pozyskał w Japonii ogromny rozgłos, a gdy przy końcu XVII. wieku maski wyszły z użycia w teatrze, utwory tego artysty zaczęły być bardzo poszukiwane przez amatorów, dziś zaś można spotkać kilka pięknych ich okazów w znaczniejszych zbiorach europejskich. Maski bogów i geniuszów były traktowane konwen-cyonalnie, złocone lub malowane na czerwono, czarno i zielono, tym zaś z nich które miały wyobrażać zwykłych śmiertelników, starano się nadawać pozór o ile można realistyczny, a chociaż gama uczuć wśród których się obracają, jest dość ograniczona i chociaż większej ich części można zarzucić przesadę, należy z drugiej strony przyznać, że często posiadają one nadzwyczajną siłę wyrazu i do złudzenia naśladują naturę.

Netzke, są to małe breloki zawieszane u pasa na sznurkach jedwabnych, a które zastępowały u Japończyków nasze kieszenie, gdyż przyczepiano do nich rozmaite niezbędne przedmioty przeznaczone do ciągłego użytku, jak fajki, pudełka na tytoń, apteczkę domową i t. d. Artystyczne netzke weszły w modę pod koniec XVII. wieku ; zaczęto je wyrabiać z drzewa, z laki, z metalu, z koralu, gliny emaliowanej, porcelany, kości słoniowej, perłowej macicy, i nadawać im najróżnorodniejsze kształty, a wielcy artyści jak Korin lub R i t z u o nie pogardzali tą skromną gałęzią sztuki i oddawali się jej z zamiłowaniem. Najdawniejsze netzke pochodzą z Nary, później zaś ich fabrykacya skoncentrowała się w Kioto i Yeddo, a dzisiejsi amatorowie, zagorzali miłośnicy wszystkiego co japońskie, nie wahają się porównywać netzke japońskie do statuetek z Tanagry, i z namaszczeniem cytują imiona takich Miwów, Riukeich, Boku-saich, Tomiharów, Tadadoszich i kilkudziesięciu innych fabrykantów netzke, z których każdy miał swoję odrębną specyalność, a gdy jeden rzeźbił ludzi, ascetów, senninów, drugi poświęcał się wyłącznie zwierzętom przeżuwającym, trzeci myszom, czwarty ślimakom, płazom, owadom, kwiatom i t. d., i t. d.

Naszem zdaniem, najartystyczniej przedstawia się snycerstwo japońskie tam, gdzie występuje nie jako przedmiot główny, ale jako gałąź

pomocnicza ornamentacyi : te łodygi o tysiącznych splotach wijące się wokoło dużych waz branżowych (fig. 221); pełzające wśród nich jaszczurki i węże; raki, szczury i żółwie wysuwające się zpod skał ; ptaki i owady ulatujące nad bukietami kwiatów ; wszystko to jest z tak mistrzowską werwą oddane, a tyle posiada naturalnego wdzięku i estetycznego poczucia, że trudno pojąć, jak obok takich arcydzieł mogły się wylęgnąć dziwolągi, nieraz spotykane w rzeźbie posągowej. Przy tern, o ile razi nas monotonia i stereotypowe powtarzanie raz pochwyconych motywów w utworach pierwszej kategoryi, o tyle musi nas zachwycić rozmaitość, bogactwo i niezrównana fantazya dzieł dekoracyjnych, w których każdy artysta wynajduje jakieś żywioły nowe, nieprzewidziane, często ekscentryczne, ale zawsze pełne wdzięku i znamionujące smak nadzwyczaj wyrobiony.

Fig. 221. Urna bronzowa japońska.

M a 1 a r s t w o.

B||Pjajświetniej bez zaprzeczenia rozwinął się artyzm japoński iHsM stwie ; sztuka ta objęła szeroki bardzo zakres, dotknęła religii,

w malar-

historyi, obyczajów i życia rodzinnego, krajobrazu, natury martwej i ornamentyki, a na każdem polu swej działalności wyryła oryginalne, właściwe sobie piętno. Przedewszystkiem jednak zastrzec wypada, że dla zdania sobie sprawy z wartości tych utworów i dla sprawiedliwego ocenienia rzeczywistych ich zalet, trzeba zapomnieć na chwilę o Wysokiem znaczeniu jakie my w Europie przywiązujemy do miana sztuki, i mierzyć jej dzieła o wiele skromniejszą skalą. Japończyk, ów uczeń i młodszy brat Chińczyka, ale brat nierównie szczęśliwiej obdarzony, młodszy nietylko wiekiem ale i uczuciem, wytworny, dowcipny i pełen wdzięku, nie zaznał wszakże nigdy tych wielkich form sztuki, których promienie oświeciły kilkakrotnie niezrównanym blaskiem cywilizacyą Zachodu. Jego zmysł estetyczny tak wyrafinowany i różnostronny, dziwny amalgamat sarkazmu i marzenia, parodyi i czułości, dziwactwa i idealizmu, nie wzniósł się nigdy do boskiego spokoju rzeźby greckiej, nie pojął nigdy wspaniałości wyrazu takiego

24*

Rafaela, słodyczy Corregia, tajemniczej i przejmującej poezyi Leonarda, potęgi Michała Anioła, lub nawet pompy Weroneza, przepychu Rubensa i głębokości Rembrandta ; wieczny ten szyderca żartuje sobie z człowdeka i nigdy nie bierze go na seryo, a przed jedną naturą upokarza się tylko czasami i oddaje jej hołd należny. Sztuka japońska, podobnie jak chińska, pozbawioną jest wyższego natchnienia, wzniosłych aspiracyj i zaziemskich porywów; piękno absolutne, które dla nas jest najwyższym wyrazem prawdy, jest dla niej martwą literą, a ideał nigdy wt niej nie wyzwolił się z chimery. Nie zna ona naszych żądz nienasyconych, miotających nami niepokojów, naszych zwątpień, walk i protestacyj wewnętrznych; realizm i proza, lub fantazya i potworność, oto są żywioły śród których się ona obraca, nie wymagajmy więc od niej nic nad to, co nam dać może, i zniżmy się w naszych poglądach do poziomu rasy, której duch nie buja po przestworzach, ale zadowalnia się ziemskim, doczesnym pokarmem.

Malarz japoński rozwija w całej pełni zasoby swego talentu w sztuce dekoracyjnej zastosowanej do przemysłu, rzec można rzemieślniczej, gdyż tu nic nie krępuje jego swobody i nie hamuje wrodzonej mu werwy ; w sztuce zaś poważniejszej, oficyalnej, musi* się trzymać uświęconej tra-dycyi, naśladuje niewolniczo wzory swych pierwotnych mistrzów, Chińczyków, staje się przeto suchym, sztywnym i wymanierowanym. Z góry więc trzeba zaznaczyć przedział, istniejący między dwoma temi kierunkami, i umieć odróżnić cechy samodzielne, oryginalne, właściwe geniuszowi narodu, od tego, co jest tylko następstwem dziejowego zrządzenia, otrzymywanych wpływów, lub wypadkowych okolicznyści.

Malarstwo religijne i historyczne jest reprezentowane w Japonii przez duże kompozycye pokrywające ściany wielu świątyń, śród których wyróżniają się ogromne malowidła na drzewie, o postaciach wielkości naturalnej, znajdujące się w świątyniach Honganii i Honkokudźi w Kioto, oraz przez tak zwane kakemono, obrazy na papierze lub na materyi jedwabnej, zawieszane w najbardziej widnych częściach pokojów mieszkalnych, a tak rozpowszechnione, że zacząwszy od pałacu mikada a kończąc na najuboższych lepiankach, nie ma prawie domu, w którymby się nie znajdowała jedna przynajmniej taka akwarela, oprawiona w ramy z materyi, dobranej barwą do dominującego tonu obrazu, i zwinięta na wałku drewnianym ; w domach możnych najpiękniejsze materye jedwabne bywają zastosowywane dó ram, a malowidła wiszą zwykle na swoich miejscach, u drobniejszych zaś mieszczan przechowują się starannie w pokrowcach, i tylko w oczekiwaniu znakomitszych gości zawieszają się na ścianie, na miejscu specyalnie na to wyznaczonem, a zwanem takonoma. Przedmiotem kakemonów są znane wszystkim sceny, czerpane w mitologii i w heroicznych dziejach

kraju ; bohaterami ich są dobroczyńcy ludu zaliczeni w poczet kamich, święci pustelnicy — sennin — asceci pogrążeni w zupełnej nieruchomości, mikadowie (fig. 222) i ich żony, wojownicy piesi i konni uzbrojeni od stóp do głów, myśliwi ścigający dzikiego zwierza (fig. 223), a wszystkie te postacie, niemiłosiernie powykręcane, oddają się jakimś szalonym ruchom, niemożliwym gestom, ścierają się z sobą, kłębią i piętrzą jedne nad drugiemi, tak, że w tym chaosie trudno rozpoznać do jakiego kadłuba należy ta głowa, gdzie przypiąć te nogi lub ręce. Wszystko jest fałszywe, nienaturalne i wykrzywione : głowy z profilu wspierają się na korpusach przodem zwróconych do widza; ani w ciałach ludzkich ani w zwierzęcych nie widać najmniejszego poszanowania dla elementarnych praw anatomii; wszystkie twarze są podobne do siebie, a draperye o ostrych konturach rozwiane na wszystkie strony, tworzą niczem nieusprawiedliwione fałd}' i załomy. Wszystkie te wady są wynikiem nietyle niedbalstwa lub nieświadomości, ile z góry po-

V-O¹'”

gj I

Hi

i— '

ЩШ

ЩЁШШВЁт

К:

v-r_

Fig. 222. Portret mikada.

i',

~V;

Wm

4,-ę

wziętego postanowię- __Д у nia; postać ludzka jest    v

^ro¥//|// [U i.

tu traktowana nie

Lv

Fig. 223. Scena myśliwska.

jako cel kompozy-cyi, ale raczej jako nieodzowny środek, * jako konwencyonal-ny znak ideografi-czny, służący do odtworzenia ważniejszych kart dziejowych, a o którego większą lub mniejszą dokładność artysta wcale się nie troszczy. Przytem trzeba zauważyć, że powszedniość i konwencyonalność typów tern silniej się zaznacza, im w wyższe sfery

społeczne wkracza artysta: wzrosły w tradycyach bezgranicznego uszanowania i uległości dla klas rządzących, nie śmie on analizować przymiotów lub ułomności ich ciała i twarzy, i raz stworzywszy jakiś typ banalny, powtarza go już bez końca, nic w nim prawie nie zmieniając. Ztąd to głównie pochodzi owa monotonia obrazów religijnych i historycznych, w których jeden daimio streszcza w sobie wszystkich daimiów, jeden samurai wyobraża całą kastę samuraich, jedna dama z arystokracyi staje się prototypem wszystkich innych, podczas gdy w' obrazkach rodzajowych, tenże sam artysta nie oglądający się na żadne względy hierarchiczne, maluje z natury rolnika, wioślarza, tragarza lub wyrobnika, nadając każdemu z nich właściwy mu charakter i temperament, uwydatniając ich szczupłość lub otyłość, ich łagodność lub srogość, wyraz dowcipu lub głupoty, słowmm, nie pomijając żadnego szczegółu, aby tylko tchnąć w utwór jak najwięcej życia i prawdy.

Gdy porównamy dawne kakemona wykonywane pod wpływem chińskim, o których mówiliśmy dotychczas, z malowidłami treści nawet religijnej spotykanemi na porcelanach, uderza nas natychmiast ogromna przestrzeń dzieląca utwory sztuki urzędowej, od tych skromnych produkcyj traktowanych bardziej dekoracyjnie. I tu wprawdzie nie widać śladów sumiennych studyów, wielkiego poszanowania dla prawdy anatomicznej i zbytniej poprawności w rysunku, ale w każdym razie człowiek staje się już jednostką samodzielną, nie rażącą nas zbyt krzyczącemi niedostatkami; szczególnie typy kobiece nabierają pewnej gracyi naiwnej, pewnej rozkosznej miękkości, a całość nęci wdziękiem i swobodą. Uczucia religijne nigdy silnie nie owładnęły duszą Japończyków ; szczególnie ukształcone klasy ludności nigdy nie odznaczały się głęboką wiarą, a mistyczny nastrój ducha był im całkiem nieznany ; teogonia indyjska przeszedłszy przez Chiny i Koreę i wstąpiwszy na grunt Japonii, wyzwoliła się całkiem ze strasznych swych widziadeł i nagięła się do pojęć tego ludu, który na wszystko spogląda z ryktusem śmiechu i ironii na twarzy; nie trzeba więc szukać w dziełach rodzimej sztuki japońskiej szczerego natchnienia i iskry religijnego zapału, ale nie można im nieraz nie przyznać prawdziwego uroku i pewnej nieświadomej siebie rzewności i poezyi. Często na wazach rodziny artystycznej spotykamy dwie postacie młodych kobiet : jedna z nich bogato ubrana i trzymająca berło w ręku, jest boginią morza; Funadamą, patronką żeglarzy i rybaków, druga, w skromniejszych szatach, z koszem pełnym kwiatów, jej powiernicą; za łódź im służą kwiat róży i liść tej rośliny, i płyną tak, spokojnie, po falach jeziora, w przej-rzystem otoczeniu chmur, a pozy ich pełne gracyi i wstydliwości, draperye ułożone ze smakiem i harmonią, składają się na śliczny obrazek. Tu

znowu, na wytwornej miseczce należącej do zbioru p. Jacquemart (fig. 224), widzimy dobrotliwą boginią Kuanon, uśmiechniętą, zalotną, unoszącą się w powietrzu i jakby kąpiącą się w morzu kwiatów. Na dużym półmisku bogato dekorowanym, rozwija się scena zupełnie inna: mamy tu przed sobą siedm bóstw opiekuńczych domowego ogniska, każde zoso-bna zamknięte w eleganckim, jakby od niechcenia rzuconym medalionie, a postacie ich jowialne, formy brzuchate i karykaturalne są dowcipnie naszkicowane i posiadają sporą dozę szczerego komizmu (fig. 225).

ял

Fig. 224. Bogini Kuanon.

S'* К *.>,»**. VV A’

4-...........CaC

н!

bгг:

лл... ^.v    .I J

-y

•Vi

te

A'

7g

Fig. 225. Siedm bóstw opiekuńczych.

Równie jak sceny religijne, tak też i obrazki historyczne spotykane na porcelanach, wybijają się zpod jarzma formalistycznej chińskiej rutyny. Jeszcze w oddaniu mikadów, księżniczek i rycerzy japońskich widnieje pewna sztywność, przypominająca utwory mistrzów bizantyńskich i znamionująca mimowolne hołdowanie hieratycznym przepisom, ale malarz odzyskuje zupełną swobodę gdy dotyka historyi i zwyczajów pokrewnych sobie i sąsiednich Chin. Chcemy tu mówić o malowidłach wykonywanych na dużych wazach, należących do klasy tak zwanej porcelany man-daryńskiej', a odtwarzających sceny, brane z życia wysokich sfer chińskich (fig. 226). Pospolicie mandarynami nazywają znakomitszych dygnitarzy państwa Niebieskiego, ale miano to, i tak niecałkiem właściwe, odnosić się tylko może do urzędników najnowszej epoki historycznej, to jest do panowania teraźniejszej dynastyi Tai-tsing; jakkolwiek mandżurscy zdobywcy uszanowali większą część zwyczajów i tradycyj podbitego ludu i sami przejęli się jego cywilizacyą, postanowili wszakże, dla utrwalenia zaboru, zamanifestować zewnętrznemi przynajmniej cechami swoje prawa zwierzchnicze, i narzucili Chińczykom swój strój, zmusili ich do golenia głowy, a dla określenia stopni dygnitarskich ustanowili naj-

ściślejsze przepisy ; wtedy to powstały owe sławne guziki z rubinów, korali, szafirów i t. p., owe hafty na piersiach i grzbiecie o których mówiliśmy obszernie w poprzednim rozdziale, a z których każdy, obznajo-miony trochę z etykietą chińską, poznaje odrazu rangę dostojnika. Rodowici

>•

у

йу

як

*®

?!

да

ii

тт

АУЛ

у]

Chińczycy przyjęli z oburzeniem tę reformę i nigdy we własnych utworach sztuki nie przedstawiali znienawidzonego stroju, ztąd tedy powstała dziwna ta napozór anomalia, że wszystkie porcelany ozdobione typami mandarynów chińskich, są pochodzenia .wyłącznie japońskiego. Dlatego właśnie, że malując mandarynów artyści japońscy nie mieli żadnych wzorów do naśladowania, i że w tym rodzaju powstałym w nowszych stosunkowo czasach, dalecy już byli od wpływów krępujących ich pierwotną kulturę, mogli więc swój talent samodzielniej rozwinąć i odwzorowywanym postaciom nadać więcej naturalności, swobody i prawdy.

.»JEU

US

VVVj

)]

CATENACSl

HORCHOLL0.

Fig. 226. Waza mandaryńska.

Na porcelanach mandaryń-skich nigdy prawie nie spotyka się epizodów, posiadających donioślejsze historyczne znaczenie, ale najczęściej widzimy dygnitarzy otoczonych rodziną, przyjmujących gości, przechadzających się po ogrodzie lub oddających się innym rozrywkom ; sceny te więc, pomimo wysokiej godności działających osób, prędzej można zaliczyć do rzędu dzieł malarstwa rodzajowego. Do tego samego zakresu należy mnóstwo niewielkich obrazków zdobiących ściany mieszkań japońskich, a których motywy czerpane są w życiu powszedniem. Znajdujemy tam : zebrania rodzinne, rolników zajętych uprawą ryżu lub innego zboża, ustępy z po-

wieści ludowych, pielgrzymów wspinających się na grzbiet góry Fuziyama, żebraków w łachmanach, kuglarzy jarmarcznych i wiele innych typów ulicznych, a obok tego sceny komiczne, w których malarz puszcza już całkiem wodze rozbujałej swej wyobraźni, w których werwa jego nie zna granic, fantazya szaleje i tworzy postacie dziwaczne i grymaszące, ale pełne humoru, dowcipu i rubasznej bufoneryi; tu, daimio z komicznem zdziwieniem wpatruje się w ogromny grzyb, wyrosły w ciągu jednej nocy w jego ogrodzie, i ukazuje go swej służbie, równie osłupiałej ze zdziwienia; tam, chciwy krwi lonin czyha z mieczem w ręku na swoje ofiarę, gdy nagła ulewa ostudza jego zapał wojowniczy i zmusza go do ucieczki ; dalej, podróżny porwany trąbą wietrzną wysila się nadaremnie dla doprowadzenia do porządku swojej odzieży (fig. 227); a wszystko to traktowane zręcznie, jakby dla zabawy, zaledwie naszkicowane, musi rozśmieszyć najposępniejszego widza, Intencya artysty tak się plastycznie uwydatnia w pozach, w gestach, w całym nakoniec charakterze kompozycyi, że cel

'i

111

mm

V l

«iff

W:

л&жтт

IjL

Ź JlM>

Fig. 227. Karykatura japońska.

Fig. 228. Obrazek malarza Mitsuoki.

jest osiągnięty, chociaż same twarze aktorów i ich wyraz są tak zaniedbane przez malarza, iż wcale nie przyczyniają się do podniesienia i wzmocnienia ogólnego wrażenia. Jest to tak dalece prawdziwe, że często artysta zastępuje ludzi przez zwierzęta (fig. 228), a pomimo to akcya nic nie traci na jasności.

Człowiek, czy to wzięty jako organizm fizyczny, czy też uważany jako jednostka myśląca, jest zawsze najujemniejszą stroną artyzmu japońskiego : pod względem budowy ciała, proporcyj rozmaitych jego części i prawdy anatomicznej, nie był on nigdy poważnie studyowany, i w najlepszym obrazie można wytknąć tysiące krzyczących błędów i niedokładności, wskutek tego powstałych; pod względem zaś wyrazu był on zawsze traktowany sumarycznie, ogólnikowo, bez delikatnego stopniowania i cieniowania; można znaleść w Japonii maski, silnie uwydatniające daną namiętność: gniew, mściwość, okrucieństwo lub przerażenie, nigdy zaś owych drobnych modulacyj wyrazu, zależnych od wrażenia chwili ; maska się zaskrzepia, kostnieje w raz zdobytej formie, twarz ludzka traci swą elastyczność, i nic już nie jest w stanie zmienić jej skrzywienia, które się przeistacza w bezmyślny grymas. Łatwo zrozumieć, że w takich warunkach malarstwo portretowe nie może mieć żadnej racyi bytu; dzieła japońskie cytują wprawdzie całe serye portretów, wykonanych przez dawnych mistrzów, w rzędzie których pierwsze miejsce zajmują prace malarza К a-naoka z IX. wieku, przedstawiające Konfucyusza i dziewięciu innych filozofów chińskich, lub też portrety starożytnych poetów i uczonych japońskich, ale w tych utworach, artysta malujący ludzi minionych wieków, których rysy były mu całkiem nieznane, posiłkował się tylko wyobraźnią i tworzył typy konwencyonalne ; istnieją także i dziś akwarele, wyobrażające młode kobiety dość zręcznie i naturalnie upozowane, to grające na gitarze, to układające bukiet z kwiatów, lub pieszczące się z dzieckiem ; młodzi ludzie każą nieraz malarzom wykonywać portrety swoich kochanek i z zachwytem wpatrują się w ich rysy, ale tu już chyba miłość sama, przy pomocy bujnej imaginacyi, wypełnia braki utworu, lub też jakiś szczegół stroju przypomina oryginał, gdyż wszystkie te portrety są szablonowo traktowane, bardzo podobne do siebie, a poza obrębem osób spe-cyalnie interesowanych, nie cieszą się wcale powodzeniem, i nigdy nie przyjdzie na myśl Japończykowi nabyć obraz tego rodzaju dla samych jego artystycznych zalet.

Małe znaczenie przywiązywane do studyów dotyczących postaci ludzkiej, tłómaczy się po części warunkami śród których kształci się talent artystów japońskich i całym ustrojem miejscowego społeczeństwa. Nie ma w Japonii żadnej akademii sztuki, ani żadnych poważnych szkół malarstwa; rząd nie powierza artystom żadnych prac szerszego pokroju, nie organizuje konkursów, któreby mogły obudzać współzawodnictwo i zapewniać zwycięscom uznanie ogółu, a jedynymi mecenasami sztuki są możni obywatele prywatni, którzy najmują artystę na pewien przeciąg czasu, z tern, że wszystkie obrazy wtedy wykonane, stają się ich wyłączną własnością; ale takiemu amatorowi chodzi tylko o przyjemne udekorowanie mieszkania, odpowiadające jego osobistemu smakowi, a przy mało rozwi-niętem życiu towarzyskiem, prace tego rodzaju pozostają nazawsze zamknięte w ciasnem kółku rodzinnem, nie zapewniając artyście szerszego rozgłosu. Malarze z powołania pochodzą zwykle z niższych warstw towarzyskich, a chociaż artyści obdarzeni wybitniejszym talentem, są dość cenieni i traktowani z pewnem odznaczeniem, zawsze jednak, de facto, zaliczeni są do kategoryi rzemieślników. Malarstwo przechodzi w spuściźnie z ojca na syna i tak przechowuje się tradycyjnie w niektórych rodzinach, a tem objaśnić można jednostajność przyjętych typów i familijne podobieństwo wielu utworów, pochodzących z różnych, dość od siebie odległych epok ; w ten także sposób tworzą się owe szkoły malarstwa, o których dziś już posiadamy dość dokładne wiadomości, a które nie są niczem innem, jak grupami artystów należących do jednej rodziny i posługujących się pewnym rodzajem malowania, przyjętym w danym okresie czasu i przelewającym się z pokolenia w pokolenie, z niezmiennemi swemi formami tak w wyborze przedmiotu, jak w jego zewnętrznej charakterystyce i w technicznych środkach, zmierzających do pożądanego celu. Powyższe uwagi nie dadzą się z równą ścisłością zastosować do wszystkich okresów malarstwa japońskiego, gdyż wiemy z najnowszych badań, że były chwile, w których sztuka ta była poważniej i głębiej pojmowaną: na początku

IX. wieku cesarz Heizei założył akademią malarstwa; jego następcy, mikado wie, a później także szoguni powierzali artystom wielkie prace w nowo powstających świątyniach i pałacach ; niektórzy malarze większego talentu wybijali się ponad poziom ogólny i, zarzucając rutynę szkoły, pozyskiwali wybitne i samodzielne stanowiska: nakoniec, w rzędzie dawnych mistrzów spotykamy nieraz nazwiska mikadów, szogunów, książąt krwi i wysokich dygnitarzy, oddających się z zamiłowaniem malarstwu ; to też w owych epokach, współczesnych mniej więcej wielkim rzeźbom z Nary i Kama-kury, w epokach szerzenia się buddhaizmu i nieodłącznych odeń wpływów indyjskich, sztuka stała wyżej pod względem wzniosłości natchnienia, traktowała poważniej postać ludzką, studyowała ją staranniej i zostawiła po sobie dzieła bardziej odpowiadające naszym pojęciom estetycznym. Auto-rowie jednak nowocześni zajmujący się specyalnie sztuką japońską, uwodzą się wygórowaną miłością dla obranego przedmiotu, gdy odważają się porównywać swych ulubieńców z wielkimi mistrzami Zachodu, gdyż w najpiękniejszych nawet chwilach rozwoju artystycznego, człowiek nie doszedł nigdy w Japonii do wysokiego znaczenia jakie pozyskał u nas, i zachował w sobie zawsze coś niekompletnego, konwencyonalnego i zaledwie zbliżonego do prawdy.

Żywe modele były zawsze całkiem wykluczone z pracowni japońskich, i nigdy na myśl nie przyjdzie artyście malować ciało ludzkie z natury ; młodemu uczniowi wkładają do ręki wzór, pokawałkowany na małe kwadraciki, i każą mu, dla jego naśladowania, dzielić ćwiartkę papieru na podobneż kompartymenty, rysując w jednym z nich oko, w drugim usta, nos, nogi, ręce i t. d. Mniejsze obrazki biegły malarz wykonywa z pamięci, pracując z nadzwyczajną szybkością, do większych zaś i cenniejszych kom-pozycyj na jedwabiu posiłkuje się wzorami, których ma zawsze znaczny zapas pod ręką, i z tych dawnych malowideł wybiera rozmaite postacie, zmieniając je w miarę potrzeby, inaczej je grupując, ustawiając i kolory-zując, w czem polega cała jego oryginalność. W klasach możnych i ukształ-conych malarstwo stanowi rodzaj przyjemnej rozrywki ; w bezczynnem życiu domowem lub w czasie zebrań towarzyskich, wiele osób, machinalnie rzec można, bawi się malowaniem na małych ćwiartkach jedwabnego papieru, a chociaż repertuar ich jest dość ograniczony i te same typy i sceny bardzo często się powtarzają, ci dyletanci sztuki dochodzą nieraz do nadzwyczajnej biegłości i wprawy technicznej, tak, że kilka pociągnień pendzla wystarcza im dla stworzenia bardzo powabnych i efektowych obrazków. Mieliśmy tego dowód podczas ostatniej wystawy paryskiej, gdy młodzi Japończycy wykonywali w oczach publiczności, w przeciągu kilku minut, bardzo udatne krajobrazy i sceny rodzajowe.

Wytworny smak Japończyków i ich wrodzone artystyczne zdolności rozwijają się najświetniej w krajobrazie ; talent malarza objawia się tu dopiero w całej pełni, rozbudza się w nim prawdziwy zapał i miłość dla przedmiotu ; jedynie więc tego rodzaju utwory mogą nam dać rzeczywistą miarę estetycznego poczucia tego narodu, śród którego nie ma człowieka, do jakiejbykolwiek klasy ludności należał, nieczułego na piękna natury. Wprawdzie tu, równie jak w innych gałęziach sztuki, duże malowidła datujące z dawniejszych epok, a nawet późniejsze obrazy z zeszłego wieku, są często traktowane na wzór pejzażów chińskich: góry zdają się w nich spoczywać na dachach domówT; najdalsze punkty horyzontu występują na pierwszy plan, nie pozwalając na żadne złudzenie optyczne; oko widza nie jest skierowane na jeden przedmiot centralny przez umiejętne łączenie się linij, ale gubi się wśród dróg, ścieżek, mostów i kaskad, które, wznosząc się od dołu do samej góry, dosięgają ram obrazu. Żadnej tu nie ma jedności w pomyśle ; rozmaite części kompozycyi nic nie mają z sobą wspólnego i wyglądają jak tyleż odrębnych rysunków, dowolnie przyklejonych obok siebie ; masy nie są rozłożone ze znajomością rzeczy, tak, aby się równoważyły wzajemnie, ale przeciwnie, nagromadzone są w nieładzie z jednej strony, podczas gdy druga zostaje całkiem próżną. Nie zrażajmy się wszakże tern pierwszem przykrem wrażeniem ; już w obrazach pochodzących z XV. wieku, znajdujemy nieraz prawdziwe piękności: w krajobrazie np. malarza Sesshiu należącym do tej epoki, a znajdującym się w zbiorze p. Bing, widzimy głęboką dolinę, którą zapełnia gęsta mgła, a tylko wierzchołki najwyższych gór wynurzają się zpoza tej zasłony i oświecone są gorącemi promieniami słońca ; jest to studyum przejawów atmosferycznych znamionujące prawdziwe zrozumienie przyrody, jakiego nie spotykamy ani u Chińczyków, ani u żadnego z ludów starożytnych.

W małych pejzażykach nowoczesnych znajdujemy również cenne zalety, ale przedewszystkiem nie trzeba w nich szukać akcyi zbyt skomplikowanej, gdyż właśnie prostota jest ich głównym przymiotem: błotnista dolina i kilka żórawi lub czapli żerujących na niej, — klomb sosen, pasmo pagórków, a za niemi maszty kilku okrętów (fig. 229) —    N

=-

równina i w głębi jej zarysowujący się    i

Fig. 229. Krajobraz japoński.

w mgle profil wulkanu Fuziyama, —

mor

te

Г -А

Nééé

/■'&A

г-

chmury, przebijające się zpoza nich słońce i sznur gęsi wędrownych, — dzikie i posępne wybrzeże i zamierające na piaszczystej mieliźnie fale skie, — jeleń ogryzający liście z drzewa (fig. 230), — krzew brzoskwiniowy w kwiecie, a nad nim kilka jaskółek, — stado kuropatw drepczące wśród umajonej łąki przy świetle księżyca w pełni, — gazelle skostniałe od zimna, chroniące się u stóp wysmukłego tori i starające się odgrzebać źdźbło trawki zpod śniegu,—kogut o śmiałem wejrzeniu na odłamku skały, — bażant o piórach srebrzystych ukryty wśród kwiatów, — oto są skromne motywy, wystarczające artyście japońskiemu dla    \

Fig. 230. Krajobraz japoński.

wywołania tysiąca wrażeń i dla wprowadzenia nas w długą zadumę. Wszystko to zdaje się być zaledwie naszkicowane, rzucone kilkoma śmiałemi rysami bez żadnego wysiłku, bez żadnego napozór przygotowania, ale jaka w tern prawda, jak nadzwyczajnie pochwycony charakter każdego przedmiotu! Spostrzega się ruch w locie tego ptaka, czuje się siłę prądu który tę łódź unosi, słyszy się szelest płazu przesuwającego się śród liści, przeraża nas wyraz dzikości i gniewu tych walczących zwierząt, a ten krzew, ten kwiat, poznajemy nie z drobiazgowego opracowania szczegółów, ale z całej

postawy, i z moralnej, że się tak wyrazimy, ich istoty. Ta wątła, wygięta ze zmęczenia i szukająca podpory roślina, to dzika winna latorośl; owa silna, w górę strzelająca łodyga irysu, połyskująca od zdrowia, mogła tylko tak wybujać na żyznym brzegu jeziora; dla oddania uroczej lilii błękitnej, begonii o liściach aksamitnych, kwiatu nelumbo lub lotusu, dość artyście kilku pociągnień pendzla, a najmniej wprawne oko pozna je i odróżni. Wybitną cechą sztuki japońskiej nie jest prawda w rozumieniu przywiązywanem powszechnie do tego wyrazu, ale swobodna, żywa i dowcipna interpretacya natury. Zamiast trzymać się rzeczywistości, artysta chwyta tylko duszę rzeczy; jest on niezrównanym w szkicu, gdyż zpośród tysiąca szczegółów, z których się składa każda postać żyjąca, wybiera tylko rysy niezbędne, opuszczając resztę; studyuje przyrodę przez szkła zmniejszające: obejmuje całość, zaznacza ogólne kontury, uwydatnia główne koloracye, pomija zaś półtony; wyraża się szybko i zwięźle, nie zatrzymuje się nad drobnostkami, chwyta jednym rzutem oka linie stanowcze, rozmiary decydujące i silne wybuchy barw, przemilczając o wszy-stkiem pozostałem nie zaś jej naiwnym i niewolniczym naśladowcą.

ten sposób staje się śmiałym tłómaczem natury,

Obdarzeni nadzwyczajnym darem spostrzegawczym, Japończycy upatrują pewne podobieństwa lub pewne tajemnicze, sympatyczne atrakcye między niektóremi zwierzętami a roślinami, i zwykle łączą je parami na swoich obrazkach, a takie połączenia, mniej lub więcej usprawiedliwione, ale uświęcone trądycyą, nabierają znaczenia symbolicznego : żóraw i sosna są godłami długiego życia, lew korejski i piwonia strzegą wejścia do świątyń, kuna i wierzba symbolizują lekkość i zwinność, lis występuje obok kwiatu złocienia, wróbel obok łodygi bambusu, koza ogryza liście morwy a daniel liście klonu. Temata podobne, jako powtarzane od wieków, nie wymagają naturalnie ze strony malarza wielkiego wysiłku wyobraźni, i już prawie mechanicznie wychodzą zpod jego pendzla, ze stereotypową jednostajnością.

W ornamentacyi, podobnie jak w krajobrazach, fantazya Japończyków jest niewyczerpana; na porcelanach swoich tła całe pokrywają oni rodzajem koszykarskich plecionek, to brukują je mozajką z różnobarwnych kostek, to naśladują łuskę rybią, a brzegi naczyń i połączenia ram oddzielnych medalionów zdobią w najrozmaitsze festony, gzygzaki, meandry, spirale i sploty, co zaś dziwne, że na niektórych starożytnych wazach dają się widzieć liście akantu, greki i ozdobne zwoje roślinne, jakby zapożyczone u Greków lub u włoskich i francuskich mistrzów Odrodzenia. Często dekoracya jest tak bogata i tak w całości pokrywa tło, że moźnaby się obawiać przeładowania i ociężałości, ale harmonia tonow i delikatność rysunku chronią ją od tej wady.

Ci nawet, co odmawiają malarstwu japońskiemu miana sztuki, muszą przyznać, że w zastosowaniu do przemysłu rywalizować ono może ze wszystkiem, co Europa wydała najświetniejszego pod tym względem; jeżeli więc Japończyk nie jest artystą w calem tego wielkiego słowa znaczeniu, jest on w każdym razie niezrównanym dekoratorem. Nie mówiąc już o ceramice, nie ma gałęzi zbytkownego przemysłu, w którejby Japonia nie posiadała prawdziwych arcydzieł, a jej produkcye, mało a przynajmniej niedokładnie znane dotychczas w Europie, objawiły się dopiero w całym blasku na wystawach paryskich z lat 1867 i 1878 i na wystawie wiedeńskiej z 1873 roku, a odtąd są chciwie rozchwytywane przez amatorów i stanowią jednę z najpiękniejszych ozdób bogatych tegoczesnych zbiorów.

.Ml

l^lh fi#

Laki japońskie tak technicznem wykończeniem, jak artystyczną swą ornamentacyą, nierównie stoją wyżej od chińskich; niektóre z nich, inkrustowane perłową macicą, są arcydziełami smaku i fenomenami cierpliwości: każdy listek, każdy płatek kwiatu, każda gałązka, wycięte oddzielnie i ułożone z największą starannością, składają się na grupy, na bukiety, którym kolorytu tylko brakuje na to, ażeby wywołać zupełne złudzenie. Bogate hafty na jedwabiu, szyte wypukło złotem lub też pelami o tysiącznych barwach, tworzą przepyszne obrazy; nic dorównać nie może we wspaniałości takim starym haftom z Kioto, zwanym fukusa, z których jeden, przedstawiający śmierć Buddhy, rywalizować może z najdelikatniejszemi malowidłami. Adamaszki jedwabne tkane w prześliczne wzory; parawany o tle złotem; obicia papierowe trzymane w poważnym i szlachetnym stylu, po bajecznych cenach są dziś płacone w Europie.

Maski teatralne (fig.

Fig. 231. Maski teatralne.

JAPONIA.

C-J

00

i CM

231), których ciekawy zbiór figurował niedawno w Pała-cu Przemysłowym

w Paryżu, dowodzą, jak dalece Japończycy, gdy chcą sobie zadać trochę pracy, zdolni są oddać w rysunku rozmaite namiętności i do jakiej siły wyrazu doprowadzają twarz ludzką; naczynia metalowe ryte w ozdobne desenie, w które później wbijają się cieniutkie paski srebrne, są tak misternie wypracowane, że mogą iść w zawody z najdelikatniejszemi okazami sztuki jubilerskiej. Znane są wszystkim wachlarze japońskie i owe oderwane płatki tkaniny, wątłej jak bibuła; najniższy to już stopień wyrobów, przystępny dla najuboższych klas ludności, a wszystko wszakże tam znajdziesz: plany miast, widoki świątyń, krajobrazy, epizody z popularnych powieści, sceny obyczajowe, a często jeden kwiat, ptak w locie, dostateczne są dla obudzenia wrażeń i zajęcia myśli.

//■

h...

'l

ki

Fig. 232. Szkic malarza Hokusai.

Fig. 233. Obrazek malarza Hokkei.

<JL

ШХк

• Fig. 234. Obrazek malarza Fosai.

Prześliczne są w swojej prostocie owe albumy, w których, na papierze jedwabnym, kwiaty, motyle i ptaki przesuwają się przed oczyma wypukłe, jakby wyrzeźbione. Najznakomitszym malarzem podobnych albumów był Hokusai, który zostawił po sobie mnóstwo szkiców, czerpanych w religii (fig. 232), w dziejach narodowych, w scenach rodzajowych i w karykaturze ; pod koniec życia poświęcił się on wyłącznie krajobrazowi, i z miłością odtwarzał widoki brane w okolicach Yeddo; sam wulkan Fuziyama ma sobie poświęconych sto kartek w zbiorze artysty i był przez niego studyowany z rozmaitych stron i w rozmaitych porach dnia i roku. W rzędzie innych nowoczesnych artystów najlepiej znanych w Europie, zacytować można nazwiska malarzy Hok-k e i (fig. 233) iYosai (fig. 234), których obrazki tu podajemy. Najczęściej przedmiotem malowideł albumowych są pejzaże bardzo skromne : mgła ; deszcz zarysowujący ciemne pręgi na niebie ; szron pokrywający wierzchołki gór ; wiatr uginający gałęzie drzew ; lub też powrót t wiosny, bogata flora i różnobarwne ptaki i owa-\ dy, a obok tego sceny rodzajowe, epizody ko-/ miczne, czasami zaś nawet zdarzenia historyczne, traktowane swobodnie i dalekie od sztywności większych obrazów oficyalnych. Najdokładniej obeznać się można z tego rodzaju utworami w muzeum w Leydzie, gdzie istnieje najdawniejszy w Europie i najcenniejszy zbiór albumów japońskich, utworzony staraniem skrzętnego Siebolda.

Znakomitsze biblioteki japońskie zawierają wiele rękopismów, opatrzonych objaśniającemi tablicami, a najpiękniejsze z takich malowideł można znaleść w dziełach poświęconych history i naturalnej. Księgozbiór księcia Kiisya posiada, według Siebolda, manuskrypt nowoczesny opisujący bogactwa przyrodnicze cesarstwa, w którym same tablice tworzą 800 dużych tomów, a zwierzęta, rośliny i minerały rysowane i koloryzowane przez najlepszych artystów, stanowią jedyny w swoim rodzaju pomnik ; istnieje także mnóstwo dzieł zajmujących się specyalnie botaniką, tą gałęzią nauki, z takiem zamiłowaniem uprawianą przez Japończyków; Titsing który cytuje wielką ich ilość, zachwala głównie jeden zbiór in folio, składający się z 77 tablic, a Abel de Rómusat powiada, że dość widzieć te pyszne reprodukcye, ażeby przyznać Japończykom, że są mistrzami w malarstwie.

Powracając raz jeszcze do ogólnej charakterystyki malarstwa japońskiego, musimy ponownie przyznać, że nie może być ono uważane jako sztuka świadoma swych celów i dążeń, jako zewnętrzna manifestacya utajonego w nas ducha bożego, ale z drugiej strony nie należy, jak to czynią niektórzy, odmawiać mu wszelkiego znaczenia moralnego i redukować je do roli sztuki litylko dekoracyjnej, zalecającej się jedynie wysoką techniką i machinalną wprawą ręki. W religijnych i historycznych obrazach szerszego pokroju, wykonanych pod wpływem chińskim, w oddaniu postaci bogów i bohaterów przeważają rzeczywiście konwencyonalność i rutyna, ale w dawnych malowidłach buddhyjskich, w mniejszych kompozycyach traktowanych swobodniej, w naiwnym wdzięku typów kobiecych, kiełkuje już myśl, starająca się uwydatnić w formie, a w krajobrazach widoczne już jest uczucie prawdziwe i szczere, i wydziela się z nich rzeczywista poezya, mająca swe źródło w serdecznej miłości dla przyrody. Jeżeli w utworach chińskich chcą widzieć niektórzy litylko pracę mechaniczną, na którą składa się kilku lub kilkunastu rzemieślników, działających prawie bezwiednie — na co zresztą nie możemy się zupełnie zgodzić — to twierdzenie podobne jest już całkiem niemożliwe w zastosowaniu do Japonii; tu talent indywidualny jest już zbyt widoczny, artysta sam tworzy, przeprowadza i wykończa swoje dzieło, i poza obrębem wymagań kanonu religijnego i działania wpływów pierwotnych, sam w znaczniejszej części jest za nie odpowiedzialnym ; doskonałość więc lub mierność utworu nie dają miary ogólnego poziomu sztuki w danej epoce, ale świadczą raczej o osobistem uzdolnieniu wykonawcy.

Rodzima sztuka japońska nie ma w sobie nic klasycznego, nie jest posłuszna żadnym stałym prawidłom i zasadom ; okazuje nieprzełamany wstręt do symetryi i regularności linij, unika dróg bitych i uczęszczanych, lubuje się w ekscentryczności, w nieprzewidzianem i dziwacznem. O ile

25

Szkic historyczny. T. I.

Chińczycy naśladują niewolniczo naturę w jej najdrobniejszych szczegółach, o tyle Japończycy chwytają tylko jej ogólne zarysy, jej kwintesencyą, a pomijając indywiduum, wyjątek, starają się o oddanie typu, charakteru. Gdy artysta japoński rysuje koło, musi je wydąć z jednej strony, wyciągnąć lub zakrzywić z drugiej; w kwadracie to bok wykręci, to kąt zagnie, gdyż figury geometryczne nie mają dla niego żadnego uroku ; nigdy nie powtórzy on identycznie tych samych kształtów, a w dwóch naprzy-kład wazach, stanowiących parę, musi koniecznie zmienić coś w ornamen-tacyi, pomimo że całość składa się na zupełną harmonią. Jeżeli ten nastrój oryginalny i ta wyjątkowa tendency a prowadzą czasami do karykaturalności a nawet do potworności, to częściej wszakże dochodzą do wywołania miłego dla oka wrażenia swobody, wesołości i humoru.

Wśród pisarzy zajmujących się sztuką japońską, utarło się oddawna przekonanie, że Japończykom obca jest zupełnie znajomość perspektywy, ale to twierdzenie, zbyt absolutne i jednostronne, nie może się utrzymać przy bliższem obznajomieniu się z przedmiotem. Zgadzamy się na to, że perspektywa nie posiada dla artystów japońskich znaczenia nauki, opartej na ścisłych i nieomylnych zasadach, ale w praktycznem zastosowaniu odgadują oni, instynktowie rzec można, jej główniejsze prawa, i tern więcej podziwiać trzeba poprawność, jaką często spotykamy w ich utworach, nietylko pod względem perspektywy liniowej, ale i powietrznej. Już nawet w starożytnych świątyniach, na malowanych sufitach lub na złoconych ścianach, rysunki wykonywane tuszem, zdradzają pewną znajomość perspektywy, a w większej części krajobrazów, jakkolwiek plany nie są z sobą należycie powiązane, uwydatnia się ona na każdym kroku w locie ptaków, w śmiałych nieraz skurczach i w ogólnem rozłożeniu kompozycyi, pozwa-lającem doskonale zdać sobie sprawę z oddalenia przedmiotów. Można zarzucić pejzażom japońskim, że punkt widzenia jest w nich zwykle obrany zbyt wysoko i że ostatnie plany są często zasilnie zabarwione, ale tak jedno jak drugie daje się po części tłómaczyć miejscowemi warunkami, śród których obracają się artyści: w kraju górzystym jak Japonia, malarz przywykły jest do spoglądania na otaczającą przyrodę z pewnej wyniosłości, i oko jego zagłębia się w niej, jak mówią Francuzi à vol d’oiseau, zamiast spływać po kolejnych planach i gubić się w niewyraźnych liniach dalekiego horyzontu; z drugiej strony, słońce w Japonii przygrzewa silniej niż u nas i zabarwia przedmioty bez porównania dobitniej, ostatnie więc plany, ginące u nas w mglistych i niepewnych konturach, jakby za rodzajem zasłony blado niebieskiej lub fioletowej, zarysowują się tam wyraziściej i zachowują do pewnego stopnia właściwe sobie barwy. Zresztą, jeżeli malarze japońscy nie posunęli dalej umiejętności perspektywy, można to

przypisywać w znacznej mierze dekoracyjnemu prawie wyłącznie charakterowi ich utworów i nawyknieniu do malowania z pamięci.

W kolorycie, Japończycy przewyższają o wiele swych sąsiadów, Chińczyków : nie mają oni, jak tamci, upodobania w pstrokaciznie i jaskrawości, ale przeciwnie, są umiarkowani w używaniu kolorów, gdy zaś puszczą wodze swojej fantazyi i zdobędą się na gwałtowne opozycye barw, to w ich nieprzewidzianych i kapryśnych napozór kombinacyach, widnieje zawsze nadzwyczajna intuicya praw harmonii. Zwykle jednak wolą oni spokojne stopniowanie tonów, i małemi stosunkowo środkami dochodzą do wywołania zadziwiających efektów ; czasami zadowalniają się całą gamą kolorów spełzłych, rozmaitemi odcieniami popielatego, zamierającym zielonym, mdłym czerwonym, nikłym błękitnym, a dla oswojenia oka z jakąś barwą olśniewającą, przygotowują je powoli przez użycie tonów neutralnych, powstałych ze zmieszania dwóch kolorów dopełniających się wzajemnie. Reakcye chemiczne farb i kontrasty kolorów są im doskonale znane, nigdy też nie spotyka się u nich owych krzyczących sąsiedztw i owych dysonansów, jakie tak często rażą u Chińczyków; kolor czerwony gdy jest użyty sam, wybucha całą siłą, łącząc się zaś z białym, przechodzi przez najdelikatniejsze odcienie różowe ; błękitny, przebiega całą gamę tonów od lapis lazuli do bladego turkusu ; kolor czarny uwydatnia niebieski; mocno czerwony podnosi żółty i różowy; ciemno błękitny pomieszany z karminem, ożywia blado różowy; faworytalną wszakże barwą Japończyków jest kolor żółty, przybierający tysiączne odmiany : słomy, złota, cytryny, kukurydzy, pierwiosnka, nankinu i t. p., a każdy z tych tonów tryumfuje chwilowo, usuwając wszelką rywalizacyą, poczem uspokaja się, modyfikuje, blednieje i nakoniec całkiem zamiera. Trzeba zauważyć, że w kompozycyach mitologicznych, legendowych, a nawet w scenach rodzajowych, im akcya jest gwałtowniejsza i charakterystyka działających osób bardziej fantastyczna, tem koloryt staje się jaskrawszym, tak, że zdumienie wyobraźni potęguje się olśnieniem wzroku ; najswobodniej jednak buja fantazya artysty w motywach ściśle dekoracyjnych, w deseniach tkanin, w ozdobach ceramicznych, na parawanach lub na obiciach ściennych : tam rzuca on w nieładzie najsprzeczniejsze barwy, rozkłada je w szachownicę, przecina pręgami równoległemi, ożywia stadami źó-rawi lub bukietami kwiatów, zawsze wszakże umie pohamować się w porę i uspokaja analogiami zbyteczne rozuzdanie kontrastów. W malarstwie dekoracyjnem kolory są zwykle rozłożone masami, bez żadnego cieniowania, i to samo da się powiedzieć o większej części nowoczesnych obrazów, tak ściennych, jak albumowych, ale niektóre z dawnych kakemono dowodzą, że najskrytsze tajemnice światło-cienia nie były obce

25*

artystom japońskim, a na wielu porcelanach mandaryńskich ciało ludzkie, modelowane zapomocą punkcików, przypomina najstaranniej wykończone miniatury, podczas gdy kreski równoległe lub krzyżowane, nadają wiele wypukłości i wyrazistości draperyom, ubraniom i kwiatom ; w porcelanie zwanej indyjską, kwiaty są także modelowane zapomocą krótkich linijek, które są karminowa na tle różowem, czarne na popielatem, barwy zaś rdzy na źółtem.

W ciągu naszego opowiadania o malarstwie japońskiem, niejednokrotnie wspominaliśmy o utworach pierwotnych, o malowidłach wykonywanych pod bezpośrednim wpływem Chińczyków, o. obrazach późniejszych, nakoniec o dziełach współczesnych, należałoby więc jaśniej określić te wyrażenia i powiedzieć na jakie mianowicie epoki przypadają rozmaite tazy artystycznego rozwoju Japonii. Przed paroma laty nie było to jeszcze rzeczą łatwą, gdyż źródła miejscowe mało bardzo dostarczają poważnych materyałów pod względem dziejów sztuki, jednakże, opierając się na niektórych dawnych tekstach, na sprawozdaniach podróżnych europejskich i na dziełach urzędowych, sporządzanych przez komisarzy japońskich, którzy uczestniczyli w ostatnich wystawach, można już było dojść do pewnego ugrupowania faktów, dającego jakie takie wyobrażenie o ewolucyach malarstwa japońskiego, dziś zaś, dzięki wytrwałym studyom kilku ukształ-conych amatorów angielskich, amerykańskich i niemieckich, z których skorzystał p. Gonse w swem obszernem dziele traktuj ącem o sztuce Japonii, obraz taki daje się już naszkicować bardzo wyraźnie, i można ułożyć chronologiczną listę znakomitszych artystów, obejmującą prawie bez przerwy dziesięciowiekowy peryod dziejów.

Pierwszy Dr. Anderson, Anglik, będąc przez kilka lat profesorem akademii medycznej w Yeddo, poświęcił się badaniom nad malarstwem japońskiem i zebrał pyszną kolekcyą starych malowideł i albumów, którą odstąpił niedawno Muzeum Brytyjskiemu w Londynie. Dr. Gierke, z Berlina, poszedł w jego ślady, a jego zbiór, równie prawie cenny jak poprzedni, został świeżo nabyty przez Muzeum Berlińskie. P. Fennolosa, Amerykanin, zdołał zgromadzić jeszcze liczniejszą i bogatszą pinakotekę i uchodzi dziś za najwytrawniejszego znawcę malarstwa japońskiego, ze swej zaś strony kilku światłych Japończyków stara się dorównać pod tym względem uczonym Zachodu, a najbardziej znany z nich, p. Wakai, organizator sekcyi japońskiej na wystawie z 1878 roku, może rywalizować co do trafności sądu z samym p. Fenellosa. Jedno tylko musimy zarzucić tym amatorom, a mianowicie zbyteczny entuzyazm dla obranego przedmiotu studyów i wypływający ztąd brak miary w ocenianiu zdolności artystów i wartości ich dzieł. O ile wydają się nam niesłusznemi pogarda i lekceważenie, z ja-kiemi niektórzy krytycy europejscy odzywają się o całej sztuce dalekiego Wschodu, o tyle z drugiej strony dziwnie rażą uszy nasze admiracyjne epitety i ciągłe porównania do wielkich imion Masaccia, Fra Angelica, Perugina, Leonarda da Vinci i t. d., spotykane na każdym kroku w ustach bezwzględnych wielbicieli Japończyków w zastosowaniu do malarzy, którzy z równą swobodą i zamiłowaniem malują bóstwo, człowieka, mysz, żabę, muchę lub kwiat, kakemono historyczne, krajobraz lub karykaturę, obraz ścienny, ćwiartkę albumu, wachlarz lub pudełko z laki. Posługując się wiadomościami zawartemi w najnowszych dziełach, z mnóstwa zacytowanych nazwisk wybierzemy tylko kilkanaście ważniejszych, streszczających w sobie pewne wybitne kierunki i odrębne epoki, co będzie, zdaniem naszem, aż nadto wystarczające dla dania pojęcia o kolejach, przez jakie przechodziło malarstwo japońskie.

Insziraga, żyjący przy końcu V. wieku, jest pierwszym malarzem o jakim wspominają teksta japońskie, ale żaden utwór z tej odległej epoki nie przechował się do naszych czasów, a najdawniejszy znany obraz, wyobrażający propagatora buddhaizmu Szio-toku-taiszi, znajdujący się dotąd w świątyni Horiużi koło Nary, ma pochodzić z początków VIII. w. Później spotykamy nazwiska kilku artystów, w rzędzie których figurują : syn cesarza Sagi, M i n a m o t o-n o-N o b u, i Kobo-Daiszi apostoł buddhyjski, którego widzieliśmy także na liście najdawniejszych rzeźbiarzy, ale można powiedzieć, że pewniejsze dzieje malarstwa japońskiego rozpoczynają się z chwilą założenia przez mikada Heizei Akademii cesarskiej Yedokoro, w 808 roku, a jeszcze właściwiej z ukazaniem się jej wielkiego mistrza Kozę Kanaoki, który pracował w IX. wieku, a umarł na początku wieku X.

Kanaoka dużo bardzo malował i miał z równą łatwością odtwarzać postacie bogów, ludzi i zwierząt. Na rozkaz cesarza Yosei wykonał on portrety Konfucyusza i dziewięciu wielkich filozofów chińskich; cesarz Uda polecił mu wymalowanie całej seryi portretów uczonych i poetów japońskich; jego obrazy przechowują się dotychczas w starożytnych świątyniach w Kioto, w Narze i w prowincyi Hizen, ale najautentyczniejszemi mają być dwa bóstwa buddhyjskie: bożek Fudo, w jednej ze świątyń w Yeddo, i bożek Dziźo siedzący na kwiecie lotusu, będący dziś własnością p. Wakai. Trądycye Kanaoki przechowały się w jego rodzinie, gdyż dwaj jego synowie i wnuk zajmują zaszczytne stanowisko w dziejach malarstwa. Niektóre dzieła należące do tej archaicznej epoki, znane są dobrze w Europie: muzeum w Leydzie posiada Dwanaście znaków zodyaku, przedstawionych przez tyleż bóstw buddhyjskich, które nie są wprawdzie oryginałami po-chodzącemi z X. w., ale wierną ich reprodukcyą, wykonaną w wieku XVI.;

na wystawie zaś paryskiej z 1878 r. można było podziwiać pięć obrazów oprawionych za szkłem, które datują z XI. wieku, a znajdują się dotąd w jednej z kaplic przylegających do świątyni Sziba w Yeddo. Tak Ka-naoka, jak jego poprzednicy i jego bezpośredni następcy, są reprezentantami sztuki buddhyjskiej, silnie jeszcze napojonej żywiołami indyjskiemi i zaczynającej się zaledwie naginać do pojęć japońskich; w samych typach bóstw i ludzi przeważają jeszcze pierwiastki aryjskie; ciała ich są wcale poprawnie traktowane, na obliczach ich rozlany jest wyraz słodyczy i mistycyzmu, pod względem zaś technicznym odznaczają się one wielką delikatnością rysunku, nadzwyczajną wypukłością modelowania, otrzymaną przez umiejętne stopniowanie świateł i cieni, i łagodnym kolorytem, przypominającym spłowiałe dywany lub dawne malowidła bizantyńskie. Ka-naoka malując filozofów Niebieskiego państwa, musiał się zapewne posiłkować wzorami chińskiemi, które nie mogły być całkiem obce innym także malarzom współczesnym, ale wpływ ten tak jeszcze słabo wtedy oddziaływał, że dostrzec go prawie nie można w obrazach z IX. i X. wieków.

Peryod wojen domowych obejmujący wieki XI. i XII., mało naturalnie sprzyjał rozwojowi sztuki, jednakże w XI. wieku kwitnął malarz Motomitsu, założyciel szkoły Yamato, która nie posiada sama przez się donioślejszego znaczenia, ale godna jest wzmianki dla tego, że z niej miała wyjść z czasem słynna szkoła Toza; w wieku zaś XII. zasługuje na wyróżnienie Tobą Soźo, pierwszy twórca malarstwa komicznego i humorystycznego, które dojdzie do największej doskonałości przy końcu XVII. wieku, z malarzem Itszio na czele. Tobą Soźo nie założył wprawdzie właściwej szkoły, ale miał w rozmaitych epokach licznych naśladowców, i od jego nazwiska karykatura pozyskała w Japonii miano rodzaju Tobaye.

Z chwilą powstania dziedzicznego szogunatu i założenia przez Yori-tomę stolicy w Kamakurze, to jest z początkiem wieku XIII., rozpoczyna się świetniejszy i bardziej samodzielny okres dla sztuki japońskiej; wielki ruch cywilizacyjny inaugurowany przez nowego szoguna, udziela się najdalszym prowincyom cesarstwa i znajduje oddźwięk w Kioto, gdzie powstaje pierwsza szkoła prawdziwie narodowa, poświęcająca się prawie wyłącznie scenom mitologicznym i bohaterskim, malująca bogów, książąt i gubernatorów prowincyj, w ich barbarzyńskich ale zbytkownych strojach dworskich, przeładowanych wspaniałemi ozdobami, których tradycyą znajdujemy dziś w owych walczących daimiach, tak rozpowszechnionych przez nowożytne albumy. Założycielem i głową tej szkoły, która pierwiastkami swemi wiąże się z cesarską akademią Yedokoro i ze szkołą Yamato, był członek potężnej rodziny Fuziwarów, Tsunetaka, który, jako dyrektor departamentu sztuk pięknych, nosił urzędowy tytuł Tozagan-no-Kami; jego potomkowie przybrali za nazwę rodzinną dwie pierwsze zgłoski tego długiego tytułu, a szkoła, która do dziś dnia przetrwała w tym samym rodzie, znana jest pod mianem Szkoły Tozae. Inni pisarze utrzymują, źe Tsunetaka był przez czas jakiś wice-gubernatorem prowincyi Toza, i źe ztąd to pochodzi nazwa jego spadkobierców i jego szkoły. Szkoła Toza może być nazwana oficyalną szkołą dworu mikadów, gdyż odpowiada ona smakowi arystokracyi japońskiej i odtwarza obyczaje i mody, przyjęte na dworze w Kioto i utrzymywane tam bez zmiany przez kilka wieków. Styl jej odznacza się niesłychaną cierpliwością w wykończeniu szczegółów, miniaturową drobiazgowością modelowania, wyrazistością konturów, dy-stynkcyą form i nadzwyczajną delikatnością pendzla; kwiaty, ptaki i przedmioty martwe są zawsze wykonane dziwnie zręcznie i udatnie, koloryt jest jasny, żywy i połyskujący, ale całość grzeszy prawie zawsze dosyć ciasnem zrozumieniem przyrody, brakiem malowniczości i słabą pomysłowością w kompozycyi. Przez parę wieków, aż do początku XV. stulecia, szkoła Toza nie miała w Japonii żadnej rywalki, a przez cały wiek XIV., wiek zaburzeń i walk domowych, tradycye sztuki utrzymywały się tylko wśród artystów wyszłych z jej łona, i wtedy to zostały wykonane piękne obrazy, zdobiące ściany świątyni Kassuga, niedaleko Nary, które można uważać za prawdziwie pomnikowe dzieło szkoły Toza.

