-c

m

fï

à:" '

33*

K~

im-i

S2

r*

Wa-**w6&

->■

s

B

, i -Tj

yt

sr «

K

p

«

,

f 1

SfTk

VT

\

⁸ '

rj

H

ïjv

?

$7

>

f»l

je; :r& f*-. pŃp* W * ■K. '"j if t-?.«jn

:v

; •

Hgg

i

tari

/

.

• 3

M

;

/

à

, ’i

\.

J

m

& $

'■fty.

LXV

£■■

*

Æ âV

V

mi

f

HjUfgfr L^jjj

ï>'#-35

J*

V*

BS

■ t«". •

£

«

ł

ff‘ •

y ' * t*':?

>

.

.

, -,

; :„

y

ni

s»

»

âl 3

Ïp*

M*

N%*-' „•

*' ?,f24î

Y-Ą

b J Æ⁵*

■V.

.j \,

■V

vi

**. ^,

'

’* ¹

■

h

*

-*7

:

»'*v

4 Y

uV

,4

■ $ %

«$■*

k

*JL k.

' « •’

k 1

>*

V;c

ï

'V -

i •■

i>

J¹

T.'¹

rf

JpV'

[f j f .*

’-'j

• ■

i; <

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231469

POKŁOSIE GEOGRAFICZNE

POKŁOSIE

ZMIANY NARODOWOŚCIOWE (WYZNANIOWE) NA TERENIE TRZECH WOJEWÓDZTW WSCHODNICH MAŁOPOLSKI W ŚWIETLE URZĘDOWYCH SPISÓW 1910-1921.

ASYMETRJA W ROZWOJU PNIA DRZEW SZPILKOWYCH.

Z METODYKI BADAŃ GEOLOGICZNYCH W KARPATACH.

f 14

OS CO CO kO cô'cô 00 00 00 CO 00 f-l kO ^îocoœo1 C

rlOWOOO)rlfflOOOnrlOffiO)flSHHONOrlrlOON(NTHNHrl«O

Przypuszczenie powyższe znalazłoby jeszcze poparci

NIEKTÓRE METODY I CECHY GENERAL1ZACJI.

LITERATURA.

Następujące, a priori przyjęte wypadki wyczerpują

Résumé.

n.

POKŁOSIE

GEOGRAFICZNE

ZBIÓR PRAC POŚWIĘCONY

EUGENJUSZOWI ROMEROWI

PRZEZ JEGO UCZNIÓW ' I PRZEZ KSIĄŻNICĘ-ATLAS

KSIĄŻNICA-ATLAS

ZJEDNOCZONE ZAKŁAD Y KARTOGRAFICZNE 1 WYDA WNICZE TOW. NAUCZ. SZKÓŁ ŚREDN. I WYŹSZ. — SP. AKC.

LWÓW — WARSZAWA 192 5

393

<S

V\

. T,

V—\

rO

<5^

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

Klisze, skład i druk wykonano w zakładach graficznych „Książnica-Atlas" we Lwowie

Àkc. h

:

Y

\ v

i J0NN

&-•

pi

■

: &

;,

||p|

~r

* c

PROFESOROWI

EUGENJUSZOWI ROMEROWI

WZGLĘDEM GEOGRAFII POLSKIEJ JAK MAŁO KTO ZASŁUŻONEMU, UKOCHANEMU PRZEWODNIKOWI,

NIESTRUDZENIE PRZYKŁADEM SWYM KU ROZUMIENIU

ZIEMI OJCZYSTEJ PROWADZĄCEMU,

TWÓRCY INSTYTUTU KARTOGRAFICZNEGO WE LWOWIE,

DAR SKROMNY W HOŁDZIE SKŁADAJĄ

UCZNIOWIE 1 KSIĄŻNICA-ATLAS

SPIS RZECZY.

Str.

Czyżewski Juljan — Podział Opola na podstawie wysokości względnych

(z mapką).............

Dudziński Adam — Zmiany narodowościowe (wyznaniowe) na terenie trzech województw wschodnich Małopolski w świetle urzędowych spisów

1910—1921 (z 5 mapkami).........

Koczwara Marj an — Rola ekspozycji w geograf i cznem rozmieszczeniu roślin

(z ilustracjami w tekście).........

Mączak Franciszek — Asymetrja w rozwoju pnia drzew szpilkowych (z ilustracjami w tekście)...........

Opolski Zdzisław — Z metodyki badań geologicznych w Karpatach (z ilustracjami w tekście i 2 mapkami) ....    .    .    .

Pawłowscy Ewa Wanda i Stanisław — Mapa opadów atmosferycznych w dorzeczu Wisły (1:2,500.000) (z mapkami i ilustracjami w tekście,

z 5 tablicami)............

Pawłowski Stanisław — O terasach w dolinie Wisłoki (z mapką i ilustracjami) ..............

Polaczkówna Marja — Plany nauczania geografji wedle Wielkiej Komisji Edukacyjnej — jej drogowskazy dla współczesnych .    .    .    .

Wąsowicz Józef — Niektóre metody i cechy generalizacji (z ilustracjami

w tekście).............

Woźnowski Mieczysław — Kilka uwag o osadnictwie sezonowem w okolicy

Żywca (z mapką i ilustracjami w tekście)......

Zdobnicka Marja — Metoda izarytmiczna w grafice statystycznej (z 4 mapkami i diagramami)..........

Zierhoffer August — Zagadnienie powierzchni poddyluwjalnej na ziemiach

polskich (z 4 mapkami, profilami i wykresami).....

Zuber Stanisław — Zastosowanie zdjęć lotniczych przy badaniach geologicznych nad morzem Kaspijskiem (z 2 mapkami i 5 oryginalnemi zdjęciami fotograficznemi w tekście).......

LO OS lO iO rH CM ^ CD

CS    t—i    OS    O-

00    lO    |>.    o

■rH    rH    CM

219

255

273

329

SPIS RYSUNKÓW.

1.    Mapka wzrostu ludności obecnej 1910—1921 w wsch. woj. Małopolski

8.    Zasięgi Rumex alpinus, Poa sudetica i Salix silesiaca na N i S stokach

Babiej góry.............

9.    Rozkład wegetacji na N i S stoku Chomca pod Lwowem

16

17

18

19

20

31

35

37

Str.

Asymetrja pnia sosny i jodły w związku z ekspozycją

Zależność rozwoju pnia od ekspozycji.....

Profil geologiczny wzdłuż Dubienia Wk. (wedł. Zubera) .

Część profilu Dubienia Wk. z uwzględnieniem występowania hier»

Profil geologiczny nad Topolnicą......

Profil Nanów-Rosochy, z uwzględnieniem hieroglifów Schematyczny profil, tłumaczący rozmieszczenie hieroglifów . Rozmieszczenie upadów warstw piaskowca jamneńskiego przy

Leniny do Dniestru.........

Schemat geologiczny odcinka Dniestru koło przysiółka „Na Kari Schemat geologiczny bocznej dolinki Topolnicy Profil odsłonięć kredowych brzegów Leniny małej .

Profil podłużny doliny górnej Wisły z dopływami i profil opadowy

Typy opadowe w dorzeczu Wisły.......

Opady w lutym (mapka).........

Opady w lipcu (mapka).........

Mapka teras Wisłoki, 1: 400.000 ........

Profil podłużny doliny Wisłoki i jej teras......

Terasa wyższa (16 m) podcięta przez Wisłokę (Dembówkę) w Zarz< Terasa wyższa nad Wisłokę (Dembówkę) naprzeciw Niegłowic

Przykłady generalizacji..........

Bieg Dniestru, rzeczywisty i zgeneralizowany.....

Długość Wisły na mapach o różnych podziałkach .... Długość odcinka Małopiany na mapach o różnych podziałkach Schematyczna mapa zachodniej części Beskidu Magurskiego 1:500

Typy „domów na polanach"........

Szałas na hali Kamińskiego........

Owce i pasterz na Hali Culowej........

Uprawa żyta, wyrażona w % całej powierzchni (mapka)

Uprawa żyta, wyrażona w % powierzchni pól zbożowych (mapka) Polacy, według Atlasu Romera, metoda izarytmiczna (mapka) Polacy, według Atlasu Romera, metoda jednostek administr. (ma]

Krzywe gęstości zaludnienia Polski.......

Krzywe procentu Polaków.........

53

54

67

68

73

76

77

Mapa wzlotów nad wybrzeżami Morza Kaspijskiego

Plan wyspy Łoś.......

Widok Szubanińskiego naftowego fałdu od SSE

Wyspa Łoś od SSE......

Wulkan błotny Otman-bazi-Dagh

Wygasły wulkan błotny na przylądku Biandowan

Środkowa część wyspy Swinoj (w-a Świńska) .

MAPY BARWNE I TABLICE POZA TEKSTEM.

Mapa wysokości względnych na Opolu 1:500.000 (J. Czyżewski).

Mapki geologiczne okolic Spasa i Topolnicy, 1:50.000 (Z. Opolski).

Mapa opadów w dorzeczu Wisły 1 :2,500.000 (E. W. i Si. Pawłowscy).

Mapa powierzchni poddyluwjalnej 1:5,000.000 (A. Zierhoffer).

Mapa miąższości utworów dyluwjalnych 1:5,000.000 (A. Zierhoffer).

Mapa powierzchni podtrzeciorzędowej 1:5,000.000 (A. Zierhoffer).

Mapa powierzchni dzisiejszej, Odtworzona z pktów wierceń 1:5,000.000 (A. Zierhoffer).

Schematyczne profile, uwzględniające powierzchnię dzisiejszą i poddyluwjalną (A. Zierhoffer).

Wykresy rozmieszczenia wierceń i krzywe hipsograficzne (A. Zierhoffer).

JULIAN CZYŻEWSKI.

PODZIAŁ OPOLA NA PODSTAWIE WYSOKOŚCI WZGLĘDNYCH ‘).

(Z 1 MAPĄ).

Opole — to, jak powszechnie wiadomo, kraj, należący hipso-metrycznie do Podola — różny wszakże od niego pod względem krajobrazowym.

Na tak zwanem Podolu właściwem, uderza kontrast rozległych równin i jarów. Na Opolu, wedle określenia Pawłowskiego²), który różnice morfologiczne między temi krainami najzwięźlej wyraził, charakter równiny wyżynnej prawie zupełnie się zatarł, a na to miejsce wystąpił krajobraz górzysty.

W określeniu tern da się wyczytać, iż Opole było niegdyś krajem płaskim, o bardzo nieznacznych wysokościach względnych — można tedy rzec, iż ujęcie Pawłowskiego jest wyjaśnieniem mor-fogenetycznem.

Niestety, dotychczasowy stan zbadania kraju uniemożliwia jeszcze syntezę morfologiczną i studjum porównawcze między Opolem a Podolem³).

Mówiąc dziś o pierwotnej, wtórną rzeźbą jednego czy kilku cykli zniszczonej równinie na Opolu, nie opieramy się jeszcze na metodycznie opracowanym mat er j ale faktycznym.

Podobnie jak zaburzona jest systemem strzaskań, wydźwignięć

b Wbrew słownictwu wprowadzonemu przez Zjazd Krakowski, jako podlegającemu dyskusji, nazwą „Opole" określono obszar, nazwany w nowem słownictwie „Opolem Z ach o dniem".

²)    Pawłowski St. : Geograf ja Polski, Lwów, 1917.

³)    W notatce niniejszej, tako tymczasowej wiadomości natury metodycznej, pomija się szczegółowy przegląd całej dotychczasowej literatury morfologicznej, odnoszącej się do Opola.

Pokłosie geograficzn

i usunięć¹) opolska połać Podola, tak też zróżniczkowany jest jej krajobraz. Tem trudniejsze jest wyjaśnienie i porównawcze uzgodnienie pod względem genetycznym rzeźby Opola z rzeźbą krain sąsiednich.

Analiza rzeźby Opola na podstawie rozmieszczenia wysokości względnych, wiedzie do klasyfikacji tej krainy z tego punktu widzenia. Klasyfikacja, oparta na materjale cyfrowym, określającym choćby jeden z elementów krajobrazu, jest sama przez się przyczynkiem do znajomości jego plastyki. Doniosłość jej tkwi w tem, że brany pod uwagę element jest funkcją wielu różnych czynników, które na rzeźbę krajobrazu wpływają. Tak stosunki budowy jak też charakter i rozwój erozji, znachodzą w określonym elemencie krajobrazu swój wyraz. Wydzielenie tedy tą drogą odrębnych dziedzin wskazuje równocześnie na ich odrębność również pod in-nemi względami.

Dlatego też, jak w każdej innej nauce — tak i w morfologji, uzasadniona klasyfikacja może się przyczynić do ułatwienia badań, mających dalsze cele naukowe na oku, t. j. wykrycie związków przyczynowych i poznanie praw, rządzących rozwojem danego krajobrazu.

Materjał cyfrowy, na podstawie którego, w drodze interpolacji wykreślone zostały linje równych wysokości względnych, został zebrany w przeważnej części na ćwiczeniach geograficznych dla początkujących, w instytucie prof. Romera, a opracowany po szczegółów em skontrolowaniu każdego pomiaru. Metoda robocza polegała na bardzo prostem postępowaniu : każdą sekcję mapy 1:25.000 dzielono na 18 pól, ograniczonych odcinkami równoleżników i po-południków o długości 2’5'. Pola te uważano za horyzonty, których powierzchnia wynosiła przeciętnie 12*5 km². Różnicę wysokości w obrębie każdego horyzontu, między jego najniższym i najwyższym punktem, przyjmowano jako wysokość względną, właściwą krajobrazowi. Charakter materjału źródłowego usprawiedliwia maksymalny błąd ± 2 metry. Tylko dla małych połaci obwodowych użyto jako materjału źródłowego mapy 1:75.000, na której dokonano pomiarów na tych samych jednostkach powierzchniowych. Tu możliwy już był błąd większy, jednak nie przekraczający 10 metrów.

b TeisseyreW.: Ogólne stosunki kształtowe i genetyczne wyżyny wschod-nio-galicyjskiej. Spraw. Kom. fizjogr. Akadem. Umiej. XXII 1894. Poleomorfolo-gja Podola, Kosmos 1895, Grzbiet Gołog. Krzemieniecki, jako zjawisko orotekto-niczne, Kosmos 1898, Der Paleozoische Horst von Podolien und die ihn umge-benden Senkugsfelder. Beitr. zur Paleontologie u. Geologie Osterr.-Ung. u. d. Orients 1903.

Ta rozwartość możliwego błędu nie jest dotkliwą wobec tego, że linje równych wysokości względnych zostały poprowadzone co 20 metrów.

Metodę powyższą zastosował Rom er w szkicu: „Rzeźba Ziem Polskich"¹). Podobne] metody użył dla Śląska Partsch²), a dla Niemiec płd. — Krebs³).

Interpretacja otrzymane] mapki może się ograniczyć do uwag, dotyczących odrębności płaskowyżu opolskiego od krain przyległych i sposobu rozmieszczenia wysokości względnych wewnątrz niego.

Granica między Opolem a Podolem właściwem. Od działu wodnego między Bugiem, Strypą i Złotą Lipą, aż po szerokość geograficzną Monasterzysk biegną od północy ku południowi zagęszczone linje równych wysokości względnych, pasem około 4 km szerokim. W pasie tym' dokonywa się spadek wysokości względnych od zachodu ku wschodowi o 40 do 60 m. Na wschód od niego ścielą się duże obszary równinne, o wysokościach względnych nie przekraczających 60 m. Wśród nich występują wyspy jeszcze większego zrównania, gdzie wysokości względne schodzą nawet poniżej 40 m.

Załączona mapka nie obejmuje terytorjum tego w tym zakresie, aby też duże wysokości względne, przywiązane do jarów i ich dopływów, mogły w niej znaleźć wyraz. Wiadomo wszakże z mapy topograficznej, że to kraj, gdzie obszary płaskie są przywiązane do dziedzin, sąsiadujących z działami wodnemi, obszary zaś o znacznej amplitudzie rzeźby do jarów.

Na zachód od wspomnianego pasa zagęszczonych izarytm, uderza na pierwszy rzut oka szybka zmienność ich wysokości względnych i jakby ich niezależność od działów wodnych i dolin. Nadto tylko zatoki krain sąsiednich i małe wyspy posiadają wysokości względne poniżej 40 m. Wysokości względne od 40 do 60 m znamionują obszary nieduże, a przeważna część kraju posiada krajobraz burzliwy, o wysokościach względnych, często znacznie przekraczających 100 m. W niektórych połaciach przekraczają one nawet 200 m.

Omawiany pas zagęszczonych izarytm, to właśnie granica między Opolem, a tak zwanem Podolem właściwem. Wyznacza ją linja

a) Romer E.: „Rzeźba Ziem Polskich". Encyklopedja Polska Tom I Akad. Umiej. Kraków 1912.

²)    Partsch J.: Schlesien, II cz., 1 zesz., Wrocław 1903.

³)    Krebs N.: Eine Kartę der Reliefenergie Siiddeutchlands. Pet. Mitt.

marzec 1922.

działu wodnego między Strypą a Złotą Lipą i następnie między Złołą Lipą a Koropcein, aż po równoleżnik, który przechodzi przez Monasterzyska. Granica ta oddziela dwa światy, różniące się skalą i sposobem rozmieszczenia wysokości względnych.

Wzdłuż obu zboczy doliny Dniestru, od ujścia Bystrzycy począwszy, ścieli się kraj górzysty, o wysokościach względnych przekraczających 120 m. Najwyższe góry zauważamy w okolicy Koropca, Tu ich wysości względne przekraczają 160 m. Na półn. wschód i pd. zachód od zamkniętych w okolicy Koropca izarytm 140 i 160, przewijają się izarytmy coraz niższe, wyrażające przejścia do krain płaskich. Górzysty kraj naddniestrzańskiego Opola rozdziela tu żyzne równie kotliny stanisławowskiej i właściwego Podola. Dolina Dniestru wiąże Opole z Podolem. Granica między Opolem nad-dniestrzańskiem a Podolem właściwem przebiega skośnie przez dorzecze Koropca i Barysza na południe od Monasterzysk i miejscowości Barysz.

Na północny zachód od działu wodnego między Bugiem, Strypą i Złotą Lipą biegną zbliżone do siebie izarytmy : 80, 100 i 120-me-trowa, wyrażające przejście od grzbietu Gołogórsko-Krzemieniec-kiego na płaskowyż podolski. Wyznaczają one pas nieregularnej szerokości, o biegu krętym, którego ogólny kierunek jest pd. zach. — płn. wsch. Na południowy wschód od linji Zborów, Olesko, Ratyszcze (ostatnia miejscowość na płn. zachód od Załoziec) rozpościerają się już szeroko obszary poniżej 60, a nawet 40 m. Na półn. zach. od tej linji wchodzimy w górzysty krajobraz grzbietu Gołogórsko-Krzemienieckiego.

Roztocze i grzbiet Gołogórsko - Krzemieniecki. Chom i Kamuła — to węzeł morfologiczny, w którym krzyżują się kierunki Roztocza i grzbietu Gołogórsko-Krzemienieckiego. Roztocze nie imponuje tak bardzo jak grzbiet Gołogórsko-Krzemieniecki swojemi wysokościami względnemi. Z wyjątkiem okolic Lwowa wynoszą one na Roztoczu od 100 do 120 m. Tylko w okolicy Lwowa, zauważamy wyspę o wysokościach względnych od 120 do 160 m. Odwrotnie mają się stosunki w obrębie grzbietu Gołogórsko-Krzemienieckiego. Tu znów tylko w okolicy Złoczowa występuje znaczniejsza połać o wysokościach względnych od 100 do 120 m. Zresztą wyniosłości krawędzi przekraczają znacznie 120 m. Między Kamułą a Złoczowem dochodzą one nawet do 220 m.

W okolicy Wapniarki i Łysej Góry (koło Gołogór) obserwujemy większe wysokości względne, aniżeli w dziedzinie Kamuły, znanej jako najwyższy punkt na Podolu.

Nadbuże. Roztocze i grzbiet Gołog.-Krzem. stanowią płd. zach. i płd. wsch. obramienie Nadbuża. Na Nadbużu przeważają wysokości względne poniżej 40 m. Od strony krawędzi i Roztocza wkraczają półwyspowo obszary o wysokościach 40 do 60 m.

Przedstawiają one znany poziom grzędowy Nadbuża.

Po drugiej t. j. płd. zach. stronie Roztocza wchodzimy już w dorzecze Dniestru, mianowicie jego dopływów: Wereszycy, Szczerka i Żubrza.

Zachodnia granica Opola. Sposób rozmieszczenia wysokości względnych we wspomnianych dorzeczach, wyznacza Opolu jego granicę zachodnią, którą stanowi pas zagęszczonych izarytm 40, 60 i 80 z??. Od Mikołajowa nad Dniestrem po Porsznę mniej więcej, bieży on wzdłuż bardzo łagodnego progu 0, którym urywa się Opole ku krainie znacznie niższej, o wysokościach względnych właściwych Nadbużu. Ten pas graniczny przyjmuje w górnym dorzeczu Szczerka kierunek równoleżnikowy. Odstępy między izarytmami 40, 60 i 80 772. rozszerzają się. Wyznaczają one dziedzinę przejściową, którą można nazwać Płaskowyżem Podlwowskim.

Płaskowyż Podlwowski. Jest to połać przejściowa między wcale burzliwym już krajobrazem opolskim na południe od linji Porszna-Stare Sioło, a krajobrazem dorzecza Wereszycy, które od zachodu sięga aż po Lwów. Płaskowyż Podlwowski uważa się za relikt morfologiczny dawnej równiny opolskiej²). Sięgał on dawniej dalej ku północy, lecz zdobyty przez dopływy Wereszycy, uległ głębokiemu przeobrażeniu. W jej dorzeczu, tuż na zachód od Lwowa, obserwujemy płaskie, około 30 m wysokie grzbiety, o bardzo łagodnych zboczach. Wśród nich ścielą się dna dolinne, w których gubią się nitki wodne.

Zwracano już niejednokrotnie uwagę na kontrast krajobrazowy Nadbuża i krawędzi Gołogórsko-Krzemienieckiej.

Po drugiej t. j. płd. zach. stronie Roztocza, w najbliższych okolicach Lwowa, sąsiadują ze sobą dwie połacie kraju, wzniesieniem nad poziom morza nieznacznie się różniące, nie rozgraniczające się też gradjentem wysokości względnych, a przecież pod względem stadjalnym zasadniczo różne. Płaskowyż Podlwowski nie przeszedł jeszcze stadjum młodości, podczas gdy dalej na północy,

*) Rudnyckyj Stefan: „Znadoby do morfologji Podilskoho stoczyszcza Dnistra“ Zbirn. mat. pryr. likarsk. sekc. Nauk. Tow. im. Szewczenka u Lwowi 1913. (str. 53).

*) Pawłowski St.: Próba morfologicznej analizy okolic Lwowa. Nakł. Muz. im. Dzieduszyckich we Lwowie. 1916 zob. mapkę na str. 14.

w krajobrazie dorzecza Wereszycy, obserwujemy już stadjum późnej starości. Z interpretacji mapy topograficznej 1:75.000 można wnosić, że granica między niemi przebiega mniej więcej wzdłuż linji kolejowej Lwów-Gródek, w jej odcinku od Lwowa do Suchej Woli (E od Mszany).

Obie one są odwodnione do Dniestru. Różnica poziomu wody w Dniestrze, między ujściem Wereszycy, a ujściem potoku Żubrza, wypływającego z płaskowyżu, wynosi zaledwie 8 m. Przy normalnej ewolucji sieci wodnej na pewnym obszarze, w analogicznych stosunkach budowy i klimatu, erozja w górnych dorzeczach pierwszorzędnych dopływów winna być dalej zaawansowaną aniżeli w górnych dorzeczach dopływów drugo- i trzeciorzędnych, których lokalny dolny poziom denudacyjny jest w dodatku wyższy.

Studjum zachodniej granicy Opola na podstawie stosunków rozmieszczenia wysokości względnych, wiedzie do rozwinięcia szeregu zagadnień natury morfogenetycznej. Do takich należą w danym wypadku zagadnienia następujące: 1) Jak należy wyjaśnić powstanie progu morfologicznego Mikołajów-Porszna ? 2) Jaka jest przyczyna dużej różnicy stadjalnej w krajobrazie najbliższych okolic Lwowa ? 3) Jak należy wyjaśnić osobliwy układ sieci wodnej w okolicy Lwowa i progu Mikołajowsko-Porszniańskiego, gdzie kierunki wód zdradzają dokonane w odległej przeszłości kaptaże.

Podniestrze Zachodnie. Bardzo daleko zaawansowane przystosowanie się Wereszycy i Szczerka-Stawczanki do poziomu Dniestru, sprawiło, że znaczna część ich dorzeczy zlewa się w wyższym stopniu z naddniestrzańskim krajobrazem dolinnym i kotliną Żydaczowsko-Stryjską, aniżeli z Opolem. Płaskie grzbiety o bardzo łagodnych zboczach wznoszą się miejscami ledwie kilka do kilkunastu metrów ponad warstwicę 300. Wysokości względne w krajobrazie są podobne do nadbużańskich. Przewaga obszarów znamionuje się tu wysokościami względnemi od 20 do 40 m. Głęboko ku północy doliną Wereszycy wkraczająca zatoka wykazuje wysokości względne poniżej 20 m. Wyniosłości od 40 do 60 m są przywiązane do działów wodnych. Rozmieszczenie tedy wysokości względnych przedstawia się tu wprost odwrotnie, aniżeli na Podolu właściwem, gdzie w okolicy działów wodnych panują wysokości względne najmniejsze. Ten, niemal od bram Lwowa aż po dolinę Dniestru ścielący się kraj, sąsiadujący z płaskowyżem podlwow-skim, a od wschodu ograniczony progiem Mikołajowsko Porszniań-skim, należy wyróżnić od Opola, jako Podniestrze Zachodnie, w przeciwieństwie do Podniestrza, które wydzielił Teisseyre na Opolu, a które nazwać można Podniestrzem Wschodniem.

Krawędź Rozdolska. Od Mikołajowa nad Dniestrem po Mołotów mniej więcej, urywa się Opole ku południowi krawędzią, stanowiącą lewe zbocza doliny Dniestru, a północne obramienie kotliny Żydaczowsko-Stryjskiej. Zachodnią połać krawędzi od Mikołajowa po Rozdół, można śmiało porównać pod względem wysokości względnych i stromości z krawędzią Gołogórsko-Krzemieniecką. Wąskim pasem przewija się tu 8 izarytm (od 20 do 160 m).

Tuż na wschód od Rozdołu krawędź ta coraz bardziej zatraca charakter wyniosłego progu. Pas zagęszczonych izarytm rozdziela się, jedna smuga izarytm (60, 80 i 100 m) wkracza ku płn.-wsch., wgłąb Opola.

Podnieś trze Wschodnie. Wspomniana smuga izarytm (60, 80 i 100 m) wyznacza płn.-zach. granicę osobnej dziedziny wewnątrz Opola. Dziedzinę tę ogranicza od płn.-wsch. pas zagęszczonych izarytm od Strzelisk aż po górne dorzecze Bybełki. Obie granice: płn.-zach. i płn.-wsch. zbiegają się w okolicy Strzelisk pod kątem prostym, a w ograniczonej niemi połaci kraju wysokości względne układają się regjonalnie w skali od 40 do 100 m.

Izarytmy 100 i 120 m, które od Strzelisk aż po Lipicę Górną biegną zbliżone do siebie jako izarytmy graniczne — w okolicy Lipicy rozchodzą się, zamykają znaczną połać lewego dorzecza Gniłej Lipy, a nawet część dorzecza Złotej Lipy i zbiegają się powtórnie w pobliżu ujścia Bystrzycy do Dniestru. W tym ograniczonym przez nie obszarze występują zarówno wyspy o wysokościach względnych poniżej 100 m jakoteż powyżej 120 m. Jest to najdalej ku wschodowi wysunięta połać tej krainy, której granice płn.-zach. i płn.-wsch. wyżej wymieniono. Ze względu na tę okoliczność, iż krainę tę nazwano już w literaturze Podniestrzem¹), możnaby nazwę tę zachować, z tern wyróżnieniem, że jest to w przeciwieństwie do krainy położonej na zachód od progu mikołajowsko-porszniańskiego — Podniestrze Wschodnie.

Na Podniestrzu wyróżniają się trzy połacie, które od zachodu ku wschodowi, wykazują coraz większe wysokości względne.

b Nazwę tę wprowadził Teisseyre w rozprawie p. t.: „Ogólne stosunki kształtowe i genetyczne wyżyny wschodnio-galicyjskiej". (Sprawozdanie Kom. fizjogr. Akadem. Umiej. XXII, 1894), przyjął ją zaś Rudnyckyj St. w rozprawie p. t. : „Znadoby do morfologji Podilskoho stoczyszcza Dnistra". (Zbirnyk mat.-likarsk. sekc. nauk. im. Szewczenka u Lwowi 1913. — Tenże : „Die Podolische Platte in Galizien“ Festband Albrecht Penck, Stuttgart 1918.

Połać pierwsza to Podniestrze Nadłużańskie, o przeważających wysokościach względnych 40 do 60 m.

Izarytmy graniczne 60 i 80 m, zamykające je od wschodu, biegną peryferją lewego dorzecza Ługu, a następnie odChodorowa aż do doliny Dniestru wzdłuż lewych stromych zboczy doliny Ługu.

Połać druga to Podniestrze Przedlipiańskie, o przeważających wysokościach względnych 80 do 100 m. W okolicy Rohatyna występuje duża wyspa o wysokościach względnych poniżej 80 m.

Niemniej wszakże i wyspy o wysokościach względnych, przekraczających 100 m, są dla pewnych dziedzin Podniestrza Przed-lipiańskiego właściwe. I tak wzdłuż lewych zboczy dolnego Świrza obserwujemy na małej przestrzeni w okolicy Żurowa wysokości względne powyżej 100 m; występują one też w dziedzinie działu wodnego między dolnym Ługiem a Świrzem. W obu wypadkach wiążą się z asymetrycznemi zboczami wspomnianych rzek. Nad Dniestrem spostrzegamy je koło Żurawna i Bukaczowiec, które to miejscowości wyznaczają odcinek doliny Dniestru, gdzie tenże przebija się przełomem przez piaskowce t. zw. kredy żurawieńskiej.

W każdym razie są to połacie większych wysokości względnych, dość odosobnione i stosunkowo nieduże, największym jest obszar o wysokościach względnych 80—100 m. Po nim przychodzi drugi dość znaczny pas o kierunku mniej więcej równoległym do północno-wsch. granicy Podniestrza, gdzie wysokości względne schodzą poniżej 80 m. Na ten pas przypada największa z form pa-dołowych na Podolu, a bodaj zarazem do największych w Polsce należąca, t.j. padółNowosielecki, wiążący się ze stożkiem Świrza, a następnie z kotliną Martynowską i dużą kotliną Bursztyńsko Halicką.

Odcinek doliny Dniestru od Bukaczowiec po Halicz, zaliczony do Podniestrza Przedlipiańskiego, stanowi w jego obrębie osobną dziedzinę. Jest to krajobraz dolinny, w którym wysokości względne są wynikiem wtórnego urzeźbienia poziomów dennych z ubiegłych cykli¹).

Wschodnia granica Podniestrza Przedlipiańskiego zaznacza się skupieniem izarytm wzdłuż lewych asymetrycznych (stromych) zboczy doliny Gniłej Lipy.

Trzecia połać wschodniego Podniestrza, to Podniestrze Zali-piańskie, wspomniana już wyżej kraina przejściowa o przeważa-

*) Plastykę tej dziedziny wyraża doskonale mapa 1: 25.000. Szczegółowe wyróżnienie poziomów poszczególnych cykli przekracza ramy niniejszej notatki i jest przedmiotem osobnego studjum terenowego na Podniestrzu Nadłużańskiem i Przed-lipiańskiem.

jących wysokościach względnych 100—120 m, z wyspami zarówno poniżej jak też powyżej 100 m.

Za południową granicę całego Podniestrza Wschodniego przyjmuje się dolinę Dniestru, jako rozdzielającą je od Zadniestrza. To stanowisko jest słuszne, gdy chodzi o odcinek od Czartorji po Żu-rawno. Tu bowiem prawe i lewe zbocza doliny Dniestru wykazują duże różnice wysokości względnych i wzniesienia n. p. m.

Zdanie to jest też uzasadnione odnośnie do odcinka doliny Dniestru od Bukaczowiec po Halicz, gdzie naddniestrzański krajobraz dolinny wyznacza granicę. Natomiast zarówno w odcinku Żurawno-Bukaczowce, jak Halicz-Niżniów, nowy krajobraz dolinny nie zdołał się jeszcze rozwinąć, a o charakterze morfologicznym najbliższych okolic lewego i prawego dorzecza rozstrzyga niezni-szczony krajobraz płaskowyżu, zlewający się tu wyraźnie w jedną całość. Zwłaszcza na wschód od Halicza, mniej więcej już od ujścia Bystrzycy, rzuca się w oczy burzliwy krajobraz okolic naddniestrzań-skich, graniczący od północy z Podniestrzem Zalipiańskiem o niższych wysokościach względnych, a od południa z dużą kotliną stanisławowską. Jestto nazwane już raz Opole Naddniestrzańskie, które Dniestr wiąże z burzliwymi, odmłodzonymi pasami, towarzyszącymi jego zboczom dalej na wschód od Koropca.

Opole Małe. Tak znamienne dla Podniestrza Przedlipiań-skiego wysokości względne 80—100 m charakteryzują w pozostałej części Opola obszary małe i to przeważnie wąskie pasy graniczne.

Na północ od punktu przecięcia się północno-zachodniej i północno-wschodniej granicy Podniestrza Wschodniego, w dziedzinie działu wodnego między potokiem Białym a Świrzem, rozgranicza wąski pas, o wysokościach względnych 80—100 m, Opole na dwie różne połacie: zachodnią i wschodnią. Połać zachodnia jest objęta izarytmą 100 m. Od zachodu ogranicza ją próg Mikołajowsko-Porszniański, od południa krawędź Rozdolska, a od południowego wschodu wzmiankowana już linja skupionych izarytm, wyodrębniających od Opola Poddniestrze Wsch. Na północy przechodzi ta połać Opola w płaskowyż Podlwowski.

Na Opolu Małem wyróżniają się dwie dziedziny o wysokościach względnych przekraczających 120 m. Jedna z nich obejmuje dolne dorzecze Kłodnicy i krawędź Rozdolską, druga natomiast część górnego dorzecza Brzozdowieckiego potoku i średniego Ługu-Krywuli.

Opole Wielkie. Na wschód od działu wodnego między dorzeczem Potoku Białego i Górnego Świrza wchodzimy w najburzliwszy obszar Opola. Górnem dorzeczem Gniłej Lipy wiąże się on z grzbie-tem Gołogórsko-Krzemienieckim, a dolnem dorzeczem Złotej Lipy z Opolem Naddniestrzańskiem. Od południowego zachodu przypiera do niego Podniestrze Wschodnie, a od wschodù aż po równoleżnik Brzeżan sąsiaduje z właściwem Podolem. Dalej na północ granicę jego wyznacza izarytma 120 m, która wyodrębnia górne dorzecze Złotej Lipy i wschodnią peryferję górnego dorzecza Gniłej Lipy, jako osobną krainę przejściową między określonym wyżej obszarem a Podolem właściwem. Obszar objęty wymienionemi granicami możnaby nazwać Opolem Wielkiem.

Najbardziej charakterystyczną dla niego izarytmą graniczną jest izarytma 120 m. Przeważna część tego obszaru wykazuje wysokości względne, przekraczające znacznie 140 m. W przedłużeniu kierunku Roztocza, a na płn.-wschód od linji Strzeliska-Rohatyn-Bybło, układają się dziedziny o największych na Opolu wysokościach względnych. Przekraczają one znacznie 160 m, a idą wpoprzek dolin i działów wodnych.

Opole Podolskie. Jest to wspomniany już obszar, ograniczony od północy grzbietem Gołogórsko-Krzemienieckim, od zachodu i południa sąsiadujący z Opolem Wielkiem, a od wschodu z Podolem właściwem. Przypada on prawie w całości na górne dorzecze Złotej Lipy. Na tym obszarze przeważają wysokości względne od 80—120 m> a więc pośrednie między wysokościami, właściwemi Opolu Wielkiemu i Podolu właściwemu. W okolicy Dunajowa obserwujemy dwie wyspy, z których jedna wykazuje wysokości względne ponad 120 m, druga poniżej 80 m. Obie przypadają na obszary wzniesione około 400 m nad p. m.

Powyższy, podział Opola jest naogół zgodny z podziałem, który podał Teisseyre przed 30 laty na podstawie „parafrazy mapy topograficznej", dokonanej przez niego, celem zestawienia całokształtu powierzchni wyżyn owej Zachodniego Podola i wykrycia związku między plastyką tego kraju a budową podziemia¹).

Rozeznał on wówczas na Opolu połacie płaskowyżu, pod względem tektonicznym wydźwigniętego i zaklęsłego. Pierwsze obejmują grzbiety tektoniczne „Lwowsko-Tomaszowski", „Przemyślańsko-Czernelicki", Mikołajowsko-Bobrecki" i „Gołogórsko-Krzemieniecki", drugie „Podniestrze" i obszar „Lubieniecko-Lwowski".

Obszary wydźwignięte zaznaczają się pod względem morfologicznym skupieniem wysoczyzn opolskich, wzdłuż linij prostych, o kierunkach do Karpat Wschodnich równoległych lub prostopadłych.

ł) Teisseyre W. : „ Ogólne stosunki kształtowe i genetyczne wyżyny wsch.-galic.“. Spr. Kom. Fizjogr. Akad. Umiej. XXII, 1894.

Drugie stanowią obszary pod względem hipsometrycznym obniżone, wchodzące klinem między połacie wydźwignięte. Są one wedle niego usunięte wgłąb wzdłuż linij uskokowych, uwidocznionych przezeń na mapach Atlasu Geologicznego¹).

Załączona mapka potwierdza trafność ujęcia całokształtu płaskowyżu opolskiego przez Teisseyre’a.

Przebieg niektórych izarytm naśladuje kierunki rozeznanych przez niego grzbietów tektonicznych i linij, wzdłuż których pewne połacie płaskowyżu usunęły się wgłąb.

Linje równych wysokości względnych pozwalają też na śledzenie relacji między przebiegiem dolin, a rozmieszczeniem horyzontów o pewnej skali wysokości względnych. I tak naprzykład duże wysokości względne w okolicach naddniestrzańskich od ujścia Bystrzycy na wschód, wiążą się z dużemi wysokościami względnemi w dolnem dorzeczu Złotej Lipy. Małe wysokości względne, właściwe okolicom naddniestrzańskim na zachód od Mikołajowa, wkraczają doliną Wereszycy wgłąb Podniestrza Zachodniego. Pozatem wszakże duże wysokości względne, charakterystyczne dla Opola Małego i Opola Wielkiego nie wykazują bezpośredniego związku przyczynowego z doliną Dniestru. Są one warunkowane progami, któremi urywa się Opole Małe ku kotlinie Żydaczowsko-Stryjskiej iPodnie-strzu Nadłużańskiemu, a Opole Wielkie ku Podniestrzu Przedlipiań-skiemu.

Wspomniane progi uwypuklają na mapie pasy zagęszczonych izarytm.

Niektóre obszary wyspowe o wyróżniających się małych lub dużych wysokościach względnych, nasuwają zagadnienia z zakresu miejscowej morfologji Opola. I tak np. duże wysokości względne, towarzyszące dolinie Dniestru w jej odcinku od Żurawna po Bu-kaczowce, wiążą się z zagadnieniem powstania przełomu Dniestru przez piaskowce żurawieńskiej kredy. Wyspy o małych wysokościach względnych, występujące bezpośrednio na północ i na południe od dziedziny przecięcia się doliny Gniłej Lipy przez grzbiet „Przemyślańsko-Czernelicki", domagają się również wyjaśnienia na podstawie lokalnego studjum morfologicznego.

Nie jest rzeczą łatwą dziś już określić prawa, które rządzą rozmieszczeniem wysokości względnych na Opolu. Wysokości względne horyzontów, o tak małej powierzchni jak w danym wy-

*) Podział Teisseyre’a przyjął w całej rozciągłości Rudny ckyj : „Znadoby do morfologji podilskoho stoczyszcza Dnistra". Zbir. matem, pryrod. likars. sekc. nauk. Tow. im. Szewczenka u Lwowi 1913.

padku przyjęte, zależą: 1) od głębokości dolin, 2) od szerokości den dolinnych, 3) od rozmiaru płaskich powierzchni wyżynowych, których strugi Opolskie nie zdążyły jeszcze rozdolinić.

Równiny wierzchowinowe są na Opolu bardzo nielicznie we większych rozmiarach zachowane. Z nachodzą się one jeszcze na Płaskowyżu Podlwowskim i na Opolu Podolskiem, gdzie obszary płaskie przypadają na dziedziny, około 350 lub 400 m nad poziom morza wzniesione.

Głębokość i szerokość den dolinnych i nachylenie zboczy, jednem słowem profil poprzeczny dolin, zależy od wielkości danej rzeki, stosunków budowy podłoża, klimatu i stadjum cyklu erozyjnego doliny w danym odcinku. Wszystkie te więc czynniki wpływają na skalę wysokości względnej krajobrazu. Wyróżnienie wpływu każdego z nich przekracza zadanie niniejszego szkicu. Uderzająca tak często niezależność przebiegu linij równych wysokości względnych od kierunku i wielkości dolin przemawia za tern, iż w amplitudzie rzeźby Opolskiego płaskowyżu wyraża się wpływ budowy podziemia, że więc rozmieszczenie wysokości względnych nie jest wynikiem niezamąconej tektoniką ewolucji siatki wodnej.

Duże wysokości względne w dolnem dorzeczu Złotej Lipy, meandrami w płaskowyż wciętej, jako też na Opolu Naddniestrzań-skiem, (od ujścia Bystrzycy po Koropiec), gdzie dolina Dniestru ku wschodowi ujawnia coraz młodsze stadjum rozwoju, zdają się przemawiać za tern, że ta połać kraju pozostaje w ścisłym związku z procesami, które spowodowały powstanie jarów na tak zwanem właściwem Podolu.

Płaskie obszary t. zw. właściwego Podola przypadają namię-dzyrzecza w okolicy pierwszorzędnych działów wodnych. Przeciwnie na Podniestrzu Zach. okolice pierwszorzędnych działów wodnych są dziedziną skupienia horyzontów o większych wysokościach względnych. W ten sposób wyraża się różnica w większych wysokościach względnych w krajobrazie pozostającym w stadjum młodości i w krajobrazie, który już osiągnął stadjum starości.

Próba wszakże określenia związku między skalą wysokości względnych poszczególnych połaci Opola i stadjum rozwoju ich krajobrazu, jest przedwczesną. Żadna dziedzina Opola nie została jeszcze opracowana wyczerpująco jakąkolwiek metodą morfometryczną, żadna nie stała się jeszcze przedmiotem szczegółowego zdjęcia morfologicznego.

Résumé.

DIVISION D’ OPOLE, BASÉE SUR LA HAUTEUR RELATIVE

DU TERRAIN.

(AVEC UNE CARTE).

Cet étude est un essai de classification régionale, basée sur la répartition des hauteurs relatives. L’ étude a envisagé le territoire de la rive gauche dans le bassin du haut Dniestr, appelé ,,Opole“, ainsi la région, la plus occidentale de la Podolie.

Les cartes (à echelle 1 : 25.000 pour la plupart, à 1 : 75.000 pour la périphérie seulement) ont été divisées en des champs rectangulaires de 2'5/, (surface moyenne 12'5 km²)', on y a recherché les différences de niveau entre les points les plus élevés et les plus bas : nous nommons ces différences „hauteurs relatives” des champs, qui sont donc considérés comme des horizons particuliers.

Les lignes des hauteurs relatives égales nous permettent de distinguer certaines régions caractéristiques.

Les régions singulières, obtenues par ce procédé, répondent en général aux unités tectoniques de l’Opole dans la littérature géologique. (Teisseyre).