W początkach XV. wieku rodzi się nowa Szkoła Kano. za której zwiastunów i poprzedników przyjąć można malarza Meitszio (1351 —1427) i jego ucznia Chińczyka Zozetsu, osiadłego w Japonii, ale prawdziwymi jej założycielami są mistrze z artystycznej rodziny Kano, którym też zawdzięcza ona swoje nazwisko. Szkoła Kano, wzrosła pod wpływem sztuki chińskiej i przejęta zasadami ustalonemi w państwie Niebieskiem w epoce dynastyi Mingów, uosabia, w oczach ukształconych Japończyków, klasyczną formę piękna, pojętego według tradycyj i wzorów chińskich. Stała się ona urzędową szkołą szogunów, podobnie jak jej współzawodniczka i starsza siostra, szkoła Toza, była wyrazem smaku i zamiłowań dworu mikadów. Pierwotnie dążyła ona do zwalczania i unikania zbytecznej dro-biazgowości swojej rywalki, a rzucając na papier lub jedwab kilkoma śmia-łemi rysami potężne szkice, dochodziła do otrzymania nadzwyczajnych efektów dekoracyjnych, lubowała się w monochromii, posiłkowała się przeważnie kolorami czarnym i białym, i stworzyła rodzaj tak dziś rozpowszechniony u Anglików pod mianem Błack and White. Ale artyści szkoły Kano nie mogli przez dłuższy czas ulegać bezkarnie wpływom rutyny chińskiej ; wskutek właśnie swej zręczności we władaniu pendzlem, przestali oni z czasem myśleć i tworzyć samodzielnie, wprowadzili natomiast do sztuki pewne formuły i recepty empiryczne, sztuka więc ta stała się wkrótce sztywną, suchą i akademicką, co się najlepiej uwydatnia, gdy porównywamy jej dzieła z utworami późniejszej Szkoły Pospolitej. Pierwszy z Kanów, Kano Masanobu, zmarł dość młodo, około 1500 r.; jego syn i uczeń, Kano Motonobu (1475 —1559), był największym malarzem z całej rodziny, a Japończycy uważają go nawet za najznakomitszego ze wszystkich swoich mistrzów. Malował on z największem upodobaniem bóstwa ludowe i wielce się przyczynił do popularności siedmiu bogów szczęśliwości, ale uprawiał także z powodzeniem krajobraz, a każda jego kompozycya odznacza się ogromną śmiałością rysunku, energią pendzla oraz gorącym i pełnym harmonii kolorytem, gdyż nie naśladował on monochromizmu swych poprzedników, ale przeciwnie, szedł w zapasy z przyrodą, starając się pochwycić jej najbardziej tajemnicze koloracye, chociaż nie dorównał pod tym względem współczesnemu artyście, Mit-sunobu, który należał do.szkoły Toza, a w którego dziełach spostrzegać się daje wpływ perski.

Obok pierwszych artystów z rodziny Kano, żył w XV. wieku jeden z najznakomitszych malarzy japońskich, nie należący do żadnej szkoły i posiadający bardzo wybitną indywidualność. Sesshiu (1414—1506) pobierał pierwsze nauki w pracowni chińskiego malarza Zozetsu, a później zaczął pracować o własnych siłach i pozyskał sobie taką sławę, że został wezwany przez cesarza chińskiego dla ozdobienia jego pałacu, z czego wywiązał się tak szczęśliwie, iż niektóre z jego malowideł przetrwały w Pekinie aż do dni naszych, otoczone ogólnem uznaniem. Sesshiu, jako kapłan buddhyjski, malował przeważnie obrazy religijne, ale równie się odznaczał w krajobrazie i w malarstwie dekoracyjnem, pracując bardzo szybko i używając najczęściej barw neutralnych, z pominięciem bardziej jaskrawych kolorów.

W wieku XVI. wstrząśnienia religijne i polityczne, wywołane pier-wszem ukazaniem się Portugalczyków, niekorzystnie oddziaływają na sztukę: szkoła Toza ulega zupełnemu przyćmieniu, szkoła zaś Kano, jakkolwiek dość licznie reprezentowana przez spadkobierców w prostej linii pierwszych swych założycieli, nie może się poszczycić żadnym wybitniejszym talentem, wychodzącym ponad bardzo pospolitą miarę. Do końca XV. wieku, za wyłączeniem świetnych chwil Nary i Kamakury, Kioto było jedynem wielkiem ogniskiem ruchu umysłowego Japonii; z wstąpieniem jednak Hieyasa na tron szogunów, rzeczy się zmieniają; Yeddo staje się pierwszorzędnym centrem artystycznym, i wielcy malarze z rodziny Kano, o których nam teraz mówić wypadnie, tu już obierają stałą siedzibę.

Ostatni z miernych malarzy poprzedniej epoki, Kano Takanobu, zostawił trzech synów, z których każdy pozyskał głośne imię w dziejach

malarstwa narodowego; najstarszy z nich Tan y u (1601 —1674), najpopularniejszy z artystów szkoły Kano, wsławił się głównie swemi czterema lwami, malowanemi tuszem na ścianach świątyni w Nikko, i smokami zdo-biącemi sufit wielkiej bramy tejże świątyni; Kano Naonobu (1607 — 1651) nic nie ustępował bratu pod względem energii rysunku, a przewyższył go nawet delikatnością pendzla ; nakoniec Yasunobu (1612 —1685), najmłodszy z braci, jest najbardziej ceniony jako pejzażysta. Wszyscy oni zostawili synów i licznych uczniów, wśród których przechowywały się tradycye szkoły, ale w ich rzędzie wymienimy tylko malarza Tsune-n o b u, syna średniego z braci, którego dekoracyjne malowidła, złożone z olbrzymich kwiatów, są dotychczas najpiękniejszą ozdobą jednej ze świątyń w Kioto.

Szkoła Toza ma także w XVII. wieku znakomitego przedstawiciela w osobie malarza Mitsuoki (1616 -1691), którego obrazy, zalecające się naiwnym wdziękiem motywów, czystością linij, miniaturo wem wykończeniem i ciepłym, pełnym harmonii kolorytem, przechowywane są religijnie w zbiorach cesarskich i u kilku możnych rodzin w Kioto.

Wszyscy artyści o których mówiliśmy dotychczas, pozostawali wierni dawnym tradycyom i, gdy dotykali postaci ludzkiej, odtwarzali tylko sceny z legend i poematów, malowali przygody młodych książąt lub epizody z wojen feodalnych, nie'wychodząc nigdy z zakresu poważnego malarstwa religijnego i historycznego, ale jednocześnie sztuka zaczyna rozszerzać pole swej działalności i zniża się do skromniejszych warstw społeczeństwa, zajmując się obyczajami narodowemi, rzemiosłami i drobnym przemysłem, czerpiąc natchnienie w życiu publicznem i rodzinnem, schodząc, jednem słowem, do malarstwa rodzajowego. Na czele tego ruchu staną Iwaza Matahei, rzeczywisty założyciel tak zwanej Szkoły Pospolitej, która pierwotnie przybrała miano Szkoły Ukiyoye, co znaczy współczesnej, a później podzieliła się na parę odłamków, jak zobaczymy niżej. Matahei, urodzony na początku XVII. wieku, pozyskał szerszy rozgłos między latami 1625 a 1645 i znalazł licznych zwolenników i naśladowców, zpomiędzy których Hiszikawa Moronobu (1646—1717) zdobył sobie największą sławę i przyczynił się najbardziej do rozpowszechnienia nowego stylu. Szkoła pospolita cieszy się małem powodzeniem wśród Japończyków należących do wyższych warstw towarzyskich ; uważają oni ją za rodzaj podrzędny, dobry dla zadowolenia potrzeb prostego ludu, ale nie zasługujący na bliższą uwagę ludzi dobrego tonu ; dla nas, przeciwnie, jest ona najczystszym wyrazem geniuszu japońskiego, jedyną jego formą oryginalną, zupełną, wolną od wszelkich obcych wpływów i naleciałości, wyrosłą z krwi i kości narodu, malującą dokładnie jego przymioty i wady,

jego zdolności i braki moralne, a badacz pragnący wyrobić sobie jasny i sprawiedliwy pogląd na sztukę japońską, na jej dziełach powinien przeważnie opierać swoje wnioski. Wyższe klasy bezwiednie i mimowolnie uległy urokowi nowego stylu, gdyż wcisnął się on powolnie do wszystkich gałęzi przemysłu artystycznego i przekształcił smak dekoratorów; Moro-nobu był nietylko wielkim malarzem, ale wpływ jego odbił się także w deseniach tkanin, w haftach, i wyrobił w paniach japońskich zamiłowanie do kosztownych materyj, a nawet oddziałał na zmianę kroju sukien.

Nie bez słuszności Japończycy nazywają wiek XVII. złotym wiekiem swojej sztuki, gdyż szczególniej pod względem malarstwa, żadna epoka nie może się poszczycić taką falangą pierwszorzędnych talentów. Oprócz przedstawicieli trzech szkół o których mówiliśmy dotąd, peryod Genroku ukazuje nam jeszcze kilku artystów niezależnych, nie krępujących się żadną rutyną, a w ich rzędzie dwóch mistrzów, których rozgłos dawno przekroczył granice rodzinnego ich kraju. Pierwszy z nich, Itszio (1651 —1724), wskrzeszając tradycye starego Tobą Sożo, uprawiał karykaturę z niesłychaną werwą, fantazyą i realizmem, podnosząc komizm swoich motywów najbardziej nieprzewidzianemi zestawieniami barw; do rzędu jego arcydzieł zaliczają znawcy dwanaście szkiców humorystycznych, znajdujących się w zbiorze Gierke w Berlinie, a znanych pod nazwą Dwunastu Miesięcy. Jeszcze większym od Itszia był Korin (1661 —1716), którego krytyka europejska uważa za najoryginalniejszego i najbardziej indywidualnego z malarzy japońskich ; wyborem tematów zbliża się on najwięcej do szkoły pospolitej, ale ponieważ pierwsze studya odbywał kolejno w pracowniach artystycznych Toza i Kano i przyswoił sobie pewne właściwości każdego z tych rodzajów, w dziełach jego, napozór naiwnych i pełnych prostoty, widnieje głęboka znajomość rj^sunku i praw harmonii, obok jakiegoś nieokreślonego wdzięku, który już jest samodzielną cechą jego talentu.

W połowie XVIII. wieku objawia się nanowo w malarstwie japoń-skiem silny zwrot ku wzorom chińskim, wskutek przybycia do Japonii i osiedlenia się w Nangasaki znakomitego malarza chińskiego N ampin g a, który znalazł natychmiast wielu naśladowców, szczególniej wśród artystów należących do dwóch szkół urzędowych. Najgłośniejszym z przedstawicieli szkoły Toza był podówczas Mitsuyoszi (1699—1772), nadzwyczaj ceniony i poszukiwany przez ukształconych członków arystokra-cyi, artysta niepospolitego rzeczywiście talentu, wytworny, rafinowany i pełen delikatności, ale zimny i drobiazgowy, słowem przejęty nawskróś chińską rutyną; obierał on za przedmiot do swoich obrazów małe zwierzęta i ptaki, a z szczególniejszem upodobaniem malował przepiórki; od tej chwili

szkoła Toza skazaną zostaje na jałowość, zasklepia się w drobnych kom-pozycyach, których jedyną wartość stanowi miniaturowe wykończenie, odtwarza z namaszczeniem papugi, piegże i sikory, lub kamelie, piwonie i gałązki drzew okryte kwiatem, ale wszystko to dzieje się machinalnie, stereotypowo, bez cienia oryginalności i natchnienia artystycznego. Z późniejszych malarzy tej szkoły zasługuje na wzmiankę jeden tylko H o-hitsu (1761 —1828), należący do najwyższej arystokracyi, syn daimia i głowa kapłanów buddhyjskich, który przejąwszy się wzorami Korina, potrafił wlać w swoje utwory wiele uczucia i poezyi, nic im nie ujmując pod względem wykończenia. Ostatnim z wielkich malarzy szkoły Kano był Yosen (1752—1808), zaszczycony przez szoguna honorowym tytułem Hohina, ale tak on, jak jego syn, Issen, głównie się odznaczyli w pejzażu.

Krajobraz nabiera wielkiego znaczenia w sztuce japońskiej w początkach XVIII. wieku ; był on już wprawdzie uprawiany przez najdawniejszych mistrzów, zaczynając od Kanaoki, a Kano Motonobu i Sesshiu pozyskali wielki rozgłos w tej gałęzi malarstwa, ale przed XVIII. wiekiem pejzaż nie posiadał samoistnego znaczenia i służył tylko zwykle za dopełnienie, za tło dla kompozycyj innego rodzaju; teraz dopiero przyroda w różnorodnych swych manifestacyach staje się sama przez się dostatecznym motywem dla artysty, z zupełnem pominięciem człowieka, i powstaje nowa szkoła, Szkoła Krajobrazu, która z początku trzyma się jeszcze tra-dycyj chińskich i wydaje dzieła trochę chaotyczne, ale wkrótce odzyskuje zupełną swobodę i dochodzi do najwyższego stopnia doskonałości w początkach naszego stulecia. Najdzielniejszymi przedstawicielami tej szkoły byli: Buntszhio (1763—1841), nadworny malarz wielkiego ówczesnego protektora sztuki, księcia Tayasu Tokungawa, wydawca wielu dzieł ilustrowanych, wielbiciel dawnego malarza Sesshiu i starający się naśladować jego styl, oraz trochę późniejszy od niego Hiroszige (1786—1858), najlepszy z pejzażystów naszego wieku. Szkoła krajobrazu odznacza się gorętszą jeszcze niż dotąd miłością dla prawdy, tak w rysunku, jak w kolorycie, umiejętniejszem chwytaniem wybitnego charakteru przedmiotów branych w naturze, i wykwintniejszym jeszcze smakiem w kompozycyi, ale od tej chwili artysta zarzuca zupełnie modelowanie, rozkłada kolory płasko, bez żadnego cieniowania, i określa pozór i kształt rzeczy jedynie zapomocą konturów, tonu właściwego i perspektywy. Ten sposób syntetyczny pojmowania i wyrażania przyrody, w jej absolutnych tylko formach i liniach dominujących, odpowiadał widocznie wrodzonemu geniuszowi rasy, gdyż jednocześnie znika także modelowanie z utworów innych szkół, a malarstwo japońskie staje się prawie wyłącznie sztuką dekoracyjną.

Już pierwsi malarze szkoły pospolitej byli niezaprzeczenie wielkimi dekoratorami ; słynny Korin także swym pracom ornamentacyjnym zawdzięcza największą część swej popularności; wreszcie można powiedzieć, że ozdobność i malowniczość są najwybitniejszemi cechami całej sztuki japońskiej, ale w połowie XVIII. wieku powstały w Kioto dwie pracownie malarskie, które dały początek nowej szkole, dekoracyjnej par excellence, zwanej Szkołą Sziźo od jednej z ulic stolicy, zamieszkałej przez artystów tego kierunku. Naczelnikami i założycielami szkoły Sziźo byli: Gekkei, zwany zwykle Goszin (1741 —1811), którego wzorami posiłkują się dotychczas haftarze z Kioto, a którego talent, całkiem swojski, wykształcił się pod wpływem wielkich mistrzów poprzedniej epoki, i O kio (1732 —1795), który w początkach studyował także przeważnie dzieła malarzy narodowych, ale z czasem zwrócił się ku sztuce chińskiej i w niej czerpał najwięcej motywów. Obaj ci artyści zostawili po sobie mnóstwo uczniów i naśladowców, których dzieła odznaczają się wytwornością stylu, delikatnością rysunku, naiwnym wdziękiem kompozycyi i uroczym kolorytem, trzymanym w gamach jasnych, ale dyskretnym i umiarkowanym. Najlepszym z uczniów Okia był Sozen (1747 —1821), zwany przez amatorów malarzem małp, ale nie poświęcał się on wyłącznie tym tylko zwierzętom, gdyż z równem mistrzowstwem odtwarzał tygrysy, daniele, sarny i t. d., i jako malarz zwierząt mógłby rywalizować z niejednym z naszych artystów. Oryginalne utwory Okia i Sozena są dziś tak poszukiwane w Europie, a tak stosunkowo rzadkie, że natworzyło się mnóstwo nędznych kopij i fabrykatów, opatrzonych ich podpisami.

Pozostaje nam jeszcze pomówić o Szkole pospolitej, która już nas doprowadzi do ostatnich lat i zamknie kilkoma imionami artystów współczesnych długi szereg malarzy japońskich.

W początkach XVIII. wieku, wraz z rozpowszechnieniem sztychów koloryzowanych, objawia się w malarstwie rodzajowem widoczna alteracya typów, połączona z konwulsyjną, rzec można, egzageracyą ruchów, co przypisać można w znacznej mierze grze aktorów, gdyż w owej epoce sztuka dramatyczna udziela najwięcej tematów malarzom albumów ; ale wkrótce potem, artyści, z wrodzoną Japończykom elastycznością, otrząsają się po części z tych wad i odzyskują dawną naturalność i swobodę. Największym talentem odznaczają się w połowie XVIII. wieku Harunobu z Yeddo, Sukenobu z Kioto i Miagawa Tsziosziun, którzy oddawali się przeważnie malowaniu pięknych typów kobiecych, wybierając swe modele w stołecznych domach herbaty lub w najniższych klasach ludu. Do najwyższej wszakże doskonałości w tym rodzaju doszedł uczeń Mia-gawy, Katsukawa Sziunszo, zmarły około 1790 r., który, wraz ze swym nauczycielem, jest uważany za założyciela nowego odłamka szkoły pospolitej, zwanego Szkołą Sumi, lub też od ich imion Szkołą Miagawa albo Szkołą Katsukawa. Szkoła ta, którejby można dać miano szkoły szkicu, zarysowuje swe kompozycye w śmiałych rysach, szybkich, pobieżnych, ale stanowczych i charakterystycznych, rzucanych z niezrównaną pewnością ręki, z przedziwną znajomością rysunku, z werwą, lekkością, dowcipem i wdziękiem, które w dziełach jej wielkiego mistrza, Hokusai, dościgają już do wyżyn prawdziwej genialności ; jej to utworami żywi się cały przemysł artystyczny Japonii; w niej zapożycza on, jak w niewyczer-panem źródle, owe tysiące motywów, które podziwiamy w albumach, na porcelanie waz, na atłasie ekranów, w bronzie, na glinie emaliowanej, na drzewie i na meblach z laki, stanowisko więc jej, jakkolwiek podrzędne w zwykłem rozumieniu wielkich zadań sztuki, nabiera ogromnego znaczenia u narodu, który właśnie w sztuce zastosowanej do przemysłu odznaczył się wśród wszystkich innych i nie obawia się na tern polu żadnego współzawodnictwa. Sziunszo wykonywał głównie swe prace dla dzieł ilustrowanych, z których trzy: Zwierciadło piękności, Stu sławnych poetów i Wachlarze uchodzą za arcydzieła w rzędzie wydawnictw tego rodzaju ; był on potężnym kolorystą, posiadał w najwyższym stopniu dar inwencyi i traktował rycinę w tak szerokim stylu, iż zdołał ją podnieść do poziomu wielkiej sztuki.

Wśród malarzy szkoły pospolitej, współczesnych Sziunszy, zasługują na wzmiankę: Eiszi, Kiyonaga i Toyoharu, a szczególnie ten ostatni, który umiał grupować na niewielkich stosunkowo przestrzeniach mnóstwo działających osób, zachowując jedność i jasność akcyi, odznaczał się wielkim darem spostrzegawczym i świetnym kolorytem, a był także twórcą nowej szkoły, Szkoły Utagawa, która jest tylko jedną z odrośli szkoły pospolitej, ale pozyskała tak szeroki rozgłos, że wielu pisarzy daje całej szkole rodzajowej japońskiej miano szkoły Utagawa. Od Sziunszy i Toyohary wyszli wszyscy wielcy malarze XIX. wieku. Uczniami Toyo-hary byli H i r o s z i g e, znakomity pejzażysta o którym mówiliśmy wyżej i To y ok uni (1768—1825), jeden z najpłodniejszych i najwyrazistszych malarzy japońskich, oddany głównie scenom teatralnym; w rzędzie licznych uczniów Sziunszy zasługują na wyróżnienie: Utamaro, miękki, rozkoszny, dystyngowany, malarz pięknych ciał kobiecych, a przedewszystkiem wielki Hokusai, któremu należy poświęcić obszerniejszą wzmiankę.

Hokusai, urodzony w'Yeddo w 1760 r., uczył się najpierwej pod kierunkiem Sziunszy i przybrał wtedy nazwę Sziunro; później studyował z zapałem dzieła dawnych mistrzów Sesshiu, Tanyu i Itszio, przejmował się ich manierą, zmieniał kilkanaście razy swoje imię, aż pod koniec życia obrał sobie za przydomek złożony wyraz Guakiyo-Rodźin, co można prze-tłómaczyć przez: » starzec do szaleństwa rozmiłowany w rysunku«. Z naszego punktu widzenia może on być uważanym za największego z malarzy japońskich, i w istocie imię jego pierwsze przedarło się do Europy, gdzie odrazu pozyskało ogromny rozgłos. Nie ma gałęzi, którejby nie dotknął jego talent : malował on z równem powodzeniem sceny poważne i komiczne, rzeczywiste i wymarzone, historyczne i rodzajowe, świątynie i pałace, drzewa i kwiaty, ptaki, ryby i owady, krajobrazy i motywy dekoracyjne, słowem uniwersalność jego nie miała granic, ale z największą zawsze uwagą studyował on postać ludzką, jej kształty, ruchy i wyraz, i można powiedzieć, że on jeden w Japonii zrozumiał człowieka i godne stanowisko zapewnił mu w swych dziełach. Posiadał on wszystkie zalety znamionujące wielkiego malarza : wysokie wykształcenie artystyczne, niewyczerpaną pomysłowość, smak pewny i wyrobiony, rysunek bez zarzutu, olśniewający koloryt, werwę, humor, elegancyą, niesłychaną wprawę, a jego płodność była tak nadzwyczajna, że lista jego utworów wynosi około trzydziestu tysięcy obrazów. Pomimo to wszystko, umarł on w ubóstwie w 1849 r., to jest w 89 roku życia, a jego prace oryginalne są dziś nadzwyczaj rzadkie, gdyż kakemona większych rozmiarów malował on tylko dla przyjaciół i małą ich ilość po sobie zostawił, obrazki zaś które tysiącami dostarczał wydawcom książek ilustrowanych, zostały zniszczone przez rytowników^.

Najlepszym z uczniów Hokusajego był Hokkei, który znakomicie przyswoił sobie styl mistrza i byłby mu może dorównał, gdyby nie pewne wymanierowanie, odbierające jego surimonom wszelką naturalność; z artystów dziś żyjących, bezpośrednio wiąże się z Hokusaim Ki os ai, zdolny karykaturzysta, który, dzięki swym humorystycznym rysunkom politycznym, znaczną część życia przepędził w więzieniu. W rzędzie malarzy współczesnych, należących do wręcz przeciwnego obozu, zaszczytne zajmują stanowisko : Yosai (1787 —1878), człowiek dobrego rodu i wielkiej erudycyi, przejęty zasadami dawnych szkół Kano i Toza, mniej dbały o koloryt, ale starający się wlać jak najwięcej myśli i uczucia w swe kompozycye, i dziś żyjący Z e i s z i n, także przywiązany do dawnych trądycyj, wytworny, szlachetny a nawet poetyczny i wskutek tego bardzo ceniony przez wyższe klasy towarzystwa.

Dziś objawia się w sztuce japońskiej zwrot nowy : Japończycy, dalecy od dumy i zarozumiałości swych kontynentalnych sąsiadów, są przeciwnie chciwi nowych zdobyczy, ciekawi i zawsze gotowi do przyswajania sobie tego, co widzą u cudzoziemców; można im to w pewnej mierze poczytywać za zasługę i uważać jako zaletę charakteru, ale gdy idzie o sztukę.

takie usposobienie może najczęściej wywołać zgubne tylko następstwa. Już w zeszłym wieku, gdy jedni Holendrzy mieli otwarty wstęp do Japonii, pewien p. Wagenaar, reprezentant Zjednoczonych Prowincyj, znalazłszy, że porcelany japońskie nie posiadają dość bogatej flory, wymyślił jakiś kwiat nowy, który doznał wielkiego powodzenia i został natychmiast wykonany na kilkuset sztukach ; na porcelanach zwanych indyjskiemi, często się spotykają ozdoby całkiem obce geniuszowi japońskiemu, a nawet niektóre wielkie wazy, przewożone do Europy pod nazwą pieces de commande, chociaż wyobrażają typy ściśle miejscowe, zdradzają wszelako w całej kompozycyi i układzie wpływ Zachodu ; nakoniec, w dziełach takiego mistrza jak Hokusai, niejednokrotnie dostrzec można wyraźne przejęcie się obcemi wzorami, a u wielu malarzy współczesnych dążenie to zarysowuje się tak wybitnie, że zakrawa już na naśladownictwo i kopiowanie. Dopóki Japończycy czerpali wiele żywiołów dla swojej sztuki u odrębnych wprawdzie ale zawsze pobratymczych im ludów Chin i Korei, a chociażby i Indyj, umieli je naginać do swego indywidualnego temperamentu, i zamiast je ślepo naśladować, wlewali w nie przeciwnie wszystkie niewyczerpane zasoby swego potężnego organizmu, tak, że częstokroć to, co przyjmowali miernem, wychodziło zpod ich ręki o wiele doskonalszem ; ale wpływ ludów Europy, których sztuka kszałciła się na dyametralnie odmiennych podstawach, z któremi nic ich duchowo wiązać nie może i których moralne pojęcia mają się do japońskich jak niebo do ziemi, wpływ taki, powiadamy, musi spowodować albo zupełny przewrót w samej istocie sztuki japońskiej i zrobić z niej poprostu hołdowniczkę sztuki europejskiej, albo też wytworzyć jakąś sztukę pośrednią, bez wybitnego charakteru, a w jednym czy drugim razie szkoda będzie niepowetowana, gdyż zaginie bezpowrotnie jedna z najoryginalniejszych manifestacyj zmysłu estetycznego, jakie spotkać jeszcze można u ras odrębnych od naszej, a posiadających samoistną kulturę. Niebezpieczeństwo to uderzyło już wiele osób, należących do wyższych warstw społeczeństwa japońskiego, i w tej chwili powstaje prąd, dążący do przywrócenia dawnej narodowej sztuce należnego jej stanowiska. W 1884 r. uorganizowało się w Kioto stowarzyszenie pod nazwą Towarzystwa krytycznego sztuk pięknych, które postanowiło wpływać na poprawienie smaku, nadawać poważniejszy kierunek sztuce i utrzymywać w artystach poszanowanie dla dawnych tra-dycyj, z drugiej zaś strony przeciwdziałać rozszerzającemu się coraz bardziej oszustwu w handlu przedmiotami artystycznemi. Archeologowie oraz miłośnicy i znawcy sztuki należący do stowarzyszenia, mają zająć się sporządzaniem katalogów wszystkich dawnych autentycznych zabytków artystycznych i wydawać na nie świadectwa, a także urządzać peryodyczne wystawy i konkursa, tak dla studyowania starożytnych arcydzieł, jak dla obznajamiania szerszych kół publiczności z obecną działalnością artystów. Zaczęto się także szczerze zajmować uchronieniem od zagłady pomników, świadczących o dawnej świetności państwa, i roztoczono urzędową opiekę nad chylącemi się do upadku gmachami, a owocem tych zabiegów jest już dziś staranne i umiejętne odrestaurowanie dwóch zamków feodalnych w Osaka i Owari.

Na zakończenie naszej pogadanki o malarstwie japońskiem, musimy jeszcze dodać parę słów o sztycharstwie. Sztuka ta została wprowadzona z Chin do Japonii przed tysiącem lat z górą, jak zapewniają źródła miejscowe, ale najdawniejsze jej ślady autentyczne spotykamy dopiero w kilku książkach buddhyjskich, datujących z XV. wieku. W wieku XVI. ryto-

Wm

ai

Wrf

Fig. 235. Stary sztych japoński.

wnictwo stoi jeszcze na bardzo niskim szczeblu i jego produkcye, nadzwyczaj szorstkie, niczem się nie różnią od chińskich (fig. 235); około 1600 r. ukazują się pierwsze próby sztychów koloryzowanych ; w połowie XVII. wieku wychodzi w Kioto duże dziesięcio-tomowe dzieło, napełnione rysunkami i wzorami kaligraficznemi ; mnożą się drukowane książki przyrodnicze, ozdobione licznemi drzeworytami, które dość wiernie odtwarzają florę i faunę miejscową; w 1661 r. rozpoczyna się w Kioto wydawnictwo pierwszej encyklopedyi ilustrowanej; ale ryciny nabierają dopiero prawdziwie artystycznej wartości przy końcu XVII. wieku i na początku wieku XVIII., to jest z chwilą pojawienia się książek ilustrowanych według wzorów słynnego malarza Moronobu. Pierwotnem ogniskiem sztuki sztycharskiej było Kioto, najświetniej jednak rozwija się ona w Yeddo pod koniec XVII. wieku, a znacznie później powstają znakomite zakłady rytownicze w Osaka i Nagoya; z Yeddo wyszło śliczne dzieło pod tytułem: Portrety dam japońskich, i cała serya poezyj i powieści ilustrowanych według rysunków szkoły Toza, oraz liczne zbiory kopij znakomitych obrazów dawnych mistrzów. Pochód otwierają Masanobu i Kiyonobu, przygotowując drogę prawdziwemu twórcy ksylografii koloryzowanej, sławnemu Harunobu. Prace Sziunszy są już skończonemi arcydziełami drzewo-rytnictwa, a uczeń jego Hokusai posuwa sztycharstwo do najwyższego stopnia doskonałości, i w niem, podobnie jak w malarstwie rodzaj o wem, może być nazwany gwiazdą pierwszorzędną na horyzoncie artyzmu japoń-

skiego ; prześliczne są jego : Przechadzki w okolicach Yeddo i Fugaku-Yakukei — Sto widoków Fuziyamy, ale monumentalnem jego dziełem są tak zwane Mangua, zbiór dziesięciu tysięcy szkiców, które wyszły w oddzielnych seryach w przeciągu 40 lat; Hokusai ilustrował poezye, powieści, dzieła humorystyczne, pedagogiczne i naukowe, wydawał specyalne albumy bez tekstu, karty topograficzne, przewodniki dla turystów, malował szyldy i afisze teatralne, a jego rysunki i malowidła, rozpowszechnione przez sztycharstwo, dochodzą do olbrzymiej cyfry 30,000 sztuk, tworzących razem przeszło 500 tomów i 100 dzieł odrębnych; trzeba wszakże dodać, że nie wszystko to jest dziełem własnej jego ręki, gdyż często uciekał się on do pomocy licznych swoich uczniów, którzy pod jego okiem i według jego wskazówek wykończali rozpoczęte prace. W rzędzie tych uczniów najbardziej się wsławił Hokkei, autor dwóch pięknych albumów: Pięćdziesięciu poetów satyrycznych i Pięćdziesiąt sławnych poetek, ale wszyscy prawie malarze szkoły pospolitej, o których wspominaliśmy poprzednio, pracowali dla drzeworytników i dostarczali rysunków do książek ilustrowanych. Mało który z tych artystów zajmował się osobiście sztycharstwem ; rysowali oni swoje kompozycye na cienkich ćwiatkach papieru, które przyklejano do tabliczek z drzewa wiśniowego, a dopiero rytownik z rzemiosła wyrzynał cały rysunek, trzymając się ściśle oryginału, i w ten sposób utwór pierwotny podlegał zupełnemu zniszczeniu, czem się właśnie tłó-maczy rzadkość autentycznych prac większej części mistrzów szkoły rodzajowej, a szczególnie malarzy XIX. wieku.

fj

ÆÊÈÈ

iШ^

i    XX,«1

Fig. 236. Rycina malarza Ghigenoi.

Możemy powziąć dość dokładne wyobrażenie o rodzaju ilustracyj japońskich, z kilku dzieł wydanych ostatniemi czasy w Europie. Powieść pod tytułem : IVierni Roninowie, wyszła w Paryżu w 1882 roku z ilustracyami pełnemi realizmu artysty japońskiego Kei-sai-yei-sen, a p. Rógamay, tłómacząc jeden z romansów płodnego pisarza Takisawa-Bakin, który żył na początku naszego wieku, wydał go także w Paryżu w 1883 r., z rycinami malarza G h i g e n o i, odznaczającemi się prawdziwym wdziękiem i humorem (fig. 236). Jednakże i w tych ilustra-cyach artyści nie umieją wyzwolić się z owej jednostajności typu, jaką zarzucaliśmy ich poważniejszym kompozycyom : bohaterowie powieści występują zaraz na pierwszej kartce z jakąś konwencyonalną maską, mającą charakteryzować ich nastrój moralny, i z tym niezmiennym wyrazem

26

Szkic historyczny. T. I.

przerażenia lub litości, srogości lub słodyczy, ciekawości lub osłupienia, pozostaną już do końca dzieła, przypominając w ten sposób aktorów teatru japońskiego, którzy jeszcze półtora wieku temu nie ukazywali się na scenie inaczej, jak w maskach tragicznych lub komicznych lujących z dobitnością, posuniętą aż do karykatury, uczucia miotające ich duszą.

ma-

Koniec tomu pierwszego.

Fig.

>>

12.

13-

¹4*

i5-

i6.

17-

i8.

19.

20.

21.

22.

23-

24.

25-

26.

27.

SPIS RYCIN

ZAWARTYCH W TOMIE I.

Topór z epoki magdaleńskiej .

Narzędzia z epoki magdaleńskiej Świstałka z epoki magdaleńskiej Naszyjnik z okresu magdaleńskiego .

Buława z epoki magdaleńskiej .... Krążek kościany z Laugerie-Basse Rysunki z groty de la Madeleine Rysunki z groty de la Yache .... Rysunek mamuta z groty de la Madeleine .

Statuetka z rogu renifera......

Rzeźba z okresu magdaleńskiego Rzeźba z okresu magdaleńskiego

Topory z epoki neolitycznej.....

Tumuli z epoki neolitycznej.....

Studnie grobowe w Orléans i Bures

Menhir albo pelwan.......

Kamień chwiejący się......

Lichawen..........

Str.

io

16

16

17

ty

17

ty

ty

ty

ty

18

18

18

18

18

19

19

19

20

20

25

27

27

27

28

28

Str.

Fig. 28. Ulica kryta

28

Kromlech w Abury odtworzony przez p. Britton

»    29.

,,    30. Schiffsetzungen

29

29

„    31. Dolmen w Keravion .

,,    32. Norwegski napis runiczny

Kamień runiczny w Gavrinis Kamień runiczny z wyspy Man

» 33-

„    34-

,,    35. Narzędzia kamienne z epoki neolitycznej

,,    36. Naczynia gliniane z epoki neolitycznej .

,,    37. Plecionki z epoki neolitycznej

3^- Igła z epoki neolitycznej.....

»    39-

Narzędzia kamienne z epoki bronzu

„    40. Topory bronzowe .

,,    41. Brzytwa bronzowa

Broń z epoki bronzu Tarcza bronzowa . Bransoleta bronzowa

„    42.

43-

»    44-

„    45.    Grzebień bronzowy .

„    46.    Grobowiec z epoki bronzu

,,    47.    Urna gliniana z epoki bronzu

„    48.    Naczynia gliniane z epoki bronzu

,,    49.    Znaki pomników skandynawskich

,,    50.    Urna pogrzebowa z Villanowy .

,,    51.    Brzytwa z Villanowy .

,,    52.    Szpilki z Villanowy .

„    53- Wiadro bronzowe z Villanowy.....

,,    54. Grobowce australskie........

,, 55. Rysunki na skalach północno-zachodniej Australii

,, 56. Rysunki na skałach Tasmanii.....

,,    57. Chata w Nowej-Kaledonii .    .    .    .    .

,,    58. Słup przed chatą wodza w Melanezyi .

Rzeźbione belki domów na wyspie Fidżi .

na wyspie Fidżi......

,,    61.    Pomniki grobowe na wyspie Fidżi .    ,

„    62. Posągi bogów w Dorei.......

,,    63. Grzebień z Dorei.........

„    64. Naczynia gliniane z Melanezyi.....

,,    65.    Narzędzia ozdobne ludów Melanezyi

,,    66. Chata wschodniej Kafreryi......

,,    67. Tykwa ozdobna Kafrów.......

„    68.    Śpichrze Negrów środkowej Afryki ....

„    69.    Rysunki ścienne ludów Bambara ....

,,    70.    Posągi bogów z Afryki środkowej ....

„    71.    Posąg bożka z wybrzeża Gwinei ....

,,    72. Ręka królowej Nuka-Hiwy......

„    73.    Wojownik z Nuka-Hiwy......

„    74.    Wieża kamienna na wyspie Waihu ....

»    59-

,,    60. Świątynia

3°

31

31

3¹

34

34

34

34

36

38

38

38

38

39

39

40

40

40

4¹

42

43

43

44

IOI

101

101

102

102

102

103

103

103

103

104

104

104

105

105

106

107

107

124

124

125

str.

Fig- 75-

76.

77-

78.

79-

80.

81.

82.

83-

84.

85-

86.

87.

88.

89.

90.

91.

92.

93-

94.

95-

96.

97-

98.

99.

121.

Plan ruin w Ponapi.......

Ruiny na wyspach Maryańskich .... Piramida na wyspach Maryańskich Głowa statuy z wyspy Wielkanocnej .

Świątynia na wyspie Hawaii.....

Posągi na wyspie Wielkanocnej ....

Głowa bożka z Polinezyi......

Bożek Tangaroa.........

Bóstwa Polinezyi........

Bożek z wyspy Rarotonga......

Grobowiec wodza z wyspy Tahiti .... Grobowiec wodza z Nowej-Zelandyi

Bóstwo z wyspy Tonga......

Głowa bóstwa z wyspy Hawaii ....

Głowa bóstwa z Jawy.......

Rzeźbiona łódź z Polinezyi.....

Rama drzwi u ludu Maori......

Rzeźbione pudełko u ludu Maori .... Naczynie drewniane z Milcronezyi ....

Naczynie drewniane Koluszów.....

Rysunki Eskimosów.......

Fajki z grobowców amerykańskich

Amulety amerykańskie.......

Rysunek Amerykanów Północnych Rysunek pokolenia Mohawków    .    .    .    .

Rysunek Amerykanów Północnych

Skóra pokryta rysunkami......

Kamień grobowy wodza......

Początek prośby Czipewajów do prezydenta .

Napis związku Meda.......

Skórzana skrzynia Amerykanów .

Kolebka Algonąuinów.......

Rysunki na skałach południowej Ameryki

Nasyp w stanie Ohio.......

Lampka z Mitli.........

Naczynie z Meksyku.......

Gliniana statuetka bożka......

Gliniany teokalli.........

Hieroglify meksykańskie......

Pismo Maya..........

Pismo Yukatanu........

125

126

126

127

127

128

129

129

129

129

129

129

130

130

ьн CM M CN

ro rO ro rO

CO    LO Ю

fO tO tj- T 1/0 LO ю lO

т55

155

155

156

156

¹57

i6o

160

161

161

161

164

164

I/O

170

I/O

Ï/O

171

171

I/I

Str

Fig. 12 2.

123.

124.

125.

126.

127.

128.

11

11

11

11

11

11

11

129.

130.

'3'-

132.

'33-' 34-'35-136.

'37-

138.

'39-

140.

141.

142.

'43-

• 44.

'45-

146.

147.

148.

149.

150. '5'-'52-153-'54-

11

'55-

'56.

¹57-

11

11

158.

'59-

160.

161.

11

11

162.

163.

164.

165.

11

166.

167.

168.

Pismo z Palenque.......

Znaki kalendarza meksykańskiego .

Bogini Miquiztli........

Teokalli w Xochikalko......

Teokalli w Tehuantepek .    .    .

Wejście do pałacu w Uxmal ....

Ruiny pałacu w Mitli......

Facyata pałacu w Chichen-Itzy .... Wnętrze sali pałacu w Uxmal .

Sala pałacu w Chichen-Itzy .... Łuk w jroclkowę w Palenque .... Pseudo-sklepienie meksykańskie Wewnętrzne ozdoby ścian pałacu w Mitli Głowa bóstwa z twardego kamienia

Bożek porfirowy Azteków.....

Kolosalna głowa w Izamal.....

Posągi bożków z Zapatero.....

Bóstwa zwierzęce Meksykanów .... Bożek Huitzilopochtli z Meksyku . Popiersie kobiece z Palenque .... Głowa księżniczki Nikte-Kanchi Głowa kapłanki z Yukatanu ....

Płaskorzeźba meksykańska.....

Tygiel kamienny z wybrzeża Mosquito Malowidło ścienne z pałacu w Chichen-Itzy Malowidło z rękopismu meksykańskiego Stroje meksykańskie z manuskryptu Troano Ruiny nad jeziorem Titikaka ....

Mumia peruwiańska.......

Głowa mumii peruwiańskiej.....

Ołtarz w Huanuko.......

Ołtarz koło Timama......

Bramy świątyni w Huanuko-Viejo Brama świątyni w Tiahuanako ....

Forteca w Paramonga......

Głowa porfirowa bóstwa.....

Bożek słońca w Tiahuanako .... Głowa bóstwa w Tiahuanako ....

Fontanna w Konkacha......

Fotel Inkasa.........

Złota statuetka bóstwa......

Bożek kukurydzy ze srebra.....

Złote naczynie peruwiańskie ....

Ozdobne naczynie gliniane.....

Naczynia gliniane.......

Naczynie przedstawiające kapłana . Naczynie w kształcie głowy ....

172

172

'74

'75

'75

1 76

1 76

177

'77

178

178

'78

'79

181

181

181

182

182

182

182

182

182

'83

'83

184

184

'85

188

189

189

190

190

I9O

'9i

191

192

192

'93

'93

194

'95

'95

'95

'95

196

196

SPIS RYCIN.

Fig. 169.

70.

„ 171-

72.

190. 19 r. 192. «93-»    «94-

55

55

Quippos peruwiańskie.......

Pismo ku-en .    .........

Pismo siao-tsziang........

Pismo li-szu..........

Pismo kiai-szu.........

Nuty chińskie.........

Pai-sang u wejścia do Pekinu.....

Pai-sang przy pagodzie Semao.....

Brama w Szanghai........

Brama świątyni w Tientsin......

Wieża porcelanowa w Nankinie    ....

Wejście do pagody w Tientsin.....

Pawilon świątyni Nieba.......

Ołtarz w świątyni Nieba......

Nowa świątynia w Makao......

Grobowiec Dalaj-Lamy w Pekinie ....

Grobowce chińskie........

Mur chiński..... ....

Brama Pekinu.........

Szyldy sklepowe w Pekinie.....

Pawilon w Tong-szu.......

Pagoda letniego pałacu.......

Pies Fo...........

Aleja prowadząca do grobowców Mingów

Urna jaspisowa.........

Figurynki porcelanowe.......

Statuetki z kości    słoniowej......

Waza bronzowa    dynastyi Szang    ....

Waza bronzowa    dynastyi Tszeu    ....

Waza bronzowa    w kształcie ptaka ....

Bogini Kuan-in z bronzu......

Waza rodziny zielonej.......

Waza rodziny różowej.......

Waza rodziny różowej.......

Waza rodziny różowej.......

Cesarskie godła japońskie......

Wnętrze świątyni pięciuset geniuszów w Yeddo Aleja wiodąca do świątyni O-Yawuts w Yeddo Portyk świątyni Miodżin koło Yeddo .    .

Cmentarz w Nangasaki.......

Mała świątynia japońska......

Główna ulica w Yeddo .......

Dom prywatny japoński......

Brama pałacu szogunów w Yeddo ....

Zamek w Osaka.........

Statua Buddhy w Kamakurze.....

Zwierzęce bożyszcze japońskie .    .

Str.

197

²35

236

236

236

239

248

249

249

250

251

255

255

256

257

260

261

263

265

267

269

27 I

27З

274

275

276

277

278

278

279

280

285

285

286

286

343

34b

З48

349

ЗБ»

35«

354

355

35⁶

359

364

Fig. 216. Pies Fo......

„    217.    Bożek Dai-koku ....

„    218.    Statuetka branżowa japońska

„    219.    Ptak bronzowy japoński

,,    220. Wulkan Fuziyama z porcelany

„    221.    Urna branżowa japońska

„    222.    Portret mikada ....

,,    223. Scena myśliwska .    .

,,    224.    Bogini Kuanon ....

„    225.    Siedm bóstw opiekuńczych .

„    226.    Waza mandaryńska .

,,    227.    Karykatura japońska .

,,    228.    Obrazek malarza Mitsuold .

„    229.    Krajobraz japoński .

„    230.    Krajobraz japoński .

„    231.    Maski teatralne ....

„    232.    Szkic malarza Hokusai .

„    233.    Obrazek malarza Hokkei

„    234.    Obrazek malarza Yosai .

,,    235.    Stary sztych japoński

„    236.    Rycina malarza Ghigenoi

îJsC N CO 00    ^ ^

чО чС чС O 40 fO го го го го го ГО

373

375

375

376

377

377

38i

381

383

384

384

384

400

401

Przedmowa

SPIS RZECZY

ZAWARTYCH W TOMIE I.

Str.

III

Wstęp.............

Człowiek przedhistoryczny.......

Wiek archeolityczny.......

Rasy ludzkie w epoce archeolitycznej

Wiek neolityczny........

Wiek bronzu.........

Wiek żelaza.........

Uwagi ogólne.........

O rasach ludzkich.........

Zestawienie rozmaitych teoryj ....

'3

²3

36

41

45

5'

64

Rasa czarna

75

Obyczaje............

Rząd.............

Ubiory, ozdoby, broń........

Rolnictwo, handel, wiadomości naukowe i przemysł

Język, literatura, muzyka i taniec.....

Religia............

Architektura i zarodki sztuk plastycznych .

Ogólny pogląd na rasę czarną......

Rasa brunatna............

Religia............

Forma rządu, ustrój społeczny i obyczaje .

Język, literatura, muzyka, taniec.....

Rolnictwo, przemysł, handel i nauki ....

Narzędzia i broń..........

Ubranie i tatuaż..........

Budownictwo i próby plastyczne ..... Kilka uwag ogólnych o rasie brunatnej

Rasa czerwona............

Obecny stan rodowitych mieszkańców Ameryki Język.............

77

81

85

88

92

96

100

108

115

¹¹9

122

122

124

i3>

>3 7

Eskimosi, Kolusze, Aleuci......*.....*

Ludy południowe................

Indyanie Kanady i Stanów Zjednoczonych........

Religia.................

Rząd, obyczaje..............

Ubiór, tatuowanie, totem...........

Broń, narzędzia ..............

Rolnictwo, przemysł, nauki, literatura.......

Budownictwo, próby plastyczne, pismo obrazowe •    •    .

Dawne cywilizacye północnej Ameryki.........

Szczątki przedhistoryczne : shell-mounds, sambaki, kurhany

Mound-Builders..............

Cliff-Dwellers...............

Pueblos.................

Piktografie................

Środkowa Ameryka i Meksyk............

Architektura...............

Rzeźba.................

Malarstwo................

¹39

i₄i

142

144

146

148

149

¹5°

157

159

162

163

163

166

US

180

183

Peru

187

Rasa żółta Chiny .

201

203

Historya...........

Religia •    .........

Obyczaje, rząd.........

Nauki, literatura........

Pismo............

Rolnictwo, handel, przemysł ....

Sztuka chińska.........

Budownictwo.......

Rzeźba.........

Malarstwo........

Kilka uwag ogólnych o kulturze chińskiej

203 212

221

229

235

239

245

245

273

281

287

Japonia

291

Historya.......

Religia.......

Instytucye i obyczaje .

Język, pismo, nauki, literatura Rolnictwo, handel i przemysł Sztuka japońska .... Architektura Rzeźbiarstwo Malarstwo ....

291

3°8

324

ЗЗО

343

344

362

Str.

wiersz

6    3 od dołu

>>

7    19 od góry

25    18 od dołu

35

J)

35

35

55

58

170

11 od góry 13 od dołu 4 od góry

188    7

>>

239

ERRATA.

zamiast

dealne

pisać

idealne

ub

lub

jest

Dobre

terramorom

znajdowała

freska

malowana

dolicephali

Karamanią

uważanem

Titaka

cnicznych

są

Dobrej

terramarom

znajdował

fresk

malowany

dolichocephali

Karmanią

uwalanemu

Titikaka

cniczych

SKOROWIDZ IMION WŁASNYCH

ZAWARTYCH W TRZECH TOMACH NINIEJSZEGO DZIEŁA¹).

prowincyj,

T. Nazwy miejscowości, krajów, okręgów, miast, wysp, mórz, jezior, rzek, gór i t. d. ²).

205.

A.

Abadeh 111. 88.

Abbeokuta 1. 78.

Abbeville I. 14.

Abliira II. 160.

Abian II. 406.

Abissynia I. 59, 84; II. 8, 90, 400.

Abu w Egipcie II. 12.

Abu w Indyach III. 142: 94, 95.

Abudu II. 11.

Abury 1. 2Э.

Abuzir II. 10, 50.

Abydos II. 5, 11, 28, 47, 48, 50, 67, 70, 71, 80, 93, 96, 99, 111: 15, 18, 23, 25, 34. Acceres III. 252.

Achad II. 216.

Achaja III. 432.

Achzib II. 158.

Ad-Dumu II, 235, 402.

Aden II. 400: 1, 6, 8. Adickie I państwo II. 399. Adickie II państwo II. 399. Adlun II. 158: 82, 84, 86, 93. Admiralskie wys. 1. 55.

Adrumet II. 164: 82.

Adrya III. 304.

Adżmir II. 453; III. 180: 94, 97.

Adżuntah III. 173, 211: 12. AEgina p. Egina.

AElia Capitolina II. 359. Aeropolis II. 416.

Aexona III. 342.

Aezani II. 333.

Afghanistan I. 27; 111. 37, 92, 158, 205.

Agade II. 2L9: 20.

Agano I. 338.

Aganta III. 167, 205: 11. Agazi III. 13.

Agbona I. 98.

Agen I. 22

Agra II. 451:—53, 57, 58, 60- 64; III. 152, 213. Agrostana III. 22 Agrygent II. 167 ; III. 324: 35. Agylla III. 304.

Ahiczatra III. 93. Ahmedabad 11. 464; III. 197. Airyanem-Waedżo III. 1. Ai-tszing I. 265 : 66.

Aix III. 485.

Aka I. 168.

Akahada I. 339.

Akathuakan I. 169. Akberabad II. 462.

Akcyum II. 101; III. 355. Akkad kraj II. 219.

Akkad m. II. 216: 45; III. 24. Akkra I. 98.

Ako II. 156: 61, 236.

Akra II. 156, 481.

Alabanda III. 387.

Alalia II. 166.

Alatri III. 259.

Albania II. 228: 32.

Albano jez. III. 254 : 61, 40b Albańskie g. III. 412.

Albert N’yanza I. 75. Aleksandrya II. 10, 19, 104 : 31,349 : 50,64,82; III. 373: 84, 86, 434: 36, 37.

Alep I. 27; II. 89, 323: 24, 28 - 30, 476.

Aleuckie wys. I. 159.

Alger I. 16, 20, 23, 48, 65, 66; II. 449 : 50.

Algerya II. 90, 436: 49, 74, 78. Allabrya III. 13.

Allahabad III. 147: 77.

Allegany I. 160 : 62.

Allia III. 256.

Al-Mahdyah II. 424.

Almerya II. 478.

Alpheios III. 390.

Alpy I. 37; II. 168; III. 251. Altaku II. 233.

Amada II. 90.

Amalika II. 403.

Amanos II. 227, 321: 26. Amathonte II. 195.

Amba p. Amber.

Ambanda III. 13.

Amber III. 186: 88, 89, 91, 97, 203: 13.

Ambernath III. 203. Ambrocya III. 431.

Amiens I. 14.

Ammon II. 227: 42.

Amona oaza III. 25, 490. Amoy I. 211.

Amphiopolis III. 368.

Amram II. 243: 75, 406: 12. Amrit II. 182: 84-86, 88, 90,

Amritsar III. 217. Anahuak I. 168: 69, 75. Anatolia III. 36.

>. morze,

1, 8.

Assyryjskie pań. II. 161, 211-313: 19, 27.

Aszszur II. 219: 24, 82. Aszszuru рай. II. 224.

Atelle III. 252.

Ateny I. 361: II. 269; III. 18, 59, 15', 322: 23, 27, 37,

38,    46, 52, 56, 59, 61, 62, 64, 67, 77, 83, 409: 29, 34,

39,    71.

Ateste III. 302.

Athribicki n. II. 10, 101. Athribis II. 10.

Athura III. 29.

Atlantyda I. 166: 67.

Atria III. 255.

Atropatena III. 6.

Attyka III. 311: 30, 35, 38, 45, 46.

Aube dep. III. 485.

Aud II. 464.

Augusta II. 391.

Aulis III. 323.

Aurignac I. 18, 20.

Australia I. 21, 75 — 110: 20. 33.

Autun III. 484.

Awadżi I. 311: 39.

Awaris II. 10, 73.

A wata I. 337; II. 158: 82. Awatha p. Awata.

Ayodhya III. 98, 99, 117: 45, 48, 87.

Aziongaber II. 410.

Azoth II. 102.

Aztek-Spring I. 163.

Azya Mniejsza I. 49, 59 - 61, 71, 72; II. 2, 90, 94. 96. 97, 103: 59, 61, 94, 232: 37, 84, 99, 313: 15-39, 49, 91, 422: 32, 65, 76; III. 2, 16, 19, 23, 29, 34, 53, 58, 85, 310: 15, 16, 51.

Anbu-hait n. Ii. 10.

Ancyra II. 336 Andher III. 163.

Andhra III. 101: 60.

Andy 1. 168: 91, 96.

Angkor III. 222: 26, 31-R3, 36, 38, 40, 42- 45. Angkor-Tom III. 231. Angkor-Waht III. 227: 28, 36. Anga III. 146.

Anglia 1.13,14,16, 20, 22-24, 28-30, 32, 33, 48, 62, 117: 21, 33, 211: 42, 72, 306 : 7; II. 36, 259; III. 153: 57. Angoz p. Angkor.

Animas de las rz. I. 163. Annam I. 241: 52; III. 221: 23. Anszan III. 18, 22. Antaeopolis II. 11. Antaeopoiites n. II. 11. Antemuzya II. 268.

Antilla 1. 166.

Antiphellus II. 334.

Antium III. 491.

Antyliban II. 206, 321. Antylskie wys. I. 109 : 42. Antyochia II. 89, 246, 391, 481; III. 59, 151. 438. Anuradhapura III. 150. Apeniny I. 44; III. 252. Apeniński półw. I. 46. Aphrodites n. II. U. Aphroditopolis II. 11, 31. Apit II. 12.

Apollinis minor II. 11. Apollonites n. II. 12. Apollinopolis Magna II. 12,

104.

Apu II. 11.

Apulia III. 349: 50.

Arabaya III. 29.

Arabia I. 32,46, 58,67, 69-71, 204 : 40; II. 2, 50, 71, 72, 74, 140 : 56, 206: 13, 28, 32, 35, 37, 41-43,68, 397-481; III. 28, 35, 113: 49, 214: 15. Arabia Skalista II. 48, 70, 124, 398 : 99, 403 : 4. 10, 14, 15.

Arabia Szczęśliwa II. 90, 399. Arabów król. II. 402. Arabska odn. II. 400. Arabskie g. II. 12.

Arabskie pań. II. 397-481. Arabski półw. II. 398.

Arach II. 216: 71.

Arachozya II. 230; III. 10, 29. Arad p. Aradus.

Aradus II. 156 : 74, 82, 236. Arafat II. 417.

Aragonia II. 476.

Aral I. 63.

Aram I. 60.

Aramea II. 206: 30. 324:—26. Aram-Naharain I. 60. Aram-Sobah I. 60.

Araxus III. 24.

Alban II. 284.

Arbella II. 223: 54; III. 28, 389: 91, 92, 94, 445. Archipelag I. 61, 69; II. 90, 159: 61, 66, 83, 97, 318: 49, 91, 481; III. 303: 10, 11, 14, 20, 22, 28, 29. Archipelag Indyjski HI. 231. Ardea III. 260. 354, 428. Arezzo 1. 14; III. 252 : 58, 70, 80, 308, 492.

Argo II. 71, 80.

Argolida III. 311: 13.

Argos II. 183 : 94.

Ariccia III. 264.

Ariège I. 19.

Arima II. 331.

Arita I. 340 : 41.

Arizona I. 164.

Arkanzas I. 143.

Armenia I. 71; II. 90, 206: 13, 25, 27, 28, 30-32, 60, 68, 318 : 24, 432 : 81; III. 21,24,27, 29,30,32, 37, 6'. Armento III. 349.

Ar-Moab II. 416.

Armoryka I. 48.

Arno III. 251: 53.

Arpad II. 230.

Arraphka II. 229.

Arretium III. 252.

Arsinoe II. 10.

Arsinvites n. II. 10.

Arwad arabski II. 408. Arwad fenicki II. 156: 57, 83, 86, 90, 91, 225 : 27 , 326. Aryana II. 268; 1II. 2, 5, 11, 23, 29.

Aryawarta ill. 92, 93, 100:

Arzacya III. 58, 61.

Askalon II. 89, 123, 228. Assassif II. 33, 70, 87, 92, 117: 38.

Astyra II. 316.

Assuan II. 147.

Aswaka HI. 149.

Assyrya I. 71, 72, 158; II. 2, 97, 102: 47, 50, 60, 61, 71, 90, 94, 96, 205, 211-313: 15,17-22,24, 25,27,30-32, 35, 36, 41, 44, 45, 73, 98, 401: 10, 18, 19, 73; III. 4, 7, 13-16, 18, 19, 27, 29, 34, 54, 56, 57, 60, 155, 204: 40, 44, 49, 51, 313: 15-17, 31, 51, 422.

¹

Cyfry rzymskie oznaczają tom, arabskie zaś stronicą, przyczem , dla skrócenia, ta sama cyfra setek nie powtarza sią przed każda liczbą, ale jest zastąpion i dwukropkiem, umieszczonym po pierwszej cyfrze.

²

Skrócenia: archip. archipelag, cieś. cieśnina, g. góry, jez. jezioro, kr. kraj, król. królestwo, m. miasto, monar. monarchia, n. nom, odn. odnoga, pań. państwo, pólw. półwysep, prow, prowincya, przyl. przylądek, rz. rzeka, wybrz. wybrzeże, wys. wyspa, wzg. wzgórze.

11

Baalbek II. 182: 83, 86, 206. Baar n. II. 11.

Bab. I II. 214 : 43, 52.

Babil II. 274.

Babilon I. 62, 71, 72, 158, 245; II. 10, 90, 102: 3, 62, 71, 73, 200: 6, 211-313: 19, 20,27,44-47,58,66, 71-73, 78 - 80, 85, 93, 98, 99, 401: 2, 5, 7, 8, 11, 18-20; III. 4, 6, 16, 18, 24, 26, 27, 30, 32 34, 53, 54, 58, 59, 89, 104 : 49, 94, 218, 313. Babilonia II. 204.

Babilońska mortar. I. 59, 63, 66; II. 323.

Babirus III. 29.

Bab-Salimeti II. 219.

Bagdad II. 223 : 46, 77 . 362, 422: 23, 31; HI. 26, 35-37. Bagdadzki kalifat III. 36. Bagistan IT. 258, 331. Bagistańska g. III. 26, 47, 63. Bagneux I. 28.

Bagrada II. 200.

Bahnessa II. 477.

Bahrein II. 401.

Bakhdi p. Baktryana. Bakheng III. 227.

Baklitris p. Baktryana. Bakong III. 231.

Baktrya I 48, 61.

Baktryana I. 204; II. 268; HI. 1,2,4, 6, 10, 11, 22-24, 27, 29, 30, 38, 97. Balearskie wys. I. 46; II.

165: 66, 82, 475: 76.

Balkh I. 6.

Bałtyckie mo. II. 207.

Bałtyk I. 41, 4-1; II. 2o7. Bałkany II. 237.

Bałkański półw. I. 46; III. 2. Bambysa II. 190.

Bang III. 167:-69, 205: 11. Banga НГ. 132.

Banko I. 342.

Bankok III. 222.

Banos I. 190.

Barabar III. 166.

Barsip II. 243.

Bas II. 213.

Basset НГ. 23'.

Bassora II. 278, 423: III. 37. Batna II. 89, 323.

Batrun II. 182: 84. Battambang III. 222: 31. Bawian II. 294.

Baye I. 32.

Bazu II. 235.

Bedfordshire I. 14.

Behistun III. 26. Beit-el-Ualli H. 117.

Belat II. 182.

Beled-Zuarin II. 474.

Belgia T. 13, 14, 16, 20, 22, 46.

Belortag I. 71.

Beludżystan III. 39, 92. Belus II. 204.

Benares IT. 451; III. 98, 148:

63, 92, 213: 18.

Benewent III. 431.

Bengal III. 124: 32, 42, 47. Bengalska odn. III. 92. Beng-Melea III. 230. Beni-Hassan II. 11, 30, 70,

I Boro-Bodor I. 112; 111. 185. Boro-Budor p. Boro-Bodor. Borsippa 11. 211: 19, 20, 43, 45, 50, 53, 70, 72, 73, 75. Bosfor II. 419; 111. 28, 1’55. Bosra II. 404: 10.

Botany-Bay I. 85.

Bourges 1. 361.

Brambanan 1. 112; 111. 185. Bratleboro I. 165.

Beryngska cieś. 1. 137.

Beryt II. 157: 58, Cl, 73, 79, ; Bretania I. 28-30, 46, 48, j 165; II. 358: 111. 484.

Brezylia 1. 14, 141 : 50, 52, j Chalon-sur-Saône 111. 485.

Ghanaan I. 46, 58, 59, 71;

II. 156, 321: 60; III. 248. Chantilly I. 341.

I Chartres II. 476.

59, 67.

I Briksham I. 16. Brixia 111. 252. Bruks I. 21.

Brundusium III. 432.

62, 63, 66, 94, 207. Bhotan III. 153.

, Bryndy III. 409.

Bubastis m. II. 10, 16, 23, j Chillikothe I. 160.

25, 27, 44, 80, 96, 98-100: ! Chiny 1. 41, 57, 203:—91, 94, 4, 11, 52.    306 : 8, 13, 14, 19, 20, 24,

Bubastis n. II. 10.    : 25, 28, 35-37, 39, 42, 44,

I 47, 74, 75, 99, 400; II. 53, I 119, 261, 422: 29; III. 79, 80, 88, 92, 137: 65, 200: 15. Chiusi 111. 252: 63, 69, 72,

Biały Nil I. 84.

Biban-el-Moluk 11. 33, 93, j Buchara I. 61; III. 60, 65, 88.

Bucharya 11. 206, 412: 23. Buffalo-Creek 1. 165.

j Bulla II. 164.

Bundelkund III. 184: 86, 90, 96.

Bures 1. 27.

! Burgundya I. 270.

: Buto II. 9.

Byblos 11. 156: 79, 82. Byrsa II. 173, 200. Byzacyum 11. 164, 203.

435: 45.

€.

111. 26, 63.

' Bodżepur III. 163.

Boghaz-Keui II. 322: 29,

35-37; HI. 316.

Bogota I. 198.

Boliwia I. 137: 66, 87, 88.

Bolonia I. 13, 41, 42, 44, 172; j Cany I. 162. III. 252 : 58, 69, 102.

Campania p. Kampania.

444.

j Carnac I. 29, 31. Carogród II. 449; 111. 60.

Bolsena III. 252.

Bomarzo 111. 249: 62, 65. Bombaj II. 407: III. 10, 142:

56, 65, 67, 69.

Bongo I. 81, 106.

Bordeaux II. 455.

Carthago 11. 160.

Castel d’Asso 111. 265. Cefalu II. 438: 39.

Cejlon III. 91-93, 101: 2, 17,

316: 19, 25, 31; III. 29, 30, 32.

Cynopolis II. 11.

Cynopolites n. II. 11.

Cypr I. 61; II. 90, 103 : 59, 61, 62, 82, 86, 88, 89, 91, 94, 95, 97, 205 : 20, 32, 37, 331: 32, 51; 111. 29, 311: 13, 15, 17, 29, 31.

Cyrena II. 358.

Cyreuaika II. 103: 64, 334: 37.

Cyzyk p. Kyzikos.

Czad И. 165.

Czandrawat III. 149.

Czarne morze I. 60; II. 159, 206, 319; III. 2, 310: 23.

Czechy I. 14, 21, 32.

Czerwone morze I. 240; II. 33, 97, 103: 32, 40; 111. 81, I 151.

Czeszewskie jez. I. 33.

Czillambrurn III. 182 : 83.

Czittor III. 142: 64, 65, 87, 96. Czoła 111. 150.

75,    76, 87.

Cliiwa Ill. 60, 66.

Gholula I. 169.

Ghrystyania 1. 39.

Circesium II. 322.

Citium I. 61; И. 161: 95. Clermont-Ferrand III. 492. Clusium III. 252: 56, 58, 69,

76,    79, 83, 308: 34.

Clypea II. 164.

Colle III. 249.

Compiègne III. 223 : 40. Goptites n. II. 12.

Coptos p. Koptos.

Corneto III. 247: 49, 52, 57,

65, 68, 81, 83- 86, 90, 92, 305:-7, 59.

Gorsini winnica III. 444. Cortilanum III. 258.

Cortona III. 252 : 58, 60, 308,

Cosa III. 252: 58, 59, 308. Costa-Rica I. 166. Côtes-du-Nord I. 30. Crocodilopolis II. 10, 25. Cros-Magnon I. 22, 25. Curium II. 182 : 95.

Cyklady II. 183: 96, 97; III. 311: 14, 29, 30, 51.

72, 78, 83, 84, 110: 15, 17, | Bornu I. 83, 87. 18, 36; Ш. 317.

Benin 1. 83.

Benton 1. 164.

Benue I. 75.

Benu-Madhidż II. 413.

Beocya 111. 337 : 43, 44, 71.

Bergamo Ill. •' 91.

Berlin 1. 172, 388 : 94; 11. 48;

111. 119.

Berua 111. 25.

Brebung I. 258: 59.

203.

Betania II. 181.

Betar 11. 358.

Bethel 11. 343.

Betleem II. 365: 73.

Betulia 11. 366.

Bharatawarsza 111. 92.

Bhilza 1. 248; 111. 15S: 59, | Bruniquel I. 20.

Brush-Creek I. 161. Brussa H. 432 : 33, 73. Bhowanechwar 111. 179: 94. B ru ti uni 111. 407. Bhurtpor 111. 197.

Białego.Muru n. 11. 10.

Białe jez. I. 33.

Białka I. 33.

97, 117.

Bidżapur 111. 156.

Bieda III. 265.

Bielle 111. 484 : 85.

Bieńskie jez. 1. 35.

Bi geh II. 12.

Bilma II. 165, 207.

Bilza p. Bhilza.

Bimiain 111. 205.

Bindrabund III. 185.

Biredżik II. 337.

Birmania I. 241; III. 145, 222. J Byzancyum III. 378 : 89,

Bisnagar 111. 191.

Bit-Dayakku III. 16.

Bitynià I. 61; II. 237, 316:

19; 111. 439 : 43.

Bizen 1. 334: 39.

Bizutun 1. 158; 11. 258 : 59; j Caelius III. 295.

Caere 111. 252: 54, 55, 58, 60, 65, 66, 71, 72, 80, 82. 93, 302:-4, 7, 32, 35, 54. Cales 111. 280.

Caletra 111. 258.

Carrara III. 267.

18 , 21, 37, 41, 50, 51, 58, | Cylicya II. 232 : 34, 36, 68, 59, 78, 79, 84, 85, 92, 209:11.

Cervetri III. 252: 55, 68, 332.

Cetona III. 276.

Cezarea II. 391, 433.

Chalanne 1. 71; II. 216.

Chaldea I. 58; II. 2, 205,

211-313: 21, 24, 25, 45-49,

55, 56, 92, 407: 12, 18, 20;

III. 13, 24, 26, 29, 54, 60.

310, 421.

Chaldeo-Babilonskie рай. I.

58; 11. 211-313, 402, 403.

Chale I. 59; 11. 216.

Chelles I. 15.

Chianciano 111. 258: 76. Chiapa I. 168.

Cliichen-Itza l. 169: 74, 75, i 77, 78, 83, 84, 86.

Chili I. 141: 88.

]>.

Daban II. 228.

Dabik II. 477.

Dabir II. 178.

Dagestan III. 39.

Dahae II. 233.

Dakka III. 218.

Dakszinapatha III. 92, 149.

Damankur II. 153.

Damaszek I. 60, 71; II. 172, 206: 28 - 31, 38, 328: 29, 85, 422 : 23, 30, 31, 67, 70, 76, 77; HI- 151.

Dan II. 343.

Dania I. 13, 22, 26, 27, 29, 31, 36.

Daphnae II. 124.

Dapur II. 123.

Daszur II. 10, 70.

Dawne państwo egipskie 11. 46, 48, 50, 51, 59-62, 64, 65, 67-69, 76, 78, 80, 81, 86, 117: 26, 28, 34, 39, 45, 50.

Dębu II. 12.

Deir-el-Bahari II. 12, 35, 90, 93, 94, 117: 25, 38, 40.

Deir-el-Medineh II. 104.

Dekkan 1. 28, 58; III. 92, 93, 101:13,18,37,42,45, 48-52, 54, 70, 78, 81, 91.

Delfinat I. 33.

Delft I. 341.

Delfy III. 304 : 34, 49, 57.

138.

355.

Dżorhomów pań. II. 402: I Elefanta 111. 167: 69, 70, 205 : 8.

Elephantyna II. 12,27,49—51, 90, 91, 103; 14; III. 490. Eleuzis 111. 379. El-Hannuamat II. 71.

Elida III. 383.

Elk I. 165.

Edfu II. 12, 70, 104: 6, 12, 13. ; El-Kab II. 104: 23.

Edomea II. 404.

Efez II. 179; 111. 319: 60, 61, ' Ellibi III. 13.

64, 67, 73, 79, 80, 82, 87, ¹ Elloralll. 170:-76, 92, 203: 5. 422 : 23.

Egadyjskie wys. II. 168.

Egejskie morze I. 61; II. 315: Emporya II. 164.

Engis I. 22.

; El-Madain III. 35. Emez II. 206.

;    22; III. 310: 11.

Egina III. 323: 30, 60, 67, 452. Ephraiina ziemia II. 231, 351. Fez 11. 474.

Egipt I. 16, 27, 30, 31, 45, I Epir I. 61; II. 168; III. 431. Fezzan II. 165, 207. 47, 49, 54, 58, 60, 64-67, ! Epoue I. 29.    ¹ Fidenes III. 308.

69,    70, 84, 167: 68, 75, 83, Equador I. 187: 90.

204: 5, 87; II. 2, 3-153:

55, 56, 58, 59, 62, 64, 69,

70,    77, 80, 90, 94. 96, 205:

7, 11, 13, 14, 22, 23, 25, 31,

32, 35, 36, 38-44, 50, 52,

60, 68, 70, 76, 80, 81, 86,

94, 97, 302 : 3, 5, 18-23,

81; III. 4, 7, 16, 25, 29, 30.

32-35, 53, 56, 104 : 47, 55,

57, 204 : 40, 44, 48, 50.

302:-4, 10-13, 15, 17,

51-53, 74, 75, 79, 80, 83,

89, 422 : 23, 25, 36, 46, 90.

Egipt Górny II. 19, 74, 100,

58, 88.

Eridu II. 219: 20, 48.

Ernie II. 331.    . -------- -

Erytrejskic morze 1. 58, 68 ; [ Fiora III. 292.

II. 156; III. 23, 28.

Erzerum II. 433.

Esneh II. 12, 24, 25, 91, 104:

6, 12, 18, 31.

Esquilin 111. 302, 441: 42,

46, 50.

Esse I. 28.

Este III. 302.

Etolia 111. 354, 419: 31. Etrurya I. 44, 45; 11. 2, 150: 97, 205:76, 99; III. 247 - 308: 31, 54, 404: 5, 7-9, 11, 19, 29, 91.

Etyopia 1. 58; II. 24, 32, 52, 55, 70, 73, 80, 88, 90 - 92, 94, 95, 93—102 : 6, 232: 83, 35, 68, 431; III. 25.

Eufrat I. 58-60, 63, 71; II. 88, 89, 103 : 94, 213: 14. 16, 17, 19, 21, 22, 25-27, 3 -, 34, 41, 43, 45, 68, 76, 80, 320:-23, 25-27, 35, 45, 99, 413; 111. 27, 58, 320.

15, 17, 18, 23, 27, 33, 54, Eufrates p. Eufrat.

Eujuk II. 329 : 35 - 37; 111.

318.

Fatyrnicki kalifat II. 426: 36.

Fayum II. 10, 70, 74, 79, 96, 147, 362: 82.

Felsina III. 252: 58.

Fenicya I. 49, 69, 71, 167; ih 2, 103 : 50, 55 - 209 : 28, 31-34, 38, 42, 43, 50, 68, 70,84,99,313:25,43,88, 89, 400: 1, 3, 10, 14; III. i 29, 30, 58, 104: 13, 248, 304: 13, 17, 22, 51.

Ferhan III. 90.

I Fernando-Po I. 107.

492.

Delhi II. 451:—54,'56, 63, 64, 66; III. 37, 98, 122: 24, 47, 50, 52, 64, 77, 83, 87, 96, 213: 14, 18.

Delta nilowa I. 66; II. 7, 9, 10, 19, 31, 46, 51, 71, 74, 75, 90, 96-102 : 4, 21, 23, 24, 31, 59, 225: 32, 33, 35, 36, 42: III. 251.

Denderah II. 6, 12, 14, 20, 23, 25, 43, 104: 6,13, 14, 31.

Denise I. 21.

Derr II. 117.

Desima I. 300 : 6.

Dessau IL 384.

Dharwar HI. 156.

Digh III. 197: 99, 200 : 3.

Dighton-Rock 1. 167.

Dijon I. 270.

Dinka I. 81.

Diospolis Magna II. 12.

Diospolis Parva II. 12.

Diospolites n. II. 12.

Dizful III. 44.

Dobrej Nadziei przyl. i. 93; III. 153.

Dodona I. 61.

Dogan-lu II. 333.

Dohomaj I. 78, 79, 83, 84, 88, 98.

Dole I. 270.

Dolina Królów II. 33, 93, 117.

Domat-el-Dżandal 11. 402.

Dongolah II. 71.

Dordogne I. 16, 17.

Dorea I. 102: 3.

Dosz II. 90.

Drah-Abul-Neggali 11. 33, 76,

Drangiana II. 268; 111. 10. Drezno I. 172.

Duf n. II. 11.

Duma II. 402 : 8, 13.

Dunaj I. 14; 11. 237; 111. 28,

Dur-Karigalzu II. 223. Dur-Szarukin II. 232 : 33, 83, 85.

Duttiah III. 190 : 91, 94. Düsseidorff I. 21.

Dwa miasta p. El-Madain. Dwayawati III. 145. Dżambondwipa III. 92. Dżaszi-Lhumbo I. 216. Dżebel-Atoha II. 83. Dżebel-Barkal II. 91, 98. Dżebel-Khawi II. 201. Dżeddah II. 402.

Dżejpor III. 186 : 89. Dżellalabad III. 158. Dżerablus II. 329 : 30, 37. Dżondi-Sapur II. 422.

8, 15.

Dżumma III. 147: 77. Dżumna II. 461.

K.

236.

Egipt Niższy И. 5, 6, 7, 9, 96, 98.

Egipt Środkowy II. 30, 92, 96, 98, 100.

Egipt Wyższy II. 6, 7, 9, 11, 18, 24, 31.

Eguisheim I. 21.

Eilithya II. 12, 91.

Ekbatana II. 211: 68; III. 14,

Ekwator p. Equador. El-Agandiyeh II. 118. El-Aksorain II. 12.

Elam II. 228 : 31, 36, 60; 111. 11, 18, 26.

Elanitycka odn. II. 403. Elassar II. 219: 21, 24—26, 28, 38, 64, 59, 92.

Elatea III. 370.

Elath II. 410. i El-Bireh II. 183.

El-Katif I. 58.

Erech p. Arach. Eretrya III. 375. Eridań 11. 207

316.

Eyzies I. 18.

F.

Faesulae III. 252.

Fakus II. 70.

Falera III. 252 : 60 - 62, 93, 337: 38.

Falerii p. Falera.

Fars 111. 36, 38.

Farzystan 111. 21, 38, 53, 58,

Fidżi wys. I. 56, 77, 82, 85, S7, 95, 99, 102: 3, 13, 16, 17, 21, 33, 34.

Fiesole 111. 252 : 59, 69, 308. Filipińskie wys. 1. 56, 133. Finisterre 1. 30.

Firuz-Abad III. 64. Florencya II. 476 : 80; III.

253 : 71, 308.

Fo-kien I. 243.

Fontainebleau II. 204.

Fostat 11. 433.

Francy a 1. 13-16, 20, 21, 24, 27, 29, 30, 32, 37, 39, 41, 45, 46, 62, 127: 33. 221: 42, 72, 302: 6, 7; II. 36, 258: 59, 423; III. 217: 23, 41,

Frascati 111. 260. Frébauchère I. 29.

Frygia II. 237: 68, 316:-18, 22, 33, 37, 49, 51.

Fu-czeu I. 211: 47, 62. Furfooz I. 20, 22.

Fuszimi 1. 364.

Futuma I. 134: 35.

Fuziyama I. 296, 316 : 30,51, 69, 81, 401.

35.

Galata II. 481.

Galdan 1. 258.

Galilea II. 352: 55.

Gallia I. 48; II. 166: 67; 111.

409: 84.

Gambia 1. 84.

Gandara HI. 29, 149. Gandarya III. 149.

Ganges II. 429: 51; III. 92—94,

97-101: 16, 17, 30, 44, 45,

48, 49, 54, 87, 92, 207: 9,11.

Gannat I. 37.

Garda I. 37.

Gargamisz p. Karkemisz.

Garizim II. 348: 51, 59.

Gassanidów pań. II. 418.

Gaya 111. 165.

Gaza II. 89, 232 : 38.

Gebal II. 156:- 59, 62, 72 - 74, ! Grenelle I. 22.

80, 82-84, 86, 89, 92, 94, ! Grenlandya I. 167.

Grodno I. 33.

Grossetto III. 252: 58.

Grota Mamuta I. 16. Guadelete II. 439. Guadalquivir II. 420: 43. Guatemala I. 166 : 67, 80. Gubbio HI. 350.

Germania I. 48; II. 207; III. 1 Gunduku II. 284.

Gurnah II. 12, 93, 96, 117: 40. Guzerat II. 160; 111. 101: 42, 56, 64.

Gwalior 111. 142: 65, 86, 90, 94, 97, 98, 205: 14.

G wij ana 1. 142: 59.

Gwinea I. 98, 107; II. 207.

Habenbon II. 10.

Hadramaut 11. 235, 898, 401: 5, 6, 8.

Hadrurnet II. 182.

Haibonu II. 11.

Haidah 1. 141.

Hakhninsu II. 10, 51, 70. Hakodade 1. 306.

Golgos II. 182: 94; 111. 317. Hakuphtah 11. 10.

Halima I. 336.

Hallat II. 243.

Haistadt I 41; 111. 313. Halys 11.232, 319: 22; III. 17. Hamadan 111. 18, 26, 58.

¹ Hamath II. 89, 227: 30, 31,

{    321: 23, 26-30, 37; III. 13.

Gozzo II. 182: 83,86, 88,89. Hamburg I. 121; 11. 384. Góra Święta 111. 194.

Góra Szaityów III. 162.

Górne jez. I. 160.

Granik 111. 28, 391.

Granville I. 161.

Graviscae III. 252 : 53, 61.

Hastinapura II. 451 ; Ill. Greeya 1. 14, 27, 33, 44, 45, I 98-101: 16, 45 61; II. 2, 32, 36, 38, 53, 54, Hatabri II. 10.

69, 90, 130 : 35, 50, 61, 63,

66, 67, 81-84. 89, 97, 204:

7, 69, 76, 97-99, 312: 13,

15-17, 33, 35, 49, 50, 401:

7; Ill. 4, 28, 53, 56. 60, 114:

25, 28, 69, 204 : 47, 50, 51, Hawila II. 403.

53, 55-57, 60, 63, 67, 68, Hbonu II. 11.

70, 72-75, 78-80, 87, 89. j Hebron II. 321: 85, 86. 91,93,99,300:3- 6,9 - 401: ! Hedżaz II. 235 : 36, 42, 398: 4- 6, 10, 11, 13, 16, 19, 21,    99, 401:—3, 8, 10, 12, 13,

22, 25, 28, 29, 32-34, 38, i 83, 84, 90.

Grenada in. II. 382: 83, 440:

¹    44, 45, 48, 53, 73, 7i ;

III. 69.

320.

203: 27.

Gebalena II. 404.

Gebel Silzileh II. 115. Gedrozya I. 58 ; 111. 23, 28. Genewskie jez. I. 35, 37. Georgia I. 164. Gerf-Hossein II. 117.

484.

Gerra II. 206 : 68, 401: 8. Gessen II. 74.

Gcth-Opher II. 373. Gharispor III. 193.

Ghaznah III. 65 Ghiaur-Kale-si II. 335: 37, 38. Ghondawana 111. 92. Ghumdan II. 406. Gibraltarska cieś. 11. 100. Gilbert wys. I. 117.

Girgeh II. 124.

Gizeh I. 187; II. 7, 10, 26,38, 48, 49, 53, 57, 58, 67, 81, 85, 91, 118.

Goa 111. 153.

Gobi II. 213.

Gokinai 1. 293.

Golaseca 1. 41.

Golgota 11. 359. Gomorrha II. 385.

Gondekoro I. НО. Goszen II. 74. Gottenyama I. 299. Gourdan I. 20 , 22. Gozan II. 229.

Grenada prow. I. 187.

II.

I Hangmatana p. Ekbatana.

■ Haraiwa 111. 23, 29.

: Haran II. 40(5: 11. Harauwati 111. 23, 29, 149. Hasekhokh n. II. 12.

Hatrya III. 252.

Hauaru II. 10, 73 -75, 88. Hawaii I 127: 30, 33. Hawajski archip. I. 122. Hawara II. 410.

15, 25.

Hekali p. Hekalli.

Hekalli II. 118, 225 : 34. HeJespont I. 61; II. 319; 111.

Heliopolis II. 6, 10, 23, 27, 33, 43, 70, 79, 90, 96, 106: 24, 82 ; III. 414: 15. Heliopolitański n. II. 10. Hellada 1. 60; II. 19, 24, 53, 78, 103 : 30, 66, 209 : 99,

!    315: 91; III. 28, 54, 128;

279:90,99,301:4,6,9 - 401:

!    4, 25, 28, 32, 33.

Hellespont p. Helespont. Helmond HI. 17.

Hendu 111. 149.

Heptanomida II. 9, 10, 99. Heracleopolis Magna II.10,51. Heracleopoiites n. II. 10. Horaklea III. 363.

Herat III. 39.

Herbanum III. 295. Herkulanum 11. 64; 111. 364, 401:3,38, 41,53- 83,86, 87. Hermes II. 327.

Hermon II. 171, 321. Hermonthis II. 12, 23, 27, 42, 113.

Hermonthu II. 12, 16. Hermopolis II. 11, 27. Hermopolites n. II. 11. Hierapolis 11. 329.

Hieropolis 11. 188.

Hillah II. 243 : 73, 76. Himalaje I. 14, 23; 111. 91, 92, 98, 142: 53, 65. Himera II. 167; III. 362. Hindlius III. 149.

Hindustan I. 21, 58, 64, 252; Ш. 38, 92, 98-100 : 24, 46, 47, 52.

Hindu-Kusz g. III. 10. Hindu-Kusz kr. 1. 58, 66, 71. Hippou II. 159.

I Hipponon II. 11. i ffippo-Zaritus 11. 164.

; Hira II. 418.

\ Hirato I. 340 : 41.

Hissarlik I. 49: II. 332; III. 311: 12.

Hiszpania 1. 14, 16, 30. 31, 33, 37, 46, 85, 298; II. 159: 65-68, 362: 75, 82, 97, 422:-25, 27, 29, 30. 39, 40, 42, 48, 51, 65, 74, 75, 78, 79; III. 60, 151, 303, 484. Hizen I. 339 : 40, 42, 69, 89. Hlassa I. 216: 41, 58.

Hnes II. 10.

Holandya 1. 46, 307: 41; II. 36. Homs II. 321.

Honan 1. 221.

Honduras I. 164 : 68. Hong-kong I. 235.

Hormuzka odn. II. 408. Horn I. 137.

Horui n. II. 12.

Но-yang I. 262.

Hu II. 12.

Huamachuko I. 191. Huang-Ho I. 208: 61. Huantar I. 190.

Huauuko I. 188 : 90. Huanuko-Viejo I. 190: 91. Huleh 11. 184.

Humboldta zatoka I. 102. Hurdwar III. 193.

Hurmul II. 184.

Hyderabad I. 28; 111. 214. Hyeizaii I. 352.

Hypselae II. 11.

Hypselites n. II. 11. Hyrkania II. 228 : 68; ill. 11, 26, 27, 29, 30.

1.

ialysos III. 311: 76.

Ibrim grota II. 90.

Ibriz II. 329.

Ibsambul II. 96, 129 : 40. Iconium p. Ikonium.

Ida III. 352.

Idalia II. 182: 95.

Idsumi 1. 337: 42.

Idumea II. 242.

Idzuku I. 370.

Iguvium 111. 250.

Ikonium II. 335, 433; 111. 65. Ilios 111. 309.

Illinois 1. 165.

Ilrdaven I. 29.

Imado I. 338.

Imari 1. 340 : 41.

Imbe 1. 339.

Indo-Chiny 1. 56, 57, 201: 3; III. 98, 137: 45, 65, 200: 21, 22.

Indrapechta II. 451; III. 151. Indraprastha 111. 100.

Indus II. 58, 63; 11. 230, 422; III. 10, 28, 35, 92-94, 97, 99, 101: 45, 46, 49, 54. Indye 1. 27, 32, 38, 41, 47, 58, 61-63, 67, 127: 67, 201: 4, 13, 40, 42, 47, 48, 50, 53, 70, 79, 313: 14, 47, 62, 99; II. 2, 36, 95, 119 : 60, 206: 68, 400: 1, 5, 7, 25,

Jotef Niższy 11. 11.

Jotef Wyższy II. 11.

Jozafata dolina 11. 385: 89; III. 59.

Judea I. 27; II. 2, 160: 62, 233: 12, 43, 341:-95, 400:

240.

4, 5.

Judejskiepań. II. 241,34D-95. Judy królestwo 11. 231: 38, 41, 341:-95.

Jug-Nawas III. 186: 88, 212. Juhma II. 89.

Junonia II. 198. Jura 1. 37. Jutlandya 11. 207. Juvania III. 484.

li.

Kaarta I. 84.

Kabali 1. 169.

Kabana I. 190: 91. Kabr-Hiram II. 136. Kabulistan 111. 39.

Kaczwaha 111. 189.

Kades II. 184.

Kadesz II. 41. 89, 123: 37, 321: —26, 28, 37.

Kadezya II. 420; 111. 35. Kaduzya 111. 24.

Kadyanda II. 333.

Kafla II. 481.

Kafti II. 157.

Kaga I. 330 : 40, 41. Kagozima I. 307. Kahokia I. 160.

Kai-fung I. 204.

Jabneli II. 352: 57, 69, 77. Kaikna II. 158: 82.

Jamnia 11. 352: 57, 59.

Janikulskie wzg. III. 444.

Japonia I. 41, 57, 198, 213:

40, 47, 70, 91-401; II. 119,

471; III. 79, 80, 137: 65, i Kairaha 111. 184: 85, 94, 200: 15. 16.

Jarosław I. 39.

Kalakh II. 217:18, 22, 26-29,

31, 35, 38, 54, 69, 80, 83.

42, 43.

Kallian III. 194. i Kallo I. 190. i Kalman II. 477.

Katpatuka III. 29.

Kaukaskie g. II. 237, 316. Kaukaz I. 32, 60; 11. 206; 7, 69.

Kauues Ill. 375.

Kawadsu I. 337.

Kazemba I. 88.

Keft II. 83.

Kekaya III. 145.

Keneh II. 153.

Kenhari III. 170.

Kent I. 23.

Kentucky 1. 14, 161: 62. Keramik III. 322.

Keravion 1. 29, 30.

Korcz Ill. 345.

Kerman Ill. 88, 90.

Khabur II. 284.

Khalkis III. 360.

Khalupu 11. 89, 322:—24, 29. Kharran II. 245; 111. 17. Khemi m. II. 11.

II. 11.

Kheta II. 89.

Khissapa II. 322.

Khiti II. 41, 88 —90, 323. Khmer 1. 201; III. 221:—46. Khninsu 11. 31, 99.

Khnumu II. 31.

Khonu II. 12.

Khorassan 111. 36, 37. Khorazmia III. 23, 24, 29. Khorene 11. 217.

Khorzabad 11. 232 : 70, 83, 86, 88 - 90, 93, 94, 307: 12, 36; III. 18, 57, 316: 17. Khsou II. 9.

Ki I. 312.

Kiang-su 1. 221.

Kian-nun I. 227.

Kimit II. 7.

King-szu 1. 265. King-te-tszin I. 242: 84. King-tszing I. 265.

Kioto I. 293 - 300 : 2, 7, 11, 25, 32, 35, 37, 38, 40, 42, 44, 45, 48, 52-54, 57, 58, 62-64, 66, 67, 70, 72, 83, 89-93, 96, 99, 400.

Kir II. 231.

Kirmanszah 111. 63. Kiryath-Arba 11. 321. Kiryath-Saflr II. 178.

Kiu-siu 1. 331: 42.

Kiyomidzu I. 337.

Kizikos p. Kyzikos.

Klau II. 231.

Kmunu II. 11. i Knida III. 14, 323.

29,30,50, 51,53, 56, Г8-60, 63- 65; III. 2, 9, 28, 30, 37, 42, 60, 82, 88, 91—219: 25, 33, 40, 318.

Indyjska satrapia HI. 28. Indyjski archip. I. Ill: 33,

Indyjski ocean I. 56 ; II. 206:

19; III. 92.

Indyjski półw. I. 67; HI. 10.

Ingopilka I. 190.

Irak p. Irak-Arabi.

Iraka I. 198.

Irak-Adżemi III. 36.

Irak-Arabi II. 221, 398, 418;

III. 29, 36, 37.

Iran III. 11, 40, 82.

Irański chanat III. 36, 66. lrawaddy III. 48, 145.

Irawati p. lrawaddy.

Irlandya I. 31, 33; II. 259.

Isola Bella II. 275.

Ispahan II. 268; III. 37, 46,

66-70, 72, 76, 86, 87, 90.

Issus III. 28, 389: 91, 445.

Istakar II. 157; III. 48.

Ister 111. 28.

Isziyama 1. 352.

Italia II. 166, 207; III. 248:

51, 56, 57, 303 : 4, 21, 49,

403:—92.

Italica 111. 484.

Izamal I. 168: 81.

Ize I. 316 : 39, 42, 51, 52.

Izraelskie pań. II. 98, 226: | Kafrerya I. 80, 97, 99, 104. 30, 31, 321: 41-95.

J.

Kair 1. 242; II. 10, 22, 35, 50, 90, 130, 379 : 83, 97, 423 : 34, 68, 69, 76 - 78;

III. 87.

203 : 8.

Kairowan II. 436 : 74.

Jawa 1. 112: 27,30; 111. 185: | Kalaba II. 335 : 36; III. 316.

86, 200 : 9. 11.

Jaxartes III. 1, 24, 35.

Jerozolima II. 98, 115: 62, ! Kalat-Szergat II. 284: 92.

82, 83, 85, 233: 42, 342:-48, i Kaletańska cieś. I. 48.

50 - 52, 54, 55, 57 - 59, 66. ! Kali-Bening I. 112; III. 185. 71—73, 76, 79, 85, 8S, 91. Kalifornia 1. 14, 164, 272.

93, 400 : 30, 31, 51, 73, 77. j Kalihan 1. 108.

Jerozolima Hindusów III. 192. j Kalinga 111. 101: 50. Jerozolima Indyj p. Benares. ! Kalkuta II. 454; HI. 125: Jerycho II. 367.

Jonia III. 28.

Joppe II. 351.

Jordan II. 345 : 51, 403.

Kamakura 1. 296 : 97, 334 ;

44, 52, 61, 63, 79, 90, 92. Kambe II. 159 : 60, 99. Kambodżyal. 201; III 221:-23, 25, 28, 29, 31, 39,41,43,45. Kampania III. 252: 80, 302: 21, 42, 403: 41, 47, 51, 52, 64-67, 70.

Kanada I. 56, 142: 47. 50. Kanaryjskie wys. II. 167. Kandahar 111. 37, 39, 70. Kandi III. 184, 209.

Kane II. 400: 6, 8.

I Kanhawa 1. 165.

Kankraoli III. 188.

Kanny 11. 168.

Kanodżya III. 148.

Капора II. 99.

! Kanstadt I. 21.

i Kanton I. 211: 40, 43, 52, 78.

Kanuże 111. 197.

Kapilawastu III. 133.

Kappadocya II. 268, 318: 19, , Khemi n.

22,    28, 32, 35-37; 111. Khemmis II. 11.

23,    34.

Карпа 111. 409.

Karaga I. 84.

Karassu I. 339.

Karchedon II. 160.

Karchedonia II. 164.

Karkar II. 231: 32, 326: 27.

Karkemisz 11. 88, 89, 103,

222: 41, 80, 322: 23, 26,

27, 29.

Karli III. 167: 68, 70, 72,

203: 5.

Karmana III. 22.

Karmania I. 58; 111. 11, 21,

22,    24, 33.

Karmel II. 89.

Karnak II. 5, 12, 17, 24, 28,

38, 80, 83, 88, 90- 93, 96, Kibyra II. 316.

98—100: 4, 9, 10, 19, 21, Kidronu dolina 11. 390. 34, 40, 41, 286, 323: 15,

28; III. 317.

Karolińskie wys. 1.120: 23, 24.

Kars III. 44.

Kartagina II. 155—209; 111.

25, 29, 252: 78, 403: 4.

432: 91.

Kart-Kadaszt II. 160.

Karya II. 32, 316: 19; 111.

23,    29, 30, 375: 17.

Kasmira 111. 149.

Kaspijskie morze 1. 61; 11.

228: 68; III. 29, 310.

Kasr II. 243 : 74, 81.

Kaswin III. 70.

Kaszmir III. 91, 119: 20,48,

49, 216: 17.

; Katana II. 167.

Katar II. 399.

142.

Krym II. 429 ; III. 315.

Ktezyfon II. 246, 420; III. j Letopolis II. 10.

34-36, 58, 59, 61, 64, 89.

Kuachan III. 88.

270.

Macedonia I. 35, 61; II. 163:

III. 310 : 68, 88, 431. Macedońska monar. II. 104. Mac-Elmo I. 164.

Machuza II. 359: 78.

Maczera 111. 197, 213. Madagaskar I. 56, 112: 33.

! Madeleine la I. 17, 19.

215.

165.

145.

Knidos p. Knida.

Kobi I. 98.

Kochinchina 111. 222: 23, 28. Kodayd II. 413: 14. Kojundżik II. 234: 37,63,81, 84, 86, 88, 93, 303 : 8, 10, 12, 30, 36; 111. 57, 316: 17. Kolchida I. 60; 111. 367, 434. Kolias III. 323: 36.

Kolmar I. 21.

Kolombo p. Kolombus. Kolombus 111. 185, 209. Kolophon III. 360: 79. Kolorado I. 164.

Kolumbia I. 164.

Kolumny Herkulesa 11.161:65. Komana II. 315; III. 316. Komasi I. 78.

Kom-Ombo II. 118: 23. Komoryriski przyl. III. 92,

Kong-Kong I. 252.

Kongo I. 110.

Konieh p. Ikonium. Konkacha I. 190 : 93, 95. Konnektikut I. 164: 65 Konstancyeńskie jez. I. 25,35. Konstantyna II. 473. Konstantynopol II. 329 : 31, 79, 422: 30, 42, 48, 49, 69, 78; III. 59, 308: 64.

Koom III. 64, 65, 88.

Kopań I. 168: 75, 78, 83. Kopenhaga I. 36, 37; II. 202. Koptos II. 12, 104: 31. Kordofan I. 78.

Korduba II. 383, 423 : 29, 40-43, 50, 74; III. 60. Kordubeński kalifat II. 382, 424: 39.

Kordyliery I. 196.

Korea I. 57, 213: 97, 306: 8,

24. 38, 74, 99.

Korfu III. 329.

Kornwalia I. 26, 37. Koromandel II. 425; III. 215. Koromandelskie wybrz. III. 183: 92.

Korsyka II. 166.

Körte II. 90.

Kortona p. Cortona.

Korynt II. 183: 94, 97; 111. 256, 304: 15, 22, 23, 31, 32, 44, 63, 70, 72, 78, 432 ; 33. Kos III. 379: 80, 82, 84. Kosala III. 134 : 45. Kościelne pań. III. 252. Kotpur III. 158.

Kowalew I. 33.

Koyazan I. 363.

Kreta I. 69; II. 90, 159; III. 314 : 23, 52, 66.

Krom III. 226.

Kuana 1. 339.

Kubti 11. 12.

Kuei-lin-fu 1. 241.

Kufa II. 423.

Kuft II. 118.

Kulhuakan I. 168: 87.

Kum p. Koom.

Kunineh II. 70, 90, 123. Kumy III. 303 : 4, 42, 45. Kundinamarka I. 198. Kundurus III. 27.

Kurab p. Kuru.

Kurdystan II. 90, 227: 94;

III. 26.

Kuru 111. 47.

Kurukszetra III. 100. Kuru-Panczala III. 145. Kusae II. 11.

Kusambi III. 145.

Kusit II. 11.

Kutani I. 340.

Kutlia II. 219.

Kutnaton II. 11, 92, 122. Kutn II. 219.

Kuzko 1. 166: 89, 91. Kythnos III. 365: —67, 465. Kyzikos III. 367, 435: 37.

Ii.

Labneli 1. 180.

Lacedemonia III. 434: 71. Lahora II. 464.

Lak II. 12.

Lakszanawati II. 464. Langeac I. 29.

Lanka III. 92, 118: 21. Lanuvium III. 429: 37. Laodicea 11. 182.

Laos III. 221.

La Plata I. 27, 141.

Larnaka II. 182: 95.

Larnaud I. 37.

Larsam II. 219:—21, 43, 45, 50, 71.

Lartet I. 20.

Laszkar III. 197.

Latium III. 247: 56, 302: 12, 54 , 405 : 28, 29, 47. Latopolis II. 12, 101. Latopolites n. II. 12.

Latrun II. 183. Laugerie-Basse 1. 18, 19. Laugerie-Haute 1. 17, 20. Lavinium III. 450.

Leley 111. 231.

Leptis male II. 164. Leon I. 168.

Letopolitański n. II. 10. Leyda I. 384: 89; II. 3; HI.

Li 1. 247.

Liban 1. 14, 23; II. 141: 73, 89, 203 : 6 , 25, 27 , 68 , 73, 321: 25, 69, 91.

Liban Wyższy II.

Liberya 1. 108.

Libia II. 24, 48, 96, 100, 358. Libijskie g. II. 10, 12.

Liège I. 13.

Lima I. 188.

Limoges 1. 22.

Litwa III. 4.

Liu-tsziu I. 331. Locmaria-Ker I. 31.

Lokryda III. 338.

Londyn I. 172 : 81, 334, 388; 11. 5, 50, 87, 202: 27-29, 33, 37, 43, 59, 65, 73, 75, 329; III. 125.

Lorillard I. 168.

Lotusów jez. III. 231.

Lubeka 1. 39.

Lubelska gub. I. 33.

Ludiana III. 217.

Luizyana I. 159.

Lukania III. 349 : 50 Luknow II. 464.

Luksor II. 12, 91, 96, 100: 11, 19, 21.

Luna 111. 252: 58.

Luni III. 267: 71, 412.

Lusów I. 33.

Lycopolis II. 11.

Lycopolites n. II. 11.

Lycya II. 316 : 33, 34; III.

23, 29, 30, 251.

Lydda II. 359.

Lydya II. 102, 236: 37, 68, 316: 18, 19, 22, 33, 37; III. 17, 27, 30, 248: 49, 51. Lydyjskie pań. II. 317:—19. Lykaonia II. 329: 35.

Lykia III. 313.

Lyon III. 294.

M.

Madera II. 167.

Madhanti II. 451.

Madryt I. 331.

Madura III. 180: 81, 83. Madyan II. 403.

Magadha 111. 93, 134 : 36, 45-50, 55, 57, 60. Mageddo 11. 89, 211,322: 23. Maghreb II. 473.

Maggiore jez. 1. 37, 41, 363; II. 275.

Mahabalipuram III. 192, 205. Mahalipuram p. Mahabalipu-ram.

Mahra II. 401: 8.

Majmaczyn I. 241.

Majorka II. 428: 42, 76, 79. Мака III. 29.

Makao 1. 257: 68, 306. Makfela II. 385 : 86.

Malabar II. 425; III. 93, 151,

Malabarskie wybrz. Ill. 93. Malaga II. 475.

Malajskie wys. I. 35,57; III

Malakka I. 38, 55, 56; III.

Malang III. 185.

Malawa p Malwa.

Malta II. 165 : 82, 83, 86 - 88, 92, 425.

Maltai III. 19.

Maltajah II. 294.

Malwa III. 121: 49, 64. Mamuta jaskinia I. 161. Manasurwar III. 181.

Mancos I. 164.

Mandai- III. 207.

Mandu III. 197.

Mandżurya I. 324.

Mannufri II. 10, 47.

Mantiana 111. 258.

Mantua III. 252.

Mantynea III. 373: 75. Marakaibo I. 152.

Marasthi 11. 373.

Marathus 11. 182.

Maraton III. 28, 358 : 69. Marburi I. 259.

Mardyena III. 22.

Mareb I. 67; II. 399, 407. Maremmy III. 252, 303 : 8. Margiana III. 11, 23, 27, 39. Mariab II. 399, 400: 6, 7, 11, 12.

Marka-Huamachuko I. 190. Markizy I. 123: 24.

Marna 1. 15, 26, 32, 41. Maroko II. 167, 436: 74. Maronea 111. 378.

Marsylia II. 166: 80.

Medinet-Abu II. 12, 90, 94,

120 : 33, 34, 37, 41, 42; III. ! Mikana I. 298.

Martwe morze I. 59 ; II. 357. Marwa II. 417.

Maryandynia II. 319. Maryański archip. I. 112 : 25, 26.

Marzabotto III. 258.

Maspila II. 233.

Massa III. 267.

Massaczuzet I. 159 : 65, 67. Massarah II. 125.

Massat I. 19.

Masura II. 316.

Materiell II. 75.

Maton n. II. 11.

Maurytania II. 165, 207. Meander II. 327.

325.

Medinet-el-Fayum II. 78, 79. Medya I. 61-63; II. 215: 18, 25,27, 28, 30-33,35,37- 39, 41, 44, 45, 60, 64, 68, 319; III. 2, 6, 11-19, 24-27,29, 30, 32, 33, 149.

Medyna II. 2:15, 430 : 33, 78; III. 65.

Megara II. 183 : 94, 346. Megaryda III. 344.

Meguro I. 365.

Meidum II. 10, 48, 59, 60, 67, 68.

Mejkong III. 223: 28.

Mejlen I. 35.

Mejnam III. 223.

Mekka II. 399, 412:-17, 21, 22, 30, 31, 53, 65, 77 , 78; III. 86, 213.

Meksyk 1. 16, 137 : 42, 58, 66-87, 96, 98; III. 157. Meksykańska odn. I. 159 : 60. Melanezya I. 77 , 79, 81, 82, 85, 87- 89, 92, 95, 99,101 :-4, 14, 33.

Melea p. Beng-Melea.

Melos II. 159 : 83: Ill. 359. Melpum III. 252.

Memphicki n. II. 10. Memphis 1. 245; II. 3, 6, 9,

10,    16, 17, 23, 25, 27, 33, 41, 43, 44, 46-48, 70, 73-76, 88, 90-92, 96, 97, 99-104:

11,    18, 19, 21, 24, 29, 59, 235: 36, 41,336, 433; 111. 25, 53.

Mendana I. 124.

Mendes m. 11. 9, 27, 103: 11. Mendes n. II. 9.

Menidhi 111. .311: 13. Mentona I. 20, 31.

Menzaleth II. 75.

Merauy II. 118.

Merdaeht III. 48.

Meroe I. 65; II. 24, 88, 131. Merom II. 123.

Mesurado I. 98.

Meszed III. 64, 74, 90. Metagonickie m. II. 165. Meywar III. 187: 96. Mezopotamia I. 49, 57 — 59, 63, 66, 67 , 71; II. 82-90, 93,211-313: 15, 18,23 -25, 35, 46, 59, 76, 98, 414 : 25, 72; III. 12, 37, 58, 60, 310. Mbar III. 167.

Miako I. 293.

Midera I. 351.

Midzoro I. 337.

Mihi n. II. 11.

Mikawadżi I. 340 : 41. Mikronezya I. 113:—15, 18, 22, 23, 31, 32.

Milet II. 317: 18; III. 352. Milo II. 197; III. 317: 29, 31, 97.

Milwaukee I. 161.

Mina II. 414: 17.

Minakudżi I. 358.

Minato I. 339.

Minnezota I. 161.

Minieh II. 11.

Miri jez. II. 10, 70, 71. Miritum II. 10.

Misr I. 58, 64.

Misraim I. 58, 64.

Mississipi 1. 14,27,161:62,65. Missuri I. 14 Mithila III. 145.

Mitla 1. 169: 70, 75, 76, 79, 80, 83, 86.

Mitum II. 10.

Moab 1. 46; 11. 242.

Modyn 11. 350 : 91.

Moen I. 26.

Moeris II. 10, 70, 78, 124. Moguncya III. 492. Moliammeriah II. 118. Monachium III. 339.

Monagra I. 169. Monait-Khufu n. II. 11, 30. Monbutlu 1. 78—80, 83. Mongolia I. 262: 63; 111. 165. Monreale II. 439.

Moossedorf I. 35.

Morbihan I. 30, 32.

Morges I. 35.

Moriah II. 388 : 89. Mormonów kr. I. 164. Morszedabad III. 218.

Moska II. 400.

Mosquito I. 183.

I Mossul II. 239 : 83, 84, 94. i Moulins 1. 37.

Moustier grota du I. 16. Mówi I. 122.

Mudraya III. 29.

Mugheir I. 71; II. 216, Murano II. 477: 81.

Murghab III. 46, 65.

Musarno III. 258.

Muszid II. 408.

Mutsu I. 358.

Muza II. 400 : 8.

Mygdale II. 316.

Mykale III. 28.

Mykene I. 49; II. 335; III.

309: 11-14, 30.

Myra II. 334.

Mysor 111. 153 : 56.

Myzya II. 237, 316: 19, 24; III. 435.

Naaman II. 411.

Nabatea II. 236, 404 : 5. Naesziragawa I. 338.

Naga II. 131.

Nagoya I. 400.

Nagpor III. 218.

Naharain II. 213. Nahr-el-Kelb II. 101: 61. Nalir-Rliamke II. 183.

Nain III. 88.

Nakhla II. 413. Nakszi-Redżeb III. 63. Nakszi-Rustem III. 53, 56, 63. Nangasaki I. 300: 6, 40, 50, 94. Nankin I. 204 : 50, 61, 65; 111. 165.

Nan-king p. Nankin.

Napata II. 91, 98-100 : 2, 18;

III. 25.

Nar III. 408.

Nara I. 293 : 95, 96, 333 : 44, 45, 51, 52, 57, 63 -66, 70, 79, 89, 91, 92.

Narbońska prow. III. 437. Nardea II. 359.

Narita I. 317: 65.

Naulette I. 21.

Nauplia III. 311: 13.

Naxos III. 462.

Neanderthal I. 21.

Neapol III. 342 , 403 : 41, 53, 68, 77.

Neapolitańska odn. III. 481. Nedżd II. 242, 398, 408: 10, 12, 13, 15.

Nedżran II. 412. Nefszatelskie jez. I. 35, 37. Nekhab 11. 12, 117.

Nepal 111. 115 : 46, 53. Newada I. 164.

New-Yersey I. 16.

Ngan-hwej I. 221.

Nicea II. 433.

Niebieskie państwo I. 205: 12, 76, 81, 92, 96, 335 : 46,75, 90, 91.

Niemcy I. 22, 28, 30, .33, 37, 46, 62; II. 36, 362; III. 492. Nieśwież II. 384.

Niewolnicze wybrz. I. 98, 100. Niger I. 75, 83, 84, 106 ; II. 165, 207.

Nigrycya I. 87, 106 : 8. Nikaragua I. 164:—66, 68, 69. Nikko I. 300: 12, 17, 34, 47, 52-54, 61, 64, 93.

Nikoya I. 168.

Nil I. 58, 64, 65, 75, 84, 91;

II.    7-12, 15, 22, 23, 47, 51, 52, 67 , 70, 77 , 78, 83, 87, 89, 91, 109: 10, 15, 20-22, 24, 25, 62, 94, 213 : 35, 324;

III.    25, 320 : 87, 489.

Nil górny II. 88.

Nlmes III. 414: 15, 85. Nimrud II. 227: 82, 83, 86,

89, 92, 93, 303 : 5.

Ningpo I. 211.

Niniwa I. 59, 62, 245; II. 90, 98. 101: 2, 200 : 6, 11, 12, 17-19, 23, 26, 27, 29, 32-40, 48, 54, 60, 64, 65, 70, 83-85, 96, 99, 310: 18, 27, 36, 66, 73; III. 14, 16, 53, 54, 58, 59, 302 : 31.

Niniwen II. 216.

Niphates g. 11. 213.

Nippon 1. 291: 93, 331: 42. Nippur II. 216: 19-21, 23, 43, 50, 71.

Niszabur III. 65, 69.

Niższe Pireneje III. 484 Nola III. 252, 342, 434.

Norba III. 259.

Norchia III. 258 : 62, 65, 66. Norfolk wys. 1. 133: 34. Norwegia I. 331. Nowa-Brytania I. 55, 102. Nowa-Grenada I. 198. Nowa-Gwinea I. 35, 55, 77, 85, 87, 95, 102 : 20. Nowa-Hiszpania 1. 137. Nowa-Holandya 1. 55. Nowa-Irlandya 1. 55, 98, 102. Nowa-Kaledonia I. 55, 77, 82, 84, 89, 101: 2, 19. Nowa-Zelandya 1. 55, 113: 14, 22, 24, 29, 30, 33. Nowa-Ziemia I. 159. Nowe-Hebrydy 1. 55, 77, 87, 117.

Nowe państwo egipskie ,11.

Osaka I. 297: 98, 302 : 7, 25, I Parsauwada p. Pasargada.

' Partakena III. 12, 13. Parthawa III. 29.

Party a II. 228; III. 27, 29. Parwasnath III. 142.

334.

252: 53.

32, 46, 54, 61, 75, 87, 105: 7, 9, 11, 14, 17, 18, 25 -28, 30-33, 38, 39, 42-44. Nowy-Hanower I. 55. Nowy-Meksyk I. 162 : 64. Nowy-York I. 51, 165.

Nubia I. 58, 59; II. 3, 12, 51, 70, 71, 74, 88—90, 96, 115: 47, 425.

Nubit II. 12.

Nuhit Niższy II. 10.

Nuliit Wyższy II. 10. Nukahiwa I. 119; 24. Nuki-noko-yama I. 316. Numidya II. 159 : 64, 65, 68. Nun И. 167.

Nuradżapura III. 192.

Nuri II. 118.

Nutir II. 99.

Nymphi II. 329 : 35.

O.

Oajaka I. 165.

Obiecana Ziemia II. 321, 404. Oboda II. 410.

Obojga Sycylij król. III. 454. Odo I. 338.

Ofir II. 160; III. 94.

Ognista Ziemia I. 141: 59. Ohio stan I. 160: 61.

Oisa I. 14.

Ojców I. 16.

Okawadżi I. 340.

Okazh II. 426.

Oki wys. I. 296.

Olimpia III. 362.

Oliwna Góra II. 385; III. 59. Oman II. 398.

Omańska odn. I. 68, 70; III. 92.

Ombites n. II. 12.

Ombos II. 12, 90, 104: 11, 12, 24, 31.

Omi I. 333 : 36.

On południowy II. 12.

On północny II. 10.

Oplont III. 453.

Oran II. 450.

Orchoe II. 216.

Orchomene III. 314.

Orenoko I. 159 : 64, 65. Orkady I. 26 Orlean I. 14, 27.

Ormuzd III. 22.

Oront II. 41, 89, 321: 26, 27, 35.

Orvietto III. 247: 58, 60, 81, 90, 95, 96, 99, 302 : 7. Oryssa III. 101: 65, 66, 78, 79, 94, 215.

36, 52, 59, 63, 400. Ostia III. 451.

Otahiti I. 133.

Otsu I. 293, 358. Ottomańskie pań. II. 252. Otumba I. 168.

Owari I. 325 : 38, 41, 51, 400. Oxford I. 172 ; II. 330.

Oxus I. 58; IL 237, 422; 111. 1, 36, 95..

Oxyrrynchites n. II. 10. Oxyrrynchos II. 10.

I».

Pa II. 11.

Pachakamak I. 188. Paflagonia II. 237, 316: 19. Pahibi II. 104.

Palatyn III. 437: 67, 68. Palatyńskie wzg. III. 377, 403: 45, 47, 48.

Palenque I. 168: 72, 74, 75, 78, 79, 82, 83.

Palermo II. 182, 436 : 38, 39. Palestrina II. 155 : 95; III.

303: 13, 16, 43, 44, 89. Palestyna I. 32, 46, 68, 69, 71; II. 98, 183, 2.38 : 40-42, 321:-25, 41-95, 403: 10; III. 29, 34, 58.

Palibothra p. Pataiiputra. Palma II. 442.

Palmira I. 60; III. 414. Palmy kr. II. 156.

Palmyra p. Palmira Palo III. 312.

Pamazit II. 10.

Pamfiliall. 316:19; III. 29, 30. Pamir I. 71; III. 1, 5. Panama I. 164: 69.

Pandya III. 150: 51.

Panipat III. 152.

Pa Nibtepahe II. 11. Panopolis II. 11.

Panopolites n. II. 11. Panticapea III. 345.

Panubit II. 11.

Papantla I. 180,

Paphos II. 159 : 82, 88, 89. Papremis II. 27.

Paraetakena III. 22.

Paraga III. 27.

Paramonga I. 191: 96. Parana I. 142.

Parapanizus III. 10.

Parma III. 408.

Paros II. 78; III. 360 : 78. Parsa III. 29.

Parsatakhra p. Persepolis.

Paryż I. 15, 51, 107: 27, 30, 42, 72, 83, 95, 246: 77, 357: 65, 69, 83, 401; II. 56, 59, 87, 96, 110: 32, 202: 75, 78, 476; III. 39, 45, 252,

Pasargada III. 22, 24, 25, 33, 46, 58.

Patagonia I. 141: 59. Pataiiputra III. 145:—48, 54,

55,    62, 77.

Patanuz II. 9.

Paten I. 169.

Patina II. 322: 23.

Patna III. 143: 45.

Pattalena III. 149. Pattan-Somnath III. 183. Patyna II. 89.

Pau III. 484.

Paurawa III. 145.

Pausit IL 9.

Pbnibdidu IL 9.

Pecos I. 164.

Pei-ho I. 261.

Peireus III. 360.

Pekin I. 203: 11, 12, 19, 29, 43, 48, 50, 53 -67, 70, 73, 74, 76, 82, 83, 88, 89, 91, 355: 92

Ре-king p. Pekin.

Pella III. 369.

Peloponez II. 97, 194; Ili.

309: 11, 12, 14, 51.

Peluza II. 235 : 41; III. 25.

! Penataran III. 185.

Pendżab III. 28, 94, 95, 97, 98, 100: 12, 16, 45, 46, 49, 217: 18.

Penroe III. 231.

Pergam II. 431; III. 362, 432. Persepolis I. 158, 245; II. 257; III. 22, 33, 44, 48-52, 54-56, 58 -60, 318.