Opole, c’est une région accidentée, que caractérisent surtout des horizons, à plus de 100 m de différence des hauteurs. Ces parties du pays, qui embrassent en général des régions élevées par des mouvements tectoniques, démontrent de nombreuses variations entre leurs hauteurs relatives.

La plus avancée vers Y Ouest, l’étroite partie de F Opole, qui comprend la périphérie orientale du bassin de Szczerek, le bassin de Kłod-nica et une partie du bassin central de Ług, c’est le „Petit Opole”, (Opole Małe), que caractérisent des élévations relatives 100—140 m.

L’élévation tectonique de Mikołajów-Bóbrka forme l’axe morphologique de cette region.

A l’Est du méridien de Kamuła, qui est le point le plus élevé de la Podolie, depuis la crête Gołogóry-Krzemieniec jusqu’à la vallée du Dniestr s’étend une zone territoriale, dont les hauteurs relatives caractéristiques sont de 120—160 m. Elle embrasse une partie du haut bassin de Świrz, le haut bassin de Gniła Lipa et le bassin central et inférieur de Złota Lipa.

C’est le „Grand Opole", (Opole Wielkie), la région des plus grandes et des plus rapides élévations relatives. Son étendue est causée par deux facteurs: 1) par la direction de la crête tectonique de „Przemy-ślany-Czernelica“; 2) par l’encaissement des méandres de Złota Lipa, dans leur cours inférieur. Cet encaissement est probablement le résultat des mouvements épéirogéniques, qui embrassèrent la Podolie dans le pléi-stocène, faiblissant vers l’Ouest.

Le long de la vallée du Dniestr de l’embouchure de Bystrzyca, jusqu’à Koropiec, s’étend une zone mamelonnée à hauteurs relatives 120—160 m, que nous nommons „1’Opole sur Dniestr", (Opole Naddniestrzańskie). Des plus grandes hauteurs relatives présente la crête de Gołogóry-Krzemieniec. Elles atteignent ci et là 220 m.

Des régions à hauteurs relatives entre 40—100 m se rencontrent rarement dans quelques parties de l’Opole.

Ce sont les territoires sur Ług et ceux sur la rive droite de Gniła Lipa, qui forment un coin enfoncé entre le Grand et le Petit Opole. Ils comprennent le bassin bas de Ług, de Świrz et la partie droite du bassin de Gniła Lipa.

Dans le bassin gauche de la Gniła Lipa basse prédominent les horizons à différences de hauteurs de 100—120 m. C’est un pays de transition entre le territoire ci-nommé et le Grand Opole.

Nous l’appelons, „Pays du Dniestr Oriental" („Podniestrze Wschodnie"). Les limites de cette région correspondent en général parfaitement à l’unité tectonique, que forme ce pays, d’après l’étude du Teisseyre, cuvette abaissée de 50—100 m contre les régions environnantes.

Le haut bassin de Złota Lipa, que caractérisent les horizons prédominants à hauteurs relatives de 80—120 m, forme une région de transition entre le Grand Opole et la Podolie. Au Sud de Lwów nous rencontrons des paysages, dont les hauteurs relatives augmentent vers le Sud de 40 jusqu’à 100 m.

C’est le Haut-Plateau de Lwów. (Płaskowyż Podlwowski).

A la périphérie d’Opole s’étendent les régions, où en général les hauteurs relatives s’abaissent au-dessous de 40 m. Ce sont: 1) Le pays sur le haut Bug, fermé par le rebord du Nord de la Podolie et par la crête de Lwów-Tomaszów. 2) Le pays sur Dniestr occidental („Podniestrze Zachodnie"), qui comprend le bassin de Wereszyca et la plupart du bassin de Szczerek. 3) La cuvette de Żydaczów-Stryj, enfin 4) la cuvette de Stanisławów.

Ce sont des plaines enfoncées pas des mouvements tectoniques.

POKtOSIE 6E06RAFICZNE

J. CZYŻEWSKI

od Greenwisch

24°

CM

LO

Busk

e?

Jaryczów^-—

v.

RjJaryczowâki

\)

Pełtew

X?

GRÓDEK—^

LWO

\\\

Gliniany-

Seret

il AG:

7"

ÇW.g4

/oczów

PŁASKOWYŻ

rvj ¹

.3

/apm

P0DLW0WSKI

en

'.i-zee

lyslanyX

IL-r^'

vAZborow s

si

Koi

co

y.

\

.i

CD

Bobrka.

Pomorzany

\ X'

0- L $\ K h

14 O/

■•CD\

|/

«JS

s~\

£7 J

A?

a;

'X

'yrf%

Rozdób

s

kjv\

|T Y

vco

/%;

~\

j \x^ JXfiodorôw s\ jy I żydaczó K\ lf/7 X4 i

LVvXaOi-A i f/ i

KmtA4bi il I

&BRZEÉAKÎYf If (

-et

*    \ L/>

/ÿ' 'x

«ï

Rohatyn y

€X\I

ozowa

A-

-X-l

3E

in

i«5

n.

^urawno

j— /y «

Bursztyn^

x.

i/ô

Podhajce

y lu

//

■s

OPOLE

owce'

c=>

CD

49°

MAPA WYSOKOŚCI WZGLĘDNYCH

Łomnica

/

v vy

/ V/

'—Halicz I

.a:

Monaśtereyskafe

Tn

Q_

¹ P.

arys

Ml

Si

XX

■49°

Podziałka 1:500.000

INiżniów©

10

15

20

30

49, km

STANISŁAWÓW

0-40    40-80    80-100    100-120 nad 120m

pś

,V£

l___

içz

STANISŁAWOWSKA

niqestr_

l/n/e równych wysokości względnych co 20 m.

24°

25°

n*.

------u,----^

■:

'v¹

»

'

. ...........»»»

—

-É-«-—--------

r

*•

:•* ..

■■■

£ c H /Ç'.

v

•er¹ i'T k • * 6-.Ó    ,

O

y

ADAM DUDZIŃSKI.

ZMIANY NARODOWOŚCIOWE (WYZNANIOWE) NA TERENIE TRZECH WOJEWÓDZTW WSCHODNICH MAŁOPOLSKI W ŚWIETLE URZĘDOWYCH SPISÓW 1910-1921.

(Z 5 MAPKAMI).

Chcąc rozpatrywać zmiany narodowościowe na terytorjum byłej Galicji w okresie 1910—1921 r., nie można brać za podstawę danych, odnoszących się w r. 1910 do „języka towarzyskiego⁴⁴, a w r. 1921 do „narodowości⁴⁴, a to z wielu powodów. Jednym z nich, i to najważniejszym, jest to, że spisy austrjackie nie uwzględniały języka względnie żargonu żydowskiego, wskutek tego Żydzi przyznawali się do innych „języków towarzyskich⁴⁴ i to — zależnie od konjunktur politycznych — początkowo do języka niemieckiego, później przeważnie do polskiego. Wskutek tego rozpatrywanie zmian zaszłych w stanie posiadania poszczególnych narodowości na terenie Małopolski w okresie 1910—1921 r. na podstawie danych językowych, jak to robi Krzywicki¹), nie daje żadnych realnych wyników. Z tych właśnie powodów już Pawłowski²) bierze za podstawę do swoich rozważań o zmianach narodowościowych w okresie 1900—1910 r. dane wyznaniowe.

Popełnia się zatem najmniejszy błąd, uważając rzymsko-katolików za Polaków, grecko-katolików za Rusinów, a izraelitów za Żydów. Naturalnie daleki jestem od tego, by grupy powyższe identyfikować, pamiętając o tern, że Polaków na omawianem terytorjum jest więcej niż rzymsko-kat,. Rusinów mniej niż greko-kat.,

9 Krzywicki Ludwik: „Rozbiór krytyczny wyników spisu“. Miesięcznik Statystyczny, Tom V, zeszyt 6, Warszawa 1923. Nakład Gł. Urz. Stat.

²) Pawłowski Stanisław: „Ludność rzymsko-katolicka w polsko-ruskiej części Galicji". „Prace geograficzne" zeszyt III. Lwów 1919. Książnica Polska T. N. S. W.

iwiiiMiMi m

ii

Z)

4*

a**

yÉfflÊsi jP

*«■

?/Æ*

k>

faik

v-

/ V.

V /---

\]

pona.d — 8X

m- 4% do- 8%

0X do + IX EÜÜÜÜ110X do - 4’i.

Rys. 1. Wzrost ludności obecnej 1910—1921.

a to samo dotyczy izraelitów w stosunku do Żydów. Jednak chcąc uzyskać objektywny obraz zmian narodowościowych na terytorjum Małopolski, nie można inaczej postąpić.

Poniższe rozważania opierają się tylko na danych powiatowych, ponieważ tylko takie dane zostały dotychczas opublikowane za r. 1921. Jest to niewątpliwie ich ujemną stroną, ponieważ są to stosunkowo duże (terytorjalne) jednostki administracyjne i, co najważniejsze, ich granice rzadko stosują się do granic fizjograficznych. Skutkiem tego dane te mają tendencję do zatarcia tych cech, które fizjograf ja w każdej dziedzinie życia, a więc także etnicznej, wytwarza i które to cechy fizjograficzne wpływają, rzecz jasna, wybitnie na zmiany etniczne, które tu mają być częściowo rozważane. Występują zatem w szkicu niniejszym wpływy fizjograficzne tylko tam, gdzie ich jednostki są znacznie większe od powiatów,

> / '•

-r

•\

2)@

mM

.10

tlj

'-‘W

J5.

14

13

17,1

18.

16¹

21

[46j

:3i

2\

24

26

M8)

291111

,31

w,

tmÊm

[49]

•w"

71

M) «50!

51111

>52.

[5:

,55

44

<S|

Wff

56j

poniżej 101.

50*1. do 100%

10% do 50%

Rys. 2. Zniszczenie budynków w °/₀ stanu z r. 1910.

IB ponad 100'l•

skutkiem czego obraz traci wiele cennych szczegółów» które niewątpliwie dałyby się wyśledzić, gdyby dane były bardziej szczegółowe, np. wpływ dróg i ośrodków miejskich na zmiany narodowościowe.

Dane za rok 1910 czerpałem z „Podręcznika Statystyki Galicji* *), a za rok 1921 z „Miesięcznika Statystycznego* ²), do kontroli miałem „Die Ergebnisse der Volkszahlung vom 31 Dezember 1910*, Tom I, zeszyt 1.

Odnośnie do danych statystycznych muszę tu jeszcze^podnieść, że cyfry ludności rzymsko-katolickiej za rok 1921, obejmują także

¹) Podręcznik Statystyki Galicji, Tom IX, cz. I. Lwów 1913, wydany przez Krajowe Biuro Statystyczne.

*) Miesięcznik Statystyczny, Tom VI, zeszyt 3. Warszawa 1923. Nakład Gł. Urz. St.

Pokłosie geograficzne.

(\\

iii

'TmHUllL

*|

Bi

16

!30j

ni II

«24

laiu

8

23;

:32)

34

UH

«fi»

i?™iü

!26j

28j

:i9

e?i

20,

;4o1

u mmi

11 w

LLłJJ.:®45i

:2i

[47;

41

,81

50,

42]

.53

54 n ^rr

mim

’44;

'U

³³

mm

wMsoW.

'\

iif

V—,

U.59

(fu do 2'l.

2\ do 3\

I powyżej 3'io

- n, do on»

Rys. 3. Zmiana °/o ludności rzymsko-kat. 1910—1921 r.

ludność wyznania ormiańsko-kat., ponieważ jednak cyfra tych ostatnich jest bardzo małą (w r. 1910 w Małopolsce 1392 ludzi, stanowi pokaźniejszy odsetek tylko w powiecie kosowskim 432 ludzi, równa się 0’5°/o), przeto zmiany tern wywołane, są tak małe, że nie deformują zupełnie obrazu. Ma to miejsce nawet w powiecie kosowskim, gdzie odsetek rzymsko-katolików wynosił w 1910 r. 4'8, a z ormiańsko-katolickim 5*3%, zaś w r. 1921 oba razem 5*7%.

ZMIANY OGÓŁU LUDNOŚCI.

Zmiany, zaszłe w udziale poszczególnych narodowości, należy rozpatrzyć na tle zmian ogółu ludności; te ostatnie bowiem były bardzo silne i anormalne, ze względu na wojnę, jako ich przyczynę.

Trzy wschodnie województwa Małopolski uległy w czasie wojny dewastacji ludnościowej. Zmniejszyła się bowiem ich ludność (1910—1921) o 449.000, t. j. o 7*5%. Strata ta wystąpi jeszcze wyraźniej, jeśli uwzględnimy, że przyrost naturalny w okresie

CO

Jmt

wm

(I

mm

V.

\r==t

poniżej - 2'l.

od - 2X do 0°U

Rys. 4. Zmiany % ludności grecko-kat. 1910—1921 r.

10X do 2X

powij tej 2’!•

1910—1921 powinien normalnie wynosić około 1,300.000 ludzi, przyjmując za podstawę przyrost roczny średni dziesięciolecia poprzedniego równy 119.815 ludzi¹). Jeśli dalej uwzględnimy emigrację, która w poprzedniem dziesięcioleciu pochłonęła 41 % przyrostu naturalnego, a któraby, wzrastając, osiągnęła w dziesięcioleciu 1910—1921 przypuszczalnie 50% tegoż przyrostu, t. j. 650.000 ludzi, to strata ludności Małopolski, wywołana wojną, wynosi 449.000    650.000 -f-

+51.000 (dla woj. krak.)=1,150.000 ludzi, t. j. 1/7 część ludności z r. 1910²).

*) Przyrost naturalny Galicji wynosił przed wojną średnio około 120.000 ludzi, t. j. za 11 lat około 1,300.000, patrz Podr. Stat. Gal. IX, 1, str. 27.

*) Repatrjacja nie wiele zmieniła obraz depopulacji trzech omawianych województw, ponieważ była dla tego obszaru bardzo nieznaczną (drugie półrocze r. 1921,13.960 osób, r. 1922, 7.670 osób). Miesięcznik Statystyczny, Tom VI, zeszyt 4.

wmm0ÊÊSk§&

nnà.

iâ.7

»wnmBl!mHÉ

^ms,

•\

*W'

s.

- 2i, do - ;ru

iponiżej — 31»

07. tfo • 2”/. •::::::::: 0'/. do - 2°\.

Rys. 5. Zmiana % ludności izraelickiej 1910—1921 r.

Na całem rozpatrywanem terytorjum przyrost absolutny lud-, ności wykazują tylko trzy powiaty, t. j. Lwów-miasto 11*9%, Przeworsk 1*1% i Rzeszów 0*8%. Zatem poza miastem Lwowem przyrost jest bardzo nieznaczny. Nieznaczny spadek ludności wykazuje powiat Sambor 1*5%, nieco większy (od 2—4%) wykazują powiaty, położone na podgórzu Karpackiem w dorzeczu Sanu i Wisłoka. Znacznie większe obniżenie ludności (od 4—8%) wykazują obszary niziny Sandomierskiej, zachodniego Opola, Roztocza i bużańskiego Wołynia. Największe obniżenie ludności (od 8—18%), wykazują wschodnie Opole, Podole, teren nad górnym Styrem (Brody), Pokucie i całe Karpaty, w których powiat Bohorodczany wykazuje maximum strat, t. j. 18%. Do tej kategorji należą też: obszar nad Wereszycą (Gródek) i nad Bugiem poniżej ujścia Raty (pow. Sokal). (Patrz rys. 1).

Że straty te zostały wywołane bezpośrednio albo pośrednio przez wojnę, to nie ulega wątpliwości, ciekawem jest jednak, o ile

zniszczenie wojenne bezpośrednio na nie wpłynęło. Aby na to pytanie choć w części odpowiedzieć, użyłem dla porównania mate-rjału, odnoszącego się do zniszczonych w czasie wojny budynków. Materjał ten wprawdzie jest daleki od ścisłości (podany przez poszkodowanych) i podaje niewątpliwie cyfry znacznie przesadzone, jednak wartość względną niewąpliwie posiada, przyjmując, że wszyscy poszkodowani w równym stopniu starali się wykazać większe straty od rzeczywistych. Cyfry zniszczonych budynków, opublikowane przez Gener. Dyr. Odbudowy ³), porównałem z ilością budynków w r. 1910 według „Die Ergebnisse der Volkszahlung vom 31 Dezember 1910“, tom I, zeszyt 1. Wyniki są następujące: Najwięcej zniszczonych budynków posiada pas ziemi, przecinający całą wschodnią Małopolskę w kierunku NNE—SSW i obejmujący powiaty : Brody, Zborów, Brzeżany, Podhajce, Stanisławów i Boho-rodczany (mianowicie ponad 100%) ; jest to zarazem pas najbardziej długotrwałych linij bojowych : Styr-Seret-Strypa-Halicz, także ponad 100% posiada powiat Przemyśl. Bardzo silne zniszczenie (od 50 do 100%) wykazują: reszta Podola z wyjątkiem czterech powiatów nad Seretem i Zbruczem (Trembowla, Czortków, Skałat i Borszczów), Wołyń po prawym brzegu Bugu i powiaty w dorzeczu dolnego Saną — Jarosław, Mościska i Cieszanów. Małe straty od 10 do 5O°/₀ wykazują Karpaty, zachodnie Opole i Nadbuże. Najmniejsze (poniżej 10%) przypadają na Podkarpacie zachodnie, ale zdała od dolnego Sanu (Kolbuszowa, Rzeszów, Brzozów i Dobromil). (Patrz rys. 2).

Porównując obraz powyższy z obrazem zmian ogółu ludności, widzimy, że są one ze sobą prawie zupełnie zgodne. Wyjątek stanowią Karpaty, w których zniszczonych budynków jest niewiele, bo poniżej 50% (z wyjątkiem trzech powiatów : Bohorodczany, Nadworna i Skole), a które doznały bardzo znacznego obniżenia ludności, bo ponad 8% (z wyjątkiem powiatów Lisko i Sanok). Z powyższego wynika, że o ile na terytorjum pozakarpackiem głównym czynnikiem wyludniającym były bezpośrednie przyczyny wojny, o tyle w Karpatach należy raczej szukać przyczyn pośrednich. Z tych przyczyn pośrednich najważniejszą zdaje mi się być emigracja pewnej części ludności ruskiej (,moskalofile“), bądź dobrowolna do Rosji, bądź przymusowa (Talerhof).

*) Mapa: Zniszczenie wojenne w budowlach na ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej w okresie wojen 1914—1920 r. zestawione przez Generalną Dyrekcję Odbudowy M. R. P. na podstawie deklaracji poszkodowanych, podziałka 1 : 2,000.000 — podaje tylko cyfry absolutne.

Adam Dudziński.

'M

Na pytanie, w jakim stopniu rozdzieliły się straty ludności między wsią a miastem, nie mogę dać wyczerpującej odpowiedzi, wobec braku materjału szczegółowego. Ale już z tego materjału, który został opublikowany¹), zdaje się wynikać, że o ile wieś poniosła na całem terytorjum straty, o tyle miasta zachowały się dwojako: jedne (nieliczne i większe) powiększyły swoją ludność (Lwów, Przemyśl, Rzeszów, Jarosław i Kołomyja), co należy przypisać w znacznej części temu, że nie zostały poważnie i bezpośrednio przez wojnę dotknięte, inne (mniejsze i bardzo liczne) zmniejszyły liczbę swych mieszkańców (Brody, Brzeżany, Droho-. bycz, Gródek, Knihinin, Sambor, Sokal, Śniatyn, Stanisławów, Stryj, Tarnopol, Turka i Złoczów).

ZMIANY ABSOLUTNE U RZYMSKO-KATOLIKÓW.

Ludność rzymsko-katolików pomniejszyła się w rozpatrywanym obszarze na terytorjum trzech wschodnich województw Małopolski bardzo nieznacznie, bo tylko o 17.000 głów. To nieznaczne obniżenie ludności rzymsko-katolickiej wobec olbrzymiego obniżenia się ogółu ludności jest zjawiskiem niezwykłem. Rozmieszczenie tych strat jest bardzo nierównomierne i to zarówno przestrzennie jak ilościowo. Dwadzieścia sześć powiatów wykazało absolutne powiększenie się ludności, reszta, t. j. trzydzieści pięć, wykazała straty. Największe zyski wykazuje Podole i wschodnie Opole aż po powiat Bobrka włącznie, z wyjątkiem pasa, który się ciągnie nad górnym Seretem i dolną Strypą, t. j. pasa długotrwałej linji bojowej w powiatach : Zborów, Tarnopol, Trembowla i Buczacz, które to powiaty zmniejszyły ludność rzymsko-katolicką. Zyski tutaj osiągnięte są niekiedy bardzo znaczne, skoro np. w trzech powiatach (Przemyślany, Podhajce i Czortków) osiągają ponad 10%. Wzrost ludności rzymsko-katolickiej wykazuje także częściowo Pokucie (Kołomyja 11% i Horodenka 2%). Reszta powiatów, które posiadają dodatni bilans, jest nierównomiernie rozrzucona po niżu. Zmniejszenie się liczby rzymsko-katolików występuje przedewszystkiem w Karpatach, gdzie straty dochodzą do 21% (Skole). Wprawdzie nieznaczna ilość Polaków powoduje, że i straty, w cyfrach absolutnych wyrażone, nie są duże, ale fakt ruszczenia się Karpat pozostaje mimo to niezmienionym. Poza Karpatami straty wykazują: obszar nad Were-szycą (Gródek, Rudki) i cały obszar nad i za Sanem.

‘) Dane dla miast ponad 10.000 m w Miesięczniku Stat., Tom V, zeszyt 5.

Tablica III.

ZMIANY PROCENTOWE RZYMSKO-KATOLIKÓW.

Zmiany procentowe rzymsko-katolików przedstawiają się znacznie korzystniej, niż absolutne. Istnieje tylko pięć powiatów, w których odsetek rzymsko-katolików uległ pomniejszeniu, t. j. dwa w Karpatach (Turka 0*3 i Skole0'9), jeden na Pokuciu (ŚniatynO*l), miasto Lwów 0*3 i Rzeszów 0*6. Straty te są, jak widać, bardzo nieznaczne. Najbardziej może znaczącem jest pomniejszenie się procentu we Lwowie, choć tu związane jest ze wzrostem absolutnym rzymsko-katolików o 6.000 osób, który jednak był za słaby w porównaniu do wzrostu ludności izraelickiej. Reszta powiatów powiększyła odsetek rzymsko-katolików od 0 do 7*5% (Przemyślany).

Największe zyski wykazuje znowu Podole i Opole wschodnie. Rzymsko-katolicy wszędzie tu zyskują, nawet i tam, gdzie absolutne ponieśli straty, przyczem pas największych zysków (ponad 4%) ciągnie się od Przemyślan przez Brzeżany, Podhajce, Trembowlę do Czortkowa. Dosyć silne zyski wykazuje Nadbuże i pogranicze polsko-ruskie (Jarosław, Przemyśl, Sanok, Krosno). Reszta niżu wykazuje zyski poniżej 2%, a Karpaty wschodnie jeszcze mniejsze (poniżej 1 %). Wybijają się zatem zarówno w zmianach absolutnych, jak procentowych, Podole i wschodnie Opole, jako te obszary, które, mimo że poniosły największe straty w czasie wojny, jednak posiadają nietylko procentowy, ale nawet absolutny przyrost rzymsko-katolików. Zjawisko to jest tembardziej nieoczekiwane, że we wrześniu r. 1921, kiedy dokonywano spisu, ilość emigrantów rolnych z zachodu była na tym obszarze jeszcze znikomo małą i nie mogła wpłynąć na zmianę opisywanych stosunków. (Rys. 3).

Z faktów powyższych należy, mojem zdaniem, wyciągnąć następujące wnioski: 1) Element polski (rzymsko-kat.) we wschodniej Małopolsce okazał się silniejszym w czasie wojny od liczniejszego tutaj elementu ruskiego (grecko-kat.) i przetrwał wojnę daleko lepiej niż ten ostatni. Dotyczy to szczególnie Podola i Opola. 2) Karpaty wschodnie są terenem, który pozostaje poza sferą wzrastających wpływów Polaków (rzymsko-kat.), a nieznaczny (poniżej 1%) tutaj przyrost procentu rzymsko-katolików jest związany z bardzo silnem obniżeniem się absolutnem ludności. Jest to równocześnie jedyny teren silnego stosunkowo wzrostu procentu Rusinów (greko-katolików), co jest tembardziej uderzającem, że obszar ten, usposobiony w przeważnej części „moskalofilsko“, doznał wielkich strat absolutnych wskutek emigracji tychże. Karpaty zatem są terenem, który ma tendencję do stawania się coraz bardziej „czystym“ etnograficznie, t. j. ruskim. Napływ kwalifikowanych robotników naftowych polskich na podgórze, niewiele będzie mógł temu przeciwdziałać, wobec niemożliwości przeprowadzenia tutaj rolniczej kolonizacji. 3) Wreszcie wzrost siły rzymsko-katolików nie jest wprost proporcjonalny do liczby tegoż elementu.

ZMIANY U GREKO-KATOLIKÓW.

Greko-katolicy ponieśli na omawianem terytorjum bardzo wielkie straty, zarówno absolutne jak procentowe. Straty absolutne wynoszą dla trzech województw 359.000 ludzi, czyli prawie 3/4 całego ubytku ludności. Absolutne zmniejszenie się ludności występuje we wszystkich powiatach, a szczególnie silnie daje się zauważyć w mieście Lwowie, gdzie wynosi 12.000, t. j. 30-7%, oraz już słabsze w powiecie stanisławowskim 17.000, t. j. 18*7%.

Natomiast jeśli chodzi o odsetek greko-katolików, to 33 powiaty wykazały spadek, a 28 wzrost, czyli prawie po połowie. Stało się to, rzecz jasna, wskutek liczebnej przewagi tego żywiołu w stosunku do innych. Największy przyrost procentowy posiadają greko-katolicy w Karpatach i to, od Liska począwszy aż po Kosów, przyczem powiat Bohorodczany osiąga maximum z 4*3 °/₀. Poza Karpatami nieco większe zyski (ponad 1 % ), wykazują tylko Śniatyn (2*6%), Buczacz (l'3°/₀) i Gródek (1*1 %) i dwa powiaty Brody i Zborów (2*3 uu) razem wzięte¹). Silniejsze zyski greko-katolików w powiatach pozakarpackich należy w znacznej części przypisać wielkim stratom izraelitów w tych samych powiatach, odnosi się to do powiatów Brody, Zborów i Buczacz. (Patrz rys. 4).

Największe zmniejszenie się procentu greko-katolików posiada Podole, przyczem najsilniej występuje ono na tej samej linji, na której rzymsko-katolicy najwięcej zyskują, t. j. Przemyślany, Brze-żany, Podhajce, Trembowla i Czortków, w którym procent osiąga maximum strat, t. j. 6*4%. Pozatem silne straty wykazuje niżowe pogranicze etnograficzne, t. j. powiaty Jarosław i Przemyśl, powiaty Lwów i Żydaczów, a przedewszystkiem miasto Lwów 6*7 °/c. Pomijając drobne szczegóły, mapa zmian procentowych greko-katolików jest odwróceniem takiejże mapy rzymsko-katolików, z czego wynika, że drudzy zyskali kosztem pierwszych.

b W okresie 1910—1921 uległy zmianom granice polityczne powiatów : Brody, Kamionka Str., Radziechów i Zborów. Zpowodu braku danych gminnych nie zdołałem obliczyć ilości greko-katolików i izraelitów dla powiatów Brody i Zborów za rok 1910 na terytorjum z r. 1921 i dlatego te cyfry dla obu powiatów podałem wspólnie. Daty dla rzymsko-katolików w odniesieniu do tych dwu powiatów wyjąłem z Pawłowskiego: op. cit.

ZMIANY U IZRAELITÓW.

Ilość izraelitów zmniejszyła się w latach 1910—1921 na oma-wianem terytorjum o 124.000, co równa się 17*4% pierwotnego stanu posiadania, a więc znacznie więcej, niż u greko-katolików. Czyli izraelici ponieśli wskutek wojny największe straty na terenie trzech województw wschodniej Małopolski. Nawet w stosunku do ogólnej straty ludności udział ich wynosi 24’7°/₀, a więc jedną czwartą. Zmniejszenie się ilości izraelitów należy przypisać w znacznej części emigracji. Emigracja była wywołana bądź obawą przed wojną, której terenem stało się rozpatrywane terytorjum, bądź też zniszczeniem miejsc zamieszkania, co zmuszało do emigracji nietylko tych, których domy przestały istnieć, ale nawet i pozostałych, ponieważ zarobkowanie (handlem) w tych zniszczonych terenach stało się niemożliwe. Mówią o tern wyraźnie sprawozdania starostw z okazji spisu 1921 *). Należy tu jednak podnieść, że stan ten już dziś uległ częściowej zmianie w stosunku do okresu spisu, albowiem część ludności izraelickiej wróciła już do swych siedzib.

Przyrost absolutny wykazują izraelici tylko w trzech powiatach, t. j. w mieście Lwowie o 19.396, t. j. 33*8%, a więc bardzo wielki, który wskazuje na wielką aglomerację izraelitów, którzy opuścili zniszczone miasteczka na wschodzie lub przybyli z Rosji. Drugim powiatem, który wykazuje zwiększenie liczby izraelitów jest Rzeszów (o 1638, t. j. 11*7 %), a co zostało wywołane zwiększeniem się ludności izraelickiej w samem mieście Rzeszowie, które nie ucierpiało w czasie wojny, wreszcie bardzo nieznaczny przyrost izraelitów wykazuje powiat Przemyśl (o 25 ludzi, t. j. 0*3%). Absolutne zatem zwiększenie ludności izraelickiej występuje tylko w większych i niezniszczonych przez wojnę miastach.

Wzrost procentowy izraelitów wykazuje siedm powiatów, t. j. miasto Lwów (bardzo duży 7*2%), oraz Rzeszów, Przemyśl, Sambor, Stryj, Stanisławów i Zbaraż (bardzo niewielki, bo od 0’2 do 1*2 %). Są to zatem powiaty, posiadające większe miasta, z wyjątkiem Zbaraża, które stosunkowo małe straty poniosły podczas wojny. (Patrz rys. 5).

Duży spadek procentu izraelitów wykazują powiaty silnie przez wojnę zniszczone np. Buczacz (5*0%), Brody-Zborów (4*8%), Skałat (3*5%), Zaleszczyki (3*5%), dwa górskie Bohorodczany — 5*3 °/₀ (maximum) i Nadworna — 4*2%, Bobrka i Rohatyn 3*2°/ Dość duże straty wykazuje linja Wereszycy (Gródek — 2*5%).

¹) Krzywicki: op. cit. str. 54, 55 i 56.

Zestawienie wyników powyżej podanych prowadzi do następujących wniosków:

1.    Trzy elementy narodowościowe, zamieszkujące omawiane terytorjum, w bardzo nierównym stopniu oparły się niszczącemu działaniu wojny.

2.    Najsilniejsze straty poniósł element, niezwiązany z rolą i zamieszkujący prawie wyłącznie miasta, t. j. Żydzi.

3.    Z dwóch pozostałych elementów, z rolą silniej związanych, odporniejszym okazał się element polski.

4.    Odporność elementu polskiego nie pozostaje w prostym stosunku do siły liczebnej tegoż, lecz zdaje się być raczej związana z rolą (jakość gleby), na co zdaje się wskazywać fakt największych zysków na Podolu i Opolu, a strat w Karpatach.

OBJAŚNIENIA NUMERÓW NA MAPKACH.

1. Tarnobrzeg. 2. Kolbuszowa. 3. Nisko. 4. Strzyżów. 5. Rzeszów. 6. Łańcut. 7. Krosno. 8. Brzozów. 9. Przeworsk. 10. Sanok. 11. Lisko. 12. Dobromil. 13. Przemyśl. 14. Jarosław. 15. Cieszanów. 16. Rawa Ruska. 17. Jaworów. 18. Mościska. 19. Sambor. 20. St. Sambor. 21. Drohobycz. 22. Rudki. 23. Gródek Jagielloński. 24. Żółkiew. 25. Sokal. 26. Lwów. 27. Bóbrka. 28. Przemyślany. 29. Kamionka Str. 30. Radziechów. 31. Brody. 32. Złoczów. 33. Brzeżany. 34. Zborów. 35. Zbaraż. 36. Tarnopol. 37. Podhajce. 38. Buczacz. 39. Trembowla. 40. Skałat. 41. Husiatyn. 42. Czortków. 43. Zaleszczyki. 44. Borszczów. 45. Turka. 46. Skole. 47. Stryj. 48. Żydaczów. 49. Rohatyn. 50. Stanisławów. 51. Kałusz. 52. Dolina. 53. Bohorod-czany. 54. Tłumacz. 55. Horodenka. 56. Kołomyja. 57. Peczeuiżyn. 58. Nadwórna. 59. Kosów. 60. Śniatyn.

Résum é.

SUR LES CHANGEMENTS DANS L’ÉTAT NATIONAL EN TROIS PALATINATS DU SUD-EST DE LA POLOGNE, 1910—1921.

L’auteur fait l’étude des changements dans la répartition des nations en Pologne entre 1910—1921 sur l’étendue des trois palatinats du Sud-Est. La confession religieuse est prise par lui comme le critérium le plus objectif, quoique le nombre des Polonais excède celui des catholiques-romains et celui des Ruthènes et des Juifs n’est pas identique avec le chiffre des gréco-catholiques et des israélites. L’étude est fondée sur des données numéraires prises par arrondissements, qu’avaient fournies les conscriptions officielles: l’autrichienne de 31. XII. 1910 et la polonaise de 30. IX. 1921.

En la période de 11 ans le nombre de la population a décru dans les palatinats ci-mentionnés de 449.000 c’est-à-dire de 7'5%. Pour évaluer la décroissance effective qu’avait amenée la guerre, il faut à ce chiffre-ci faire addition du nombre 1,300.000 représentant l’accroissement naturel (d’après les données de la conscription de dixaine d’avant la guerre), et l’amoindrir de la somme des émigrants, évaluée à 50% de cet accroissement.

La guerre avait donc englouti 1,150.000 habitants, ainsi une septième de la population. Au N des Carpathes, les étendues les plus atteintes par la dépopulation, coïncident justement avec celles, où la destruction des bâtiments atteint son maximum. C’ est donc la guerre et ses procédés, qui sont les causes directes de la dépopulation. Dans les Carpathes mêmes, les pertes d’hommes ne vont plus de paire avec celles qu’y avaient subi les bâtiments. Ici donc la guerre a agi médiamment : les causes du dépeuplement sont de nature politique, ainsi l’émigration volontaire ou l’expulsion administrative des russophiles de la nation ruthène.

Le nombre des catholiques-romains s’amoindrit de 17.000 seulement, ce qui est chiffre vraiment illusoire, si nous le comparons à celui de la décroissance générale. Le pour-cent des catholiques-romains ne s’abaissa qu’en 5 arrondissements, n’y atteignant jamais 1 °/₀, dans tous les autres arrondissements il accrut de 0 à 7,5%. L’accroissance la plus forte de cet élément se fait voir dans la Podolie et sur 1’ Opole podolien.

Les Carpathes présentent un tout autre tableau sommaire. Tandis que là, où le nombre des catholiques-romains augmenta, ainsi dans la Podolie et dans F Opole, dans les terrains arables, le nombre des catholiques grecs s’y amoindrit, il se renforça dans les Carpathes, où les Polonais sont atteints par des pertes les plus considérables, mais où l’aménagement des terres est aussi le plus arriéré.

Quant au nombre, les pertes les plus fortes essuyèrent les Israélites, qui sont en général l’élément citadin. Leur chiffre, dans notre période de 11 ans s’abaissa de 17'4°/o. Sans doute il faut l’attribuer au manque d’attachement au sol et à une émigration spontanée. Leur accroissement numéraire absolu (et relatif) se fait voir seulement dans les grandes villes (Lwów, Przemyśl, Rzeszów).

MARJAN KOCZWARA.

ROLA EKSPOZYCJI

W GEOGRAFICZNEM ROZMIESZCZENIU ROŚLIN.

(Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE).

I.

Znaczenie, jakie przypisuje ekspozycji, t. j. kątowi nachylenia i kierunkowi spadku, geografja roślin, wiąże się ściśle z odmiennym rozkładem pewnych czynników klimatu i ich różną wysokością, wpływem na glebę, a w dalszym ciągu z nierównem w skutkach działaniem na organizmy roślinne, występującem przy nierównomiernej orjentacji w terenie stoków pewnych wzniesień, względnie zboczy pewnych zagłębień.

W zależności od położenia kuli ziemskiej wobec słońca oraz oceanów i kontynentów wobec siebie, równe kierunkami nachyleń, a różne miejscowo stoki i zbocza okazywać mogą zasadnicze między sobą różnice.

O ile pojmiemy ekspozycję w jej ściślejszem znaczeniu jako wystawę na promienie słońca, to łatwo zauważymy, że poza kołem biegunowem, rola jej jest znikomą, że w strefie umiarkowanej półkuli północnej najbardziej wobec insolacji uprzywilejowanemi są stoki południowe, a wręcz odwrotnie północne na południowej i że wreszcie między zwrotnikami stoki N i S są naogół równie korzystnie oświetlane, natomiast stoki W i E znoszą dłuższe w porównaniu z poprzedniemi ocienienie.

O ile zaś pojmiemy ekspozycję w jej szerszem znaczeniu, jako wystawę wogóle, w stosunku jej nietylko do insolacji, ale i innych czynników klimatu, a zwłaszcza wiatru, to i przy takiem ujęciu spotkamy częstokroć zjawiska zgoła różne.

Przebiegające napoprzek torów wiatrów łańcuchy gór, zmuszające prądy powietrza do wstępowania, a w dalszym ciągu do kondensacji pary wodnej i opadów, silniej zraszane bywają naogół na swej stronie zewnętrznej (Windward, Luvseite), jak wewnętrznej (Leeward, Leeseite). Stąd wystawione na działanie letniego SW monsunu pasma górskie Azji południowej, na wpływ passatu E górskie łańcuchy strefy passatów, a na wpływ wiatrów W tereny górskie wyższych szerokości północnych, wykazują silniejsze opady na stronie do wiatru skierowanej, jak pozostającej w ich cieniu.

Dlatego to nie może być mowy o ogólnem i niezmiennem znaczeniu pewnych stron świata, ważnem we wszelkich warunkach, ale tylko o zmieniającym się w zależności od różnego układu otoczenia fizycznego wpływie ekspozycji.

Znane dotychczas, ułamkowe i częstokroć dorywcze tylko daty obserwacji wskazują na to, że wpływ ekspozycji polega na tern, że może ona sama przez się stwarzać pewien odrębny typ klimatu lokalnego.

Wystawione na intensywniejsze działanie wiatrów wiejących od oceanów stoki stają się zwykle pod wpływem obficie spływających strumieni wody bardziej stromemi, silniej rozczłonkowanemi na poprzeczne spadziste garby i żleby, wilgotniejszemi w porównaniu z przeciwnemi, przedstawiającemi formy bardziej połogie, o żlebach płytszych, garbach bardziej płaskich, słabej i mniej nawodnionej sieci potoków i glebie suchszej.

Nierównomierny na odmiennie eksponowanych stokach wpływ opadów zaznacza się atoli nietylko w denudacji oraz mechanicznej i chemicznej erozji. Opad w formie deszczu i śniegu wzbogaca ponadto glebę w rozliczne związki mineralne

Według obserwacji J. Peyriguey’a¹), dokonywanych na Mont Souris we Francji opad w formie śniegu w tej miejscowości w latach 1880—1894 wykazywał średnio przybytek azotanów w ilości 4 kg na 1 hektar, ilość równą mniej więcej tej, jaką otrzymuje gleba przez nawożenie jej nawozem zwierzęcym.

Ściślejsze obliczenia S. Shaffera²) wykazały dla Mount Ver-non (Stan Jowa) obecność następujących związków w średnich ilościach za czas:

azotanów: 0,60 funtów ang. na 1 akr, azotynów: 0,03 wolnego amonjaku 1,48 funtów ang. na 1 akr,

*) J. Peyriguey: The influence of snów on the developement of végétation. M. W. R. 1920. Washington, str. 222.

ł) S. Shaffer: Substances dissolved in rain and snów. 1921.M. W. R.Washington, str. 404.

amonjaku związ. w albuminoidach : 1,16 funt. ang. na 1 akr, SO„ 327,06 funtów ang. na 1 akr,

S0₂    0,49

Cl 34,43

Obok tego użyźniającego znaczenia, jakie posiada, odgrywa także opad, a to jako śnieg, pewną rolę ochronną przez znane od dawna łagodzenie skoków temperatury, jakim podlega powietrze i nieosłonięta szatą śnieżną gleba.

Pomiary temperatur uskutecznione przez wspomnianego Pey-riguey’a na Mont Aigoual w Sewennach w śniegu na] głębokości 10—20 cm i powyżej w wolnej atmosferze, wykazały następujące średnie amplitudy miesięczne:

Miesiąc Amplituda w śniegu Amplituda w powietrzu

5,1° C 7,4° C 0,3° C

11,5° C 10,4° C 21,8° C

luty marzec kwiecień

Pozatem stoki, przechowujące dłuższy czas zwały śniegu, posiadają dzięki tej okoliczności możność wydatniejszego zaopatrywania w wilgotność gleby oraz obniżania powolnem parowaniem temperatury nadległych warstw powietrza w wyższej mierze, niż im przeciwne.

II.

Rys. 6.

Wpływ opadów na odmiennie eksponowane stoki w tej formie, jak powyżej wspomniano, przejawia się zwłaszcza wybitnie i bezpośrednio w tych wypadkach, gdy ekspozycje przywiązane są do stoków znacznych wyniesień, stanowiących w większej lub mniejszej mierze działy klimatyczne. Na mniejszych natomiast wyniesieniach wpływ ten jest tylko częściowo bezpośrednim, częściowo zaś pośrednio zmodyfikowanym przez pewne lokalne czynniki oraz insolację, która w takich wypadkach decyduje właściwie o znaczeniu różnych ekspozycyj. Nawet przy identycznych sumach opadów, padających na przeciwne, a równomiernie nachylone i równe składem petrograficznym stoki, skutek przez nie wywarty bywa częstokroć zasadniczo różny, a to dzięki odmiennemu działaniu promieniowania słonecznego i wywołanym przez nie różnicom w temperaturze gleby, powietrza, wilgotności ich, ewaporacji i t. d. (Por. rys. 6).

Jeżeli przez (p oznaczymy szerokość geograficzną rozpatrywanego zbocza względnie stoku, przez c kąt nachylenia do poziomu, to przy ekspozycji S kąt padania promieni słonecznych na eksponowaną pochyłą płaszczyznę równy będzie temu, jaki tworzą promienie słoneczne, padające na płaszczyznę poziomą w szerokości geograficznej cp — c, a przy ekspozycji N będzie równym kątowi padania na płaszczyznę poziomą w szer. geogr. (p -J- c. Tak np. stok o ekspozycji S w szer. geogr. 35° N, pochylony pod; kątem 35° do poziomu, będzie wykazywał równe stosunki w padaniu promieni słonecznych, jak odpowiednia płaszczyzna pozioma na równiku, a więc od 21 marca do 21 września ilość możliwych w jednym dniu godzin słońca = 12; stok o ekspozycji N w szer. geogr. 45° N o kącie nachylenia 45°, będzie przedstawiał równe wartości jak płaszczyzna pozioma na biegunie, a więc usłonecznienie tylko między 21 marca a 21 września, a ilość możliwych godzin słońca równa tej, jak pod 45° szer. geogr.