Perska monarchia III. 146. Perska odn. I. 58, 63, 71; II. 72, 206: 13, 14, 19, 20, 34, 43, 51, 68, 399; III. 21, 62, 81.

Persya I. 32, 47, 61—63; II. 2, 104: 19, 63, 67, 212: 44, 68, 70, 84, 99, 319: 66, 72, 418: 19, 21, 22, 29, 30, 13, 50, 68, 73, 77, 78; III. 1, 2, 6, 9, 11, 12, 18, 21-90, 148 : 49, 52, 214: 15, 318:

56,    421: 22.

Persyda III. 22, 33, 58.

Peru I. 137: 58, 66, 87-98. Perugia III. 247: 52, 58, 59, 96, 308.

Perusia p. Perugia.

Perygord I. 16.

Petersburg II. 478; III. 345. Petra II. 405: 10.

Pe-tsze-li I. 261: 63.

Peukeli III. 28.

Pézicaudon III. 485.

Phaselis II. 316.

Phathyrites n. II. 12.

Phegor II. 171.

Philae II. 12,104:6,13, 24, 31. Phliunt III. 369.

Phoenikia II. 156.

Phtenoetes n. II. 9.

Piacenza III. 408.

Picenum III. 302.

Pięciu szczytów га. III. 222. Pireneje I. 20, 41; II. 422. Piriszopsit II. 96. Piszmisz-Kale-si II. 335 : 37. Pitum II. 104.

Piza III. 308.

Pizupti II. 101.

Pizydya II. 316: 25.

Platea III. 28, 359 : 60. Ploermel I. 29.

Pnom-Bok III. 230. Pnom-Penh III. 229.

Po I. 26, 41; II. 207; III.

Podole I. 32.

Poestum III. 406: 16, 52. Polanica I. 30.

Polinezya I. 55, 56, lll:-35, 48, 50.

Polska I. 30, 32, 33; II. 379. Pomorze I. 39, 44.

Pomotu I. 124.

Pompeja II. 64, 355; III. 375: 91, 93, 94, 401: 3, 14, 15, 17, 38, 41, 42, 46-48, 53-83, 86-89.

Ponapi I. 125.

Pont I. 60; II. 316; III. 30. Pont d’Oly III. 484. Ponteay-Chma III. 231. Ponteay-Prea-Khan III. 229: 30, 4L

Ponteay-Sa-Keo III. 230. Pontyjskie bagna III. 408. Populonia III. 252 : 58, 308. Portici III. 453 : 54. Porto-Seguro I. 98. Portugalia 1.14,16, 46, 79, 85. Poszkar III. 181.

Potala III. 149.

Poznań I. 33.

Poznańskie W. Ks. 1. 33, 44. Praczya III. 145.

5,

33, 34.

Samos 111. 151, 323: 52, 55, Serapeum II. 10. 60, 66, 487.

San II. 10, 73, 119 : 24.

Sana I. 67.

Sanaa II. 406: 7, 12.

Sandwichskie wys. I. 123: 33. j Sèvres III. 215. San-Francisco I. 203 : 91.

San gar II. 326.

Sangarios II. 333.

San-Juan I. 164.

San-Juan de Ulloa I. 187.

J San-Salvador I. 166.

: San-Silvestro III. 258.

: Sanszi III. 147: 59, 60 - 62, Siedmiu miast wys. 1. 166.

Siedm pagód III. 192.

Sant 'Agata di Goti III. 349. j Siedziba Aryów 111. 1.

; Siena III. 308, 460.

I Sierra-Leone I. 80. Santoryn I. 35; II. 197; III. Siga I. 357.

311: 12, 28, 29.

Saône-et-Loire dep. I. 17.

Sapta-Sindhu III. 94 — 96,

105 : 49.

Segu I. 84.

Seir II. 404 : 15.

Sela II. 404 : 5, 10.

Seleucya II. 246; Ill. 34,35, 58, 61, 64.

Selinont II. 167.

Samarkanda I. 61; II. 422; III. Semneh II. 70, 90, 123.

60, 66, 85.    Sendad II. 413.

Samarya II. 101, 228: 30,31, I Senegal I. 84; II. 207.

321: 43, 45, 47, 48, 73, 91. ! Sennaar II. 213: 14, 16.

Senom II. 12.

Samoa I. 116: 18, 20, 21, ¹ Sera I. 258.

Seraa II. 158.

[ Sewilla II. 443: 44, 50, 53. Sfaks II. 474.

Praeneste II. 195, 205; III.

303, 443 : 83.

Prazya p. Praczya.

Preakang p. Ponteay. Prea-Khan p. Ponteay. Preakon p. Ponteay.

Prima Porta III. 447. Prosopis II. 96.

Prowancya I. 26; II. 362; III. 485.

Prudung I. 112.

Prusy I. 21; II. 207.

Prusy Zachodnie I. 44. Pryena III. 422.

Pselcis II. 90.

Psois II. 12.

Pterya II. 319: 29, 33, 35, 37;

III. 317.

Ptolemais II. 12, 351.

Puebla I. 169.

Pumbadita II. 359: 78.

Pun I. 69: II. 400.

Puno I. 190.

Punt II. 140 : 56.

Puri III. 178.

Puy I. 14, 21.

Pydna III. 431.

Pyrgos III. 259.

Ч-

Queensland I. 117: 21. Quiche I. 169.

Quirinalskie wzg. 111. 430. Quito I. 191.

R.

Racha III. 27.

Rachmed III. 48. Radżagriha III. 145. Radżgarh III. 212: 13. Radżputana III. 180. Radżputna II. 460. Radżputów kr. III. 142. Rafidim dolina II. 403. Ragha III. 6.

Rąjastan III. 91.

Rąjdan II. 405.

Raku I. 338.

Rama-Yuck I. 76. Raphia II. 89, 232. Rarotonga I. 129. Ras-el-Ain II. 1RS. Ratumu I. 123 : 33, 34. Rawenna III. 304. Regillijskie jez. 111. 406. Reims III. 484.

Reja III. 64.

Ren I. 14, 44.

Rennes I. 28.

Resen I. 59; 11. 216: 17. Resina III. 453.

Reszt III. 90.

Retina III. 453.

Rliages III. 64.

Rhegium III. 355.

Rimini II. 480 ; III. 409. Rio-branco I. 165. Rio-del-Busung I. 165. Rio-grande I. 84.

Rio-negro I. 165.

Rio-pecos I. 163. Robenhausen I. 25, 35. Rodanu dep. I. 37.

Rodos II. 183 : 86, 97, 316; III. 87, 311: 13, 14, 29, 54, 75-77, 80, 83.

Rosellae p. Rusellae.

Rosya I. 14, 37, 45, 201: 31, 306 : 31.

Rozeta I. 158;'II. 258, 331. Ruvo III. 349.

Rzym I. 27, 172, 221: 98, 361; II. 3, 36, 38, 46, 102: 4, 33, &5, 50, 67, 68, 74, 81, 82, 203: 44, 99, 317 : 51, 54, 55, 58, 59, 91, 93, 418: 19, 51, 81; III. 4, 29, 34, 60, 148: 51, 52, 222 : 48, 53 - 58, 60 - 62 , 67 , 71, 74, 83 , 84, 88, 94, 301: 2, 4, 7, 8, 21, 62, 64, 67, 70, 71, 73, 75, 77, 82, 84, 86, 88, 89, 91, 93, 403-492.

Rzym Indyj p. Delhi. Rzymskie cesarstwo II. 183; II. 253.

Rzymskie pań. II. 163.

Ruain II. 405.

Ruceliae p. Rusellae.

Rukley II. 186.

Rusellae III. 252 : 58, 308. Rutum II. 245; III. 24.

Run II. 77.

S.

Saba II. 399, 405. Sabaudya I. 20, 33, 37. Sabinia 111. 302.

Sabota II. 406.

Saby król. II. 398, 400: 1, 12, 18, 19.

Sadras III. 192.

Safa II. 417.

Saflta II. 192.

Sagarcya III. 27.

Saghalin I. 291, 331. Sagunt II. 168.

Sahara II. 213.

Sai TI. 9, 90.

Saicki n. II. 9.

Saida II. 182 : 83, 86, 92. Saint-Acheul 1. 14, 15 Saint-Germain I. 37. Saint-Germain en Laye HI. 483 : 84.

Saint-Jean d'Acre II. 481. Saint-Nectaire I. 29.

Sais II. 9, 23, 24, 46, 51, 99-101: 3, 11.

Sajgon III. 223 : 41.

Saka III. 29.

Sakai I. 339.

Sakkarah II. 3, 5, 10, 47 , 48, 50, 51, 57, 60, 65, 67, 81, 85, 86, 147.

Sakundra II. 458 : 59. Salamina III. 28, 356. Salisbury I. 41.

Salmas III. 63.

Salomona archip. I. 55, 77, 102.

Salona III.

Salpinum III. 258 : 95. Salzburg I. 41; III. 484. Salzette III. 167 : 68, 70, 205. Sama I. 258.

Sambara I. 80.

76, 77, 203: 5.

Santa-Lucia I. 183.

Santi-Ponci III. 484.

Saraswati III. 97, 98.

Sardes II. 268, 319 : 33. Sardynia 1. 46; 11. 159: 65-67, 82, 90 , 92, 205.

Sarepta H. 158, 204.

Sarlat I. 17.

Sarmacka płaszczyzna 1. AS. Sarnath III. 163.

Sarno III. 453.

Sarra II. 158.

Sarrelouis I. 37.

Sarsu II. 322.

Sarteano III. 276.

Satdliara III. 163.1 Satsuma I. 305 : 31, 38, 40. Sattagidya III. 23, 29. Saturnia III. 252 : 59.

Sawi I. 98.

Scylla III. 367.

Scytya II. 95.

Sebasta II. 391.

Sebastieh II. 183.

Sebennytos II. 4, 10, 51, 104: 11, 30.

Sebennytos n. 11. 10.

Sef'ar II. 400.

Serbal II. 415.

Seres I. 209. Seringliam III. 183. Seto I. 337: 38.

Shodu II. 10, 25, 27. Si-an 1. 204.

Sicca II. 164.

Sidyma II. 316. Siedmiogród I. 41.

I Sikhyuwatis III. 26.

Sikion III. 352 : 53, 66—71, 74, 87, 88, 434.

Siki-Sima 1. 293.

Silanus III. 373, 437. Siloarn II. 391.

Siloh II. 388.

Siisilis II. 12, 91, 96, 125.

Simoda I. 306.

Simonoseki I. 307.

Sinear 11. 221.

Singar II. 217.

Singa-Sarry 111. 185. Sin-yung I. 262.

Sipa I. 190: 91.

Sipar p. Sippara.

Sippar III. 24.

Sippara II. 219 : 20, 43, 45!

50- 52, 71.

Sipporis II. 360. Sirok-Awadżi I. 342.

Sirtella 11. 219 : 20, 78, 80. Sisidona HI. 22.

Sint 11. 11, 92, 131.

Si wali II. 24.

Skaliste g. I. 160.

Skandynawia 1. 27, 31, 45, | Su-tszeu 1. 262: 63.

46, 48; II. 207: 8.

Skania I. 26.

Szkocya I. 26, 31, 33. Suza II. 215: 18, 36, 60, 61, Szodok III. 228.

!    68, 404; HI. 16, 18, 33,44, Szuster III. 64.

54, 55, 57, 58, 318 : 82.

Słone jez. I. 164 : 65.

Słowiańszczyzna 1. 14; 11.382. Suzyana I. 59, 62, 63; II. Szwecya 1. 20—22, 29, 37. Smyrna II. 268, 318: 29, 35;    211: 15, 32- 34, 36, 37; 111. Szyraz Ill. 43, 46- 48, 66,

III. 383.    18, 21, 22, 27, 29.    70, 90.

Syam 1. 203: 61, 91; 111.

221:-23, 31.

Syberya 1. 138, 201: 13, 40 :

!    111. 21, 137.

Smyrneńska zat. II. 349. Sni II. 12, 23.

Socho 11. 356.

Sodoma II. 385.

Sogdyana I. 61; III. 5, 11, | Sychem II. 343 : 47.

12, 23. 29. 39.

Sokhmit 11. 10.

Sokotora II. 408.

Soleb II. 91.

Solona 111. 440.

Solonie II. 182.

Solutré i. 17, 19.

Soma I. 339.

Somma I. 14.

Sovana III. 258.

Sparda III. 29.

Sparta II. 103: 75, 319; III.

323: 56.

Spata III. 311: 13.

Speos Artemidos II. 11.

Spina III. 304.

Srawana Bellygotta III. 142.

Sravvasti III. 145.

Stabie III. 441: 53, 72, 73.

Stany Zjednoczone I. 23, 53,

56, 142: 47, 50, 54, 59, 60,

75, 301: 6, 28.

Stary Kair II. 433.

Stoengenoes I. 21.

Stryjski powiat I. 30.

Slung III. 241.

Stuttgard I. 21.

Suanu II. 12.

Sudan I. 91, 108; II. 8, 424.

Sudertum III. 258.

Suez międzymorze II. 7.

Suffolk I. 14.

429 : 30, 36- 39, 48, 69, 78,

80; 111. 303 : 4, 22, 88, 431:

33, 34.

Sydney I. 75.

Sydon I. 69; II. 157:- 59,

61-63, 65, 71, 72, 74, 79,

80, 82-84, 89, 91. 98, 99,

203 : 4, 27 , 35, 42, 326; III.

132, 314.

Syeua II. 12, 50, 51, 55, 62.

91, 125; II. 235.

Sylion II. 316.

Synai II. 48, 70, 90, 91, 147.

220 : 21, 387, 403: 15.

Synopa III. 359.

Syon II. 386.

Syra II. 359 : 78; III. 26, 27.

Syrakuza II. 167: 68, 73, 436; Taga I. 295.

III. 303 : 25, 90, 409 : 31. I Tahiti I. 111: 18, 20, 22-24,

302.

431.

Sughda III. 29.

Sui II. 12.

Suku 1. 112.

Sultangung III. 211. Sultanich 111. 65, 67.

Sumir II. 219.

Sunaghiri III. 195. Sunaghur III. 142.

Sunari 111. 163.

Sungo I. 339.

Sur 11. 403.

I Sura p. Syra.

Surat III. 123, 213: 18, 19. Surasztra III. 150.

Suren III. 231.

Surunga I. 303.

Sussex. I. 30.

Sutri III. 260 : 61.

Sycylia I. 37: 11. 159: 65-68, I 73, 82, 92, 94, 204 : 6, 7,

Syrta mała II. 164.

Syrta wielka II. 164.

Syrya I. 27, 32, 49, 60, 68, 70, 72: II. 2,72, 74, 88 - 90, 93 - 95, 101:—3, 57-59, 61, 63, 78-80, 83, 220:—24, 27,

28,    30, 38, 40, 41, 43, 45, 68, 316:-39, 51, 54, 79, 402: 10, 14, 18, 20, 21, 25, 32, 76, 78, 81; III. 13, 25,

29,    34, 36, 438.

i Syryjska monar. II. 349 ; III. 34, 147.

Syryjska pustynia II. 7, 88, 204.

Syryjskie wybrzeże II. 157.' Szang-hai I. 211: 35, 47, 49. Szan-si I. 203.

Szan-tung 1. 201.

Szapur III. 62.

Szaruhana II. 75.

Szashotpu II. 11.

Szawin I. 190.

Szczęśliwe wyspy I. 166. Szen-si I. 263.

! Sże-szuen I. 221.

Szi-li I. 221.

Szimabara I. 306. i Szinsza I. 159.

Szwajcarya I. 20, 33, 34.

Ś.

Średnie pań. egipskie II. 20, 32, 39, 45, 46, 52, 69, 70, 75, 76, 78, 82, 84-86, 117: 42. Śródziemne morze II. 156: 57, 59, 63, 65, 67, 76, 98, 99, 204 : 6, 27, 28, 34, 42, 68, 318: 50, 57, 425: 81; III. 32, 35, 58, 248 : 50, 303: 11, 20, 23.

Świętego Brandana wys. I. 166.

Świętego Ducha arch. I. 55.

T.

Tabor II. 89. Tacapea II. 164. Taez II. 406.

29, 33.

Tahuantiusuyo I. 188.

Taif II. 413: 14.

Takszasila III. 93, 145: 46, Talmis II. 90.

Tam na II. 406.

Tamraparni III. 150: 51. Tanagra I. 370.

Tanais III. 28.

Tando I. 98.

Tandżor III. 181:-83, 205: 8.

Tanger II. 481.

Tanicki n. II. 10.

Tanis II. 10, 46, 50, 70, 71, 73-75, 80-82, 88, 94, 96, 98, 99, 101: 32, 325.

Tanna I. 87.

Tantarir II. 12.

Taoke III. 22.

Taokena III. 22.

Tapit II. 12.

Taprobana III, 151.

Tarent III. 383, 432 : 33.

Tarir II. 12.

Tarkwinia III. 249: 52, 55-57, 60, 61, 65, 70, 80, 84, 92, 93, 301:—4, 7, 8, 31.

Taron III. 484 : 85.

Tarquinia p. Tarkwinia.

Tarragona II. 442-

Tars II. 234, 315: 16.

Tartarya I. 203; III. 60.

Tasmania I. 55, 100: 1.

Taunton I. 167.

Tauris III. 33, 37, 66.

Taurus 11. 316: 19, 21, 22, 29, 31.

Taurycki półw. II. 237.

Tebaida II. 5, 9, 11, 12, 30, 69, 73, 99, 102, 357.

Tebala II. 412.

Tebriz p. Tauris.

Toby egipskie 1. 245; II. 6, 10, 12-14, 17-19, 23, 25, 27, 31, 33, 41, 43, 45, 52, 69-71, 73, 74, 76, 90-93, 95, 97-102: 4, 6, 7, 9, 18, 21, 24, 34, 40, 41, 51, 236, 323 : 25. 36, 400; 111. 53,

Teby greckie 111. 360: 67, 74,

Teheran 111. 37, 42, 61, 70. Tehuakan I. 174. Tehuantepek I. 175 : 80. Telamone III. 252: 58. Tell-Basta II. 119. Tell-el-Amarna 11.11,92, 119: 20, 22.

Tell-el-Maskutah II. 119. Tell-el-Yahudi II. 148. Tell-Loh II. 278.

Tello II. 278.

Ten n. II. 12.

Tenedos 111. 323.

Tennesee I. 165.

Tenoehtitlan I. 169 : 85. Tentyris II. 12, 104. Tentyrites n. II. 12. Teotihuakan I. 168. Terak-el-Tell II. 183, Termessus II. 334.

Tes-Ног n. II. 12.

362.

169.

Tessalia II. 471; III. 248, 312: 82.

Tessyn II. 168.

Tezkuko I. 158: 69, 72, 87. Thakt-i-bostan III. 63. Thasos III 355: 58, 59, 62. Thatagus III. 23.

Thebnutir 11. 10.

Thekoj II. 372.

Thénay I. 14.

Theodosiopolis II. 11.

Thera I. 35; III. 311: 28. Thespia III. 359: 71.

Third II. 11, 24, 43, 47, 48, 50, 80.

Thinicki n. II. 11.

This II. 11.

Thmuis II. 153.

Thugga II. 202. Thuparamaya III. 158 : 59. Tiahuanako I. 188 : 90—93. Tian-tszeu 1. 260.

Tien-tsinl. 220: 50,54, 55, 64. Tihama II. 398.

Tikal 1. 178.

Timama 1. 190.

Tiruwalur 111. 185.

Titikaka I. 166 : 88.

Tivoli III. 412: 14, 15, 26, 39. Tlaskala 1. 168: 69. Tlateloko I. 187.

Tlemcen II. 450.

Tlos II. 334.

Todi III. 270.

Tokio I. 298.

To-konsit n. II. 12.

Toledo 1. 33, 334; II. 383.

443 : 73.

Tolfa III. 258.

Tollan 1. 168.

Tomhos II. 88.

Tombuktu II. 165.

To-mihi 11. 7.

Tonga I. 121: 24, 30, 33, 34. Tong-szu I. 269 : 70.

Tonkin I. 213: 65; III. 222. Tonly-Sap 111. 231.

Tonutir II. 90.

Topara 1IT. 192, 209.

Tor II. 415.

Tor degli Schiavi III. 447. To-risi II. 7.

Torre-delT Annunziata III. 453.

Torres cieśń. 1. 87.

Tortoza II. 183: 86, 92, 205,

Tosche II. 10.

Toskania II. 318; III. 249;

52, 76, 77, 303: 5, 8. Tours II. 422.

Toza I. 391.

Tracya II. 95, 237; III. 28,

30. 310 : 68, 78. Trazymeńskie jez. II. 168. Trebia III. 168.

Trichinopoly III. 183. Trinomali III. 185, 208. Troada II. 237, 324: 32, 35;

III. 311: 12, 28.

Troja III. 6, 274, 312: 17, 29,

41,    42, 53, 59, 400: 66, 77. Troja egipska II. 10. Truchère I. 22.

Trypolis I. 66; 11. 436: 81. Tszang I. 262.

Tuku II. 124.

Tula I. 168.

Tumbaddrah III. 191.

Tundża I. 198.

Tuneli II. 478.

Tunetania II. 474: 78. Tung-king I. 265.

Tung-tszeu I. 252.

Tunipu II. 322.

Tunis I. 65; II. 164: 98, 200, 362, 424: 36, 78, 81.

Turah II. 88, 125.

Turcya II. 119; 111. 21, 60. Turkestan 1. 240; 11. 213, 422; 111. 21.

Turn II. 10.

Tusculum HI. 367, 434: 47. Tuscya III. 307.

Tuzapan 1. 168: 80. Tyberyada II. 352: 55, 60, 62, 78. 79.

Tybet 1. 203: 56, 58, 59; 11.

206; 111. 137: 65, 81.

Tybr 111. 251: 52, 408: 9, 14, 37, 51.

Tygr 1. 60, 61. 63, 71; И. 213:-18, 22, 26, 34, 39, 43, 45, 68, 8t. 423; III. 34, 58. Tylos II. 408.

Tyr I. 69; 11. 157:—63, 65, 71-75. 81-84, 8S, 89, 91, 98, 99, 203: 27, 31-33, 36,

42,    371: 88, 405; III. 25, 132, 314.

Tyrreńskie mo. III. 252, 308. Tyryjskie m. II. 163.

Tyrynt I. 49; III. 311: 13. Tysdrus II. 164.

I.

Uabu n. 11. 10. Uadi-Halfa II. 70. Uady-es-Sebua II. 117. Uady-Faran II. 415: Uady-Hammamat II. 125. Udajadżiri III. 166, 205.

Uddżiri III. 166 : 67, 207. Udejpur III. 186:-88, 97, 203: 12.

Udina III. 442.

Udżan III. 70.

Udżein III. 208: 14.

Uganda I. 78, 84.

Uisit n. II. 12.

Ulw ar 111. 197: 99.

Umbrya II. 318. Um-el-Awamid II. 158: 82, 84, 86, 88, 94.

Unia I. 143, 272.

Unioro 1. 84.

Unu m. II. 11.

Unu n. II. 11.

Ur p. Uru.

Urarti II. 232: 38.

Urcza III. 196.

Urima II. 322.

Ur-Kasdim 1. 71.

Urmijskie jez. 111. 63. Urriaku III. 13.

Uru 1. 69, 71; II. 215:—17, 19-21, 39, 43, 45, 50, 64, 71, 72, 76.

Uragwaj 1. 142.

Uruk 11. 216: 17, 19, 20, 22, 50, 53.

Urwhai 111. 205.

Usza II. 352: 59, 77.

Utah I. 165.

Utatland I. 169.

Utyka II. 159: 63, 64, 98, 99. Uwarazmiya III. 29.

Uważa III. 29.

Uxmal 1. 165: 69, 74, 76-78, 80, 86.

Użi 1. 351: 52.

V.

Vacca 11. 164.

Vache, de la, grota 1. 19. Van-Diemen 1. 55, 75. Varese 1. 37.

Vaudois 1. 32.

Veii III. 252: 56, 58, 71, 81, 307, 408.

Velea HI. 414.

Velinus 111. 408.

Vera-Cruz I. 168.

Vernaison 1. 37.

Verona III. 252, 438. Vetulonia III. 252 : 58, 308. Vezère I. 16, 17.

Villanova 1. 41-43; HI. 251:

58, 63, 76.

Viminal III. 302.

Viterba III. 258 : 65. Volaterrae p. Volterra.

Volsinia p. Vulsinii.

Volterra III. 252: 58, 59,61, 75, 80, 308.

Volturnum III. 252.

Vulci III. 252 : 58, 62, 64, 67, 73, 78, 81, 90, 92-95, 99, 302 : 8, 21, 35, 41.

Vulsinii III. 252 : 95, 308, 419: 31.

W.

I Wadai 1. 83.

I Waigiu p. Wailiu.

; Waigu p. Wailiu.

Wailiu wys. I. 85, 98, 124: 25. Waisali III. 145.

Walencya II. 475: 76.

Walia 1. 46, 48; II. 386; 111.

Wallis wys. I. 134.

Wan 1. 158.

Wandea I. 46.

Wangen I. 35.

Wamvyl I. 35.

Waranasi III. 98.

Warkali 11. 216.

Waszyngton 1. 155.

Wataraye I. 295.

Wenecya 1. 180; 11. 362; III. 438.

Wenezuela 1. 141: 64. Werona p. Verona.

Wersal II. 457; 111. 61. Wezuwiusz 111. 252, 321, 441:

5t, 53, 81.

Wiedeń I. 172.

Wielka-Brytania I. 46; II 161: 67, 204:-7; Ul. 5,

153.

Wielka-Grecya 111. 304: 49, 51, 422.

Wielkanocne wys. 1. 56, 112: 24, 26-28.

Wielki-Benin 1. 78, 98. Wielkiego Mogola pań. 11.

451: 54, 64; III. 37, 152: 53. Wielkie jeziora I. 27. Wierzchowsk I. 16. Willkas-Huaman I 190. Windhya Ili. 92, 101: 49, 53. Wipasa III. 98.

Wiskonsyn rz. I. 161. Wiskonsyn st. I. 161. Włochy I. 14, 15, 31, 61; 11. 36, 195, 207, 479: 80; III. 248 : 51, 53, 57, 70, 78, 301: 2, 4, 5, 7, 8, 14, 22, 37, 407 : 9.

Włodzimierz I. 39. Writing-Rock I. 167.

Wschodnie Cesarstwo II. 198; III. 35, 79.

Wschodni Kalifat II. 408: 27;

III. 35, 36.

Wyoming I. 16.

X.

Xanthus II. 333 : 34. Xochikalko I. 168 : 80. Xoicki n. II. 9.

Xois II. 9, 71.

Y.

Yan-Gugan I. 262. Yan-tse-kiang I. 261. Yarkand I. 241. Yastsuhiro I. 338.

Yathrib II. 402.

Yauna III. 29.

Yazili-Kaja II. 335: 37; III. 19.

Yeddo I. 203 : 91, 98-303: 7, 16, 20, 25, 27, 38, 44 -46, 48-50, 52, 54, 56, 57, 65, 66, 70, 84, 88-90, 92, 97, 400: 1.

Yemama II. 413.

Yemen I. 66,-67; II. 90, 242, 398-402 : 5 - 8, 10-15, 18, 25: Ill. 93.

Yen I. 265.

Yezd III. 11, 90.

Y’ezo I. 291, 331.

Yokohama I. 306 : 33.

Yorriba I. 106.

Yukatan I. 166:-69, 71, 72, 75, 78-80, 82, 83, S6, 96. i Yung-tszang-fu I. 241.

X.

Zafar II. 406: 8. Zagangesowe Indye III. 222, Zagazig II. 153.

Zabi 11. 167.

Zalira II. 442.

Zaira 1. 98.

Zama II. 164 : 88.

Zambeza I. 75, 88.

Zanzibar I. 80.

Zapatero I. 182.

Zaranka III. 23, 29.

Żaru II. 88, 124.

Zauja II. 474.

Zazanu II. 245 ; III. 27. Zeugitania II. 159: 64, 203 Zeze 1. 353.

Ziemia Ognista I. 57, 75.

Ziemia Przylądka I. 16. Ziemia Święta II. 384 : 90. Zikartu III. 13.

Zimyra II. 157.

Zippari II. 352.

Zjednoczone Prowincye I. 399.

Złote wybrzeże I. 78, 80, 83, 97, 98, 109.

Złoty Chersonez p. Malakka. Zorit II. 70.

Zurychskie jez. I. 33, 35.

X.

Żółta rz. I. 208 : 6L. Żółte morze I. 213.

II. Kasy, szczepy, narody, plemiona, pokolenia¹).

401.

245.

Amalecyci II. 399, 403.

Amalika 1. II. 398, 401:3. 16. j Arwadczycy I. 69; II. 157.

Ary о wie I. 48, 58, 59, 61,

Amerykanie II. 328.

Ammonici II. 170, 386.

Amorejczycy I. 59, 67; II. 89. I 244, 451; III. 1—11, 21, 91,

93 - 98, 101:—3, 5, 7, 8, 13, Balonda pl. I. 76. 16, 18, 30, 31, 41, 45, I Bambara 1. 1. 106. 49-51.

Assyryjczycy I. 59; II. 12,

68, 93, 100: 1, 40, 57, 09, j Baskowie 1. 62, 64; 111. 218.

93, 211-313: 17,    18, 26,    !    Beduini 11. 385,    408.

27, 31, 37, 38, 81.    401: 7;    i    Belgowie I. 110.

111. 13, 19, 26, 57,    84, 260,    ¹    Benjamina рок.    II. 343.

Berberowie I. 65.

Beszuani I. 82, 97, 104. Aszanci I. 78, 83, 98, 105: 6. Bharata 1. 111. 95, 98, 99.

Biała г. I. 55, 57.

Ataranci I. 84.    ; Białego barana h. III. £6.

Ateńczycy III. 28, 323: 25, ! Boerzy I. 53.

42, 44, 53, 58, 59, 62, 69. ' Bongo 1. 1. 91, 97, 107. 72, 73, 88. 417: 22, 31, 62. j Botokudzi I. 57.

Australczycy I. 75, 77, 79, ! Brunatna г. I. 55, 56, lll:-35.

Bunnowie I. 87.

A.

Abissyńczycy I. 56, 94; II.

Achajczycy II. 96; HI. 312: 63. Adici I. 58, 66, 67; II. 391-400. Afghanie III. 149. Agrigentyni III. 364.

Ajnasi I. 291, 324.

Akaios 1. III. 312.

Akerit 1. II. 324.

Akhajczycy p. Achajczycy. Akkad 1. I. 66, 67; II. 214: 46, 47.

Akolhuowie I. 169. Alarodyanie III. 16. Albańczycy II. 233.

Aleuci T. 139: 40.

Alfurasy I. 55.

Algonquini l. 142: 56. Almohadzi II. 440. Almoravvidzi II. 440. Amakoza 1. I. 97.

Anga 1. 111. 99.

Anglicy I. 116: 21, 211. 306 7, 88, 91: 11. 36, 206, 461 51, 55. 63, 64; Ill. 42, 124 53, 98, 214.

Ann 1. II. 403.

Apachowie I. 163.

Arabowie 1. 58— 60,

76, 86, 94, 110: 11,

29, 42, 305; 11. 7,

102: 69, 78, 90, 98,

82, 99, 308: 29, 62, 97-481; III. 35, 36,

59-61, 64, 71, 72,

88, 89, 93, 114: 22,

Aramejczycy I. 59,

170, 411.

! Araukanie I. 141.

Argolidzi III. 360.

Ariba 1. 1. 66; 11. 398. Armeńczycy I. 60; II. 93, 233 : 46; Ill. 27.

Arrata 1. 111. 149.

63-65, 67, 68, 70, 71; II.

303, 427.

Aswaka 1. HI. 148.

Atabasi 1. 142.

82, 85, 98, 99, 100. Aymarasy 1. 57, 188. Ayubici II. 424. Azowie l. 60.

Azteki I. 169: 70, 72, 74, 75, 80, 81, 83, 86, 98.

li.

Bantu 1. I. -8, 89, 90, 93, 105.

Buryaci I. 21it.

Buszmani I. 75, 77, 81, 82, 86, 88, 93, 95, 103.

V.

Chaldejczycy I. 63, 71; II.

Babilończycy II. 178,211-313: j 211-313: 81; III. 17, 18. 45, 62,71, 72, 407; 111.84,93. ! Chaldeo-AssyryjczycyII.176.

Chalybowie II. 316.

Chamici I. 59, 60, 62—64, 69, Estowie p. Estoricy.

Etruskowie I. 40, 41, 47, 98; II. 166, 269 : 84, 318; III. 247-308 : 22, 403 : 4, 6,10, 13, 19, 20, 29, 91. j Etyopejczycy I. 67 ; II. 12, 101: 2, 324.

Etyopska g. I. 55, 67.

Parsowie 111. 21.

Fellaei I. 66, 84.

Fenicyanie I. 47, 59, 67- 69, 166; II. 13, 89, 103 : 55-209: 61, 67, 99, 315: 16, 86, 88, 92, 405: 10, 12; III. 93, 303 : 4, 14-16, 29, 31. Filistyni I. 65, 69 : II. 97, 159 : 60, 228 : 38, 325. Finlandczycy I. 64. Focejczycy II. 166.

Francuzi I. 242, 306 : 42, 86;

II.    121: 83, 260, 338, 450;

III.    153.

Frygijczycy II. 317: 19, 28. Fulahy 1. 66, 83-85, 88, 91,94.

318.

72; II. 155:—57, 83.

Chaldeowie I. 72.

70: II. 156.

Chamicki sz. I. 55, 58; II. 1. Chananejczycy I. 58, 67—71;

II. 72, 173.

Cherokezi 1. 143.

Ghichimeki I. 169: 75.

. Chińczycy I. 111: 17, 95, 201: 3- 90, 92, 95, 316 : 25, 32, 36, 42, 66, 71, 72, 75, 76, 80, 87, 88, 91; 11. 4, 35, 68, 176; III. 88, 178, 257. Cyganie I. 38, 47. Cymbrowie I. 60. Cymmeryjczycy I. 60.

Czarna г. I. 5f, 75—110. Czarnego barana h. III. 36. Czerkiesi II. 256.

Czerwona г. I. 55, 56,137:-99. Czipewaje 1. 151: 54, 55. Cziquitos I. 188.

Czudowie I. 64.

1>.

Dajakowie I. 131.

Dan рок. II. 387.

Darada pl. HI. 148.

Dardana I. II. 324. Dardańczycy II. 316: 24. Dazyusy III. 94.

Dorbikowie III. 24.

Dinkasy I. 87, 91, 106. Doryjczycy II. 161, 315; III. 250, 314.

Drawidyjskie 1. I. 63. Dunkasi I. 98.

Duńczycy II. 259.

Dżorhom 1. II. 402: 17. Dżurowie I. 87.

K.

Edomici I. 69; II. 351: 72, 99, 403 : 4, 10, 14. 15.

Efraima рок. II. 321: 47.

Egipcyanie I. 64, 65, 68, 98, 235; II. 3-153 : 57, 61, 62, 69, 76, 78, 80, 93, 280: 99, 311: 21, 23- 25, 28, 30, 32, 36, 37, 400 : 3, 7; III. 25, 84, 104, 288 : 90, 302 : 3.

Elamici I. 59, 63; II. 215: 20, 21, 29, 31. 32, 34.

Emim 1. I. 68.

Enakim 1. I. 68; II. 183.

Eolczycy II. 315.

Eretryjczycy III. 28.

Eskimosi 1. 56, 57, 137:-41.

Estońcy I. 22, 63, 64.

F.

li.

Gad pok. 11. 231.

Gallasi I. 98.

Gałloa 1. 107.

Galio-celtyckie 1. 1. 61. Gallowie I. 60; III. 253 : 92, 406.

Gandhara pl. 111. 148. Gebanici II. 406. Genueńczycy II. 481. Germano - skandynawskie 1.

I.    61.

Ghondowie III. 92. Giblitczycy I. 69; II. 157. Gitnirri 1. II. 237.

Glauka pl. HI. 149.

Goadżira pl. 1. 152.

Gotowie III. 257.

Grecy I. 61, 171; II. 6, 7, 10,

II,    17, 21, 24- 26, 33, 36, 38, 49, 50, 70, 72 , 73, 78, 79, 91, 101: 3, 9, 15, 29, 56, 60, 64-67, 69, 71, 73, 78 - 80, 84, 86, 94, 97, 205: 7, 29, 34, 37, 42, 54, 69, 82, 87, 306: 17, 19, 32, 52, 63, 65, 67, 75, 404: 14, 28, 31, 36; III. 3, 5, 6, 17, 30, 46, 109: 12, 14, 45, 46, 49, 55,

56, 78, 86, 92, 93, 97 , 303: 4, 9-401: 11-13, 15-21, 23, 25, 27, 31, 32, 35, 38, 69, 70, 78, 91. Greko-łacińskie 1. I. 61. Greko-Pelasgowie 111.304:13. Guarani 1. 57, 142: 49. Gutim 1. II. 221: 24.

II.

Hebrajczycy I. 54, 59, 64, 68, 69, 71, 92; II. 88, 178: 91, 228: 66, 341:-95, 403. Hellenowie II. 200; 111. 309- 401.

Heraklidzi III. 362.

Heta synowie p. Hetojczycy. Hetéens p. Hetejczycy. Hetejczycy I. 59, 67—70, 72; II. 41, 42, 72, 89, 93-95, 170: 72, 84, 315:—39; III. 311: 16.

Hćtiens p. Hetejczycy. Hewejczycy 1. 67.

Hindusi III. 107: 69,80,87, 92. Hiong-nu 1. I. 209.

Hiszpanie I. 53, 112: 57, 58, G3, 70, 71, 97; 11. 206.

Hitti p. Hetejczycy.

Hittim p. Hetejczycy. Hittites p. Hetejczycy. Holendrzy 1. 103: 12, 300 : 5, 6, 27. 32, 34, 40, 41, 99;

11.    310; III. 153, 250. Hotentoci l. 27, 36, 77 - 79,

81, 82, 86, 88, 89, 91-93, 95, 97, 99, 103: 4.

Howasy I. 133.

Hunnowie I. 209; II. 378. Hyksosi 1. 69, 70; 11. 5, 10,

12,    17, 26, 31, 41, 46, 71-75, 80 - 82, 84, 87 , 88, 94, 156: 57, 70, 321: 25.

I.

Iberowie II. 316.

Ibo pl. I. 97.

Idumejczycy II. 98.

Ikszwaku pl. III. 95.

Шипа I. 11. 324.

Indo-irański sz. III. 1. -Indyanie I. 56, 71, 111: 30, 42, 43, 48, 50, 52, 61, 201; II. 4. 178, 398, 400:-2, 5, 7; III. 5, 37, 79, 91-219: 30. Irańczycy I. 71; III. 4—6, 12,

Irokezi I. 142:—44, 47, 53.

Iweia pi. I. 107.

Izmaelici II. 398 : 99, 410: 15. Izrael I. 62; II. 41, 100: 41. Izraela 1. 11. 403.

Izraelici I. 59; II. 74, 95, 97, 103 : 32, 59, 60, 253, 321: 41-95, 403 : 4; III. 23.

J.

Jafetycki sz. I. 55, 58, 60, 61; III. 1-19.

Jakuci 1. 201.

Japończycy 1. 201: 28, 91-402; III. 79.

Jawan pl. III. 2. Jebuzejczycy I. 59, 67. Jektanidzi II. 399 — 401: 5, 10, 15.

Jektańskie pl. II. 413. Jolofowie 1. 98, 109. Jończycy 1. 61, 68; II. 161, 315; III. 2.

Judy рок. II. 100, 321: 43, 71, 73, 87.

li.

Kabyle II. 473.

Kadraweya 1. 111. 93. Kaduzejczycy III. 17. Kafrowie 1. 27 , 56;, 78-82, 86-91.

Kalabary 1. 98.

Kalmuey 1. 22, 201. Kamczadale 1. 201.

Kananejczycy I. 58, 68, 69,

Kannibale I. 141.

Karaibowie I. 142.

Karnaci I. 64.

Karnaty III. 93. Kartagińczycy I. 69, 98; 11.

155 - 209; 111. 303, 431. Karyjczycy I. 59, 72; II.

316: 24.

Kasi 1. III. 98.

Kaszki 1. II. 316.

Kaszszu 1. II. 222.

Kausika 1. I. 58, 66; 111. 93. Kefenowie 1. 66.

Keltowie 1. 48, III. 248. Khassia 1. I. 47.

Khati p. Hetejczycy.

Khatti p. Hetejczycy.

Khem I. 64.

Khemi I. 64.

Kheta p. Hetejczycy. Khetasy II. 97, 140.

Klietau p. Hetejczycy.

Khiti 1. II. 4L, 42, 93, 222: | Magnezyjczycy III. 354.

; Mahraci III. 92, 153.

Makua pi. 1. 97. Malabarczycy I. 64 ; III. 92. Malajczycy I. 6G. 94, 101: 11-35, 202.

Malajska r. I. 55, 56, 111.--35. Malgasze I. 56.

Mamertyni II. 168. Manassesa рок. II. 231. Mandanie I. 146. Mandingowie I. 79-81,

91, 98-100.

Mandruku pi. 1. 149. Mandżurowie I. 211: 66. Maori 1. I. 118: 30, 32. Marawi pi. I. 88.

Mardowie III. 17. Maryandynianie I. 60.

Masa 1. II. 324. Maschuaschowie I. 66, 84. Massaged I. 62; III. 24. Maszuasze II, 96, 98.

Matsya 1. III. 98, 100. Maurowie II. 424 : 40, 45, 48, 53, 69, 70, 75, 76, 79; III. 87.

Nowo - Zelandczycv I. 24, 28.

Nubijczycy II. 93.

33, 37, 39, 40, 99; III. 1, | Nuerzy I. 87, 91, 97.

6, 11-19, 22, 23, 25, 30,

54, 149.

Meksykanie I. 57, 170 : 87,

91, 97, 98.

Melanezyjczycy I. 89.

Melańczycy I. 56; III. 92.

Mentiu pi. II. 72.

Merynici II. 440.

Miao-Tseu 1. 1. 206.

Mikronezyjczycy I. 56.

Misr 1. I. 64.

Mittu pi. I. 91.

Moabici II. 170, 386, 403 : 5.

Mohawkowie I. 153.

105.

Nabatejczycy I. 69; II. 404:

5, 10, 14, 15.

Naczezy I. 145.

Nabua 1. I. 175.

83, ! Nairi 1. II. 225: 26; III. 93. Namollo pi. I. 138.

Namri pi. II. 226.

Narika pi. III. 93.

Nazamoni II. 164.

Neftaii рок. II. 373. Negrowie I. 53, 56, 57, 75-110: 17; II. 324.

Negryci I. 21, 55, 56, 85,

Padasa 1. II. 324. Paflagończycy I. 60.

Paharia pi. III. 108,

Palmin 1. I. 107.

Panczala 1. 111. 98, 100. Pandawa 1. III. 100: 1, 16, 18, 50.

Pandy a 1. III. 150.

Papuasy I. 55, 56.

Partowie 11. 233: 46, 68, 351: 54, 59; III. 7, 24, 31, 35, 58.

Pasargadów pok. 111. 22,33. Pasterze II. 73 —75,80, 81, 88, 94, 118; III. 177.

Pasztu 1. III. 149. Patagończycy I. 149.

Muszkaja 1. II. 225: 35, 38.    | Patani II. 451.

Muszki 1. II. 316; III. 16.

■93.

25, 318.

Kimmeryjczycy II. 235 -38, 318; III. 16.

Kimro-Wendowie I. 48, 49. Kimrowie I. GO, 66; II. 96; III. 5.

Kissowie I. 66.

Kolasowie III. 108.

Kolusze I. 139:—41, 47. Koptowie II. 36.

Korejczycy I. 295, 336. Korejszyci II. 416: 18. Koryntyanie III. 304.

Kosola 1. III. 98, 99. Kossejczycy I. 63; II. 215: 22. Kriksy I. 143.

Krotaniaci III. 364.

Kru 1. I. 91, 105.

Kszatri 1. III. 149.

Kumrnukh 1. II. 225. Kurawowie III. 117. Kurdowie I. 72.

Kuru pi. III. 99—101: 16. Kusz 1. I. 58.

Kuszyci I. 58, 66—68, 71; II. 52, 214:—16,405; III. 93-95, 97, 100 : 8.

Ł.

Lacedemończycy III. 23. Lakończycy II. 96.

Lapici III. 472 : 88. Lapończycy I. 22, 63, 64, 139. Latynowie III. 406: 14, 19. Lęka pi. II. 324.

Lelegowie II. 316.

Lestrygoni III. 446. Letofagowie II. 164. Leto-Słowianie I. 48.

Lewi рок. II. 342: 64, 87. Libijczycy I. 48, 58, 65, 66, 84, 85; II. 95-97, 163, 318: 25; III. 311.

Libio-pelasgijska konfedera-cya I. 69.

Litwini III. 3.

Ludy morskie III. 29. Lydyjczycy I. 59, 72; 11. 317:

18, 28 ; HI. 248. Lykijczycy IL 96 , 316 : 24; III. 250: 51, 312.

M.

Macedończycy III. 392. Madyanici II. 399, 403. Maeonowie II. 317. Magadha 1. III. 99, 100.

Maxyowie I. 66, 84.

Maya 1. I. 169.

Medowie I. 60, j61; II. 229:

Moksos 1. I. 188.

Monbutlu 1. I. 80, 86, 87,

Mongolska r. I. 57, 68.’ Mongołowie I. 201: 10, 95; II. 427: 33; III. 36, 43, 44, 60, 64, 152.

Moschianie I. 60.

Murzyni I. 67, 75—110: 27, 202; II. 71, 90, 95; III. 410: 62.

Murzyńska r. I. 55, 75—110. Musgu pl. I. 91.

Mustarriba 1. 11. 398. Muszika 1. III. 149.

J Mutearriba 1. IL 398. I Muyskasy I. 198. Muzur 1. I. G4.

V.

119.

Niam-Niamy I. 78, 80, 81, 83, 88, 97, 98, 105.

Niemcy I. 40, 121; II. 260;

III. 249.

Niszada pi. III. 93. Normandowie II. 438.

Ill:

О.

Olmekowie I. 168. Osmani II. 433. Ostyacy I. 27. Ottomani 111. 33, 60.

P.

Paurawa 1. III. 95, 149.

Pawnisowie I. 142. Pelasgowie 1. 61; II. 91, 159: 83, 276, 318: 25; III. 248, 303: 10, 11, 14, 94. Persowie I. 61, 201; II. 12, 103: 57, 62, 63, 69, 212: 44, 45, 52, 60-62, 82, 84, 99, 308: 19, 37, 38, 81, 402: 5, 70; III. 6, 12, 14, 15, 17, 18, 21-90, 122: 49, 245, 318: 5S, 70, 91.

Peruwianie I. 57, 187: Peszerechi I. 57, 141.

Phun 1. II. 156.

Pizańczycy II. 481.

Poeni II. 156.

Polinezyjczycy I. 56. Portugalczycy 1. 53, 76, 112, 297 , 306 : 92; II. 103, 206; III. 153: 70.

Proto-Semici I. 64.

Pulsowie I. 84.

Puni II. 156.

Punici I. 69.

Quiczuasy 1. 188 : 96, 98.

R.

lladżpuci III. 142: 86, 87, 94. Razena 1. III. 248 : 51. Refaim 1. I. 68; II. 183. Remenowie II. 140.

Rephaim p. Refaim. Rodyjczycy III. 377. Romańskie 1. I. 48.

Rosyanie I. 140, 301. Rotennu 1. II. 322. Rzymianie 1. 80, 171; II. 21, 36, 160: 68, 69, 73, 74, 78, 80, 84, 201: 55, 82, 363, 428; III. 3, 88, 222 : 53-58; 76, 89, 92, 96, 403-492.

Ruben рок. 11. 231.

Ruten 1. II. 322.

S.

Sabejczycy 11. 398, 406: 8, 10, 15; III. 93. Sabellijczycy 111. 322. Sabińczycy Ill. 253, 419. Sagartyanie 111. 27.

Sagbata pl. III. 149.

Sakowie II. 237: 38; III. 23, 29.

Samarytanie II. 317: 48, 51.

Sudra 1. III. 93, 149.

Sumir 1. I. 63, 66, 67; II. 214:

15, 46, 47, 59, 61-64.

Swaheli pl. I. 97.

Sydończycy I. 67, 69; II. 157, Trojanie III. 317: 63.

316; 111. 311.

Sykule II. 96; III. 312.

Syryjczycy II. 88, 97, 321:

22, 51.

Szardana 1. II. 95, 317; III.

250, 312.

Tupisowie I. 145.

Turanie I. 59, 62, 63, 67, 70, 72; II. 214; III. 5, 11, 12. Turański sz. I. 62.

Tnrańskie 1. I. 62.

Turcy I. 64; II. 169, 432: 48: III. 37.

I Turecki sz. I. 64. Turkestańskie 1. I. 64. Turkomani III. 36, 44, 60, 64. Tursza 1. II. 95.

Tuskowie III. 249. Tyrrenejczycy p. Tyrrheń-czycy.

Tyrrheńczycy I. 61; II. 96 ; III. 248, 312.

Tyrrhenowie p. Tyrrheńczycy.

Tyrsenowie II. 318; III. 250. Tyryjczycy II. 388.

Tzapoteki 1. 169.

104.

TI. 183.

Samnici III. 431.

Samojedy I. 27.

Saraceni II. 105.

Sardonowie II. 96.

Sarrar pi. I. 91.

Saspirowie II. 316.

Sati 1. I. 68.

Scyci I. 62; II. 228 : 37, 38, 317; III. 16, 28, 355. Seldżucy II. 432: 33; III. 36, 43.

Semici I. 60, 62, 63, 65, 67-72;

II. 156: 83, 367.

Semicki sz. I. 56, 59; If. 1. Sena pi. I. 88.

Sesudya рок. П1. 187.

Sibis pl. III. 149.

Sikhowie III. 153.

Singalezy III. 93.

Sitiu 1. II. 72.

Siuksy I. 142.

Słowianie I. 61; III. 248. Sontala 1. III. 208.

Szazu 1. II. 140, 399. Szilluk pi. I. 87, 91. Szirokezi I. 142. Szkoci III. 250: 99. Szwedzi II. 36.

T.

Tabal p. Tubal.

Tagale I. 118.

Takkarowie II. 97.

Takszasila 1. III. 149. Tainahu pl. I. 66.

Tamule I. 64; III. 93. Taraskowie I. 186. Tarentczycy III. 433. Tebańczycy III. 369.

Tekuni I. 148.

Tełingowie I. 64: III. 93. Terachici I. 69 ; II. 156: 78, 215.

Teutoni I. 48.

Thrakowie I. 60.

Tlaskalteki I. 169. j Torrhebejczycy II. 317. Tritsu 1. III. 98.

Tuaregi I. 59, 66.

Tuarowie II. 451; III. 152. Tubal 1. II. 235: 38, 316; III. 16.

Tuluwasy III. 92. Tunguzi I. 201.

U.

Ugro-fińskie 1. I. 63. Umbryjczycy III. 248. Uralo-iiński sz. I. 64. Jxyanie I. 63.

W.

Wandale II. 198. Wendowie I. 66; II. 96.

Wenecyanie I. 204; И. 481. Węgrzy I. 64.

Widaery I. 97.

Wideha 1. III. 99.

Wizygoci II. 422.

Włosi III. 250, 365, 409.

Y.

Yadawa 1. III. 98, 100. Yawana 1. III. 2. Yezydzi III. 12. Yoktanidzi II. 397. Yoruba pl. T. 97.

Z.

Zapoteki I. 169, 180. Zomzomim 1. I. 68. Zulusy I. 77, 97, Zuzim 1. I. 68;

Z.

Żółta г. I. 55, 57, 63.

Żydzi I. 53, 60, 204; II. 242, 341:—95, [419: 28; III. 24 30, 450.

III. Bóstwa, duchy, geniusze, postacie mitologiczne i alegoryczne²).

A.

Adar II. 172, 249. Adar-Samdan II. 227: 43, 317. Adibuddha 111. 136 : 39, 40. Adinath III. 194, 206.

Aditi III. 96, 97.

Aditya III. 96, 105 : 30 , 40. Adon II. 171: 72.

Adonis II. 157: ii, 413. Afrazyab III. 11, 12, 77. Afrodyta II. 172.

Afrozyab p. Afrazyab.

Agni III. 96, 97, 103: 5. Ahi III. 97.

Ahriman III. 4, 8—12, 77. Ahuramazda p. Ormuzd. Al II. 414.

Alapi II. 305.

Alath II. 415.

Aldebaran II. 413.

Alfeusz III. 347.

Alilat II. 413.

Allah II. 412:-14, 60, 77. Allah-taaba II. 412.

Al-lat II. 413: 14. Al-Mosztari II. 413.

Alonim II. 163.

Al-Ozza II. 413.

Aman II. 26.

Amateras I. 309: 11, 13, 14, 16, 45, 51.

Amazonki III. 342: 45, 49, 58, 59.

Ameszaspenta p. Amszaspand.

Amida 1. 313.

Amida-Butsu I. 314.

Amman II. 170.

Amon II. 14-19, 23- 25, 27, 29-31, 35, 41, 43, 45, 83,

91-93, 98, 117: 40, 41, 52, 323: 24; III. 490.

Amon-Ra II. 12—14, 16—18, 24, 41, 99, 106 : 41.

Amorki III. 396, 422: 23, 49, 55, 61-65, 70, 73, 74, 87. Amphitrita III. 335: 41. Amszaspand III. 8, 13, 47. Anat II. 248: 49. Angromainyus p. Ahriman. Anhuri И. 15, 16.

Anioł św. III. 414.

Anna II. 247.

Anu II. 225: 48.

Anubis 11. 16, 215, 27, 60, (Bachus III. 270, 338 : 09,79, 443: 47, 00-62, 64, 75, 87. Balabhadra III. 179.

Banded II. 27.

Bel II. 157, 243: 45, 46, 48, Aphrodite III. 335 : 64, 83, j 49, 51, 81, 82, 372.

Bel-Dagon II. 248.

Apis II. 15, 17, 19, 27, 47, | Belit II. 249: 51.

Belit-Taaut II. 220.

Apollo II. 174, 203; III. 4, Bellona III. 406 : 21, 30.

341: 49, 65, 73, 75, 95, 97, Bel-Merodah II. 243: 48, 60, 426 : 34, 45, 63, 64.

Ares III. 335: 95.

Aretuza III. 347.

Argus III. 449.

Artemis III. 334: 53, 60, 75,

82, 85, 96.

Artemis alpheońska III. 353.

Astoreth II. 157: 71, 413 Asura III. 105: 40.

Aswin III. 4, 96, 140.

Aszera II. 392.

Aszszur II. 248: 95, 96.

Atared II. 413.

110.

406.

366.

118: 39, 47.

Anuke II. 25.

Anunit II. 220.

Apap II. 139.

84, 96.

87, 91, 96, 108: 11, 392.

• Athene III. 324 : 34, 37, 41, 45, 53, 60, 83, 96, 98. Athor II. 411.

Atisecha III. 207.

Atom II. 15.

Aton II. 15, 16, 18, 92, 93,

Attis III. 421: 22.

Atumu II. 6, 14-16, 27. Aumu II. 415.

Azafi II. 417.

Azura 111. 97.

K.

Baal ar. II. 415.

Baal fen. II. 41, 163 : 70, 71, 73, 343 : 92.

Baal-Chon II. 171.

Baalet II. 171: 72. Baal-Hamon II. 172: 73, 203. Baal-Hermon II. 171. Baal-Melkarth II. 413. Baal-Moloch II. 172.

Baal Niebieski II. 172.

Baal Palący II. 172. Baal-Phegor II. 171. Baal-Samim ar. II. 415. Baal-Samim fen. II. 172: 80. Baal-Sydon II. 171: 72. Baal-Tammuz II. 171. Baal-Tsur II. 171. Baal-Zebub II. 171.

Babbar II. 247.

Bachantki III. 342: 75, 95, 422 : 62, 64, 70-72.

73, 395.

Benat-Allah II. 414.

Benten I. 314.

Bliaga III. 96.

Bhawani III. 131.

Bhuta III. 97.

Bil II. 411.

Bilgi II. 247.

Bilit-Zarpanit II. 243.

Bin II. 243: 48.

Biszamon I. 314.

Bizu II. 151.

Bohu II. 179.

Bonu II. 27.

Boreasz III. 310.

Boski III. 420.

Bóg-Przyroda II. 171.

Bóg-Słońce III. 207.

Brahma III. 91, 94, 103:-6, 27-30, 32, 33, 40, 69, 75, 80, 81, 207 : 25, 31, 34, 35, 41.

Brahmanaspati III. 103.

Buddha I. 39, 209: 16, 58-60, 73, 74, 95, 312:-14, 46, 51, 62, 65 , 83; III. 91, 121: 27, 33-42, 45, 46, 57, 58, 60-63, 67, 75-77, 84, 86, 92, 206 : 9-11, 24, 25, 37, 41, 42.

Budha III. 105.

€.

Centaury III. 335: 49, 69, 96, 422: 55, 58, 59, 61, 70, 72, 88.

Cerber III. 276, 338.

Cerera II. 173, 203; III. 362: 67, 406: 20, 21, 26, 29, 30, 32, 34, 63.

Chariklo III. 335.

Charon III. 292, 347.

Charun III. 274: 81, 419. Chefets II. 179.

Chimery I. 217.

Chiron III. 335, 458 : 59. Ciemnota III. 383.

Cierń z Nekhli II. 413. Clementia III. 420.

Cnota III. 414: 38.

Concordia 111. 414: 20. Consentes Dii III. 254, 419. Consus III. 431.

Cybela III. 375, 421.

Cyklopy III. 291, 313: 52. Czandra III. 105.

Czarny bóg 111. 165.

Czas bez granic III. 10, 12. Czuku I. 97.

1>.

Daewa p. Dew.

Dagon II. 392.

Dai-butsu I. 314: 51, 62, 65. Daikoku I. 314.

Daitya III. 97.

Daktyle III. 352.

Danhbwe I. 98.

Darwand III. 8.

Dawkina II. 249.

Dazyus III. 97.

Demeter II. 26; III. 335: 47, 56, 65, 96.

Deus III. 3.

Dew III. 9.

Dewa III. 3.

Dewy III. 96, 287.

Dharma III. 136: 61, 79. Dhat-Anwat II. 413. Dhul-Kabat II. 413. Dhu-szara p. Duszara. Diewas III. 3, 4.

Dii Consentes p. Consentes. Dii manes III. 288.

Dionysos II. 415; III. 322: 23, 34, 35, 38, 42, 66, 70, 75, 86, 95.

Dioskury III. 96, 359: 60, 82,

Dium III. 419.

Dobry III. 420.

Dryady III. 396.

Duszara II. 415.

Dyana III. 414: 35, 61, 63, 64. Dżagannat III. 178 : 79. Dżinn II. 414.

Dżiżo I. 389.

E.

Ea II. 247:—49.

Eblis II. 421.

El ar. II. 414.