W wypadku, gdy stoki, względnie zbocza, nie wyznaczają swemi kierunkami dokładnie 4-ch stron świata, ale okazują pewne odchylenie w azymucie, szerokość i długość płaszczyzny poziomej, odpowiadającej stosunkami padającego promieniowania danej ekspozycji, znaleźć możemy przez rozwiązanie prostokątnego trójkąta sferycznego, w którym C t. j. kąt nachylenia rozpatrywanego stoku jest przeciwprostokątnią, a t. j. kąt azymutu jednym z kątów trójkąta, A różnicą szerokości stoku i odpowiadającej mu płaszczyzny poziomej, B różnicą ich długości. Równaniami służącemi do rozwiązania takiego trójkąta sferycznego i obliczenia nieznanych wartości A i B, są jak wiadomo:

sin A = sin C sin a tang B = tang C cos a

Tak np. stok o ekspozycji N 25° W, leżący w szer. geogr. 50° N, a długości 100° W, pochylony pod kątem 30° do poziomu, będzie przedstawiał stosunki padającego promieniowania równe, jak płaszczyzna pozioma w szer. 62° 12' N, a dług. 127° 37' W.

Stąd równe miejscowo, a różne ekspozycjami stoki i zbocza, przedstawiać mogą co do ilości i intensywności otrzymanego promieniowania słonecznego, wartości zgoła różne. Obliczone przez H. H. Ki mb alla¹) dla 4-ch stoków Wagon Wheel Gap, Colorado (szer 37° 46' N, dł. 106° 53' W) natężenie promieniowania słonecznego, padającego na poszczególne z nich, pokazało poniższe wartości:

*) H. H. Kim bail: Variations in the total and luminous solar radiation etc. M. W. R. 1919. (str. 65).

Natężenie promieniowania w gr-

Ekspozycja Nachylenie kal/min i 1 c/n²

21/III

Ilość całk. promieniowania w gr- kal/cm2 21/VI

21/VI 1,27 1,34 1,11 0,93

W związku z różnemi sumami promieniowania słonecznego, padającego na odmiennie eksponowane stoki, pozostaje szereg innych właściwości klimatu, wyróżniających między sobą poszczególne stoki.

Tak np. pomiary Kernera¹) nad ogrzewaniem się gleby na różnych ekspozycjach, dokonane na 2 pagórkach alpejskich, dały następujące wyniki (głębokość 80 cm):

1,40

21/HI

588

596

259

181

643

641

608

554

Ekspoz.

Zima

Inntal 600 m n. p. m.

Lato

Rok

Gschnitztal 1340 m n. p. m. Zima Lato Rok

4,2° C

11,3° C

9,5° C 10,6 11,3 12,6 12,6 12,7 12,2 10,2

Podobne stosunki wykazuje wilgotność gleby. Obliczona np. przez F. Shrevego²) dla pasma Sanct Catalina w Kalifornji wykazała jako średnie wartości w procentach suchej wagi poniższe cyfry w przedleciu (kwiecień, maj, czerwiec) (głębokość 15 cm):

NE

SE

SW

4,4

4,0

5,1

5,3

6,6

5,5

NW 4,5

17,0

18,6

19,7

19,3

18,3

18,5

16,0

0,6

0,9

0,4

1,5

2,4

3,1

2,6

2,0

11,2

11,6

12,6

13,4

13,4

12,9

12,6

11,9

5,1

5,5

5,9

7,5

7,8

7,8

7,4

6,5

Wysokość nad poziom morza Ekspozycja Wilgotność gleby w °/°

1220 m

1525 „

1830 „

2135 „

9 J. Hann: Lehrbuch der Klimatologie I. 1908. Stuttgart, str. 210.

²) F. Shreve: The végétation of a desert mountain range, 1915. Washington, str. 61.

Pokłosie geograficzne.

Wysokość nad poziom morza Ekspozycja Wilgotność gleby w %

2440 m

7,4

11,3

2745 „

9,4

27,9

Także i temperatury powietrza zmieniają się w zależności od ekspozycji. Szereg górskich stacyj w półn. Carolinie, zbadanych bliżej przez Coxa¹) w latach 1913—1916, wykazał między innemi następujące dane cyfrowe:

Średnie miesięczne minima temp. w F°:

Wys. n. p. m.

Stacja

Eksp.

Miesiące

II III IV V VI VII VIII IX X XI XII

Asheville

Zrozumiałem jest, że przy różnych temperaturach gleby i jej wilgotności oraz odmiennej temperaturze powietrza również ewa-poracja okazywać może różne wartości przy nierównych ekspozycjach terenu.

Z pomiarów F. Shrevego (op. cit.) przytaczam parę cyfr ilustrujących to dostatecznie jasno.

Wysokość nad poziom morza Ekspozycja Ewaporacja

80.4

82.7

61.7

74.4

59.4 56,1

62.8 49,9

29.3

29.4

Jeśli się do tego doda, że w pewnym związku z ekspozycją zmienia się wilgotność powietrza (stoki S naogół suchsze jak N na półkuli półn.), długość okresu bezmroźnego (w Alpach centr. np. według Brockmanna Jeroscha²) jest on do 4 tygodni dłuższym na stokach S jak N, w Colorado nawet 8 ty-

1220 m

1525 „

1830 „

1135 „

1440 „

‘) A. J. Henry: Cox on thermal belts. M. W. R. 1923. Washington str. 190. ł) H. Brockmann-Jerosch: Baumgrenze und Klimacharakter. 1919, Ziirich, str. 23.

godni¹), i inne zjawiska klimatu, to w sumie otrzyma się szereg zmian w natężeniu poszczególnych czynników klimatyczno-edaficznych, pozwalających na ujęcie ich w pewne odrębne typy.

Charakterem swoim, a mianowicie większemi naogół amplitudami wahań, zbliżają się ekspozycje S (i W) do typu klimatu kontynentalnego, N (i E) do typu klimatu oceanicznego.

III.

Do tych odmiennych właściwości klimatyczno-edaficznych, uwydatnionych przez ekspozycję, przywiązane są w pewnej mierze charakterystyczne właściwości w rozmieszczeniu roślin.

2270

NW

2254

1342

2070

Sekcje :

108EI

1205’

NE

210C

.Jenins

Elm

.Meiringen Vattis .Clarus Oli vone . Faido J-iinterhein Simplon '^Binnentha!

Ni klaus \ Todi

2100

1005

2100

2300

SE

Sim plon    2ioo

Podziałka

2000 R1.

O 250 500    1000

Rys. 7.

W jednym kierunku przejawia się nierówny wpływ różnych ekspozycyj w nierównomiernem pionowem przesunięciu linij zasięgowych pewnych gatunków względnie form życiowych i zbiorowisk.

*) C. G. Bat es i A. J. Henry: Streamflow experiment at Wagon Wheel Gap. 1922, Washington, str. 24.

Tak np. buk w Bawarji okazuje wedł. Sendtnera¹) następujące średnie wartości górnego zasięgu.

SE S SW W NW N

Ekspozycja NE E

Alpy

4200 4360 4485 4465 4405 4430 4300 4280) stóp Las bawarski 3590 3885 3950 3850 3840 3820 3600 3625 i baw.

Górna granica lasu, wogóle zmienna w zależności od długości i szerokości geogr., wyniesienia masywu, gatunku drzewa, tworzącego ją i t. p. (Ural 200—350 m, Chimborasso 4250 m) wykazuje również pewną zależność od ekspozycji. Obliczenia, oparte na pomiarach przeprowadzonych na kilkunastu sekcjach Alp szwajcarskich (Atlas Siegfrieda), dały następujące wyniki (por. rys. 7):

Na 15 sekcyj okazują najwyższą częstość : maximôw bezwzględnych górnej granicy:

ekspozycje :

W —6 S —3 SW— 2 SE — 1 NE — 1 NW— 1 N —1

Maximôw średnich górnej granicy:

S —6 SW-4 W -3 N -1 NE — 1

Liczbowo najwyższy bezwzględny zasiąg wykazuje:

ekspozycja SIU (2380),

W (2370),

najwyższy średni SW (2300),

W (2138).

A więc w jednym i drugim wypadku uwydatnia się przewaga ekspozycji południowej i zachodniej.

Z powyżej przytoczonych przykładów możnaby wnosić, że ekspozycje południowe i zachodnie są zawsze uprzywilejowanemi w stosunku do północnych i wschodnich.

Uogólnienie jednak tego rodzaju byłoby przedwczesnem.

*) O. Drude: Handbuch der Pflaazengeographie. Stuttgart, 1890, str. 50.

Życie organizmów roślinnych, a w dalszym ciągu ich rozmieszczenie, zależy bowiem nietylko od działania czynników zewnętrznych, ale i tkwiących w roślinach pewnych potrzeb, różnych dla różnych gatunków. Stąd zależnie od rośliny ta sama ekspozycja wywierać może skutek odmienny. Tak np. na Babiej górzel), w której przebiegu dadzą się wyróżnić dwa ostro odcinające się stoki N i S wiele gatunków (?/3), wspólnych obu stokom, wykazuje wprawdzie wyższe granice zasięgów na stoku S jak N, jak np. Rumex alpinus (rys. 8 a), ale szereg innych (^s) zachowuje się odmiennie np. Poa sudetica (8 b), Salix silesiaca (8 c).

,1715

,1680

1515,

,1385

1450.

1480.

870.

845.

,775

.840

775

>90

Rys. 8.

Nawet ten sam gatunek na różnych lokalnie stanowiskach, może być wysokością granic związanym z odmiennemi ekspozycjami. Limba np. osiąga częstokroć w Alpach *) wyższy zasiąg przy północnej jak południowej ekspozycji, na Ałtaju⁸) natomiast dochodzi, tworząc górną granicę lasu, wyżej na południowych stokach niż na północnych (S—1700 m, N—1360 m).

Buk czujący się lepiej w Bawarskim Lesie na południowych ekspozycjach (Sendtner), w obszarze swego zasięgu na wyżynie Małopolskiej wybiera przeważnie ekspozycje północne i wschodnie⁴).

Ostatni przykład podkreśla w pewnej mierze dalsze znaczenie ekspozycji dla geograficznego rozmieszczenia roślin. Nie ogranicza się ono tylko do przesuwania pewnych linij zasięgów w kierunku pionowym, ale zaznacza się także w ułatwieniu pewnym roślinom bytowania przy jednej ekspozycji, a utrudnieniu przy innej.

b H. Zapałowicz: Roślinność Babiej góry. Spraw. Komisji fizjograf. 1880. Kraków Str. 106—108.

²)H. u. A. Schlagintweit: Physikalische Géographie der Alpen. 1850. Lipsk Str. 504.

⁸) O. Drude: Handbuch der Pflanzengeographie 1890. Stuttgart Str. 415.

⁴) W. Jedliński: O granicach naturalnego zasięgu buka etc. 1922. Zamość. Str. 45.

Wielkie grzbiety łańcuchów górskich, rozcinając przyległe im obszary na odmienne dziedziny klimatyczne, dostarczyć mogą szeregu znanych nie od dzisiaj przykładów.

Andy Peruwiańskie¹), wytwarzające na stokach W, zwróconych do Oceanu Spokojnego, półpustynną formację Loma, a nieco dalej w górę pas typowej roślinności pustynnej, pokrytej z przeciwnej strony E, podległej wpływom passatu, formacją wiecznie zielonych krzewów i drzew oraz lasem tropikalnym, stanowić mogą pod tym względem typ, bynajmniej zresztą nieodosobniony.

W tym i podobnych mu wypadkach (por. np. Blue Mountains na Jamajce) obok ekspozycji czynną jest również wysokość względna i bezwzględna, która wpływ ekspozycji samej czyni mniej widocznym.

Żeby znaczenie ekspozycji właściwie ocenić, sięgnąć wypada do mniejszych wyniesień. Małe pagórki, wydmy, zbocza torów kolejowych, i nasypy dróg dostarczyć mogą w tym kierunku obfitego materjału.

Ze znanych mi przykładów, klasyczny pod tym względem przedstawia wzgórze Chomiec pod Lwowem, zbudowane z opoki kredowej, pokrytej czapką poderwiliowego piaskowca i wytyczające swym przebiegiem prawie dokładnie 4 str. św. Położone pod 49° 51' szer. geogr., a długości 41° 44' 30", o średnim kącie nachylenia stoku £=24° 20', a stoku N= 28° 41' 10", o odchyleniu azymutu pierwszego = S 9° E, a drugiego = N 15° E, odpowiada swą ekspozycją S, punktowi leżącemu na równoleżniku 46° 9' 46", południku 65° 48' 35" od Ferro, swoją ekspozycją N, 56° 59' 15" szer. geogr. pn. i 49° 48' 5" dług. geogr. od Ferro.

W związku z tern okazuje ono zasadniczo różny skład flory-styczny na różnych swoich ekspozycjach, zwłaszcza północnej i południowej. Z gatunków znachodzących się na niem, tylko na stokach S występują: Linum flavum, Potentüla recta (fallacina i sul-phurea), Inula ensifolia, Aster amelloides, Astragalus cicer, Carlina longi-folia, Sedum telephium, Dianthus carthusianorum, Peucedanum cerva-ria, Orobanche cervariae, Phleum Boehmeri, Veronica teucrium, Linaria vulgaris, Medicago falcata, Centarea scabiosa, Allium oleraceum i. t. d.

Tylko na stokach N znachodzą się: Scilla bifolia, Aposeris foetida, Fragaria vesca, Hepatica triloba, Asarum europeum, Spiraea aruncus, Hedera hélix, Betula pubescens, Vaccinium myrtillus, Aego-podium podagraria, Majanthemeum bifolium, mchy, paprocie i t. d.

Na jednej i drugiej stronie rosną przeważnie rośliny drzewne i krzewiaste: Quercus sessiliflora, Fagus siluatica, Betula alba, Po-pulus tremula, Carpinus betulus, Rhamnus frangula, Evonymus verru-

9 L. Weberbauer: Végétation der peruanischen Anden. 1911. Lipsk. Str. 314.

cosa, Prunus spinosa, Sorbus aucuparia, Clematis recta i i., a poza-tem skąpiej reprezentowane zioła: Origanum uulgare, Hieracium umbellatum, Melampgrum nemorosum i i.

Prócz odmiennego składu florystycz-nego już na pierwszy rzut oka zauważyć • można zasadniczo różny rozkład wegetacji.

(por. rys. 9). Krzewy, pokrywające zwartą masą stoki N i E, tworzą tylko luźne kępy na stokach S i W. Bogate na pierwszych runo, ubożeje bardzo znacznie na drugich, na których natomiast warstwa ziół bezwzględnie przeważa.

Dorywcze porównanie ilości gatunków, występujących na S i N, dało przybliżone liczby stosunkowe 2 :1, stopień pokrycia natomiast cyfry prawie wręcz odwrotne. Flora stoków S jest bogatszą w gatunki, a uboższą w indywidua, flora stoków N uboższą w pierwsze, natomiast bogatszą w drugie. Pozatem gatunki współ- c ne dla obu ekspozycyj wyrastają naogół bujniej na stokach północnych, co zwłaszcza u Clematis recta bardzo wyraźnie zauważyć można.

Bliższa analiza florystyczna okazuje, że na stokach połudn. występują częściowo resztki flory stepowej, jaka w dobie panowania klimatu suchszego zajmowała szersze połacie kraju, a zachowała się do dziś na podobnych, silnie insolowanych, jak Chomiec, pagórkach.

Stoki północne mieszczą na sobie florę leśną, podszycie krzewiaste, charakteryzujące lasy dębowe, runo zielne zbliżone naogół do tego, jakie towarzyszy lasom bukowym. Gatunek Aposeris foe-tida, reprezentujący element karpacki, często spotykany zresztą po zboczach cienistych jarów leśnych w okolicy Lwowa, rzuca atoli pewne specjalne światło na charakter tej flory. Przyjąwszy, że gatunek ten dotarł na niziny w dobie panowania klimatu chłodniejszego, jak obecny, uznać będzie trzeba, że i flora stoków N nosi na sobie cechę pewnego rodzaju reliktową, co potwierdza zresztą występowanie na tych stokach trzeciorzędowego reliktu (według Szafera): Scilla bifolia¹).

Drzewa

Drzewa

Krzewy

Krzewy

Zioła

Zioła

Rys. 9.

Runo

Runo

9 W. Szafer: Trzeciorzędowe rośliny górskie na wale scytyjskim w ostoi podolsko-wołyńskiej. Act. Soc. bot. Pol. Vol. I. Nr. 2.

Przykład powyższy daje pojęcie o dalszem znaczeniu ekspozycji. Prócz wpływu na rozmieszczenie roślinności w tym sensie, jak to wyżej podkreślono, posiada ona pewne znaczenie historyczne, a to przez umożliwienie zachowania się na pewnych wybranych stanowiskach roślinom odrębnych klimatów, zbliżonych tylko w przybliżeniu do tego lokalnego, jaki reprezentują odmiennie eksponowane stoki.

Ta potrójna rola ekspozycji, jaką tylko szkicowo na paru przykładach podkreśliłem, t. j. dynamiczna, powodująca odmienne przesuwanie się granic zasiągów przy różnych ekspozycjach, selekcyjna, sprawiająca nierównomierny rozkład roślinności na różnych stokach, wreszcie konserwacyjna, polegająca na ułatwieniu przetrwania w dzisiejszym klimacie pewnym roślinom klimatów ubiegłych lub i dziś panujących, ale na odległych przestrzennie obszarach, nie przejawia się wszędzie i zawsze w sposób identyczny, nawet, jak to już zaznaczono, u tych samych gatunków lub typów formacji ’).

Tak np. górna granica lasu, przywiązana naogół swemi naj-wyższemi zasięgami w Alpach Szwajcarji do stoków S i W, w Alpach Skandynawji osiąga wartości wyższe przy ekspozycjach E.

Ekspozycja E

520 m 680 „ 660 „ 1000 „ 1100 „

Ekspozycja W 260 m 360 „

470 „

770 „

900 „

W Karpatach wschodnich natomiast, według Romera⁸), wznosi się częstokroć wyżej na stokach N jak S.

Podobnie jak granice zasięgów, tak i charakter flory nie jest bezwzględnie zawsze związany z ekspozycją. Wprawdzie np. Cho-miec wykazuje w przybliżeniu, jak to wspomniano, stosunek ilościowy gatunków tylko na S rosnących do takichże tylko N zajmujących jak 2 : 1, ale na Babiej górze np. rzecz ta przedstawia się wręcz odwrotnie: na stokach N 93 gat., na S 48.

Nie inaczej przestawia się sprawa tworzenia przez ekspozycję pewnych ostoji dla reliktowych pozostałości roślinnych. Wprawdzie

Szerokość geograficzna

70° 67° 64° 61,5° 60°

*) Pomijam tutaj rolę twórczą ekspozycji, przejawiającą się w wytwarzaniu odmian klimatycznych, jako mało poznaną.

*) E. Romer: Próba morfometrycznej analizy Karpat wschodnich. Kosmos 1909. Lwów. Str. 687.

w wielu wypadkach resztki flory suchoroślowej stepowej pontyj-skiej i pannońskiej spotykamy w Europie na stokach o eksp. połudn., a arktycznej na północnych, ale np. w Andach, rolę ekspozycji N przyjmują stoki wschodnie, ekspozycji S stoki zachodnie.

Stąd jasną staje się rzeczą, że znaczenie i rola ekspozycji w geograficznem rozmieszczeniu roślin apriorycznie nie zawsze przedstawić się da z dostateczną pewnością.

Jedynie szczegółowe studjum w terenie pozwala na określenie stosunków panujących w rzeczywistości.

Studjum takie doprowadzi niejednokrotnie niewątpliwie do tego, że rolę ekspozycji, podniesioną tutaj tylko w bardzo ogólnikowych zarysach, wypadnie nieraz zmodyfikować lub ograniczyć.

Sam fakt występowania pewnych gatunków względnie zbiorowisk na jednym stoku, a nieobecność ich na innym, nie musi stać zawsze w związku z różnicą ekspozycji.

Wpływ przypadku, historycznych wędrówek z centrum powstania względnie zasięgu, wpływ stosunków socjologicznych, panujących w danem zbiorowisku oraz złączonych częstokroć nierozerwalnie z ekspozycją warunków terenu (ogólna to-pografja, stosunki orograficzne), może być niejednokrotnie w wyższej mierze odpowiedzialnym za fakt odmiennego na różnych stokach rozmieszczenia roślin, niż ekspozycja sama.

Zrozumienie właściwej roli ekspozycji pozostawić należy do wyjaśnienia w każdym jednostkowym wypadku badaniom szczegółowym.

Badania takie muszą z jednej strony rozpoznać faktyczny skład poszczególnych czynników, tworzących kompleks reprezentujący pojedyncze środowisko, zajęte przez roślinę, zanalizować jej historję, organizację, stosunki społeczne, i t. d., z drugiej drogą porównania różnych środowisk względnie stanowisk zajętych przez te same gatunki względnie zbiorowiska, ewentualnie drogą ekologicznego eksperymentu dojść do zrozumienia obszerności skali składowych czynników.

Na takiej drodze analizy i porównywania dojdzie geograf ja roślin do stworzenia syntezy w zakresie rozpatrzonego zjawiska.

W tym kierunku zrobiono już wprawdzie dość wiele, ale nie tyle jeszcze, by można było z danych dziś już poznanych (poza ogólnymi wnioskami, jak np. zastępstwo przez pewne ekspozycje pewnych typów klimatu), ocenić i wyjaśnić w każdym poszczególnym wypadku wpływ, znaczenie i rolę ekspozycji w geograficznem rozmieszczeniu roślin.

Résumé.

LE RÔLE DE L’ EXPOSITION DANS LA DISTRIBUTION GÉOGRAPHIQUE DES PLANTES.

L’exposition joue un rôle considérable dans la distribution des plantes grâce au fait, qu’elle crée un certain type de climat local.

Ce climat local, produit par l’exposition n’est pas, d’ailleurs, égal, même alors, quand la direction et l’inclinaison des pentes ne signalent aucune différence.

En traitant l’importance de l’exposition au point de vue général, on peut seulement souligner d’une façon très sommaire certains principes — en laissant aux investigations détaillées le rôle de l’exposition dans chaque cas isolé.

Dans un cas ce rôle se manifeste d’une façon dynamique par le déplacement des limites supérieures des plantes, par leur abaissement ou leur rehaussement suivant certaines expositions.

Les limites forestières supérieures des Alpes en Suisse peuvent servir comme exemple.

En 15 sections explorées de l’Atlas de Siegfried la plus grande fréquence des maximas absolus des limites supérieures parut dans l’exposition W—6, S—3, SW—2, dans les autres expositions seulement par 1, dans l’exposition E—O.

Les maximas moyens des limites forestières supérieures paraissent dans l’exposition S : 6, AIE : 4, W : 3, N : 1, NE: 1.

Quant au nombre, le plus haut aréal absolu paraît dans l’exposition: SW : 2380 m, W : 2370 m.

Le moyen supérieur est: SW : 2300 m, W : 2138 m, donc dans les deux cas il y a une prépondérance de l’exposition du Sud et de l’Ouest.

Pourtant ces expositions ne sont pas uniquement privilégiées dans tous les cas.

Suivant l’espèce de la plante, on peut rencontrer des aréals supérieurs dans les autres expositions.

Ainsi par exemple sur la Babia Góra dans les Carpathes de l’Ouest ²h d’espèces communes aux pentes du N et du S atteignent sans doute des limites supérieures sur les pentes du S que sur celles du A, p. ex. Rumex alpinus au S 1515 m, au N 1385 m, mais il y a des séries, qui se comportent autrement, p. ex. Poa sudeüca au S 1450 m, tandis qu’au N 1680 m, Salix silesiaca au S 1480 m, au N 1715 m.

Même la même espèce en des stations différentes au point de vue local peut avoir des limites à de différentes hauteurs suivant les expositions divergentes.

P. ex. la Pinus cembra obtient souvent dans les Alpes un aréal plus haut dans l’exposition du N, que dans l’exposition du S (H. u. A, Schlagintweit: Physikalische Géographie der Alpen 1850, Leipzig p. 504), sur l’Altai cependant (O. Drude: Handbuch der Pflanzenge-ographie 1890, Stuttgart, p. 415) elle forme des limites forestières plus hautes sur la pente méridionale, que sur celle du N en montant au S à 1700 m, au N à 1360 m.

Le rôle de l’exposition ne se limite pas uniquement au déplacement des limites mais il s’accentue également par ce fait, qu’il facilite l’existence de certaines plantes dans une exposition et qu’il la rend plus difficile dans une autre — donc, par une sorte d’action sélective.

Outre les exemples connus, je dois signaler un des plus caractéristiques sur la colline ,,Chomiec“ près de Lwów.

Sur la pente du S se trouvent les espèces suivantes : (Limirn flavum, Inula ensifolia, Aster amelloides, Potentilla recta, Astragalus cicer etc.).

Uniquement sur la pente du N existent: (Scilla bifolia, Aposeris foe-tida, Fragaria vesca, Hepatica triloba etc).

Une analyse floristique plus précise prouve que sur les pentes du S régnent en partie les restes de la flore des steppes, qui, au temps du climat sec, occupait de larges régions du pays, tandis que sur les pentes du Nord se trouvent outre la flore forestière commune, les oréophytes : tertiaire relict: Scilla bifolia (W. Szafer: Acta soc. bot. Poloniae Vol. I, Nr. 2) et l’élément des Carpathes (Aposeris foetida).

L’exemple susdit met en relief l’importance plus générale de l’ex

position.

Outre l’influence sur la distribution des plantes, signalée plus haut, l’exposition possède encore une valeur historique, vu le fait, que sur certaines stations choisies elle rend possible la conservation des plantes de climats différents, rapprochés seulement à celui que représentent les pentes diversemment exposées.

Ce triple rôle de l’exposition signalé ici en forme d’esquisse sur plusieurs exemples, savoir : le rôle dynamique, sélectif, et conservateur s’unit au rôle créateur, représenté par la formation des modifications climatiques sur des expositions diverses (cf. p. ex. le sapin dans le Tatry) qu’il fallut omettre cependant, comme trop peu connu; ce triple rôle donc — ne se manifeste pas partout et toujours d’une manière identique, comme on l’avait signalé pour les mêmes espèces.

Des investigations minutieuses seulement — considérant l’influence d’autres éléments outre celle de l’exposition — peuvent déterminer dans chaque cas singulier le rôle essentiel, l’influence et l’importance de l’exposition dans la distribution géographique des plantes.

Lwów, Uniwersytet J. Kazimierza Instytut Geograficzny.

FRANCISZEK MĄCZAK.

ASYMETRJA W ROZWOJU PNIA DRZEW SZPILKOWYCH.

(Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE).

ZAGADNIENIE ASYMETRJI DRZEWA.

Asymetrja drzewa należy do zagadnień, dość często poruszanych w literaturze botanicznej, nierozwiązanych jednak dostatecznie z przyczyn technicznej natury. Zbyt wiele czynników składa się na występowanie tego zjawiska, zbyt dużym wahaniom ono podlega, by wnioskowanie, na jednem oparte założeniu, lub też uwzględnienie jednego tylko czynnika, dało odpowiedź zdecydowaną. Przeważnie spekulatywnie traktowano to zagadnienie drogą rozważań, opartych na nielicznym materjale, lub na materjale eksperymentalnym wyjątkowym, który stosunkom, jakie występują w przyrodzie, nie zupełnie odpowiada.

Jednym z czynników, którym przypisuje się asymetrję drzew, jest wiatr. Teoretyczne rozważania Metzgera¹) nad budową drzewa stwierdzają w zasadzie fakt budowy drzewa na podstawie praw statyki: ponieważ drzewo narażone jest na uginanie się pod wpływem wiatru, przeto, aby było ciałem, przedstawiającem wszędzie jednaki opór, to w miarę wzrostu w górę, proporcjonalnie zmniejsza swój obwód. Zmniejszanie to obwodu ulega modyfikacjom, zależnie od tego, czy drzewo rośnie w zwarciu luźnem, pełnem lub silnem.

Tezę Metzgera usiłuje rozbudować Ursprung²) i zastosować ją do wypadków ekscentrycznej budowy drzewa. Na podstawie praw statyki stwierdza, że zgodnie z pionowem położeniem

*) Metzger: Der Wind ais massgebender Faktor für das Wachstum der Baume. Münchener forstliche Hefte. Berlin 1893. Z. III., str. 60, 66, 71 i Résumé.

s) Ursprung A. : Beitrag zur Erklarung des excentrischen Dickenwachstums. Berichte der deutschen botanischen Gesellschaft. 1901. Z. 5, str. 323.

drzewa, przekrój jego z reguły winien być kołem z ogniskiem w środku. Ekscentryczna budowa zaś występuje wtedy, gdy drzewo rośnie krzywo, lub gdy wiatr z jednej strony wieje, lub też, gdy korona jest jednostronnie wykształcona. Stwierdza występowanie nierównej szerokości słojów: l-o) u pochyłych drzew szpilkowych po stronie wewnętrznej pnia (biorąc za stronę wewnętrzną, stronę odpowiadającą kierunkowi przechylenia), 2-6) u prosto stojących po stronie przeciwnej kierunkowi wiatru, a 3-o) u posiadających jednostronnie wykształconą koronę, po stronie ubranej koroną, przyczem zaznacza, że w ostatnim wypadku nie tylko decydują prawa statyki lecz i liczniejsze wykształcenie wiązek sitowo-naczyniowych, sprzyjające lepszemu rozrostowi. Z chwilą jednak, gdy przychodzi mu od stolika eksperymentalnego i statyki ruszyć w las, wyznaje, jak trudno uchwycić wpływ wiatru na drzewo, boć przecież i kierunki wiatru ulegają zmianie, a siła jego działania jest różną w różnych okresach, zależnie od stopnia rozwoju korony i t. d.

Badania morfologiczno-anatomiczne Cieślara, Hartiga i Sonn-taga¹) nad twardzielą, występującą u drzew z jednostronnie rozwiniętą koroną lub rosnących u skraju lasu, stwierdzają jej charakter, wytrzymałość znaczną na zgniecenie, a nie na rozerwanie, co świadczyć może, że powstaje ona wskutek uginania się drzewa pod wpływem wiatru. Przekształcenie się komórek z graniastych (normalnych dla drzewa) w okrągłe, odporniejsze na zgniecenie i złamanie, u drzewa stojącego samotnie, narażonego na działanie wiatru, pokazał Sokołowski²) w doświadczeniach Szkoły Lasowej lwowskiej.

Różne gatunki drzew różnie się zachowują wobec tych samych czynników zewnętrznych, działających czyto jako podnieta, czyto mechanicznie; widać to np. przy ekscentrycznym rozwoju na grubość u konarów: u jednych, przeważnie liściastych, następuje silniejszy rozwój po stronie górnej konara, u innych, przeważnie szpilkowych, po dolnej stronie konara. Ta sama zatem przyczyna zewnętrzna, — jeśli ona w tym wypadku decyduje, — np. ucisk mechaniczny, objawia się diametralnie różnie w skutkach. Raczej więc należałoby przyjąć za dziedziczną właściwość danych gatun-

b Cieślar: Centralblatt fiir das gesamte Forstwesen. April 1896, cyt. u Büsgena: Bau u. Leben d. Waldbaume, str. 120.

Hartig: Holzuntersuchungen 1901, cyt. u Büsgena, str. 99.

Sonntag P.: Über die mechanischen Eigenschaften des Roth- undWeiss-holzes der Fichte und anderer Nadelholzer. Jahrb. der wissenschaftl. Botanik

1904, str. 76.

*) Sokołowski St.: Sylwan 1911, str. 454, 456.

ków taki a nie inny kierunek asymetrji konarów, niż przez stwierdzenie takiej a nie innej bardziej celowej budowy dla tego drzewa, udowodnić najmniej celową u innych¹).

Analiza zjawiska występowania asymetrji u pni wykazuje zależność jej od bardzo wielu czynników, zpomiędzy których działalność jednych uwydatnia się silniej od reszty przy jakiemś indywiduum, przy innem natomiast inny czynnik staje się bardziej decydującym. Światło słoneczne, jego działanie chemiczne, świetlne i cieplne, kąt nachylenia terenu, ekspozycja, gęstość zalesienia, wiek, wiatry, własności fizyczne i chemiczne podłoża i inne niezbadane bliżej czynniki, — wszystko to formuje drzewo, nadaje mu kształty. Przez przyjęcie jakiegoś czynnika, zresztą istotnego, nie widzi się całego szeregu zjawisk, stojących w sprzeczności z po-stawionem pewnem założeniem i stąd najprostsza droga do wytworzenia fałszywego obrazu rzeczywistości.

Na związek, zachodzący między rozwojem wegetacji a ekspozycją w Karpatach, zwrócił już dawniej uwagę Romer²), który podniósł szczególne uprzywilejowanie w Karpatach Wschodnich ekspozycyj północnych i wschodnich w przebiegu górnej granicy lasu, uprzywilejowanie, nie dające się tłumaczyć złomiskami.

Ciekawe rezultaty, dotyczące związku między rozwojem wegetacji, a ekspozycją, otrzymał Romer³), wykonując pomiary asymetrji pni drzew na zrębach, między doliną Raby a Wisłoki, zdała od górnej granicy lasu, a więc w warunkach normalnych dla rozwoju wegetacji. Pni zmierzył 117, na 12-tu zrębach, które miały następujące ekspozycje: 2 pola N, 4 NE, 1 E, 1 SE, 1 S, 2 SW, 1 NW, — o stosunkowo niewielkiem nachyleniu stoków. Daty otrzymane z pomiarów stwierdzały między innemi, że:

1)    stosunek maximum promienia pnia drzewa do minimum przedstawiał się w różnych ekspozycjach różnie, co wskazywało na to, że pewne ekspozycje sprzyjają silniejszemu rozwojowi asymetrji,—oraz, że

2)    najkorzystniejszą stroną dla rozwoju drzewa okazywała się ta jego strona, która była od kierunku ekspozycji pola odwrócona o 180°.

b Ursprung A.: j. w. str. 323.

Büsgen M. : Bau und Leben unserer Waldbaume. Jena 1897, str. 97.

*) Romer E. : Kilka wycieczek w źródliska Bystrzycy, Łomnicy i Cisy Czarnej. Lwów, Kosmos, 1904, str. 439—503.

Romer E.: Próba morfometrycznej analizy grzbietów Karpat Wschodnich. Lwów, Kosmos, 1909, str. 687.

*) Romer E.: Odczyt na W. Zgrom. „Kółka Geografów" U. J. K., Lwów,

20/1, 1922.

ZEBRANIE I PRZYGOTOWANIE MATERJAŁU.

Pomiary te, wykonane przygodnie na stosunkowo nielicznym materjale, a mimo to dające pozytywne wyniki, zachęcały do rozszerzenia terenu doświadczeń na większym obszarze, by z danych w ten sposób osiągniętych, uzyskać potwierdzenie lub zaprzeczenie osiągniętych rezultatów. W ten sposób został podjęty problem asy-metrji drzew w Instytucie Geograficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza. Aby uzyskać możliwie wierną kopję stosunków, panujących w przyrodzie i uniknąć dowolności wyboru materjału, ustalono następujący sposób i tok pracy w terenie:

1.    Brać pod uwagę tylko drzewostany szpilkowe, ponieważ drzewa szpilkowe, jodły zwłaszcza, wykazują naogół większą wrażliwość na działanie otoczenia fizycznego w budowie swych pierścieni rocznych (Anteos 1919).

2.    Wybierać na zrębach pola o powierzchni 20 X 20 m = 400 m², możliwie nie na skraju lasu, ani nie na kulminacjach, gdzie warunki egzystencji i rozwoju nie odpowiadają zwyczajnym, przeciętnym warunkom.

3.    Określić kąt nachylenia terenu, jego ekspozycję oraz wysokość bezwzględną.

4.    Oznaczyć na mapie specjalnej położenie pola.

5.    Narysować plan pola z umiejscowieniem pni i ponumerowaniem ich.

Pomiary wykonywano w ten sposób, że mierzono przy pomocy busoli azymut maximum r, minimum r i r = r przekroju pnia, zaznaczając długość r w cm. Wiek określano z ilości słojów drzewnych, posługując się w wątpliwych wypadkach lupą; stwierdzano wiek kilku drzew na jednem polu rosnących, i z tego obliczano średni wiek pola. Zaznaczyć należy, że uwzględniano zręby niedawno, kilka lat temu, ścięte. '

W ten sposób zmierzono 63 pola, o 1719 pniach, z okolic: Bieździedzy, Cieklina, Folusza, Lubni szlacheckich, Niepli, Potakówki, Tarnowca, Warzyc w powiecie jasielskim, Lasocie, Słupji, Tarnawy w powiecie limanowskim, Inwałdu w pow. wadowickim, Nowego i Starego Sącza, Rytra, Piwnicznej w pow. sądeckim i Limanowy. Prócz tych zdjęć, wykonanych w obszarze karpackim, wzięto pomiary na Pobużu w okolicach Sałasza, Zielonej, Zaborza w pow. Rawa Ruska oraz na niżu Sandomierskim w okolicy Wilczej Woli (pow. Nisko).

— a) materjał karpacki . . 27 pól 765 pni pozakarpacki    9 »    211 „

Według gatunków drzew zebrano daty do: 1. Sosny

b)

Razem . 36 pól 976 pni.

2.    Jodły

3.    Świerka

4.    Modrzewia

— materjał karpacki ... 21 „    594 „

ca

117 „ 32 „

Ogółem . 63 pól 1719 pni.

Jako zjawisko charakterystyczne podnieść można, że na 1719 pni, tylko jeden (jodła) okazał przekrój symetryczny, reszta zaś 1718 pni okazywała mniejszą i większą asymetrję w granicach minimum 100:107, maximum 100:467. Należy dodać uwagę, że pole modrzewiowe, z którego brano pomiary, zostało wycięte zpowodu choroby drzew. Pomiary udało się zebrać ze wszystkich ekspozycyj. Inklinacja terenu wynosiła od 45° max., do 0°, wysokość bezwzględna od 1200 m do 200 m, najwięcej jednakże pomiarów zebrano między 600—300 m n. p. m.

Pomiary te ze względu na to, że przedstawiają rzeczywiste warunki, w jakich żyje i rozwija się drzewo i że zgóry odrzucono jakąkolwiek dowolność w wyborze pni oraz ze względu na dość rozległy obszar, na którym były brane, pozwalają na wgląd w prawdziwy stan warunków rozwoju drzewa.

Przy zagadnieniu asymetrji nasuwają się dwa pytania: 1) jak wielką jest asymetrja, t. zn. stosunek największego do najmniejszego r, oraz 2) jaki jest kierunek jej rozwoju?

WIELKOŚĆ ASYMETRJI.

Na wielkość asymetrji wpływać mogą różne czynniki. Między innemi za takie możnaby uważać: 1) gęstość zalesienia, 2) wiek lasu, 3) wysokość bezwzględną, 4) nachylenie terenu, 5) jego ekspozycję i i. Jedne z nich działają bezpośrednio, a inne przedstawiają pewien zespół warunków życiowych. Jeśli np. weźmiemy pod uwagę gęstość zalesienia, to w tem określeniu czynnika mieści się działalność insolacji, wilgotności, ilości pożywienia na danym obszarze, konstrukcji dziedzicznej, walka między indywiduami o światło i pożywienie i i. Każda z tych składowych różnic działa: dodatnio dla rozwoju drzewa lub też ujemnie. Wynik zaś tych sił składa się na wypadkową, którą nazywamy „gęstością zalesieniaa. W obrębie tej siły zachodzą różne tarcia i ustosunkowania składowych. Jeśli np. studjujemy działalność temperatury i stwierdzamy taki a taki wpływ jej na wegetację, to, obserwując przyrodę, często z trudnością znaleźlibyśmy potwierdzenie takiego właśnie wpływu. Zależnie bowiem od warunków, w których pewien wpływ występuje, działalność jego może być dodatnia lub ujemna. Jako drastyczny przykład posłużyć może chociażby porównanie skutków wysokiej temperatury powietrza między zwrotnikami. Tam, gdzie występuje ona w towarzystwie wilgoci, wegetacja rozwija się imponująco, w klimacie gorącym ale suchym, działalność jej odbija się ujemnie.

To też nic dziwnego, że po obliczeniu średniej asymetrji, wypadającej na każde pole, i uszeregowaniu pól według gęstości zalesienia a także wieku, cyfry nie układały się w pewien regularny schemat, któryby pozwolił na indukcyjne rozważanie. Gęstość zalesienia oraz wiek, jako czynniki, które wywierają wpływ na wielkość asymetrji, są wypadkową zbyt wielu sił składowych, by samo tylko uszeregowanie pól według gęstości zalesienia lub według wieku, bez analizy stosunków lokalnych, dało linję, świadczącą o relacji. Nawet nie mogło być inaczej.

TABL. 1. WIELKOŚĆ ASYMETRJI W ZWIĄZKU Z GĘSTOŚCIĄ ZALESIENIA.

a) Sosna (.Karpaty).

Ilość pól

Gęstość zalesienia pola

17

18

19

20

22

23

24

25

26

27

29

30

31

32

45

50

56

61

Średnia

asymetrja

1-52

1-74

1-50

1-76

1-80

1-63

1-67

1-41

1-66

1-57

1-61

1-62

1-48

1-61

1-70

1-67

1-62

1-72

b) Jodła (Karpaty).

Ilość pól

Gęstość zalesienia pola

11

14

15

18

22

23

24

28

29

30

35

40

41

45

47

Średnia asymetrja

1-61

1-53

1-80

1-41

1-78

2-05

1-63

1-67

1-52

i-70

1-91

1-86

1-82

1-83

2-06

c) Świerk (Karpaty).

Ilość pól

Gęstość zalesienia pola

19

20

23

26

29

Średnia asymetrja

1-84

1-44

1-47

1-79

1-96

TABL. 2. WIELKOŚĆ ASYMETRJI W ZWIĄZKU Z WIEKIEM.

a) Sosna (Karpaty).

Ilość pól

Średni wiek pola

27

35

43

45

46

48

50

53

54

55

58

Średnia asymetrja

1-51

1-55

1-48

1-61

1-61

1-47

1-43

1-78

1-62

1-86

1-72

Ilość pól

Średni wiek pola

60

63

64

65

66

69

70

71

89

93

Średnia asymetrja

1-64

1-63

1-80

1-64

1-62

1-74 1-49

1-64

1-67

1-41

b) Jodła (Karpaty).

Ilość pól

Średni wiek pola

46

47

50

60

70

80

88

91

108

115

Średnia asymetrja

1-50

2'13

1-45

1-62

1-87

1-63

2*12

1-80

2-07

1-91

Ilość pól

Średni wiek pola

117

121

122

131

135

136

150

154

155

177

Średnia asymetrja

1-83

2-06

1-67

1-48

1-78

1-67

1-61

1*52

1-57

1*97

c) Świerk (Karpaty).

Ilość pół

Średni wiek pola

33

50

119

122

Średnia asymetrja

1*44

1-47

1-84

1-88

Nieco odmiennie przedstawia się sprawa po uszeregowaniu ma-terjału według kąta nachylenia terenu, z którego mater]ał brano. Dla Jasności przyjęto skalę pochylenia terenu od 0°—15° i od 15° wzwyż, przyczem dodać należy, że największe nachylenie terenu, na którym rosły sosny, wynosiło 30°, u jodły 45°, u świerka 25°.

TABL. 3. WIELKOŚĆ ASYMETRJI W ZWIĄZKU Z INKLINACJĄ TERENU:

a) Sosna (Karpaty).

b) Jodła (Karpaty).

Ilość pól

Ilość pni

Inklinacja

Średnia wysokość n. p. m.

Średnia

asymetrja

Ilość pól

Ilość pni

Inklinacja

Średnia wysokość n. p. m.

Średnia

asymetrja

22 623    0°—15°

327    1-63

9 220    0°—15°

439    1-70

5 142    15° wzwyż

364    1-64

12 I 374    15° wzwyż

490    1*86

c) Świerk (Karpaty).

co to Ilość pól

S co Ilość pni

Inklinacja

Średnia wysokość n. p. m.