El fen. II. 157: 70, 392. Eleuzyjska Demeter III. 356. Eleuzynijskie boginielll. 345. El-Ga II. 414.

Eliun II. 172.

Emeth II. 13.

En-Soph II. 381.

Eonowie II. 15.

Eros III. 343 : 64, 96. Erynejski olbrzym III. 230. Eszmun II. 172: 73.

Ethaos II. 415.

Eurynomos III. 292. Eurytus 111. 402.

F.

Fauny III. 413 : 45, 63, 64, 71, 75.

Feb III. 334.

Fenix II. 27; III. 294.

Feruer III. 8, 48, 53.

Fides III. 420.

Firmamentu bogini II. 220. Fo I. 216: 18.

Fo pies I. 217: 73, 74, 80,

Fong-hoang 1. 217.

Fortuna III. 383, 406 : 7, 13. Fortuna Virilis III. 414. Frawaszi p. Feruer.

Frohar p. Feruer.

Fudo I. 389.

Fudonama I. 314.

Fudo-sama 1. 314: 17, 65. Fuku-roku-żiu I. 316.

Fu-lai III. 224.

Funadama I. 374.

Furye III. 274: 76.

Cr.

Gabryel archanioł II. 416: 17. Gandharwa III. 4.

Ganesa III. 131: 87, 92, 209. Ganga III. 117, 209.

Garudha III. 140, 229: 34, 42. Genius albus III. 287-Genius ater III. 287.

Godziny III. 335, 470. Gorgona III. 334 : 89.

Ghul II. 414.

Giszbar II. 247.

Gozmaea II. 415.

Gracya III. 383.

Gracye III. 379: 83, 96, 442:

60, 61, 87.

Gumba I. 97.

II.

Hadad II. 170.

Hades III. 395. Hamadryady III. 396. I Hanuman III. 243.

Jah II. 25.

Janus III. 420 : 21.

Jaoh II. 170.

Jarchi-Baal II. 415.

Jehowa II. 320: 42, 45, 49, 50, 65, 71, 87, 89.

Jowisz II. 389; III. 291,357: 73, 413:-15, 17, 20, 22, 26, 64, 69.

Jowisz Kapitoliński II. 358. 59; III. 254: 71, 406: 7, 20, 21.

Jowisz Libijski II. 24.

Jowisz Olimpijski III. 299. Jowisz Stator III. 407. Junona II. 173, 391: III. 293: 99, 356: 64, 73, 407: 22, 28, 35, 64.

Juro I. 315.

57, 84, 87.

Kupidyny III. 371, 464: 73. ! Miquiztli I. 173.

Iżanami I. 310: 11, 14.

Izyda II. 15, 17, 20, 23, 26, j Kuszna III. 97.

26, 41, 44, 103: 31, 32; III. Kuwera III. 105.

Kuzareth II. 178.

Kypris III. 383: 84.

Kypris Anadyomeno III. 385: 98, 437: 38.

Merkury III. 414: 49. Merkury chiński I. 314. Merodah II. 249: 52, 72-74. Kryszna III. 119: 79, 92, 213. ¹ Metntron II. 381.

Męstwo III. 407.

Księżyca bóg И. 220.

Kuan-in I. 216: 18, 80, 312. | Minerwa III. 270: 94, 324: Kuanou I. 352: 63, 75.

Kulał II. 411.

Hapi II. 16.

Hapi małpa 11. 26.

Harfre II. 16.

Hari III. 118.

Harmakhis II. 16, 26, 49, 91, 92.

Harmakhuti II. 26, 49. Harpekhrudu II. 16, 17, 26. Harpokrat II 26.

Hathor II. 7, 15, 20, 23, 25, 104: 13, 47.

Hatsziman I. 313.

Haubas II. 411.

Hebe I. 119; III. 396. Hephaistos III. 310: 35. Hera III. 335 : 96.

Hera Teleia III. 442. Herakles III. 315: 24, 26, 32,

34,    37, 57, 66, 75, 82, 85, 95.

Herkules II. 157: 73; III. 4, 299, 338: 47, 48, 64, 79, 406: 14, 21, 22, 26, 32, 43, 55-57, 63, 64, 88. Herkules assyryjski II. 227: 49, 304: 17.

Hermes II. 6, 11, 25; III. 315:

35,    95, 97, 449: 75. Hesperydy HI. 357.

Hestya III. 335.

Hippokampy III. 452.

Hobal II. 416.

Honor III. 407: 14, 20, 38. Honos p. Honor.

Hor II. 6, 7, 13, 15-17, 26, 27, 92.

Hor młodszy II. 26.

Horos p. Horus.

Horus II. 6, 26, 139 : 47. Hotei I. 314.

Huichilobos I. 172. Huitzylopoclitli I. 172: 82.

I.

Il IL 411.

Il-Makah II. 411: 12.

Ilu II. 248 : 51, 52; III. 10. Imhotpu II. 16, 44. Inari-sama I. 314.

Indra III. 4, 96, 97, 103 : 5, 15, 40, 71, 75.

Indrani III. 105.

Inkozi I. 97. lo III. 373.

Tris III. 335 : 70, 96.

Isztar II. 227: 49.

Isztareth II. 249.

Izaff 11. 413.

Izana III. 105.

Izanagi 1. 310: 11, 14.

302, 414 : 21, 22.

.1.

К.

Kabirim И. 172: 73. Kadmon IL 180.

Kakus III. 4.

Kali III. 131: 85, 209:-11. Kamadewa III. 209.

Kami I. 294, 308.

Kamosz II. 170. Kampira-sama I. 314. Kangi ten-sama I. 314. Kannon I. 312.

Kartikeya III. 131.

Kau I. 217.

Kharis III. 383 : 85.

Khem IT. 27.

Khi-lin I. 217: 80, 366. Khnurnu II. 24.

Khnupis II. 15, 23—25. Khonsu II. 17, 99, 110. Khont-Amenti II. 17. Khopri II. 16.

Kitsune I. 317.

Kłamstwo III. 383.

Kriszna p. Kryszna.

Krut III. 234 : 42.

Kumbhanda III. 140.

Kurpa 111. 298.

b.

Lakszmi III. 209. Lang I. 217. Lapithy III. 335. Lary III. 254, 434. Latona III. 334.

Li I. 217.

Libertas III. 420. Loma I. 97.

M.

Ma II. 26.

Mahadewa III. 131: 66, 67, 84, 85, 92, 208.

Mahadewi III. 131.

Maja III. 335.

Manaf II. 413.

Mang I. 217.

Mangala III. 105.

Mantu II. 16.

Manu III. 5, 106. Manu-Swayambhuwalll. 106. Manuszpitar III. 5. Mari-szi-ten-sama I. 314. Marduk II. 235: 44, 48, 49. Mars III. 270, 307, 414: 20, 64, 65.

Mars chiński I. 216.

Mars Ultor III. 414 Marut III. 4, 96.

Mater Statuta III. 431.

Matki III. 105.

Maui I. 113.

Mawu I. 97.

Mayel II. 417.

Meduza III. 396.

Melkarth II. 157: 60, 65, 71-73, 81, 82, 88, 89, 91, 388. Mendes II. 27, 47.

Ment II. 25.

45, 58, 77, 438, 44, 63, 64. i Minotaur III. 207, 334 , 447:

Mithra III. 13, 19, 421: 23. Mithra-Daradż III. 9.

Mnewis II. 27, 47.

Moledeth II. 180.

Molino 1. 16, 97.

Moloch II. 170, 343: 92. Monat II. 413: 14.

Montu II. 23, 26, 41.

Morimo 1. 97.

Mot II. 179.

Mullilla II. 247.

Mut II. 17, 25, 99.

Muzy III. 335 : 95, 96, 423: 31, 70, 84.

Mylitta II. 249; III. 13, 19.

¹

Skrócenia g. gałąź, h. horda, 1. lud, pl. plemię, pok. pokolenie, r. rasa, sz. szczep.

²

Skrócenia : ar. arabski, chał. chaldejski, chiń. chiński, fen. fenicki.

X.

Nabu II. 249.

Naga III. 140, 207: 9, 31, 32, 37, 42.

Naila II. 413.

Najady III. 396, 471. Nakhunte II. 215.

Nana II. 243: 49, 50.

Nandi III. 208: 9, 29.

Nasr II. 411.

Nebo II. 228: 43, 46, 49, 73, 77.

Nebti II. 26.

Neith II. 24, 25, 106.

Nemea III. 373, 437. Nemejski lew III. 357. Nephthys II. 15 , 26, 130. Neptun III. 36 Г : 73, 437 : 47. Nereidy III. 332, 422 : 23, 55, 64, 70, 72 Nereusz III. 337.

Nergal II. 249, 305.

Nieznany Bóg I. 172.

Nike III. 355: 62, 82.

Nimfy III. 396, 422: 23, 55, 63, 64, 70, 75.

Ninip II. 227: 49, 305. Ninlilla II. 247.

Niruti III. 105.

Nisroch II. 234: 49, 411.

Nit II. 15, 18.

Nut II. 15, 17, 25.

Nyaledit I. 97.

O.

Oannes II. 224: 48—51, 67. Ocean III. 335, 452.

Ognia bóg I. 311.

Ogniste duchy I. 254. Olorung II. 97.

Omorka 11. 251.

Ormuzd III. 4, 7—13, 63.

Ozor-Hapi II. 17-Ozyrys 11. 6, 14-17, 19, 23, | Rakszaza III. 97. 25-28, 50, 73, 77. 80, 83, Rama III. 192, 243. 92, 93, 102: 14, 16, 18, 30, Ramanu II. 240.

23,

Telchiny 111. 352. Tengu I. 365. Tengu-sama I. 314. Teotl I. 172: 73.

! Teoyaoliniqiii I. 174.

Sin chai. II. 219: 20, 43, | Term III. 253.

Terminus III. 420.

Tezkatepuka I. 173. Sit II. 6, 7, 16, 17, 26, 27, J Theandrios II. 173. 72, 139.

Siwa III. 93, 105 : 20 , 31-33,

50, 66, 67, 69, 209: 25,28, 31.

Skrucha III. 3S3.

Słońca bóg II. 220; 111.414:15.

Smok I. 366.

Smu II. 139.

Smutek III. 292.

Sokari II. 15.

51.

W add 11. 413.

Wanda III. 5.

Warana III. 96, 105.

Wayu III. 96, 105.

Wazu III. 105 : 40.

Wej III. 5.

Wemias III. 4.

Wenera II. 182; 111. 276, 379: 80, 83, 88, 89, 97, 414: 15, 21, 22, 26, 35, 37, 38, 53, 62, 64-66, 73.

Wenera Genitrix III. 407: 35. Wenus p. Wenera.

Wiatry III. 447 : 62.

Wichry III. 396.

Wielki Duch I. 144: 66, 61. Wisznu III. 96, 118: 30—33, 43, 67, 69, 78, 79, 207:-9, 25, 30, 31.

Wridż III. 165 : 96. Wrihaspati III. 105.

Writra III. 4, 97.

Wulkan III. 335.

32, 38, 39.

Ozyrys-Unnofri II. 27.

I».

Pairika 111. 8.

Pakliit II. 115.

Pallas-Athene 111. 337: 56. Pallor 111. 420.

Palma w Nedżran II. 412. Pan III. 364: 77.

Pan iNieba 1. 310.

Parki III. 335.

Parwasnath III. 2l>6.

Parwati III. 131: 69, 208: 9. Paszt II. 16, 25, 147.

Pavor III. 420.

Ре II. 25.

Peitho III. 442.

Penia 111. 473.

Peri III. 8.

Phtah II. 6, 10, 14-17, 23, 25, 27, 47, 88, 102: 18. Pigmejczycy III. 335.

Piorun 11. 172.

Pitho III. 473.

Pitri III. 97.

Pluton III. 291: 99, 345. Podejrzliwość III. 383.

Pokój III. 375: 77, 89. Polymnia III. 444.

Poseidon III. 335: 95. Potwarz III. 375: 83 - 85,98. Pramżimas III. 5.

Prawda III. 383.

Prawdy boginią III. 366. Prea-Noreai III. 231.

Prêta III. 140.

Prisni III. 96.

Pritwi III. 105.

Prohm III. 231: 34. Prozerpina II. 173, 203: 111.

274: 91, 99, 423: 35, 69 Przerażenie III. 292.

Psyche III. 423.

Pu-tai I. 216: 80.

Pyton III. 4,

<*•

Ouelzalkoatl I. 173. Quirinus 111. 414.

К.

Ra II. 6, 14-16, 18, 25, 27.

Rahman II. 411.

Rasznu-Raziszta III. 9.

Reszef II. 172. Rewrow II. 139. Ritho II. 16. Rodha II. 413. Roma 111. 414: 15. Ruah II. 179. Rudra 111. 96, 140. Rzeki III. 396

Sair II. 413.

Salman 11. 249.

! Salus 111. 420 : 30.

Samael II. 381.

Samdan II. 249.

Samudra HI. 96, 97. Samyaksambuddha III. 135. Sanaka III. 97.

Sangha III. 136.

Sani III. 105.

Saph II. 38.

Saraswati III, 180.

Sate II. 25.

' Saturn II. 173; III. 406 : 69. I Satyry III. 342: 47, 66, 75, 77, 95, 96, 422: 57, 61, 63, 64. Sawaha II. 413.

Sawitri III. 96.

Scylla III. 375.

Sechnaga III. 207.

Sed II. 172.

Sedet II. 1'. 2.

Sen III. 292.

Serapis II. 17.

Sib II. 15, 17, 25, 27.

Sibu II. 6.

! Siedmiu bogów szczęśliwości

I. 315.

Silen 111. 347, 461: 63, 92. Sileny III. 395.

Simdan II. 411.

Sin ar. II. 411: 12.

49, 50.

Sin chin. I. 308.

I Sokhit II. 16, 23, 25, 151. i Soma III. 103.    *

Sowku 11. 25.

Sraosz III. 9.

Starzec-dziecię 1. 213. Subhadra III. 179.

Suliail II. 413.

Sukra III. 105.

Snrya III. 96, 105 : 66, 207. Suthku II. 26, 72, 74, 94, 111: 70, 325: 28.

Suzan I. 311: 14.

Swabhawa III. 139. Swayambhu III. 103: 4, 6, 32, 36.

Sybilla 111. 415.

Syn bogów I. 310.

Syn INieba i Ziemi 1. 310. Syreny III. 396. Szakia-Buddha III. 224. Szamasz II. 243 : 49, 50. Szamos II. 3S6: 92.

Szarns II. 402: 11.

Szang-ti I. 212: 14, 17, 18, 86. Sze I. 212: 17.

Szeu-lao I. 214.

Szing-nong I. 218.

Szu II. 15, 16, 27, 107. Szuszinka II. 215. Szutter-Bhodże III. 196.

T.

Taaroa I. 113.

Taati II. 25.

Taaut II. 178, 249 Tafnut II. 25. Taio-keo-dai-sin 1. 316: 51. Taiszaku-sama I. 314. Tammuz II. 172.

Tangaroa I. 113: 29.

Tanit II. 172 : 73.

Tarniki I. 317.

Tholedeth II. 180.

Thot II. 6, 11, 25, 27, 38, 139 : 47, 78.

Ti I. 212: 17.

Tlalok I. 168: 73.

Trimutri III. 96,132 : 33, 36, 69, 209 : 31.

Triptolem III. 345: 47. Triratua III. 136: 39, 61.

Trytony III. 396, 422: 52, 62. Tsao-sze I. 218. Tsophesamim II. 180. Tsui-goab I. 97.

Turo II. 178.

Tuszulsza III. 291, 419. Tykhe III. 383: 85.

Typhon II. 17, 20.

Tytany I. 68; II. 252 , 463; III. 4, 334, 469.

lT.

Uabbajatos II. 415. Ulom II. 180. Urotal II. 413. Ur-taala p. Urotal. Uszas III. 4, 96. Utu II. 247.

V.

Vertumnus III. 421: 31. Vesta III. 411: 20, 26. Virtus III. 420.

W.

JL.

Xinchtekutli 1. 173.

Y.

Yagut II. 413. Yaksa III. 232. Yali 111. 242. Yama 111. 105. Yamato I. 313. Yathaa II. 411.

Yatu 111. 8.

Yauk II. 413. Yebizu 1. 314. Yezata p. Yzed. Yzed III. 8, 9, 47.

Z.

Zarpanit 11. 249: 50.

i Zawiść III. 383. i Zdrada III. 383.

Zdrowie III. 430.

Zefiry III. 396. Zenszio-Daidżina 1. 294. Zerwań akarana III. 10.

Zeus II. 318; III. 3, 4, 335: 64, 83, 81, 86, 95, 96, 98.

Zeus Olimpijski II. 350 : 91;

III. 356 : 57, 90, 414.

Zgoda III. 406.

Ziemia II. 318; III. 291. Zuhal II. 413: 16. Zwycięstwa bogini III. 355 : 70, 75, 82, 418: 43.

IV.

Panujący: cesarze, królowie, książęta udzielni, papieże.

A.

Abbas kalif II. 421.

Abbas I, Wielki III. 37, 60, 67, 69, 77, 78, 86-89. Abbas IL, III. 37, 60, 68, 69. Abdastoreth II. 160. Abd-el-Malek II. 431: 33, 69. Abd-el-Rahman 1., II. 423:

24, 29. 40; III. 60. Abd-el-Rahman HL, II. 442. Abderrahman p. Abd-el-Rahman.

Abd-Szams II. 401.

Abibaal II. 179.

Absalon II. 385.

Abu II. 51.

Abu-Bekr II. 420: 21. Abul-Abbas II. 423 Abul-Kazem II. 437.

Achaz p. Akhaz.

Achemenes III. 15, 22. Achmed-Abdallah III. 151. Achmet II. 419.

Adarpalassar II. 225, 317. Adasi TI. 224.

Adhed II. 424.

Adnan II. 402.

Adonibaal II. 326. Adżatasatru III. 145.

Agag II. 403.

Agathocles II. 167.

Agron II. 317.

Agryppa IL, II. 355. Ahhotpu I., II. 87, 88, 92, 146, 153.

Ahmas I., II. 103, 242; III. 23-25.

Ahmas IL, II. 110.

Ahmes I., II. 35, 75, 87, 88, 92, 117: 57, 321.

Ahmes królowa II. 89.

Ai II. 92, 120.

Akber II. 451: 52, 57-59; III. 42, 44. 122: 23, 47, 52, 77.

Akhamanisz p. Achemenes. Akhab II. 321: 26.

Akhaz II. 230, 372: 73. Akhemenes p. Achemenes. Aladyn p. Ala-Uddin. Ala-Uddin II. 453; III. 122. Aleksander Wielki mac. II. 10. 104: 63, 79, 213: 39, 46, 349 : 50, 418: 19; III. 28, 31, 34, 41, 44, 48, 58, 109: 14, 17, 22, 46, 4’’, 49, 51, 54, 221: 22, 369: 75, 77, 79, 80, 82, 84, 85, 91-93, 437: 46, 66, 87, 90.

Aleksander И., II. 131.

Ali II. 421: 22, 24, 27, 31; III. 36, 37, 41, 64, 65, 75, 89.

Alisphragmuthosis II. 75 Allitrochidas III. 147. Al-Mamun III. 423. Al-Manzor II. 423: 31. Alp-Arslan III. 65.

Altameh II. 452.

Alyattes II. 318: 19; III. 17. Amasis TI. 103.

Amazyasz II. 371. Amënemhat I., II. 70, 80. Amenemhat IL, II. 70. Amenemhat HL, II. 10, 70, 77, 79, 124.

Amenhotpu I., II. 35, 88. Amenhotpu И., II. 90. Amenhotpu III., II 17, 33, 91, 110: 28, 29, 51. Amenhotpu IV., 11. 11, 14, 18, 91, 92, 122: 31, 323.

Ameniritis II. 100: 2, 30. Amenothes I., II. 88. Amilmarduk II. 244, 346. Airmsis II. 75.

Amykos III. 443.

Amyrteusz II. 103.

Amytis II. 240: 43: 111. 16,17. Anang-Pal II. 451; III. 172. Ancus Martius III. 424. Anebos II. 223. Annazir-Abderam II. 442. Antonin III. 427 : 39. Antyochus I., III. 387. 431. Antyoehus IV. Epiphanes

II. 344 : 50.

Antyochus Soter III. 147: 51. Anub II. 74.

Ар II. 74.

Apachnan II. 73, 74.

Aphobis II. 73, 74.

Apophis 11., II. 73.

Apopi II. Auzirri 11. 73, 74. Apopi III. Aknunri II. 75. Arbakes U. 218; III. 14, 15. Arbelus II. 223.

Archelaus II. 355.

Ardeszyr III. 35, 63.

Ardys II. 318.

Aretas II. 354.

Ariokh II. 224.

Aristeus II. 164.

Arkelaos III. 334.

Arkezilaos III. 334.

Armais II. 93.

Artaban IV., III. 35. Artaxerxes I., II. 276, 348. Artaxerxes Mnemon II. 212. Artaxerxes Okhos III. 48, 50. Artaxerxes Sassanida III. 35. Artykas III. 14.

Arystobul I., II. 353. Arystobul IL, II. 354.

Arzaces III. 34. Asaf-ud-Daolah II. 464. Asarhaddon II. 101, 234: 35, 40, 73, 83, 305, 401: 2, 13;

III. 13.

Asoka II. 453; III. 147: 48, 55, 56, 60, 63, 76, 77, 205. Aspabar III. 15. Assang-Bhim-Deo III. 178. Asses II. 73.

Assuerus II. 366. Assurbanipal II. 101: 2. Assurdayan p. Aszszurdan. Assurlikus II. 229.

Astybaras III. 15.

Astyages II. 319; 111. 17, 18. Asychis U. 70. Aszszurabamar II. 218: 25, 26, 326..

Aszszurakheiddin II. 234: 39. Aszszurbanipal II. 221: 35-38, 63, 64, 66, 83, 96, 98, 99, 301: 3, 12, 18, 402: 1, 8. Aszszurbelkala 11. 225. Aszszurbelnisziszu II. 224. Aszszurdan II. 225, 317. Aszszurdaninpal II. 228. Aszszuredililani III., II. 238: 83; III. 15.

Aszszurnadinszum II. 233. Aszszurnazirpal II. 226: 27, 69, 83, 86, 99, 300: 19, 26: III. 13.

Aszszurnirari I., II. 224. Aszszurnirari II., II. 218: 19, 29, 30.

Aszszurrisziszi II. 225. Aszszurubalat II. 222.

Ata II. 47.

Atabeg-szach III. 70.

Athotis II. 6, 47.

Attains III. 370, 432.

149.

51.

Dido II. 160 : 63.

Dilu II. 451: III. 151.

Dungi II. 220.

Duszmant, III. 117.

Dydona p. Dido.

Dyoklecyan II. 177; III. 410:

63,

72.

Filip judejski II. 355.

Filip II. hiszp. 1. 297, 334; II. 444 : 79.

Filip II. mac. III. 299, Daryawus p. Daryusz.    79—82, 84.

Daryusz I., II. 245 : 46, 58, i Firuz III. 64.

347: 48; III. 6, 22, 25-33,

38, 44, 45, 48, 51, 54, 149,

345 : 55.

Daryusz Kodoman III. 28,

375: 92.

Daryusz Nothus 111. 34.

Datthagamini III. 159.

Dawid II. 98, 160 . 226, 321:

51, 60, 65 , 66 , 68 , 69, 85,

88, 90, 403 : 4.

Deiokes Ul. 14 — 16, 18.

Demetrios Poliorketes III.

377.

Demetryusz Soter II. 350: 74.

Dhawa III. 177.

Dhritarasztra III. 101.

Feroz II. 451:53; III. 147:77. Hieron II. 168; III. 303 : 90, Feth-Ali 111. 37, 61, 70.

I 431: 40.

Hieyas I. 296 : 98 -301: 17, 18, 34, 44, 47, 53, 64, 92. Himyar II. 401.

375: Hiram 1., II. 160, 388, 400; III. 94.

Ikume 1. 295, 351. ligi II. 220: 78.

Imendes II. 79.

Inachus III. 449: 50. Indios I. 167. i Innocenty V111-, III. 257. Hadryan 11. 149: 82, 358: Istubar U. 217.

77, 91, 414: 18, 26, 27, 37, ! Iszmidagan II. 224 : 25.

Isztuwegu p. Astyages. Ithobaal I., II. 160. Ithobaal II., 11. 161, 233. Ithobaal HL, II. 162, 242. Itsiżio I. 296.

Izmael-Safl III. 36.

Hajder-Ali 111. 1,3.

Hakem II. 423.

Hannon kr. Gazy 11. 232.

Harmhabi II. 93, 94, 110: 15.

Harsza-Devva III. 119: 20.

Haru-ko 1. 296.

Harun-al-Baszyd 11. 423: 76,

78; III. 61.

Hassan II. 402.

Hatazu И. 89, 90, 110: 15, Jahubid H. 231.

86, 89-91.

Herod Agryppa L, II. 355. Herod Antipas II. 355. Heszam 111., II. 424. Hide-Yoszi I. 297, 344: 52. Ferdynand katolicki IL 382. Hiempsal IL 180.

Feridusz III. 6.

j Jakób I. arag. II. 476.

Jan Hyrkan II. 348 : 51, 53. Jarob II. 400: 1.

Jaszdżob II. 401.

Jechoniasz II. 241: 42, 345: 71. Jehu II. 228, 343.

Jekoniah p. Jechoniasz. Jeroboam IL, II. 98, 372. Joathau II. 372: 73.

Herod I., II. 354: 55, 57, 85, | Jochanan II. 354.

At s II. 318; III. 248. August cesarz II. 198, 391, 418; III. 148: 51, 62, 302: 7, 8, 73, 84, 412: 14, 18, 22, 20, 35-37, 44, 45, 47, 48, 50.

Aurelian Ill. 439.

Aurengzeb II. 463; 111. 152.

K.

Baal II. 162 : 74 , 236. Baalator II. 162.

Babios II. 223.

Babur II. 453: 54; 111. 152. Bajazet II. 448.

Baltazar 11. 245.

Bang III. 184.

Bappa III. 187.

Bardiya III. 25-27, 47. Battus II. 164.

Beibars 11. 477.

Belibusz II. 233.

Beliteras U. 226. Belkapkapu 11. 224. Belkatirassu II. 226, 326. Belkudurussur II. 225. Belsorossor 11. 245.

Belus II 212: 17.

Benhadad 11., U. 228, 326. Beramgur HI. 40.

Bibi II. 48.

Bimbizara 1., III. 134: 45. Bimbizara II., III. 147. Binbaliddin II. 239. Binlikus II. 226; 111. 148. Binutiru 11. 48. Birsing-Deo III. 186 : 90, 91, 96.

Bnon II. 73, 74.

Boebiko 1. 198.

Bokenranf 11. 100: 1. Burnaburyasz I., 11. 222.

<1.

Cezarymi II. 10i.

Cheops p. Kheops.

Cyrus IL. IL 162, 244 : 45, 319: 47, 405; HI. 18, 23-25, 28-30, 32 -35, 46, 47, 53,

Czandra-Gupta III. 146: 47,

Czeng-nung 1. 207. Czingis-Han I. 255; HI. 36, 42. 65, 66, 88.

Dadkeri-Assi 11. 50.

Daigo I. 296. Darios p. Daryusz.

40.

Dyonizy 1., II. 167.

Dyonizy H., II. 167. Dżehanghir II. 457: 59, 64;

III. 123: 52.

Dżej-Sing III. 189.

Dżemszyd III. 5, 6. Dżengis-Chan p. Czingis-Han.

Dżihanghir p. Dżehanghir. Dżorhoni II. 401:

Elissar H. 160 : 98. El-Saffah II. 423.

Eluli II. 161, 233.

Entuf 1., 11. 70, 83. Entuf IV., II. 33, 69. Entuf Aa 1., II. 76. Esmunazar II. 155: 62, 80, 92.

Eweclious H. 217. Ezechiasz II. 231: 33,

373.

F.

Fo-hi p. Fu-hi.

Fu-hi I. 207: 35, 57, 92.

44.

Gallian 111. 439: 42.

Gaumata 111. 25, 26, 33. Gelon II. 167.

Gemmio I. 292.

Genseryk II. 198.

Godaigo I. 297. Gongen-Sama 1. 361.

Gordios II. 317. Gotaba-Tenno 1. 296. Grzegorz XIII., 1. 306. Gudea IT. 220: 79.

¹ Gwiazd cesarz 1. 207.

Gyges II. 102, 236: 37, 318.

II.

39, 44, 89, 90.

400.

Hatazu-Miriri II. 90. Hatszopsitu II. 89, 117. Hazael II. 228, 326. Heizei I. 379: 89.

Heizen I. 296, 313. Heliogabal III. 439. Henryk II. franc. III. 79. Herakliusz III. 89.

Hieu-fong I. 211: 72.

Hiram IL, II. 162: 63. Hoang-Ti I. 207: 13, 18, 41, 42, 78.

Hong-wu I. 210: 27. Honoryusz III. 440.

Hoszea II. 231.

Hrihor II. 18, 19, 29, 30, 98, 99, 225.

Hulagu-Chan HI. 36, 66, 88. Humayun II. 451: 54. Hung-hoang I. 232.

Hussein HI. 61. 68, 70. Huzapaiti II. 47.

Hyrkan I. p. Jan Hyrkau. Hyrkan II., II. 354: 57.

1.

.1.

i Joiakim IL 241.

Joram III. 321, 404.

Jozafat II. 365.

Jozue IL 159.

Jozyasz IL 103 : 61, 211, 373. Juggut Sing III. 188.

I Justynian IL 431; III. 59,152.

Labaszimarduk 11. 244. Labynet II. 244. Latinus III. 450.

Leon X.. I. 300. Likbagus p. Urbagus. Ling-wang I. 208. Lokman II. 400. Lucyusz IL, II. 439. Ludwik XIV.. III. 61. Khitisar II. 94, 95, 324 : 25, Ludzi cesarz I. 206.

i Lui-tseu I. 207: 13.

Khwakhszatra p. Kyaxares.

Kien-long I. 230 : 31,57, 59,

60, 66, 70, 72, 76, 77, 79, 82. Maadd II. 402. Kien-lung p. Kien-long.

Kin-mei-tenno I. 295, 312i Kiyomasa I. 359.

Klaudyusz II. 355; III. 152,

294, 307, 430 : 37.

Klaudyusz IL, III. 440.

Klemens XIV., I. 205.

Kleopatra II. 104; III. 445.

Kobad III. 35.

Komei-tenno I. 302.

Kommodus III. 426-

40

Kurusz p. Kyros.

Kutab p. Kutab-Uddin-Ejbeg.

Kutab-Uddin-Ejbeg II. 451:

52; 111. 152: 64, 77, 96, 97. Metzahnalkozotzin I. 187. Kyaxares II. 219: 37, 38, 40, ! Mezli-din-Allah 11. 478.

319; 111. 14-17, 22, 27. I Michał II. cesarz II. 442. Kyros I., 111. 22.    ; Midas II. 317: 33; III. 383.

Kyros II., 111. 14, 17, 18, Minamoto-Yemuezi I. 302.

Mineplitah I. 66; II. 96, 97, 131; 111. 312.

I Ming-tai-tsu I. 227.

Mini II. 47, 124.

Mirimi II. 50, 86.

Mirinri Sokarimsaf И., II. 51. Miriri Pepi I., II. 50. Mirmaju II. 96.

Mnason III. 370: 72, 78. Mnewis II. 79.

Moawiah 111. 421: 22. Mohammed-Aga III. 37. Moliammed -el-Nasser II. 477. I Molochram II. 404. Montezuma I. 169: 72, 85, 87. i Montuhotpu I., II. 69. Montuhotpu IV., II. 69. Morusar II. 93, 323 : 24, 28. Mostazem II. 424; III. 36. Motawakkel II. 478. Moteuczoma p. Montezuma. Mumtaz-Mahal II. 460.

Murad I., II. 433.

Muthon p. Mutton.

Muts-Hito I. 303 : 7. Muttakilnusku II. 225. Mutton II. 160 : 63. Mykerinos II. 49, 51.

K.

Kadumalka II. 404.

Kahlari II. 401.

Какой II. 28, 47, 48. Kalasoka 111. 136: 45, 46, 55. Kaligula III. 381, 437. Kambuzia p. Kambyzes. Kambyzes I., III. 18, 22. Kambyzes IL, II. 103, 245, 402 : 3; III. 24-29, 32, 33. Kamos II. 75, 87, 88. Kandaules III. 354.

Kang-Hi I. 205 : 30, 32, 43. Kao-ti 1. 209.

Kao-tsu I. 210.

Karaindasz II. 222.

Karakalla III. 410: 90.

Karol Wielki cesarz II. 476. Karol III. liiszp. III. 454. Karol V. cesarz I. 174; 11. 444: 79.

Karol VII. sycyl. III. 454. Karol Martel II. 422. Kasztaritu p. Kyaxares. Kaszto II. 100.

Kechous II. 47.

Kelaun II. 477.

Kerferes II. 48.

Kerim-Wakel III. 37, 61. Khafri II. 28, 48, 49. Khalaos II. 223.

Klmmmurabi II. 221: 43. Khazael p. Hazael.

Khefren II. 49, 55, 64. Kheops II. 21, 44, 49, 56, 152.

Khetasar p. Khitisar. Khiniladan II. 238,

28, 35, 38.

Khoda-Bend III. 67. Khufu IL 21, 48, 49. Khumbu III. 164: 65. Khunaton IL 92. Khuniaton IL 120.

Konstantyn Wielki II. 859;

III. 59, 416: 27.

Kosala 111. 149.

Kotoku 1. 363.

Kozroes I. Wielki II. 422: 111. 35, 40, 89.

Kozroes IL, 111. 35, 63, 89. Krezus II 319; III. 23, 29. Krwawy p. Abul-Abbas. Kuang-su I. 211: 72 Kuanmu I. 295 , 343 : 52, 57. Kublaj-Chan I. 204: 10, 27. Kudur-Lagamer II. 221: 24, 403.

Kudur-Mabuk II. 221: 77. Kudur-Nakhunta II. 221. Knla-Sakhara 111. 150. Kurigalzu II. 223.

Kuru III. 99.

22, 13.

Ł.

Luliya IL 233.

Lydos IL 318. Lykomedes III. 459: 60.

II.

Mahmud III. 42, 65, 183. Mabomed-Bahadur II. 454. Mahomet II. 213, 421 ; III. 36, 37, 65, 75, 81.

Mahomet IL, II. 481.

Makryn II. 182.

Mama-Oella 1. 188.

Mamun II. 56.

Manasses II. 366 : 71, 74. Mandaukes III. 14.

Manes IL 318.

Manko-kapak I. 188 : 98. Mardukbalatirib 11. 240. Mardukbaliddin II. 232:-34,

Mardukidinakha II. 239. Marduknadinakhe II. 225. Marek - Aureliusz III. 426 : 27, 39.

Marya królowa Indyj. 111. 458. Marya-Antoineta I. 334. Massago I. 333.

Massynissa II. 168.

Matan II. 404.

Matanbaal II. 326.

Maun Sing III. 189. Maurmuju I. 66 ; II. 96. Mautnur p. Morusar. Meherbaal II. 162. Menakhem II. 230.

Menes II. 4, 6, 7, 24, 28, 43, 46, 47, 52, 142.

Menkeri II. 44, 48, 49.

Лт.

Nabopalassar p. Nabupalussur.

Nabu II, 222.

Nabubaliddin II. 240. Nabuchodonozor p. Nabuku-durussur.

Nabukudurussur I., II. 239. Nabukudurussur IL, II. 103: 62, 65, 240: - 44, 52, 53, 72-75, 81, 82, 345: 46, 72, 73, 401: 2, 5; III. 16. Nabukudurussur III., II. 245; III. 27.

Nabunahid II. 244 : 45; III. 23, 24.

Nabunasir II. 240. Nabupalussur II. 103, 219: 38, 40, 41, 74, 373; III. 16. Nadintawbel II. 245. Nadir-szach II. 455; III. 37, 70, 152.

Nakhseti II. 97.

Nana-Sahib III. 153.

Nanda III. 146.

Napoleon 111., I. 37; III. 445. Naram-Sin 11. 221: 77.

Nazer II. 445.

Nechao p. Niko.

Neforit I., II. 103. Nekherophes II. 48. Nekhtharhibi I., U. 104 : 32. Nekhtnibuf II. 104. Nektanebo I., II. 104. Nektanebo IL, II. 104 : 32. Nemrod II. 58, 66; II. 216: 17, 57.

Neron II. 269; III. 384, 438: 77. Nerwa II. 358.

Net-Aker p. Nitocris.

Nibka II. 48.

Nieba cesarz I. 206.

Niko I., II. 101, 235: 36, 401. Niko 11., II. 103, 61, 62, 241. Niniasz II. 212.

Ninippalekur II. 225.

Ninmio I. 296.

Ninus II. 212: 23, 24, 317. Nirgalszarussur II. 244. Nitakrit II. 51.

Nitocris II. 51, 130, 241: 43, 76.

Nofirhotpu II. 71.

Nofirka II. 51.

Nofirkeri Pepi IL, II. 50. Nofritari II. 88, 116.

Nofrus II. 51.

Numa Pompiliusz III. 253: 64, 76, 421: 24.

О.

Obeid-Allah II. 424. Ognia cesarz 1. 207: 35. О к ba IL 436.

Ol-szi 1. 209.

Omar 11. 420:—22 , 28 -31, 33, 74; III. 89.

Osman II. 422.

Othoes II. 50.

Ozorkon I., 11. 98.

Ozyasz II. 231, 372.

40.

325.

427.

323.

218.

36.

Tarkwiniusz Stary III. 255 :

56. 406 : 8, 24.

Taxil III. 149.

Teispes III. 22.

I Temmu I. 292 : 95. Tendzi-Tenno 1. 357. Teodoryk 111. 257. Teodozyusz Wielki II. 198, 200.

Teodozyusz 11., II. 359. Teofil cesarz 11. 431.

Teti 11. 44, 47, 50, 51.

231: 32. Teu-tsi I. 337.

Thargal II. 224.

Szach - Dżilian II. 451: 52, Theron II. 167.

Thien-ming I. 211.

Thutmes I., II. 80, 89, 110:

P.

Pacliakutek 1. 188.

Pakruru II. 101.

Pal Ill. 186 : 90.

Parateswara III. 146. Parikszit III. 101.

Pekakh II. 230.

Pepi I., II. 147.

Peros p. Firuz.

Perseusz III. 388, 431. Pertab-Sing III. 213. Petsibasti II. 99.

Phaceasz p. Pekakh.

Phiops II. 50.

Phraortes I., 11. 237; III. 14, 15, 22, 149.

Phraortes II., III. 27. Phul-Belesis II. 218: 40. Piimeliun II. 160.

Pinotmu HI., II. 98.

Pionkhi Miamun II. 99, 100: 6. Piotr Okrutny II. 444: 79. Pirruwartis p. Phraortes. Pirthi-Raj p. Prithwi-Raj. Pisiris II. 327.

Pius V1I„ III. 442.

Pius IX., III. 451.

Porsenna 111. 256.

Porus III. 149.

Porus Pandyon III. 151. Prazenadżid III. 134.

Priam II. 318.

Prithwi-Raj III. 122: 97. Probus III. 440.

Psamityk I., II. 32, 79, 96, 100 :-3, 10.

Psamityk IL, II. 103. Psamityk III., II. 103; III. 25. Psiuchanu II., II. 98. Ptolemeusz Epiphanes 11.36. Ptolemeusz Ewergetes I., II. 104.

Ptolemeusz Ewergetes IL, II. 370.

Ptolemeusz Filadelf U. 4[; TU. 147: 77.

Ptolemeusz Lagus II. 104. Ptolemeusz Philometor U.

104.

Ptolemeusz Philopator U. 104; III. 390.

Ptolemeusz Soter II. 12; 111. :    373 : 75, 80, 83.

¹ Ptolemeusz XI., II. 113. Pygmalion p. Piimeliun. Pyrrhus II. 167; III. 408:

29. 31.

It.

Ramannirari IL, II. 226, 327. Ramannirari III., II. 212: 28,

I Ramzes I., II. 35, 93, 94,117, ;    323.

Ramzes IL, II. 35, 41—43, 74, 94 - 97,107:10,11,16, 17, 29, 31, 40, 41, 58, 61, 316 : 23 - 25, 28, 35, 400. Ramzes III., II. 5, 30, 33, 97, 110: 37, 41, 42, 48, 223,

Ramzes IX., II. 33.

Ramzes XII., II. 29, 117,

225.

Ramzes-Miamun II. 42, 43. Rezon II. 230.

Roger syc. II. 438. Rolnictwa cesarz I. 207. Romulus III. 254, 414: 24.

Sadyattes II. 318.

Saga I. 296, 389.

Sagaraktias II. 220.

I Saites II. 73. j Sakhulin II. 326.

Saladyn II. 424 : 27 , 31, 34. Salatis II. 73.

Saliwahana III. 151. Salmanasar I., II. 224: 27. Salmanasar IL, II. 226. Salmanasar III., II. 212: 27, 28, 83, 326: 66; III. 13. Salmanasar IV., II. 229, 319. Salmanasar V., II. 231. Salome Aleksandra II. 354. Salomon I. 187; II. 98, 160: 81, 86-88, 91, 204: 26, 321: 43, 44, 55, 60, 65, 66, 68, 69, 74, 79, 86, 88-93, 400: 31, 77; III. 94, 239, 477: 78. Sambu-Sing III. 212. Sammuramit U. 212 : 28, 40, 76; III. 148.

Sam warana III. 99. Sanakanik III. 166. Sandracottus p. Czandra-Gupta.

Sapalul p Seplul.

Sapor I., III. 35, 62, 63. Sapor II., III. 7.

Saracos II. 239.

Sardanapal II. 218: 29, 37. Sargon II. 100: 1, 61, 231:-33, 40, 70, 83, 85, 90, 98, 99, 309: 12, 27, 37, 45, 47, 402; III. 11-13, 15.

Saul II. 365, 403 : 4. Sedecyasz II. 241: 42, 45, 405. Seiwa I. 363.

Seleukus Nikanor III. 147: 51, 54.

Semampses II. 47. Semiramida II. 212: 28, 43, 75, 82; III. 18, 47, 378. Sems II. 47.

Sennacherib II. 161, 232:-34, 40, 83, 85, 86, 92, 96, 98, 9 I, 309: 30, 402: 4; III. 13. Seplul II. 323.

Septimius Severus II. 359,

Servius Tullius III. 254: 55, 94, 406.

Seti I., II. 35, 45, 93, 91, 107: 10, 11, 15, 17, 38, 40, 48,

Seti IL, II. 97.

Sezak II. 98.

Sezostrys II. 49, 95, 329. Sian-wang I. 209.

Sikander II. 452.

Sinakheirba p. Sennacherib. Sin-mu I. 292 : 94, 309: 11. Siuen-te I. 279.

Skemiophris II. 70.

Snofru II. 40, 48, 59. Soknunri Tiuaa II. 74. Sondu II. 44.

Soppagasenes III. 147. Sosarmos III. 14.

Sowkhotpu II. 71. Sowkhotpu Khannoflri IT. 80. Sowkumsauf II. 33. Sowkunofriu II. 70. Sprawiedliwy p. Kuru.

Sri Satakarni III. 148: 60. Staan II. 73.

Stephinates II. 101. Stotsbaszi 1. 302.

Sudas III. 18.

Sudraka III. 120.

Suiko I. 295.

Sulejmau II. 419. Suradż-Mall III. Sutrak-Nakhunta Szabaku II. 100:

Szabitku 11. 104

54 57; III. 123 : 52-Szalati II. 74.

Szalmanuszur p. Salmanasar. Szamaszumukin II. 235: 36. Szamsziriman I., II. 224: 25; III. 13.

Szamsziriman II., II. 228. Szapenap II. 102.

Szargina I., II. 220: 21, 24, 64, 65.

Szarukin p. Sargon. Szeszonk I., II. 35, 98, 110:

48.

Szeszonk IV , II. 98, 99. Szirin III. 63.

Szi-tsu I. 210: 11.

Sziumun I. 295, 343: 51, 58, 63.

Szun I. 208.

Szun-tszi I. 211.

Szuzub II. 231: 40.

T.

Tabna II. 402.

Tacyt III. 440.

Tacyusz III. 253.

Tadż-Bibi II. 460.

Taharku II. 100: 1, 233: 35,

Taiko-sama I. 297: 98, 334:

38, 52, 58, 59.

Tai-tsu I. 210.

Tai-tsu-kao I. 209.

Takelot I., II. 94 Tamerlan II. 451: 53; III. 36, 66, 152.

Tancheres II. 50.

Tantal II. 333.

Tao-kuang I. 211: 72. Tarkudimme II. 331. Tarkwiniusz Priscus p. T. Stary.

Tarkwiniusz Pyszny III. 255:

56.

Thutmes IL, II. 35, 89, 110.

Thutmes HL, I. 66; II. 35,

90, 91, 93, 95, 110 : 31, 40,

41, 52, 53, 57, 222, 322: 23.

Thutmes IV., II. 90, 91,134. I Tyrrhenos II. 318. Tiglath-Phalasar I., II. 225: Tytus II. 344: 52, 55, 57, 94; III. 410 : 27, 38, 41,

34, 40, 59, 318: 19, 26. Tiglath-Phalasar IL, II. 160, j 42, 53. 218: 19, 26, 30, 31, 40, 83, (

327, 402 : 4; III. 13, 149. Tiglath-SamdanI.,II.223:-25, ,

427.

Tugultipaleszarra p. Tiglath-Phalasar.

IJahibri II. 162, 242.

Uda I. 296, 343 : 57, 58, 89.

I Udej-Sing III. 187: 88, 212. Uenephes II. 47.

Ugradanwa 111. 146.

Unas II. 50.

Unnofri II. 6, 17.

Urbagus z Sirtelli II. 220: 79. Urbagus z Uru II. 219: 71, 77. Urban p. Urbagus.

Urcham p. Urbagus. Urdamani II. 236.

Ursa p. Urzah.

Urzah II. 232.

Uzirtezen I., II. 40. Uzirtezen IL, II. 31, 80.

388.

40, 57, 222, 322 : 23; III.

315.

39.

Tiglath-Samdan IL, II. 226. Tii II. 91, 131.

Timaeos II. 72.

Timur p. Tamerlan. Timur-Lenk p. Tamerlan Tippu-Sahib III. 153.

Tiuaa I., II. 74.

Tiuaken II. 35, 75 Tomyris III. 24. Tonuatamon II. 102. Tosorlhros II. 48.

Trajan II. 358, 418; III. 34,

Tsang-nang I. 236. Tsin-szi-Hoaug-ti I. 209: 31, 36, 46, 47, 62, 63, 65, 78. Tsu-wen I. 261.

Tszang-hi I. 235.

Tszing-hoa I. 243. Tszing-sang I. 208.

Tszing-te I. 279. Tugultininip II. 223.

Tung-szi 1. 211: 72. Tyberyusz 11. 104; 111. 307:

8, 65, 66, 437: 48.

Tygran III. 30.

l.

V.

Verus II. 359.

W.

Wackeiiu I. 124.

Wakil III. 70.

Walens III. 409 : 39. Walentyuian 111. 409. Waleryan III. 35, 62.

Walid II. 431: 33; III. 152. Wen-ti I. 210.

Wespazyan III, 389, 438: 46. Widżaya III. 150. Wikramaditya III. 119: 48, 62. Wiktorya III. 153.

Wilhelm I. syc II. 438. Wilhelm II. syc. II. 438. Wimala-Sah III. 195. Windu-Kabadża III. 192. Wisala-Dewa II. 451; III. 152. Wistaspa III. 6.

Wologer I., III. 7.

Wu-ti I., I. 209.

Wu-ti IL, I. 209.

Wu-wang 1. 208.

X.

Xerxes I., II. 163 : 67, 246: 74,76; 111.21,45,48,50-52,

11.

Yala 11. 402. Yao I. 207 : 8.

Yaubid II. 337.

Yemitsu 1. 300: 1, 15, 33, 35, 44, 47, 52, 64.

Yeoszi I. 301: 7.

Yesada I. 301: 7.

Yezdegerd III., III. 35, 40. Yezyd II. 432.

Yima-Kszaeta III. 5. Yong-tszing I. 223.

Yoritomo I. 296 : 97 , 333: 3-1, 44, 52, 58, 63, 90. Yoritsune I. 352.

Yosei I. 296, 343 : 89. Yoszimasa I. 297, 333: 44, 58. Yoszimitsu I. 297, 344 : 58. Yu I. 208 : 61, 78.

Yuen-ti I. 236.

Yung-lo I. 251: 55, 61. Yung-Men 1. 260.

Yussuf-Abu-Jakub II. 443.

X.

Zedekiah p. Sedecyasz. Ziemi cesarz I. 206. Zikar-Sin II. 221.

Zohak III. 5, 7.

X.

Żółty cesarz I. 207.

Y. Osobistości historyczne i bajeczne: książęta, bohaterowie, wodzowie, dygnitarze, reformatorowie religijni, założyciele sekt, patryarchowie, prorocy, świeci, prawodawcy, uczeni, filozofowie, poeci, literaci, postacie wyjęte z poematów i z utworów literackich innego rodzaju i t. p.

A.

Aaron II. 343: 87, 92. Abaseantus III. 452. Abba-Areka 11. 378. Abdalla-ben-Mokaff II. 427. Abdallah II. 418.

Abd - al-Rahman - Dżami p. Iłżami.

Abdyasz II. 344: 70, 72. Aben-Ezra II. 383.

Abina III. 378.

Abizai II. 404.

Abraham II. 58, 59, 68, 71; II. 184, 214 : 66, 320 : 21, 85, 86, 92, 98, 416 : 21. Abraham z Grenady II. 382. Abraham Kohen Errera 11.382.

Abtalion II. 357.

Abulala II. 427.

Abulfadl II. 472.

Abul-Faradż II. 426. Abul-Fazl III. 42, 122. Abulfeda II. 428. Abul-Kasem-Manzur p. Fir-duzi.

Abul-Kazem II. 429.

Abul - Moyed - Ibn - Esaiga'11. 427.

Abul-Wefa II. 429. Abu-Mohammed-ben -Yussuf p. Nizami.

Abu-Tenemam II. 426. Abut-Temam II. 427. Acha-Mesapha II. 382.

Achias II. 343.

Achilles 111. 293:—95, 300: 16, 35, 37, 41, 52, 58, 65, 66, 78, 423 : 59. Achisamech II. 387. Achmemrun III. 294.

Ad II. 398.

Adam II. 382, 417.

Adinath III. 194, 206.

Admet III. 279.

Adoni 11. 362.

Adonis III. 423: 62, 64 Adrammelech II. 234.

Aelam I. 59.

Aelius Gallus II. 406. AEmilius Scaurus M. III. 434. Afsos III. 124.

Agamemnon III. 294 , 366, 460: 61, 70.

Agastya III. 150.

Agenor II. 156: 57.

Agésilas III. 383.

Aggeusz II. 344: 47, 70, 73. Agryppa III. 367, 408 : 9, 13, 14, 16, 37.

Agryppina III. 426. Ahron-ben-Józef II. 379. Ahron-ben-Moszeh p. Ben-Aszer.

Aidzu książę I. 303.

Ajax III. 293, 357: 62, 65-67, 89, 435: 37, 59.

Ajesza II. 421.

Akhemenes III. 30.

Akiba II. 358: 59, 77, 82. Akteon III. 396, 423 : 63,70. Alcesta III. 279, 423. Aldobrandini kardynał III.

Aleksy W. Ks. I. 308. Alexamenes III. 450.

Affassy II. 378: 83. Al-Forabi II. 428.

Al-Forgani II. 429.

Algazalli II. 428.

Al-Hariri II. 427.

Al-Harizi II. 383.

Alkendi II. 428.

Alkibiades III. 360 : 62, 424:

320.

143.

442.

29.

Alkinoos III. 316. Alkmena III. 364. Almakhzunri II. 428. Al-Sufi II. 429. Amarasinha III. 112. Amenhotpu kapłan II. 35. Ameni II. 83.

Amilkar p. Hamilkar. Amos II. 344 : 70 - 72. Amphitryon III. 364.

Amr II. 416.

Amram II. 382.

Amru poeta II. 427.

Amru wódz II. 422 : 33. Amrulkais 11. 427.

Amten II. 48.

Anan-ben Dawid II. 379. Ananda III. 135. Anapanomenos III. 369. Anceusz III. 383.

J Anchizes III. 477. Andromaka III. 332: 52. Andromeda III. 373, 443 : 64, 68, 88.

Ankaeos III. 359.

Annibal II. 167: 68.

Annius Płocamus III. 151. Ansari III. 42.

Antar II. 427.

Antigon III. 377: 82, 84. Antinous III. 426 : 39. Antonia III. 382.

Antoniusz II. 354.

Antygon z Socho II. 356. Antyop III. 462.

Antypater II. 354.

Appius Claudius III. 406: 8, 9, 29.

Arai-Hakuseki I. 327.

Arakha II. 246; III. 27. Aram I. 59.

Aratus III. 370: 87. Archigallos III. 365, 437. Ardżuna III. 118.

Argonauci III. 367, 434: 43. Aristarchos III. 360. Aristides III. 419.

Aristippos III. 388. Aristodikos III. 360. Aristophanes III. 356. Aristoteles III. 377, 440. Aristrates III. 370: 74.

Ariya III. 11.

Arkhelaos III. 382 : 84. Arphaxad I. 59; II. 399. Arrasi II. 429.

Artaphernes III. 30, 358. Artawardiya III. 27. Aryadna III. 276, 323: 24, 35, 38, 423: 60-62, 64, 66. Aryana p. Aryadna. Aryandes III. 25.

Aryenis III. 17.

Arystoteles p. Aristoteles. Arzu III. 123.

Asano takumi-no-kami 1.320. Asdrubal filozof II. 181. Asinius Pollion III. 426. Askaniusz III. 477.

Askenes I. 60.

Asklepios III. 372.

Assaph II. 368.

Assina III. 26.

Assur I. 59 ; II. 216.

Astlik II. 252.

Astypalea III. 369.

Aszi II. 378.

Aszufta III. 124.

Atalanta III. 366, 429 : 37. Atlas III. 357.

Atticus III. 309, 434.

Auga III. 456.

Aulus Vipinas III. 295. Auput II. 35, 98.

Awerroes II. 428. Awicenna II. 428.

Azaryah II. 343.

».

Baktijar III. 44.

Bardiya III. 24, 25. Bar-Kosiba II. 358. Bartrihari III. 112. Baruch II. 344: 70, 71. Baskara-Aczara III. 114. Baszio I. 328.

Beery II. 372.

Belizaryusz II. 198. Bellerofon III. 483 : 84. Ben-Aszer II. 362; 79. Benjamin II. 343. Ben-Sina II. 429. Beramgur III. 40. Bergelmir III. 5. Bhawa-Bhuti III. 120. Bhodża III. 121.

Bias III. 426.

Bi dp aj III. 40, 120. Bizurdżimir III. 40. Bochari II. 428.

Bomilkar II. 167.

Booz II. 365.

Bruschi hrabina III. 25S. Butes III. 360.

€.

Caeles p. Vibenna.

Cahen II. 384.

Caius Cestius III. 444.

Caius Gracchus II. 198.

Caius Terentius Lucanus III. 431.

Camillus III. 406.

Canace III. 445.

Cato III. 408 : 24, 33. Cecilius Metellus III. 435. Cecylia Metella III. 414. Cetthim I. 61.

Cezar Juliusz II. 354, 415; III. 307: 89, 403: 7, 12, 35, 36, 84.

Chaakmol 1. 174 : 83. Chalil-ben-Yesyd II. 429.

Cham I. 57, 59, 64-67, 70;

II. 7, 174, 252, 398, 403. Chanaan 1. 58, 67; II. 157,

Charizi p. Al-Harizi.

Charles ksiądz I. 205: 19, 30. Chrystus p. Jezus.

Chus I. 58, 66, 67; II. 216, 398.

Claudius Marcellus M. III.

431.

Claudius Pülcher III. 434. Clelia III. 256, 424. Clytemnestra III. 274. Coeles III. 256.

Cornelius Scipio II. 168. Crassus III. 34.

Crowther 1. 109.

Curius Dentatus III. 408. Cycero III. 407: 33, 34. Cymon III. 28, 462.

Cyrce III. 446. Czitrantakhma III. 27.

I>.

Dadarszis III. 27.

Damayanta III. 117: 19.

Dan II. 387.

Danae III. 464.

Danaidy Ili. 324.

Daniel II. 253, 344 : 70, 72. Dant III. 292, 308.

Daphne III. 463 : 64. Dara-Szekuh III. 123. Daryusz Med II. 245.

Datis III. 358.

Dawid Kimchi II. 362.

Dawid Kadok II. 362. Dawlet-Szach III. 42. Dayakku III. 16. Debendra-Nath-Tagore III.

Deborah II. 343 : 68. Decimus Silanus II. 181. Dedal III. 323.

Deidamia III. 460.

Demarates III. 256 : 83, 304: 5, 31.

Deukalion III. 5.

Dirce III. 462 : 70.

Dodanim I. 61.

Don Żuan 1. 327.

Draupadi III. 117.

Duauf II. 39.

Dudufhor II. 50.

Duiiius II. 168. Dunasz-Ibn-Labrat II. 362. Dwyfach III. 5.

Dwyfan III. 5.

Dydona III. 466.

j Hannon II., II. 167.

I Hannon pisarz II. 181. i Hariri II. 383.

Harith II. 427.

Harpagos III. 23.

Harris I. 306.

Hassan III. 123.

Hatifi III. 44.

Hatim III. 124 Heber I. 59; II. 398 : 99 Hektor III. 332.

Hekuba III. 332 : 64.

i Ibn-Hani II. 427. Ibn-Khaldun II. 428. Ibn-Khallikan II. 428. Ibn-Zejdun II. 427.

Ibrahim II. 130.

Ifigenia III. 274, 3(i(i: 89, 423: (», 61.

Igawi książę 1. 328. licchaki II. 362.

Ikammon I. 301: 2.

In I. 166.

Inani p. Kabir.

Helena III. 317: 52, 63, 64, Intaphernes II. 246.

Io III. 449 : 68.

Iphigenia p. Ifigenia. Irib-Marduk II. 2Ю.

Ismena III. 332.

Izaak Loria II. 382.

Izajasz II. 231, 343:—45 , 70, 71, 98.

Izit II. 90.

Iztnael II. 402: 13, 16, 21. Izmael tanaita II. 377.

424

■78.

Dyogenes III. 324. Dyomedes III 460 : 80. Dżajmini III. 127.

Dżami III. 41, 43, 44.

Dżaya Dewa III. 119. Dżelal-Eddin-Rumi p. Rumi.

E.

Edyp III. 274, 469.

Efraim II. 321: 47, 51, 88. Efron II. 386.

Egeus III. 359.

Egna I. 320.

Elbeuf książę d’ III. 454. El-Bolitori II. 427.

El-Ohanza II. 427.

Elektra III. 487.

Elgin lord I. 306.