Średnia

asymetria

0°—15°

325

1-46

15° wzwyż

1200

1-87

Mater jał zatem, podzielony na rosnący na stokach mniej i bardziej stromych, daje wyniki następujące: tak sosna, jak jodła i świerk mają silniejszą asymetrję na stokach o większym kącie nachylenia, przyczem różnica ta u sosny zaznacza się bardzo słabo. Drzewo rosnące na płaszczyźnie horyzontalnej, a zbudowane na prawach statyki, winno mieć regularny przyrost ze wszystkich stron. W miarę zaś zwiększania się kąta nachylenia terenu powinna występować asy metr ja, która przesuwa środek ciężkości w tym celu, by drzewo miało silniejsze oparcie i mniej było narażone na wywrócenie. Słabo zaznaczającą się różnicę wielkości asymetrji u sosny, rosnącej na mniej lub bardziej pochylonych stokach, tłumaczyć mogłaby różnica, zachodząca u sosny i jodły pod względem umiejscowienia korzeni: sosna zapuszcza korzenie zawsze głębiej, przez co uzyskuje silniejsze oparcie w podłożu, niż jodła, która ratunku w tej dziedzinie szuka nie w podłożu, lecz w budowie części na powierzchni ziemi, a więc w budowie pnia.

Badając zachowanie się drzew co do wielkości ich asymetrji w różnych ekspozycjach pól, na których były mierzone, konstatujemy tak u sosny, jak i jodły, że na polach, eksponowanych ku NE, N, NW (u sosny i £1K) jest znacznie mniejsza asymetrja, niż na reszcie pól. Zaznaczyć trzeba, że zdjęcia ze wszystkich ekspozycyj posiadamy tylko dla sosny z Karpat, dla jodły zaś brak ekspozycyj SE, a dla świerka mamy zdjęcia 5 pól z 4 ekspozycyj, wobec czego świerk nie może przy tern rozważaniu wejść w rachubę. (Rys. 10).

Rys. 10. Asymetrja w związku z ekspozycją: na lewo — sosna, na prawo — jodła.

TABL. 4. WIELKOŚĆ ASYMETRJI W ZWIĄZKU Z EKSPOZYCJĄ TERENU.

L. p.

NW,

NE

NW.

.NE

-e-

-W-

SW

5E

5W

5E

Ekspozycje terenu

S SW W NW N NE E SE

1 Sosna (Karpaty)

ilość pni

122    66    106    46    49    79    182    95

śr. asym.

1-65 1-53 1-62 1-58 1*58 157 1*66 1*66

2 Jodła

ilość pni

59    124    76    142    86    83    23

śr. asym.

1-91 1-94 1-86 1*76 1*74

1-59 1-97

3 Świerk

ilość pni

29

26

20    42

śr. asym.

1-96

1-79

1-44 1-64

Tak, jak w ekspozycjach północnych zmniejsza się asymetrja, podobnie u wszystkich gatunków zachowuje się ona w mniejszych wysokościach bezwzględnych ; tylko podobnie, jak przy ustosunkowaniu się wobec pochyłości stoków, sosna wykazywała mniejszą amplitudę asymetrji od jodły i świerka, tak samo występuje to tutaj. Nasuwałoby to przypuszczenie, że sosna jest drzewem o konstrukcji mniej wrażliwej na warunki fizyczne od jodły i świerka.

TABL. 5. WIELKOŚĆ ASYMETRJI W ZWIĄZKU Z WYSOKOŚCIĄ BEZWZGLĘDNĄ.

a) Sosna (Karpaty).

b) Jodła (Karpaty).

Ilość

pól

pni

Wysokość n. p. m.

Średnia

inklinacja

Średnia

asym.

Ilość

pól

pni

Wysokość n. p. m.

Średnia

inklinacja

Średnia

asym

15

351

280 — 340 m

11-5°

1'58

232

300 - 400 m

17-6°

1*63

12

414

340 — 420 m

12-9°

1-67

13

361

400 — 600 m

20°

1*91

c) Świerk (Karpaty).

Ilość

pól

pni

Wysokość n. p. m.

Średnia Średnia inklinacja asym.

43

280 - 370 m

1*7°

1-46

74

1200 m

21-7°

1*87

Będziemy się starali niżej znaleźć wytłumaczenie na ułożenie się stosunków w ten sposób. Dodać należy, że wielkość asymetrji w różnych regjonach jest różna ; i tak koło Inwałdu są drzewa bardzo silnie asymetryczne, koło Bieździedzy natomiast o wiele słabiej. I tu także występuje regjonalność, wyciskająca na wszystkiem swe piętno.

4-

[/

(/

f/

//

tu

Rys. 11. Zależność rozwoju pnia od ekspoz.: linje pełne = % wypadków max. r przeciw eksp., kresk. : minim. r z eksp. R koła — 100%. U góry: sosna i jodła,

u dołu: cały materjał.

KIERUNEK ASYMETRJI.

W tabl. 6 wyrażono w procentach ilość pni, u których kierunki maximum, względnie minimum r, przypadały na dany azymut :

TABL. 6. KIERUNKI ASYMETRJI.

L. p.

Materjał

Ilość

o -a

tk

Azymut maximum r

Azymut minimum r

N NE E SE

S jSW W JW N NE E SE S SW W NW

SoSTl 3

¹ (mat.Karp.)27 756^2-212-311-810-3 8-47-411-2 16-4J 9-810-611-111'214¹015215¹2 9'9

² (pozakarp.) 9,211 8¹520-925S16-6 665-2 8¹1

GO

15-6 5¹7 5-7 9¹515-617-6 12-3

³ 2.łKarp.)2l'593; 13-212-62i'J 18-615-85-9 6¹7! 6-112-6 8’3 6'4 6-610-515-5 21-0 18’2

. Świerk (mat. Karp.) 5

15-425-J 8¹4 9-420-56-0 3¹4 12¹8 10-3 5‘1 7¹711¹114¹524'0U‘5 12’8

⁵ (maiS) 1 32 28-128-1 9-412-5 6’3--ll5 6 9‘4 3‘1 9'4 6-225-Q31-.9 9 4 6‘2

Wynikałoby z tego, że optimum rozwoju strony drzewa leży w sektorach od N do E, pessimum zaś w sektorach i W. Wynik ten pokrywałby się częściowo z wynikami pomiarów u Rivo-li’ego²). Różnica polega na tern, że Rivoli brał pomiary z dwu tylko stron drzewa: Ni S, nie uwzględniając innych. Wobec tego nie otrzymywał wielkości, przedstawiających faktycznie strony optimum, względnie pessimum rozwoju pnia, tylko wartości względne stosunku NiS.

Obraz powyższy nie przedstawi się tak prosto, jeśli uwzględnimy ekspozycje, t. zn. nie będziemy tylko obliczali bezwzględnej ilości kierunków maksymalnych i minimalnych r, wypadających na dany azymut, lecz będziemy sumowali kierunki te oddzielnie w poszczególnych ekspozycjach pól. Obraz w ten sposób rozkładamy na składowe części, w których obserwujemy przesunięcia maksymalnych ilości kierunków, różne w różnych ekspozycjach.

TABL. 7. KIERUNEK ASYMETRJI W RÓŻNYCH EKSPOZYCJACH PÓL.

Ilość

Ekspozycje

Pól

NE

SE

SW

NW

równina

27

765

Sosna

(mat. Karp.)

optim.

E i SE

NW

SE

SE i S

W i NW

pessim.

NE

SE

SW

SW

SW

W i NW

E i SE

211

Sosna

(pozakarp.)

optim.

E⁵)

pessim.

SWi W

SW

21

593

Jodła

(mat. Karp.)

optim.

SE i S

NE

SE

pessim.

NW

NE i E

117

Świerk

(mat. Karp.)

optim.

NE »)

NE

z(

pessim.

SW

SE

Obraz zmian azymutu optimów i pessimów przyrostu drzewa w różnych ekspozycjach wyjaśnia się przy następującem postępowaniu: Przekrój pnia przepoławiamy linją prostopadłą do azymutu ekspozycji pola, na którem rośnie las, dzieląc go w ten sposób na dwa półkola. Jedno z nich jest skierowane w kierunku ekspozycji pola, drugie zaś o 180° od tego kierunku, czyli uwzględniamy stronę pnia ku stokowi zwróconą oraz od niego odwróconą, W procentach obliczamy ilość drzew, których azymut maximum r i minimum r przypada na któreś z tych półkoli. Wypadek, w którym azymut r pokrywał się z azymutem linji przepoławiającej przekrój pnia, oznaczono jako „obojętny".

TABL. 8. KIERUNKI ASYMETRJI w %.

Ilość

Kierunek

Materjał

maximum r w °/₀

minimum r w °/₀

pól

pni

jak

ekspozycje

przeciw

eksp.

obo

jętny

jak

ekspozycje

przeciw

eksp

obo

jętny

26

745

Sosna

(mat. karp.)

22-8

74-8

2-4

647

33-0

2-3

Sosna

(mat. pozakarp )

38-1

61-9

66-7

28-6

4-7

21

593

Jodła

(mat. karp.'

11*6

87-4

10

81-2

16-9

1-9

117³)

Świerk

(mat. karp.)

31-6

68-4

69'2

29-1

1-7

Według tego zatem, co wskazuje tabl. 8, przyjąć należy, że drzewo najlepiej rozwija się po stronie przeciwnej ekspozycji terenu, na którym rośnie, że zatem ekspozycja ta jest stroną najgorszą dla jego rozwoju! Na 54 pól (z pozostałych 9 pól rosło na terenie niepochylonym a więc bez ekspozycji) wyjątki zachodzą w 4 polach sosny, 2 świerku i 1 modrzewia. Dla wyjaśnienia jednakże przypomnieć należy wyżej zaznaczoną uwagę co do modrzewia, a mianowicie, że to drzewo zostało jako chore wycięte, ergo jest anormalne, 2 pola zaś świerkowe i 1 pole sosny pozakarpackiej miało minimalne nachylenie tak, że wprost trudno je uważać za eksponowane w pewnym kierunku. Bez tych dwu pól świerkowych, daty świerka, podane w tabl. 8 ulegają znacznej zmianie:

TABL. 9. KIERUNKI ASYMETRJI w %>.

Dość

Kierunek

Materjat

maximum r w °/₀

minimum r w °/₀

pól

pni

jak

ekspozycja

przeciw

eksp.

obo

jętny

jak

ekspozycja

przeciw

eksp.

obo

jętny

74

Świerk

(mat. karp.)

5-4

94-6

95-9

2-7

1-4

t) Pole o inklinacji 3°.

²) W tem 2 pola o inklinacji 1‘5 i 2°.

Ale ta zasada lepszego dostokowego rozwoju drzewa nie występuje jednakowo silnie we wszystkich ekspozycjach, a wogóle wyraźniej zaznacza się u jodły niż u sosny. Związanie się rozwoju drzewa z każdą ekspozycją, nie zaś z jakąś stroną świata, zaznacza się względnie silnie u wszystkich gatunków, branych pod uwagę, stąd też nasuwa się żądanie uznania tego za ogólną zasadę, kierującą asymetrją pnia. Poniżej zestawiono w tabeli procent wypadków, stwierdzających, że w danej ekspozycji kierunek optimum przyrostu wypadał po stronie przeciwnej ekspozycji pola, zaś kierunek pessimum pokrywał się z azymutem ekspozycji. Nie umieszczono w niej pól świerkowych i sosny pozakarpackiej o minimalnych inklinacjach, z racji, o której wyżej była mowa. Widać z tabl. 10, że najsłabiej zasada ta jest reprezentowana w ekspozycjach N, NW, NE.

TABL. 10. OGÓLNE KIERUNKI ASYMETRJI W RÓŻNYCH EKSPOZYCJACH PÓL.

Ilość

pól pni

MATERJAŁ

Ekspozycje pól

NE E SE \ S jSW W NW

Ogółem

26    745 Sosna

(mat. karp.)

21    593 Jodła

(mat. karp.)

3    74

Świerk

(mat. karp )

50 1412

Razem

W °lo ilość wypadków, stwierdzająca :

maximum r przeciw eksp. minimum r jak ekspoz. maximum r przeciw eksp. minimum r jak ekspoz.

maximum r przeciw eksp. minimum r jak ekspoz. maximum v przeciw eksp.

minimum r jak ekspoz.

55-2 36'7 81-4 79'0j 86‘9 81*8j 79'2 739 44-8 32-9 68'2i 66*3 75’4 74*3 76-4¹ 54*3

74-8

647

83-7

68-6

96*2

96-2

77-1

65-8

77-2 95-7

88-1 94-4

97-4

82-4

87-4

67 5 87-0j —

88-4 91-1

93-4

81-0

81-2

— i ioo-o

— |l00 0

57-5 82*9i 82-5

50-6 70 2! 719

89'7

93-1

87-7 90-0

79-5 85-3

84-4

81-8

80-3

74-5

94-6

95-9

81-1

73-3

Pozostaje jeszcze do przedstawienia tabela pomiarów, zebranych na terenach niepochylonych, przy których odpada czynnik ekspozycji :

TABL. 11. KIERUNEK ASYMETRJI NA OBSZARACH NIEEKSPONOWANYCH.

Materjał

Ilość

Azymut maximum r

Azymut minimum r

NE

SE

sw

NE E

SE

sw

NW

Sosna

(mat. karp.)

20

15-0

15-0

10-0

5-0

5-0

25-0

25*0

5-0

10-0 20-020-0

10-015-0

20-0

Sosna

(Niż. sand.;

51

7-9

9-8

Wi>

7-9

17-6

13-7

9-8

137

17-6 9-8

9-8 9 8

9-8 9-82i'0,ll‘8

Sosna

(Pobuże)

139

8-6

25-1

27-4 21-6

1-4 2-2

7-2

6-5

14-4 3-6

4‘3 9‘4

19-420-015*8 12-2

Razem

210

9-1

20-5

25-516-7

5-2 5-2 9-5|10-0

14-3 5-7 7-1

105

16217-015-7 12-9

O materjale karpackim nic powiedzieć nie można, gdyż jest to jedno pole o 20 pniach; na materjale z niżu Sandomierskiego i Pobuża zaznacza się wpływ wiatrów zachodnich.

Skąd pochodzi uprzywilejowanie strony dostokowej drzewa?

Wyobraźmy sobie teren eksponowany w jakimś kierunku, a więc i nachylony. Na tym terenie czynnikami, mogącemi wpływać na rozwój w pewnym kierunku, a dającemi się ująć ściślej, są : siła ciężkości, wiatr, stosunki wilgotności i promienie słoneczne.

1.    Siła ciężkości działa w ten sposób, że większa masa rozwija się do stoku.

2.    Doświadczenia stwierdzają, że strona drzewa, narażona na wiatry, rozwija się gorzej, ma słoje bardziej zbite i gęste. Strona zatem do stoku, jako będąca w cieniu wiatrów, a w każdym razie mniej atakowana bezpośrednio, ma dane do lepszego rozwoju.

3.    Stosunki wilgotności na obszarze pochylonym tak się przedstawiają, że więcej wody otrzymuje drzewo od strony stoku z tej przyczyny, że po tej stronie drzewo wytwarza więcej korzeni, co stwierdzono dowodnie, a po drugie woda, spływając po stoku, przedewszystkiem na nich się zatrzymuje. Z pośród korzeni, ku dołowi rozprzestrzenionych, niknie prędzej, skutkiem prawa ciężkości. Także śnieg dłużej leży po stronie zacienionej i dostarcza jej przez dłuższy czas wody, po stronie przeciwnej łatwiej paruje pod działaniem bardziej bezpośredniej insolacji i wiatru. Wytwarzałoby to następującą sytuację: W zwyczajnych warunkach drzewo korzysta z pewnej nadwyżki wilgoci od strony dostokowej drzewa, dzięki czemu wyrasta asymetrja; jeśli stosunki zmienią się na gorsze, t. zn. mniej będzie wogóle wilgotności, to różnice między obu stronami zaostrzą się znacznie, gdyż strona dostokowa jeszcze będzie posiadała wodę, gdy odstokowa już jej posiadać nie będzie. Natomiast przy nadmiarze wilgotności różnice się zatrą, bo obie strony będą miały dostateczną wilgoć w terenie i znaczenie tej przewyżki w krańcowym wypadku zupełnie zniknie, a w mniej krańcowych ograniczy się do minimum.

4.    Siła promieni słonecznych działa bezpośrednio, — w wypadkach bardzo silnego promieniowania, przez osłabienie lub nawet niszczenie tkanki, — lub pośrednio, — np. przez wywoływanie parowania, — tamująco na rozwój tej strony drzewa, którą dotyka. Anatomja drzew wykazuje cały szereg urządzeń ochronnych przeciw działaniu słońca. Stąd też działalność jej może być w różnych ekspozycjach różna, potęgująca lub modyfikująca kierunek asymetrji.

Przedstawmy sobie, jak w wypadku działania tych właśnie czynników, jako wpływających na rozwój drzewa, powinna się przedstawiać asymetrja w różnych ekspozycjach:

W ekspozycji N czynniki 1) i 2) bezwzględnie powodują asy-metrję do stoku, a więc przeciwnym ekspozycji. Wobec tego, że stoki N są uprzywilejowane pod względem wilgotności, przeto ten czynnik, jakkolwiek sprzyja rozwojowi asymetrji dostokowej, jest mniej silnym. A słońce? Uderza ono o S stronę drzewa, przeszkadzając niejako reszcie czynników w ich pracy, modyfikowane tern, że czas trwania jego działalności jest krótszy od czasu parowania na stokach ku S eksponowanych. Jeśli oznaczymy wpływ czynników, powodujących asymetrję w kierunku przeciwnym ekspozycji przez plus, a w kierunku ekspozycji przez minus, w innych zaś kierunkach przez zero, — to w tej ekspozycji ustosunkowanie sił przedstawia się jako 3 plus (z tego 1 mniej silny) i 1 minus. Wynik zatem byłby: Wielkość asymetrji mniejsza, kierunek mimo wszystko do stoku (por. tabl. 4 i 10).

W ekspozycji wprost przeciwnej mamy inne ustosunkowanie się sił: Tu zachowanie się pierwszych dwu czynników jest mniej więcej identyczne, trzeci wobec znanego ubóstwa wilgotności w porównaniu ze stokami ku N eksponowanemi nabiera znaczenia, wpływając na kierunek rozwoju. Jeszcze bardziej potęgują tę asymetrję promienie słoneczne, ogrzewając S stronę drzewa i zmuszając ją do wydatnego parowania, gdy strona do stoku zwrócona, mając ciepło ogrzanej słońcem ziemi a uprzywilejowana w wilgoci, musi się lepiej rozwijać. Ponieważ tutaj mamy 4 plusy, więc asymetrja musi być silniejsza od asymetrji w ekspozycji N, o wyraźnym kierunku do stoku (por. j. w.).

Działalność słońca trwa w ekspozycji E krócej, niż w ekspozycji S, zaś dłużej niż w ekspozycji N. Stosunki wilgotności są tego rodzaju, że mniej jest wilgoci tutaj, niż w ekspozycji N, a więcej niż S. Ekspozycja W tern się różni od E, że jest na niej nieco mniej wilgoci, niż w ekspozycji W. W rezultacie zatem w obu tych ekspozycjach asymetrja będzie większa niż w N, mniejsza niż w S, o kierunku optimum do stoku (por. j. w.).

Pośrednie ekspozycje stanowią przejściowe stadja. Modyfikacje i przesunięcia wprowadzać może wiatr.

Materjał nasz potwierdza w ogólnych zarysach powyższe przypuszczenia: Największą asymetrję obserwujemy w ekspozycjach S, najmniejszą ku N. W większych wysokościach (por. tabl. 5) występuje naogół większa asymetrja, gdyż skala wiatrów jest silniejsza, co powoduje równocześnie potrzebę stosownego silniejszego oparcia się, a i walka o wodę jest silniej zaakcentowana. Insolacja wprost na słońcu wzmaga się również bardzo wybitnie w kierunku ku górze, jak wskazują wykonane przez Franklanda pomiary termometrem, przy położeniu słońca 60° nad poziomem, w różnych wysokościach n. p. m.: 2980 m = 59,5° C, 2330 m = 46,6° C, 1800 m, = 44,0° C, 20 m = 37,8° C. Zrozumiałym też staje się na tym tle fakt, że w ekspozycjach ku N zwróconych, zasada kierunku rozwoju optimum przeciw ekspozycji jest najsłabiej reprezentowana. Tam bowiem mamy jeden czynnik, sprzyjający wprost przeciwnemu kierunkowi rozwoju, więc jeśli przedstawimy sobie, że któryś z pozostałych czynników nie przedstawia w danym wypadku dużej siły, — to łatwo o odchylenie od zasady.

Przy zastanawianiu się nad wpływem ekspozycji, widzimy, że nie jest to czynnik prosty : składa się on z kilku składowych, które mogą tworzyć liczne kombinacje dzięki swej ilości oraz dzięki temu, że przy każdej wchodzi w grę siła i kierunek. Nic więc dziwnego, że w danych polach mamy różne indywidualne odchylenia, których przyczyny bez dokładnego uwzględnienia topografji miejsca i podłoża trudno dojść. Przypuśćmy, że pod drzewem leży głaz, wtedy system korzeniowy inaczej się rozwinie, niż normalnie, co powoduje szereg następstw, objawiających się i w asymetrji; pogranicze warstw podłoża też wpływa na zmianę rozwoju i t. d. Charakterystyczną zrobiono uwagę przy pomiarach, że mianowicie do pewnego czasu drzewo rozwija się w jakimś kierunku, a potem zmienia go na inny. Stąd pochodzi, że jeśli wybieramy jakieś indywidua do studjum, to trudno odrazu rozpoznać, co wpływać może na kierunek jego rozwoju. Cechy indywidualne zabijają możność wglądu w istotę rzeczy, lub też dowolnie wybrany materjał prowadzi nas mylnemi drogami. Przy dużym materjale, nie wybranym dowolnie, zatracają się cechy indywidualne, a kosztem ich wyrasta coś istotnego, kościec, którego trudno jest się dopatrzeć pod szatami dla każdego indywiduum innemi.

Kośćcem tym jest pozycja bojowa w walce o byt, jak się wyraził Romer w odczycie: „Największe straty, jak w każdym boju, ponosi linja frontowa, którą dla każdego lasu wyznacza ekspozycja stoku, zawsze dlań najniekorzystniejsza. Mimo może zupełnie identycznej temperatury, w jej przejawach, przeciętnych na całym obszarze każdego stoku, a przynajmniej w każdym jego poziomie, wszelkie zmiany temperatury wraz z jej następstwami, spotęgowaną suszą lub przymrozkami, gołoledziami i szreniami, wszystkie gwałtowne zlewy opadów atmosferycznych w stanie płynnym, czy stałym, a przedewszystkiem skala siły wichrów, przebogata w porównaniu do wahań jakiegokolwiek innego elementu meteorologicznego, trafia wprost i przedewszystkiem sektory drzew, skierowane ku frontowi, wytkniętemu przez ekspozycję stoku. Ale prócz tych olbrzymich korzyści, jakie daje sektorowi drzew, zwróconemu przeciw spadkowi stoku, ochrona przed elementami zewnętrznemi, atakującemi do stoku, mają te połacie drzew jeszcze inną korzyść. Wszak każda połać, zwrócona do stoku, przyjmując równomierną zwartość lasu, otrzymuje spływającą wzdłuż stoku wodą zaskórną, znacznie więcej pokarmu, aniżeli połać drzewa, obrócona ku frontowi

O stopniu wpływu któregoś z czynników decydować może tylko eksperyment na licznym materjale żywym, eksperyment, dający się ściśle kontrolować. W naturze bowiem, mając do czynienia z tak olbrzymią wprost ilością kombinacyj czynników, a nie znając jeszcze dokładnie konstrukcji dziedzicznej samego drzewa, możemy otrzymywać wyniki różne, które tłumaczyć można dowolnie, mniej lub więcej zadowalająco.

Najważniejsze wyniki rozważań nad zagadnieniem dostarczyłyby dowodu dla tezy:

1. Wymienione drzewa szpilkowe, rosnące w ekspozycjach ku S, lub na większych wysokościach n. p. m. oraz na bardziej stromych stokach są więcej asymetryczne, niż drzewa, rosnące w ekspozycjach ku N, mniejszych wysokościach n. p. m. i mniej pochyłych stokach.

2.    Ekspozycja stoku jest dla rozwoju pnia drzewa najniekorzystniejszą stroną.

3.    Najkorzystniejszą stroną na jakimś stoku jest odwrócona ekspozycja tegoż stoku.

Résumé.

LE PROBLÈME D’ASSYMÉTRIE DES ARBRES CONIFÈRES.

Le problème d’assymétrie des troncs d’arbres conifères était considéré sous deux points de vue: 1) la grandeur (l’amplitude) de l’assy-métrie, 2) sa direction.

Les résultats des recherches se laissent résumer en:

A)    L’assymétrie des troncs est plus considérable : 1) sur les côtés exposés vers le S, 2) sur les côtés à pente rapide, 3) dans des altitudes élevées. Généralement l’on peut dire que le sapin et le pin des Tatras font voir une différence d’assymétrie plus considérable, que le pin commun.

Un arbre, se développant sur une pente exposée dans une direction quelconque, ne se développe pas également de toutes parts. C’est de règle. Nombre de causes y font valoir leur influence. Entre autres : l’arbre ne peut projeter une quantité égale de racines en toutes directions. Nous les trouvons plus largement développées en contre-pente, c’est donc la partie, qui fournit à l’arbre une nourriture plus abondante. Supposant même une disposition de racines égale de toutes parts, encore les racines qui suivent la pente, sont plus exposées à l’assèchement, vu la facilité de l’écoulement; celles en contre-pente sont en outre mieux alimentées par les neiges, que l’action du vent et de l’insolation font plutôt fondre et s’évaporer du côté opposé. C’est aussi la force de la gravitation, qui s’exerçant sur un arbre en pente, déplace son centre du milieu de la coupe vers l’enceinte.

Voilà pourquoi les arbres, se développant dans une exposition directement S, se distinguent par une assymétrie plus forte: il s’y exprime la déchéance de 1’ humidité d’un côté (exposé), son abondance relative de l’autre (ombragé). Les mêmes raisons agissent pour augmenter l’assymétrie sur des pentes plus inclinées: l’angle de pente est en proportion directe à l’écoulement. Rappelons encore, que pour soutenir son équilibre, la masse de l’arbre doit se transférer aussi vers sa périphérie, opposée à la pente. Dans des altitudes plus grandes, aux agents prénommés surviennent encore le vent et l’insolation, qui augmentent considérablement de force vers le haut.

B)    La direction de l’assymétrie: vu le précédent, les arbres développent plus fortement la partie du tronc dirigée contre la pente et opposée à l’exposition du champ ; leurs troncs sont amaigris du côté conforme à l’exposition.

Les faits ont approuvé ce raisonnement. Pour le chiffre de 1412 troncs, mesurés en 50 champs différents, 81*1 °/₀ ont montré l’optimum de grosseur du côté opposé à l’exposition, dans 73*3 °/₀ de cas le pes-simum de l’amaigrissement de l’arbre se faisait voir du côté de la pente et de l’exposition. Les facteurs, qui déterminent la grandeur de î’assymétrie, se font aussi valoir dans l’analyse de sa direction; surtout dans les pentes exposées au S, SW, W, un grand nombre d’arbres a approuvé notre règle, chiffre plus valable que dans les pentes du N, NE. Ainsi la différence de l’humidité et de l’insolation entre les côtés S, peu humides et celles du N, largement pourvues, nous expliquèrent toujours cet état de choses. Les causes générales, qui décident de la direction du développement d’un arbre peuvent être définies par l’expression capitale de Romer: „C’est la ligne de front sur le champ de bataille, qui essuie toujours les partes, les plus grandes ; pour une forêt, cette ligne la plus désavantageuse à l’individu est tracée par l’exposition de la côte“. L’allure des variations thermiques, prises en moyennes peut être absolument égale sur toute l’étendue de la côte, ou pour chacun de ses niveaux au moins, et pourtant tous les changements brusques de la température, suivis de leurs conséquences, attaquent de manière directe et particulière les secteurs d’arbres, tournés vers le front que l’exposition de la côte avait prédisposés. Ici donc se font ressentir: se-cheresse surélevée, gelée, verglas, frimas, précipitations atmosphériques sous forme liquide ou solide, et surtout la scie du vent, de ce facteur, dont l’échelle de variations ne saurait être surpassée en ampleur par aucun autre élément météorologique. Or donc la partie des secteurs d’arbres placée en contre-pente, outre les avantages immenses, que lui assure sa position couverte, rapporte encore un autre profit. Si nous supposons sur la pente un bois de densité égale, qu’alimente une nappe d’eau souterraine, découlant „le long de la pente“, celle-ci servira beaucoup mieux les parties des troncs appuyées contre son versant, que les parties dirigées vers le front.

*

Zauważone omyłki:

Str. 75, wiersz 6 z góry, zamiast „rys. 15“ ma być „rys. 14“.

Str. 77, odsyłacz 1), wiersz 7 od dołu, zamiast „piaskowca magórskiego“ ma być „łupków menilitowych".

Str. 84, wiersz 6 od dołu, zamiast „rys. 14“ ma być „rys. 15“.

t>! IY III " a n n \(i w u il X

.'H .*y/u •» / d n<n “âl .8v;iw tfeBÎnuis «v/iôï.* n ü saialw ,ôT .x\S ■>v(l liai 'o^âW&'iùyna' iif)'*/0}|8Blq„ Mcimcx ,wtob bo » saifilw ,0 soclyebo «T • .itâ

“lïn'/woJrHinsrri wô^tqnt^

/r.f «y*!» àvd cm 'M .«yi.. t»«intBx ,nfob bo ü xsicîw >8 iJ'8

ZDZISŁAW OPOLSKI.

¹

Nie uwzględniono 1 pnia, który był symetryczny.

*) Rivoli J.: Badania nad wpływem klimatu na wzrost niektórych drzew europejskich, Poznań 1921, str. 71.

a) Pole o inklinacji 2°. ⁴) Pole o inklinacji 3°. &) W tern 1 pole o inklinacji P5°.

Z METODYKI BADAŃ GEOLOGICZNYCH W KARPATACH.

(Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE I 2 MAPKAMI).

Praca niniejsza ma na celu wykazać znaczenie dla tektoniki Karpat fliszowych systematycznego badania rozmieszczenia hieroglifów, czego nie zastąpi niekiedy nawet najdokładniejsze zdjęcie kartograficzne, dokonane jednak bez uwzględnienia tego momentu. Z samego założenia pracy wynika tedy, że zwraca się ona do czytelnika, obznajomionego z wyglądem hieroglifów, i że zagadnienie ich genezy, zresztą jeszcze nie wyjaśnione, pozostawione jest na uboczu.

Dwa warunki są konieczne, jeśli dane badania mają być wydatne. Po pierwsze, powinny być one naprawdę systematyczne, a nie sporadyczne, t. j. stosowane od wypadku do wypadku, wobec czego uwaga na hieroglify w czasie pracy w terenie musi być ciągle zwróconą. Zwłaszcza ważnem jest stwierdzenie na granicy poziomów geologicznych, względnie na granicy poziomów kompleksów facjalnych, po której stronie warstw występują hieroglify. Nie każda warstwa, względnie nie każdy system warstw, tworzył się w warunkach odpowiednich dla powstania hieroglifów, lub dla konserwacji tych utworów. Stąd pochodzi, że niektóre kompleksy warstw są pozbawione zupełnie hieroglifów, inne wykazują je w ilościach bardzo nielicznych. Występują one np. rzadko w łupkach menilitowych, których partje rogowcowe wykazują brak ich zupełny. To samo poniekąd powiedzieć można o łupkach spaskich i o warstwach popielskich. Piaskowiec jamneński miejcami bardzo w nie obfituje, rzadsze są one natomiast w jego partjach grubo-ławicowych. Odnosi się to też do warstw polanickich. Miejscami roi się w nich od hieroglifów, gdzieindziej jest ich bardzo niewiele, mimo, że nie zmienił się petrograficzny charakter tych warstw.

Nie ulega jednak wątpliwości, że przeważnie można uchwycić związek pomiędzy cechami petrograficznemi, a ubóstwem, lub też brakiem hieroglifów, że przypomnę tylko wspomniane już rogowce menilitowe, lub też warstwy margliste, bez względu na to, w jakim one poziomie występują.

Drugim warunkiem jest ostrożność, nieraz konieczna przy ocenianiu, czy wypukłości istniejące na powierzchni warstw są hieroglifami, czy też nie. Aby dać przykład, ten warunek bliżej ilustrujący, wspomnę, że niektóre warstwy, najczęściej w eocenie występujące, wykazują na jednej powierzchni guzowate wyniosłości, podobne do hieroglifów, tem charakterystyczne, że w przekroju poprzecznym wykazują budowę schodkową. Powierzchnia ta w rzeczy samej jest z reguły pozbawiona hieroglifów, występują one natomiast po stronie przeciwnej zwykle bardzo obficie. Jeśli jednak się zdarzy, że warstwy te hieroglifów wogóle nie posiadają, lub też w ilości bardzo nieznacznej, natenczas przy powierzchownej obserwacji można guzowate nabrzmienia łatwo wziąć za hieroglify, zwłaszcza, jeśli są one nieznacznych rozmiarów i niebardzo płaskie.

Znaczne wątpliwości nasuwają się również, jeśli cechy petrograficzne skały nie sprzyjały utworzeniu się hieroglifów, lub ich zachowaniu, a przecież na powierzchni występują bardzo nieliczne i nie ostro zarysowane wyniosłości, jednak wyglądem swym nasuwające przypuszczenie, że się ma do czynienia z hieroglifami. Mam zwłaszcza na myśli rozsypliwe łupki ziemisto-piaskowcowe kompleksu menilitowego. Nakoniec wspomnę jeszcze o rzadko zdarzającym się wypadku obustronnego występowania zupełnie jednakich wyniosłości, podobnych do hieroglifów. Spotkałem się z tem dwukrotnie, o ile pamiętam, oba razy w warstwach eoceńskich.

Jeśli mimo długich poszukiwań nie można zyskać pewności, że występujące wyniosłości są hieroglifami, najlepiej dane warstwy oznaczyć jako bezhieroglifowe. Jeśli-' jednak liczne obserwacje zgodnie orzekają o występowaniu hieroglifów po jednej i tej samej stronie warstw, to chociażby żadna z tych obserwacyj nie była bezwzględnie pewną, można wniosek wyprowadzić. Należy jednak znakiem wyrazić, że jest to wniosek o wielkim stopniu prawdopodobieństwa, a nie pewności.

Na załączonych mapkach, obok znaku wyrażającego bieg i upad warstw, stojące litery N lub S oznaczają rozmieszczenie hieroglifów na powierzchniach, zwróconych ku północnemu wschodowi, względnie ku południowemu zachodowi, bez względu na to,

czy dane warstwy są nachylone ku północy, czy ku południowi, czy też stoją pionowo. Znak zapytania umieszczony obok litery oznacza, że hieroglify występujące na powierzchni, dajmy na to S, nie zostały stwierdzone zupełnie pewnie, są jednak bardzo prawdopodobne.

Po tych ogólnych uwagach przejdźmy do wykazania na trzech przykładach, że w niektórych przynajmniej wypadkach zbadanie rozmieszczenia hieroglifów posiada znaczenie pierwszorzędne, a ponieważ oczywiście nigdy prze ,/idzieć nie można, kiedy te wypadki zachodzić mają, przeto wniosek, jaki wypływa, brzmieć musi : Robiąc zdjęcie geologiczno-kartograficzne w Karpatach, należy stale i systematycznie badać rozmieszczenie hieroglifów.

PRZYKŁAD I.

Okolica doliny górnego Dniestru na obszarze gminy Spaś i Busowisko była przedmiotem badań licznych geologów, że wspomnę tylko Dunikowskiego, Wiśniowskiego i Zubera¹). Ponieważ wyniki ich badań w zasadzie są między sobą zgodne, przy-

HE

i®

leoc.

polanlcklc manilą.

eocen

\l

/.y.

/ 3b y

WIELKI DUBIEL --

SPAS

TERS7.ÓW

Rys. 12.

najmniej o ile chodzi o zagadnienie, które nas obecnie interesuje, podaję w pomniejszonej, ale wiernej reprodukcji profil Zubera, zapożyczony z jego dzieła „Flisz i nafta". Nie różni się on w zasadzie z profilami dwóch innych wymienionych autorów, a jest poprowadzony na większej od tamtych przestrzeni (rys. 12).

Jak z tego profilu widać, po warstwach inoceramowych dolnych (1), łuskowo na eocen nasuniętych, następują warstwy inoce-ramowe górne (2), a po nich zkolei piaskowiec jamneński, w części dolnej rozwinięty pod postacią ławic piaskowca kilkunastometrowej

x) Dunikowski: Studja geologiczne w Karpatach. Kosmos 1886, str. 27—44. Wiśniowski: O faunie łupków spaskich i wieku piaskowca bryłowego. Ak. Um. 1906.

Zuber: Przyczynki do stratygrafji i tektoniki Karpat. Kosmos 1909, str. 788.

grubości (3 a), zaś w części górnej utworzony z serji, gdzie obok ławic piaskowca grubości metrowej i dwumetrowej występują delikatne strzałkowe piaskowce hieroglifowe, naprzemian z popielatemi łupkami ilastemi, następnie wkładki margli gruboławicowych, typu kredy prałkowickiej, piaskowce z zielonkawemi łupkami ilastemi, warstwy zlepieńców i t. d. (3 b). Po piaskowcu jamneńskim następują z kolei eocen, łupki menilitowe, warstwy polanickie, łupki menilitowe—eocen. Cechy petrograficzne tych warstw są nam obojętne, dlatego je pomijam. Powyżej eocenu powtarza się serja jamneńska (3 a) z bardzo silnie rozwiniętemi ławicami margli typu sw

NE

inocer.

margie

krzemień.

fĄ

łupki spaskie z ławicami piaskowca

77

piask. jamneński i margie typu prałkowickiego

Rys. 13.

eocen

men. polanickie

kredy bakulitowej (prałkowickiej), a dalej grube na kilka do kilkunastu metrów warstwy piaskowca, naprzemian z czarnemi łupkami spaskiemi, w których Paul znalazł faunę, przez Wiśniowskiego opisaną, jako należącą do dolnego senonu (4). Powyżej serji z łupkami spaskimi kreśli Zuber warstwy inoceramowe górne, dalej inoceramowe dolne dwukrotnie sfałdowane, nakoniec serję jam-neńską, ale już bez łupków spaskich i eocen.

Profil nasz (rys. 13), przedstawiający tylko część profilu zube-rowskiego, a mianowicie od warstw polanickich w górę do inoce-ramowych, pod względem stratygraficznym od zuberowskiego różni się w następujących punktach: po pierwsze warstw inoceramowych nie dzielę na dolne i górne, następnie powyżej łupków spaskich występującą partję, przez Zubera znaczoną jako inoceramową górną (2), po naradzie z prof. Ro galą, z którym na obszarze objętym mapą Starego Sambora prowadziłem badania, wydzieliłem jako odrębną serję. Ze względu na ogromną przewagę w niej występujących margli „dźwięczących", sądząc z wejrzenia zewnętrznego, o kicie częściowo krzemionkowym, serja ta otrzymała nazwę margli krzemionkowych. Dopiero po niej następują warstwy inoceramowe, a po nich piaskowiec jamneński bez łupków spaskich.

Z profilu Zubera wynika, że mamy do czynienia z dwoma siodłami oddzielonerai od siebie łękiem, a tylko siodło północne, nasunięte na eocen, jest w części północnej sprasowane do zaniku. Jeżeli jednak dla interpretacji profilu nie zadowolimy się samem następstwem warstw, lecz uwzględnimy także rozmieszczenie hieroglifów, okaże się, że profil stratygraficznie naogół dobrze zestawiony, Zuber i Wiśniowski mylnie interpretowali.

Unaocznia to profil 13, poprowadzony wzdłuż potoku, na mapce I oznaczonego literą A. Jest to ta sama dolina, której profil w pracy swej podaje Wiśniowski. Przedewszystkiem uderza szczegół, zresztą mniejszej wagi, że warstwy polanickie, stanowiące jądro łęku, są wyprasowane w części południowej. Wynika to z tego faktu, że warstwy polanickie w całej swej miąższości posiadają hieroglify zwrócone ku północy.

Powyżej warstw polanickich następujące łupki menilitowe i eocen wykazują hieroglify stale po stronie południowej, a więc ku warstwom starszym i zgodnie z przynależnością tych warstw do południowego skrzydła łęku. Piaskowiec jamneński z wkładkami kredy' prałkowickiej, po eocenie następujący, posiada w całej swej miąższości poszczególne warstwy z zupełnie pewnemi hieroglifami po stronie południowej, natomiast serja następna, t. j. łupki spaskie z przedzielającemi je ławicami piaskowca, wykazuje stale hieroglify, stwierdzone ponad wszelką wątpliwość, po stronie północnej. Serja „margli krzemionkowych" z partją łupków spaskich, łączącą się przejściami stopniowemi (poraź pierwszy spostrzegła to Styrnałówna na północnych stokach Kitczynu w obrębie gminy Łużek), obfituje w wąskie warstewki piaskowca hieroglifowego, o hieroglifach również zwróconych ku północy. Dowodzi to, że obie te serje stanowią jednostkę odrębną od piaskowca jamneń-skiego, przedstawiającego najgłębszą partję południowego skrzydła łęku. Stosunek warstw inoceramowych, o hieroglifach również ku północy zwróconych, do obu poprzednich seryj, nie jest jeszcze dokładnie wyświetlony. Nie przedstawia to jednak większej wagi z punktu widzenia sprawy, obecnie nas obchodzącej.

Profil 13, przedstawiający wiernie stosunki następstwa, nachylenia warstw i rozmieszczenia hieroglifów w dolinie, u wylotu której w linji prostej znajduje się stacja kolejowa Busowisko, jest zarazem schematycznym obrazem stosunków, panujących w trzech innych dolinach, z grzbietu Hołownia schodzących ku Dniestrowi. W prawym dopływie Dubienia małego, w dolinie na mapce I znaczonej literą B i w dolinie potoku Hołownia można również stwierdzić, że są ku sobie zwrócone hieroglify margli krzemionkowych i łupków spaskich z jednej strony, a piaskowca jamneńskiego, eocenu i łupków menilitowych z drugiej strony¹).

Stwierdzenie nasunięcia pomiędzy omówionemi serjami przeczy przynależności łupków spaskich do systemu warstw tworzących łęk. Nadto, jako dalsza konsekwencja stwierdzonego nasunięcia, wyłania się kwestja, czy wogóle gruboławicowy piaskowiec, występujący pomiędzy warstwami łupków spaskich, z punktu widzenia wieku, może uchodzić za piaskowiec jamneński. Zwrócili na to moją uwagę pp. Jabłoński i Weigner, gdy kreśliłem im obraz profilu spaskiego na podstawie badań, uwzględniających rozmieszczenie hieroglifów²).

Zuber połączył ze sobą nietylko po obu stronach łęku występujące warstwy piaskowca jamneńskiego, zawierającego wkładki kredy prałkowickiej, lecz także grube ławice piaskowca ; dolnej części serji jamneńskiej po stronie północnej łęku, z łupkami przedzielonemi wkładkami gruboławicowego piaskowca, po tegoż stronie południowej. Ta ogromna różnica we facjalnem wykształceniu dolnych części seryj jamneńskich, mogłaby sama przez się nasunąć przypuszczenie, że mamy tutaj do czyniena z dwoma utworami odrębnemi, zgoła nie łączącemi się ze sobą. W przeciw-

b Jedyne zmiany, jakie można obserwować wzdłuż osi łęku, są następujące : W dolinie znaczonej literą B, do południowego pasa łupków menilitowych przypierające warstwy polanickie wykazują hieroglify południowe, a nie północne, jak w dolinach na wschód i zachód występujących (dolina Hołowni, opisana dolina A i dolina Dubienia małego). Dowodzi to, że południowe skrzydło łęku nie wszędzie uległo wyprasowaniu w obrębie warstw polanickich. Prawda, że w tej dolinie jest ono o wiele słabiej rozwinięte, niż skrzydło północne. Jako drugą zmianę zaznaczam zupełny zanik warstw menilitowych południowego skrzydła łęku, na wschód od doliny Hołownia.