Eliasz prorok II. 343 : 70. Eliasz Bachur II. 362.

Eliasz Lewita II. 362.

Eliezer II. 377.

Elisa I. 61.

Elizeusz II. 343 : 70. El-Khalil II. 386. El-Motenabbi II. 427. Elpinika III. 359.

Endymion III. 423 : 64. Eneasz III. 366, 450 : 66, 77. Ennius III. 432.

Enweri III. 42.

Epaminondas III. 367: 71. Eschyles III. 360.

Eskulap III. 387.

Essedi III. 42.

Estera II. 366.

Eteokles III. 274: 76.

Ethan II. 368.

Ettabari II. 428.

Etzizen I. 307.

Europa III. 375, 423 : 64. Eurypides III. 356, 419. Eurystheos III. 324. Euthalius II. 364.

Eutychius 11. 428.

Euzebiusz H. 10.

Evander III. 421.

Ewa II. 417.

Ezaw 1. 69; II. 351: 73, 404. Ezdrasz II. 348 : 49, 52, 61, 63, 65, 66, 76.

Ezechiasz II. 365.

Ezechiel 11. 161, 344:-46, 49, 70-72, 93.

F.

Fabius Maximus 11. 168; 111. 433.

Fabricius III. 409. Farrukhzad III. 11.

Fatima II. 422: 24.

Fedra III. 445 : 64.

Feizi III. 44.

Ferduzi p. Firduzi.

Ferisztah III. 42. Feryd-Eddin-Atthar III. 43. Filon II. 382.

Firduzi III. 40-42.

Flora III. 435.

Frada III. 27.

Franciszek św. II. 480. Franciszek Ksawery św. I. 306.

Fulvius Flaccus M. III. 407: 8, 31.

Fulvius Nobilior III. 431: 33.

<>1.

Galatea III. 449 : 62, 64, 65. Gallias III. 324.

Gamaliel I., II. 359 : 60. Gamaliel III., II. 360. Gamaliel VI., II. 352 : 60. Ganymedes III. 426 : 64. Gaumata III. 25.

Gedeon II. 403.

Geminius III. 452. Germannicus III. 448. Gerszom-ben-Jehuda II. 362. Geryon III. 291.

Giganty II. 68.

Glaukon 111. 388.

Glykera III. 371, 434. Gobrias II. 245; III. 24.

Gog I. 62.

Gomer I. 60.

Goodenough I. 116.

Gorampi kardynał III. 287. Gorgostenes 111. 384.

Gotama III. 126: 34.

Graetz 11. 384.

Gros baron I. 306 Gryllos 111. 375.

Ił.

Habakuk 11. 344: 70. Hadad II. 98.

Hafedh p. Hafiz.

Hafiz III. 41, 43, 66, 123. Hagara II. 398. Hagenauer I. 76.

Haidari III. 124.

Haja 11. 362: 82. Hamilkar II. 167: 68. Hamilkon II. 167. Hannon 1., II. 166.

81, 429: 37, 39, 63, 90. Helenus III. 400.

Heli II. 365.

Hellas I. 61.

Heman II. 368.

Hephaestyon III. 382: 84. Heraklit III. 7.

Hermionida III. 377. Hermodoros III. 424.

Herod Agryppa II. 355. Herodot III. 356.

Herostrat III. 382.

Heth 11. 320.

Hezyod III. 395.

Hieronim św. II. 366.

Hillel II. 357: 59, 60, 77. Himilkon II. 167: 73.

I Hinon II. 426.

Hiob II. 367.

Hippodamia III. 463. Hippolyt III. 375, 423 : 70. Hiuen-Thsang III. 91. Hiu-szin I. 232.

Hizen książę I. 303 : 57. Holofernes II. 366.

Homer III. 293, 352 : 74, 90, 95, 422: 26.

Honain II. 429.

Horacyusz III. 264 : 65, 479. Horacyusz Codes III. 256,

Horatius Pulvillus III. 406. Hori II. 147: 51.

Hortensius III. 367, 434 : 37. Hugo kardynał II 364. Hulda II. 343.

Hussein III. 41.

Hyacynt p. Hyakhintos. Hyakhintos III. 373, 437. Hystasp p. Wistaspa.

I.

Ialysos III. 376 Iapyxos III. 466. Ibn-al-Atsir II. 428. Ibn-Batutah 11. 429. Ibn-Dureid 11. 427.

J.

Jafet I. 57, 59-62; II. 252;

III. 1.

Jafet Ibn-AIi Halewi II. 379. Jakub I. 69; III. 43.

Jakób ben Aszer II. 378. Jakób ben Cbaim II. 362. Jan Chrzciciel św. 11. 344, 430 : 32 , 65.

Jan Złotousty św. 11 363. Japetoste II. 252.

Jawan I. 60, 61.

Jawan poeta III. 125.

Jazon III. 360, 468.

Jehuda ben Daud Chajug 11.

362.

Jehuda Hadassy II. 379. Jehuda Halewi II. 383. Jektan 1. 59; II. 398 : 99. Jeremiasz II. 242, 344 : 45, 70, 71, 73.

Jezus Chrystus II. 373, 421:

30, 80: III. 399.

Jezus syn Syracha II. 369: 70. Jaob II. 404.

Jochanan ben Eliezer II. 378. Jochanan ben Zakkai II. 352:

57- 59, 77.

Joel II. 344: 70, 72 Jona ben Ganach II. 362. Jonasz II. 282, 344: 70, 72, 73. Jonathan książę II. 351. Jonathan Rabbi II. 362. Jonathan ben Uziel II. 376. Jost II 384.

Joze Rabbi II. 378.

Jozue II. 179, 321: 47, 48, 52, | Khusrau III. 122.

65, 70, 74, 76, 403.

Jozue tanaita II. 377.

Juda IL, II. 352 : 60.

Juda ben Szymon II. 360: ¹ Klitus III. 382: 84. 76, 77.

Juda ben Tabai II. 356.

119.

Kasyapa III. 135.

Kaszub-Szunder-Sen III. 144. Leda 111. 364, 463 : 64. Kaweh III. 6.

Jozue ben Jochanan II. .'156. Kikaku I. 328 Kimon III. 359.

' Kire-kootske-no-ske I. 320.

I Kobodaiszi I. 313: 52. Kolumb Krzysztof I. 166. Juda Ha-Kadosz p. Juda ben Konfucyusz I. 208: 14—16, Szymon.

Juda Ha-Nasy p. Juda ben Szymon.

20, 30, 32, 35, 54, 56, 57, 60, 78, 87, 96, 308: II, 78, 89.

Juda Machabeusz II. 350: 51. Kong książę I. 230.

Judyta II. 366.

Julia III. 443.

Kong-fu-tse p. Konfucyusz. j Madai I. 60.

Koon I. 320.    Magha III. 119.

Magog I. 60, 62. Magon II. 166: 67.

Laokoon III. 399, 441.

Karol Boromeusz św. I. 363. | Lao-tse I. 208: 13, 14, 16, 17, Kassandra III. 294 : 95, 357.

Kastor III. 366 : 82, 435 : 43. j La Place I. 254.

Lebid II. 427.

81.

Lohay II. 416.

Lokman II. 427.

Longinus III. 491.

Lucius Hostilius Mancinus . III. 432.

I Krochmal II. 384.

I Kriszna-Mizra III. 120.

Kriszna Dwaipayan III. 99, Mahomet II. 386 : 92,402 : 8, 116.

Kuli-Chan III. 37.

Kulsukabatta III. 121.

Kung-tse p. Konfucyusz.

Kuper admirał 1. 307. j Kusz IL 217, 398.

Kwadżi-Aejas II. 459. i Kydippos III. 377.

Kynegtr III. 358.

Kyniska III. 383.

9,12,14—22,24—27,29—31,

33; III. 36, 122, 123, 219.

Majmon II. 384.

Majmonides II. 362: 78, 83.

Majnun III. 122.

Makrisi II. 428.

Malachiasz II. 344 : 70, 74. Mojżesz ben Ezra II. 383. Malchus IL 166.

Manasse IL 348.

Mandana 111. 18.

Manlius III. 443.

Jozue ben Joezer II. 356. Józef II. 74; III. 43, 122 Juda II. 321: 43.

Julius Severus II. 358. Juwenal III. 124.

Ii.

Kab IL 427.

Kabir III. 122. Kadmos III. 375. Kaga książę I. 357. Kagami I. 328. Kai-Khozru Ill. 11.

Kaim-Ali III. 124.

Kakimni IL 40.

Kakus III. 332.

Kalasankalita III 114. Kalidaza poeta epiczny III.

Kalidaza liryk III. 119: 20, 25, 48.

Kalipso III. 373.

Kalkhas III. 366, 461. Kallimacli III. 358.

Kalydon 111. 335.

Kamatari I. 352.

Kanada III. 126.

Kapila III. 127: 4L

Kawiradża III. 119. Kazandane III. 46. Kesawa-Das III. 123. Khalepsar II. 328. Khan-Sahib p. Arzu. Khasisadra II. 251. Khnumhotpu II. 136. Khondemir III. 42. Khozru III. 43. Khrodi II. 39. Khufu-Ank II. 50.

! Ki książę I. 299-301. Kiisya książę 1. 385.

Kleopatra II. 354. Klitomacli II. 181.

Kora III. 443. Kossay II. 416. i Kotaib II. 428.

Ł.

Laban II. 343 : 92. Laila 111. 122.

Lais III. 380. Lakszma II. 464.

I Lansetzu I. 328.

I Laodamia III. 375.

33, 80, 85, 87, 308.

Leon fdozof II. 423.

Leonidas III. 28.

Leosthenes III. 360.

Linus III. 341.

Li-thai-pe I. 233.

Livia III. 437: 47-51, 67, 68,

Lucius Lucullus III. 371, 434. Lucius Plancus III. 435. Lucius Seipio 111. 431.

Lud I. 59, 72 Lukippos III. 359.

Lukullus p. Lucius Lucullus. Lutatius III. 188.

Luynes książę de II. 49. Lykurg III. 426.

II.

Mabigh II. 427. Mabuszi I. 326.

Machabeusz II. 350.

Magon pisarz II. 181. I Mahanama III. 121.

Mahawira III. 141.

Manu III. 5, 99, 102: 6, 9, 14, 15, 21, 214. Manuszpitar HI. 5.

Marcellus III. 407: 17, 33. Marcius Junius III. 434. Marcius Rex III. 408 : 9. Marcus Emilius Scaurus III. 483.

Marsyas III. 364.

Martiya 111. 27.

Maryanna II. 354: 55. Maryusz III. 414: 83, 91. Mastarna Ill. 255 : 95. Masudi 11. 428.

Matatias II. 350.

Mateusz św. II. 480. Ma-tuan-lin 1. 231.

Mazares Ill. 23.

Mazhar III. 124.

Mecenes 111. 450 : 51, 61. Medea 111. 371: 89, 435 : 58, 68, 70.

Meduza III. 276, 488.

Medżur II. 429.

Megabyzos 11. 246; III. 28, 380 : 82.

Megastenes III. 147.

Mełr II. 377.

Meleagr III. 275, 366, 423: 37. Memnon 111. 291.

Menacliem ben Saruk II. 362. Menander Ill. 383.

Mencyusz I. 311. Mendelssohn II. 384. Menelaus III. 364 : 66, 490. Meng-tse I. 232. Mesleh-Eddin-Sadi p. Sadi. Messala III. 436.

Meszia III. 10. j Mesziane III. 10.

Metellus III. 407: 14, 22, 33. Metellus Seipio 11. 269. Micheasz II. 344 : 70, 73. Miltiades III. 28, ä58: 59. Minamoto-no-Nobu I. 296. Miri II. 77.

Miriam II. 343.

Mirkhond 111. 42.

Mir-Takui III. 123.

Misraim I. 58, 64; II. 7, 8. Mocha z Tyberyady II. 362. Mohammed-Szams-Eddin p. Haflz.

Mojżesz II. 41, 157, 320 : 21, 42, 48, 52, 56, 63- 66, 68, 76 , 77, 82, 85, 87, 91-93, 403 : 21; III. 6.

Mojżesz ben Majmon p. Majmonides.

Mojżesz ben Nachman II. 382.

Mojżesz Conduero II. 382. Mojżesz de Leon II. 382. Mojżesz Ha-Nakhdan II. 362. Mojżesz Punktator II. 362. Mojżesz z Tyberyady H. 362. Montanazi p. Nizami. Mootori-Horinaga I. 326. Mosocli I. 60.

Muchalhall II. 426.

Mucyusz Scaevola Ill. 256. Mummius Lucius III. 370, 431-433.

Munk 11. 384. Murasaki-Szikibu I. 327. Murena III. 434. Mushaü-Sahib III. 124. Muzaios III. 342.

Myrrha III. 445.

Nabhadżi III. 123.

Nachszon II. 382. Nadintawbel III. 26.

Nagato książę 1. 302 : 3, 7, 57.

73.

65.

Proteusz III. 447. Prozerpina III. 375. Psar II. 153.

Ptahhotpu II. 40, 50.

Patrokles III. 293 : 91, 335: j Putiatyn hrabia I. 306.

Pylades III. 487.

33.

324.

356.

69.

Sapi II. 48.

Pythagoras I. 231; 11. 10, 382; ! Sara żona Abrahama II. 184, III. 128, 424 : 29.

Pytheas III. 379.

Pythias III. 362.

403.

484.

398.

21.

Nahum II. 289 : 70, 344 : 70,

Nai II. 151.

Najświętsza Panna II. 416:

58; 111. 399.

Nala III. 117: 19.

Narcyz III. 462: 64, 65. Nathan-ben Izaak II. 362. Nearkhos III. 336.

Nefert II. 48.

Neftali II. 373.

Nehemiasz II. 348: 49, 52. Neoptolem III. 337: 82. Nergalszaruszszur II. 234. Nestor III. 294.

Nikokles III. 370 : 87. Nikostrates II. 104. Nikte-Kanchi I. 174: 82, 83. Niobe II. 329.

Niobidy III. 399, 463.

Nizami III. 40, 41, 43, 125. Noe I. 52- 54, 57, 59, 62, 70.

O.

Oktawian August II. 355; III.

308, 408 : 37.

Olimpiodor III. 379. Olympias III. 362.

Otaba 1. 328.

Owari książę I. 301.

Ozeasz II. 344 : 70, 72, 73. Ozorkon II. 98.

P.

Palamedes III. 367.

Pandu III. 101.

Panini III. 112.

Pankaste III. 380 : 8.’, 84. Pan-yo I. 242.

Papirius Cursor III. 408:31. Paralos III. 377.

Parwasnath III. 206.

Parys III. 275, 461 Pasiphae III. 445.

Passepa I. 216.

Patandżala III. 127. Patizeithes III. 25.

41, 452.

Pauzaniasz III. 28.

Paweł św. III. 307.

Paweł Emiliusz III. 388, 431:

Pediszaszi II. 130.

Pedius O. III. 436.

Peleusz III. 332 : 34 , 35, 37, 44, 443.

Pelopidas III. 367.

Pelops 111. 345

Peuelopa III. 316: 52, 59, 63.

Pentaur II. 41, 95, 96, 141,

Penthesilea III. 358. Pentoirit II. 23.

Pepi II. 39.

Perikles p. Perykles. Peronea 111. 462.

Perperna III. 307.

Perry Kommodor I. 306: 7. Perseusz III. 276 , 334 : 66, 443: 88.

Perykles III. 309: 39, 56, 57, 61, 71, 98, 412.

Pharnaces III. 452.

Pharnes III. 11.

Phedra p. Fedra.

Philiskos III. 377.

Philoklet III. 359.

Phoenix TI. 156.

Phryne III. 380 : 83, 98. Phut I. 58, 65.

Phylarchos III. 379.

Pilpaj p. Bidpaj.

Pinchos II. 362.

Piotr św. II. 480; III. 222. Piritous III. 291.

Platon II. 10 , 382 ; III. 6,

Pliniusz III. 441: 44.

Pollux III 366 : 82 , 435 : 43. Polydeukes p. Pollux. Polynik III. 274: 76. Polyphem III. 291, 334: 66, 449: 65.

Pompadour pani de I. 334; III. 80.

Pompeusz II. 374; III. 371. Porsenna III. 256 : 64, 66, 76. Posthumius Albinus III. 406. Pozno II. 61.

Praxenides III. 379.

Priam III. 312: 32, 41. Prokust III. 350.

Prometeusz III. 357: 58, 443:

Pyrrha III. 5.

4-

Quetzalkolt I. 168.

U.

Rab II. 378.

Rachela II. 343: 92. Ra-em-ke II. 50.

Rafael archanioł 11. 366. Rahotpu II. 48, 68.

Rai sanyo I. 327.

Rama II. 464; III. 102: 15, 17, 18, 20, 23, 50, 243. Ramaczandra III. 112. Ram-Mohun-Roy 111. 143. Ram-Szaran III. 124. Rappaport II. P84. Rasziel-Eddin III. 42. Raszot-Ratwat III. 42. Rawan III. 117.

Récamier pani III. 217. Regulus 11. 168. Riutei-Tanefiko 1. 328.

Roosi 1. 308.

Roxana Ill. 379.

Rudegi III. 42.

Rumi III. 41, 43.

Rustem III. 11, 51, 77, 86. Rustem wódz Sassanidów III. 35.

Ruth II. 365.

Ryphat I. 60.

S.

Saadia Gaon II. 362 : 82. Saba II. 398.

Saddok II. 353.

Sadi III. 41, 43, 66, 81, 123, Said-ben-Batrik II. 428. Sakatayana III. 112. Sakuntala III. 117.

Sakyamuni I. 362; III. 134: 35, 37, 38, 40, 41, 56-58, 62, 63.

Sakyasinha III. 134.

Salmone II. 374.

Salomon Gabirol II. 383. Samuel II. 343 : 65, 68, 70,

Sanchoniathon II. 179. Sanka-Amaru III. 120.

386.

Sara żona Tobiasza II. 366. Sariputra III. 135.

Sassan III. 35, 36, 63. Satsuma książę I. 302: 3, 5, 7, 43, 57.

Sattarita III. 27.

Sauda III. 124.

Scaurus M. III. 371.

Scylla III. 445.

Scypion II. 174, 200 : 3; 111.

Scypion Afrykański 111. 409. Scypion Emiliusz 11. 168: 98. See-tszong I. 236.

Sem I. 57, 59, 72; II. 252,

Semajah 11. 343.

Sepronius Gracchus III. 431. Sena-Aszarya III. 14.'.

Senai 111. 42.

Seneka III. 41, 477.

Seobut 1. 327.

Servilius III. 406.

Sérigné pani de III. 80. Siddharta III. 134.

Simon Kaira II. 382.

Sita II. 117: 23.

Skylax III. 28.

Skyllis III. 388.

Smerdys p. Rardiya. Sofoniasz II. 344: 70, 73. Soga I. 329.

Sokrates III. 356: 65, 72, 426 : 40.

Solon II. 10, 53; III. 426: 29. Sophokles 111. 356 , 419 : 26. Spurius Carvilius III. 421. Spurius Cassius III. 406 : 20,

Sse-ma-thsian I. 230. Stratonika 111. 387. Subhi-pasza 11. 329.

Su-lin I. 236.

Sumati III. 121.

Surab III. 42.

Suruta III. 114.

Sydon II. 157, 320.

Sylla III. 407: 12, 34, 83. Syzyf III. 446.

Szalom Koben III. 384. Szammaja II. 357.

Szand III. 122.

Szanfara II. 426.

Szebisteri III. 43. Szeherazada 111. 44.

Szemąja II. 357.

Szem Tob ben Józef II. 382. Szerif-Eddin-Yezdi III. 42. Szerira-Gaon II. 382.

Ulisses 111. 276 : 91, 359 : 65, Wistaspa II. 258; III. 26, 30, 47.

Wiswamitra 111. 108. Wisznu-Sarma 111. 120. Wizakha-Datta III. 120. Wopadewa III. 112: 19.

60.

24.

Szimadzu-Yoszihissa I. 338. Szio-toku-taiszi I. 312: 51, 89. Sziri II. 48.

Szoodo-Szoonin I. 351. Szymon książę II. 351. Szymon IL ben Chonio II. 376.

Szymon ben Jocłiai II. 377:82. Szymon ben Szetah II. 356. Szymon Sprawiedliwy II. 356 : 60.

T.

Tabat-Charran 11. 426.

Tabit II. 427.

Tafnakht II. 99, 100. Takisawa-Bakin 1. 401. Tamir-Muni p. Agastya. Tanaoxares p. Bardiya. Tanaquil III. 424.

Tansitzi I. 328.

Tanyoxarkes p. Bardiya. Tapati III. 99.

Tarchunius Ш. 295.

Tarpeja IIT. 253.

Tarquitius Ill. 307. Tat-Amen II. 51, 68.

Tayasu Tokungawa I. 395. Teiku I. 328.

Telephos III. 456: 57. Telestos Ill. 374. Temistokles 111. 28, 356. Tezeusz 111. 291, 315 : 34, 35, 40, 41, 50, 52, 54, 71, 73, 447: 57, 58, 62, 64 , 66, 84,

87.

Tharafa II. 427. Thare II. 392. Tharsis I. 61.

Theodoros III. 389.

Thetis 111. 335 : 44, 443. Thogorina I. 60. Thothotpu II. 48.

Thubal I. 60.

Thukydides III. 356. Thutii 11. 153.

Thyras 1. 60.

Ti II. 58, 65.

Tiresias 111. 291, 446. Tisikrates III. 360. Titi-Anu II. 88.

Tityas HI. 341, 446. Tleptolem HI. 377. Tobiasz ojciec IL 366. Tobiasz syn II. 366. Tograi 11. 427.

Togrul-Beg III. 36. Tomadhir II. 427.

Tomasz św. 1. 204.

Toza książę I. 302 : 3, 57. Triptolem III. 377.

Troiłoś 111. 335. Tseng-tseu I. 232. Tseu-sse I. 232. Tszeng-miao I. 236. Tszeu-hi I. 232. Tszoang-tse I. 233. Tszu-hi I. 231. Tszu-kong-tseu I. 227. Tszu-yuan-tszang I. 227. Tulsi-Das III. 123.

Tu-su 1. 233.

Tuti-i-Hind p. Khusrau. Tydcos 111. 332. Tyrrhenos III. 248.

U.

Uaboży 1. 151. U-kue-kong I. 227.

66, 69, 73, 75, 78, 446: 59,

Ulthes III. 295. Uni II. Cl. Upali 111. 135. Uri II. 387. Uryasz 11. 321.

V.

Valerius Messala III. 431. Valerius Poplicola 111. 406:

Varron III. 434.

Vasco de Gama II. 103. Verbiest I. 230.

Verres III. 388, 407: 33, 34. Vetius III. 307.

Vibenna III. 295.

W.

Wahyasdata III. 27.

Wakedi И. 428.

Wali III. 123.

Walide II. 449.

Walii książę III. 169, 219. Walmiki III. 102: 17.

Wassaf 111. 42 Wastakku III. 12.

Wasziszta III. 108.

Wauinisa III. 27. Weda-Wyaza III. 99, 116: 19, 27.

Wessely II. 384.

Widarna III. 27.

Wirgiliusz 111. 466: 79.

X.

Xenophon Ill. 356: 75. Xiznthros 11. 251.

Y.

Yuan-Yuan 1. 278.

Z.

Zacharyasz II. 344: 47, 66, 70, 73.

Zalikha p. Zulejka. Zamarraga 1. 158. Zarathustra p. Zoroaster. Zerwań II. 252.

Ziani Sebastyan 11. 481. Zohair 11. 427.

Zohak 111. 5.

Zoroaster II. 382; 111. 1,5-10, 12, 13, 19, 22, 23, 31, 38, 39, 46, 60, 94, 287. Zorobabel 11. 317: 49, 52. Zulejka III. 43, 122.

Zuzanna II. 372.

VI. Autorowie, uczeni i podróżnicy, cytowani jako źródła w niniejszem dziele.

A.

Abulfeda II. 397: 98, 420. Aelian III. 360: 80. Agatharchides II. 406: 8. Akerblad II. 36.

Alhwardt W. Tl. 397. Almeida I. 350 : 52. Ambrosch III. 257. Ampère J. J. II. 4. 30. Anakreon III. 354. Anders I. 46.

Anderson I. 388.

Anquetil-Duperron III. 39. | Aristoteles p. Arystoteles.

Armand II. 406.

Arnobiusz II. 178.

Arryanus III. 147. Arystoteles I. 166; II. 275, 428; Ш. 126, 303 : 57, 58, 60, 61, 63.

A pion III. 385.

Apoloniusz z Tyany II. 269. Appun I. 137.

Arcelin I. 45.

Aria Giuseppe III. 258. I Aristophanes III. 347.

Babin 111. 45.

Baker S. W. I. 75.

Balbi I. 51, 13J.

Baldo Bernardino Ill. 250.

Barré 111. 403.

Barthélemy opat III. 490 Barthélemy - Saint - Hilaire III. 91, 222.

Bastian III. 221: 22.

Bauer A. III. 18.

Bazin I. 233.

Beauvoir Cte de, I. 75, 203: Burke I. 75.

403.

403.

Bougainville, J. P. de 1.111: [ Cole H. H. III. 91.

Bourgeois ksiądz I. 14 Bourget Louis III. 250.

Bousquet George I. 291, 317: j Conder I. 350.

Cameron V. I. 75.

Сатрапа III. 257: 58, 81.

Canina Luigi 111. 247, 403.

Canino książę III. '257 : 58.

Carné, de III 221.

Cartailhac I. 46.

Catullus III. 443.

Cau^sin de Perceval I. 67; Delaporte L. 11. 202; 111. IL 397: 98.

Gaylus, hrabia de III. 445.

Cernuschi I. 246: 17, 365:

67, 69.

Chabas II. 3, 36, 44.

Chaillé-Long I. 75.

Champollion 1. 64; II. 3, 4,

36, 96, 140, 258, 325.

Ghampollion-Figeac 11. 3.

Chantre О. I. 13, 37.

Chardin J. 111. 21, 53, 61,

66, 69.

Charmes G. II. 3, 341.

Charnay D. I. 137: 68, 74.

Chevreul III. 222: 36.

Ghristol I. 13.

Christy H. I. 13, 16.

Cicero M. T. p. Cyceron.

Clapperton I. 85.

Clarke W. III. 403.

Clermont-Ganueau IL 155.

Cockburn-Thomson J. III. 91. I Drake II. 329.

Colebrooke H. T. III. 91, j Dubeux III. 21.

Duemiehen II. 9, 36, 397. Du Halde J. В. I. 203.

221:-23, 33, 40.

! Collie I. 233.

Collignon M. III. 309 : 28. Dumont A. III. 309 : 22, 28. Compiègne Marquis, del. 75, I Dumont d Orville I. 111.

DunckerMax I. 69; III. 1, 21.

Dupont E. I. 13.

Conestabile III. 247: 50. 57, | Durand III. 222 , 309, 403.

Dureau de la Malle II. 155. Dussieux III. 21.

96, 99.

Constancio I. 168.

Conze A. III. 309.

Cook I. 115: 20, 33.

Cosmas Indicopleustes 111. | Dyonizyusz z Halikarnasu 152.

CosteX.P. 11.397; III. 21,53.

Cotteau E. I. 291; III. 91.

Cousin V. III. 91.

Crawfurd I. 112: 25.

Crévaux Dr. I. 137.

Cunningham A. III. 91, 147:

48, 56, 60.

Curtins E. I. 68; II. 315; 111.

309.

: Cuvier 1. 53, 55.

¹ Gyeero III. 284, 309: 66, 75,

79, 88, 400.

86.

Faber X. E. I. 203.

Fa-Hian HI. 153,

Faidherbe g-al. I. 48, 66, 85. Falconieri III. 444.

Fennelosa I. 388.

Féraut III. 223.

Fergusson I. 13; II. 288, 456. Filon z Byblos II. 179. Diodor Sycylijski 1. 166; II. Fiorelli III. 454.

3, 4, 9. 32, 44, 130: 32, 203: Flandin HI. 21, 53.

It, 12, 410: 15, 16; 111. II, ! Flavius Arrianus I. 204.

Athenagoras III. 352. Atheneus III. 286, 309 : 65, 90. Attiret I. 270.

Audsley 1. 291.

Augustyn św. I. 68; II. 178. Austin I. 13.

Averac, d' II. 155.

Aymard I. 14.

Aymonier III. 223.

K.

91.

Bellynek ksiądz I. 53. Benfey I. 65.

Bergmann F. G. Hl. 1. Berington II. 397.

Bernal Diaz del’ Castillo 1. 137.

Bernasco I. 78.

Bernier II. 455.

Bernouillv III. 403.

Berosus II. 211: 12, 17, 21, 23, 44, 10, 52, 67, 82, 84. Bertolozzi Tommasi IIГ. 444. Bertrand I. 45.

Beugnot II. 341.

Buelé II. 155 : 98 - 200 : 3, 11; III. 247, 309, 403. Beulloch I. 173 Biart L. I. 13.

Bindseil III. 247.

Bing 1. 380.

Biot II. 5.

Birch H. 36; III. 247, 309,

Bleck I. 78.

Blogg II. 341.

Blosseville de I. 123. Blumenbach I. 55.

Boeticher I. 65.

Bohlen P. 1. 67; Ш. 91. Boissicr Gaston III. 247: 88,

Bonstetten I. 46.

Bory de Saint- Vincent I. 55. Bosman I. 80, 83, 97.

Botta II. 211: 32, 59, 83. Boucher de Perthes I. 13, 14.

15.

Bouillet III. 223. Bouillevaux III. 222. Boulard II. 397.

61.

Bowes I 291.

Bracci III. 435.

Bradford I. 137. Braunschweig 1. 137.

Breton E. III. 403.

Brizio I. 13; III. 450.

Broca I. 20, 55.

Brogniart I. 336.

Brugsch H. I. 64, 65, 67, 69;

II. 3, 4, 9, 36, 41.

Brunet de Presie IL 3. Brunn III. 247: 57, 305: 9. Bunsen I. 65; II. 3—5. Burckhart IL 328.

Burdo A. I. 75.

Bnrnouf E. IL 258; III 1, 6, 91.

Burton II. 329.

€.

126.

107.

Damas, Cte. de 1. 291. Damascius II. 267. Darmsteter James Ill. 1, 6. Daux A. II. 155.

David ksiądz I. 203. Daviller Ch. II. 397, 476. Davis I. 233; II. 155, 329. Decimus Silanus II. 181.

Delattre 11.237; III. 1.13-15. Delitsch F. II. 214, 341. Detnmin Aug. II. 3. Dempster III. 247 : 50. Denham Dixon I. 75, 85. Dennis III. 247.

Desmoulins I. 55.

Desor I. 45, 46.

Diard P. III. 222.

Didot II. 3, 211.

Dieulafoy III. 44, 45, 54, 57.

18, 21, 47, 147.

Dion Cassius 11. 358. Dius II. 179. Domenech I. 151. Doudart de Lagrée 221: -23.

Du bard I. 291.

Dyodor p. Diodor.

Dyogenes Laercyusz III. 370.

III. 248.

[ Ebers G. II. 3, 4, 36, 44. Eckstein, d' 1. 66, 67: IL 315. Edwards I. 51.

Eichorn I. 70.

Eisenlohr IL 44.

Ellis W. I. 111.

Entrecolles ksiądz, d' 1. 284:

Erskine III. 168 : 71, 75.

; Escayrac de Lauture, Cte. d’

I. 203.

j Escliyles III. 469.

Eudoxyusz III. 6.

Eunapios 111. 439.

Eurypides HI. 366, 464. Euzebiusz II. 14, 179; HI. 15.

! Euzebiusz S. 1. 53.

Ewald I. 65, 68, 71, 72; 11. 183.

Ezechiel IL 181, 205.

F.

J Fleischer II. 397.

I Foissac I. 51.

Forlivosi ksiądz III. 257. Fortunati 111. 447.

III. Fouqué III. 310: 11.

Fox Talbot II. 259. Franck II. 341.

208.

Hochstetter I. 4o.

Hoffmann Dr. I. 336 : 4.’.

Hollard I. 51.

Holstenias Łukasz III. 443. Ker Porter III. 53, 63.

; Homer I. 118; II. 42; III. Keyset- de I. 339. 312: 16, 17, 63, 64.

Hommaire de Hell III. 21.

Hommel II. 214.

Horacyusz III. 287, 404.

Hostmann I. 45.

Hotz I. 61.

Houssaye H. III. 309: 79, Ко III. 223.

Koben I. 46.

Koner W. III. 309. Hübner baron 1. Ill, 203: Körner F. 1. 75. 55, 91.

Hue E. R. I. 203.

Humboldt A. I. 138: 74.

Hypsikrates II. 179.

Lagrée p. Doudart.

Lambert ksiądz I. 51. Laudesque 1. 20.

Lanzi 111. 250.

La Perouse 1. Ill: 15, 22. Lapeyrère A. de I. 291. Jacquemart A. I. 203 : 91, Lartet V. E. 1. 13, 16, 20, 22.

341: 75 ; II. 3; III 88.

Jahn Otto II. 341; 111. 278, Lassen G. 1. 67; II. 258;

III. 91.

] Latham R. G. 1. 51.

372

327.

44.

75.

François Alessandro III 257:

58, 79, 92, 334.

Fresnel F. II. 397: 98.

Ftlszli H. H. III. 309, 403.

44.

Gallian II. 44.

Garcillasso de la Vega 1. 189: 97.

Garcin de Tassy III. 91. Gamier Francis III. 221: —23. Gamier Leon III. 221. Garrigou I. 13, 41.

Gau III. 403.

Gaudry A. I. 13.

Gaussin J. B. I. 111.

Geiger Abraham II. 341. Gerdy I. 55.

Gerhard III. 278, 309: 22. Gerspach III. 309 403. Gervais P. I. 13.

Gesenius II. 155 : 83.

Gierke Dr I. 388 : 94. Gliddon I. 51.

Gobineau Cte. III. 21.

Goblet d’Alviella III. 91. Golini III. 257: 95, 96. Gomara I. 173.

Gonse L. I. 291, 388.

Gorceix III. 311.

Goyer de, I. 339.

Gozzodim hrabia III. 258. Grad G. I. 75.

Graetz Dr. II. 341.

Grant J. A. 1. 75.

Grey G. 1. 111.

Grossier ksiądz 1. 203. Grotefend II. 258.

Grube I. 16.

Gualtieri I. 298.

Guattani III. 445.

Guérin Victor II. 341.

GuhI E. HI. 309.

Guignaut I. 67; III. 91. Guillart d’Arcy I. 233. Guillaume II. 315.

Guimet 1. 291.

Gutschmid A. II. 211.

H.

Hale I. 111.

Halévy I. 71.

Hall G. F. I. 137.

Hamilton Smith I. 111. Hammer-Purgstal III. 21, 42. Hamy I. 21, 22, 47. Harmand Dr. III. 221: 23. Hartmann I. 45, 64.

Hasskarl I. 111.

Heber biskup II. 460: 63. Heeren I. 72; II. 155.

Helbig Wolfgang III. 247 : 49, 57, 88, 303:-5, 16, 403: 56. Hellanicus I. 66; III. 218. Henderson II. 329. Hermippos 111. 6.

Herodot I. 35, 60, 66, 68,

II. 3, 4, 8, 12, 24, 32,

44, 47,    51, 70, 76,

79, 95,    211: 12, 23,

!    33, 37,    43, 44, 66,

72,75,    84,329,402:

14; III.    12,14-18,

23 - 26,    , 51, 248:

302 : 23.

Hessemer I. 397.

Hesykliius III. 363.

, Hezyod III. 4.

Hieronim św. I. 53.

Hincks II. 36, 259. Hiuen-Thsang III. 91, 156,

Houssay III. 45.

403.

Howitt VV. I. 111.

1.

Ibn-Dżobatr II. 477. Ibn-Khaldun II. 397: 98, 429. Inghirami III. 247.

Intercetta I. 233.

Irby I. 46; II. 183.

J.

309 : 22.

Jamblichos II. 13, 19, 25.

¹ Janneau III. 223.

Jaque, Cristoval de III. 222: 31, 36.

Jessup II. 28.

Johnson II. 328.

Jomard I. 168.

Jost J. M. II. 341.

Joubert Dr. III. 221: 22. Jovy Ernest II. 315.

Józef historyograf II. 242.

! Julian Afrykański II. 73. Julien Stanislas I. 233: 34;

III. 91, 156, 2.3.

Junius III. 309 : 55, 403. Justyn III. 17.

Juwenal III. 276.

14.

Kâempfer J. E. I. 291. Kazwini II. 406.

Keil II. 341.

Keller I. 33, 37.

Kennedy III. 222. Kephation III. 15.

Kingsborough 1. 172. Kirby Green II. 329. Kirkor I. 32.

Klaproth H. J. I. 208 : 91,

Klinias II. 7. Knox R. I. 51.

Kortez Fernan I. 171: 74, 87. Krafft II. 341.

Krapf 1. 80.

Kremer v. I. 71.

Ktezyasz II. 212: 70, 82, 84, 318; III. 14, 15, 17, 24. Kurz I. 223.

La Selve E. I. 75.

Latouche II. 341.

Lau 111. 309.

Layare II. 211: 27, 28, 34, 59, 64, 65, 80, 83, 310; III.

Layrla J. I. 291.

Le Bon Dr. G. II. 397.

! Le Brasseur du Bourbourg

1. 174.

Lecoté С. I. 75.

Leemans II. 3, 4, 36.

Le Hon I. 13.

I Lenormant Gh. I. 65; II 36; III. 278, 322.

Lenormant Fr. I. 48, 51, 58,, 65 -72 ; II. 3, 155, 211: 14, 17, 18, 37, 64, 315: 97; III. 1, 6, 14, 15, 21, 91, 247. Leonidas III. 383.

Lepsius I. 66, 85, 139; 11. 3-5, 36, 48, 78, 79; III. 250.

Lerneur II. 7.

Lesson I. 85.

Lettonne III. 309, 403.

Lévy V. A. II. 155.

Lindau R. I. 291. Lindenschmidt I. 45.

Link I. 55.

Linneusz I. 55.

Livingstone D. 1. 75, 96, 97. Liwiusz Tytus 111. 253, 431. Loft us II. 211: 28.

Longperier de II. 61, 259. Lorillard 1. 168.

Lubbock J. W. J. 13, 46, 47,

Lucyan II. 182 : 88, 90; III.

309 : 61, 75, 79, 83, 94. Ludewig H. E. I. 137.

Luro Eliacin III. 221.

Luynes książę de II, 155:

63, 83; III. 326.

Lyell, sir G. 1. 13, 14.

Ł.

Lepkowski J. I. 33.

M.

Mac Kinlay I. 75.

Mallei Scipio III. 250. Magalhaens I. 262.

Makkari II. 397.

Makrizi II. 476.

Malcolm John 111. 21. 91. Maltebrun I. 65.

Mamet III. 311.

Manethon 1. 69; 11.3-6,30,

46-48, 51, 52, 70-75, 88, | Munk II. 341.

99, 100.

Manni D. M. 111. 438.

Marche A. I. 75.

Marco-Polo I. 203 : 4, 305.

Mariette I. 68, 69; II. 3, 4,

14, 17, 36, 47, 49, 56, 74,

79, 81, 82, 91, 94, 96, 108:

II,    21, 31, 48.

Marinier X. I. 137.

Marquette I. 165.

Marryat J. 1. 203.

Martha Jules III. 247, 403.

Martialis III. 276 Martin W. A. P. 1. 203.

Maspero G. I. 64, 65, 67, 69,

72; II. 3, 4, 14, 21, 35,

36, 50, 51, 57, 61, 86, 90.

94, 111: 17 21, 24, 55, 214:

18, 315; III. 1, 14, 21.

Mau III. 403.

Maury Alfred III. 91, 250.

Mazms III. 403.

Medhurst I. 242.

Megastenes III. 150: 54, 55.

Meignan V. I. 203.

Menander z Efezu II. 179.

Menant И. 211: 21, 59, 64;

III.    1, 21.

Microbius III. 439.

Mignot E. II. 155.

Mikołaj z Damaszku III. 151.

Milet de Mureau I. 111.

Milling James III. 278 Mochus II. 179.

Moerenhout I. 111.

Moffat I. 97.

Mojżesz I. 51, 52, 54, 57, 58,

60-62; II. 385.

Mojżesz z Khorene II. 217:

23, 318.

Molina I. 141.

Mommsen III. 250: 57, 420.

Monaco Domenico III. 403.

Montfaucon de III. 390.

Morelet A. I. 137.

Mortillet A. de I. 13.

Mortillet G. de I. 13, 16, 22,

23, 25, 38, 46, 47; II. 2 8. Palma di Cesnola II. 194.

Palmann I. 47.

Panofka III. 278, 322 : 24. Park I. 80.

Mouhot Henri III. 221:—23, 31, 39.

Moura III. 221: 23.

Moustier I. 75.

53.

Oppert I. 46, 62, 67; IL 211: ; Prokop IL 178.

Propercyusz III. 307. Prudeutius III. 421. Prutz H. IL 155. Ptolemeusz IL 9. Pythagoras II. 266.

Parvillée L. III. 21.

Movers I. 47, 48, 68, 69, 71; ^ Pasqual de Gayangos II. 397.

II. 155 : 83.

Müller D. H. II. 397.

Müller Edouard III. 309.

Müller F. I. 51.

Müller Max I. 62; III. 91.

Pauzaniasz III. 292, 309: 15, 16, 60, 400 : 46.

Müller Ottfried III. 247: 57, I Pavie I. 233.

95, 312.

Müller-Wieseler III. 403.

22,

Rougé, A. de I. 65; II. 3, 4, 14, 36, 41, 177.

Rougé, E. de IL 36. Pritschard I. 13, 55, 67, 111. j Rougemont I. 47, 69. i Prokesch-Osteu A. IL 3.

Rousselet IL 460; III. 91,

79.

14.

Münter IL 155, 258. Muradżea-Ohsson II. 469. Murphy IL 442 : 43, 69

Nadaillac Marquis, de I. 1 !, 137.

Nagler G. K. III. 309, 403. Neis Dr. III. 223.

Nicefor III. 438.

Niebuhr IL 257; III. 53, 295. Nikomachos III. 363.

Nillsson I. 14, 36, 46, 47. Noël I. 233.

Noël des Vergers III. 247:

50, 57, 92, 307.

Noevius III. 434.

Nöldecke III. 67.

Norden F. IL 3.

Norris 11. 211: 59, 397; 111.12. Nott I. 51.

O.

Oldfield I. 127.

Olivieri III. 250.

Omalius d'Halloy, d" I. 51, 14, 18, 30, 43, 58 - 60, 75, 310: 17; III. 1, 6, 14, 15, 21, 26, 46.

Orioli III. 257: 58.

Osburn IL 36.

Osiander IL 397: 98.

Oswald F. S. I. 137.

Oven Jones IL 397; III. 21,

91.

Overbeck III. 309. Owidyusz III. 464 : 66.

P.

I Passeri III. 250. Pausanias p. Pauzaniasz. Pauthier G. I. 203 : 33.

j Perrot G. IL 3, 211, 315: 36; ! III. 403.

Peschei I. 46, 65, 85.

Petroniusz III. 467.

Pfitzmeier I. 328.

Philostrates III. 439.

Pichardo I. 172.

Pickering G. I. 51.

Pictet A. III. 1, 91.

Pietschmann II. 13.

Pinches II. 245 : 64.

Place Victor II. 211: 32, 83, 88, 92.

Platon I. 166; II. 7; III. 357.

Plinius Cai'us Secundus p. Pliniusz.

Pliniusz II. 4, 9, 78, 246: 69, 406: 75; III. 6, 253: 58, 61, 64, 309: 52- 54, 57, 59, 62-67, 69 -74, 76-82, 87-89, 91, 94, 400 : 3, 8, 24, 28-32, 34, 37, 38, 66-68, 79, 83.

Plutarch III. 248, 309: 59, 61, 62, 66, 67, 70, 72, 74, 94.

Pococke III. 397: 98.

Polibiusz IL 167: 75.

Portiryusz IL 179.

Pott I. 51, 62, 65, 72.

Princeps III. 147.

Prisse II. 40.

Prisse d’Avennes IL 397.

Ч-

Quatrefages, de I. 21, 51-53, 55, 111. Quintus-Curtius II. 276. Quintylian III. 430: 79.

К.

Rammohun-Roy III. 202. Ram-Raz III. 91.

Rancoureil opat III. 445. Rask II. 258.

Ratte III. 223.

Ravaisson III. 257: 88. Rawlinson G. I. 67, 72; II. 211: 18, 58, 59, 72, 397; III. 14, 21, 26, 48.

Rawlinson H. II. 245 : 59 Rayet III. 309.

Raynal III. 213.

Régamay I. 401.

Reinaud 11. 472.

Rémusat, Abel de I. 203: 31, 33, 325: 85; III. 91, 22Ł-23. Renan E. I. 48, 51, 6)—69, 71, 72; IL 139, 55-78, 83, 84, 89, 341: 97; III. 6. Renier Léon III. 448. Reuchlin IL 361.

Reusch F. H. I. 13.

Réville Albert IL 341.

Rezius I. 46, 55. Ribadeneyra III. 221: 35. Ribeiro I. 14.

Rich IL 282.

Ritter I. 84.

Robiano, E. de I. 137. Robinson E. IL 341. Rochechouart, Gte. de I. 203. Rochette Raoul III. 247, 309, 403 : 46.

Rondet III. 222.

Rosa Pietro III. 447: 48. Rosellini II. 36.

Rosny, de I. 158.

Rossi IL 36.

Roth III. 91.

211.

; Roussin A. I. 291. i Rudesmo Salvado I. 111.

I Rutilius Numatianus III. 308.

S.

Saalfeld III. 247.

Sacy p. Silvestre de Racy. Salluśtyusz IL 180. Sanchoniaton I. 69 ; IL 155:

Sarzec, de II. 211: 20, 78. Saulcy, de I. 46 ; IL 36, 155: 83,211:59, 341:84,88,393; III. 12, 21.

Sayce I. 67, 71; IL 264, 315: 30-32.

Schaebel I. 51, 53. Schiapparelli IL 36, 55. Schlegel A. G. III. 91. Schliemann 111. 309: 11, 12,

Schmerling I. 13. Schoebel III. 1. Schoolkraft I. 137: 51. Schortland I. 111. Schott I. 233.

12.

246.

Schrader I. 67, 71; II. 218: 30; III. 14.

Schultens A. II. 397: 98. Schwartze I. 65. Schweinfurth G. I. 75, 78, 80, 84.

Scrieck, Adryan van III. 250. Semper III. 263.

Sharpe II. 3.

Siebold F. I. 291, 325: 84, 85. Sillig Julius III. 309, 403. Silvestre de Sacy A. J. II.

36, 397.

Simon I. 247.

Simonin L. I. 137.

Siret Ad. III. 309, 403.

Skane II. 329.

Siane II. 397.

Sloth I. 233.

Smith I. 98; II. 218, 329: 32; III. 14.

Soldi-Emile I. 137: 93; II. 3; III. 221: 33.

Speke J. H. I. 75, 84, 96. Spiegel II. 258; III. 6, 14,15. Sprenger I. 71.

Stanley II. 183.

Stephani III. 257.

Strabon I. 47, 68, 166; II. 4, 9, 41, 78, 93, 95, 205 : 68, 70, 71, 406 : 8, III. 12,147, 258, 308 : 9, 53, 57.

Stuart Mill I. 326.

Stuart Poole I. 65.

Suckau W. II. 155.

Suetoniusz III. 484. Szaharistani II. 416.

T.

Tacyt HI. 294, 308. Tavernier II. 455.

Taylor I. 28, 47; II. 279. Tcheng-Ki-Tong I. 203. Texier II. 315; III. 21, 53. Theodotes II. 179.

Thomas II. 283.

Thoms I. 233.

Thomson I., I. 36, 45, 203;

II. 155 : 80.

Thorel Dr. III. 221: 22. Thunberg I. 93.

Titsingh I., I. 291, 327: 85. Tocqueville, A. de I. 137. Tod III. 91.

Tournai I. 13.

Toutain P. I. 137.

Troyon I. 33.

Tuckey I. 98.

u.

Ujfalvy, de III. 21, 85. Urlichs III. 403.

Ursel, C. d’ I. 137.

V.

Valle, Pietro della II. 257. Varron III. 387.

Vater I. S. I. 137: 39. Velleius Paterculus III. 432. Verrius Flaccus III. 364. Virchow I. 46.

Virey I. 55.

Visconti III. 451.

Vivian I. 23.

Vivien de Saint-Martin III.

91.

Vogt C. I. 13.

Voelkel III. 221.

Vogüé, M. de I. 69; II. 3, 155:

83 , 93, 341: 88.

Volney III. 1, 15.

Voltaire I. 234.

W.

Waddington II. 163. Wagenaar I. 399.

Wakai I. 388: 89.

Wallis I. 115.

Ward W. III. 91.

Watson I., I. 255.

Wellcker II. 55; III. 339. Wellsted I. 406.

Werner R. II. 203, 291. Westergaard I. 258 : 59; III.

Westropp H. M. I. 13.

Wette, de II. 341.

Whitney I. 14.

Wiener С. I. 137: 93, 96. Williams g-ał. III. 44.

Wills I. 75.

Winckelmann III. 278, 352. Wirgiliusz III. 253. Witruwiusz III. 261: 62, 387, 442: 46.

Witte, J. de III. 247: 78, 309:

22, 28, 40, 403.

Worsaae I. 13, 36, 46. Wright W. I. 45; II. 315: 29. Wujek Jakób ksiądz II. 341. Wusthof, Gerard van III. 221.

X.

Xanthos lydyjski III. 6, 17,

Xenophon II. 233 : 39; III. 21, 24.

X.

Young II. 36.

Z.

Zannoni I. 13.

Zawisza J. I. 16.

Ziemięcki T. I. 13, 32, 48, 49, 51, 68; II. 208.

Zweifel I. 75.

YII. Artyści.

A.

Abron p. Habron.

Adrobios III. 388.

Aetion III. 374: 78, 79, 400. Agasias III. 422. Agatharchos III. 357: 60. Agatopus III. 492. Aglaophon I., Ill, 355: 58. Aglaophon II., Ill. 361: 62. Agnolo Gaddi II. 480. Albano III. 473.

Aleksander Ateńczyk III. 463. Alkamenes III. 356. Alkisthene III. 389.

Amandus III. 492.

Amasis III. 336.

Amphion III. 374: 78, 81, 85. Amulius III. 438.

Andokides III. 338 : 40. Androkydes III. 367.

I Angelico, Fra I. 389; II. 480;

III. 362.

Antenorides III. 369. Antidotos III. 368: 73, 74. Antiochus III. 492. Antiplulos III. 374: 15, 83. Antistius p. Aterius.

Antonin cesarz III. 439. Antyochus III. 435. Apaturyos III. 387.

Apelles III. 309: 55, 63, 67-72, 74-87, 98, 400 : 37, 38, 65. Apollodoros III. 361:—63. Apollonios III. 422. Archelaos III. 422.

Ardikes III. 353.

Aregon III. 353.

Arellius III. 435.

Aristarate III. 389.

Aristeas III. 422.

Aristides III. 368:-70, 74, 99, 431: 32, 34.

Aristodemos III. 374. Aristolaos III. 368: 71, 72. Ariston III. 369. Aristophones III. 355: 57, 59.

Arkesilaos III. 360.

Arkesilas III. 422.] Asklepiodoros III. 368 : 72, 81, 85.

Astheos III. 350.

Aterius Labeo III. 437: 38. Athenion III. 374: 78, 79. Atticus p. Priscus.

Attiret I. 282.

Austin II. 455.

В.

Bakenkonzu II. 107. Banko I. 339.

II.

34.

32.

98.

I Hohitsu I. 395.

Hokkei I. 384: 98, 401. Hokusai I. 301: 84, 97—401. Hygienon III. 353. Hyperbion III. 322. Hyskliylos III. 338 : 40.

Barbedienne I. 369. Barberi III. 445.

Bellini Gentile II. 481. Beseleel II. 387. Bokusai I. 370. Brancalcone Francesco 481.

Brietes III. 371. Bularclios III. 354. Buntszhio I. 375.

€.

Calenus Canaleius TIT. 492. Callot III. 472.

Castellani II. 87.

Castiglione I. 282.

Christofle I. 369.

Clouet III. 79.

Corbilius III. 435.

Coreggio I. 372; III. 362: 98, 99, 443 : 82.

Cornelius P. III. 492. Cornelius Pinus III. 438.

I>.

Daedalos p. Dedal.

Damon p. Demon. Damopliilos III. 361:—63, 430:

David III. 473.

Dedal III. 352.

Deme I. 370.

Demetrios III. 434. Deme-Żioman I. 370.

Demon III. 367.

Dibutades III. 352 : 53. Dinias III. 353.

Dionysios malarz III. 357: 60, 61, 435.

Dionysios rzeźbiarz III. 422. Donatello II. 480; III. 240. Dorotheos III. 438.

Drewet II 113.

Duris III. 341.

Cyognetus III. 439. Dyoskurydos III. 487.

F.

Eiszi I. 397.

Ekhion III. 374: 78. Enodus III. 492.

Ephores III. 367: 79, 85. Epiktetos III. 338 : 40. Ergotimos III. 279, 334. Erigonus 111. 388.

Euchir p. Eukhir.

Eudemos III. 360. Eugrammos III. 305. Eukheros III. 334.

Eukhir III. 305 : 52, 53. Eumalus III. 439.

Eumaros III. 353: 54. Euphranor III. 368: 69, 72, 87, 439.

Euphronios III. 340 : 41. Eupompos III. 367: 68, 74, 98. Euxenidas III. 368: 69, 74. Evenor III. 361: 62, 04.

F.

Fabius Pictor III. 430 Fabullus p. Amulius. Fan-hien I. 281.

Fidyasz III. 240, 339. Florentinus III. 492.

Fo-gen I. 337.

Fontana Domenico 111. 453. Froment-Meurice И. 87.

G.

Gekkei I. 396.

Gentile da Fabriano II. 480. Ghigenoi I. 401.

Giogi I. 337.

Giorgion III. 482.

Giotto II. 480; III. 308 : 62,

Glaukion III. 378.

Glykon III. 422.

Gorgasos III. 361: 62, 430: 34. Gorodayu-Szonsui I. 339. Goroliatszi I. 340.

Goroszitszi I. 340.

Goszin I. 396.

Gotaba-Tenno I. 296. Goto-Saitsziro I. 340. Guaiyuno I. 363. Guakiyo-Rodżin I. 398.

II.

Habron III. 368: 72. Hadryan cesarz III. 439. Harunobu I. 396, 400. Helena III. 389, 446. Hermogenes III. 336. Hidari-Zingoro I. 353: 61, 64. Hieron III. 340.

Hilarius III. 439.

Hiram-Abif II. 388.

Hiroszige 1. 395: 97. Hiszikawa Moronobu I. 391 : 94, 400.

I.

Iktinos III. 356.

Insziraga I. 389.

Irena III. 389.

Issen I. 395.

Itszio I. 390 : 94, 97. Iwaza Mataliei I. 393. Iza-Mohamed II. 460: 63.

J.

Jaja p. Lala.

Jalubi II. 445.

Jan z Udiny III. 442.

K.

Kaifiatullah II. 464. Kakhrylion III. 341. Kakyemon I. 340.

Kalades III. 378.

Kallikles III. 387.

Kallikrates III. 356.

Kalypso III. 389.

Kanaoka I. 358: 78, 89, 90, 95. Kano Masanobu I. 392.

Kano Motonobu 1. 392: 95. Kano Naonobu I. 393.

Kano Takanobu I. 392. Kao-hiao I. 242.

Karmenides III. 373. Kato-siro-uye-mon I. 337: 39. Katsukawa Sziunszo I. 396:

97, 400.

Keisai I. 368.

Kei-sai-yei-sen I. 401. Kephissodores III. 367. Keramos III. 322.

Khares III. 332.

Kharmades III. 353.

Kidyas III. 367, 434: 37. Kimon III. 354.

Kinkozan I 338.

Kiosai I. 398.

Kiyonaga I. 397.

Kiyonobu I. 400.

Kleanlhes III. 353.

Kleoktus p. Kletas. Kleomenes III. 422. Kleopliantes III. 353. Klesides 111. 385.

Kletas III. 429.

Klitias III. 279, 334. Klityas p. Klitias. Kobo-Daiszi I. 362: 89. Kolates III. 358.

Kora III. 353.

Koren I. 339.

Korin 1. 338: 70, 94-96. Koroebus III. 323 Kozę p. Kanaoka. Krateros III. 388: 89. Kratinos p. Krateros. Kraton III. 352 : 53. Ktesidemos III. 374: 75. Ktesilaos III. 356. Ktesilochos III. 386. Kuen-u III. 242.

Kuzan Miyagawa I. 342.

Ł.

Łaja p. Lala.

Lala 111. 435.

Lasimos III. 350.

Leonard p. Leonardo da Vinci.

Leonardo da Vinci I. 372: 89;

III. 398: 99.

Leonidas III. 373. Leonthiskos III. 385.

Lucius Mallius III. 439. Ludius młodszy III 435: 48, 51, 79.

Ludius starszy III. 354, 428: 29, 37.

Lysippos III. 367: 82.

Ł.

Łukasz Ewangelista św. III. 438.

M.

Mandrokles III. 355. Mantegna II. 480.

Maratta Carlo III. 443. Martin Klaudyusz II. 464. Martin starszy 1. 334. Masaccio I. 389; II. 480; III. 362: 98.

Masanobu I. 400.

Masolino da Panicale II. 480. Matahei p Iwaza.

Meitszio I. 391.

Mekoplianes III. 368: 71, 72. Melanthius III. 368:—71, 80, 85, 88.

Metrodoros III. 59,388,431:32.

465.

Panphaios III. 341. Panthaeus III. 336.

Papias III. 422.

Parrhasios III. 279, 341: 58, 61, 62, 64- 67, 73 , 81, 98, 437: 65.

Pasias III. 388.

Pasiteles III. 422.

Pausias III. 359: 68-72, 87,

Pauson III. 360: 61, 401. Perseusz III. 386 : 87. Perugino I. 389; II. 480; III.

Phidias III. 356: 57, 98, 469. Philiscos rzeźbiarz III. 422. Philiscus malarz III. 435. Philokhares III. 388. Philokles III. 353. Philoxenes III. 374: 75. Phryllos III. 361: 62. Polygnothos III. 290: 92, 339 :—41, 55, 57-61, 71,98, 99, 400: 46, 64, 65, 69. Polykles III. 422.

Polykletes 111. 356 : 98. Praxiteles III. 367: 74. Primus III. 492.*

Priseus Atticus III. 438 : 66. Protogenes III. 374:—78, 80, 81, 88, 400.

Publius III. 438.

Pyreikos 111. 387.

Pyrguteles 111. 382.

Python III. 350.

Miagawa-Tsziosziun I. 396.    |

Michał-Aniol I. 372; III. 240, 308 : 99, 401.

Mimpei I. 339. Minamoto-no-Nobu I. 296, 389.

Minoda Choriżo I. 342. Miotsziny I. 334.

Mitsunobu I. 392.

Mitsuoki I 377: 93. Mitsuyoszi I. 394.

Miwu I. 370.

Mnesilaos III. 356-Moknihuitzin I. 187. Morikaghe I. 340.

Moronobu p. Hiszikawa. Motomitsu I. 390. Murata-Szozaburo -Kunihissa

I. 367.

Mykon starszy III. 339 : 40, 57, 59, 60, 89, 98, 465. Mykon młodszy. III. 363. Myron III. 356: 98.

X.

Namping I. 394.

Naukrates III. 375.

Nealkes III. 370: 76, 87, 88. Nearchos III. 389.

Nefer II. 62.

Neseas III. 361: —63. Nicearchos III. 378.

Nikanor III. 360.

Nikeros 111. 369.

Nikias III. 368: 73, 74, 437:

6S.

Nikomaclms III. 373:— 75, 400 : 35.

Nikophanes III. 368: 71, 72. Nikostenes III. 335 : 38, 40. Ninsei I. 337.

Nomino-Sukune I. 336: 62. Novius Plautius III. 444.

O.

Ogata Kenzan I. 338: 39. Okio I. 396.

Ouates 111. 360.

Ooliab II. 387.

Orcagna II. 138; 111. 292. Oribei I. 339.

P.

Pacuvius III. 432.

Pamphilos III. 362: 68- 72, 74, 79, 84, 85, 98. Panaenos III. 3j9 : 57, 60, 98,

434.

398’.

Quetzin I. 187.

Quintus Pedius 111. 436.

lt.

Rafael I. 372; 11. 480: 111. 379: 98, 99, 401: 42, 60.

Rembrandt I. 372.

Ritzuo I. 339: 70.

Riukei I. 370.

Rubens I. 372 ; 111. 398. Rufrenius Pictor III. 492.

Sabianus III. 492.

Santo Łukasz III. 438. Sauryas III. 352: 53.

Seifu I. 368.

Seimin 1. 368.

Semper III. 263.

Serapion III. 388, 434. Sesshia I. 380: 92, 95, 97. Siilax III. 355.

Simos III. 434.

Skopas III. 398.

Sodoma III. 379.

Sokrates III. 387.

Soldi HI. 233.

Somin I. 368.

Sopolis III. 435.

Sosias III. 341.

Sosus III. 391, 445.

Sozen I. 396.

Stephanos III. 422. Sukenobu I. 396.

Szinno I. 339.

Sziunro I. 397.

Sziunszo p. Katsukawa. Szo-toku-taiszi I. 362.

T.

Tadadoszi I. 370.

Tal os III. 323.

Tanyu I. 393 : 97.

Taun I. 368.

Teidżio 1. 368.

Telephanes III. 353. Theodoros III. 352. Tlieodotos III. 434. Theomnestes III. 378. Therimachos III. 378. Timagoras III. 336: 37,57, 60. Timanthes III. 361: 65—67, 99, 400: 65.

Timarate III. 360 : 89. Timarchides 1., III. 422. Timarchides IL, III. 422. Timokles III. 422.

I Timomachos III. 378: 89, 99, 435: 45, 68.

Timon III. 389, 446. Timonidas III. 332.

Titus A. III. 492. Tlepolemos III. 388, 434. Tleson III. 336.

Tobą Sożo I. 390 : 94. Tomihara I. 370.

Toyoharu I. 397.

Toyokuni I. 397.

Tożiro I. 337.

Tsanenobu I. 393.

Tsunetaka I. 390 : 91. Turpilius III. 438.

Tycyan III. 398: 99, 401.

U.

Utamara I. 397.

V.

Van Dyck III. 398. Victorianus III. 492. Vien III. 473.

Vinci p. Leonardo. Volcanius 111. 271.

W.

Weronez I. 372.

X.

Xenophantos III. 345. Xicch III. 184.

Y.

Yakum II. 431. Yaug-tse 1. 281. Yasunobu I. 393. Yosai 1. 384 : 98. Yosen 1. 395.

z.

Zeiszin 1. 398.

Zeuxis III. 279, 341: 61-65, 67, 80, 98, 400 : 65. Zilomantzin I. 187.

Zozetsu I. 391: 92.

У III. Pomniki, dzieła sztuki i wyrazy techniczne, odnoszące sic

do sztuki ¹).

447.

Amber p. III. 186: 88, 97.

Ambernath św. III. 165: 94.

Amenhotpu III. st. II. 128.

Ameniritis st. II. 130.

Amfiprostyl III. 414.

Amfiteatry III. 410.

Amfory III. 324: 36, 37, 39,

41-43, 49.

Amrit pom. II. 190.

Amru m. II. 433.

Anapanomenos III. 369.

Anceusz III. 383.

Ancusa Martiusa st. III. 424.

Andromeda III. 373.

Angkor r. III. 222.

Angkor-Thom r. III. 231.

Angkor-Waht św. III. 227:

28, 35-37 , 39, 46.

Anioła św. f. III. 414.

Anio Vetus III 408.

Antigona por. III. 377: 82. j Asmonejskich ks. gr. II. 391. ! Bajon św. III. 233.

Asaratos oikos III. 391.

Asklepios z córkami III. 372. ! Bajazeta m. II. 448: 49.

Atleta III. 364: 66, 73. Arabeski geometryczne III. Atrium p. Atryum.

Atryum III. 254: 64, 410: • 19, 48.

Arabo-perskie rysunki III. 79. Attycki skyphos III. 326. Arai-din-ka-DżOpra II. 452; j Attyckie w. III. 342.

Augusta d. III. 445. Archaiczny styl etr. III. 281. Augusta gr. III. 414. Archigallos kapłan III. 365, Augusta st. III. 426.

Azali st. II. 417.

Artystyczna porc, I. 341.

Aryadna opuszczona III. 462. Bachus III. 369: 78, 431: 32. Aryadny d. III. 462.

Aryballos III. 325 : 42, 45.    460:-62.

Arysane III. 325.

Arytaina III. 3;5.

Л.

Abbasa II. baz. III. 69. Abbasa II. gr. III. 68, 69. Abbasa IL p. III. 69. Abbotta pap. II. 33. Abencerragów s. II. 447. Absalena gr. II. 389 : 90. Abu-Dinian m. IL 4J4: 35. Abuzir pir. II. 57.

Achilles opatrujący Patrokla III. 341.

Achilles poznany przez Ulissesa III. 378, 459.

Achilles ścigający Troilosa III. 335.

Achmeda-ben-Teyluna p. II. 468.

Achmeta m. II. 449. Achmeta studnia II. 449. Acropolis III. 314.

Ad gallinas albas wil. III.

Adinath tirthankar 111. 206. Adżuntah gro. 111. 173. Aetos III. 317.

Aganta św. III. 167. Agryppiny st. III. 426. Ahhotpu gr. II. 87. Ahnejkane III. 69.

Ajax III. 367: 89, 435.

Ajax i Kassandra III. 357. Ajax na okręcie III. 362. Ajax wyrywający zbroję III. 365: 66.

Akbera f. II. 457. '

Akbera gr. II. 458: 59. Akbera p. II. 457. Akbery-Hammam II. 455. Aktor komiczny 111. 348. Alabastron III. 325. Alabastrowe w. etr. 111. 275. Aladyna br. II. 453.

Alapi II. 305.

Albani wil. III. 488.

Alego gr. III. 64.

Aleksander piorunujący III. 382.

Aleksander tryumfujący III. 382.

Aleksander wieńczony III. 382.

Aleksandra W-go por. III.

375: 77, 82, 437. Aleksandra II. kolos II. 131. Al-fresco mal. III. 355, 470. Alhambra II. 444:—47, 49, 68, 72, 73.

Al-Hamra p. Alhambra. Aligator I. 161.

Alkazar II. 444: 73, 79. Alkibiadesa por. III. 362. Alkibiadesa st. III. 424. Alkmena HI. 364.

Allées couvertes I. 28. Amaret-nu III. 70. Ambasadorów s. II. 444: 45,

47.

Apellesa por. III. 384. Aphrodity św. III. 364. Apollo III. 3.3.

Apollo Belwederski III. 397. Apollo i Daphne III. 463. Apollo Saurokton III. 445. Apollona św. III. 434. Apostołów k. 111. 59. Apostołów por. III. 438. Apoteoza Homera III. 422. Aqua Appia III. 408.

Aqua Julia III. 408: 9.

Aqua Marcia III. 408.

Aqua Tepula III. 408: 9. Arabeski II. 469; III. 83.

83.

Arabeski kwieciste III. 83.

III. 197.

437.

Argolidzki krater III. 325. Argonautów wyprawa III.

367, 434: 43.

Aristarcha por. III. 160. Aristrates III. 370.

Ark p. III. 65.

Arka przymierza II. 387. Arkezilaosa w. III. 334.

Arkhelaosa por. III. 382. Almeria Real 1. 334. Artemis III. 360: 75.

Artemizy św. III. 358: 82.

Asmonejskich ks. p. II. 391. Asoki kol. III. 177.

Assaksa św. I. 345 : 52.

J Assakura p. I. 357.

Assuta św. I. 351.

Astoreth św. II. 182. Atabega-szacha m. III. 70. Atargat św. II. 190.

A tempera mai. III. 355, 470. Ateńskie w. III. 338. Atesz-Gali III. 10.

Athena z lancą III. 337. Atlas unoszący świat III. 357.

Azyatyckie mu. II. 478. Azyatyckie w. III. 331: 32. Az-Zahra p. II. 442: 43.

It.

Babel wi. I. 54 ; II. 219: 20, i 43. 44, 70-72.

Babylonica peristromata II. 269.

I Bachanalie III. 349.

Bachantki i Satyry III. 375

Bachus i Aryadna III. 276,

Bachus i Faun III. 46'A Bachus na lwie III. 487.

Bainun z. II. 406.

*. ceramika, d. dom, etr. etruski, f. forteca, gr. grobowiec, gro. grota, k. kościoł, i. muzeum, nek. nekropolia, p. pałac, pag. pagoda,⁴ pap.

Bakheng r. 111. 227. Balustrada buddhyjska III.

160.

Bang św. III. 168: 69. Bankurobe st. I. 367. Barberini p. III. 443: 44, 89. Barkuk m. II. 431.

Barocco III. 209.

Bar-Robat III. 168.

Batrun t. II. 181. Battambang r. 111. 222.

Bela św. II. 281.

344.

j Cloisonnés I. 342.

Colonna, piazza III. 307. i Columbarium III. 450. Buddhy st. I. 273: 74, 96, Concordii św. III. 414. 363: - 66.

Buddhy św. I, 345.

Bulackie mu. p. Bulak.

Bulak mu. II. 3, 5, 35, 48, I Cucuinella III. 2j4: 65.

Curia Hostilia III. 431.

60, 59, 132: 42, 47, 53.

Buławy marszałkowskie 1.20. j Cybela na lwie III. 375. Buri-el-Bezzak II. 184.

Buteśa por. III. 360.

Byk w Tandżor III. 182, 205. Cylindryczne ski. III. 413.

Cyrki III. 410.

Cyrusa gr. III. 46, 65. Cystern pi. II. 446.

Czapki derwiszów III. 71. Czaori 111. 194: 98. Czar-Bagh III. 70.

I Czarnoksiężnik Theodoros III. 389.

III. Czarny m. 11. 453.

I Czatri II. 461: 62.

С.

Cacciatore, Tomba del 111. 288.

Gairu III. 157.

Caiusa Cestiusa pir. 111. 444. Campano etruskie w.

280.

Cardinale, Tomba del, III. j Czich-Mahal III. 213. 268: 87.

Castora i Poiluxa św. III. 435. ¹ Czil-Sutun III. 69, 76.

358.

369.

43,    472.

Cerber i Furye III. 276. Cerery st. III. 420 : 21. Cerery św. III. 362, 406: 30, !    32, 34.

Cestius most 111. 409. Cezarów p. III. 377, 445: 50. Cezarów św. III. 307.

Chapiteau composite III. 417. j Dai-butsu św. I. 363. Charon na łodzi III. 347.

Chorabim p. Kerubim. Chiaramonti mu. III. 307. Chimera III. 270.

Chiński mur I. 209.

Des Comares wi. II. 447.

Dewana-Khana III. 189. Dewani-Khas II. 455 ; III. I 197.

Dharmaka top. III. 163. Digh p. III. 197, 200.

Dionysos i Bachantki. III. 342.

Clelii st. III. 424.

Bucchero nero w. III. 276: j Cloaca maxima Ill. 254: 61, j Dirce uwiązana do byka III.

77, 79, 303: 5.

Bucephala por. III, 382. i Buddha-Lha I. 259.

462.

15.

Domki Latynów III. 414. Domus aurea III. 438.

j Drogi III. 409.

Drzewa oliwnego m. II. 430. Durgah m. II. 458.

Dwie Hesperydy III. 357. Dwie Nereid y 111. 472. j Dwóch sióstr s. II. 447: III.

313.

69.

Czil-Minar III. 48.

Czinili-kiosk II. 329. Czittor wi. III. 164

Dysputa o Przenajświętszym I Sakramencie III. 398.

Dziecko z gałką III. 270.

450.

Czterdziestu kolumn p. III,

69.

Cztery pory roku III. 447. ! Gzultri III. 192.

I Czunam II. 464.

Daghoby III. 157 : 58.

Booz kol. II. 191, 388. Boro-Budor św. III. 186. Botala kl. I. 259.

Bożek Pan III. 364: 77. Bóstwa morskie III. 390. Brama w Falerze III. 262. Brytyjskie mu. I. 388; II. 33^ 44, 82, 96, 132: 42, 58 220:-22, 24, 26, 28, 43, 65, 67, 69, 70, 77, 78, 80, 303: 29, 31, 36, 407; III. 275,

Bellerophon III. 483 : 84. Bellony św. III. 406: 30. Belusa gr. II. 271:—73. Beng-Melea III. 2 0.

Beni-Hassan gr II. 11; III. i Buddhy drzewo I. 5^. 317.

Beocki skyphos III. 326. Beockie w. III. 337. Berlińskie mu. I. i 88.

Betyl II. 189.

Bighe, Tomba delle 111. 286. Bihta III. 163.

Bikos III. 324.

Birsing-Dea p. III. 186: 90. Birs-Nimrud II. 273.

Biscuits I. 244.

Biszamona st. 1. 367..

Bitwa Aleksandra z Daryu-szem III. 375 ; 92, 93, 445:

87.

Bitwa Amazonek z Centaurami III. 359.

Bitwa Ateńczyków z Amazonkami III. 368.

Bitwa nad Granikiem III.

391.

Bitwa nad Nilem 111. 387.

Bitwa pod Issusem III. 389: Casa de la Culebra I. 178. 91, 445.

Bitwa pod Mantyneą III. 373. Cave-Towns I. 162.

Bitwa pod Maratonem 111. Cecylii Metelli gr. 111. 404.

Cefalu , katedra w. II. 139. Bitwa pod Phliuntem 111. i Cella III. 261, 414: 15.

Centaur Chiron III. 458: 59.

Bitwa zMagnezyjczykami III. j Centaury III. 420: 70.

354.    Centaury żeńskie III. 363,

Bit-Zaggatu św. 11. 235:

73, 74.

Bizagra br. II. 443.

Black and White I. 391.

Błazna por. 111. 384.

Błyskawica III. 384,

Boga-Słońca św. III. 207.

Bogini Iris III. 370.

Bogini prawdy III. 366.

Bogini z Milo III. 397.

Bogini Zwycięstwa III. 375.

Bohater III. 367.

Bołdy I. 36.

Bombylios 111. 324.

Chłopiec dmuchający III. 375. Delficka św. II. 103 : 74. Chory Philoklet III. 359.

Chous III. 325.

Christy mu. I. 181.

Ghryso-elephantyńskie st.

III. 425.

Chrystusa por. III. 438.

Chrzcielnica w Gebal II. 184. | Dionysos III. 366: 75. Chwały st. III. 423.

Cistae misticae III. 274. 443.

Cista Ficoroni III. 443: 44. | Dioskurów św. 111. 359: 60, 406.

408.

Dolmeny I. 24, 29, 30.

Dom kwadratowy III. 414:

Dom Rotnulusa III. 414

Córek Eskulapa por. 111. 387. i Dom Wina III; 67, 68. Craquetés I. 242, 342.

Crassusa Frugi d. III. 471

Domy III. 410. Drah-abul-ueggah nekropolia II. 69, 77.

Cyklopejskie mury III. 254, ! Drewniany m. II. 431.

i Dwunastu bogów III. 372: 78.

Dwunastu bogów lampa III. i 258.

Dyana i Akteon III. 463. Dydona III. 466.

Dygnitarska porc. I. 243. Gzillambrum pag. III. 182: 83. ' Dyoklecyana termy III, 410.

Dyomeda d. III. 480.

Dypter III. 414.

Człowiek chory III. 369.

Człowiek z oślą głową III. Dziecko z gęsią III. 270.

Dziewięć muz III. 484. Dzwony I. 363.

Dżargarnath pag. III. 178: 79. Dżama-Dżedid m. II. 450. Dżammah-Maszid w Agrze II. 457.

Dżammah-Maszid w Delhi II. 451: 53, 66.

Dżaszi-lumbo kl. I. 259. Dżaya-Stamba 111. 164. Dżehanghira gr. II. 464. Dżess-Munder III. 189.

j Dai-koku st. I. 367. Dalaj-Lamy gr. I. 260. Darabezim II. 465.

Daszur pir. II. 70, 77.    I Edfu św. II. 112.

¹ Dawida i Salomona p. 11.390. | Egipska św. II. 182.

Galatea III. 462.

Epizod z oblężenia 111. 369: j Galliana ł. III. 442.

Ganesa-Kumbha III. 166.

Eros wieńczony 111. 364. Ge-ku św. I. 316: 51. Esmunazara sar. II. 192.

67.

84.

Fo bożek st. I. 273. Fonderies I. 37.

Fontanny mozaikowe III. 485: 86.

Fortuny św III. 406: 7, 13. Fortuny Virilis św. III. 414. Forum Boarium III. 432. Forum rzymskie III. 451. Forum st. III. 475.

Fozeifaza II. 473.

Francesca, Tomba III. 287. Franciszki św. kl. III. 451.

El-Aksa m. II. 389, 431.

El-Azhar m. II. 434 El-Daher m. II. 434.

Elefanty św. III. 169.

Elefas rhyton III. 326.

Eleuzyjskiej Demeter św. III.

356.

El-Hakim m. II. 434.

Ellory św. III. 171: - 76.

El-Moyed m. II. 434 : 37.

Emaret-Eszeref III. 69.

Emionos rhyton III. 326.

Emporium II. 155.

Eneasz uchodzący z Troi III.

466: 77.

Eneasz ugodzony strzałą III. J Fu-to-tsung-tszing-miao św. 466.

Enkaustyka III. 355.

Enriakudżi św. I. 295, 352.

Epaminondas III. 371.

Epaminondas i Pelopidas III.

367.

Garudha III. 229: 34.

j Gaya gro. III. 165.

Généralité p. II. 447. Geniusz Minerwy III. 463. Ghinkakudżi p. I. 358. Ghinkakudżi park 1. 332. Ghumdan z. II. 406.

444.

70.

50.

78.

Epichysis III. 325. Epitaphia III. 347.

>9.

Erekhtheion III. 356. Ermitaż III. 315.

Etmaddaolach II. 459. Etruskie w. III. 278. Etyopejczyk III. 317. Eugubińskie tablice 111. 250. Exerstein I. 30.

¹

Skrócenia: baz. bazar, br. brama, kap. kaplica, kl. klasztor, kol. kolumna, ks. książę, ł. łuk, m. meczet, papyrus, paw. pawilon, pir. piramida, pom. pomnik, por. portret, porc, porcelana, r. ruiny, s. sala, sar. sarkofag, skl. sklepienie, st. statua, św. świątynia, t. teatr, w. waza, wi. wieża, wil. willa, z. zamek.

F.

Fabricius most III. 409. Fa-kua pag. I. 258.

Faliste linie 1. 40.

Farbiarze III. 476.

Farnesina 111. 379, 426: 51,

Farnezyjski Byk III. 462. Farnezyjskie ogrody III. 445/ Fatimy gr. III. 65.

Fauna św. III. 413.

Fauna d. III. 391, 445: 75. Fauny akrobaci III. 471. Fawara p. II. 438.

Fenickie w. z C.ykladów II. 197; III. 329.

Feroza p. II. 453; III. 177. Festony ozdobne III. 487. Fezifissa II. 473.

Figurynki grobowe II. 80. Filipa maced, por. III. 375:

Filozofów s. 111. 427. Fo pies st. I. 273: 74.

François w. III. 279, 334. Fugaku- Yakukei album 1.401.

Fukusy I. 335: 83.

I. 274.

Futtehpor-Sikri II. 457: 58. Fuziyamy figurynka I. 369.

ii.

Giganteja II. 188. Gimnazyum w Ghichen-Itzy I. 1S6.

Gineceum III. 410.

Ginkakużi p. Ghinkakudżi. Giralda wi. 11. 443.

Gisernie I. 37.

Giustiuiani p. III. 435.

Gizeh pir. II. 54- 56. Gladyatorowie III. 476. Glaukon z synem III. 388. Gliptoteka monachijska I. 130.

Glykera kwiaciarka III. 371, 434.

Głowa Meduzy III. 188. Głowa Minerwy III. 438. Głowa Oceanu III. 452.

Głowa Polymnii III. 444. Go-hiaku-rakkan św. 1. 366. Gołąb pijący wodę III. 391. Gołąbki Pliniusza III. 391,

Gołąbki pompejańskie III. 487.

Gongen-samy św. I. 361. Gopal-Bhowan III. 197. Gopura III, 183.

Gorgon a III. 389. Gorgostenesa por. III. 384. Goszo p. I. 296, 357: 58. Góra Siwy III. 228.

Graffiti III. 450.

Great upon little I. 30.

Grès cérame I. 339; II. 145. Grobowce III. 410.

Grobów grota II. 386.

Groby wieszczek I. 28. Grodziska I. 35.

Groteschi III. 442: 41.

Grób o dwóch krzesłach 111. 266: 69.

Grupa Amorków III. 487. Grupa Bachantek III. 342. Gruszkowate kopuły III. 71. Grylli III. 375.

Gryllos III. 375.

Grzmot III. 384.

Gubernatora p. amer. I. 186. Gubernatora p. perski III. 70. Gur-Emir m. III. 66. Gwiazdy Nadziei paw. I. 270.

H.

I Hadryana gr. III. 414. Hadryana wil. III. 391, 426: 27, 44, 89.

Hadżar-el-aswad II. 416. Halla błogosławieństwa II. 447.

Haram-esz-Szerif II. 389. Harmhabiego кар. II. 115. Hassana m. II. 434 : 36. Hatoryckie kapitele II. 126. Hatszimana św. I. 297, 334: 51, 52.

Hausurnen I. 40.

Hejandżio p. 1. 295, 357. Hejzan św. I. 298.

Hekuba III. 364.

Helena III. 363, 439.

Helena i Atalanta 111. 429. Helena i Parys III. 463. Helena przedajna 111. 361. Hellenion II. 103. Hemi-speos II. 115: 16. Hephaestyona por. III. 382. Herakles III. 382.

Herakles i Perseusz III. 366. Herkules III. 378.

Herkules dziecięciem III. 364. Herkules Farnezyjski III. 422. Herkules i Bachantki III. 163. Herkules pijany III. 463. Herkules walczący z lwem

III. 463.

Herkulesa st. III. 421. Herkulesa św. III. 406 : 32.

Hermafrodyty st. III. 463. Hermes Praxitelesa III. 397. Hermesa st. III. 475. Hermionida III. 377. Hermodorosa st. III. 424. Hieropolitańska św. II. 188. Himkaku p. I. 297, 358. Hippolyt III. 375. Hisn-Ghorab z. II. 406. Hispano - maury tańskie cer.

II. 475.

Historya Edypa III. 274. Hoang-tszing I. 266. Honganii św. I. 372. Honkokudżi św. I. 372. Honoru i Cnoty św. III. 414: 38, 66.

Horacyuszów gr. III. 264: 65. Horatiusa Coclesa st. III. 424. Horiuzi św. I. 351: 62, 89. Horodyszcza I. 35.

Horusa st. II. 132.

Hozi gr. II. 60.

Huka III. 218.

Humayuna gr. II. 454. Hurdwar, schody w III. 193. Hurmul gr. II. 184.

Hussejna gr. III. iO. Hussejna medresseh III. 68,

Husseinabad- Imambara II. 464.

Hyakhintos 111. 373, 437. Hydrya 111. 324: 37, 43, 45,

Hypaetr 111. 414.

I.

Ialysos III. 376 lawab II. 463.

Ibn-Tulim m, II. 433: 34. lbsambul św. II. 116. Idealne por. 111. 426. Idzuku-szima skarbiec I. 334:

70.

Imagines majorum III. 430. Imambara p. II. 464. Imam-Mussa m. II. 431. Imarats-Bihiszt III. 70. Imgur-Bel II. 275. Indo-perskie rysnnki III. 79. In dry gro. III. 171: 72, 75. Indyjska porc. I. 341.

Inkasa d. I. 190.

Inkasa f. I. 190.

Inkasa fotel I. 194.

Inkasa p. I. 190.

Inkasa siedzenie I. 191. Inscrizioni, Tomba delle III. 286.

Kapilolińskie mu. 111. 391, 426 : 44.

Kapłan Cerery III. 367. Kapros rhyton III. 326. Karakalli termy III. 410:90. Kara-Mejdan br. II-, 434. Karkhesion 111. 326.

Karli św. HI. 167: 68, 70, 72 Karły pompejańskie ill. 477. Karnak św. II. 70, 109; III. 3i7.

Karola Św. st. I. 363.

Kary piekielne III. 446. Kassuga św. I. 352 : 91. Katar III. 73.

Kąpielowa s. Akbera II. 457.

Kelebe lii. 325: 32.

Kenhari św. III. 170. Kensington mu. 1. 334. Keramikos 111. 373.

Keras III. 326.

Kernos III. 325.

Kerubim II. 387: 93.

Khafri st. II. 63.

Kharis III. 383. Khiriat-Kliumb III. 164.

15, 17.

Khnumhotpu st. II. 60. Khoda-Benda gr. 111. 67. Khufu-Anka gr. II. 59.

Kilku członków rodziny III.

369.

Kinkakudżi p. I. 358. Kinkob III. 218.

li.

Kaaba II. 401: 14-17, 26, 53, 77; UL 86.

Kaaba Yemenu II. 412. Kaaby m. II. 430.

Kadmos i Europa III. 375. Kailasa św. III. 172: 74-76. Kairalia św. III. 184 : 85. Kait-bey m. II. 434. Kaizerbagh 11. 464.

Kaizerieh III. 66.

Kakemono I. 372: 87, 98. Kalaat-Addah św. II. 116. Kala-Maszid II. 453. Kalam-kar III. 90.

Kalifa s. II. 442.

Kalpa wriez 111. 141, 206.

Kai pis III. 324 : 43.

Kalypso 111. 373.

Kamakampa 111. 199.

Капору etr. III. 276. Kanthara III. 326 : 43.

60.

Kopuła 111. 413.

43.

378.

Koryncki krater III. 325. Korynckie w. II. 197; III. 331:-33.

Kothony II. 199; III. 324: 25. Kotpur top. w. III. 158. Kotyle 111. 325.

Kozroessów p. III. 64. Krajobraz egipski III. 443: 89. Krajobraz ze studnią III.

443.

Krater III. 325: 32, 41, 43. Krom św. III. 226 Kromlech I. 28.

Królewskie gr. II. 385: 89, 90. Królewski kanał II. 268. Królewski p. Perosa III. 64. Królewski p. w Ispahanie III. 69.

63.

Krut III. 234.

Kryte ulice I. 24, 28. Krzyżowe ski. III. 413. Kuanon św. 1. 352.

Kuba p. II. 438.

Kubola II. 438.

Kubozi św. I. 352: 66.

Kufry kamienne I. 28. Kuliste ski. 111. 413.

Kupcy pompejańscy III. 476. Kupidyn III. 371.

Kurhany I. 27, 30, 36, 158:

59.

Kurodami św. I. 354. Kuropatwa mozaikowa I. 487. Kusz-Mahal III. 188.

Kutaba m. II. 452: 53; III.

197.

Kutab-Minar IL 452 : 53; III.

164.

li.

Labirynt egipski II. 10, 70, 77-79, 102.

Kwanwon św. I. 366. Kwestora d. III. 459. Kwiatów m. II. 434. Kwiecista porc. I. 243. Kyathos III. 326.

Kydippos III. 377. Ky-fong-fu 1. 246.

Kylix III. 326.

Kymbion 111. 326.

Kyniski por. III. 333.

Kypris Anadyomene 111. 383: 84. 437: 38.

Io III. 373.

Io uwolniona przez Hermesa III. 449.

Ippos rhyton III. 326. Isziyama św. 1. 352. Italo-greckie w. III. 278. lza-Molmmeda m II. 463. Izyda aleksandryjska II. 131. lzydy gro. 111. 302.

Izydy św. 111. 414.

•T.

Jachin kol. II. 191, 388.

Jakóba św. gro. II. 389.

Jana św. к. II. 430 : 31, 65.

Janusa st. III. 421.

Jaśniejący m. II. 434.

Jezusa wi. II. 432.

Jeździec III. 378.

Jonasza gr. II. 282.

Jowisza st. III. 357.

Jowisza św. III. 413 Jowisza Kapitolińskiego st.

111. 420: 21.

Jowisza Kapitolińskiego św.

III. 254: 71, 406: 7.

Jowisza Statora św. III. 407.

Jozafata gr. II. 389.

Jug-Nawas wil. III. 186: 88.

Junona III. 373.

Junony st. III. 356.

Junony św. III. 364, 407: 28.

Justyniana bazylika II. 431. Kiökken-möddingi I. 25, 141: j 59, 64

Kiosk lustrzany 111. 69, 70. Kioto pag. w. I. 352.

Kircher mu. III. 450 : 89. „ Kleopatra III. 445.

Klitusa por. III. 382.

Kloaki 111. 408.

Kobieta grająca na harfie III. 387.

Ko-Kome pir. II. 47, 56. Kolizeum III. 414: 17, 18. Kolos z Argo II. 71. Kommoda popiersie III. 426. Koncert na fletach III. 487. Konfucyusza akademia I. 257:

Konfucyusza św. w Pekinie 1. 247.

Konfucyusza św. w Szanghai I. 250.

Konstantyna ł. III. 416: 27. Konwencyonalne por. III. 426.

Koń III. 355.

Koń tarzający się III. 361. Kapilol III. 375, 407: 22, 26, Koom gr. 111. 65.

27, 31, 35, 46, 88.

Kordubeński m. II. 440 : 41, Labirynt jerozolimski II. 389.

Lacunaria III. 415. Koronacya Semiramidy III. j Lagynos III. 324.

Lakoński krater III. 325.

La Maggione к. II. 439. Laokoon III. 399, 441.

Larów postacie 111. 434. Laszkar III. 165.

Laterańska br. III. 447. Laterański p. 111. 444. Laterańskie mu. III. 391, 451. Lat Lwów III. 147 : 76.

Latti III. 147: 56, 76.

Laty p. Latti.

Laty Asoki 111. 176: 77, 205. Latyńska droga III. 447. Leda i Łabędź III, 463. Lekane III. 324.

Lekythos III. 324: 25, 27, 37, 45-47.

Lekythos ateński III. 345: 46. Leniwy powroźnik III. 387. Królowej Etyopii st. II. 60, Lesbijski krater III. 325.

Leskhe III. 340 : 59, 446. Letni pałac w Udżan III. 70. Lichawen I. 28.

Lithostratum III. 485: 86. Liwii d. III. 447: 50, 51, 67, 68.

Liwii wil. III. 447 : 81. Loggia III. 191, 449. Lokrydzkie w. 111. 338. Lomas-Riszi gro. III. 166. Londyński pap. II. 5. Loperohumt II. 10, 79. Lotusów jezioro III. 230. Luciusa Verusa st. III. 426. Lud ateński III. 365.

Lukos rhyton III. 326. Luksorska św. II. 110.

Luwr I. 186, 334; II. 48, 50, 59, 61, 71, 77, 80, 130: 32, 51, 53, 62, 91, 202 : 5 , 20 22, 32, 49, 76 - 78, 80, 476: III. 45, 272: 82, 306: 32, 35, 37, 38, 40, 41, 48-50, 79, 422.

Lwów br. 111. 312.

Lwów dziedziniec II. 446 : 67. Lwy korejskie I. 366.

Ł.

Łaźnie w Cefalu 11. 438. Łaźnie w Palermo II. 442. Łowy Kalydona III. 335. Łowy Meleagra III. 257. Łoże z biesiadnikami III. 452.

Łuki tryumfalne 111. 410.

58.

437.

268

389.

Młodej kobiety st. III. 426. Matki Salomona gr. III. 46. ! Modlący się kapłan III. 362. Mayei st. II. 417.

Mecena czytelnia III. 450: 67. j Monopter III. 414.

Meczet z kości słoniowej II. Monreale, k. w II. 439.

Morente, Tomba del III. 283:

Morto, Grotta del III. 283: 85. Morze bronzowe II. 388. Morze środkowe I. 262.

Most na Dunaju III. 355. Mosty III. 409.

Mounds I. 175.

Mówca III. 270.

Mughazil II. 190, 388.

Mularz z Pompei III. 476: 77. i Mur en bossage et à refends IL 183.

Mur liczbowy II. 90.

Meleagr i generał w zbroi Mur wewnętrzny Pekinu I. III. 366.

349.

412.

M.

Maabed II. 188.

Maats-ubo I. 337. Maczi-Bhowan II. 464. Magadilu II. 123.

Magazyny podziemne II 186. Magrebinów wi. II. 183. Mahadewy św. III. 166 : 84. Maha-Satti III. 188 : 97. Mahawana kl. III. 136. Mahmuda gr. III. 65. Majolika II. 476.

Makao św. w. I. 257. Makszura II. 465.

Małpa I. 161.

Mamertyńskie więzienie III. 254.

Mamka z Krety 111. 366. Mandaryńska porc. I. 228:41, 375: 76.

Mangua albumy I. 401. Marcellusa st. HI. 426. Marcellusa t. III. 417.

Mare, Tomba del III. 287. Mare-Dolce II. 438. Marek-Aureliusz na koniu III. 426.

Marka-Aureliusza ł. III. 427. Mars z Todi III. 270.

Marsa św. III. 307 Marsa Ultora św. III. 414. Marsowy plac II. 113 Maryi królowej p. II. 458. Marynarki ulica II. 449. Maski rzeźbione I. 369. .Mastaba II. 57.

Mastodont I. 161.

Mater Statuta św. III. 431. Matki Aristotelesa por. III. 377.

464.

Medea III. 371: 89, 99, 435:

Media narania II. 445. Medinet-Abu paw. II. 5, 97, 123 : 26.-

•Medresse III. 65.

Megality I. 165.

Megalityczne pomniki I. 27, 67; II. 183.

Mejdan w Tauris III. 66. Mejdani-Ebalii III. 69. Meleagr i Atalanta III. 366,

Melkartha św. II. 181: 82,88, 89, 91.

Memnona st. II. 91, 129. Memnonium II. 93.

Menandra por. III. 383 Menelaus III. 364.

Menhir I. 27, 28.

Metellusa portyk III. 414. Metszed-Ali II. 431.

Męstwa św. III. 407.

Miao 1. 218.

Miast st. III. 423.

Midasa gr. II. 333.

Midera, św. w I. 351. Miejsce najświętsze II. 387. Miejsce święte II. 387. Mieszkanie jasnego nieba I.

Migdol II. 121: 23. Migracye duszy III. 281. Milirab II. 465 Mikada por. I. 373.

Mills wil. III. 445. Milvius most III. 409. Miłostki renifera I. 20. Mimbar II. 465.

Mina św. II. 104. Minarety II. 436 : 65.

Mi nar-Z ar in III. 177.

Minenium p. II. 438. Minephtaha st. II. 131. Minerwa skrzydlata III. 270. Minerwy plac II. 102.

J Minerwy św. III. 377. Mingów gr. I. 274.

Miniatury perskie III. 77. Miniatury indyjskie 111. 213. Miodżin św. I. 349. Mirghareb III. 65.

Młodej dziewczyny por. III.

Moeceniani horti III. 450.

a5.

263.

Mur wężów 1. 172.

Mur zewnętrzny Pekinu I. 263.

Muragha III. 66.

Murzyn III. 34«.

Musa ogród II. 464.

Musivuni III. 486.

Muszarabi 111. 190. Muti-Maszid II. 460.

Muz s. III. 427.

Muz st. III. 431.

Mya I. 309: 13, 45, 46. Myśliwi ze zwierzyną III. 369. Myt Prometeusza III. 443.

Naga wąż III. 232.

Nagi bohater III. 381: 84. Nagoya z. I. 359 : 64. Naharmaicha kanał II. 268. Nai-ku św. I. 316: 51.

Najśw. Panny por. III. 438. Nakczewan z. III. 65. Nakszi-Redżeb III. 63. Nakszi-Bustem III. 51, 53. Nandi byk III. 208.

Nandi st. III. 229. Nangasaki, cmentarz w. I. 350.

Nanżienżi św. I. 354.

Naos III. 261, 415.

Narcyz u źródła III. 462. Narodowa biblioteka II. 132. Narodowe mu. III. 453 : 56. Narodów st. III. 423. Nasonów gr. III. 444.

Nasypy I. 35.

Nebo bożek II. 277.

Neferty st. II. 59, 60, 62. Nekhab św. II. 104. Nektaneba tors II. 132. Nemea III. 373, 437. Neoptolema por. III. 382. Neptun z trójzębem III. 447. Neptuna portyk III. 437. Nereidy III. 470.

Nerona por. III. 438. Nerta-Szabei III. 183.

Netzke I. 369 : 70. Nganting-men br. I. 259. Niakważi św. I. 354.

Nidżio p. I. 344.

Nieba św. I. 219 : 29, 47, 54-56, 65.

Nieba i ziemi św. II. 273. Nikhtharhibi sar. II. 132. Nikko, pag. w I. 352.

Nikko, św. w I. 352.

Niko głowa 11. 132.

Niobe st. II. 329.

Niobidy III. 399, 463. Nirgalli II. 305. Niszi-Onguandżi I. 297, 352. Niwit-Bel II. 276.

Noc III. 398.

Notre-Dame I. 361; II. 56. Nowy m. w Algerze II. 450. Nubijskie warownie II. 123. Numy st. III. 424.

Nuraghe II. 191.

Nurek Skyllis III. 388.

O.

Obaku św. I. 352.

Obeliski z Fayum II. 79. Obeliski z Heliopolis II. 79. Oblężenie Oeclialii III. 375. Obłe ski. III. 413.

Obraz o sześciu osobach III. 359 : 66.

Obraz rodzinny III. 378. Obraz za firanką III. 365. Obrzędy pogrzebowe III.

Odeon III. 356.

Odjazd floty greckiej III. 359. Odpowiedzi m. II. 463. Oenochoe III. 325 : 42.

Ofiara Ifigenii III. 274, 366 :

99, 460 : 61, 65.

Ofiara ludzka III. 282.

Ofiara Mithry III. 423.

Ofiara z wołów III. 371: 72. Oko Horusa II. 147.

Okrągłe św. III. 414. Olimpijska św. III. 316.

Olpe III. 325.

Omara m. II. 389, 431: 73. Onko św. III. 222.

Onos rhyton III. 326. Opisthodomos III. 415.

Opus alexandrinum III. 486. Opus incertum III. 412. Opus lateritium III. 412. Opus quadratum III. 260,

Opus reticulatum III. 412. Opus rusticum II. 183.

Opus sectile III. 486.

Opus tesselatum III. 486. Opus vermiculatum III. 486. Orco, Tomba del III. 288: 91, 307.

Orestes i Ifigenia III. 389. Orfeusz III. 463.

Orła m. II. 430: 32.

Osaka, pag. w I. 352.

Osaka, z. w I. 359.

Ostatnia noc Troi III. 341: 42.

162.

102.

337.

76.

76.

423.

409.

415.

83.

287.

Ośli grzbiet ski. III. 67. Oxybaphon III. .325: 49. O' Vawuts św. I. 348 : 49.

P.

Pagoda letniego p I. 271. Pagody III. 178.

Pai-leu l. 248.

Pai-sang 1. 248: 49, 59; III.

Pająk I. 161.

Pala p. III. 186 : 90.

Palafity 1. 24, 33, 35, 36, 40,

Palamedes III. 367.

Palatyńska кар. II. 439. Palatyński most III. 409. Palermo, katedra w II. 439. Pallas-Atheny st. III. 356. Palmy m. II. 430.

Pałace olbrzymów I. 28. Pałacyk ks. Ai II. 120. Pamphili wil. III. 450. Panathenejskie amfory III.

Pancz-Mahal II. 458. Pankasty por. III. 382. Panna młoda III. 378. Panteon Agryppy III. 408:

13, 14, 16, 18.

Panteon ateński III. 388. Paphos, św. IV II. 188 : 89. Papuga u wozu III. 477: 78. Paralos III. 377.

Parastasin III. 413.

Parodya Sądu Salomona III. 477: 78.

Parthenon III. .338 : 56, 414 : 16, 52.

Parys oswobodzony III. 275:

Patio de la Alberca II. 446. Patio de las Doncellas II. 445.

Patio de las Munecas II. 445. Pavimentum testaceuni III. 485.

Pawiów tron II. 455.

Pawła Ś. bazylika III. 307. Pediszaszi st. II. 130. Pekh-Hezi II. 60.

Pejzaż ogrodowy III. 447. Pelasgijskie mury III. 259, 314.

Pelasgijskie w. III. 329. Peleusza w. III. 334.

Pelike III. 343 : 44.

Pelwan I. 27, 28.

Penelopa III. 363.

Pereł m. II. 460.

Perikies III. 371.

Peronea z ojcem III. 462. Perseusz i Andromeda III. 443 : 88.

Perseusz i Meduza III. 276. Perypter III. 414.

Perypter z cellą III. 414. Pfalbauty I. 33.

Phagu-Wati III. 178.

Phiale III. 326.

Philippeion III. 413. Philiskosa por. III. 377. Phtah-se II. 50, 59.

Piazza del Popolo II. 96. Pièces de commande I. 399. Piekarza gr. III. 423.

Pierres alignées I. 28.

Pierre branlante I. 28.

Pies na łańcuchu III. 487. Pięć wież III. 230.

Pięciuset geniuszów św. I. 346.

Pigmejczycy i szarańcza III. 477.

Pigmejczycy walczący III. 335.

Pijaństwo III. 371. Piktografle I. 101: 59, 63-66. Piorun III. 384.

Piorunu św. I. 246.

Piotra Ś. к. I. 353; II. 480, III. 222

Piramidy I. 245; III. 157. Pithos III. 324.

Płaca Mayor I. 182.

Plaster wosku ski. I. 348; II.

467; III. 73.

Pnom-Czizu III. 228.

Pochód bogów III. 335. Pochód Megabyzosa III. 382. Poekile III. 357:-59, 439. Poeta Linus III. 341.

Poeta tragiczny III. 487. Poety tragicznego d. III. 460. Pogrzeb Patrokla III. 335. Pojedynek Eteokla III. 274:

Pokoju św. III. 375: 77, 89 Polyphem i Galatea III. 449. Pomnik Telestosa III. 374. Pomyślności czasu st. III,

Ponte de Quatro Capi III.

Ponte Molle III. 409 : 44. Ponte Rotto 111. 409.

Ponte San Bartolommeo III. 409.

Ponteay-Prea-Khan III. 229. Ponteay-Sa-Keo III. 230. Porcelanowa wi. I. 250 : 51. Porsenny gr. III. 264 : 66.

Porta Collina III. 413.

Porta Maggiore III. 408. Porta Pia III. 447.

Portrety znakomitych mężów III. 434.

Porwanie Artemizy III. 353. Porwanie Oreityi III. 340. Porwanie Prozerpiny III. 274, 375, 435.

Porwanie Thetis III. 344. Porządek III. 418.

Posąg boski III. 231. Pospolite w. III. 337: 43. Postać starca III. 363. Posticum III. 415.

Potwarz III. 375: 83, 98. Poważny styl etr. III. 281. Pożegnanie Alcesty z Adme-tem III. 279.

Pożegnanie Heraklesa z An-dromaką III. 332.

Prace Herkulesa III 488. Pracownia malarza III. 435. Prawa br. II. 446.

Prea-Khan św. III. 240. Prea-Rup III. 231. Preazat-En III. 231. Preazat-Kong-Fluk III. 230. Preazat-Pram III. 230. Preazat-Prathkol III. 230. Preazat-Prea-Tomrey III. 230.

Preazat-Prom-Loweng III. 228.

Preazaty III. 234.

Pretorio p. III. 444.

Priama skarbiec III. 312. Prochous III. 325.

Prodomos III. 415. Prometeusz na skale III. 357: 58, 99.

Pronaos II. 293; III. 262, 390,

Propyleje III. 356.

Proroków gr. II. 389.

Prostyl III. 413: —15. Proteusz III. 447.

Próg domu III. 487. Próżniak z plecionką 372.

Przekupnia Amorków 470: 73.

Przekupnie ryb III. 476. Przemienienie Pańskie III.

398.

Przemysłowy p. I. 277, 369 :

Przenajśw. Sakr. kap. III. 307.

Przędąca Tanaquil III. 424. Pseudodypter III. 414. Pseudoperypter III. 414.

Pudicitia III. 426.

Pueblos I. 163.

Pulcinella, Tomba del Ill.

Pylades i Orestes III. 487. Pylony I. 176, 191; II. 108. Pythagorasa gr. III. 258. Pythagorasa st. III. 434. Pythonissa III. 373.

Pyxis III. 342.

Ч-

Querciola, Tomba della III. 287.

Quetzalkoatl p. I. 178. Quirinusa św. III. 414.

K.

Radości bez końca św. III. 183.

Ra-em-ke st. И. 50, 60, 150. Ra-hezi st. И. 60, 61. Rahotpu st. II. 59, 60. Raidan z. I. 406.

Ramesseum II. 38, 96, 110:

19, 21, 24, 37, 40. Ramisseram pag. III. 180: 81. Ramzesa II. st. II. 129. Ramzesa III. paw. II. 121. Ranny Ankaeos III. 359. Rano w p. III. 186: 87, 97. Rayama św. II. 412. Ressauts III. 416. Rhyparografie III. 477. Rhytony III. 326 : 47, 48. Rocking-stone I. 28. Rodyjski skyphos III. 326. Rolnictwa św. I. 219: 55, 66. Roma quadrata III. 254. Romulusa st. III. 424. Ropografie III. 477. Round-barrows I. 22. Rozality III. 416.

Rozanah III. 188.

Rozetty, kamień z II. 36. Różowa porc. I. 243: 85, 86, 341.

Rudenture III. 417.

Runiczne napisy I. 31.

Ryby i mięczaki 111. 487. Rydwan czterokonny III. 271. Rydwan parokonny III. 335. Rzezańca pag. I. 247.

S.

Sakkarah, pir. w II. 17, 56,

375.

287.

286.

326.

Syzyf na skale III. 446. Szacha-Dżihana p. II. 454. Szah-Sindeh m. III. 66, 85.

I Szaitye III. 156: 57, 65.

I Szeik-el-Beled II. 50, 59, 150.

87.

Sala kolumnowa II. 93.

Sala turkusów I. 179. Saladyna m. II. 434.

Salhin z. II. 406.

Sallier pap. II. 40, 141. Sallusta d. III. 463. Salomona św. II. 115: 81, 82, 86, 88, 91, 386 : 88, 89, 431: 77; III. 239.

Salus bogini św. III. 430. Salzette św. III. 170. Sambaki I. 158 : 59.

San Paolo br. III. 444. Sanszi br. III. 161: 62. Sanszi top. I. 248; III. 147:

59-61, 76, 77, 205.

S. Maria la Blanca к. IL 443. S. Maria Maggiore к. III. 451. Sapora wodociąg III. 64. Sargona p. II. 290.

Satsuma fajans I. 338. Sattapani gro. III. 166. Saturna św. III. 406.

Satyr i Nimfa III. 463.

Satyr ze skórą pantery III.

Satyryczny pap. II. 142.

Sąd Parysa III. 463 : 65. Scena komiczna III. 487: 89. Scena myśliwska III. 345. Scena uczty III. 286.

Sceny cyrkowe III. 484. Sceny magii III. 448. Schiffsetzungen I. 29.

Scrofa nera, Tomba della III.

Scylla III. 367: 75 Scyndyów nekr. III. 198. Scyndyów p. III. 197. Sebastyana św. br. III. 445. Selima-Chisti gr. II. 458. Semao pag. I. 249 : 50. Septimiusa Severa ł. III. 427. Serapeum II. 3, 17, 96, 102 : 8, 11.

Seraskieratu wi. II. 449. Sewilski m. II. 443.

Sewilski p. II. 444.

Sfinks tebański III. 335. Sfinks wielki II. 7, 26, 91. Sfinksa św. II. 59, 63, 115. Shell-mounds I. 158: 59. Sian-nung-tan I. 255. Sidi-Belabbes m. II. 474. Sidi-Bumedin m. II. 450. Sidi-Hulluy m. II. 450. Sidi-Szabi m. II. 474. Siedliska jeziorne I. 24. Siedm waz III. 447.

Siedmiu sfer wi. II. 272. Silena popiersie III. 492. Simoyaziro кар. I. 351.

Simulacra achillea III. 426. Simulacra iconica III. 426. Simulacra pugnarum III. 431. Singan-fu I. 246. Singar-Czaori III. 196. Siricum d. III. 463.

Siro I. 358.

Skarbce I. 37; III. 314. Skarbiec w Nara I. 295. Sklepienie ogrodowe III. 63. Sklepienie w piętrzynę III. 260.

Składane kopuły III. 71. Skrybys st. II. 50, 59, 180. Skrzydlata bogini III. 355. Skyphos III. 326.

Słoń z Elefanty III. 205. Słońca br. II. 443.

Słońca św. I. 219; III. 414: 15. Sokratesa por. III. 372. Sonatrici d. dei III. 487. Sonninów st. I. 367.

Spada wil. III. 445.

Spasimo di Sicilia III. 399. Speos II. 115.

Speos Artemidos II. 115. Speos bogini Hathor II. 116. Speos w lbsambul II. 115: 29. Spoczywający Satyr III. 377. Spokoju wieku st. III. 423. Sposalizio II. 480. Stackelberg, Tomba di III.

Stajenny paw. III. 69. Stamnos III. 324: 42.

Stare Kioto I. 337.

Starzec III. 369.

Statuetka Hori II. 147: 51. Sthamba III. 199. Stonehenge I. 28.

Stół gier III. 452.

Stratona wi. II. 391. Stratonika III. 387.

Studnie I. 27.

Stupy I. 27; III. 156. Sublicius most III. 409. Sulejmana m. II. 449. Sułtanki Walide m. II. 449. Sułtanów z. II. 433.

Suzy p. III. 44, 45. Swobodny styl etr. III. 281. Sybilli św. III. 415. Symboliczna postać Rzymu III. 443.

Synagoga w Toledo II. 443. Syrakuzański skyphos III.

Szereg młodych ludzi III. 452. Szewcy pompejańscy III. 476. Sziba św. I. 352 : 90. Szima-Idzuku św. I. 351. Sziniodo św. I. 354.

Szklista porc. 1. 341. Szoguna p. I. 356.

Szteingut I. 33°; II. 145.

Ś.

Śmierć Clytemnestry III. 274. Śmierć Eneasza III. 450. Śmierć króla małp III. 243:44. Śmierć Patrokla III. 452. Śpiący Polyphem 111. 366. Świętego słonia pir. III. 230.

T.

Tabernakl II. 386: 87.

Tadż gr. II. 460: 63.

Taga, z. w I. 358. Tai-ha-tian s. I. 268. Tai-miao s. I. 268.

Ta-keo pir. III. 240. Talaritawil III. 69.

Talayot II. 190: 91. Tamerlana gr. 111. 66. Tancerki pompejańskie III. 470.

Tancerza por. III. 389. Tandżor, pag. w III. 181: 82. Tanecznica z Corneto III. 286. Tangaroa I. 129.

Tantala gr. II. 333. Tarkwiniuszów gr. III. 258. Tauros rliyton III. 326. Telephos z łanią III. 450. Temenos II. 188; III. 4. Templum in antis III, 413. Teokalli I. 168: 70, 75, 80, 87. Tera I. 313: 45, 51.

Terafim II. 392.

Terracotta I. 244.

Terramary I. 26, 36, 40. Tezeusz III. 371: 73.

Tezeusz i Eurytus III. 463. Tezeusz i Minotaur III. 447: 57, 84, 87.

Tezeusza św. III. 359.

Than I. 218.

Theseion III. 340.

Thoracatae st. III. 426.

Thota św. I. 47.

Thse I. 218.

Thuparamaya daghob III.

158: 59.

Ti III. 163: 65.

Ti gr. II. 58, 65.

Tien-tan 1. 219: 55. Tien-tsin, pag. w I. 254: 55. Ting I. 240

Tiphone, Tomba del III. 287. Tityos i sepy III. 446. Ti-wang-miao I. 257. Tleptolem III. 877.

Todaiżi św. I. 333 : 51.

Todżi św. 1 352 : 62.

Togatae st. III. 420. Tokofudżi św. I. 352.

Tokozi św. I. 364.

Topy I. 27, 248; III. 156: 57. Torfowiska I. 36.

Tori I. 248, 347; III. 162. Tor Marancio III. 445.

Toros de Guizando I. 33. Tors belwoderski III. 422. Toskański porządek 111. 251, 410.

Towarzysze Jazona III. 360. Tragedya i komedya III. 378. Trajana kol. III. 427.

Tresors I. 37.

Trębacz 111. 873.

Triclinium III. 266, 452. Triclinium, Tomba di III. 287. Triptolem wśród bogiń 111. 345, 463.

Trocadero I. 127: 93; 111. 233: 40, 41.

Tronowa s. w Delhi II. 455. Tryada Ozyrysa 11. 132. Trybuna mówców III. 410. Trybunału s. II. 447.

Try lit I. 28.

Tryumf Sapora III. 02. Tryumfy Tezeusza 111. 340. Trzech swawolących Satyrów III. 375.

Trzeci system wielokątny III. 314.

Trzy części świata III. 402. Trzy Gracye III. 460 Tsu-kin-tszing p. I. 266. Tszioin św. 1. 345: 47, 53, 63, 64.

Tumuli I. 27, 30; 111. 157, 264.

Turres III. 248.

Twarzowe urny 1. 41.

Tykhe III. 383.

Tytusa ł. II. 394; III. 417: 27. Tytusa termy 111. 410: 41, 42.

U.

Ucieczka Heraklidów III. 362. Uczta Heraklesa III. 332. Udrapowana kobieta III. 270. Uffizi, mu. degli III. 334.

84.

Walka Ateńczyków z Ama- | Wiecznej czystości br. I. 267.

Wieczności św. III. 183. Wielka rezydencya III. 231. Wielka tama I. 261.

Wielki kanał I. 261; III. 408. Wielki m. w Ispahanie III. 69, 72.

Wielki m. w Tauris III. 66. Wielki mur chiński I. 262. Wielki zbiornik III. 408. Wielokątny system III. 259. Wieńczenie Polepsa III. 345. Wierności kohort st. III. 423. Wieża o pięciu przedziałach III. 228.

Wieża o tronie z kości słoniowej III. 230.

Wieża w Tang-Tszeu I. 251. Wihary III. 156 : 65, 68.

W i Iczyca Kapitolińska III .270. Willa tebańska II. 120. Winiany III. 178, 226. Winogrona w koszu III. 369. Wioski jeziorne I. 33. Wisma-Karma III. 171: 73. Wiszące ogrody II. 275. Wittoba św. III. 192. Włóczęga III. 372. Wniebowzięcie III. 398. Wodociągi III. 408. Wojownik z tarczą III. 373. Wolności św. III. 431. Woźnica Olimpiodor III. 379. Woźnica Phylarchos III. 379. Wódz ateński III. 360. Wyniosłe miejsca II. 386. Wyprawa Argolidów III. 360. Wystawienie ciała III. 341. Wyścigi wozów III. 484.

Walka Centaurów z Lapitami III. 335, 488.

Walka Greków z Persami III. 370.

Walka Heraklesa z lwem III. 357.

WalkaHeraklesa zNereuszem III. 337.

Walka kogutów III. 437. Walka zwierząt III. 489. Walki Centaurów z Amazonkami III. 349.

Walki gladyatorów III. 484:

165.

453.

35-

15.

Aerxesa p. III. 52.

Yaxa st. III. 232. Yamen I. 266 : 68. Yaszki I. 355: 57. Yeikando św. 1. 354.

73.

372.

X.

72.

Y.

Ulbar pir. II. 220.

Ulisses i Apollo III. 375. Ulisses mordujący pretendentów III. 276, 359. Ulisses na łodzi III. 369. Ulisses u Cyrce III. 446. Ulisses udający obłąkanego III. 373.

Ulisses u Lestrygonów III. 446.

Ulisses u Tiresiasa III. 446. Ulisses zstępujący do piekieł III. 359: 73.

Ulissis orationes per topią III. 446.

Ulug-Beg-kolegium III. 66. Umierający żołnierz III. 381:

Urodzenie Atlieny III. 353. Utwar, p. w III. 197. Uyeno św. I. 352.

Użi, św. w I. 351.

V.

Valeriusa Poplicoli st. III. 424.

Vecchio, Tomba del III. 288. Vendôme kol. II. НО. Verstäbung III. 417. Vertumnusa st. III. 421. Vertumnusa i Consusa św. III. 431.

Vervakeion III. 336 : 37, 41. Vesty św. III. 414.

Via Appia 111. 409: 14.

Via Emilia 111. 409.

Via Flaminia III. 409: 47. Via Graziosa III. 446.

W.

Waht-Ek. III. 231.

Wakila m. III. 70.

Walczący atleta 111. 377, 452. Walczący gladyator III. 422. Walczący rycerz III. 368. Walka Amazonek III. 345. Walka Apollona z Tityusem III. 341.

żonkami III. 342.

90.

Wal-Zida II. 272: 73.

Wały 1. 35.

Wangen stacya I. 35. Wataraye św. I. 351. Watykan II. 205; III. 270:

71, 426: 27, 88. Watykańskie mu. III. 426. Wąż I. 161.

Wdzięczności św. I. 250; III.

Wenera III. 388, 413. Wenera bezwstydna I. 19. Wenera i Ajax III. 437. Wenery św. II. 182; III. 389,

Wenery Genitrix św. III. 407:

Wenery i Romy św. III. 414:

Wenery łysej st. III. 421. Wenus Kapitolińska III. 397. Wenus Medycyjska III. 422. Wenus opłakuj ima Adonisa III. 462.

Wenus otoczona Gracyami III. 378.

Wen-miao I. 256.

Wersal III. 61, 71.

Wesele Aldobrandyńskie III. 440:-42.

Wesele córek Lukippa III. 359.