²) Zdaniem ich łupki spaskie przedstawiałyby najgłębszą serję warstw w danym obszarze karpackim występujących, a serja margli krzemionkowych, łącząca się z poprzednią przejściami stopniowemi, przynależy do warstw inocera-mowych, pomimo obecności miejscami petrograficznie typowo eoceńskich pstrych łupków ilastych. Przemawiałoby za tern w rzeczy samej występowanie typowych „krzemionkowych", pionowemi ścianami łupiących się margli w dolnej części serji inoceramowej w Terszowie (mapka I e), a zwłaszcza w dolnej części tejsamej serji na północnych stokach Jankowa (poza obrazem mapki), w obu wypadkach jednak bez wkładek łupków czerwonych i zielonych. Siły orogeniczne nie wydźwi-gnęły tutaj na powierzchnię łupków spaskich, w które obie te ser je prawdopodobnie przechodziły. W obu wypadkach warstwy inoceramowe nasunęły się na eocen.

Rozstrzygnięcie kwestji, czy serja margli krzemionkowych przedstawia facjesowo odmiennie wykształconą dolną część warstw inoceramowych w partji przylegającej do łupków spaskich, a te ostatnie wobec tego, mimo swej przynależności do górnego senonu, są wiekowo starsze, wyświetlić całkowicie może nym razie musielibyśmy przyjąć wyklinowanie się łupków spaskich na nieznacznej przestrzeni 1 km oddzielającej pasmo serji jamneńskiej południowo-zachodniej części doliny Dniestru, od pasma biegnącego równolegle po zboczu południowo-wschodniem doliny. Zupełny zanik łupków spaskich jest mało prawdopodobny, mimo, że faktyczna odległość tych pasm od siebie, biorąc pod uwagę bardzo stromy upad warstw, może być znacznie większą od odległości w linji powietrznej. Zanik taki zupełny w morzu fliszowem osadów, które dostarczyły materjału dla powstania łupków spaskich, jest tern mniej prawdopodobny, ponieważ łupki te kilkakrotnie powtarzają się naprzemian z warstwami gruboławicowego piaskowca, tego samego, który w zuberowskiej interpretacji profilu występuje też po stronie północnej łęku.

Inne dwa jeszcze szczegóły, obok wspomnianej różnicy facjalnej, mogą zwrócić uwagę na to, że łupków spaskich nie należy łączyć w jedną serję z piaskowcem jamneńskim. Szczegół pierwszy to wybitnie jednakowa miąższość serji jamneńskiej skrzydła północnego łęku i serji jamneńskiej łącznie z łupkami spaskiemi skrzydła łęku południowego. Wiadomo, że w Karpatach skrzydło południowe łęku z reguły jest częściowo wyprasowane, a więc miąższość jego jest stosunek serji „margli krzemionkowych" do niewątpliwie inoceramowej serji powyżej nich występującej (rys. 13). Otóż na przestrzeni mniejwięcej dwumilowej pomiędzy Niedzielanką, prawym dopływem Topolnicy, wpadającej do Dniestru, a Jabłonką, lewym dopływem Dniestru, znanych mi jest 16 profili, przechodzących przez obie omawiane serje. Z tych 9 nie wykazuje odkrywek na granicy pomiędzy obu serjami, w 5-ciu można skonstatować stopniowe przejście jednej w drugą (zwłaszcza dobrze przejście jest uwidocznione w profilu Dubienia małego i w profilu dróg górskich, schodzących z grzbietu Kobyła ku Biliczowi dolnemu) w jednym profilu widoczny jest bezpośredni kontakt serji margli krzemionkowych z piaskowcem jamneńskim, zaś w sąsiednim profilu tej samej serji z eocenem. Ponieważ hieroglify serji margli krzemionkowych i warstw inoceramowych są zwrócone stale zgodnie ku północy, przeto warstwy inoceramowe dolne uważać należy jako młodsze wiekowo od warstw serji margli krzemionkowych, te zaś ostatnie uważać jako facjesowo nieco odmiennie wykształconą, najdolniejszą część warstw inoceramowych. Ponieważ zaś Wiśniowski faunę łupków spaskich oznaczył jako dolno-senońską, a Rogala (Kosmos 1909, 746) wiek piaskowca jamneńskiego w Spasie, na podstawie kilku skamielin, znalezionych w zlepieńcu górnej części danej serji, określił, jako górno-senoński, przeto warstwy inoceramowe należy uważać za przynależne do średniego senonu.

Ponieważ opisany stosunek „margli krzemionkowych" do warstw inoceramowych został poznany w okresie badań, poprzedzającym koncepcję wieku łupków spaskich, jako najgłębszej serji kredowej, przeto wskazaną jest jeszcze rewizja tego stosunku, zwłaszcza tam, gdzie dobre odkrywki pozwalają badać stopniowe przejścia obu tych seryj.

mniejsza niż skrzydła północnego. Szczegół drugi, to dość znaczne zaburzenia, które można zauważyć blisko granicy obu seryj w dolinie, na mapce I-szej oznaczonej literą A. Warstwy serji jamneń-skiej są tutaj silnie pogruchotane i wtórnie sklejone żyłami kalcytu. W innych dolinach brak dobrych odkrywek na kontakcie obu seryj.

Różnica facjesów w obrębie skał kredowych po obu stronach łęku, jakoteż stwierdzenie obecności brekcji tektonicznej na granicy serji spaskiej i jamneńskiej, może nasunąć przypuszczenie, że serje te jedne w drugą nie przechodzą, lecz stanowią odrębne jednostki. Wprawdzie byłoby trudno stwierdzić to napewno, bez uwzględnienia wskazań, których udzielają hieroglify. W każdym razie w danym przykładzie, przy stwierdzeniu istnienia nasunięcia, hieroglify odgrywają rolę przeważną, ale nie decydującą. Są one natomiast decydującym czynnikiem w dwu innych przykładach, do których przystępujemy zkolei ¹).

PRZYKŁAD II.

Mapka II przedstawia stosunki geologiczne po obu stronach Topolnicy, dopływu Dniestru i w przedłużeniu tej doliny na zachód od Dniestru. Prawidłowe następstwo warstw wskazuje, że mamy tutaj do czynienia z regularnym łękiem, którego środek zajmują warstwy polanickie. Badanie terenowe, nie uwzględniające rozmieszczenia hieroglifów, również do tego samego muszą prowadzić wyniku, po obu bowiem stronach łęku występujące warstwy niczem się między sobą nie różnią.

W rzeczy samej na zachód od Dniestru mamy do czynienia z łękiem zupełnie regularnym. Dowodzi tego rozmieszczenie hieroglifów na mapce, uwidocznione zapomocą liter N i S, stojących obok znaków biegu i upadu warstw.

Inaczej rzecz się przedstawia na prawo od Dniestru. W dolnej części dopływu Topolnicy są na znacznej przestrzeni widoczne doskonałe odkrywki w eocenie, utworzonym z naprzemianległych warstewek cienkoławicowego piaskowca i pstrych łupków. Piaskowce są bardzo bogate w hieroglify, występujące po stronie warstw północnej. Prawidłowo powinny one występować po stronie południowej, ku warstwom kredowym, tworzącym regularne siodło. Te północne hieroglify śledzić można prawie od samej kredy (niewielkiej szerokości pas eoceński, pozbawiony odkrywek, oddziela dobre odsłonięcie eocenu od warstw kredowych) poza pierwsze chaty, następnie nad samą Topolnicą, w miejscu, oznaczonem na mapie i u ujścia dwu dolin bocznych do doliny Topolnicy. Jak wskazuje mapka, dalej ku północy występujące warstwy eoceńskie wykazują hieroglify naodwrót po stronie południowej, a więc zgodnie z wymaganiem dalszego następstwa warstw.

//

/f / /

if /y~n~mri^z

<polan

kred i

Rys. 14.

Nie ulega wątpliwości, że opisaną anomalię w rozmieszczeniu hieroglifów można tylko wytłumaczyć tektonicznie. Próbę takiego tłumaczenia, zresztą możliwie najprostszego i prawdopodobnie trafnego, podaje profil (rys. 14). Wynika z niego, że na północ od otwartego, dużego siodła kredowego, występuje drugorzędna anty-klina kredowa, zewsząd kryta warstwami eoceńskiemi. Oba te siodła są od siebie oddzielone łękiem eoceńskim, o skrzydle południo-wem wyprasowanem zupełnie, lub częściowo (brak odkrywek, pozwalających stwierdzić rozmieszczenie hieroglifów w warstwach eoceń-skich, przylegających do kredy, uniemożliwia roztrzygnięcie tej kwestji).

Bez stwierdzenia, jak są hieroglify rozmieszczone, nie możnaby nawet domyślać się, że w obrębie warstw eoceńskich południowego skrzydła łęku występuje antyklina kredowo-eoceńska. Co najwyżej możnaby tylko zwrócić uwagę na nieprawidłowość, polegającą na tern, że eocen południowego skrzydła łęku jest silniej rozwinięty od eocenu skrzydła północnego. Wytłumaczyć tej nieprawidłowości jednak nie możnaby.

Do pewnego stopnia analogiczne stosunki stwierdzić można w obrębie północnego skrzydła kredowo-oligoceńskiego fałdu Hyr-latej, na połudn. wsch. od Woli Michowej. Profil doliny przełomowej Solinki, przecinającej wpoprzek pasmo znaczone szczytami Hyrlata — Ber da — Magóra, stwierdzić pozwala stopniowe przejście serji menilitowej, tworzącej łęk nadzwyczaj silnie zaburzony, ku warstwom serji eoceńskiej i tej ostatniej ku warstwom kredowym. W miarę zbliżania się do eocenu, bieg warstw łupków menil. staje się coraz bardziej spokojny, upad regularny, bardzo stromy, a charakter ten udziela się serjom dalszym. W pierwszym rzędzie odnosi się to do serji eoceńskiej wykształconej pod postacią samych naprzemian gęsto przegradzających się cienkich warstewek piaskowca hieroglifowego, silnie mikowego, i silnie mikowych łupków pstrych. W miarę zbliżania się ku warstwom kredowym, gdzie dominują dość grube ławice piaskowca (bardzo ciekawy typ petrograficzny warstw kredowych bliżej nas nie obchodzi), warstwy eoceń-skie zatracają powoli i stopniowo wygląd im właściwy, a zyskują cechy serji następnej, Siodło kredowe rozpiętości około 1200 m, jest utworzone z warstw bardzo stromo wzniesionych, nie wykazujących żadnych znaczniejszych odchyleń biegu i nachylenia. Na całej prawie przestrzeni stwierdzić można hieroglify po stronie warstw północnej, jedynie warstwy ostatnich 30 metrów tej serji wykazują hieroglify południowe. Dowodzi to prawie że zupełnego zaniku skrzydła północnego, co tern bardziej uderza, że z wyjątkiem hieroglifów nic nie zdradza tak silnego ich wyprasowania. Do ostatnich warstw kredowych przypierające warstwy serji eoceńskiej wykazują hieroglify północne, a ponieważ te najpierwsze warstwy eocenu, jak już wiemy, bardzo delikatnie wykształconego, nie wykazują żadnych deformacyj i zmian mechanicznych, przeto bez pomocy hieroglifów tern trudniej możnaby się domyśleć zupełnego wyciśnięcia warstw eoceńskich, do warstw kredowych niegdyś bezpośrednio przylegających. Oczywiście po stronie północnej naszego siodła brak jest warstw przejściowych pomiędzy eocenem a kredą, tak charakterystycznych dla południowej strony siodła. Dalsze śledzenie hieroglifów w warstwach eoceńskich, pionowemi głowicami z dna rzeczki się wznoszących, pozwala stwierdzić kilkakrotną zmianę ich rozmieszczenia. To samo odnosi się też do warstw serji menilitowej w obrębie skrzydła południowego łęku.

Ostatecznie profil nasz różni się pod tym względem od profilu przedstawionego na rys. 15, że skrzydło południowe eoceńsko-me-nilitowego łęku, zamiast jednego siodła dużych rozmiarów, w którym najprawdopodobniej partycypują też i warstwy kredowe, tworzy girlandę kilku fałdów drugorzędnych. W obu wypadkach, przynajmniej w poziomie dolinnym, warstwy eoceńskie niegdyś ku warstwom kredowym normalnie zwrócone, uległy wyprasowaniu.

Biorąc pod uwagę jakość odkrywek, bez systematycznego śledzenia hieroglifów nie możnaby stwierdzić opisanych, a dla poznania charakteru naszego siodła, bądź co bądź, ważnych szczegółów.

Nadmienić jeszcze wypada, że — biorąc pod uwagę „spo-kojnett wykształcenie zresztą tak silnie zredukowanego północnego skrzydła siodła kredowego i bardzo znaczną oporność warstw kredowych, przyjąć należy, że wtórne fałdowania południowego skrzydła łęku eoceńsko-menilitowego nie znajdują oddźwięku w warstwach kredowych łęku.

Mimo kilkakrotnego „girlandowego“ sfałdowania warstw eoceńskich i menilitowych skrzydła południowego łęku, skrzydło to jest znacznie zredukowane w ogólnej swej miąższości, w porównaniu do północnego.

PRZYKŁAD III.

Trzeci przykład, ilustrujący usługi, jakich mogą udzielić hieroglify, systematycznie śledzone w terenie, dać może okolica kopalni położonej w Rosochach. Zwiedziłem ją w czerwcu 1923 r. Niestety półtoradniowe badania, prowadzone pod zupełnie innym kątem widzenia, noszą na sobie piętno niedostatecznej ścisłości, niemniej jednak pozwalają one na skonstruowanie dość wiernego profilu, przynajmniej o ile chodzi o zagadnienie, które nas interesuje.

Jak z profilu (rys. 15) wynika, pozornie mamy tutaj do czynienia z regularnem siodłem. Coprawda nie zdołałem zbadać części grzbietowych pasma, pozbawionych zresztą dobrych odkrywek i częściowo zalesionych, na którego północnych stokach leży kopalnia, ale powołać się w tym względzie mogę na Zubera, w którego książce „Flisz i nafta“, znajduje się na stronie 65 następujące zdanie: ...„Najpiękniej jest rozwinięte inne siodło między Terłem a Krościenkiem, gdzie liczne wycieki ropne występują z warstw inoceramowych na górze Gliwa, potem na dole nad rzeką koło kolei żelaznej, dalej w dolinie bocznej w Rudawce, a wreszcie w jeszcze dalszem przedłużeniu ku'*SW na południe od Rosoch*. Część środkową siodła zajmują warstwy kredowe, a po obu ich stronach występują warstwy eoceńskie, łupki menilitowe, wreszcie warstwy polanickie. Od południa eocen podchodzi pod sam grzbiet. Posuwając się od wsi Rosochy ku południowemu zachodowi, spotykamy najpierw szerokie pasmo warstw polanickich, typowo rozwiniętych. Z rozmieszczenia hieroglifów wynika, że tworzą one zupełnie prawidłowy łęk. Po nich następują z kolei łupki menilitowe

*■■*■+ oznaczają wkładki czerwonych

łupków północnej serji eoceńskiej

NNE

Nanów

kreda

polanickie men^-

eocen

eocen

men. polanickie

Rosochy

Rys. 15.

pod postacią kilkumetrowych ławic piaskowca glaukonitowego, na-przemian z zupełnie czarnemi łupkami ilastemi. Oba typy cechuje brak hieroglifów. Powyżej spotykamy serję eoceńską, utworzoną z pstrych łupków, powtarzających się pięciokrotnie naprzemian z gruboławicowymi piaskowcami glaukonitowymi, wkładkami cienko-ławicowych, popielatych, wapnistych piaskowców hieroglifowych, warstewek margli, częściowo fukoidowych, i t. d. Z partji pstrych łupków ilastych najsilniej rozwiniętą jest najwyższa. Warstwy eoceńskie w partji górnej wykazują hieroglify zwrócone ku południowi, a więc ku kredzie. Część środkowa posiada hieroglify po stronie warstw północnej, natomiast w partji północnej, przylegającej do łupków menilitowych, najgorzej zachowanej pod względem jakości odkrywek i najsłabiej rozwiniętej, hieroglifów pewnych niestety nie znalazłem. W każdym razie hieroglify serji eoceńskiej sprzeciwiają się koncepcji pojedynczego siodła, powziętej na podstawie następstwa warstw. Gdyby się okazało, że w partji eoceńskiej, do łupków spa-skich przylegającej, hieroglify znów się ku południowi zwracają, mielibyśmy na tym obszarze dokładne powtórzenie stosunków, panujących w dolnej części doliny Topolnicy. Jeśli jednak warstwy eoceńskie aż do samych hieroglifów wykazują hieroglify północne, stanowi to dowód na istnienie na tym obszarze o wiele bardziej zawiłych stosunków tektonicznych. Można je sobie uzmysłowić, przyjąwszy istnienie fałdu kredowego w obrębie warstw eoceńskich

południowego skrzydła łęku i przyjąwszy obsunięcie się w dół północnego skrzydła tego drugorzędnego siodła. Spowodowałoby to zetknięcie się skrzydła południowego siodła z ser ją warstw me-nilitowych. Profil (rys. 16) tłumaczy, że w tych warunkach warstwy eoceńskie powinny wykazywać północne hieroglify aż do samego łęku oligoceńskiego.

Podobnie jak w przypadku pierwszym z dolnego biegu Topolnicy, tak samo i tutaj, serja eoceńska północnego skrzydła siodła kredowego jest znaczniejszej miąższości od serji skrzydła południowego.

Szczegół ten jest jedynym, który w granicach powierzchownych badań, przeze-mnie na tym obszarze przeprowadzonych, mógł był wówczas nawet zwrócić moją uwagę, że kryją się tutaj stosunki tektoniczne inne niż te, które wynikają z samego następstwa poziomów, ich facjalnego rozwoju, upadów warstw i t. d., gdybym rozmieszczenie hieroglifów całkiem przeoczył¹). Nie przeczę, że rozwiązać tektonikę tego terenu możnaby przez dokładne zbadanie większego obszaru również bez pomocy hieroglifów (ewentualnie istniejący uskok mógłby np. wystąpić wskutek nienormalnych kontaktów), w każdym jednak razie to rozwiązanie nie mogłoby się rozmieszczeniu hieroglifów sprzeciwiać. Stanowiłyby one sprawdzian jego słuszności.

/ i i/'f

kreda /

eocen

ii

tli 77

/W

Rys. 16.

WNIOSKI.

Omówione przykłady prowadzą do następujących trzech tez. Systematyczne badanie hieroglifów orjentuje szybko o istnieniu nienormalnego kontaktu tam, gdzie nie jest ono widoczne ze względu na stratygraficznie normalne następstwo warstw (przykład drugi : jeden kontakt nienormalny). Następnie tam, gdzie ono nie zostało dostrzeżone ze względu na omyłkę co do znaczenia, jakie należało przypisać różnicom facjalnym warstw równowiekowych. Wreszcie tam, gdzie nienormalny kontakt nie został zauważony, ze względu na mylną koncepcję stratygraficzną. W przykładzie pierwszym zachodzi jeden z tych dwóch przypadków. I tak, nasunięcia pomiędzy piaskowcem jamneńskim, a serją spaską, geologowie badający przedemną okolice Spasa dlatego nie spostrzegli, ponieważ nie zwrócili uwagi na różnicę facjalną dolnej części piaskowca jam-neńskiego, łupków spaskich pozbawionego, w skrzydle północnem łęku (rys. 12, 3 a), a dolnej części serji gruboławicowego piaskowca kilkakrotnie łupkami spaskimi przegrodzonego, w skrzydle łęku po-łudniowem (rys. 12, 4). Docenienie tej różnicy facjesów musiałoby doprowadzić do wykluczenia możliwości łączenia serji spaskiej z przylegającą do niej serją piaskowca jamneńskiego w jeden kompleks, odpowiadający serji jamneńskiej skrzydła północnego łęku. Być jednak może, że opisana różnica facjalna nie polega na odmiennym rozwoju facjalnym warstw równowiekowych, lecz leży w tem, że dane serje wogóle równowiekowemi nie są. Ustalenie, na drodze paleontologicznej, różnicy wieku między serją 3 b (rys. 12) a serją 4 (rys. 12), doprowadziłoby, nawet bez wzięcia pod uwagę różnic fa-cjalnych, do uznania nasunięcia serji spaskiej na jamneńską. W danym przypadku nasunięcie zostało stwierdzone na drodze najkrótszej, a zarazem najpewniejszej, mianowicie przez rozmieszczenie hieroglifów po obu stronach płaszczyzny nasunięcia. Dopiero później wyraźnie zaznaczyła się sprawa różnicy facjesów, a wyłoniła się sprawa stosunku stratygraficznego serji spaskiej do piaskowca jamneńskiego.

Systematyczne badanie hieroglifów pozwala na szybkie ipewne skonstatowanie fałdu tam,gdzie się ono nainnejdrodze nie ujawnia, a jak się później przekonamy, chroni nieraz przed przyjmowaniem istnienia fałdów, gdzie pewne objawy, mylnie zresztą, za nimi przemawiają. Zbadanie rozmieszczenia hieroglifów nie tylko pozwala na stwierdzenie „ zaburzeń “ tektonicznych, zbiegiem okoliczności niewyraźnie uwidaczniających się inną drogą nazewnątrz, lecz umożliwia szybką ich interpretację, przez co dalsze prowadzenie badań pod określonym kątem widzenia może być uskutecznione. Nakoniec, stanowią one doskonały sprawdzian słuszności tezy tektonicznej, w tem znaczeniu, że żadne rozwiązanie nie może być uznane jako zgodne z istotnym stanem rzeczy, o ile faktyczne rozmieszczenie hieroglifów jest inne, aniżeli wynikłe z danej koncepcji. To znaczenie hieroglifów, jako sprawdzianu, uważam za najważniejsze.

Stopień ogólnego upadu warstw przynajmniej w granicach rozmiarów rzeźby pionowej danej okolicy, może być odczytany z mapy geologicznej o podkładzie morfologicznym, pod warunkiem, że relief jest dość silny, upad warstw łagodny, lub przynajmniej niebardzo stromy, a zdjęcie terenu nie jest mechaniczną generalizacją zdjęć profilowych dolinnych, lecz zostało dokonane przy u-względnieniu stosunków rzeczywiście panujących na zboczach, grzbietach i szczytach.

JLęnina

190

O⁵⁰⁰

J23

⁸⁰ \

85 V⁸⁵

Dniestr

Rys. 17.

Nie znaczy oczywiście, jakoby przeczyć należało ważności tego momentu badawczego, jakim jest upad warstw, a nawet uważam, że nieraz zbyt mało uwagi zwraca się na czynniki wytrącające warstwy z położenia, które zawdzięczają siłom tangencjalnym. Najlepiej zailustrują to przykłady.

Grzbiet górski, stanowiący przedłużenie Osiekowca, tworzy u zbiegu Leniny i Dniestru w Terszowie charakterystyczny cypel silnie w jednem miejscu zwężony (rys. 17). Wspaniałe odkrywki, sięgające po szczyt grani, jednym ciągiem rozwinięte od strony południowej, stwierdzają upad skał, z wyjątkiem niewielkiej partji, o której będzie mowa, pionowy, lub południowy, bardzo stromy. Liczne hieroglify występują stale po stronie warstw północnej. To samo powtarza się po stronie północnej cyplu. Jedna tylko partja kilkudziesięciometrowej rozpiętości, utworzona z średniej grubości warstw piaskowca jamneńskiego, wykazuje nachylenie północne pod kątem ± 50°. Hieroglify i tutaj występujące po północnej stronie warstw, na pierwszy rzut oka przemawiają za tern, że mamy do czynienia z silnym śrubowym skrętem warstw piaskowca jamneńskiego w kierunku poziomym (na niewielkiej przestrzeni, oddzielającej pionowe wychodnie warstw strony południowej, od brzegu północnego cyplu, gdzie te same warstwy są nachylone ku północy). Dwa fakty przeczą jednak temu. Po pierwsze musi zastanowić, że północny upad warstw występuje w miejscu, gdzie biegną one pod kątem bardzo ostrym do przebiegu linji brzegowej. Powtóre, tuż obok rzeki wysterczające ławice skalne wykazują upad dokładnie pionowy. Poprostu mamy tutaj do czynienia z bardzo pospolitym, a za mało branym pod uwagę, naciskiem zboczowym (poussée au vide). Dwa czynniki złożyły się na to, że nacisk zboczowy zdołał silnie ku północy przechylić warstwy pierwotnie stojące pionowo, a mianowicie bardzo w tern miejscu strome zbocze i bieg jego wraz z biegiem rzeki stok podmywającej, prawie że równoległy do przebiegu warstw. Ponieważ tego rodzaju stosunki, które tutaj spotykamy, względnie stosunki analogiczne, bardzo często zachodzą,

85

90

N30—20 \ 50 eocen

560

kreda

menility/\go I! \

90

przeto bardzo pospolite jest zjawisko nienormalnego, gdyż nie siłami tektonicznemi dyktowanego, nachylenia warstw. Kilka dalszych przykładów pouczy, jak bardzo należy się liczyć z naciskiem zboczowym.

Na Kamieni

437

Of'esiSt

75 eocen

Rys. 18.

Naprzeciw „Na Kamieniu*, przysiółka wsi Hołowiecko dolne, sterczy stroma skała eoceńska, u stóp której płynie Dniestr, tworzący w tern miejscu silne zakole (rys. 18). Warstwy skalne wykazują upad północny, tern łagodniejszy, im wyższe zajmują położenie. Serje najwyższe opadają pod kątem 20—30°. Ponieważ hieroglify występują po stronie północnej, zgodnie z przynależnością tej serji do południowego skrzydła siodła, na pierwszy rzut oka nasuwa się przeto wniosek, że mamy do czynienia z siodłem wstecznie nachylonem. W rzeczywistości jednak, nacisk zboczowy wychylił warstwy eoceńskie z ich położenia pierwotnego. Gdy bowiem wejdziemy w dolinę dopływu Dniestru, której ujście otwiera się tuż obok naszej skały, możemy obserwować, że warstwy eoceńskie, stanowiące przedłużenie biegu warstw skały nadbrzeżnej, jak wogóle cała serja dalej ku NW nieprzerwanym ciągiem odsłaniających się ławic, wykazuje upad pionowy, lub południowy, pod kątem mniej więcej 80—85°. To samo odnosi się do warstw kredowych, występujących w tej samej dolinie dalej na północy i nad Dniestrem, a także i do serji menilitowej, otulającej warstwy eoceńskie od południa. Dwa czynniki złożyły się na skuteczność nacisku zboczowego, te same zresztą co w przykładzie poprzednim, a mianowicie stromość zbocza, przez rzekę podmywanego i bieg warstw prawie równoległy do brzegu zbocza.

Te same dwa czynniki sprawiły również, że, podczas gdy na prawym brzegu Dniestru (vide mapka H) warstwy piaskowca jam-neńskiego, biegnącego do brzegu prawie że pod kątem prostym, wykazują upad południowy, niemal prostopadły, te same warstwy po stronie lewej doliny, biegnąc bardzo skośnie, opadają ku północy pod kątem 60—70°. Jak można się domyślać, lewy stok doliny w tern miejscu jest bardziej stromy od prawego.

9&

rogowce

X 45

eocen

W\\

574

Bardzo wymownego przykładu na działanie nacisku zboczowego dostarczają stosunki, panujące w jednej z bocznych dolinek Topolnicy. U jej wylotu warstwy skalne opadają pod kątem 75° ku południowi (rys. 19), nieco zaś dalej ku północy, w miejscu, gdzie brzeg doliny skręca ku wschodowi, nie znachodząc oparcia o warstwy sąsiednie, pod naciskiem zbocza przechylają się jeszcze silniej ku południowi. Wprost przeciwne stosunki panują w sąsiednim cyplu, jak półwysep między dwoma zatokami, wysuwającym się pomiędzy doliną główną, a jej boczną odnogą.

Rys. 19.

Nacisk, idący z góry od zboczy dość stromych, działać mógł tern skuteczniej, że warstwom z obu stron brakło oparcia. Skutek był ten, że warstwy pierwotnie dość stromo ku południowi nachylone, przychyliły się ku północy, najsilniej w osi półwyspu, a w jego wyższym poziomie silniej, niż w niższym (45° 30' jak mapka pokazuje), zaś najsłabiej na zboczach u samego podnóża półwyspu. To „rozmieszczenie" w obrębie półwyspu stopnia nachylenia warstw pozostaje w genetycznym związku z przyczyną, nachylenie warunkującą. Podrostu najsilniej przechylonemi są te warstwy, które pozostają w odległości największej od niewychylonych warstw podłoża. Te, które bliżej nich występują, są po części jakgdyby trzymane na uwięzi. Zgodne u wszystkich tych warstw hieroglify po stronie północnej, chronią przed możliwością „tektonicznego" tłumaczenia opisanego rozmieszczenia nachyleń. Dodam jeszcze, że około 100 m ku północy pojawiające się rogowce menilitowe biegną zupełnie pionowo.

Zdarza się nieraz, że boczny dopływ, korzystając z pewnego rozluźnienia warstw w przegubie antyklinowym, powstaje właśnie w obrębie drugo- lub trzeciorzędnego fałdziku, a płynąc wzdłuż niego, do głębi go odsłania. Przepyszny przykład tego rodzaju przypadku stanowi maleńki dopływ Dniestru, na mapce II oznaczony literą x. Warstwy widoczne na obu zboczach strumyka posiadają upady ku sobie nachylone, a hieroglify ku sobie zwrócone.

Tego rodzaju upad warstw ku sobie, bardzo często spotyka się w dolinach, zwłaszcza mniejszych rozmiarów, ciągnących się równolegle do przebiegu warstw. Na obszarze, objętym mapkami, możnaby przytoczyć mnóstwo dolinek, na pewnej przestrzeni, lub w całej swej długości wykazujących przeciwne upady warstw po obu swych stokach. Z tych wskażę tylko cztery, mianowicie boczna Dubienia Wielkiego (mapka I, litera y), boczna dopływu Dniestru A (mapka I, lit. b) i potok od szczytu Osiekowiec płynący ku SE. Najpiękniej jednak i na znacznej przestrzeni rozwinięte jest to zjawisko w bocznej dolinie Dniestru na mapce II, oznaczonej literą c. W górę jej się poru§zając, odnosi się wrażenie, że się idzie osią siodła. Na lewo otwierają się warstwy o upadzie południowo-zachodnim, na prawo warstwy o upadzie, również zmiennym, ale stale północno-wschodnim. Niestety, hieroglify złudzenie rozwiewają. Warstwy obu stoków okazują je po tej samej stronie, a mianowicie północno-wschodniej. Poprostu nacisk zboczowy stoków południowych, silniej ku północy nachylił warstwy pierwotnie prawie pionowo stojące, natomiast nacisk zboczowy stoków północnych, te same warstwy przechylił ku południowi.

Zaznaczyć jeszcze wypada, że zdarza się stosunkowo nawet dosyć często, iż nacisk zboczowy silniej nachylając warstwy w kierunku ich upadu, lub też kierunek ich nachylenia zmieniając na wprost przeciwny, równocześnie bieg warstw zmienia o pewien kąt. Jeżeli pierwotny bieg warstw był skierowany silnie ku północy, wynosząc — przypuśćmy — hora 11, lub 13, wówczas nacisk zboczowy, powodując skręcenie ich biegu, może zmienić odchylenie zachodnie na wschodnie lub naodwrót. Jeśli równocześnie ze zmianą biegu zostanie zmieniona orjentacja nachylenia warstw, np. z południowej stanie się północną, natenczas może to również pociągnąć za sobą mylny wniosek co do prawdziwego rozmieszczenia hieroglifów.

I tak dla przykładu przypuśćmy, że faktyczny stan rzeczy przedstawia się w następujący sposób. Bieg warstw wynosi hora 10*5 upad stromy południowy (ściśle: zachodnio-zachodnio-połud-niowy), hieroglify N. Nacisk zboczowy stan ten zmienia na inny — pozorny — który np. w ten sposób się przedstawia : bieg hora 13*5, upad północny (ściśle : wschodnio-wschodnio-północny), hieroglify S. Gdyby bieg pierwotny wynosił nie hora 10’5, lecz np. hora 8, natenczas nacisk zboczowy, powodując taki sam silny skręt biegu

warstw, biegu tego z północno-zachodniego nie zmieniłby na północno-wschodni, ani też hieroglifów N nie przeobraziłby na S. Ostatecznie nacisk zboczowy może sprowadzić następujące

zmiany :

a)    zwiększyć stopień upadu warstw, nie zmieniając jego orjentacji, obok tego:

b)    może spowodować zmianę biegu warstw, niezmieniwszy odchylenia od kierunku S—N, lub

c)    spowodować zmianę biegu warstw przy równoczesnej zmianie odchylenia w kierunku S—N i równoczesnej zmianie orjentacji w rozmieszczeniu hieroglifów.

Druga grupa zmian, spowodowanych przez nacisk zboczowy, polega na: a') zmianie samej orjentacji upadu, która obok tego b') może spowodować zmianę biegu warstw, nie zmieniwszy odchylenia od kierunku S—N, lub c') spowodować zmianę biegu warstw przy równoczesnej zmianie odchylenia i równoczesnej zmianie orjentacji w rozmieszczeniu hieroglifów.

Jest łatwo zrozumiałe, że ze zmian powyżej opisanych najrzadziej występują zmiany scharakteryzowane pod c i c'. One też w silniejszym stopniu, niż inne, zniekształcają pierwotne stosunki biegu, upadu warstw i rozmieszczenie hieroglifów, wywołane siłami tektonicznemi.

Tych kilka przykładów poucza, ile uwagi łożyć należy na okoliczności, upadowi warstw towarzyszące, w tym celu, aby się ustrzedz przed wyprowadzeniem wniosków nieraz wręcz fałszywych, jak np. skonstatowanie wstecznych fałdów tam, gdzie ich niema. Mimo uwagi, którą poświęcać należy stwierdzaniu rzeczywistych upadów warstw, nie należy mieć mylnego wyobrażenia o istotnem ich znaczeniu, błądząc, naprzykład, przesadną interpolacją upadów, zresztą wiernie stwierdzonych. Błąd ten popełnił np. Zuber, który, stwierdziwszy w obrębie warstw inoceramowych upady południowe i północne, kreśli w profilu swoim fałdy w rzeczy samej nieistniejące (rys. 12). Ani w paśmie inoceramowem, na warstwy eoceńskie nasuniętem, ani też w paśmie drugiem, powyżej serji łupków spaskich występującem, fałdów zgoła niema. Dowodem na to hieroglify, bez względu na stopień i na kierunek upadu warstw, po stronie południowej stale występujące. Tę samą omyłkę popełnił też i Dunikowski¹), pisząc o warstwach kredowych na stromym brzegu Dniestru, naprzeciw Starego Sambora, dobrze od-

x) Dunikowski: Studja geologiczne w Karpatach. Kosmos 1886, str. 30.

krytych: „upad wszystkich tych warstw jest przeważnie południowy, miejscowo atoli i północny, tak, że mamy tu i pionowo stojące maleńkie siodełka przed sobą“.

Rzadko kiedy się zdarza, ażeby warstwy skośnie zapadające, stale pod jednym i tym samym kątem na dłuższej przestrzeni były nachylone. Nawet jeśli dana serja odznacza się pod tym względem szczególną regularnością, stwierdzić można lekkie odchylenie od średniego stopnia upadu. Wynosi ono dla danej serji 45°, natenczas nachylenia warstw rzeczywiste będą się wahać w granicach od 40° do 50°, albo też od 35° do 55° i t. d. W wypadku seryj mniej regularnych odchylenia te będą jeszcze znaczniejsze. To samo odnosi się do warstw o upadzie bardzo stromym lub też pionowym. W tych wypadkach odchylenia od przeciętnego stopnia upadu serji, upad południowy bardzo łatwo zamienić mogą na upad północny. Niejednokrotnie przyjmuje się wówczas istnienie fałdu, o pionowej lub prawie pionowej płaszczyźnie osiowej. Ci, którzy ten błąd popełniają, błądzą niekonsekwencją, gdyż nie przyjmują istnienia fałdu lub fałdów nachylonych (nie izoklinalnych) tam, gdzie serja warstw wykazuje wprawdzie upady stale skośne, ale zmiennego stopnia. Brak konsekwencji w ich wnioskowaniu jest tern większy, ponieważ w Karpatach o wiele częściej zdarzają się fałdy nachylone, aniżeli pionowe. Konsekwentnie rozumując, powinno się i tutaj również przyjąć istnienie fałdów nachylonych, nie izoklinalnych, o płaszczyznach osiowych zapadających pod kątem w przybliżeniu równym przeciętnemu nachyleniu warstw.

Możnaby znacznie mnożyć przykłady, świadczące, że na podstawie samego upadu warstw nie da się fałdów wyprowadzić, zwłaszcza drugorzędnych, lecz że decydujące znaczenie posiada w tym względzie rozmieszczenie hieroglifów. Wyłączam oczywiście wypadki, gdy fałdy są wprost widoczne, lub też gdy można stwierdzić powtarzanie się tej samej serji w kierunkach upadów wręcz sobie przeciwnych, a na tej podstawie fałdy wyprowadzić, nie widząc przegubów. Oczywiście jest to możliwe tylko w takim razie, jeśli odkrywki są dobre, warstwy charakterystyczne i nie wykazujące większych wyprasowań.

Wystarczy spojrzeć na profil (rys. 14), aby się przekonać, że w tym obszarze ani razu warstwy zapadające ku sobie nie tworzą synkliny, a warstwy ku sobie się wznoszące, antykliny. W terenie rzecz ta przedstawia się jeszcze bardziej charakterystycznie, zpo-wodu niedostatecznej wielkości podziałki nie mogłem bowiem wrysować w profil wszystkich zmian upadów.

Badanie hieroglifów posiada jeszcze jedno ważne znaczenie. Ponieważ umożliwiają one dokładne stwierdzenie miąższości warstw, wchodzących w skład skrzydła fałdu, przeto w obszarze o licznych fałdach drugorzędnych pozwalają orzec, czy dany system przedstawia jedną i tę samą wielokrotnie pofałdowaną serję warstw, czy też mamy do czynienia z girlandą kilku seryj, zresztą tego samego poziomu geologicznego, pofałdowanych wtórnie.

Wytłumaczy to z natury odrysowany profil odsłonięć skalnych brzegów Leniny małej, w warstwach kredowych (rys. 20). Nie są one znacznych wymiarów pionowych i wykazują liczne luki, ze względu jednak na niewielkie rozmiary luk, profil może być uwa-

///

Rys. 20.

żany jako zupełny. Kierunek i stopień upadów warstw, jakoteż rozmieszczenie hieroglifów odrysowałem wiernie, a również wiernie starałem się oddać stosunek miąższości poszczególnych grup warstw tern się odznaczających, że wykazują hieroglify po tej samej stronie. Profil wykazuje, że pomiędzy miąższościami poszczególnych grup istnieją ogromne różnice, nie pozostające nieraz w żadnym związku z tem, czy dana serja należy do skrzydła północnego fałdu, czy do skrzydła południowego. Wyklucza to możność tłumaczenia tego profilu, jako jednej i tej samej serji warstw wielokrotnie pofałdowanej (profil wykazuje 13 razy zachodzącą zmianę w rozmieszczeniu hieroglifów), da się on jednak łatwo zrozumieć, przyjąwszy, że mamy do czynienia z girlandą kilku seryj, z których każda wykazuje fałdowania wtórne.

Reasumując, orzec musimy: z jakiegokolwiek punktu zapatrywać się będziemy na rozmieszczenie hieroglifów, systematyczne ich śledzenie w terenie przedstawia ważne narzędzie badawcze.

Résumé.

QUELQUES REMARQUES SUR LA MÉTHODE DES RECHERCHES GÉOLOGIQUES DANS LES CARPATHES.

Les plis extérieurs de l’arc carpatbique sont bâtis presque exclusivement par des roches connues sous la dénomination du flysch. On sait qu’un des traits caractéristiques du flysch consiste en la grande pauvreté des roches de cette faciès en débris organiques, sourtout ceux qui sont conservés de manière à pouvoir servir comme des fossiles caractéristiques. Cette tare peut être oblitérée en partie par l’existence des hiéroglyphes à la surface inférieure de la majorité de couches. Sans entrer dans des détails liés avec le problème des hiéroglyphes je me contente de mentionner, qu’on comprend sous cette dénomination des saillies de diverses formes et diverses dimensions, que la majorité de géologues considère comme étant les moulages des empreintes, laissées par des animaux marins rampants à la surface du sol meuble, inondé périodiquement, ou de temps à temps par des flots.

Sans nier l’existence, assez rare du reste, d’hiéroglyphes de cette provenance, je ne saurais souscrire cette théorie. La question de l’origine de hiéroglyphes, néanmoins, étant indifférente pour le problème que je me suis proposé de traiter, je passe la question de leur provenance, sans donner raison de mes doutes.

Quand on se trouve en présence d’une série continue des couches du flysch, redressées sous l’effort orogénique, la direction visée par des hiéroglyphes indique les couches d’âge plus ancien relativement à celles vers lesquelles les hiéroglyphes tournent dos. Il en résulte, que les hiéroglyphes peuvent, dans une certaine mesure, remplir les fonctions des fossiles. Il ne s’en ensuit pas naturellement, que leur rôle soit de la même importance. Nous indiquerons comme exemple, que dans un système des couches empilées (structure imbriquée), la répétition des flancs normaux de plis couchés ne saurait se trahir par la position des hiéroglyphes.

Lorsqu’on observe dans une succession des couches deux séries ayant des hiéroglyphes dirigés face à face, ou dans des sens inverses, on est amené à conclure, qu’on se trouve en présence d’un anticlinal, relativement d’un synclinal, ou bien qu’on a à faire a un contact anormal des couches le long d’une faille ou d’un plan de chevauchement.

Quelle éventualité faut-il accepter, ceci devient naturellement l’objet d’étude du géologue dans chaque cas particulier. Ainsi les hiéroglyphes peuvent jouer un rôle important dans les problèmes tectoniques. En voici quelques exemples.

La fig. 14 présente le profil mené perpendiculairement à la vallée du Dniestr, coulant entre les localités de Spas et de Łużek, aux environs de Stary Sambor. Dressé par prof. Zuber, en général, il concorde aux profils plus anciens des professeurs Dunikowski et Wiśniowski. On y voit deux anticlinaux séparés par un synclinal. La succession des couches y est complète, depuis le crétacé représenté par des couches à Inocérames inférieures (1) et supérieures (2), et par le grès de Jamna (3 a, 3 b, 4). A ce dernier succède l’éocène et oligocène (schistes à ménilites, et couches de Polanica). L’unique intéressant, au point de vue pétrographique et facial, est pour nous le niveau du grès de Jamna. Il est développé en forme des couches de grès d’épaisseur d’une dizaine de mètres et davantage, séparées par des intercalations de schistes argileux (3 a) et des couches de grès de grande épaisseur, caractérisées par la présence des marnes, connues sous la dénomination de marnes de Prałkowce, ou ceux à Baculites (3 b). La série, sur notre profil représentée par le numéro 4, est devenue célèbre par l’existence d’une faune relativement riche, enfouillie dans des schistes argileux et gréseux très foncés, presque noirs, se répétants plusieurs fois alternativement avec les couches de grès d’épaisseur de quelques mètres à une dizaine, qui macroscopiquement ne diffèrent en rien aux grès de la série 3 a.

Le profil décrit, exact en général au point de vue de la division en distinctes séries faciales, est erroné quant à sa stratigraphie et sa tectonique. En premier lieu il est aisé de mentionner, que malgré le plongement de couches à Inocérames, qui alternativement passe du Nord au Sud, il faut nier l’existence des anticlinaux représentés sur le profil. La distribution d’hiéroglyphes, se tournants du côté Nord dans toute l’épaisseur de couches à Inocérames, en est la preuve évidente. Quant au renflement anticlinal des couches dans la partie Sud Ouest du profil de prof. Zuber, il ne put avoir lieu par suite de la rupture au sommet de la selle, transformée en surface de chevauchement. Cet accident, lui aussi, se trahit par la distribution d’hiéroglyphes, se faisant face de deux côtés de la surface du contact anormal, qui sépare la série du grès de Jamna (3 b) de celle des schistes de Spas (4).

L’existence d’une breccia tectonique, constatée au contact de deux séries prénommées dans la vallée, sur la carte I, marquée par la lettre A, et le fait de l’absence des schistes de Spas dans la série du grès de Jamna de l’aile Nord du sinclinal (fig. 1, 3 a), plaident aussi en faveur de la nouvelle conception. Les couches à Inocérames ayant leurs hiéroglyphes distribués du côté Nord-Est, visent la série des schistes de Spas, auxquels elles passent successivement. Elles doivent être alors moins anciennes que le sénonien inférieur, l’âge qui fut attribué par prof. Wiśniowski aux schistes de Spas.

La figure 13 traduit exactement les conditions décrites, comme elles se présentent le long du confluent de Dniestr, sur la carte I marqué à son débouché par la lettre A. Les profils menés le long d’autres vallées qui descendent de la crête de Holownia, en principe n’y sauraient rien changer. Un détail néanmoins mérite mention. L’aile Sud du noyau synclinal, formé des couches de Polanica, est étiré jusqu’à sa disparition complète, au moins au niveau des thalwegs, à l’exception de la vallée, à son débouché marquée par la lettre B. Sans l’étude de la distribution d’hiéroglyphes, la suppression du flanc laminé ne saurait être prouvée (consulter fig. 13, et carte I, où la distribution des hiéroglyphes du côté Nord-Est, relativement Sud-Ouest de couches est mise en évidence par des lettres N, relativement S).

La carte II fait voir une succession normale des couches, depuis le crétacé supérieur (grès de Jamna) jusqu’aux couches de Polanica, passant par l’éocène et par les schistes à ménilites. A partir des couches de Polanica les séries se répètent dans le sens inverse. La succession des séries plaide pour l’existence d’un synclinal régulier. Ceci est vrai pour les contrées à l’Ouest de la vallée du Dniestr, tandis qu’à l’Est de celle-ci, un accident interrompt sa régularité. Le développement régulier du synclinal reste en discordance avec la distribution d’hiéroglyphes, qui devraient se trouver du côté Sud des couches formant l’aile Sud du synclinal, tandis qu’on les voit dirigés vers le le Nord dans la partie, qui touche le grès de Jamna, et vers le Sud dans la partie en contact avec les schistes à ménilites. La coupe transversale menée par cette contrée (voir fig. 14) explique, qu’on a à faire à un anticlinal crétacé, caché sous le manteau éocène de l’aile Sud de la syncline. Sans recherches systématiques d’hiéroglyphes, l’anticline ne saurait se révéler. Le fait seul de largeur éxagerée d’aile Sud relativement à celle de l’aile Nord, pourrait indiquer, qu’on se trouve devant un synclinal du développement anormal. Ce qui se cache au-dessous de cette anomalie ne saurait être décidé.

La fig. 15 fait voir une succession des couches au point de vue stratigraphique, de leur plongement et de la distribution des hiéroglyphes, entre les localités Rosochy et Wanôw, situées dans le district de Chyrôw. On y remarque, que la distribution d’hiéroglyphes malgré la succession normale des couches plaide contre l’existence d’un anticlinal régulier, succédant un synclinal. La figure 16 explique comment il faut interpréter le profil, pour que les faits s’accordent entre eux.

Dans le reste de son travail, l’auteur s’occupe du phénomène de la poussée au vide, de la valeur d’étude de la distribution d’hiéroglyphes pour la question se rapportant au terrain à plis multiples, à savoir si on est devant une seule série de couches plusieures fois plissée ou bien devant une guirlande de plusieures séries plissées etc. (fig. 20).

LA LÉGENDE.

> le crétacé

łupki spaskie = schistes de Spas warstwy inoceramowe = couches à Inocérames piaskowiec jamneński = grès de Jamna margle krzemionkowe = couches à marnes siliceuses (probablement le crétacé).

l’éocène.

| l’oligocène.

eocen = l’éocène bigarré warstwy popielskie = couches de Popiele łupki menilitowe = schistes à ménilites warstwy polanickie = couches de Polanica

POKŁOSIE GEOGRAFICZNE

i.

I.

cM*/

^.••/terszów

Z. OPOLSKI

........%3

y.

4.S20

..„ilu

^629

***»

AdieJtomicć'

.r

'S

‘S

*»v

>>

te

*\\

v w\ :

>4

Yfc:

Nr

\K

yN

n.

“V

DnTësfp'

N'

fN

410

*• \Itopolnica

OBJAŚNIENIE ZNAKÓW:

JiUu

czwartorzęd

m#z

warstwy polanickie

łupki menilitowe

eocen

ï§

o |    ~| piaskowiec jamneński

łupki spaskie

serja margli krzemionkowych

\Af>

ÎV

IQ.

■

v

'4-

t'

mt

1

.

Na oryginalną mapę opadów ziem polskich z okresu (1891—1910), opracowaną przez Gorczyńskiego i Kosińską (por. Wiadomości Meteorologiczne 1922, str. 50—58), zwróciliśmy uwagę już po oddaniu niniejszej pracy do druku. Nie mogliśmy jej przeto w naszych rozważaniach uwzględnić.

• - : . ...

EWA WANDA I STANISŁAW PAWŁOWSCY.

MAPA OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH W DORZECZU WISŁY (1 : 2,500.000).

(Z MAPKAMI I Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE, Z 5 TABLICAMI).

CEL NINIEJSZEGO STUDJUM.

Celem niniejszego studjum jest: stworzyć podstawę i potrzebne podłoże do pracy hydrograficznej nad Wisłą i jej dopływami. Bez dokładnej bowiem mapy opadów nie można myśleć o należytem traktowaniu zagadnień z hydrografją związanych, ani o uporaniu się z trudnościami, jakie w tym kierunku się wyłaniają. W tym względzie zaś mapy opadów w dorzeczu Wisły, które już posiadamy, nie wystarczają. Są to albo wydawnictwa dawniejsze, oparte na materjale starszym i niezbyt szczegółowym, przez co obraz, jaki przedstawiają, tak ogólnie biorąc, jak i w szczegółach, jest wadliwy¹). Lub są to opracowania bardzo zasłużone i gruntowne, ale mające na celu jakiś generalny rzut oka nietylko na dorzecze Wisły ale na całą Polskę²). Albo prace te nie wychodzą

!) Kremser V.: Die Klimatischen Verhâltnisse des Memel-Pregel- und Weichselstromgebiets. Sep. Abdr. aus dem „Memel - Pregel- und Weichselwerk". Berlin 1900, str. 103, z tabl. i kartą opadów w dorzeczu Wisły 1 : 1,500.000.

Gorczyński Wł.: Wyniki spostrzeżeń meteorologicznych stacji Sobieszyń-skiej na tle ogólnych stosunków klimatycznych na ziemiach polskich. Pamiętnik fizjograficzny. Tom XXII, 1914, str. 3—24 z mapkami. — Znajdujemy tu jakby rzut oka na stosunki opadowe w Polsce, przyczem autor oparł się na Kremserze.

*) Romer E.: Klimat ziem polskich. Kraków, Encyklopedja Polska Tom I, Dział I, II, 1912, str. 171—248, z mapami 1 : 7,000.000.

Romer E. : Geograficzno - statystyczny Atlas Polski. Wydanie drugie. Lwów - Warszawa, 1921, tabl. III z mapką opadów 1 : 15,000.000.— Wyzyskany ma-terjał publikowany uHellmanna, Wilda i innych. Co do krajów karpackich autor przeprowadził studja własne.

Merecki R. : Klimatologja ziem polskich. Warszawa 1914, str. 132—179, bez mapy. — Opiera się na publikacjach rosyjskich, na Kremserze i Rome-z intencji ogarnięcia całego dorzceza, lecz obejmują tylko pewną jego część w przedwojennych granicach politycznych¹). Tych prac jest najwięcej. Albo nie zawierają geograficznego rozmieszczenia opadów (w postaci choćby mapy opadowej), przez co znaczenie podobnych opracowań dla celów wyżej wymienionych jest minimalne. Albo w końcu, co tu najważniejsze, ich materjał nie pochodzi z okresu współczesnego z opracowaniem hydrograficznem, a skutkiem tego nie mogą spełnić koniecznego w takich razach warunku równoczesności.

Wyłuszczone okoliczności i powody wydały się wystarczają-cemi, ażeby podjąć się opracowania ponownego, na podstawie ma-terjału z dłuższego okresu przedwojennego (1896—1910), i pokusić się o uzyskanie obrazu opadów atmosferycznych w dorzeczu Wisły w danych warunkach najdokładniejszego.

MATERJAŁ I JEGO WARTOŚĆ.

Materjał, który służył do opracowania, pochodzi ze źródeł i publikacyj następujących.

Verôffentlichungen des Preussischem

Dla części dorzecza, położonej w b. zaborze pruskim, dostarczyły go: Ergebnisse der Reobachtungen an den Stationen II und III Ordnung im Jahre Meteorologischen Institutes, Berlin 1901—1913, za lata 1896—1910.

Wyniki obserwacyj, poczynionych w b. zaborze rosyjskim, objęte są publikacjami:

a) Spostrzeżenia meteorologiczne, dokonane w ciągu roku 1896 na stacjach meteorologicznych Sekcji cukrowniczej Warszawskiego Oddziału popierania przemysłu i handlu. Pamiętnik fizjograficzny, Tom XVI, str. VI + 119.

rze. Z powodu braku najmniejszych nawet wskazówek co do czasu, z którego pochodzą zestawienia tabelaryczne, wszelka kontrola naukowa użytego w opracowaniu materjału jest niemożliwa.

b Sonklar C.: Regenkarte der óst. ung. Monarchie. Wiedeń 1882. Tekst

i mapa.

■ Oi

Griessinger: Die Regenverhaltnisse in den Central -Karpathen. Ber. üb. d. XIII Ver. j. der Geographen an der Wiener Univ. 1888.

Kolbenheyer K.: Die klimatischen Verhaltnisse des Herzogtums Schle-sien. III Teil. Niederschlagsverhaltnisse. Mitt. der Geogr. Ges. XXXII, Wiedeń 1889, str. 270—311 z tabl.

Wachlowski A.: Die Niederschlagsverhaltnisse in Galizien. Met. Zeitschr. 1889, str. 294—299.

Romer E. : Geograficzne rozmieszczenie opadów atmosferycznych w krajach karpackich. Rozprawy Akad. Urn. Wydz. mat. przyr. (Ser. II, Tom IX) XXIX 1895, str. 266—282, z mapą 1 : 1,200.000.

b)    Spostrzeżenia meteorologiczne dokonane w ciągu cztero-lecia 1897—1900 na stacjach meteorologiczuych sieci warszawskiej, wyd. przez Stację Centralną meteorologiczną przy Muzeum przemysłu i rolnictwa w Warszawie. Pamiętnik fizjograficzny, Tom XYIII, str. XX 193.

c)    Wł. Gorczyński: Materjały do poznania opadów w Królestwie Polskiem (okres 1901—1910) z dodatkiem o opadach w Warszawie (1803—1910) i w Jędrzejowie (1886—1905). Warszawa, Tow. Naukowe Warsz. III Wydział mat. przyr. 1912, str. XXV 157.

Materjał obserwacyjny z części dorzecza, pozostającej w b. zaborze austrjackim, ogłaszano w a) w Sprawozdaniach Komisji fizjograficznej, Kraków, Akademja Umiejętności, 1897—1911 i b) w Rocznikach hydrograficznych Centralnego Biura Hydrograficznego w Min. Robót publicznych. Wiedeń, Braumiiller, 1898—1911, za lata 1896-1910.

Pomijamy tu, rzecz oczywista, obserwacje jednostkowe, publikowane w różnych miejscach, jak np. w wiadomościach statystycznych wielkich miast polskich, jako zawierające zwykle materjał identyczny z materjałem ogłoszonym w wymienionych już źródłach.

Wartość materjału nierówna, naogół jednak biorąc, raczej średnia niż mała. O większej wartości materjału nie może być mowy. Złożyły się bowiem na to specjalne okoliczności. Pierwszą z nich były trzy rozmaite systemy obserwacyj i publikacyj, co zaważyło fatalnie na jakości materjału. Ale w b. zaborze austrjackim i pruskim te stosunki, unormowane przez poważne instytucje naukowe lub przez państwowe biura meteorologiczne czy hydrograficzne, były w każdym razie lepsze niż w byłym zaborze rosyjskim. Stosowano tam bowiem jeden system obserwacji i publikacji

Partsch J. : Die Regenkarte Schlesiens und der Nachbargebiete. Stuttgart, Forschungen zur deutschen Landes- und Volkskunde, IX Bd, 3 Heft, 1895, str. 199—235, z mapą 1 : 1,000.000.

Wild H. : Nowyja normalnyja i piatyletnija średnia koliczestwa osadkow i czysła dnej z osadkami dla rosyj. imp. Petersburg 1895, str. 271. — Właściwe dzieło tego autora ukazało się w r. 1887 z atlasem. •

Szczepanowski St.: Zestawienie spostrzeżeń opadów atmosferycznych w dorzeczu rzek galicyjskich-w latach 1866—1893. Lwów, Stan wody na rzekach galicyjskich 1895, str. 149—166, z mapą 1: 250.000.

Srokowski St.: Niederschlagsverteilung in Galizien fiir einzelne Monate. Rzeszów, Spraw, gimn., 1897, str. 1—12, z mapą.

Szulc K. : Ogólny zarys stref klimatycznych Galicji. Lwów 1898, str. 29 z mapą opadów Romera.

H e 11 m ann G. : Regenkarte der Provinz Schlesien. Berlin 1899, str. 24 z mapą.

Heli mann G.: Regenkarte der Provinz Ostpreussen. Berlin 1900, str. 25 z mapą.

materjału, stworzono dużo i długoletnich stacyj, dbano o ciągłość i wartość obserwacyj. W b. zaborze rosyjskim rzecz była pozostawiona inicjatywie prywatnej. Inicjatywa ta okazała się jednak niewystarczająca. W dziwny sposób praca bez ustanku się rwała. Stworzono wiele stacyj, ale uzyskiwano z nich obserwacje raczej ułamkowe niż. ciągłe. Częste były zmiany punktów obserwacyjnych, niekiedy niezbyt szczęśliwie geograficznie rozmieszczonych, częste przerwy w obserwacjach. Niezwykle cenne były wysiłki kierowników i jednostek, ale brak naogół trwałości a może .... wytrwałości. Można się spodziewać, że stan ten należy wobec powstania Państwowego Instytutu Meteorologicznego do przeszłości.

Aby ocenić należycie wartość materjału, zebranego w tak różnorodnych warunkach, należałoby mieć właściwie oryginalne dane rękopiśmienne. Już conajmniej, powinno się znać dobrze warunki, w których owe obserwacje były robione. Tu trzeba przyznać, że najlepsze informacje o urządzeniu stacyj i prowadzeniu obserwacyj podają i zawierają roczniki pruskie, potem publikacje b. Królestwa Polskiego, najgorsze, bo prawie żadne, publikacje, ogłaszane w b. zaborze austrjackim.

Ocena wartości materjału bywa zazwyczaj pozostawiona krytyce opracowujących naukowo ów materjał. Ale w publikacjach pruskich, a przedewszystkiem austrjackich podawane bywają pewne wskazówki w formie pytajników czy nawiasów, informujące, o ile dane nie zasługują w niektórych wypadkach na zaufanie lub są niezupełne. Niestety w rocznikach Biura Hydrograficznego jest tych pytajników tak wiele, że sumienny krytyk znajduje się w poważ-żnych nieraz kłopotach. Pytajniki te bowiem oznaczają bardzo często subjektywne wątpliwości publikującego materjał, rzadziej zaś zawierają trafne uwagi o niezgodnych z innemi obserwacjach. Na-

Hellmann G. : Regenkarte der Provinzen Westpreussen und Posen. Berlin 1900, str. 27 z mapą.

Heinz: Ob osadkach, koliezestwie sniega i ob ispazjenii na rjecznych bas-sejnach Jewrop. Rossii. Petersburg 1898, str. 54, map 14, tabl. — Tegoż autora ukazały się prace inne. •

Atlas climatologique de l’empire de Russie. Petersburg, Observ. Phys. Central 1900, str. 69, 89 tabl. i map.

Schindler N.: Beitrag zur Kenntnis der Niederschlagsverhâltnisse Mâh-rens und Schlesiens. Berno, Naturforsch Verein, 1904, str. 13, z mapą 1:576.000.

Hellmann G.: Die Niederschlage in den Norddeutschen Stromgebieten. Berlin 1906, tomów 3.

Hellmann G.: Regenkarte von Deutschland 1:1,800.000. Berlin 1906. Hellmann G.: Regenkarten der Provinz Ostpreussen. II Aufl., Berlin 1911, str. 25, z mapą 1:1,400.000 i 12 mniejszemi mapkami

wiasy natomiast są z reguły uzasadnione i wskazują na obserwacje niezupełne (brak jednego lub kilku dni), z których mimo to średnie miesięczne lub roczne utworzono.

Kontrolę materjału utrudnia ogromnie niewielka ilość lub brak zupełny obserwacyj dziennych in extenso. W publikacjach, obejmujących stacje b. zaboru austrjackiego, jest tych codziennych zestawień stosunkowo najwięcej. W Sprawozdaniach Komisji znajdujemy notowania codzienne dla około 20 stacyj, położonych w dorzeczu Wisły, aż do roku 1903. Potem zmieniono na sposób pruski ten system publikacyj, przez co jednak nie przysłużono się nauce. Roczniki hydrograficzne zawierają codziennych obserwacyj najwięcej. Ale ponieważ trzymano się zasady, ażeby podawać tylko spostrzeżenia pewne, przeto bardzo często stacje się zmieniały, a nieraz długoletnie stacje odpadały. Dawniejsze publikacje ze stacyj b. zaboru rosyjskiego (1896—1900) podawały potrzebne dane in extenso, w późniejszych (1901—1910) znajdujemy tylko średnie. W publikacjach Pruskiego Instytutu Meteorologicznego widzimy z pośród licznych stacyj II i III rzędu dwie (Bydgoszcz i Margrabowa), kró-rych wyniki spostrzeżeń ogłaszano w całości.

Nie dziw więc, że przy takiej rozbieżności w ogłaszaniu materjału postulat porównaczości obserwacyj bardzo na tern cierpi. Porównuje się bowiem ze sobą przeważnie średnie, a nie wielkości jednostkowe, właściwe i nie posiada się możliwości kontroli od wypadku do wypadku. Również obliczanie pewnych elementów (np. dni z opadami) jest z braku obserwacyj dziennych dla większej ilości stacyj wykluczone. W zastosowaniu do hydrografji, gdzie wiele zagadnień zmusza badacza do uciekania się za każdym razem do materjałów rękopiśmiennych, trudno zazwyczaj dostępnych lub, jak w obecnych warunkach, pozostawionych w archiwach

Hellmann G.: Regenkarten der Provinzen Westpreussen und Posen. Berlin 1912, z mapą 1:1,400.000 i 12 mapkami. — Podstawowe prace do ziem b. zaboru pruskiego.

Danyszówna R: O rozmieszczeniu geograficznem opadów atmosferycznych w Królestwie Polskiem. Odb. ze Spraw. Tow. Nauk. Warsz. Wydz. Mat. przyr. 1913, str. 30—42, z mapką 1 :5,000.000.

K o 1 z e r J: Klima. Handbuch von Polen (Kongress - Polen), II Aufl. Berlin 1918, str. 153—192, z mapką opadów.

Hellmann G.: Klimaatlas von Deutschland, Berlin 1921, z 63 mapami, z 15 tablicami, 6 stron tekstu objaśniającego.

Smosarski W1. : Temperatura i opady w Wielkopolsce podług obserwacyj wieloletnich. Odb. z „Rocznika Nauk Rolniczych" t. IX, Poznań 1923, str. 12.

Smosarski Wł. : Temperatura i opady na Pomorzu podług obserwacyj wieloletnich. Tamże 1923, str. 18.

państw zaborczych, taki ogólnikowy rodzaj publikacyj jest szczególnie niewygodny, na co z naciskiem zwracamy uwagę. Potrzeby zaś hydrografji powinny być w tego rodzaju publikacjach poważnie brane w rachubę. Nie chcemy tu mówić o tem, jak spostrzeżenia dokonywane w różnych zestawieniach, wykazują dość znaczne różnice i sprzeczności, przy obecnym stanie rzeczy trudne do skontrolowania. Wystarczy się tu powołać na ogłaszane przez długie lata w dwóch miejscach (w Rocznikach hydrograf, i publikacjach b. Królestwa) równoczesne obserwacje ze stacyj, położonych w b. Królestwie Polskiem i na Śląsku Opolskim, ale leżących w dorzeczu Wisły. Ba ! Ale dla jednej i tej samej stacji w b. Królestwie otrzymujemy różne wyniki. Tak np. stacja Sobieszyn wykazuje w latach 1897, 1899, 1902, 1907, 1910 inną sumę roczną (a także, rozumie się, sumy miesięczne) w „Materjałach“, a inną w „Wynikach spostrzeżeń meteorologicnych stacji Sobieszyńskiej". Gdybyśmy według tego przykładu sądzili, to ileż niepewności kryje się w sumach rocznych każdej innej stacji?

Dalszym momentem, ujmującym wartości obserwacyj, jest fakt, że materjał spostrzeżeniowy nie jest równomiernie rozmieszczony w dorzeczu Wisły. Nawet najcenniejszy nieraz materjał, gdy pochodzi z małej ilości stacyj, gdy więc nie znajduje poparcia i potwierdzenia w stacjach sąsiednich, mały przedstawia pożytek. Pod względem uposażenia w stacje ombrometryczne można podzielić dorzecze Wisły na trzy obszary, będące niestety odbiciem niedawnych granic politycznych. Dwa obszary t. j. górne oraz dolne dorzecze Wisły²) posiadają większą ilość stacyj, natomiast obszar obejmujący środkową część dorzecza Wisły reprezentowany jest przez bardzo małą ilość stacyj długoletnich. Gdybyśmy zatem uwzględnili tylko stacje z obserwacjami najmniej 5-łetniemi, to otrzymamy:

w dorzeczu górnej Wisły wypada na 1000 km² 4,5 stacyj,

»    0,9    „

w dorzeczu środkowej Wisły „

w dorzeczu dolnej „    „

Razem mamy zatem stacyj ze spostrzeżeniami conajmniej 5-letniemi w okresie 1896—1910 431, czyli że średnio wypada 2,2 stacyj na 1000 km². Ilość stacyj w b. Królestwie Polskiem jest stanowczo za mała, zwłaszcza że dorzecze środkowe Wisły zostało tu pojęte dość szeroko, bo z uwzględnieniem Nadbuża i Mazurszczyzny Pruskiej. Sytuację ratuje okoliczność, że stosunki terenowe są tu bardzo mało urozmaicone. Ale że przy znacznem pomnożeniu stacyj mapa opadów tych okolic będzie przedstawiać obraz nieco inny niż w obecnych warunkach uzyskamy, w to nie należy wątpić.

Pozostaje jeszcze omówić kwestję wewnętrznej niejako wartości spostrzeżeń używanych do obliczeń. Trzeba przyznać, że przeważna część spostrzeżeń jest sumiennie podawana. Wypadki niesumiennego notowania opadów są bardzo rzadkie. Tak więc np. obserwatorka z Wetliny, położonej w górnem dorzeczu Sanu, przepisywała przez lat kilka bez zmiany spostrzeżenia czynione w sąsiednim Smereku. Ale wiarogodność tę stwierdzić można było także sposobem bezpośrednim zwłaszcza dla stacyj położonych w górnem dorzeczu Wisły. Albowiem Biuro Hydrograficzne ustawiło w sześciu stacjach ombrografy (typu Iszkowskiego), które w miesiącach letnich kontrolowały niejako działalność obserwatorów. Jakkolwiek zaś notowania ombrografów są ułamkowe i nie dają się z nich obliczyć sumy długoletnie, to jednak naogół można stwierdzić zgodność no-owań ombrometrycznych z ombrograficznemi. Zachodzą tu jednak ciekawe zjawiska. Ombrograf notuje niższy opad niż ombrometr, podczas gdy ilość dni z opadem jest stale według ombrografu wyższa aniżeli według ombrometru. Tak więc w latach 1898—1907 wykazują Lutowiska, położone w górnem dorzeczu Sanu, w miesiącach czerwcu i lipcu następujące stosunki :

VI

VII

144 mm    147 mm

138 „    137 „

opad według ombrometru (średnio) „    „ ombrografu „

różnica + 6 mm

n⁻

10 mm

VI

VII

ilość dni z opadem (średnio):

v>

to M-O zo

t> 00

H y—I

różnica —1

Konstatujemy zatem według tego, że ombrograf notuje opady skrupulatniej, bo podaje większą ilość dni z opadem, ale że w przeważnej części wypadków notuje opad za mały w porównaniu z notowaniami ombrometru. Potwierdza się to dla stacji ombrograficznej w Łowczy, Brzanówce, Rajczy, Krempnie i innych. Różnice, jak w wypadku Lutowisk, obliczone w porównaniu ze średnią długoletnią tych miesięcy wahają się od 5 do 7°/o.

Inną sposobność porównania spostrzeżeń ombrometrycznych z ombrograficznemi nadarzają równoczesne ombrograficzne obserwacje cogodzinne opadu w Bydgoszczy, co jednak było przedmiotem osobnego studjum ze strony p. Wł. Deszezki. Jego uprzej-

mości zawdzięczamy następujące zestawienie dla Bydgoszczy w dziesięcioleciu 1901—1910:

VI

VII

VIII

opad według ombrometru

(średnio).....

opad według ombrografu (średnio) . . . . .

IX

57,9 mm 75,5 mm 60,3 mm 40,1 mm

52,4    „    68,7    „    54,4    ,    36,2 „

różnica . +5,5 mm +6,8 mm +5,9 mm +3,9 mm

Średnio owa różnica w czterech miesiącach wynosi 9,5°/o rocznej sumy opadów.

Gdybyśmy tedy przyjęli normę 5—10°/o jako obowiązującą w każdym miesiącu dla dorzecza Wisły, doszlibyśmy do wniosku, że podawane w rocznikach sumy są raczej za wysokie wporównaniu ze sumami ombrografu niż za niskie. Fakt to w każdym razie pocieszający.

Gorzej byłoby, gdyby było przeciwnie. Jakkolwiek bowiem obserwator ma tendencję do przesady, gdy chodzi o jednostkową sumę opadów, to jednak częste są naogół uchybienia, gdy chodzi o częstość opadu, co najlepiej widać, porównując oprócz sumy także ilość dni z opadami. W tym zakresie przytoczyć możemy szereg przykładów.

Położona o 15 km na południe od Krakowa Wieliczka wykazuje w' 15-leciu 1896—1910 średnio 708 mm opadu, podczas gdy Kraków ma 755 mm. Warunki zaś ogólne topograficzne obu stacyj są w każdym razie podobne. Gdybyśmy byli skłonni przypisywać tę dość znaczną różnicę w sumie opadu między obu stacjami złej ekspozycji stacji w Wieliczce, co znajduje potwierdzenie choćby w tern, że dwie inne, w podobnych warunkach znajdujące się stacje (na krawędzi podgórza Karpat), mianowicie Radziszów i Bochnia mają opad daleko wyższy, bo przekraczający 800 mm, to jednak zachodzi tu jeszcze rzecz inna. Jak bowiem widać z zestawienia umieszczonego poniżej, obok złej ekspozycji, co do której jednak nie posiadamy żadnych poważniejszych danych, wchodzi jeszcze w grę osoba obserwatora, która niestety w tych cyfrach nie występuje jako wzór do naśladowania. Bo oto jak się przedstawia ilość dni z opadem (^ 0,1 mm) w 15-leciu 1896—1910:

Kraków . . Wieliczka . .

I—*■

to C5

H LO <M

¹⁻¹    1—1 TH

a lO <N

K tH tH

> 00

^ tH r-i

Różnica .    4

VII VIII

Kraków . .    17    15    14    19    17    17    195 dni

Wieliczka .    14    12    10    10    11    13    146 „

IX

XI

XII

Rok

Różnica . .    3    3    4    9    6    4    49 dni

Skoro obserwator w Wieliczce notował stale mniej dni z opadem niż obserwator w Krakowie (a nawet w Radziszowie), to tego zjawiska nie można zaliczyć na karb jego sumienności.

Inny przykład mamy dalej na wschodzie, gdzie dobrze obserwowana przez tamtejszego proboszcza łacińskiego stacja w Głogowie wykazuje stale opad wyższy aniżeli 6 stacyj sąsiednich w promieniu około 20 km. Na pierwszy rzut oka wydawaćby się mogło, że to oberwacje błędne, czyto z powodu złej ekspozycji tamtych stacyj czy z powodu pewnej przesady obserwatora w Głogowie, lub nieścisłości obserwatorów w tamtych stacjach. Co do ekspozycji, nie posiadamy żadnych pewnych danych, ale nie przypuszczamy, ażeby w 6 wypadkach była zła. Natomiast wydaje nam się właściwem przypuścić, że to okoliczne stacje nie bardzo skrupulatnych posiadały obserwatorów. Opieramy to przypuszczenie na takich faktach, jak 1) wszystkie prawie stacje z wyjątkiem jednej mają obserwacje ułamkowe i prowadzone dosyć dorywczo i 2) porównanie ilości dni z opadem w 10-leciu 1899—1908 między Głogowem, a oddalonem od Głogowa o 85 km dalej na wschód Grodziskiem, wykazuje stale wyższą cyfrę dni z opadem, przy jednakowym prawie ruchu krzywej sum opadu.

Ilość dni z opadem (1899—1908):

Głogów . Grodzisko

5    05 Tl

6    CC 05 CO CO

1,0 — 9,9 mm > 10 mm

1085

216

średnio w roku

872

202

¹

Ponieważ prof. Zuber stwierdzić miał występowanie łupków spaskich naprzemian z warstwami kredy bakulitowej i piaskowca jamneńskiego również i w okolicy Birczy na zachód od Przemyśla (mamy więc tu obok siebie i naprzemian ze sobą margle i łupki takie, jak warstwy bakulitowe z Łopuszki, Węgierki Leszczyn, dalej piaskowiec jamneński i łupki spaskie, co jest niezbitym dowodem, że tu facjes warstw bakulitowych przechodzi w facjes piaskowca jamneńskiego i łupków spaskich, będących tylko lokalnem wtrąceniem w kompleksie piaskowca jamneńskiego — Zuber: loc. cit. str. 810), zrobiłem przeto wycieczkę do wymienionej miejscowości celem przekonania się, jaki jest stosunek łupków spaskich tej miejscowości do kompleksu jamneńskiego. Stan rzeczy w okolicy Starego Sambora kazał oczekiwać i tutaj nienormalnych kontaktów, a nie ciągłą serję. W czasie jednodniowego pobytu w Birczy przeszedłem profil potoku stupnickiego na zachód i północ od Birczy w obrębie warstw kredowych, następnie profil na wschód od danej miejscowości wzdłuż dopływu Stupnicy po wieś Boguszówkę włącznie, nakoniec profil obu potoków gminy Wola Korzeniecka, które po złączeniu się ze sobą wpadają z Birczy do Stupnicy. Mimo, że uwaga moja zwróconą była przedewszystkiem na łupki spaskie, nigdzie ich nie dostrzegłem, a zaznaczyć trzeba, że na wschód od Birczy i w prawym potoku Woli Korzenieckiej odkrywki są bardzo dobre i nie wykazują większych przerw. Ponieważ nadto stale baczyłem na żwir unoszony przez potoki, a dla łupków spaskich przedstawia się on nadzwyczaj charakterystycznie, przeto utrzymywać mogę, że w okolicy Birczy łupki spaskie wcale nie występują. Kreda typu prałkowieckiej w górnej części tutejszej serji kredowej tworzy natomiast potężne kompleksy naprzemian z warstwami gruboławicowego piaskowca typu jamneńskiego.

²

) Górne dorzecze Wisły brane po ujście Sanu, dolne od ujścia Drwęcy.

Różnica .    .    — 22

f 213

f 14

Jest rzeczą widoczną, że obserwator w Głogowie notował nie-tylko wyższy opad, ale notował go sumienniej i to w stopniach wyższych opadowych, bo powyżej 1 mm. Obserwatorowie okoliczni nie byli tak wytrwali i opuszczali nawet obfitsze opady, lub co się zdarza częściej, mierzyli je dopiero po kilku dniach.

Ale gdyby nawet obserwacje odbywały się w warunkach poprawnych i nie ulegających dyskusji, to i tak zachodzić mogą w sumach rocznych i miesięcznych różnice, które nie dadzą się żadną miarą położyć na karb ekspozycji lub małej ścisłości w czynieniu spostrzeżeń. Jest to następstwo nadzwyczajnej zmienności w chwytaniu opadów, potęgującej się w miarę wzrostu siły wiatru,

którą to zmienność wykazują nawet blisko siebie położone stacje’)• Granice zgodności sum opadowych powinny być tedy brane wobec takiego faktu bardzo szeroko.

Wobec powyższych rozważań i przykładów, nie możemy utrzymywać, że obraz opadów przedstawiony na mapie jest obrazem rzeczywistym. Jest on niestety tylko obrazem zbliżonym do obrazu rzeczywistego. W każdym razie są pewne podstawy do twierdzenia (porównanie z ombrografem), że sumy opadowe podawane w publikacjach są raczej za wielkie niż za małe. Z drugiej strony jednak są wypadki bardzo niedokładnych notowań opadów. Panować tu więc mogą stosunki wielce różnorodne. Utwierdza nas w tern przekonaniu to również, co doświadczalnie stwierdził Arc-towski²), że od ekspozycji stacji i od ekspozycji pluwjometru zależy bardzo wiele, oraz ta okoliczność, że za mało kontrolowano i poprawiano warunki, w których odbywały się obserwacje pluwjo-metryczne.

OPRACOWANIE MATERJAŁU.

Cały ciężar w opracowaniu materjału spoczywa na kontroli przez porównanie z obserwacjami innemi i, gdy chodzi o materjał służący do wykreślenia mapy, na redukcji z krótszych okresów obserwacyjnych na 15-letnie. Tu poraź, nie wiemy który, pokazało się, że metody owej kontroli i redukcji są bardzo rozmaite, ale naogół niewystarczające. Dzieje się to jużto z powodu małej pewności co do wartości materjału opublikowanego lub małej ścisłości w czynieniu spostrzeżeń, na co w poprzednim rozdziale zwróciliśmy uwagę, jużto z powodu wielkiej zmienności zjawiska, jużto, co tu uważamy za najważniejsze, z powodu małej ścisłości samych metod porównawczych.

Co do momentu ostatniego, to ani metoda krzywej ani metoda spółczynników nie dają wyników zadawalających. Mają bowiem swoje zalety, ale i wady. Zilustrujmy rzecz na przykładzie. W 15-leciu 1896—1910 posiada Silniczka, jedna z nielicznych długoletnich stacyj w b. Królestwie, krzywą zgodną z Jędrzejowem, Koluszkami, Piotrkowem, Ząbkowicami. Ma również spółczynniki zgodne z temi stacjami, a jednak, jak się dowiadujemy z uwag o stacjach, do-

*) He IImann G. : Bericht tiber vergleichende Beobachtungen an verschie-denen Regenmessern zu GroB-Lichterfelde bei Berlin. Meteorologische Zeit. 1892, str. 173 i n.

⁸) A r cto wski H. : O niedokładności pomiarów pluwjometrycznych. Kosmos 1923, str. 120—126.

piero od roku 1904 ma obserwacje czynione w tem samem miejscu przez cały rok. Przedtem zmieniano w ciągu roku (w czasie zimy) miejsce i wysokość pluwjometru. Zatem żadna z metod nie pozwala nam uchwycić ex post owej zmiany miejsca. Albo więc metody są za grube i wykrywają tylko największe błędy, albo zjawisko rozgrywa się w szerokich granicach prawdopodobieństwa.

Redukując Silniczkę z lat 1904—1910 do średniej 15-letniej 1896—1910, otrzymamy według Ząbkowic (302 m) 669 mm, a według Jędrzejowa (262 m) 686 mm. Tymczasem średnia 15-letnia z okresu 1896—1910, obliczona bez względu na zmianę miejsca obserwacji, daje sumę 641 mm. Przesunięcie zatem pluwjometru nie odbiło sięł), naogół biorąc, niekorzystnie ani na sumie rocznego opadu ani na typie stacji, zgodnym ze stacjami sąsiedniemi. Inny przykład mamy na Rudzie Guzowskiej i Żyrardowie. Tu przesunięcie i zmiana miejsca obserwacji w ciągu długiego okresu wyniosło nawet kilka kilometrów, a jednak krzywa skombinowana ze średnich obu miejscowości, jest naogół zgodna z Warszawą. Co więcej, średnia 14-letnia z Rudy i Żyrardowa daje 554 mm, podczas gdy średnia z samej Rudy, zredukowana z lat 1901—1910 do 15-letniej stacji warszawskiej, daje 559 mm opadu. Nawiasem dodamy, że przesunięta została również stacja pluwjometryczna w Sobieszynie (o 1 km).

W obu wypadkach metoda zawodzi i nie wykrywa rzeczy tak zasadniczej, jak zmiana miejsca, o ile zmiana ta nie pociągnęła za sobą jakichś nadzwyczajnych różnic w ogólnej ekspozycji instrumentu. Wszystko natomiast obraca się w szerokich granicach błędu. Tego błędu ani jedna ani druga z metod nie umie ścieśnić do granic, łatwo dających się uchwycić.

W szczególności jednak metoda kontrolna krzywych daje może wyniki najlepsze, bo informuje odrazu i co do wysokości i co do ruchu opadu. Ma jednak tę wadę, że tylko wtedy jest prawdziwa, gdy stacje należą do tego samego typu. Krzywe sum opadów stacyj od siebie odległych, dosyć trudno dadzą się porównywać ze sobą. Ale i tu zdarzyć się może, że stacja zmienia w ciągu okresu obserwacyjnego swój typ, jak np. Gródek nad dolną Wisłą był zgodny w latach 1898—1906 z Tucholką, a w latach 1907—1908 z Grudziądzem. Takich przykładów można przytoczyć znacznie więcej.

Metoda spółczynników, stosowana dawniej przes Hanna i Hellmanna, może mieć szersze zastosowanie i daje naogół

ł) W sprawie wpływu wysokości pluwjometru na ilość opadu por. Hann-Siiring: Lehrbuch der Meteorologie. Lipsk, Teuchnitz, 1924, str. 333.

dobre wyniki, zwłaszcza gdy chodzi o porównywanie ze sobą stacyj odległych. Ale w miarę przybliżania stacyj należy ścieśniać granicę odchyleń. Prócz tego jednak metoda ta zawodzi, gdy stacje mają tylko odchylenia + lub tylko —. Wtedy bowiem otrzymuje się przy redukcji wyniki niemożliwe nieraz do przyjęcia, zwłaszcza gdy granica błędu jest większa.

Przy porównywaniu i redukcji materjału stosowano obie metody, t. j. kreślono krzywe i obliczano spółczynniki. Redukcji zaś dokonywano tak na podstawie spółczynników jak na podstawie sum proporcjonalnych. Wyniki obu tych sposobów redukcyjnych były naogół zgodne ze sobą, często identyczne. Przy reducji trzymano się zasad następujących: a) uwzględniano (z nielicznemi (2) wyjątkami stacyj wysokogórskich) tylko stacje z obserwacjami najmniej 5-letniemi, b) opuszczano zasadniczo, pojedyncze lata obserwacji, c) wykluczano obserwacje niepewne. O ile zaś użyto do redukcji obserwacyj mniej pewnych, to działo się to w takich razach, w których średnia nie odbiegała zbytnio od ogólnego obrazu i tonu mapy. Danych tychże stacyj używano zatem wyłącznie ze względu na mapę, pozatem nie brano ich w rachubę. Redukcyj dokonywano bardzo często według kilku stacyj sąsiednich, ale wobec podobnych z reguły wyników i celem ułatwienia kontroli, nie obliczano średniej zredukowanej z kilku stacyj, lecz z jednej najbliższej.

Po skontrolowaniu materjału i po przeprowadzonej redukcji pokazało się, że stacyj z 15-letniemi obserwacjami jest w dorzeczu Wisły 116, a stacyj z 5- do 14-letniemi obserwacjami jest 325.

Przystąpiono następnie do wykreślenia mapy, dzieląc sumy opadowe na następujące stopnie: 400—500, 500—600, 600—700, 700—800, 800—1000, 1000—1200, i ponad 1200 mm opadu. Izohy-ety, które wychodzą poza dorzecze Wisły, uwzględniono w przybliżeniu na podstawie średnich dat stacyj najbliższych. Wydawało się bowiem rzeczą wskazaną nie urywać izohyet na dziale wodnym. W takim bowiem wypadku obraz opadów w danem dorzeczu staje się czemś niezupełnem.

ROZMIESZCZENIE OPADÓW WEDŁUG ŚREDNICH ROCZNYCH

SUM OPADOWYCH.

Otrzymane drogą kontroli i redukcji średnie roczne sumy opadu zebrano w tablicy I. Pokazuje się z nich, że opad w dorzeczu Wisły jest zjawiskiem dosyć zmiennem. Wyraźne różnice zachodzą w związku z topografją, co pokazuje mapa, która w przybliżeniu jest odbiciem mapy hipsometrycznej. Niestety brak szczegółowych danych w obszarze Wisły środkowej nie pozwolił 1) zagęścić linij równo-opadowych i poprowadzić ich np. co 50 mm, i 2) nie pozwolił uwydatnić na tern terytorjum pewnych szczegółów rzeźby. Jesteśmy jednak przekonani, że tak wzgórza Kału-szyńskie, jak dolina Wisły, jak przedewszystkiem Łysogóry wystąpiłyby przy lepszych obserwacjach daleko wyraźniej.

Uwydatniłoby się to tembardziej, że na pojezierzach zaznaczyły się w rozkładzie opadów wszystkie ważniejsze wyniosłości. Przez analogję z temi ostatniemi zjawiskami wyróżniliśmy wzgórza wododziałowe koło Sokółki, coprawda, na podstawie jednej tylko stacji — Białegostoku. Co do innych wzniesień, to na wyróżnienie ich brakło poważniejszych danych. Wyjątek zrobiono dla Łysogór, oznaczonych na mapie z opadem przeszło 700 mm na podstawie jednorocznej tylko obserwacji, dokonanej w omawianym okresie.

Ogólnie rzecz biorąc, największe (ponad 800 mm) opady mamy w Karpatach i na Podkarpaciu, średnie (600—800 mm) w dolinach i kotlinach karpackich oraz na wyżynach i na wzgórzach pojeziernych, małe (400—600 mm) na pozostałym niżu Polskim. O ile jednak możemy jako tako ustalić w dorzeczu Wisły opady absolutnie najniższe (poniżej 500 mm), o tyle trudniej to uczynić z opadami największemi. Ilość stacyj w Karpatach nie jest mimo wszystko jeszcze wystarczająca. Także rozmieszczenie stacyj nie odpowiada wymaganiom w tym względzie. Najlepiej opatrzone w stacje są Beskidy Śląskie i wogóle Beskid Wysoki, potem Tatry i Beskid Niski.

Najniższe opady mamy w dolinie dolnej Wisły. Prawdopodobnym jest obszar niskich opadów przy ujściu Bugu do Wisły. Obszar nad dolną Wisłą wychodzi poza dorzecze Wisły w dorzeczu Odry. Czy w basenie Prypeci istotnie istnieją niskie opady i czy wkraczają od wschodu w dorzecze Wisły, jak znaczy R o m e r na karcie opadów Polski, na to nie posiadamy dla naszego okresu i obszaru danych istotnych. Trafnego wyjaśnienia owego najuboższego w opady obszaru w dorzeczu dolnej Wisły nie znajdujemy w literaturze. Obszar ten wychodzi z nad środkowej Warty i Noteci i przechodzi na północ ku delcie Wisły. Jest jednak oddzielony od morza pasem wyższego opadu (powyżej 500 mm), który się ciągnie wzdłuż wału wydmowego. Z drugiej strony ów suchy pas rozpościera się w stronę ujścia Bugu. Ogromnie jaskrawo występuje ów obszar niskiego opadu w świetle ilości dni z opadem, co widzimy na mapie Nr. 61 w Atlasie klimatycznym Niemiec Hellmanna. Otóż począwszy od Lipska i Berlina a w kierunku pradolin ku wschodowi z odnogami wzdłuż dolnej i górnej Odry oraz wzdłuż dolnej Wisły, rozpościera się terytorjum, na którem zdarza się opad tylko przez mniej niż 160 dni w roku. Tymczasem zaraz sąsiednie Pojezierza (lub na południu góry) wykazują przeszło 180 dni opadowych w roku.