Wesele Wulkana III. 335. Wiary top III. 163.

Widok Rzymu 111. 448. Wieczerza Pańska III. 397: 98.

Yuen-ming-yuen I. 211: 70. Yung-ho-kung kl. 1. 260: 73.

Z.

Zacharyasza gr. II. 389. Zahra p. II. 442: 69. Założenie Lavinium III. 450. Zburzenie Troi III. 359. Zdjęcie z krzyża III. 398. Zdobycie Troi III. 274, 353 : 59, 400.

Zechil-Dżami m. 11.432 : 33,

Zeus na tronie III. 364.

Zeus pod postacią kobiety III. 386.

Zeusa Olimpijskiego św. III. 357: 90, 414.

Zgoda, przyjaźń, jedność III.

Zgody św. III. 406.

Zgody wojsk st. III. 423. Zgody plac II. 96.

Zgrzybiały starzec III. 389. Zielona porc. I. 243 : 85. Zielony m. II. 433.

Ziemi św. I. 219: 56.

Zikurat II. 293.

Zisa p. II. 438. Złocienio-piwoniowa porc. I. 341.

Złota św. III. 59.

Złożenie do grobu III. 398. Zofii Ś. к. II. 448: 49; III. 59. Zwiastowanie II. 458. Zwierciadeł p. indyjski III. 213.

Zwierciadeł p. perski III. 69. Zwierciadła magiczne II. 471:

Zwycięstwa wi. III. 164 : 96. Zwycięstwo Aratusa III. 387. Zwycięstwo Ateńczyków pod Maratonem III. 369. Zwyciężony Marsyas III. 364.

Ż.

! Żebrak 111. 369.

IX. Bynastye, znakomite rodziny, wyznania, sekty, zakony, szkoły, urzędy, instytucye, święta, uroczystości, języki, alfabety, rodzaje pisma, tytuły utworów literackich, wyrazy cudzoziemskie i techniczne, słowem wszystko, co nie znalazło pomieszczenia w poprzednich działach ¹).

481.

II.

206.

74.

A.

Abbasydów d. II. 422: 23, 27. Abbet-din II. 352. Abencerragowie II. 447. Abheng III. 122. Abhidharma III. 135 : 36. Abipon j. I. 139.

Abrodaitos III. 365. Abu-Amranici II. 379. Abu-Zeyd II. 427.

Achanti j. I. 94. Achemenidzi II. 299 ; III. 10, 21, 26, 30, 33, 34, 37, 38, 44, 47, 48, 51, 53, 58, 59, 62, 63.

Acheulleński ok. I. 14, 15. Adam-Kadmon II. 381. Adareb j. I. 94.

Adewy j. III. 39.

Adikawyam III. 117.

Afsosa Dywan III. 124. Agada II. 356: 77. Agneya-Purana III. 119. Aimara j. I. 139.

Akademia franc. II. 260. Akbaryci II. 379. Akber-Nameh III. 42. 122. Akhaba d. II. 343. Akhi-mu-soku II. 43.

Akhlak III. 122. Akmed-ud-daollah II. 459. Alai II. 247.

Aleucki j. I. 139.

Alexanter III. 430. Algonquinôw j. I. 139.

Alii I. 117.

Al-kali III. 88.

Alkimosowie II. 350.

Alkoran II. 399, 417: 21, 24, 25, 28, 36, 52, 65, 68, 71, 77 ; III. 80, 81, 85, 125: 44. Alliteralne j. I. 94.

Aluwialny ok. I. 13. Amarukatukasara III. 120. Amenemhaty II. 71, 74, 80. Ament p. Amentit.

Amentit II. 20, 67, 77. Amona prorok II. 29. Amoraici II. 360 : 77, 78. Amphiktyonów rada III. 359. Anak II. 383.

Anandalahari III. 120. Anaryjskie p. II. 260. Angekok 1. 139.

Anszanu król III. 18.

Antar II. 427.

Antari II. 427.

Antoninów d. III. 422: 25, 50, 88.

Antropographos 111. 360. Apachi j. I. 139.

Aper III. 423.

Apokalipsa II. 393. Apostołowie III. 59. Apparitores III. 296.

Arabska d. II. 222.

Arabski j. II. 425. Arabsko-indyjski tr. II. 206. Araisz-i-Mahfil III. 124. Aramejska kancelarya II. 254.

Archaiczne klinowe p.II. 264. Archaiczny grecki ok. III. 320. Archeolityczny ok. I. 14, 15-23, 45.

Arcyksiążeta Archipelagu II.

Arcy-mag. II. 253.

Argo statek III. 443. Arisungawa г. I. 294. Arizanci III. 11.

Arka przymierza II. 387. Armaria III. 430. Armeńsko - kaukaski tr. 206.

Arrafa Ii. 414.

Arreois I. 114: 24. Artaxerxesy III. 28.

Aru I. 324.

Aryjskie p. II. 260. Arzacydów d. III. 34, 61. Ascetyzm 111. 128: 29.

Asiah II. 381.

Asimu II. 152.

Asmonejczycy II. 342: 50, 57, 74, 91.

Assyryjski j. 11. 260. Assyryjsko-babiloński tr. II.

Aszawan III. 9.

Aszikaga г. I. 297, 344: 58. Aszszurbanipale III. 25. Aszufty Dywan III. 124. Aszurit al. II. 363. Atarwana-Weda III. 94, 116. Ateno-tebańska sz. III. 373:

74.

Ateńska sz. III. 350:—61, 67,

Atesz-Gah III. 10. Ateuchus II. 148. Atomistyezna sz. III. 126. Atrament uni III. 400. Attycka sz. III. 422. Atyadzi II. 318.

Atzilak II. 381.

Augurowie III. 254, 420. Auletridy III. 470.

Auriges III. 333. Auspicyowie III. 420.

Ave III. 491.

Awatary III. 131, 225. Awidya III. 136 : 39. Awil-Kusz II. 217. Awoi-no-go-mon I. 343. Ayin-Akbery III. 122. Ayurweda III. 114. Azerbidżan j. III. 39. Azteków j. 111. 139. Azyatycka sz. III. 422.

Azyatyckie Towarzystwo II. 259, 407 ; III. 126.

It.

Baalbekici II. 329. Babilońska d. 11. 222. Bab-ilu II. 252.

Bąbli Talmud II. 376: 77. Bachiadów d. III. 304. Badhawa III. 122.

Bagdadzcy Kalifowie II. 421. Bai II. 20.

Baktijar-Namek III. 44.

Band III. 122.

Barah masa III. 125.

Barków г. II. 175: 76. Barocco III. 209. Bastan-Nameh III. 40, 42. Beduiński j. II. 425. Beharistan III. 41.

Beit II. 412: 16.

Beit dystych III. 40.

Bengali j. III. 113.

Bereszit II. 364.

Beriah II. 381. Bhagawad-Gita III. 91, 118. Bhagawata Purana III. 119. Bhakta-mala III. 123. i Bhathyal III. 122.

I Bhodża-prabandha III. 121. j Bi II. 20.

Biali III. 100.

Bibę multum III. 491.

Biblia II. 98, 181 : S3, 204: 14, 16, 315: 20, 41-95, 403: 28; 111. 44.

Bidpaja bajki 111. 40, 42, 120.

Bizonów związek I. 146. Blaas, de , г. II. 472.

Bladzi III. 100.

Bodlii III. 134.

tr. trakt, w. wojna.

76.

36.

94.

Boetusowie И. 375: 78.

Bóg II. 170.

Bóg dobry II. 28, 69.

Bóg wielki III. 28. Bogdo-Lama I. 216: 59. Bondumieri г. II. 481.

Bonu II. 48.

Bornu j. I. 94.

Boska ks. I. 168.

Bostan III. 41, 43. Botokudos j. I. 139. Brachycephali I. 21, 55. Brahma-Dharma III. 143. Brahma-Mimansa III. 127. Brahma modlitwa III. 95. Brahmana III. 94, 108: 16. Brahmani I. 39; III. 91, 102:-33, 35.

Brahmanizm II. 452: III. 102:—33.

Brahma-Purana III. 119. Brahma-Somay III. 143 : 44. Brasero I. 3t>6.

Bronzu wiek I. 15, 36—45, Bucephal III. 382.

Bucharski j. III. 39. Buddhaizm 1. 308: 12; III.

91, 133:—41.

Buddhyści I. 220 : 33.

Buidzi III. 36, 65.

Buli I. 116.

Bundeliesz III. З^, 39. Bunka ok. I. 301: 44, 68. Bunsei ok. I. 301: 44, 68. Buoni г. II. 481.

¹

Skrócenia: al. alfabet, d. dynastya, j. język, ke. księga, ok. okres, p. pismo, r. rodzina, sz. szkoła, św. świątynią,

C.

Caena novemdialis 111. 258. Ca-Mosto r. II. 481.

Campana kolekcya III. :-32: 45, 50.

Cassautra III. 430.

Cave canem III. 487. Cejloński j. III. 113. Gestrum III. 355.

Cezarowie II. 105: 31, 33, 317; III. 60, 307 : 77, 409: 11, 22, 25, 45, 50, 86. Chaldejski j. II. 260. Chaldejski ok. 11. 344. Chaldeo-assyryjska kancela-rya II. 254.

Chamsa III. 40, 41.

Chaos II. 179; 80.

Chassidim II. 350.

Ghassydzi II. 382.

Chelleński ok. I. 15.

Chilijski j. I. 139. Chronologia Herodota III. 15.

Chrysanthemum I. 343.

Cień II. 21.

Cipahowie III. 153.

Clan III. 299.

Clan Eelusum III. 299. Clarissimus II. 359. Cliff-DweJers 1. 162. Cludiforme p. II. 260. Colombaria stowarzyszenie IIГ. 258.

Compitalie III. 434.

Coolies III. 108.

Correctores III. 308.

Credo III. 143 Cros-Magnon rasa I. 22. Cunéiforme p. II. 260. Cygański ok. I. 38.

Cyon H. 383.

Gzandala III. 108. Czandrawanza d. III. 99, 184. Czas II. 180.

Czciciele szatana HI. 13. Czipewajów j. I. 139. Cziquito j. I. 139.

Czuckie j. I. 139.

Ć.

Ćwiekowe p. II. 260.

Dadra III. 122.

Daha III. 122.

Daimiowie I. 293, 318.

Dairo I. 293.

Dalaj-Lama I. 216: 58, 59,

Danielowa ks. II. 245: 81. Daphne III. 423.

Darfur j. I. 91.

Daryk III. 31.

Daryusze III. 28.

Das Homerische Epos III. 316.

Dehwar j. III. 39.

Delhemeh II. 427. Demotyczne p. II. 38.

Deri j. III. 39. Deutoronomium II. 365. Dewanagari al. HI. ИЗ. Dharma III. 135. Dharmasastra III. 121,

Dhu II. 405.

Dhu-Rajdan II. 405. Dhu-Ruain II. 405.

Dhyana III. 139. Dibre-Haiamim II. 365. Digambara III. 142. Dipawamsa III. 121.

Dirhem III. 89. DIugoczaszkowi I. 155. Dobrodziejstwo wielkiego słońca II. 325.

Dodekarchia 11. 102. Dogmatyczna kabbała II. 380. Dolichocephali I. 21, 55. Dolmenów lud I. 46. 66, 67. Dominikanie I. 174, 205. Dongola j. I. 94.

Doskonała ks. 111. 122. Droga bogów I. 209.

Droga mleczna I. 99.

Druidzi I. 27, 49.

Druzyjski j. II. 425.

Durra I 90.

Duwara III. 33.

Dwanaście miesięcy III. 125. Dwójnik 11. 21.

Dwutygodnik naukowy I. 48. Dywan II. 426; III. 40, 41. Dywan Ben-Ezry II. 383. Dzieła Salomona II. 374. Dziesięcioro przykazań II. 387,

Dziesięciu królów w. II 1.98. Dziesięć tysięcy rzeczy I. 311.

Dzotysza III. 114.

Dżajna religia III. 141:-43. Dżajnaizm III. 141:—43. Dżajnowie I. 41; II. 452: III. 141:—43.

E.

Edda I. 49; Ш. 5.

Egipski j. II. 425. Ekklesiastes II. 369. Ekklozyastyk II. 366: 69,70. Elephantinum Ill. 400. Elf-Leik II. 4-7.

El-Hamasa II. 426. Eliakimowie II. 350. Elizejskie pola III. 258: 88, 97, 99.

Elle szemot IL 364. El-Mesnewi III. 41, 43. El-Mofaddaliat II. 426. Elogium III. 430. Emir-el-Omrah II. 424; III.

Eneida III. 466.

Epiczny ok. IIГ. 97. Epitaphia III. 347. Eponymowie II. 254.

Erpa II. 30.

Eskimosów j. I. 139. Esseńczycy II. 357.

Estery ks. II. 366; III. 44. Ewangeliści II. 393.

Excellentia'TI. 382.

Exodus II. 364 : 93.

Ex-vota II. 191.

Ezdraszowe ks. II. 366: 74. Ez-Zahir II. 427.

F.

Fabiusów г. III. 430.

Fa-ti I. 240.

Faraonowie I. 204. Faryzeusze IL 352.

Fasces III. 354.

Fasty Sargona II. 327. Fatum II, 421.

Fatymitów d. II. 434.

Fazi 1. 336.

Fedra III. 461.

Filiacya II. 188.

Filozofia transcendentalna 11. 394.

Firuz-Tasz 111. 69.

Fiscus judaicus II. 358. Flabeilum II. 87. Flaminiusów r. III. 433. Flawiusze II. 358: III. 42.’. Florydzki j. I. 139.

Fo religia I. 209: 15. Foe-kue-ki III. 91. Franciszkanie I. 205.

Fullah j. I. 94.

Fulviusôw r. III. 433. Fuszimi I. 294.

Fuziwara r. I. 296, 352: 90.

U.

Gallas j. I. 94.

Gaonowie II. 360: 75, 82. Gazele III. 40, 123.

Gemara II. 376: 78. Gematrya II. 380.

Genesis p. Geneza.

Geneza I. 51, 52. 57, 59, 67;

II. 156, 215, 320: 64, 9S. Gengi-monogatari I. 327. Genroku ok. I. 300 : 28, 41,

Georg-Nameh III. 42. Geotrupes II. 148. Ghatakarparam III. 119: 20. Ghaznewidzi III. 36, 42, 65, 152.

Gheden I. 824.

Gita-Gowinda 111 119. Giustiniani r. III. 435.

Gohei ok. I. 309.

Gom-gom I. 89.

Gong I. 258.

38.

Guik-mon I. 343.

Guit III. 122.

Guitawali III. 123. Gul-i-magfirat III. 124. Gulistan III. 4L, 43, 123: 24. Gulzar-i-danisz III. 125. Gurydzi III. 36, 152.

Gusza I. 312.

Herbed III. 10. Hermetyczne ks. II. 25. j Hermotybianie II. 32. Herodowie II 342 : 54, 55. Gwardya nieśmiertelnych III. j Heu-tai d. 1. 210.

Hezwy j. I 39.

Hi I. 244.

I Hia d. I. ‘.08: 46, 61.

Hiawatka I. 144.

Hieratyczne egipskie p. II.

Hieratyczne klinowe p. II. 263.

Hieroglificzne klinowe p. 11. 263.

Hieroglify II. 36, 38. Hierogramaci II. 31.

Hik II. 30.

Hik-Szazu II. 72.

Himiaryeki j. II. 398, 425. Hindi j. III. 113.

Hindai j. III. 113 : 21. Hindui literaluralll. 121: —25. Hindustani j. III 113: 21. Hindustani literatura III. 121: —25.

Hindu-Suradż III. 187. Hinoki drzewo I. 345.

Hioba ks. II. 366: 67, 74. Hippogryf II. 471.

Hiramowie II. 110: 86. Histopadesa p. Hitopadesa. Historya Almohadów II. 428. Historya Atabeków II. 428. Historya Berberów II. 429. Historya Egiptu II. 428. Historya Majorki II. 428. Historya wysp Archipelagu III. 221.

Hitopadesa III. 120 : 23.

I Hoang I. 209.

Kaaba II. 438.

Hymn do Amona-Ra II 18. ! Kabbaliści II. 380: 81. Hymn do Nilu II. 41.

Hymn do Słońca II. 14, 41. Kadżarów d. JII. 37. 61.

40.

305.

Gowin-Gumi I. 322.

Gopa III. 149.

Gorodżo I. 299.

Gosekkai I. 294.

Gradualne psalmy II. 368. Gregoryańskie muzeum III. 271.

Greko-pelasgijska cywiliza-cya III. 311.

Greko-wsehodni ok. III. 316. Grenlandzki j. I. 139.

Gród ksiąg babiloński II. 2- 4. Gród ksiąg fenicki II. 221. Guarani j. I. 139.

Gubernator domu ksiąg II.

Guzerati j. III. 113.

45.

Gwebrowie III. 10, 38. Gyldżeni-Ras III. 43.

II.

На II. 30.

Habenbon 11. 106: 7. Hadajkes-sir III. 43.

Hadika III. 42. Hadżar-el-Aswad II. 416. Hadżat-Szekuh III. 123. Hadżi II. 415.

Hafiza-Dywan III. 41. Haft-Paikar III. 125.

Hagada p. Agada. Ha-Geddola II. 352. Hagiografy II. 364.

Hajaszar II. 374.

Hakama 1. 315.

Halacha II. 356: 77.

Ham II. 414.

Hami II. 412.

Han I. 303.

Han d. I. 204 : 9, 13. 31, 96, 79, 81, 87.

Han II. d. I. 210.

Han-lin I. 224.

Hannonów г. II. 175. Harmman III. 190. Hanyfowie II. 412.

Haoma III. 9.

Harakiri I. 319.

Harem II. 291.

Harepo I. 113.

Hariwansa III. 118.

Harkahri II. 43.

Harmakhis II. 43.

Harmonia II. 178. Hartapszita II. 41. Haruspicyowie III. 420. Hasana Dywan III. 124. Hassagaje I. 87.

Haszei I. 292: 96.

Hatima Dywany III. 124. Hausa I. 85, 94.

Hecoba III. 430.

Hedżar II. 406.

Hegira II. 431. Heike-monogatari I. 327. Heimin I. 318.

Hem I. 224.

Hen-czen d. I. 210.

Henocha ks. II. 374. Heraklidzi lydyjscy II. 317:

18.

38.

Hoa-pei I. 284.

Hodzuku I. 331.

Hohin 1. 395.

Homeryci II. 401. Homeryczny ok. III. 311. Honower 111. 1, 7.

Hor II. 30, 69. Horologowie II. 32.

Hoszo I. 312.

Hotoke I. 314.

Hurrur I. 94.

Hyksos II. 72. Hykussos II. 72.

I.

I I. 244.

Ieszt III. 39.

Ihram II. 417.

Iliada III. 293, 352 : 90. Iliada Arabii II. 427. Illustris II. 359. Ima-Kagami I. 327.

Ińkasy I. 166: 87-90, 97. Inkyo I. 322.

Tnstrukcye Amenemhata II.

Instrukcye Phtahhotpu II. 40, 70.

Instytut francuski III. 222. Irokezów j. I. 139.

Islam II. 452.

Istmijski II. 372.

Iszakku II. 224.

Itihaza III. 118.

Izis statek III. 452.

Izis Geminiana III. 452. Izrael II. 341:—95.

.1.

Jadżur-Weda III. 96, 106: 16. Jardin d’acclimatation I. 142 Jazonowie II. 350.

Jedyny II. 170.

Jehu d. II. 343.

Jełop j. 1. 94.

Jenerał III. 31.

Jeruszalemi Talmud II. 376: 78.

Jezuici I. 141: 42, 204: 5, 30,

Jońska sz. III. 355: 61—68, 70, 74, 79, 85.

Journal des Savants III. 222. Jowisz planeta I. 99; II. 43, 249 : 66, 73, 413 ; III. 105.

[ Jozuego ks. II. 321: 65. j Jozuowie II. 350.

I Judaizm II. 341: —95.

Judyty ks. II. 366.

Juliae Augustae napis 111. 448.

Juridici 111. 308.

li.

Ka II. 21.

Kabbała II. 375 : 80, 82.

Kaga г. I. 333 : 35.

Kagami I. 327.

Kahin II. 414: 15.

Kaima-Ali Dywan III. 124.

) Kairowanu emirowie III. 436. Kajaki I. 140.

Kalazyryanie II. 32. Kalchinit I. 181.

Kalifornijski j. I. 139. Knlila-we-Dimna II. 427. Kalkiawatara III. 131. Kalliyat-i-Mir Takui III. 123. Kalliyat Mushafiego 111. 124. Kalliyat Saudy III. 124. Kalpa III. 139: 40. Kalpa-wricz III. 143, 206. Kamakampa III. 199. Kamandalu III. 214.

Kamień dźwięczny I. 285. Kamień zwycięstwa III. 69. Kamiya Dżiye I. 329. Kananejski j. II. 360. Kanazeryjski j. III. 113. Kando I. 322.

Kanin г. I. 294.

Kannaim II. 357.

Kano sz. I. 340: 91—95, 98. Kanon II. 428.

Kansztacka rasa I. 21. Karaibski j. I. 139.

Karaici II. 362: 75, 78, 79. Karma-Mimansa III. 127. Kaross I. 86.

Kartagińskie Towarzystwo II. 198, 202.

Kassydy III, 40, 42, 123. Katsukawa sz. I. 397. Katsura г. I. 294.

Katu-kana al. I. 324.

Kawa I. 119: 50.

Kawi-Priya III. 123.

Kayl II. 405.

Kazoku 1. 303.

Keańska d. III. 6.

Kedaszim II. 377.

Keilschrift II. 260.

43.

Lagidzi II. 11, 104: 6, 52;

III. 151, 203, 469.

Lagoa j. I. 93.

Lama I. 215.

Lamas II. 247.

Lampa postępowania 111. 123. Laponoidowy typ I. 22.

Lars III. 256 I Latarni św. I. 220.

[ Latawców św. I. 220. Lazaryści I. 205.

Leviticus II. 364.

Lew Sakyów III. 134.

Lewici II. 365.

Lewitów ks. II. 364.

Li I. 268.

Liang d. I. 210.

Krzyżowe w. II. 183, 213. Liang IL d. I. 2l0.

432; III. 79.

Kseuchtototl I. 179.

Księga migracyj II. 40.

Księga objawienia się II. 39.

Księga o papudze III. 44.

Księga położenia krajów II.

428: 29.

Księga prawa II. 364.

Księga przestróg II. 428.

Księga stu praw I. 318.

Księga zmarłych II. 40, 47,

50, 85, 87, 102 : 38, 42.

Księżyc III. 105.

Księżyc wiadomości III. 120.

Kszatrapa p. Satrapa.

Kszatrapawa p. Satrapa.

Kszatra III. 95.

Kszatrya III. 106: 7.

Kua I. 207: 32, 35.

Kuan-ki I. 243.

Kubo I. 296.

Kuen p. II. 235.

Kuficki al. I. 426.

Kuge III. 294.

Kuissa III. 121.

Kukufao II. 27.

Kumara-Sambhawa III. 120.

Kurakas I. 197.

Kurmawatara III. 131.

Kurobe-sughi I. 345.

Kursywa klinowa II. 264.

Kuru d. III. 99, 100.

Kusa-Zoszi I. 328.

Kussa j. I. 93.

Kusz książę II. 30, 90.

Kwiatów św. I. 220.

Kwiloas j. I. 93.

Kwiran-i-Sadain III. 122.

Literacki arabski j. II. 425. Lodich d. II. 452.

Logiczna sz. III. 126.

Lonin I. 319.

Ludyony III. 470.

Ludzie wielkiej synagogi II. 349.

Lui I. 244.

Lukumonie III. 252. Lukuinonowie III. 252.

Lun-u I. 232.

Lydo-frygijska sztuka II. 317.

68.

Ken I. 303.

Kernater II. 139.

Kerubim II. 305: 87, 93. Kesako-bon 1. 328. Keter-Melchat II. 383. Khamsin II. 8.

Khan II. 291.

Khanda III. 117. Kharsag-Kalamma II. 247. Khas-Grantha III. 122 Khefreny II. 77.

Kheopsy II. 74, 77. Khird-Nameh III. 41. Khmunu książęta II. 30. Khoazy j. III. 39 Khon II. 39.

Khowageh-Hafed-Szirazi III.

Khu II. 20.

Khumsa III. 122.

Khyaban III. 123.

Ki г. I. 299, 302.

Kiai-szu I. 236.

Kikany al III. 38.

Kimi ks. II. 39. Kimura-ko-kyo I. 336.

Kin I. 239.

Kin d. 1. 210.

Kingi I. 214: 32.

Kiri-mon I. 342: 69.

Kirri I. 87.

Kirubi II. 305. Kitab-el-Aghani II. 426. Klaft II. 27. 82.

Klinowe p. II. 260.

Kodeks cywilny I. 326. Kodeks Mendozy I. 174: 86. Kodżiki ks. I. 292, 310: 17,

26.

Koghai I. 334.

Koheleth II. 369.

Ko-Hong korporacya I. 211. Kolumbijski j. I. 139. Kompauia Indyjska I. 341; III. 124 : 53.

Kompania Wschodnio-Indyj-ska I. 211.

Kong I. 224.

Kongo j. I. 94.

Koniec Wedów III. 127. Kontemplacya III. 120. Koptyjski j. I. 71 Koran p. Alkoran. Korejszycki j. II. 425. Korona królewska II. 383. Korrobori I. 94.

Kossejska d. II. 280. Kozroesy III. 59, 63.

Kraal I. 82, 103.

Krajobrazu sz. I. 395.

Kris I. 122.

Kronika codzienna II. 365.

Kronika kompletna II. 428. Kroniki Judy i Izraela II. 374.

Krotale III. 471.

Król II. 170.

Król Babilonu II. 225.

Król królów III. 32.

Król z Karduniasz II. 225. Królestwo Kambodżyi III. 223.

Królestwo róż III. 41. Królewska ks. perska III. 40. Królewskie ks. hebrajskieII.

188, 321: 65, 88, 93.

Królów ks III. 42.

Królowie II. 342: 70. Krótkoczaszkowi I. 55. Krytyczne Towarzystwo 1. 399.

Krytyka czystego rozumu II. 384.

Krzyż południowy I. 99. Krzyżacy II. 169.

Kypselidzi III. 304: 16. Kyropedya III. 21.

I...

Liciniusów r. III. 433. Liczb ks. II. 365. Li-king 1. 222.

Lingam III. 132: 66, 69. Ling-tszi 1. 214 Listy o uczuciu IL 3S4. Li-szu I. 236.

Ł.

Łowiec II. 216.

Łoże kwiatów III. 123. Łódek św. 1. 220.

M.

Mabawamsa III. 121. Machabejczycy II. 374. Machabeusze II. 344: 56, 60,

Machabeuszów ks. II. 366:

74.

Machberet II. 362. Madit II. 107.

Magdaleński ok. I. 14. Magizm III. 12, 13.

Magonów г. II. 175.

Magowie III. 11, 13.

Magrebi al. II. 426.

Magrebin j. II. 425. Mahabharata III. 96,99, 101: 2, 8.

Mahakawia III. 119. Mahapurana 111. 119. Maharadżowie 111. 95, 140. Maharanowie III. 187. Mahawansa III. 159. Maha-Wira-Szaritra III. 120. Mahdi II. 424.

Mahometanie Iii. 04. Mahratti j. 111. ЦЗ.

Makamat II. 427.

Makamy II. 383.

Malachim II. 365. Malati-Madhawa III. 120. Malayalam j. III. 113. Maltański j. II. 425.

Małe zwyczaje I. 78.

Małych proroków ks. II. 364. Mameluków d. II. 476. Manassesa modlitwa II. 374. Mandara j. I. 91.

Mandaryni I. 227:—29. Mandaryni broni I. 227. Mandaryni literaci I. 228. Mandingu j. I. 94. Mantik-Uttair III. 43. Mantras 111. 91, 116.

Manu ks. III. 115: 21. Manuszi-Buddha III. 140. Man-yo-kana al. I. 324. Manyoszin I. 327.

Mapulet j. II. 425.

Marga III. 137.

Markandeya Purana 111. 119. Maronicki j. II. 425.

Mars planeta II. 26, 43, 249:

66, 73, 305; III. 105.

Mas II. 247.

Masechtot II. 377.

Maskim II. 247.

Masnewi p. Mesnewi.

Masora II. 362.

Masoreci II. 362.

Massassi I. 84.

Massora G'dala II. 362. Massora КЧапа II. 362. Maszuasz II. 32.

Matjaping j. I. 93.

Matka dusz I. 215.

Matoi II. 32.

Matsuri I. 315.

Matsya Purana III. 119. Matsyawatara III. 131.

Mau II. 33.

Maurytański j. II. 425.

78.

64.

446.

06.

225.

Maya j. I. 139.

Maya p. I. 171.

Mazanderan j. III. 39. Mazdeizm III. 6, 7, 11. Maznawi p. Mesnewi. Mądrości ks. II. 366 : 69, 74. Meaziri-Sultanidże III. 42. Meda I. 145 : 55, 56. Medo-scytyjski j. II. 260. Medycy usze III. 308. Medyjski j. II. 260. Medyjskie w. II. 167, 269; Ul. 28, 29.

Medżnia-al-bahrein III. 123. Megha-Duta III. 120.

Mekake I. 321.

Me-katszi I. 321.

Męki I. 119.

Mekki j. II. 425. Meksykański j. I. 139. Melodadża III. 119. Memphicka d. II. 48. Memphicki ok. II. 46. Menuki I. 334.

Merkury planeta II. 43, 249:

73, 413; III. 105. Mermnadzi II. 318: 19. Merowingowie 1. 296. Mer-szos II. 81.

Meru III. 115: 40.

Meruzy j. III. 39.

Mesnewi III. 40, 122 : 23. Mesocephali I. 55.

Mesyasz II. 358: 71-74, 424. Metafizyczna Kabbala II. 381. Metamorfozy III. 464: 66. Mewlew'ami III. 43.

Miagawa sz. I. 397.

Michol II. 362.

Midrasz II. 356. Midzu-nagami I. 327. Mieczów taniec I. 148.

Mien I. 228.

Mieszana kasta III. 107.

Miłii książęta II. 11, 30, 70,

Mikado I. 292.

Mil bekał II. 254.

Milik II. 254.

Mimansa III. 127.

Mimansa boska III. 127. Mimansa czynu III. 127. Mirny III. 470.

Minamoto r. I. 296, 327: 33, 43, 44.

Minasów' d. III. 188.

Ming d. 1. 208: 10, 18, 27, 28, 30 , 31, 42, 43 , 60, 74. Mioceniczny ok. I. 14.

Misie II. 369.

Misteków j. I. 139.

Misterya I. 328.

Mistrze pieśni II. 367. Miszkam II. 387.

Miszna II. 356: 76.

Miszne Thora II. 383.

Mito г. I. 299, 301: 2, 7. Miot II. 350.

Moallakat II. 426.

Mobed III. 10.

Moed II. 377.

Mojżeszowe ks. II. 364. Mokcha III. 141.

Moko I. 124.

Mokobis j. 1. 139.

Mon I. 342.

Monarcha państwa wymowy III. 123.

Monofizyci II. 419. Monogatari I. 327. Monogeniści I. 52.

Monti, cyrkuł de III. 446. Monlo I. 312.

Monumenta antichi di Roma III. 445.

Mori d. III. 187.

Mosarabski j. II. 425. Mound-Builders I. 159:61,75. Moustier, ok. du I. 14, 16,"21. Moxo j. 1. 139.

Mriczakati III. 120. Mudra-Rakszaza III. 120. Muezym II. 465. Mugda-Rodda 111. 112. Muhit-Uzma III. 123.

Mumie II. 86.

Murex II. 204.

Mur-nuit-zat II. 33-Muru I. 114.

Mushafiego Dywany III. 124. Muzułmanie II. 452 : 53. Muzykantki 111. 410: 71. Mydrasz II. 377.

NI.

Nabab 111. 152.

Nabi II. 343: 56. Nabukudurussury III. 26. Naga-uta I. 327.

Najden I. 324.

Nakht II. 31.

Nama III. 121.

Nameh III. 40.

Namiestnik bogów II. 225. Nan I. 224.

Nandawarta 111. 143, 200. Nanina I. 261.

Naos II. 28.

Narodowa sz. rzymska III. 422.

Narzekania II. 371.

Nasi II. 379.

Nassi II. 351: 52, 59.

Naszim II. 377.

Naszyjnik III. 120.

Naucellia r. III. 423. Nazonów r. III. 444. Neandertalska rase I. 21. Nebel II. 367.

Nechadżya-Szaritra III. 119. Nefesz II. 381.

Nehemiasza ks. II. 366. Nemma II. 139.

Nengo I. 300.

Neokorowie II. 32. Neolityczny ok. I. 14, 23-36. Neski al. 11. 426; III. 38. Nestoryanie II. 419. Neszameh II. 381.

Nezikin II. 377.

Nian-eul-sse I. 231. Niedźwiedzica III. 96. Nieri-hao I. 226. Nieskończony w cnocie I. 226. Niespodziewane małżeństwo III. 120.

Nighantu III. 112.

Nihongi I. 326.

Nil czerwony II. 8.

Nil okręt I. 33!.

Nil zielony II. 8.

Ninżo-bon I. 328. Nipon-Gaiszi I. 327.

Nirgalli II. 305.

Nirgrantha III. 142.

Nirwana III. 134 : 36, 38.

No I. 328.

Nom U. 7, 33.

Nomarchowie II. 33.

Norimon I. 315.

Nowra logika II. 384.

Nowego Roku św. I. 220. Nowe tablice astronomiczne III. 123.

Nowo-perski j. III. 38. Nowożytne klinowe p. II. 263:

Nowy Testament 1. 325; III. 144.

Nuit II. 33.

Numeri 11. 365.

Nutir II. 15.

Nutti II. 15.

Nyanza I. 93.

Nyassa I. 93.

Nyazya sz. III. 126.

O.

Obalenie filozofów' II. 428.

O bogini Syryjskiej II. 182. Obraz II. 21.

Oczy królewskie III. 31.

Odrodzenie I. 279: 80, 382; II. 480; III. 84, 239: 45, 904 : 56, 401.

Odyssea II. 205; III. 316: 20,

Ogród III. 42.

Ogród wiedzy III. 125. Ogród wiosenny III. 41. Ojciec trwogi II. 7.

Ojcowie Kościoła II. 363: 04,

O kierunku filozofów II. 428. Okręt rozbity III. 119.

Olimp II. 191, 247; III. 13, 267, 383: 96, 469. Olimpijskie igrzyska III. 379. Omi r. I. 333.

Omniadów d. II. 420 : 22, 23. O nieśmiertelności duszy II.

384.

Organon III. 126.

Orissa j. III. 113. Orthocephali I. 55. Ortognatyczne formy I. 55. Ortokidów d. II. 472.

Oszei I. 292: 95.

Otokodate I. 323.

Otomi j. I. 139.

Owari r. I. 299.

O zdaniach filozofów' II 428.

I».

Padartha III. 126.

Padma Purana III. 119. Paleolityczny ok. I. 14. Palestine Explorating Fund И. 329.

Pali j. III. 113: 47.

Pallium III. 457.

Palos III. 330.

Pamiętnik Sinuhita II. 40. Pan II. 170.

Pan dwóch krajów II. 69. Pan dziesięciu tysięcy lat I.

Pan Niebios II. 180. Panathenejskie igrzyska III. 324.

Pancza-Tantra III. 120. Pandawa d. III. 100: 45. Pandnama III. 122.

Pan-ku I. 206.

Panowali ks. II. 365.

Pantum I. 118.

Papuga Indyj III. 122. Paralipomenon II. 365-Parsi j. III. 38.

Parsi sekta III. 38.

Parwa III. 117.

Parya III. 108.

365.

120.

122.

134.

41.

250.

127.

Pasto fo го wie II. 32. Patagoński j. I. 139. Patanów d. III. 152: 96. Pateszi II. 220.

Patiselesa sz. III. 422. Patryarchowie II. 342. Paulownia Imperialis I. 343. Paut nutiru II. 16.

Pawni j. I. 139.

Ре I. 224.

Pehlwi j. III. 38, 39. Peintures céramiques III. 322. Pelele I. 86.

Peloponeska w. III. 361. Pełni księżyca św. I. 220. Pend-Nameh III. 43. Pendżabi j. III. 113. Pendż-Kendż III. 40. Pentateuch II. 364.

Peplos III. 344.

Perahara III. 184.

Perakirn II. 377.

Pereirowie II. 390.

Peripl II. 181.

Perła I. 286.

Perski j. III. 87.

Perski ok. II. 344. Persko-indyjskie j. III. 39. Perushim II. 363.

Ре-sung d I. 209.

Phédon II. 384.

Phoenikes II. 166.

Piaches I. 166.

Piątka III. 145.

Pictor III. 430.

Pierścień ministra III. 120. Pierścień nieszczęśliwy III. 120.

Pieśń nad pieśniami II. 369. Pięć ksiąg III. 120.

Pięć skarbów III. 40. Pięcioksiąg II. 364.

Pileus III. 289.

Pilpąja p. Bidpaia.

Pilu-pilu I. 86.

Pima j. I. 139.

Pinżrapot III. 141.

Pipil j. I. 139.

Pisarz ksiąg II. 328.

Pismo bogów II. 177.

Pismo Święte II. 162, 214: 16, 33, 44, 63, 320: 21, 41-96, 98, 404.

Pitszo I. 82.

Plectrum III. 463.

Plejady I. 99.

Plioceniczny ok. I. 14, 29. Pobożność III. 120.

Pochwał ks. II. 368. Pochyłozębne formy I. 66. Poeci biegacze II. 426.

Pohu II. 33.

Pokutne psalmy II. 368. Po-ku-tu I. 278.

Poliginiści I. 62. Polisyntetyczne j. I. 138. Połączenie dwóch mórz III. 123.

Ponsza I. 197.

Porta III. 33.

Pospolita sz. I. 392 : 93, 96. Potężni II. 172.

Potrójny kosz III. 135. Powieści papugi III. 124. Powtórzonego prawa ks. II.

Prabodha - Czandrodaya III.

Prakryt III. 113.

Praktyczna kabbała II. 380. Pratisakya sutra III. 112. Prawa Gongensamy I. 299. Prawa Manu III. 102: 6, 8, 9, 214.

Prawo II. 178.

Prawo z Biblii II. 364. Presuthe III. 296.

Prithwi - Raj a - Szaritra III.

Pro ok. II. 8.

Prognatyczne formy I. 55. Prognatyzm I. 21. Prolegomena historyczne II. 429.

Propaganda Fide I. 134, 221. Prorocy II. 31.

Prorocy mniejsi II. 370 : 72. Prorocy więksi II. 370: 71. Prorok III. 63.

Proroków ks. II. 376. Prostozębne formy I. 55. Protegowany księżyca III. 146.

Protesis III. 336. Proto-semicki j. I. 65. Przemiany pór roku III. 120. Przewodnik zbłąkany II. 383. Przypowieści ks. II. 369. Psalmy Dawida II. 383. Psalteryon II. 367.

Psałterz Dawida II. 367. Psów związek I. 146. Ptolomeusze II. 9—12, 19, 21, 29, 45, 101: 4, 5, 9, 10, 12, 26, 31, 42, 47, 332 : 50, 401; III. 386.

Bulixena III. 430-Punicki j. II. 178.

Punickie w. II. 166 : 68, 75; III. 430.

Purany III. 108: 12, 18, 31, 33, 41.

Puri I. 148.

Puma I. 197.

Purpura czarna II. 204. Purpura królewska II. 204. Purra I. 100.

Pustelnik z r. Sakyów III.

Pyłki słoneczne III. 44. Pythyjskle igrzyska III. 360.

R.

Rabanan Saburai II. 378. Rabbi II. 366.

Rabbiniści II. 378.

Rab sake II. 254.

Rab saris II. 254.

Rad ks. III. 43.

Rada dziesięciu II. 175. Rada stu II. 175. Ra-dmenk-ka II. 81.

Radża III. 95, 152. Radżputra III. 107. Ragawapandaya III. 119. Raghu-Wausa III. 119: 20. Ragu r. III. 119.

Rahana III. 142.

Raje III. 63.

Rajowie III. 91.

Rakum I. 87.

Ramadan II. 421. Ramaszandriki III. 123. Ramayana III. 99, 101: 2, 8, 12, 14, 16-19, 23, 45, 50,

54.

Ramessydzi II. 18, 29, 31, 98, 117: 18.

Ramganawali III. 123. Ram-Sancki III. 124. Ramzesowie II. 54, 93, 95,

97,    105, 241 ; III. 25. Ranowie III. 186: 87, 97. Rapporto Volcenti III. 322. Rasik Priya III. 123.

Ratan Mala III. 194. Ratnawali III. 120. Rausset-Essafa III. 42. Reigi-Riuten I. 327. Reniferowy ok. I. 16. Resz-Galutha II. 346: 59. Rhus vernicifora I. 332. Rhyparographos- III. 387. Rig-Weda III. 3, 4, 91, 94,

98,    106 : 16, 25.

Riszisy III. 94, 105 : 6, 10. Ritu-Sanhara III. 120. Robenhausoński ok. I. 14, 46. Rodzaju ks. II. 364.

Roko I. 116.

Ronin I. 319.

Rotszyldowie II. 476. Rozdziały II. 377.

Rozmowy ptaków III. 43.

Rozum III, 120.

Różaniec pobożnych III. 123. Różaniec sprawiedliwych III.

Ród II. 180.

Ruach II. 381.

Rubai III. 122.

Rubyat III. 122.

Rusiana I. 366.

Ruth ks. II. 365.

Rytuał pogrzebowy II. 14, 40, 47, 139.

N.

Sabdy III. 124.

Sabejska d. II. 401.

Sabejski j. II. 398.

Sad II. 414.

Sad owocowy III. 41. Sadduceizm II. 353. Sadduceusze II. 352 : 75, 78. Sadra III. 122.

Safi d. III. 36, 37, 43, 60, 61, 67, 75, 76, 89.

Saggio di lingua etrusca III.

Sagzy j. III. 39.

Saha III. 151.

Saici II. 99, 100 : 38.

Saicka d. II.. 144 : 50, 94 401 ; III. 315.

Saicki ok. II. 46.

Sakki I. 315.

Sakmuka św. II. 257.

Sakti III. 105.

Sakuntala III. 120.

Sakuntala Natak III. 125. Sakya r. III. 134.

Salve III. 487.

Samana III. 94, 106. Samanidzi III. 36, 40, 65. Samarytański al. II. 363. Sama-Weda III. 116. Samhita III. 116.

Samnickie w. III. 256, 421. Samuelowe ks. II. 365. Samurai I. 293, 318.

Sam wat III. 151.

Sanchun III. 143, 206. Sanhedryn II..351: 52, 77. Sankhya ateistyczna sz. III.

Sankhya deistyczna sz. III. 127.

San-kue I. 209.

San-kue-tszi I. 286. Sannyazin III. 129.

Sanskryt III. 112.

Saras wati - Kanthab - Harana III. 121.

403.

57,

92.

99.

143.

Sarbakana I. 122.

Sargonidzi II. 296, 318: 19, 32; III. 316.

Sassanidzi II. 239; III. 6, 7, 35, 36, 38, 40, 59-64, 74, 89, 158.

Satrapa 11. 254; III. 30, 31. Satrapia III. 30.

Sat-Sai III. 123.

Saturn planeta JI. 43 , 249:

73, 413: 16; 111. 105. Saturnalie II. 257.

Satyricon III. 467.

Sausruta III. 114.

Sawa I. 119.

Scindyowie III. 165 : 97, 98. Scyndyowie p. Scindyowie. Scypionowie II. 168 ; III. 433. Sebennicka d. II. 144. Sedoka III. 327. Sefer-ha-Bachur II. 363. Sefer-Yetzirah II. 382. Sefiroth II. 381.

Seidżi I. 336.

Sekretarz królewski III. 31. Selamlik II. 291.

Seldżucy III. 36, 65. Seleucydzi II 163, 212 : 46, 64, 350; III. 18, 34, 58, 61, 151, 469.

Semickie j. I. 70.

Sennin I. 373.

Sepher Thehilim 11. 368. Seraj II. 291.

Serdab II. 58.

Serre III. 44.

Sesudya d. III. 212.

Setiowie II. 93, 95, 97. Setomono I. 337.

Sędziowie II. 342 : 70, 88, 92,

Sędziów ks. II. 365 : 68. Sha II. 8.

Shomu II. 8.

Sia-tsziang I. 236.

Siedm obrazów III. 125. Siekiera święta I. 285. Sihr-Ulbayan III. 124. Sikiońska sz. III. 355:

67-74, 79, 84, 85. Silpa-Sastra II. 202. Silphium III..334. Simorga III. 75.

Sindhi III, 113.

Sion p. Cyon. Siraj-Ullugat III. 123.

Sir hasirim II, 369. Siruze III. 39.

Sistry I. 39. Si-tsing-ku-kien I. 278. Siuksów j. I. 139. Siwaizm III. 100 : 31, 32.

Siza I. 308.

Sizupala-Badha 111. 119. Skalpowanie I. 147.

Skalpy I. 149.

Skarabeusze II. 21, 118: 48,

Sloka 111. 117: 22.

Sława Wschodu II. 383. Słoneczna d. III. 186. Słoneczno-księżycowa d. 111.

Słońca miasto II. 251.

Słońce II. 180; III. 105. Słońce Hindusów 111. 187. Słońce języka III. 123. Słownik biograficzny II. 428. Słownik filozoficzny II. 384. Smoków św. 1. 220. Soffarydzi 111. 36.

Soli p. Safl.

Soghdy j. 111. 39.

Sohama III. 75.

Soktit II. 107.

Solanki d. III. 194. Solutreeński ok. I. 14.

Soma III. 97.

Somanli j. I. 94.

Song d. I. 210: 43.

Sonora j. I. 139.

Sopherim II. 346: 56, 76. Sopli II. 43.

Soranzi г. II. 481.

Sowku II. 43.

Soz III. 122.

Spectabilis II. 359.

Sri bacz III. 142.

Sriwatsa III. 143, 206.

Sse-ki I. 231.

Sse-szu I. 232.

Sse-szu-ku I. 232. Sse-ta-ki-szu 1. 233. Staro-armeński j. II. 260. Staro-perski j. III. 38. Staro-perskie p. III. 260. Starożytności III. 118. Starożytny arabski j. II. 425. Starszyzna II. 180.

Stary Testament II. 7, 320: 41-95.

Statuty z Uszy II. 352. Stłuczone naczynie III. 120. Stolica Apostolska I.

Sto praw I. 299, 318 : 20. stowarzyszenie boskie III.

Stworzenie świata II. 364. Styx III. 292.

Subab III. 152. Subhat-al-abrar III. 41. Sudra III. 106: 7, 10. Suffeci II. 162: 74-76. Sughi I. 345.

Sui d. I. 210: 62.

Suka Saptati III. 44. Sulamitka II. 369.

Sumi sz. I. 397.

Sung p. Song.

Sunna II. 421: 28; III. 36, 64, 75.

Sunnici 11. 422: 68; 111. 80. Sun y à Hl. 136. Surgasuddanta 111. 114. Surimouo 1. 398.

Suryawanza d. III. 99.

Suta III. 119.

Sutra 111. 126.

Suzyjski j. 11. 260.

Swapaku 111. 108.

Swastika godło 1. 41; 111. 143, 206.

Swastika sekta 111. 142. Swetambara III. 142. Sycylijskie w. II. 167 : 73. Symboliczna Kabbala II. 380. Syn Nieba I. 225.

Syn Ra 11. 28 , 48.

Synagoga II. 346.

Synów Korę psalmy II. 368. Syntoizm I. 293: 95, 308. Syro-assyryjski ok. II. 394. Syromanti III. 114.

Syryjska d. 111. 422.

Syryjski j. II. 425.

Syryusz II. 5, 43. Syryusz-Sothis II. 43. Szach-Nameh III. 40, 42, 124. Szand III. 122.

Szandelasów d. III. 184. Szang d. I. 208: 78, 79, 87. Szangallo j. I. 94.

Szappai III. 122.

Szaraszim II. 36.’.

Szazu II. 72.

Szczoty I. 231.    t

Szczytne prawdy III. 137. Szenti II. 27.

Szeregi II. 377.

Szetiya III. 162.

Szibaszi I. 356.

Szi-king I. 332 : 33.

Szilluk j. 1. 94.

Szing I. 212.

Szin-to I. 309: 52.

Szinwat III. 9. Sziragu-i-hidayat 111. 123. Szire Tyferet II. 384. Sziro-kana al. I. 324.

Szistan III. 122.

Szi-szin-wo I. 294. Szi-thsai-tse I. 233.

Szizo sz. I. 396.

Szizoku I. 303.

Szlachta dworska I. 318> Sznur pereł II. 383.

Szogun 1. 292 : 96. Szoja-Szimbun 1. 330. Szokam II. 379.

Szophetim II. 175.

Szoretzu I. 312.

Szozu-Hor II. 6, 28. Sztuczny j. 11. 378.

Szu-king I. 208: 9, 17, 30, 32. Szus II. 72.

Szuto I. 308: 11.

Szu-wen I. 232.

Szyici II. 422 : 31.

Ś.

Śmierć Sizupala 111. 119. Śpiew nauki 111. 123. Śpiewacy II. 32. Średnioczaszkowi 1. 55.

T,

Taalik al. IIÎ. 38.

Tabu I. 82? 114.

Taharot II. 377.

Taherydzi Ul. 36.

Ta-hio I. 232.

Taiko-sama I. 297.

Taikun I. 298.

Tai-ping I. 243 : 51, 72.

Taira г. I. 296, 327: 33, 44. Tai-tsing d. 1. 211: 18, 77, 79, 375.

Tai-tsing-hoetien I. 230. Taka-ama-ka-wara I. 311. Takhemoni II. 383.

Talik III. 84.

Talmud II. 182, 356: 57, 60-63, 75-79, 82.

Talmudyści II. 378.

Tamil j. III. 113. Tami-no-nigiwai I. 328. j Tampajan I. 131.

Tanaici II. 360: 77.

Tang d. I. 208: 10, 28.

Tang II. d. I. 210.

Tanicka d. II. 31, 99. Tan-tao I. 214.

Tantsu I. 356.

Taoiści I. 220: 33,

Tao-sse I. 215: 58, 85. Tao-te-king I. 213.

Taraska j. I. 139.

Targum II. 375.

Targum Jonathana II. 376. Targum Pięcioksiągu II. 376. Targumim II. 375: 76. Tarkwimusze III. 251: 55, 56, 58, 95, 421.

Tartan II. 254.

Trojańska w. III. 316: 59. Trydencki sobór II. 370: 74. Trzydziestu tyranów III. 440. Tsao-szu I. 236.

Tse I. 235.

Tseu I.. 224.

Tsi d. I. 209.

Tsiang I. 235.

Tsi-ku-tszai 1 278.

Tein d. I. 209: 36, 47, 78. Tsin IL d. I. 210.

Tsio I. 244.

Tsiuszin-Gurai I. 329.

Tsuga 1. 345.

Tsun I. 278.

Tszao-tszi-ku-kul I. 234. Tszeu d. I. 208: 9, 18, 36, 78, 79.

Tszeu 11. d. 1. 210.

Tsziażin 1. 367.

Tsziażire I. 237.

Tszin d. 1. 210.

Tszung-yung I. 232. Tszun-tsien I. 232.

Tulafale I. 116.

Tupi j. I. 139.

Turańska kancelarya II. 254. Turres III. 248.

Tuti-Nameh III. 44.

Tutuli III. 289.

Tyberyański system II. 362. Tyflisyci II. 379. Tympanistrye III. 470. Tysiąc i jedna noc II. 427: 43; III. 44, 122: 89, 219.

428.

Tartar III. 292.

Taszib III. 122.

Tatami 1. 366.

Ta-tsziang I. 236. Ta-tsing-leu-lee I. 231.

Tatt j. III. 39.

Tatuowanie I. 87.

Tawaf II. 417.

Tazmin III. 122.

Tchnienie II. 179: 80.

Tein cl. 1. 209.

Tebańska d. II. 74.

Tebański ok. II. 46. Tehuelhet j. 1. 139.

Telal II. 247.

Telugu j. III. 113.

Tembu j. 1. 94.

Teoretyczna Kabbala II. 380. Teorya wpływów fenickich

11.    208.

Teralim II. 392.

Teszu-Lama I. 216: 59. Thehama II. 425.

Themura II. 380.

Theogonia III. 4.

Thorah II. 364.

Thupa III. 156.

Thutmesowie II. 54, 91, 95, 97, 105: 29, 80, 241; III. 25. Tiao-kin-kiao I. 204. Timur-Nameh III. 44. Timurydów d. II. 453. Tirthankarowie III. 141: 42. Titulus III. 430.

Tobiasza ks. II. 366.

Tobaye I. 390.

Todana I. 356.

Tokonoma I. 356 : 72. Tokungawa г. I. 298—300:

12,    17, 42, 62.

Tombuktu j. 1. 94. Toparchowie II. 33. Tota-Kahani III. 124.

Totem I. 144 :—46, 48, 55. Tour du Monde III. 221: 22. Towarzystwo geograficzne

III. 221: 22.

Toza sz. I. 390 :—95, 98, 400. Tozae p. Toza. Tozagan-no-kami I. 390. Traders 1. 121.

Trade-wessels 1. 117.

Traktat o pewności nauk II. 384.

Traktaty II. 377.

Treny Jeremiasza II. 371. Trepanowanie I. 32.

Tripitaka III. 135.

Troano rękopism I. 171: 74,

U.

Ukiyoye sz. I. 393. Upaniszada III. 94, 116: 23. Uparupaka III. 121. Upnek’hat 111. 123.

Uraeus II. 25, 27, 336. Urambada III. 75.

Grana III. 75.

Uszeb II. 81.

Uszebti II. 81.

Uszy królewskie III. 31.

Uta I. 32Г.

Utagawa sz. I. 397. Uttara-Hama-Szaritra 111.120. Uu II. 33.

Uzirtezeny II. 71, 80, 109. Użyteczne nauki III. 120.

V.

Velia r. III. 299. Veliorum stirpa III. 299.

Vicus Tuscus III. 254. Vita III. 491.

Vitulus III. 423. Vulgata II. 266: 74. Volumnia r. III. 258.

W.

Wahuma I. 84.

Waiseszika sz. III. 126. Waisya III. 106: 7. i Walaat j. III. 39.

Walego Dywan III. 123. Walki Jehowy II. 374. Warnik i Asra III. 40, 42. Wampum I. 148. Wanaprastha III. 129.

Warah a-Awatar p. Waraha-watara.

Warahawatara 111. 131, 207. Warownia Persów III. 22. Wedanta III. 120 : 25, 27, 28, 35, 48.

Wedwawhan III. 142 : 93. Wedy III. 2, 4, 38, 91, 94, 95, 99, 103 : 5, 6, 9, 11-13, 17-19, 26, 27, 29, 33, 41, 44, 48, 49.

I Wedyjski ok. III. 94. Wendidad III. 7, 39. Wendidad Sade III. 39. Wenera planeta I. 255; II.

43, 219:66, 73, 359; III. 105. Westalki III. 254.

Wiatr II. 180.

Wieczny II. 70.

Wieczny samotnik I. 225. Wielcy daimiowie I. 293. Wielka wojna III. 99 — 101:

16, 18, 45, 49.

Wielka żona I. 79.

Wielki król Khiti II. 32J. Wielki Ocean III. 123.

Wielki sanhedryn II. 352. Wielkich proroków ks. II. 364. Wielkie Purany III. 119. Wielkie zwyczaje I. 78. Wielko-polineski j. I. 112. Wignana-Guita III. 123. Wikram-Urwati III. 120. Winaya III. 135. Winaya-Pratika III. 123.

Wis III. 95J Wispered III. 7, 39.

Wisznu Purana III. 119. Wisznuizm III. 130: 31. Władca II. 170.

Wóz dziecinny III. 120. Wschodni j. II. 178.

! Wszechwładny II. 170. Wyjścia ks. II. 364. Wyniosłe miejsca II. 386. Wysoka Rada II. 362.

X.

Xerxesy III. 28.

¥.

Yama-baszi I. 317.

Yamato I. 324.

Ya-mato-kana al. I. 324. Yamato sz. I. 390.

Yang I. 217.

Yasna III. 7, 39.

Yedokoro akademial. 389: 90. Yemena j. II. 425.

Yen I. 244.

Yetzirah II. 381.

Yn I. 217.

Yo I. 219.

Yodo I. 312: 47.

Yoga sz. III. 127: 29. Yoguizm III. 130.

Yoni III. 169.

Yu d. I. 208: 77.

Yu napis I. 208.

Yuan d. 1. 210: 29, 79, 87. Yuga III. 104.

Yukatecki j. 1. 139.

Yussuf i Zuleikha III. 44.

Z.

Zaddik II. 353. Zake I. 198.

Zakon II. 356. Zakonu ks. II. 348. Zamba I. 96.

Zapoteków j. I. 139.

Zarys dziejów ludzkości II.

Zawely j. III. 39.

Zend j. II. 258; III. 1,38,39. Zend-Awesta III. 1, 6—10, 39, 144.

Zeraim II. 317.

Zerwanianie III. 10, 12. Zohar II. 382.

Ż.

Żądza II. 179.

Żelaza wiek I. 15, 41—45. Żidaimono 1.1533. Życiorysy poetów III. 124. Żywioł błotny II 179.

'Л

>

К.. A'    ,

.. -

(•

i

.

о

s

к

• i

t

л

\

'S. •

N

I

О⁴

\

%

V.

-

•.

•v

С

’-ч

-,

I

• *

N

/

■

#

'll II , ŹJO

'

U Ла*

■

‘ ^ Г

C~

I

m

<

•Л.

■

i

;

\

*

■

-

!

. •

ШЗШ

iii

ШШ

üiü ШИШ

e

НИ

*1

iii

BÊÊË

тттшшш

; ..V.

Г Iff

./. -'i-i -

•ц;

mmi :-

ШШШ

0*1

SiKES

li;

If ' -.

:r;

Ц:

: f; ■

Ш:

. li

■r

SS-SSâ

-II;

«шет

ВЕП

ишии

^jrisrjrs^SS^

SSśaS

*1*0

*0

*0

■' • ; . ■ - ’ _ ■ •

1*011

t‘0ś

:Й *

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

27763

Kdn. 524. 13. IX. 54

iüïïi

г™-:-?:

II

■■

“г rr r : zvrSÊSi    -ГГ . .T-^r ж ;

ШШ

tmsSâ

mm

■ -... -

§**

Я®

Ęsjl

Ipl

■

il

д»; ■'

an

ЩШёИшШШШш

шшшш

mm

gæCWjggg

■■PSNifl

1Ш

1ЩВ

Iff

...®.

sgg

ШМ

1ШЙН> Я..?

fl

■ .......• -•

......•

ässässsts:

;f "f

jSg^^æljjisgg^gSS^

. ; ;

-r-;:

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

- i - §ш

шёяиДЯёЁЖ

SS:

y-.: S;

00000231488

i*** *ш.;