Obszar najniższego opadu schodzi się w dorzeczu Wisły poniekąd z warstwicą 100 m. Nie jest to zgoda zupełna, dużo bowiem ma wyjątków, ale jest. Szczególnie uderzającą rzeczą na mapie jest zjawisko, że na lewym brzegu Wisły izohyeta 500 mm zbliża się do Wisły, a na prawym brzegu oddala się od Wisły. Naogół różnice sum rocznych nie są jednak zbyt wielkie. Na brzegu lewym sumy roczne przekraczają zaledwie 500 mm (Gniew, Nowe), a na brzegu prawym wahają się między 480 a 500 mm. W górę od Czarnej Wody różnica ta zaciera się i tu oba brzegi mają opady jednakowo niskie. Dodać jeszcze trzeba, że ani izohyeta 550 mm ani 600 mm nie wykazują już więcej tego zjawiska i oddalone są od osi Wisły dość równomiernie.

Zatem zjawisko samo stosuje się wyłącznie do izohyety 500 mm i pozostaje, być może, w związku z niższem i bardziej równem nadbrzeżem prawo- niż lewobocznem. Na lewobocznem nadbrzeżu działa jeszcze niejako na wzmożenie opadów wpływ wyniosłego pojezierza Pomorskiego. Że płaskie i niskie krajobrazy odgrywają w tern rozmieszczeniu najniższych opadów rolę decydującą, wystarczy wskazać na deltę Wisły, która się zaznacza na mapie mimo bliskości morza całkiem wyraźnie. W każdym razie owe ubogie w opady obszary nad środkową i dolną Wisłą nie mogą być żadną miarą następstwem położenia w cieniu wyniosłości pojezierza Pomorskiego, jak utrzymuje Hellmann¹). Są bowiem zanadto od pojeziernych wzgórzy oddalone (najmniejsza odległość izohyety 500 mm wynosi 50 km, ale normalnie izohyeta ta biegnie lewym brzegiem Wisły) i rozpościerają się daleko na wschód i na południe. Zwłaszcza niskiego opadu nad Wartą i Wisłą środkową niepodobna przypisywać wpływowi pojezierzy. Z tych samych przyczyn nie wydaje nam się słusznem tłumaczenie Gorczyńskiego²), który niskie opady w dolinie dolnej Wisły objaśnia tem, że dolina nie jest tak często odwiedzana przez depresję, jak okolice sąsiednie. Obszar bowiem niskich opadów jest zanadto roz-

*) Hellmann G.: Neue Untersuchungen iiber die Regenverhâltnisse von Deutschland. Sitz. ber. d. P. Akad. der Wiss. — Ph. math. kl. I. Mitt. 1919, XXII, str. 426—428.

*) Gorczyński Wł.: Wyniki spostrzeżeń meteorologicznych stacji Sobie-szyńskiej..... j. w. str. 16.

legły i nie ogranicza się wyłącznie do dolnej Wisły, aby go depresje wymijać mogły. Działa tu raczej we właściwy sobie sposób równin-ność terenu, która nie stawia przyziemnym prądom powietrznym dostatecznej przeszkody.

Deszcze (cyklonalne nawet) mijają tu szybko, gnane przez panujące w tych stronach wiatry zach., pd. zach. i pn. zach. (Bydgoszcz 21,1%, 19,4%, 10,9% ; Poznań 19,9%, 18,0%, 12,9% według Atlasu Hellmanna). Zresztą nie możemy zamilczeć, że sprawa wymaga jeszcze specjalnego zbadania (w związku z ruchem de-presyj w tej części Polski).

Pewne urozmaicenie wnoszą do obrazu opadów w dolnem dorzeczu Wisły wzniesienia pojezierne. Ich największe wyniosłości zaznaczają się na mapie jako miejsca o wyższym opadzie, a to ponad 600, nawet 700 mm opadu. A więc występują wzgórza wododziałowe pojezierza Pomorskiego między Kartuzami a Brze-cznicą, wzgórza Grunwaldzkie koło Ostródu, wzgórza koło Szczytna, a zwłaszcza wzgórza Szeskie koło Margrabowej i Gołdapi, gdzie opad przekracza 700 mm. Nawet występują na mapie nieznacznie wzniesione ponad równą okolicę wzgórza między Białą a Szczuczynem i wspomniane już wododziałowe wzgórza koło Sokółki.

Pozatem na obszarze, obejmującym prawie połowę powierzchni dorzecza Wisły, panuje jednostajność, wyrażająca się w tej samej wysokości opadów od 500 do 600 mm. Na południu posiadają izo-hyety ogólny przebieg równoleżnikowy, pomijając ich wyspowe występowanie w związku z konfiguracją terenu. Izohyeta 600 mm okala północne stoki wyżyny Małopolskiej i Lubelskiej z charak-terystycznemi odchyleniami nad Wisłą i na Nadbużu. Izohyeta 700 mm obejmuje grzbiet Krakowsko-wieluński i podgórze Karpackie od Krakowa na wschód. Jest zatem również odbiciem konfiguracji terenu. Pomiędzy nią a izohyetą 600 mm występują dwie bardzo znamienne wyspy opadowe. Są niemi Łysogóry i Roztocze. Kierunek tych wysp jest podobnie jak kierunek obu poprzednio wymienionych linij NWW—SEE. Dopiero izohyeta 800 mm przybiera kierunek pasm karpackich, a mianowicie Beskidów Zachodnich. Obejmuje ona, za wyjątkiem kotlin i dolin naszych Karpat, prawie dokładnie wszystkie ważniejsze wyniosłości podgórza i grzbiety Karpat właściwych. Izohyeta 1000 mm obejmuje z ma-łemi wyjątkami wszystkie ponad 800 m wzniesione grzbiety Karpat. Występuje zaś albo wyspowo np. w okolicach Gorców, koło Krynicy, na Wątkowej i Kamieniu w Beskidzie Niskim, albo obejmuje bez przerwy grzbiety wododziałowe Beskidu Wysokiego (Magór-

skiego) z wyniosłościami Baraniej góry, Pilska, Babiej góry, potem Tatry i grzbiet wododziałowy Beskidu w górnem dorzeczu Sanu. Izohyeta 1200 mm zajmuje prócz Tatr, co jest naturalne, grzbiety Beskidu Wysokiego, poprzednio już wymienione. W tym ostatnim wypadku kilka wysoko położonych stacyj, jak Brenna, Roztoczny (900 m) pozwala stwierdzić znaczną obfitość opadów w tej części Karpat.

Wogóle zgodnie ze znanemi już w tym względzie pracami przyjąć musimy pewną przewagę w rozkładzie opadów Beskidu Wysokiego i Tatr nad Beskidem Niskim. Ku wschodowi ilość opadu w Karpatach w każdym razie się zmniejsza. Rzecz wygląda tak, jakoby najdalej na zachód wysunięte grzbiety karpackie chwytały opady, idące z przeważającemi tu wiatrami o kierunku zachodnim {NWW, W, >S1K blisko 50%). Zmniejszanie się ilości opadu ku wschodowi jest tylko pozorne, bo wiemy skądinąd, że Beskidy Wschodnie wykazują w swoich najwyższych wyniosłościach zarówno jak Beskidy zachodnie duże ilości opadu.

W każdym razie możemy stwierdzić, po raz nie wiemy który, że główne zasoby wody czerpie Wisła z Karpat. Tu też leżą jej najważniejsze źródłowe dopływy, o największych, ilościowo biorąc, zasobach wód. Jako drugorzędne źródłowisko Wisły i jej dopływów występuje Roztocze, które daje początek Bugowi i Wieprzowi. Jako trzecie występuje wyżyna Małopolska, skąd wypływają Przemsza, Pilica, Nida, Kamionka, Radomka i inne. Jako czwarty obszar źró-dliskowy zaznaczają się na mapie opadów wzgórza pojezierza Mazurskiego i wogóle wzgórza wododziałowe, jak Sokolskie, gdzie wypływa Narew z wieloma prawobocznemi dopływami. Jako piąty ważniejszy teren wód źródłowych wymienić należy wzgórza wododziałowe pojezierza Pomorskiego, skąd wpadają do Wisły dolnej Brda, Czarna woda, Wierzyca, Radunka i inne mniejsze. Środek dorzecza Wisły nie wykazuje poza nielicznemi i mniej ważnemi wyniesieniami (wzgórza Łukowskie, Łódzkie) wyraźniejszej tendencji do skupiania wód. Nie występuje też wyraźniej w rozkładzie opadów, a w hydrografji Wisły nie odgrywa poważniejszej roli.

Pozostaje jeszcze do ustalenia kwestja rozkładu opadów w dorzeczu Wisły według powierzchni, jaką różne stopnie opadu zajmują. Jakkolwiek dział wodny wykreślony został z powodu małej podziałki mapy dość schematycznie i jakkolwiek projekcja mapy (zmodyfikowana stożkowa) niezbyt się nadaje do pomiarów powierzchniowych, to jednak wykonano owe pomiary planimetrem

Coradiego, posługując się dla mniejszych powierzchni papierem milimetrowym, i osiągnięto wyniki następujące. Jeżeli przyjmiemy, na podstawie pomiaru, że powierzchnia dorzecza Wisły wynosi 196.418,2 km², to z owej powierzchni przypada na stopnie opadowe :

400—500 mm 500-600 „ 600—700 „ 700—800 „ 800—1000 „ 1000—1200 „ ponad 1200 „ Razem .

7,2 %

i o

s4°/o

8,9% 5,9 °/₀

1,4%

0,7%

100,0°/

Tedy w dorzeczu Wisły największą powierzchnię zajmuje w każdym razie stopień opadowy 500—600 mm, na który przypada przeszło 50% obszaru dorzecza. Wprawdzie przy użyciu szczegó-łowszego materjału dla środkowej części dorzecza powierzchnia ta może się zmniejszyć, ale w każdym razie zmniejszenie nie będzie tak wielkie, ażeby mogło zepchnąć ów stopień na miejsce dalsze. Jakie znaczenie ma ów fakt w hydrografji naszej rzeki, nie będziemy tu objaśniali. Wystarczy wskazać, że cały środek dorzecza Wisły zależy w swej hydrograficznej gospodarce od owej sumy opadowej. Stosunkowo dużo przypada na stopień 600—700 mm (18,4%), ale w tej kategorji mogą zajść po dokładniejszem zbadaniu stosunków opadowych zmiany największe. Stopień 700—800 mm dochodzi do 9% i wykazuje zmniejszanie się powierzchni opadowych coraz to większe (o połowę w porównaniu ze stopniem poprzednim). Stopnie najwyższych opadów (od 800 mm w górę), które przypadają, jak wiadomo, w całości na Karpaty, zajmują razem 8% powierzchni dorzecza. Nie jest to wiele w porównaniu ze stopniami innemi, zwłaszcza, że owe stopnie uważać należy niejako za hydrograficzną podstawę Wisły. Największą jednak ciekawość budzi obszar opadowy 400—500 mm, na który przypada powierzchnia dość znaczna (przeszło 7% powierzchni ogólnej). Obszar ten obejmuje część dorzecza dolnej Wisły i jest pod względem hydrograficznym raczej obszarem biernym, aniżeli czynnym. Przypada bowiem na samą dolinę, a nie obejmuje wcale wododziałowych i źródłowych części dolnego dorzecza Wisły.

Rozpatrywaliśmy dotychczas rozmieszczenie opadu w dorzeczu Wisły wyłącznie w kierunku horyzontalnym. Uwzględnialiśmy jednak w ogólnym zarysie atoli te wypadki, w których owo rozmieszczenie horyzontalne pozostawało w wyraźne] zależności od stosunków wysokościowych. Nie zajmowaliśmy się jeszcze wzrostem opadu z wysokością na omawianym obszarze, jako zjawiskiem samem dla siebie. Znane są ogólne pod tym względem prawidła i obliczenia. Hann¹) podaje w swojej „Klimatologji“ liczne przykłady prawidłowego jakoby wzrostu opadów z wysokością. Rzeczywiście w krajach nizinnych lub o niewysokich górach oraz przy rozległej skali wysokościowej (np. co 200 m) można otrzymać wyniki dosyć zgodne. Ale w krajach górskich o większej ilości stacyj i po uwzględnieniu wszystkich stacyj wypadnie obraz nieco inny, jak to właśnie przekonać się o tern możemy na obszarze karpackiego dorzecza Wisły.

Tak np. znany z tych okolic schemat Kremsera²) jest dość dowolnie skomponowany, zwłaszcza, że zawiera taki odskok w skali wysokościowej, jak od 400—800 m. Przestawia- zatem stosunki nieistniejące dla górnej Wisły:

Stopień wysokości w m Przeciętny poziom w m Przeciętny opad w mm

100—200

200—800

300—400

400—800

178

610

249

699

351

763

565

844

To też gdy Kremser obliczył szczegółowe daty dla części środkowej i wschodniej karpackiego dorzecza Wisły, gdzie mamy suche śródgórskie kotliny i doliny, opad zaczął mu się dość nagle (w poziomie od 600 m) zmniejszać- z wysokością. To zjawisko tłumaczą i potwierdzają wyłącznie stosunki lokalne.

Gdy bowiem ze 163 stacyj, leżących u stóp, na krawędzi Karpat i w Karpatach, a uszeregowanych według położenia w stopniach co 100 m, obliczymy średnie roczne sumy opadowe dla każdego stopnia wysokościowego, przekonamy się, że obraz będzie bardzo rozmaity. Przypadnie tedy na stopień:

9 Hann J.: Handbuch der Klimatologie. I Bd. Stuttgart, Engelnhorn, 1908, str. 253-260.

²) Memel-Pregel- und Weichselstrom... Herausgegeb. v. H. Keller. Bd. I. Berlin 1899, str. 58—59.

Widzimy więc, że opad naogół z wysokością wzrasta, ale że wzrost ten żadną miarą regularnym nie jest. Wykazuje bowiem dwa wyraźne obniżenia w wysokościach między 400—500 i 600—700 m i trzy maxima w wysokościach pomiędzy 300—400 m, 500—600 m i powyżej 800 m.

Możnaby zarzucić temu zestawieniu, że opiera się na całym, często nierównym materjale, wystarczającym naogół do wykreślenia mapy opadów, ale niewystarczającym, gdy chodzi o rozważania tak specjalne, jak badanie wpływu wysokości na opady. Istotnie byłby to zarzut poważny i słuszny. Zarazem skłaniałby do porzucenia na razie tego tematu. Stacyj wysokogórskich mamy bardzo mało. Tak np. z owych 163 stacyj karpackich tylko 22 leżą powyżej 600 m. Z tej zaś liczby przypada zaledwie 2 na Beskid Wysoki, 15 na Tatry (7 na północne stoki Tatr, a 8 na południowo-wschodnie), 5 stacyj na Beskid, położony u źródeł Sanu. Napozór najpewniejsze mogłyby być wnioski co do Tatr. Ale tak nie jest. Wszystkie stacje leżą bowiem w kotlinach podtatrzańskich lub na krawędzi właściwych Tatr. Mimo to spróbujmy pokusić się o wyjaśnienie zjawiska.

Przedewszystkiem zwrócić należy uwrngę raczej na maxima, niż na minima w owem wertykalnem ułożeniu opadów. Przy bliż-szem bowiem rozpatrzeniu się w położeniu stacyj, ale w związku z topografją, przekonywamy się, że maxima te nie są przypadkowe. Mianowicie maximum 904 mm przypada na stacje, położone na krawędzi podgórza Beskidu Wysokiego lub na stacje, położone u stóp Beskidu Niskiego. Drugie zaś maximum 976 mm wynikło jako średnia stacyj, położonych w dolinach, ale na krawędzi właściwego Beskidu Wysokiego lub w głębi Beskidu Niskiego i jego wschodniego przedłużenia. Trzecie maximum schodzi się z najwyż-szemi stacjami w Beskidzie Wysokim, w Tatrach i w dorzeczu Sanu. W tem oświetleniu sprawa występuje nieco inaczej. Deszcze w karpackiej części dorzecza Wisły należą najwyraźniej do deszczów terenowych co do swego pochodzenia.

Minima opadów ukazują się jako następstwa szerokich obniżeń śródkarpackich szerokich dolin rzecznych i kotlin. Odnosi się to nietylko do pierwszego i do drugiego minimum, ale przedewszystkiem do bardzo silnie zaznaczonego (861 mm) trzeciego minimum. Owo minimum zawdzięcza swe powstanie okoliczności, że prawie połowa stacyj, przypadających na wysokości 600—700 m, są to stacje, położone w kotlinie Popradu, a więc w cieniu Tatr. Opad roczny tych stacyj waha się od 600 do 700 mm. Nie dziw, iż to wystarczyło, ażeby średnią obliczoną z innych także stacyj dla owego stopnia wysokościowego w wyraźny sposób obniżyć.

Nie ulega zatem wątpliwości, że jakkolwiek wysokość gra poważną rolę w rozkładzie opadów, to jednak ekspozycja i topo-grafja, a więc warunki, że tak powiemy, nawskróś geograficzne, są momentem pierwszorzędnym w tern rozmieszczeniu. Szerokie kotliny i doliny śródgórskie, położone w cieniu gór, a więc po ich stronie odwietrznej, lub nieotoczone wyższemi grzbietami górskiemi, będą wykazywały mniejszy opad, niżby to wypadało z ich wysokości bezwzględnej. Rozważania zatem nad wpływem wysokości na rozmieszczenie opadów muszą iść w kierunku bardziej szczegółowym. Uogólnienia w tej dziedzinie odkrywają wprawdzie, jak widzieliśmy, pewne prawidła, ale nie dają jeszcze obrazu jasnego. Nie mówią wiele o zachowaniu się zjawiska wzrostu opadów z rosnącą wysokością, a w związku z ekspozycją. Tu należy sięgnąć do wypadków szczegółowych.

Pod tym względem jednak pozbawieni jesteśmy potrzebnego materjału. Ilość stacyj i ich rozłożenie nie wystarcza na dociekania w tym kierunku. Tak więc od biedy możnaby stwierdzić wzrost opadu z wysokością na Podhalu, opierając się na kilku stacjach, ale, co tu najważniejsze, Tatry z braku stacyj prawie nie będą wchodzić w rachubę. Także w Beskidzie, u źródeł górnego Sanu, zjawisko wzrostu opadu nie układa się z braku stacyj i ich nader rozmaitej ekspozycji, bardzo pomyślnie. Jeszcze najwięcej materjału znajdujemy w obrębie Beskidu Śląskiego. Tu możemy też wykreślić kilka profilów topograficznych i opadowych. Profil podobny dla górnej Wisły przedstawia się, jak następuje (rys. 21).

Widzimy więc naprzód, jak podnosi się dno dolinne górnej Wisły powoli, aż mniej więcej do zlewu Wisły Czarnej z Wisłą Białą w poziomie około 500 m. Tu odrazu następuje załamanie się spadku dolinnego. Teren stopniami podnosi się w górę do wysokości linji grzbietowej ponad 1100 m. Zupełnie analogiczne stosunki znajdujemy w prawobocznych dopływach Wisły w dolinie Malinki i Brennicy. Na dnie i na stokach owych dolin leży 8 stacyj. Z nich 4 są 15-letnie, dwie mają obserwacje kilkunastoletnie, a tylko dwie najwyższe (Malinka 550 m i Roztoczny 900 ni) posiadają krótki okres obserwacyjny (4- do 5-letni). Roztoczny leży na stoku eksponowanym na zachód, pozatem ogólna ekspozycja stacyj innych jest PN-ZACH. i ZACH. W takich warunkach topograficznych ułożyły się stosunki opadowe, jak następuje. Było opadu w wysokości:

250—350 m 896 mm 350—450 „ 1214 „

450—550 „ 1476 „

550—750 „    ?

750—950 „ 1539 „ Największą różnicę we wzroście opadu widzimy między stopniem pierwszym a drugim. Wynosi ona 318 mm. Mniejsza jest różnica pomiędzy stopniem drugim a trzecim (262 mm), ale najmniejsza pomiędzy stopniem trzecim a piątym (dla czwartego nie posiadamy danych), bo wynosi zaledwie 163 mm opadu. Wynika z tego, że najintensywniejsze powiększenie się opadu w obrębie Beskidu Śląskiego odbywa się do wysokości 450 m, a więc mniej więcej do tej wysokości, w której zaczyna się owo charakterystyczne w profilu topograficznym załamanie stoków Beskidu. Potem opad jeszcze wzrasta do wysokości 550 m o przeszło 200 mm na każde sto m, ale w wyższych partj ach opad maleje. Zjawisko to zilustrowano na wspomnianym już^ profilu, demonstrując, jak przed załamaniem stoków' opad się wzmaga. Tego rodzaju profilów opadowych i topograficznych możnaby z tych okolic wykreślić jeszcze kilka (np. od Białej i Bielska do Szędzielnego), a wszystkie wykażą to samo zjawisko.

Wyniknie z nich, że wzrost opadu z wysokością jest bardzo nierównomierny, a w każdym razie w wypadkach szczegółowych nie odbywa się według jakiegoś zgóry utartego schematu.

Wykazał również Romer¹) na przykładzie stacyj, położonych w pobli-

1250 m

1050 «

« 0S8

650 «

*.50 -•

Malinka

03

■C

to

:§

£T°

o

rO

CD

Rys 21. Profil podłużny doliny górnej Wisły z dopływami i profil opadowy.

') Romer E. : Klimat ziem polskich... j. w. str. 223.

1600 m.

mo -

1200 »

•• 0001

-00»

źu Sobótki, iż ogromna część wzrostu opadu dokonywa się w dziedzinie stopy gór, poczem na stokach wzrost staje się powolniejszy. Wynika także z profilu opadowego, jaki przez góry Harzu przeprowadził Heli mann¹), że wzrost opadu w poziomie od 220—400 m wynosi około 180 mm na 100 m, podczas gdy w poziomie między 400 a 800 m wynosi tylko ponad 85 mm na każde 100 m.

Za mało mamy danych, ażeby na tem miejscu dyskutować nad kwestją t. zw. strefy maksymalnego opadu oraz nad kwestją pomniejszania się opadu z wysokością, jakby to z popćkednich naszych rozważań wynikało. Dlatego o rzeczy tej wolimy milczeć. Wystarczy, że stwierdzimy niezwykle ważne w wertykalnem rozmieszczeniu opadów zjawisko powiększania się opadów w miarę przybliżania się ośrodka opadowego do gór właściwych, wywołujących ruch owego ośrodka ku górze.

Pozostaje jeszcze do rozpatrzenia kwestją średniej rocznej zmienności opadów. Ona nam bowiem wskaże, w których częściach dorzecza Wisły zmiany opadów z roku na rok są największe, oraz zorjentuje nas, o ile obraz kartograficzny opadów odbiega od obrazu wydedukowanego na podstawie najskrajniejszych odchyleń. Naogół biorąc, zagadnienie obraca się wokoło pytania, jaką wartość przedstawia średnia arytmetyczna, którą w danym wypadku się posługujemy. O czem ona mówi, a o czem milczy.

Przedewszystkiem trudno jest ustalić dla omawianego 15-lecia, na które lata przypada opad roczny bezwzględnie największy. Żadnej nie widzimy prawidłowości na naszym obszarze w następowaniu maximum. Najczęściej powtarza się rok 1903 i 1699, potem jednak lata 1906, 1907, 1908, 1910, jako maxima pierwszo- czy drugorzędne w tym okresie. Z tego widać, że maximum sumy rocznej jest w stopniu wyższym zależne od stanu pogody w ciągu roku, niż minimum. Zwłaszcza chwilowe zlewy wywołać mogą w sumie rocznej takie zmiany, że ten rok właśnie wybije się przed innymi. Dlatego geograficznie daleko wyraźniej występuje minimum w rocznej sumie opadów. Przypada ono bowiem w dolnem dorzeczu Wisły (a na północ od Warszawy) na rok 1900, natomiast w górnem dorzeczu Wisły (na południe od Warszawy) na rok 1904. Minimum opadowe roczne jest zjawiskiem powszechniejszem, a tak zwany „suchy roktt bywa zwykle dłużej przez ludność pamiętany, niż rok mokry, daleko częstszy, ale i trudniejszy do sprecyzowania.

‘) Heli mann G.: Neue Untersuchungen iiber die Regenverhâltnisse. I Mitt.... j. w. str. 427.

Absolutne wahania sumy rocznej obracają się w dorzeczu Wisły w dosyć dużych granicach, choć w tym względzie maksymalna ilość opadów jest z braku stacyj wysokogórskich o wiele trudniejsza do ustalenia. Notowano tedy w Roztocznym (900 m) w 1908 roku 1880 mm opadu, podczas gdy w Świeciu notowano w roku 1900 tylko 249 mm opadu, a jeżeli weźmiemy w rachubę, opatrzoną pytajnikiem, sumę roczną w Gniewkowie z tego samego roku, to najniższy notowany opad roczny w dorzeczu Wisły wyniesie 226 mm.

Zmienność opadu z roku na rok obliczona w % sumy rocznej (średniej) waha się pomiędzy 10,3 a 29,4 % dla wszystkich stacyj o pełnem 15-leciu. Absolutne zaś odchylenia dochodzą nawet do 60% sumy rocznej. Największe są około roku 1904 jako najczęstszego minimum. Stosunkowo większe są odchylenia w pięcioleciu 1901—1905, niż w pięcioleciu 1896—1900. Najmniejsze są w okresie 1906—1910.

Zmienność opadów z roku na rok nie da się umiejscowić przestrzennie. Rozległy obszar zmienności powyżej 20% rozpościera się w dolinie dolnej Wisły lub w pobliżu doliny samej, a na północ od Warszawy. Przypada zatem na opady najmniejsze. Ale także w Karpatach przewagę ma zmienność roczna wyższa nad 15%. Pozatem panują stosunki, o ile można o tern mówić na podstawie niewystarczającego materjału, dość jednostajne.

Odchylenia rocznych sum opadu od średniej 15-letniej, czyli tak zwane wahania opadów, nie wykazują również żadnej geograficznej prawidłowości. Naogół wynoszą one 5—16% średniej 15-letniej, są więc mniejsze niż średnia zmienność roczna opadu. Warto zauważyć, iż większość stacyj wykazuje wahania in plus i co do ilości lat i co do wartości prawie równe wahaniąm in minus.

Gdyby sądzić po wieloletnich obserwacjach opadu w Warszawie¹), to okres 15-letni 1896—1910 nie należy pod względem wahań opadu do okresów skrajnych. W stuleciu 1811—1910 wyniosły wahania opadu od średniej 16,4% średniej rocznej, a w 15-leciu 1896—1910 12,7%. Gdy jednak weźmiemy pod uwagę tylko 50-lecie 1861—1910, w którem wahania opadów w Warszawie wynosiły średnio 13,2%, to widzimy, że wybrane przez nas 15-lecie prawie nie odbiega od średniej 50-letniej. Oczywista, przykład Warszawy nie może być miarodajnym dla całego dorzecza Wisły.

9 Rychliński J. P.: Wahania opadów w Polsce(?). Warszawa. Wiadomości meteorologiczne, 2, 1923, str. 11—14.

ROZMIESZCZENIE OPADU W CIĄGU ROKU.

Stacyj z miesięcznemi obserwacjami 15-letniemi zebrało się stosunkowo dość dużo, bo 106. Przeważna część zebranych w tablicy II miejscowości posiada pełne piętnastolecia. Dla wielu stacyj jednak musiano obliczać w niektórych miesiącach średnią 14-let-nią (co zaznaczono w nawiasie), jak wiadomo, niewiele odbiegającą od średniej 15-letniej. Tą drogą zatem uzyskano materjał, który mógł służyć za podstawę wniosków, gdy chodzi o rozmieszczenie opadu w ciągu roku. Ale i tu brak stacyj w środkowej części dorzecza Wisły daje się odczuwać dosyć szkodliwie. Mimo to nie uciekano się do stosowanej w takich razach redukcji (Helimann), wychodząc z założenia, że w średnich miesięcznych przejawia się zmienność opadowa jeszcze bardziej niż średnich rocznych. Należy tedy zachować tern większą ostrożność.

Ogólny ruch opadu w ciągu roku nie odbiega w dorzeczu Wisły od ruchu opadu w innych częściach Polski. Krzywa tego ruchu z miesiąca na miesiąc wykazuje stałe podnoszenie się od stycznia lub lutego ku lipcowi, aby obniżyć się powoli ku grudniowi. Znaną już dawno jest rzeczą, że krzywa opadów przypomina swoim przebiegiem krzywą temperatury powietrza w ciągu roku. Obie idą za słońcem.

Zasadnicze maximum przypada zatem na miesiąc lipiec, pra-wie w całem dorzeczu. Wyjątek stanowi okolica nadmorska. Tu, jak z tablicy widać, jeszcze do Kartuz sięga wpływ morza. Stacje Kolonja, Wrzeszcz, Kartuzy mają maximum dopiero w sierpniu. Główne minimum zdarza się w omawianym okresie 15-letnim albo w lutym albo w styczniu. W każdym razie luty ma przewagę, bo na 106 stacyj aż w 58 wypadkach przypada minimum na ten właśnie

miesiąc.

Minimum opadowe miesięczne osiąga średnio wartość 18 mm (Bieńkówko, Wisła dolna), natomiast maximum dochodzi do 203 mm (Brenna,- Beskid Śląski). Wskutek tego średnia amplituda roczna opadów w dorzeczu Wisły obraca się w granicach 185 mm. Jaka jest amplituda absolutna, na razie w to nie wschodzimy. Wystarczy powiedzieć, że najniższy notowany opad miesięczny wynosił 0 mm (w kilku stacjach w r. 1904), a opad najwyższy dochodził do 540 mm (w Brennie w lipcu 1908 r.). Ale właśnie w zakresie opadów miesięcznych najwyższych będziemy jeszcze dość długo w niepewności. Cyfra ta będzie też zawsze posiadała znaczenie względne. W każdym razie opad średni miesięczny ponad 200 mm jest w Kar

patach dosyć częsty.

Stacje aż po Warszawę mają amplitudę średnią roczną 50 mm (średnia z wartości od 40 do 65 mm). Stacje od Warszawy po Karpaty i okolice Beskidu Niskiego mają amplitudę średnią 81 mm (średnia z wartości od 65—90 mm), wreszcie stacje położone w Karpatach z wyjątkiem samych Beskidów Niskich, mają średnią amplitudę roczną 115 mm (średnia z wartości ponad 90 mm). Widzimy więc, że amplituda w miarę oddalania się od morza wzrasta. W tym wypadku wzrost zaznacza się ku południowi, a nie ku wschodowi. Odbywa on się jakby stopniami. W górach osiąga największe wartości, bo przekraczające 140 mm. Ale musimy zauważyć, iż średnie roczne amplitudy, obliczone w °/o sumy rocznej, nie wykazują owej prawidłowości w swem rozmieszczeniu. Mimo to jednak można przyjąć, wobec faktu, iż wzrost amplitudy odbywa się także w okolicach, gdzie niema wzrostu opadu z rosnącą wysokością, iż rzecz da się uzasadnić klimatycznie. Jest to więc proste następstwo oddalenia od morza i zatracania przez opady charakteru opadu przymorskiego.

Inna rzecz ze średnią roczną amplitudą w omawianym 15-leciu. Wielkość ta waha się w porównaniu ze średnią roczną owych sta-cyj od 7 do 16°/₀. Atoli nie to jest uwagi godne. W rozmieszczeniu amplitudy spotykamy się bowiem ze zjawiskiem niezmiernie intere-sującem. Amplituda wzrasta w miarę oddalania się od morza a zbliżania się ku Karpatom. Terytorjalnie rzecz przedstawia się jak następuje.

Obszary amplitudy zgadzają się w ogólnych zarysach z pew-nemi typami opadów, które na podstawie ruchu opadowego dadzą się wyróżnić. Miarodajnem w tym razie będzie następstwo zmian z miesiąca na miesiąc. Na tej podstawie możemy zagadnienie ruchu opadu w ciągu roku potraktować nieco głębiej. Nie uważamy zaś za wystarczające a nawet pouczające zestawienia ruchu opadów krainami geograficznemi. Opad posiada tu wprawdzie odpowiednią wysokość, ale jego ruch, co przedewszystkiem decyduje o typie, jest taki sam jak w innej krainie geograficznej. Typy opadów rozkładają się bowiem, jak zobaczymy, na dalekich przestrzeniach.

Nie wydaje nam się również wskazanem charakteryzować krainy opadowe na podstawie, co z konieczności przy rozdzielaniu opadów na krainy geograficzne się zdarza, jednej lub dwóch stacyj, niezawsze najlepszych. Z tych względów pozostajemy raczej przy typach.

Ale i tu zgóry musimy zaznaczyć, iż wyróżnienie typów, oparte wyłącznie tylko na ilości opadów w każdym miesiącu, nie

jest postępowaniem w takich razach wystarczającem. Należy bowiem i inne czynniki wziąć pod uwagę. Wartość typów jest raczej orjentacyjna. One umożliwiają pewne ujęcia ogólne¹). A do tych przedewszystkiem zmierzamy.

Rozróżniamy tedy w dorzeczu Wisły cztery główne typy opadowe. Są to typ: bałtycki, nizinny, wyżynno-podgórski i górski.

______ Typ bałtycki albo I (por. rys. 22)

ffł)

IB a

Rys. 22. Typy opadowe w dorzeczu Wisły.

ijx ąiiyv 4TVfIvlDvCÎ’:^lx!¹ przypada na wybrzeże i na niedalekie wzgórza przymorskie. Jeszcze jednak Kartuzy w tern 15-leciu tu należą. Najbardziej charakterystyczną cechą tego typu jest maximum opadowe w sierpniu (jak w tym okresie), a w każdym razie opad w tym miesiącu dorównujący procentowo opadowi w lipcu²). Z tego powodu krzywa opadowa tego typu wykazuje znamienne zagięcie w dwóch wspomnianych miesiącach letnich. Obok tego podwójnego niejako maximum zdarza się maximum drugorzędne w maju, a nawet trzeciorzędne w listopadzie. Główne minimum przypada w lutym, drugorzędne minimum zjawia się w październiku, trzeciorzędne w czerwcu. Wskutek tego krzywa opadowa ma przebieg dosyć urozmaicony, o trzech załamaniach w pośrodku. Oczywista, nie trzeba się łudzić, że wszystkie cechy zachowają się w okresie długoletnim. Ale w każdym razie najważniejsze z nich t. zn. główne minimum w lutym i owo maximum w sierpniu lub wysoki i prawie dorównujący w tym miesiącu opad opadowi w lipcu, te zjawiska zachowują się i w długich okresach.

ą Należy wyróżnione przez nas typy odróżnić od „rodzajów" powstawania opadów, których ostatnio wyróżnili Bjerknes i Solberg według przyczyny powstawania deszczów cztery. Najbardziej nas obchodzi rodzaj deszczów cyklo-nalnych i deszczów mgłowych, powstających przez oziębianie się powietrza przy zetknięciu się z zimniejszą powierzchnią lądową lub wodną.

*) W okresie 1861—1880 zdarzyło się maximum opadowe w Gdańsku w miesiącu sierpniu 16 razy, w lipcu 4 razy, w Nowym Porcie zaś w latach 1876—1890 w sierpniu 7 razy, w lipcu 8 razy.

Dalszą cechą bardzo ważną jest wysoki opad w miesiącach zimowych w porównaniu z tym okresem w innych typach (w typie I w styczniu 18,6%, w typie Ilia 14,2%). Zimowy opad tłumaczy Merecki¹) tem, że chłodna powierzchnia lądu przyspiesza proces kondenzacji w wypadkach wstępowania na ląd bogatych w parę wodną depresyj. Byłby to zatem rodzą] deszczów pośredni między deszczami cyklonalnemi a czwartym z wyróżnionych przez Bjerk-nesa i Solberga rodzajem powstawania deszczów. Opóźnienie zaś maximum opadu i przesunięcie nieraz na sierpień wyjaśnia Merecki tem, że nagrzany ląd w lecie kondenzacji nie sprzyja.

Typ nizinny obejmuje największą część Polski, bo prawie od wybrzeży Bałtyku aż po Łysogóry i górne Nadbuże. Cechą tego typu jest zdecydowane maximum w lipcu. Ani śladu maxymalnego opadu w sierpniu, cośmy widzieli w typie poprzednim. Podobnie jak w typie pierwszym zjawia się maximum drugorzędne w listopadzie. Nadto w pewnej ilości stacyj, położonych na lewym i na prawym brzegu Wisły zdarza się jeszcze maximum w maju, tak jak to było w typie bałtyckim. To stało się powodem wyróżnienia osobnego podtypu w tych okolicach (II a), w przeciwstawieniu do typu głównego (II b), jakkolwiek przyznajemy, że nie jest to cecha trwała. Dalszą cechą owego typu jest główne minimum w lutym, a drugorzędne w październiku, o ile to drugorzędne minimum w październiku może się zatrzeć w okresie długoletnim, to jednak główne minimum w lutym, a nawet niekiedy maximum drugorzędne w maju lubi się powtarzać.

Odmienny od poprzedniego przebieg mają krzywe, należące do typu trzeciego. Tu uderza znowu wyraźne maximum w lipcu, minimum główne w styczniu. Pozatem krzywe nie posiadają żadnych prawie zagięć, dowód, że nie mają wcale drugorzędnych ma-ximów i minimów. Typ ten przypada na obszar od Łysogór, Roztocza i Nadbuża aż po główne grzbiety Karpat. Wyróżniliśmy w tym typie grzbiet Krakowsko-wieluński, jako typ przejściowy między typem III a a typem IV. Owo wyróżnianie nie wydaje nam się jednak istotne. Podobnym typem przejściowym jest typ II a względem typu II b.

Typ t. zw. górski wykazuje pewne cechy typu Ilia, jakoteż typu II b. Charakterystyczne jest tu minimum w lutym, maximum w lipcu.

W reasumcji, wszystkie cztery typy przedstawiają się liczbowo, jak następuje:

») Merecki R. : Klimatologia ziem polskich .... j. w. str. 136.

O.

«8    -O

" a h 3 a >

HH

Cr* &> Cr &

il

in

IV

VI

6,0°/o    4,9°/o    6,6°/o    6,9%    10,3°/o    9,0°/o

VII

VIII

IX

7,8

® 05 t> I> rH CO 1C lO CO CO CD

IX

XII

05 OJ 05    05 00

© tó © © oo

7,7o/o

6,4

6,5

5,3

6,1

5,4

Z cyfr tych wyciągamy: zmniejszanie się opadu w styczniu od morza ku obszarowi typu III a z powolnym wzrostem ku górom, prawie równy opad w lutym, podobny jak w styczniu ruch opadu w marcu, mały opad nad morzem w kwietniu a prawie równy w pozostałej części dorzecza, prawie równy opad w maju, z wyjątkiem w typie II a, stały wzrost opadu od morza ku górom (pomijając obszary przejściowe) w miesiącach czerwcu i lipcu, naodwrót pomniejszanie się opadu w tym kierunku w sierpniu, prawie równy opad we wrześniu, pomniejszanie się opadu ku południowi w trzech ostatnich miesiącach.

W typie bałtyckim wynosi amplituda roczna 8°/0, w typie nizinnym 9°/o, w typie wyżynno-podgórskim 12,2%, w typie górskim ll,3°/o rocznej sumy opadów. Potwierdza się zatem spostrzeżenie o wzroście amplitudy opadowej w miarę, jak się posuwamy ku południowi, może lepiej ku południowemu wschodowi. Typ wy-żynno-podgórski jednak wykazuje amplitudę największą zapewne ze względu na dość dużą ilość stacyj wysuniętych dalej ku wschodowi. W tym razie zatem możemy mówić o wpływie kontynen-talizmu.

Zachodzi jeszcze pytanie, jak się układa opad w dorzeczu Wisły według pór roku. Pouczy nas w tym względzie znowu tablica II. Obliczono tam opad dla każdej pory roku, ale w stosunku procentowym do średniej rocznej. Z tej tablicy wynika, że najmniejszy opad jest w zimie i waha się od 10 do 21°/o średniej sumy rocznej. Opad na wiosnę waha się od 21 do 27°/o, na opad w lecie przypada od 33 do 45°/o, opad w jesieni osiąga 19 do 24°/o

rH

-a

średniej sumy rocznej. Zależnie od położenia każda z pór roku wykazuje pewne znamienne cechy. Tak więc nad morzem i w górach jesień jest prawie równa lub nawet wyższa od wiosny. Wszędzie indziej wiosna ma przewagę nad jesienią o kilka °/o. Ku południowi wzrasta ilość opadów w lecie, ale powiększa się także, choć nieznacznie, w zimie. Wszystkie zjawiska, któreśmy już omówili przy sposobności interpretowania średniej rocznej amplitudy, wchodzą tu w grę, a przedewszystkiem oddalenie od morza. Natomiast mniej się uwydatnia, być może z powodu szczególnego kształtu dorzecza Wisły, wydłużonego w kierunku południkowym, wpływ wschodniego kontynentalizmu, albo wpływ rosnącej ku południowi wysokości.

Rozkład opadu według pór roku kryje w sobie podwójne błędy i jako średnia i jako wartość stosunkowa. Z tej przyczyny raczej przedstawienie opadów według miesięcy odpowiada istocie rzeczy. Ale obrazy niektórych miesięcy są tak podobne do obrazów opadu w miesiącach innych, że z tego conajmniej względu poprzestać musimy na przedstawieniu opadów w miesiącach najważniejszych. Temi miesięcami są luty i lipiec.

Stosunki w lutym (rys. 23) kształtują się tak, że w przeszło 80°/o dorzecza Wisły opad jest nader mały. Wynosi bowiem od 15—35 mm. Szczególnie niski jest w dolinie i delcie Wisły, co się zaznacza również w średniej rocznej. Gromadzi się opad w tym miesiącu na ważniejszych wzniesieniach, czy pojeziernych czy wyżynnych, ale nadewszystko w Karpatach. Tu Beskid Wysoki, Tatry, Beskid nad Sanem mają nawet ponad 55 mm opadu. Opad w górach występuje w zimie z reguły w postaci śniegu. Z tego powodu ma on szczególne znaczenie w hydrografji Wisły. Rozstrzyga bowiem o wezbraniach wiosennych. Nadto jako woda podziemna przyczynia się potem do podtrzymywania zasobów wody w letniej połowie roku.

Opad w lipcu (rys. 24) nietylko przewyższa opady w lutym pod względem swej wysokości, lecz także w rozmieszczeniu swem wykazuje charakterystyczne cechy. Prawie w połowie dorzecza Wisły opad ten jest wyższy od 95 mm i pokrywa południową część dorzecza. Możemy też słusznie podzielić dorzecze Wisły na część południową bogatą w opady i część północną 6 małych opadach. Północna część dorzecza (na północ od Warszawy) wykazuje w tym miesiącu dosyć słabe uposażenie w opad. Występują wprawdzie jako nieznaczni pomnożyciele opadu pojezierza, ale dolina Wisły jest znowu krainą stosunkowo suchą.

Wyjaśnienie roli doliny dolnej Wisły w rozkładzie opadów oraz roli Karpat będzie zawsze należało do głównych zadań wszelkich

oc

■*'\G

irak

Opady w lutym

J*

yj

Z*

Cf

îjk:

□    15 -25 mm

□    25-35 •• ED 35- 45 -ES3 45-55 ’•

>    55    ’>

Buogdsî

: ;Qiaw5t.o)<X\

•r^ <'

•>.

'ar^i.awa .

2!

Brkesy^

.°2

P-

H-

.c

V,

’akôw.

ËSrjé

• v.

xr

3SÎ

rT*i&

■‘♦S

53

ss^^tćii; :ST;

4SsW^-

•sHÉ

Rys. 23.

dociekań hydrograficznych. Podczas gdy Karpaty występują znowu jako główny dostarczyciel wody dla Wisły w lipcu, a nawet w lutym, a więc w dwóch miesiącach skrajnych, to natomiast dolina dolnej Wisły przyczynia się bardzo mało do powiększenia zasobów wody w Wiśle. Jest ona jakby gąbką, która nadmiar wody przyjmuje i odprowadza do morza.

Z załączonej mapki (rys. 24) jest również widocznem, że letnie zlewy osiągają najwyższy swój stan w Beskidzie Wysokim i w Tatrach (ponad 150 mm) i z tego powodu rzeki wypływające z tych gór

—;y.

:7w

⁷V-P

*wł

Opady w lipcu.

Rn

Jjjł

iŻ5_

v£

V.

/'

Bi

12 C2 •

•Białystok • •

GD 65-75 mm. O 75-85 » CD 85-95 ., GD 95-105 •• E3 105-125 .. m 125-150 m > 150

C,<

<;

%W\śk»>~r

; :/WarsSay

TjrAsć

£L

\ULć)dz\':'-

■------ o ,    >

95

v. : \

.V

\

V;

1051

Yi

iï

i-

#5*

ffr-ffi/fftfi

fc:

£•<;

i:.'.- ”*' ;

;qw;

125'-

Pi

Si

150

...i

12!

ISO]

nr

Rys. 24.

rozstrzygać będą zawsze o gospodarce wodnej w miesiącu najcieplejszym. Tymczasem w rozlewach wiosennych udział brać będą wszystkie dopływy karpackie Wisły.

Należy jeszcze zbadać, o ile przedstawiony przez nas ruch opadu w ciągu roku różni się od średniej wieloletniej. Porównajmy np. trzy stacje, jak Chojnice w dorzeczu Wisły dolnej, Warszawa w dorzeczu środkowem i Kraków w dorzeczu górnem z obserwacjami długoletniemu

Różnica . + 0.1    —0,5    —0,2    4-1,0    -(-2,3

-1,5

Chojnice

1851—1900

1896-1910

t-H O

^ co" co"

oi

4i to H

00 co co co"

<1 05 ^ to to 4

tH CD

Chojnice

VII

VIII

IX

XI

XII

1851—1900 1896-1910 Różnica .

CD CD,

co co"

t—i tH

I—»■ I—*■

to to

OT 05

CO CD GO t>

-s

07

00 05

6,7%

6,8%

7,5

6,8

0,0    —0,1    —0,7    —1,8    4-0,8

0,0

Warszawa

1851—1910

1896—1910

00 t> LO to"

_ CO CD

io" 4

OT 05 g

ot 4 ~

oo

> CD GO

®~

T-I 00

4 os" oo"

H LO > ©f 03

Różnica .

0,1    -0,7    —0,9    +1,6    —0,3    +0,4

Warszawa

VII

VIII

IX

XI

XII

i-i CD LO 05 00 00 rH i—l

M. M.

CD CD h-L l-t

O O

H-A M-

-a co ot

s-

LO ©

<m" <n"

T—I TH

05 00 05 io

t-h CO t>"

6,5%    6,5%

7,1

6,6

Różnica . 4 3,8    —0,5    —1,6    —2,5 f 0,6    +0,1

Kraków

1851-1910

1896—1910

05 t>

co" CO

Ot OT Q

wio H

rH CO

CO < <1 CO

VI

18,7

Różnica . — 0,2

Kraków

VII

0,0 I- 0,1    + 0,5    — 2,2

VIII

IX

XI

1851—1910    14,9% 13,0%

1896-1910    19,2    13,2

CO LO

go" go"

O-

tH

t> CO"

OT OT i-*. 05

Ol pi ><! O OT HH O

c>

Różnica. +4,7    +0,2    —0,1    -1,6    —0,5    -0,4

Porównanie wykazuje, że naogół typ stacji, do któregośmy przedtem zaliczyli wspomniane miejscowości, utrzymuje się. Tylko Warszawa w długoleciu upodabnia się w jesieni i pod zimę raczej do typu III b. Najczęstsze różnice i odchylenia średnich miesięcznych 15-letnich od średnich wieloletnich zdarzają się w miesiącach kwietniu i maju, wrześniu i październiku. Są to jak widzimy, miesiące pod tym względem krytyczne, najbardziej zmienne. O ile zaś możemy się spodziewać zmian większych w lipcu czy sierpniu w Warszawie i Krakowie, to bliżej morza opad w tych miesiącach mało się zmienia. Ilościowo największe zmiany in plus zachodzą w oma-wianem 15-leciu w Krakowie, natomiast zmiany z miesiąca na miesiąc w Warszawie i Chojnicach omal się wyrównują. Zatem obraz opadów, uzyskany na podstawie średnich miesięcznych z 15-lecia, zgadza się w ogólnych zarysach z obrazem, jaki uzyskaćby można było na podstawie obserwacyj wieloletnich.

Ogólny wniosek, jaki z powyższych rozważań wysnuć można, będzie taki. Według miesięcznych sum opadowych sadząc, całe bez wyjątku dorzecze Wisły leży w rejonie deszczów letnich, czyli deszczów cyklonalnych. Atoli okolice przymorskie i górskie wykazują małą skłonność do opadów w porze zimowej (por. odpowiednie cyfry procentowe str. 116). Odchylenie to od rodzaju opadu lądowego jest największe w pobliżu morza (od 17 do 21 % sumy rocznej w zimie), mniejsze w górach (od 14 do 17% sumy rocznej w zimie). W każdym razie nie psuje ono dosyć jednolitego sposobu zjawiania się opadu na omawianym obszarze.

Ale wniosek powyższy wymagać będzie pewnej modyfikacji, gdy, abstrahując od wysokości opadu w każdym miesiącu, uwzględnimy tylko sam fakt pojawiania się opadu w danej chwili, czyli gdy weźmiemy pod uwagę ilość dni z opadem i częstość opadu.

W związku z rozmieszczeniem opadu w ciągu roku, co jest niemniej ważne w naszych dociekaniach, jak przedstawienie rozmieszczenia opadów w dorzeczu Wisły na podstawie średnich rocznych, omówić jeszcze należy choćby w skróceniu sprawę częstości i gęstości opadu, oraz jego średniego nasilenia. Niestety materjał, jakim w tych wypadkach rozporządzamy, jest jeszcze szczuplejszy niż przy średnich sumach miesięcznych. Zależy on bowiem jeszcze w wyższym stopniu od sumienności obserwatora, na co poprzednio zwróciliśmy już uwagę. Z tego powodu wszelkie obserwacje mniej pewne musiały zgóry być wyeliminowane.

Ilość dni z opadem służy zwykle do scharakteryzowania t. zw. częstości opadu. Wahania tych wielkości są tak z roku na rok jak i z miesiąca na miesiąc małe, w każdym razie mniejsze, aniżeli wahania sum opadowych.

Ale z tego właśnie powodu, że różnice są małe, trzeba, być może, dłuższego niż 15-letni okresu, aby je ustalić. Przeszkadza tu również niejednakowa ilość dni w miesiącach, co szczególnie w lutym daje się we znaki. W tych więc warunkach nasze wnioski będą posiadały wartość względną.

Przypatrując się rocznym sumom ilości dni opadowych, zestawionym w tablicy III, nie trudno zauważyć, że sumy roczne w pobliżu morza i w górach są wyższe aniżeli w środkowej części dorzecza Wisły. Więc z 5 stacyj nadmorskich otrzymamy średnią 178 dni z opadem (por. str. 114), z 5 stacyj w środkowej części dorzecza otrzymujemy 163 dni, z 4 stacyj położonych w górach

aż 187 dni z opadem. Na podstawie ilości dni z opadem sądząc, mamy zatem trzy typy opadów : przymorski, środkowy (nizinno-wy-żynny i górski. Na tę trójdzielność w rozkładzie zjawisk opadowych niejednokrotnie już zwracaliśmy uwagę (str. 113). Jest ona wynikiem trzech geograficznie wyróżniających się od siebie obszarów. W obszarze nadmorskim działa morze, w obszarze środkowym zaznacza się oddalenie od morza’ a więc wpływ lądu, w obszarze górskim oprócz tej przyczyny zjawia się jeszcze wysokość, jako czynnik pierwszorzędny.

W obszarze przymorskim (mniej więcej po Bydgoszcz) zdarza się maximum ilości dni z opadem w miesiącach styczniu lub grudniu, minimum zaś w czerwcu. Jest to zjawisko niezwykle znamienne dla tego obszaru. Znajdujemy się tu bowiem w obszarze ze skłonnością do deszczów zimowych (por. str. 115), więc o typie zbliżonym do typu oceanicznego, lepiej do typu deszczów nadbrzeżnych (przymorskich) strefy umiarkowanej¹). Na zimę przypada największa ilość dni z opadem (od 45—52), podczas gdy najmniejsza ilość zdarza się w jesieni lub w lecie. W następstwie takiego stanu rzeczy wykazuje zimowa połowa roku daleko częstsze deszcze aniżeli połowa latowa.

O ile zatem możemy mówić o wpływie morza na rozmieszczenie opadów, to opieramy się tu przedewszystkiem na owej przewadze ilościowej (gdy chodzi o częstość opadu), jaką posiada zima nad innemi porami roku na szerokim obszarze pojeziernym. Dalej prawdopodobnie wpływ morza nie sięga. Czy więc słusznym jest wniosek poprzedni (str. 121), że dorzecze Wisły leży w całości w obrębie deszczów letnich? Nie. Dorzecze Wisły znajduje się wprawdzie w rejonie deszczów letnich, ale tylko ilościowo (gdy chodzi o sumę opadów). Natomiast jakościowo biorąc (t. zn. gdy chodzi o porę zjawiania się deszczów), północna (pojezierna) część dorzecza leży w pasie deszczów zimowych. W tym pasie zachodzi też owo ciekawe zjawisko, że minimum opadu schodzi się z maximum ilości dni z opadem.

Jest tylko kwestją, czy ów, na podstawie częstości opadów wyróżniony obszar deszczów zimowych, należy zaliczyć co do powstania do deszczów cyklonalnych, czy też do deszczów innego rodzaju. Otóż, zdaniem naszem, deszcze zimowe przymorskie wymagają osobnego zbadania. W każdym razie bylibyśmy skłonni uważać je raczej za deszcze powstające przy zetknięciu się powietrza, przy-

') Hann-Siiring: Lehrbuch der Meteorologie.... j. w. str. 366.

chodzącego z nad morza, z powierzchnią lądową oziębioną, ale do tego jeszcze podnoszącą się.

Ku południowi te stosunki ulegają coraz wyraźniejszym zmianom. Mianowicie maximum ilości dni z opadem trafia się w miesiącach od maja do lipca, minimum przypada na miesiące wiosenne lub jesienne. Powoli przewaga opadów przenosi się na lato i na porę latową. Minimum towarzyszy raczej jesieni. Ten typ opadowy zaznacza się jednak dopiero w górach z całą wyrazistością. Tu mamy największą ilość dni z opadem w lecie, najmniejszą w jesieni. Opad w latowej połowie roku jest stale częstszy niż w połowie zimowej.

Zatem przewaga letnich deszczów nad innemi utrwala się. Największy opad schodzi się z największą ilością dni z opadem w porze letniej. Pewna niezgodność panuje tylko w zakresie najniższych opadów (zima) i najmniejszej ilości dni z opadem (jesień).

Tu spotykamy się z bardzo słabo wyrażającą się skłonnością do deszczów zimowych w górach, — zjawisko znane i zbadane w górach średnich niemieckich¹).

Pozatem można zauważyć, iż w całem dorzeczu ilość dni z opadem na wiosnę jest stale wyższa od ilości dni z opadem w jesieni. Na tej więc podstawie można mówić raczej o skłonności do suchych jesieni, aniżeli do suchych wiosen w dorzeczu Wisły.

Gęstość opadu, obliczona dla tych samych stacyj* (tabl. IV), potwierdza tylko wnioski poprzednie. Wybitne minimum gęstości przypada na styczeń lub luty, rzadziej na październik, maximum na lipiec, rzadziej na czerwiec. Odbywa się także stopniowy wzrost gęstości maksymalnej od morza ku górom.

Tymczasem gęstość minimalna utrzymuje się na poziomie mniej więcej równym. Ciekawe, że wiosna i jesień prawie się równoważą. Ale jesień nad morzem i w górach posiada w każdym razie większą gęstość aniżeli w środkowej części dorzecza Wisły. Tern się tłumaczy większa wydajność opadowa deszczów latowych i jesiennych w gór-nem dorzeczu Wisły, niż w środkowem i dolnem.

W bezpośrednim związku z gęstością pozostają najwyższe średnie opady (por. tabl. V) w ciągu 24 godzin. Zaznajomienie się z tern zjawiskiem daje odpowiedź na pytanie, jakiego maxymai-nego opadu można się spodziewać w dorzeczu Wisły w ciągu doby. Zgodnie z ogólnym charakterem klimatycznym omawianego obszaru, największe maxima spotykamy w górach, potem nad morzem, najmniejsze w środku dorzecza. Wartości te wahają się średnio w mie-

Owa zgodność ruchu najwyższych opadów ze średniemi mie-sięcznemi sumami opadowemi wskazuje wyraźnie na wybitny wpływ obfitszych opadów (co do powstania przeważnie cyklonalnych) na sumę miesięczną. Opad częsty ale mały nie zaznaczy się tak dobitnie w sumie miesięcznej, co opad rzadki ale ilościowo obfity.

siącu od 4,3 mm (Dublany w styczniu) do 45,4 mm (Kraków w lipcu). Największe maxima przypadają bez wyjątku na lipiec, najmniejsze na styczeń lub luty. Od tych miesięcy ku lipcowi owe maxima stale rosną. Już w maju przekraczają we wszystkich stacjach 15 mm i utrzymują się w tej wysokości przez czerwiec, lipiec i sierpień. W górach nawet jeszcze we wrześniu i październiku przewyższają tę normę.

Moźnaby tu odrazu przystąpić do charakterystyki opadu w przeciągu krótkich okresów i do wzmianek o opadach bezwzględnie największych. Atoli pod tym względem materjał, którym rozporządzamy, okazuje się niewystarczającym, zwłaszcza gdy chcielibyśmy rzecz rozpatrywać w całem dorzeczu. Powtóre zjawiska te, jako specjalne, powinny być rozważane raczej osobno. Wchodzą bowiem bezpośrednio w zakres fizyki opadu.

Więcej nas obchodzi zagadnienie, ile opadu zdarza się w dorzeczu Wisły w postaci śniegu i jak opad ten geograficznie się zachowuje. Atoli kwestję tę odkładamy umyślnie do studjum osobnego.

Résumé.

LES PRÉCIPITATIONS ATMOSPHÉRIQUES DANS LE BASSIN DE

LA VISTULE

(AVEC LA CARTE PLUVIOMÉTRIQUE 1:2,500.000).

Le travail ci-joint a rapport à bassin de la Vistule et a pour but la facilitation des études hydrographiques sur la Vistule et ses affluents. Un pareil travail a été rédigé et publié en 1899 par Kremser dans le „Memel- Pregel- und Weichselstrom“. Il n’est plus actuel, mais de même défectueux dans la présentation des relations pluviométriques de la partie du bassin central et supérieur.

Autres travaux sont basés aussi sur une matière hors d’usage, encore d’autres ont rapport seulement à quelques parties du bassin de la Vistule (page 90—93). Cet ouvrage traite de l’époque de 1896—1910.

Les chiffres usés dans le travail proviennent de trois sources, nommées à la page 90—91. La valeur des donnés pluviométriques n’est pas uniforme. Trois systèmes d’observation et de publication y ont été usés, employés par l'Institut Météorologique d’Etat à Berlin pour la partie basse de la Vistule, par le Bureau Hydrographique à Vienne pour la partie supérieure du bassin et par des personnes privées pour la partie centrale. L’impossibilité de se servir des manuscrits et le manque d’observations journalières, publiées in extenso seulement pour une petite quantité de stations, rendit plus difficile, dans un degré supérieur, un contrôle des donnés. Outre cela il faut nommer la distribution disproportionnelle des stations dans le bassin qui était peu favorable à l’ouvrage.

Considérant seulement les stations avec des observations faites pendant 5 années, il y avait pour le bassin:

supérieur de la Vistule 4*7 stations sur 1000 km2 central

0-9

bas

4-5

„    1000    „

„    1000    „

Une comparaison des notes ombroinétriques dans les mois d’été, avec les notes obtenues à l’aide d’ombrographes, démontre en quelques cas (Lutowiska, Bydgoszcz) que les précipitations mesurées avec l’ombro-mètre sont constamment plus hautes que les précipitations obtenues dans le même lieu par les ombrographes. Mais, en général, on peut accepter que

Ayant contrôlé la matière et la réduction faite on a obtenu 106 stations de 15 années et 325 stations de 5 à 14 années (v. tabl. I et II). Sur cette base on a compilé une carte des précipitations en échelle 1 : 2,500.000.

les résultats donnés dans les publications sont plutôt trop grand que trop petits.

La carte des précipitations est à peu près un reflet de la carte hypsométrique. En général, nous avons les plus grandes précipitations (au-dessus de 800 mm) dans les Carpathes et dans les Sous-Carpathes, les moyennes (600—800 mm) dans les vallées et bassins fermés des Carpathes, de même sur les plateaux et sur les croupes lacustres, les plus petites (400—600 mm) sur le reste de la Pologne. Les plus basses précipitations se présentent dans la vallée basse et en certaine part aussi dans la partie centrale de la Vistule. Le terrain des précipitations les plus basses est marqué par la courbe hypsométrique de 100 m. Il y a dans les sommes annuelles très peu des précipitations, mais aussi la quantité des jours des précipitations est très petite. Hellmann expliqua ce phénomène par la situation dans l’ombrage du haut plateau de la Poméranie. Mais cette explication n’est pas suffisante. Le terrain des précipitations les moindres ne s’étale pas seulement dans la vallée basse de la Vistule, mais aussi sur la Noteć, sur la Warta et sur la Vistule centrale (à l’embouchure du Bug dans la Vistule). Gorczyński explique ce phénomène en disant que la vallée de la Vistule basse est plus rarement visitée par les dépressions atmosphériques que les régions voisines. Mais cette explication ne suffit pas pour les terrains sur la Noteć, sur la Warta et sur la Vistule centrale où les dépressions atmosphériques sont très frequentes. Alors vraisemblablement le terrain plat opère ici dans sa manière propre, n’opposant pas d’obstacles suffisants aux courants aériens. Ces courants passent vite par le pays-bas, poussés par les vents du secteur occidental.

Le terrain des précipitations les plus basses dans le bassin de la Vistule est un terrain passif sous rapport hydrographiqne. Il lui tombe en partage 7 % du bassin total de la Vistule.

Les plus hautes précipitations dans le bassin ont les Carpathes. L’isohyète 800 mm prend la direction des chaînes des Carpathes et l’iso-hyète 1000 mm comprend, avec de petites exceptions, tous les sommets des Carpathes, élevés au delà de 800 m. Mais le Haut-Beskid et le Tatra ont plus des précipitations que le Bas-Beskid situé plus à l’orient. La Vistule prend la plus grande quantité d’eau des Carpathes. Ses principaux et jaillissants affluents se trouvent ici. Le terrain des plus grandes précipitations comprend quand même seulement 8% du bassin.

Les plateaux et les croupes lacustres forment le deuxième et le troisième terrain, renforçant la Vistule. Nous y trouvons les précipitations d’entre 600—800 mm. La distribution des précipitations reste ici dans une dépendance immédiate des détails du relief du terrain. En général, même de petits coteaux du terrain causent déjà une augmentation des précipitations atmosphériques comme le démontre la carte. Il tombe en partage pour ces degrés 27% du bassin.

En outre, sur le terrain contenant plus de la moitié (57%) de superficie du bassin entier règne une uniformité qui a la même hauteur de précipitations 500—600 mm.

L’observation de l’influence de la hauteur pour la distribution des précipitations prouve que malgré le rôle sérieux de la hauteur dans la distribution des précipitations, l’exposition et la topographie ont quand même, dans la distribution, une importance du premier ordre. De là vient que la vallée du Haut-Poprad située dans l’ombrage de Tatra, a plus basses précipitations qu’on pourrait attendre de la hauteur des stations y situées. Les considérations sur l’influence de la hauteur pour la distribution des précipitations doivent se faire dans une direction plus détaillée. On l’a obtenu, en traçant un profil topographique et un profil des précipitations (pluviométrique) pour les sources de la Vistule (fig. 21). En comparant ces deux profils, on a vu que sur les côtes du Haut-Beskid les précipitations montent le plus intensivement jusqu’ à la hauteur de 450 m (voir page 108 — 109), c’est-à-dire à peu près à cette hauteur, dans laquelle commence le changement caractéristique dans le profil topographique des pentes du Beskid. Les précipitations montent vers le haut beaucoup plus lentement.

Les sommes annuelles se tiennent dans les limites de 226 mm sur la Basse-Vistule et 1880 mm dans le Haut-Beskid. Les changements des précipitations d’une année à l’autre se passent entre 10*3 % et 29*4 °/o des sommes annuelles. Mais les changements des précipitations ont 5—16% de moyenne tous les 15 ans. Dans les années de 1861—1910 ces changements ont compris pour Varsovie 13*2 %, c’est-à-dire que la période de 15 ans, choisie par nous, n’est pas autre que celle de 50 ans.

La moyenne mensuelle de 15 années, faite pour les 106 stations, a donné la base pour la caractéristique du mouvement annuel des précipitations dans la bassin de la Vistule. La ligne courbée de ce mouvement démontre (fig. 22) une élévation constante des précipitations de janvier ou de février, quand nous notons le minimum principal, jusqu’au juillet, quand il y a le maximum principal des précipitations. Le minimum moyen mensuel comprenait à période traitée 18 mm, maximum 203 mm, l’amplitude moyenne annuelle avait 7—16% de la somme anuelle moyenne. L’amplitude s’augmente de la source de la Vistule à mesure que nous nous éloignons de la mer et approchons des Carpathes.

Sur la base des mouvements des précipitations nous pouvons fixer quelques types (4) des précipitations dans le bassin de la Vistule, ce qu’on peut voir des chiffres placés ci haut (voir pag. 116 et fig. 22).

Nous avons donc un type baltique (I), dans lequel le maximum des précipitations tombe au mois d’août; le type de la plaine Ha et IIb, dans lequel le maximum principal des précipitations est au mois de juillet; mais il y a des maximum de second ordre au mois de novembre et au mois de mai, et des minimum principaux au nois de février, le type du haut plateau (III) avec le maximum au nois de juillet et minimum au janvier et le type montagneux (IV) avec la maximum au mois de juillet, mais le minimum au février.

Quand nous placerons les précipitations selon les saisons de l’année, nous aurons en hiver (voir tableau II) 10—21% du total moyen annuel des précipitations, au printemps 21—27 %, en été 33—45% et en automme 19—24%. L’automne a toujours de supériorité sur le printemps, excepté à la mer et dans les montagnes, où les précipitations sont presque les mêmes ou supérieures qu’au printemps.

On a observé à part les proportions des précipitations dans des mois éminents sous le rapport de quantité des précipitations au mois de février (fig. 23) et de juillet (fig. 24). On a aussi comparé ces moyennes de 15 ans avec les moyennes de beaucoup d’années à Chojnice, à Varsovie, à Cracovie, et on a conclu que les moyennes sont d’accord, en général, avec les moyennes de 15 ans.

En jugeant après les résultats des précipitations mensuelles on voit que le bassin de la Vistule tout entier, sans exception, est situé das le rayon des pluies estivales (cyclonales). Mais la région maritime démontre faiblement une tendance marquée aux pluies hivernales. Nous pouvons observer cette tendance sur la base des quantités des jours avec la pluie (comp. le tableau III), duquel suit que l-o les sommes annuelles des jours avec la pluie sont plus élevés près de la mer (178 jours) comme dans la partie centrale du bassin (163) et que 2-o il y a en hiver le plus grand nombre de jours avec la pluie, pendant que le moindre nombre tombe sur l’automne ou sur l’été. Dans le Sud le maximum des jours des précipitations arrive au mois d’été et le minimum au printemps et en automne.

Après le nombre des jours avec la pluie nous pouvons diviser le bassin de la Vistule en trois régions. La région maritime et montagneuse (187 jours avec la pluie) démontre un plus grand nombre des précipitations que la partie centrale. Dans le bassin entier le nombre des jours avec la pluie au printemps est constamment plus grand qu’en automne. Appuyé sur cette base, nous pouvons parler de la tendance plutôt aux automnes secs qu’aux printemps secs dans le bassin de la Vistule.

En outre, on a calculé la densité des précipitations (tableau IV) et des pluies les plus grandes (tableau V) en chaque mois. Elles confirment les résultats, obtenus auparavant.

Pokłosie geograficzne.

TABLICE.

Uwagi

(Obserwacje jednoroczne, niezwiązane w redukcji pominięto)

1903 niezup.

1901 niezup.

1909,1910 op. 1896,1897 op.

1906 niezup.

1909 op.

1897 niezup.

05    "l !fo«łS

SnjpaAY oubu I -oi[op tfaąnpaa

[] BuBAtojjnp ® -0JZ qn{ BtrjBia -jou Biupa.ic;

05

^ (dnzaruBtapoJH 9ISBJMBU Ml) 2    }tOBM.J8SqO

W ł«I z unip9J§

IlOEM.

-J8SQ0 m PÇ0IX

2*), 20

co

oTcTcm

N^lOOOrtOOł 1005|>05 05tHh^C5 lOtOtOrHCOtOtOtO

o o

CM CM

COCOO 005CO    50 05

>■< IM CM >«|

O50 50 50OO Oj >1 ł~| CM Oj__

th aj'co 57    wh® 05 os’cS’oT oo 'oo 'rHobaw®

05tO O tO 05 rH Tjł rH 05 05 05 05 0p Cr CD tO CM O rH CO CO CO COrHlOtOlOrHCOlOtO->HtOtOlOtOtO

Snco® ®    ^ oo to cm co c2 t2 ^ oo ⁵⁰ œ g g co ^ §

to

w

to to rH

05

CO,

05

CO

to to

tO lO tO »o

iOIOOOiOIOh^^CO IO

H H HHHrH H rH

05 05

rH COt-OlOCOOlOlC(MCO rH rH rH t—H tH rH rH rH rH

CO 00 CO 00

10

<3

Pu

HH

Lata obserwacji

<5

1896-1910

1896-1910

1896—1901, 1906, 1908 1896-1910

1896— 1910

1897— 1910

1896—1902,1904—1910 1896—1903, 1905, 1907—1910 1896—1910

1898— 1906 1901, 1903—1910 1896, 1898—1901, 1904,

1906, 1908—1910 1896—1906,1909—1910 1896-1902 1901-1910 1896—1910 1905—1910 1901—1910 1896—1910 1896—1910

1896—1900,1902—1908 1896—1908 1904, 1906-1910 1896-1903

1896—1897,1899—1902 1901—1902,1905—1910 1896—1910

Pi

PP

■f.

cc

►o

Dorzecze bliższe

Motława

Wisła

Motława-Radunia

Wisła

Motława-Radunia Wisła — delta Motława-Radunia Motława-Radunia

Motława

Motława-Radunia

Motława-Radunia

Motława-Radunia

Motława-Radunia

Nogat

Motława

Wierzyca

Motława

W isła-Tiege- d elta

Narew-Bóbr

Wierzyca

Czarna woda

Wisła

Wierzyca

Wierzyca

Brda

Wierzyca

Nogat

Pi

©*

tu -d ⁻u

Ul Ml pg05l0SiSA\.

NOMNOOrtON CO rH CO ■rH tH CO 05

T-H    t-H    04    t-H

lOOOO lOWOt>*LOCOiOt>U5lOOCOI>lO(M 3 HCOI>    l>    o l>    05    ^ CO lO    04 CO CO ^ ^    tH 5a

Ol W H    04    H H    H H H r-1 tHHtH

■cc

Ph

Spółrzędne geograficzne

dług. wsch.

od

Greenwich

szer. pn.

54°27'    18°21'

23    18    36

22    18    28

21    18    40

20    18    12

20    19    8

19    18    24

18    18    32

•o

00 05 <N 1-1 CO T-t rH 05 I> 00 O O 05 05 CM 3 tH CO 05 (M    T-l tO r^ rH 00 CO 00

M

05 ^ 00 t>

^HOJIO

00 00 00 Cr 00 05 00 00 00 05 CM Cr I> 00 00 00 t> 00 05 P

HrHrlH HHrHHHTHWHrHHHrHrłrlTH ^

co to to oo    co 05 o

HHHH    T—t i—ł rH

OOOOOOOOCrÇOtOrtfrHCMCMCM

.a?

TABLICA I.

Nazwa stacji

Kolonja Wrzeszcz II Kokoszki Gdańsk (pompa) Kartuzy Steegen Przyjaźń Bąkowo

Herzberg

Hopowo

Stegwałd

Stężyce

Szymbark

Zeyer

Trąbki Wielkie

Nowy wiec

Gołębie

Nytych

Rothebude

Kościerzyna

Lipusz

Tczew

Modrowhorst Neuguth Suminy Nowe Polaszki Malbork

*] Cyfra pochyła ozn

T-tCMOOrHtOCOCrQO

05 O rH CM    co rH to co fr oo 05 o-r-< cm co rH to co i>

tH rH rH    rH r-H rH tH rH rH rH (M 04 04 04 Ol 04 04 04

OS O 05 HO

C> O 00 05 °6 Cs'oo tCopoo oi oa uo    ho Hi >* oi

632

[670]

[525]

[581]

[576]

[481]

[451]

[513]

[524]

[507]

[591]

Cl H 05 CO Dl O CD CO lO

585

569

495

OlOO

rH rH

1896-1910

1896-1900

1896—1901,1904—1906,

1910

1903 niezup. 1903 niezup.

47

87, 28

48

(628)

(507)

[503]

[577]

[540]

[542]

CO <M 05 <M TH 00 t> CO CD OlOHN CD lO

t}4 lO lO »D> CD

lO CD

540

546

1899,1910 op.

1904 op.

79, 28 65, 62

[585]

[550]

560

533

505

O 05 05 HO I> l>

tCocTocTOO 05 Os    °0

oa Ol Mi t>. tN.    <m

541

[544]

[537]

[586]

[528]

[614]

[580]

[589]

610

588

560

533

505

541

581

520

592

525

623

566

554

OJ OJt>050Q lOiOOJO OJ O OJ OJ LO iO LO LO O

rH rH    rH    rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

1905—1910 1900, 1904—1906, 1908—1910

1896— 1900,1903—1905, 1907—1910

1897— 1907

1898— 1900, 1902—1905 1896—1900, 1902—1905 1901-1910

1898— 1899,1903-1905,

1907— 1910 1896—1910

1896— 1910

1897— 1898, 1901—1910 1896—1900,1904—1905,

1908— 1910

1896—1903,1905—1906,

1909— 1910

1899— 1905,1907—1908,

1910

00 CO

O OJ rH LO rH rH rH

1896—1907

1899— 1910 1896—1910 1896—1910 1896—1910

1896— 1910 1896, 1898—1906 1902, 1904—1910 1905—1910

1900— 1904, 1906—1910

1897— 1908 1896-1897, 1899, 1902—1905, 1907—1910 1900—1904

Narew—Bóbr

Brda

Brda

Narew—Bóbr Brda

Wierzyca

Wisła Wierzyca Drwęca Wierzyca Narew—Bóbr

Drwęca

Brda

Wierzyca

Drwęca

Narew—Pissa

Czarna woda

Narew—Bóbr Czarna woda Drwęca Wierzyca Wierzyca Stary Nogat Drwęca Narew—Bóbr Narew—Bóbr Czarna woda Narew—Pissa Narew—Pissa

Narew—Biebrza

lH i—I    rH r™ł rH    rH    ,—1    i—l    i-H t-H tH i—I    t—f    y—t i-H    t—I    t-H t-H t-H tH tH rH    t—ł r-l rH i-H

O T-l r4H 05 05 Ol 05 00 Ol Ol CO CO 00 CO HO O CD ^COOOOOlOlTHrlOMO 00 OT tH rr 1-1 r-( CO ^ T-<    ■<#    HO CO OltH    00 HO-M CO Ol ■># Ol CO HO

Oat>[>    Ol?-    00    0000050001    OS C~ 00 05    1-H    00    Ol l> 05 00 00 05 05 Ol Ol 00 Ol T-l    Ol

Ol rH tH    Cl rH    rH    rH rH rH rH OJ    rH rH rH rH    OJ    rH    OJ n rH rH rH rH rH OJ OJ rH OJ OJ    OJ

54° 2'

53° 58'

£§ SSiOkcS IoÎoÎoÎd Ira lo    ■ 5$ ;

Margrabowa Reinwasser Dunaj ki

Rogowszczyzna Borowy młyn

Starogard

Garc Mały

Cis

Hoffnungskrug

Pelplin

Ranty

Morąg

Małe Chełmy Wirty

Zółp

Szymonki

Kónigswiese

Czerwonki

Kosobudy

Gergeny

Czarny las

Gniew

Rodowo

Haack

Ełk

Borzymie -Pollum Klaussen Mikołajki

Białobrzegi

O] Ol CO COCO CO OT CO CO CO CO OT Ęi 53    5?    ^3 ^Th^H^^lOloSSîioîoiO HO

Uwagi (Obserwacje jednoroczne, niezwiązane w redukcji pominięto)

1902, 1907 niezup.

1899 niezup.

: •] uobjs SnjpaÂi. oubu -oi^op ito^npaH §

98

78, 28 72,49

62, 48

08

86, 78

84. 62

08

96, 72 68, 72|

ToubIijH” I s !!!!!§§! 2|| |S| H||l|§||| l

(•dnzara Biupaię oisbiaybu a) ifoBAuasqo pq z BIUpOJS

522

584

496

487

584

580

607

530

608

(598)

511

611

586

Cg tH    ^    ço co O O?

to tj< S SSSœœ^ioioioio ^

IÎ0BAV

-josqo }b{ pçoji

T-t    lO C0 05 l£5 00 CO lO lO lO    l£5

tH    tH tH rH tH tH i-H tH    tH

I> 05

00 lO CO

tH t-i

CO lO

lO 05 IC CO »£5 HHH

CO t> l>

lO

Lata obserwacji

1896—1898, 1900, 1902, 1905-1910 1896-1910 1896—1907, 1910 1899—1910 1896-1910 1896—1903

1896—1906, 1908—1909 1896—1910 1896—1910 1896—1910

1896—1910

1901—1905, 1907—1908 1896, 1899-1900, 1905-1909 1901—1908 1896—1910 1896, 1898—1906, 1908-1910

1903- 1906, 1908, 1910 1896—1899. 1901—1902

1896— 1910

1897— 1898, 1901—1910 1896—1910 1896—1901 1896—1910

1904— 1905,1907—1910 1896—1898,1902—1905 1896, 1898—1900,

1907—1908, 1910 1896-1910

Dorzecze bliższe

Liwna

Brda

Wisła

Liwna

Brda

Narew—Omulew Narew—Pissa Brda Drwęca Narew—Pissa

Liwna

Narew—Omulew Narew—Bóbr

Wisła

Stary Nogat Brda

Czarna woda Drwęca Narew—Pissa Narew—Pissa Narew—Pissa Czarna woda Ossa Drwęca Montawa Ossa

Brda

■m ’d •« tu M. pçOJfOSX^

S    SgS    S

tH    HHHHHH HH tH    tH    HHHH H H    H

fe

“>®

SS

î&

dług. wsch.

po

Greenwich

CO t> D5 CO rH t-i O t* 00 CD CO 05 t—ł    lO lO IDlMCOUJiM

05    t> 00 00 00 © t-I C-05 i-l    C5 tH (N    00 00 t>    00 05 t-i tH <M 00 05 05 00 05    t>

▼H    HrirHHWWrHrlW    rH 04 C'I    ri HH    HHNOICvIHHHHH    iH

rH    050Qœ^HO^COI>    ïQ

G'!    h* kO Hü-^co <M CO 00 CO    rf

szer. pn.

53° 46'

CogcO CO CO CO CO CO CO CO CO 03 03 C?

Nazwa stacji

Prabuty

Brzecznica

Kurzybrak

Kwidzyna

Straż leśna

Klein Rauschken

Aweydy

Chojnice

Ostród

Krutyny

Rozajny

Jabłonki

Gorczyce

Nowe

Małe Nebrowo Kełpin

Stara rzeka

Rudzież

Jańsbork

Breitenheide

Biała

Osie

Stradómno Iława Warłubie Wielki Szynwałd

Tucholka

S S S CD © CO CO CO CO CO Sgg rM 05 CO ^ JO CO 00 05 O 05 Ç0 ^

98‘81 08 ‘99

97

80

86

84

84

99 ⁽08 96 ‘f8

84

1897 niezup.

1908-1910 op.

1907 niezup.

oś § î§ OŚ

96 ‘8U

118,97

103

118

116

66,86

118,97

>H >H

113

116

Crj Co >H

¹

) Hann-Siiring: Lehrbuch der Meteorologie... j. w. str. 368.

OS CO CO kO cô'cô 00 00 00 CO 00 f-l kO ^îocoœo¹ CO tHOÔ’oO CO oTc^C^Efc OO^HOriOOlOa)

îoco co    §L^ ^ S| ;§ kOk§ ko §    ł2,Ss ^„io ,5s.

r? cn S co t2 oocoiŒcogg-'-'kO^H'ggîococor^kncoasociaogcocooos^'as^jOcoc^© kO S CO S kO kS ĘiTfikrakb^^koSknkOkOkOkO^HkO^^COlOkOkOkO^ikO^SkOkO^łikOkra

00 kO OS -r-i T-l rH

k£5 00 kO OS

CJNI>)0>OkOC]r}i05HkO(NO

t—i rH    r-i r-i t—i rH rH rH r-i r-i r-i

kO I> 00

cdososokoookokocoko

rH    Hri riri rH

OS kO

1901— 1908 1896-1910

1902— 1910 1896—1906 1896—1899, 1902 1897,1902—1903,

1906—1910 1906—1910 1899—1907 1898—1908, 1910 1898-1906,1908-1910

1898— 1904 1896—1910 1996—1910 1896—1910

1899— 1910

1896—1907,1909—1910

1901—1903,1905—1910

1896, 1901—1910

1896—1910

1899—1910

1901—1910

1901—1905

1901— 1907

1903— 1910

1896—1901,1904—1909

1902- 1910

1902— 1910

1899, 1901, 1903—1910 1896—1910

1903- 1910 1896—1910 1896—1910 1899—1904 1896—1910 1896—1904 1906—1910 1898-1903, 1906,

1908-1910

ri

ci

T3

O

>0

T3

#N

il II 11 111 II î I II il 111111 II I If! 11 f If III

§ rjï 2 oo o § koo§5SkoScoos2SSsoo§cN22as§c2as©oSooa22asoiC5r^

HrlrtrHrlrl ri rł    t—I rH    Hrirlrlrl    1—I    r-irl H N ri H rH rH

^ Tj ^ 05 0    l>Q000O5l>00l>OI>0łr-il>0200I>CDQ00SOa00łO050500050S00000ł<35

rHC^JO^T-irHOl rirlrl rH ■Hri'riMrirHCilTHHrHriTHrHr-iMHTHlMriHrHrHrlriHHrH

kO CO CO (M kO (M <M

CO kO

(NOOCDOtPOO’# HOJCOii IO <M

COCOCOCOCOCO COWWMSoac5c5oQoîojcN^^c5o3C^C^W03C^Oa22222^H222

co

.2

■si

>> .2

« HH O    | g» S

„    °¹⁻¹ te    ® a

I§ «Il l^«»fo|o= fl «lis g sloïfllo |g

tfilli üililiif lu ri lüülllliiliiin

æœxœœœ asasasasasałaśaias©oo©o©oo®©'':::'T"',<:',c'*l"'*<10':c>l:^000:’OTH

rlriri r-i riHHTHHHHTHrirlrlrirlWrlHrirl

Uwagi

(Obserwacje jednoroczne, niezwiązane w redukcji pominięto)

1897, 1899, 1900 niezup.

1898,1907 op.

1907 niezup.

1909 op.

1910 niezup.

1904, 1907 niezup.

r\ ifoujs SnfpaÂv otreu -oąop ;foJinp0H ^

Co Co I

t-H >h ¹

125

113

113

116

78

118

125

125,

113

125

125

118

78,

151

125

78

125

151

151

[] mreM.o:qnp

-8JZ qn| BU|Bin

•jou BIUp8Jg

. _    co 'cm'goWlo'o'lo' ^aT"co io ioioloo 'S'co'îa oT^h* co od

sgs $âi,iJLlil SlSE&S, âiLâS ÜLEi, &&

qrs’o

(•dnzeiu Biupeję 0ISBIM.BU M.) ]foBAVj0sqo

}B[ Z BTUpeJg

o o 00 to to

(530)

466

515

534

501

574

500

607

484

512

548

(476)

482

20 O O tO    CO CO CO

05 OJ 05 CO    OJ 05 00

tO rH lO Tt< rfl tO

544

460

IlOBAk.

-j@sqo pej ?son

CO 00

to    to o

rH    rH rH

00 LO

OlOCO    CO OJ    t> tO    00 C0I>CCtH    -iHIOCO    c>to

Hrlrl    rlr-1 t-H    t-H rlrl    t-Ht-H    rHrH

CO to

Lata obserwacji

1899—1903, 1905

1903—1910

1896—1910

1896—1910

1901—1910

1903- 1910 1906—1910 1901—1910 1896—1910 1896, 1898—1907,

1909-1910

1896—1900,1903-1910 1896—1898,1902-1910 1900—1905, 1908 1896-1910

1900—1905,1907—1908

1896—1898,1901—1910

1904— 1910 1898—1910 1900—1910

1899-1906, 1908-1910

1896—1910

1905—1910

1901—1910

1896—1910

1900-1902, 1904—1906 1905-1908, 1910

Dorzecze bliższe

Drwęca

Drwęca

Narew-Działdówka

Fribbe

Drwęca

Drwęca

Drwęca

Drwęca

Brda

Biała—Supraśl— Narew Brda Drwęca Narew—Wkra Wisła Wisła

Wisła

Wisła

Brda

Narew

Brda

Wisła

Biała—Orlanka— Narew Tonczyna Wisła

Bug

Narew—Wkra

•ia *d *u ui av pço^os^AV

140

150

170

94

94

96

100

155

39

(140)

40

06

160

35

45

34

53

72

130

80

73

(140)

to to    o o

05 CD    OJ CO

t-H tH

cl

ES)

Si

ojjo

o s

fi

dług. wsch.

od

Greenwich

19° 36'

19    46

20    6

tH tH    1—ł    rH    t-H    iH    Ol    tH    tH    Ol    rH    tH

18    37

18 29 18° 14' 22 12

18 25 18 41 23 12

18    37

19    4

21 26 20 35

szer. pn.

TH-rHOOO

tH tH rH rH rH rH rH rH

00 00 t> l> 15- lO tH rlOffi

Sa

I-

O    T^COO    «00    tO

lO t©    CJ t© -**l    rfl    COCO

OJ

JO

Nazwa stacji

Miesiączkowo

Klonowo

Wysoka

Kończewice

Chełmża

Nowe Kowalewo

Gałczewko

Griineiche

Bydgoszcz

Białystok

Czersk

Chełmonie

Mława

Pędzewo

Ciechocinek

Toruń

Brand

Glinki nowe Wądołki Borowe

Gniewkowo

Aleksandrów

Bielsk

Walentynowo

Włocławek

Rybienko

Chruszczewo

CM CO TT    lO CD    l>    X a    O    H    CM    CO    LO    CD    00    05 O    rH    CM CO    tH lO    CO    I>-

CM CM CM    CM CM    CM    CM CM    CO    CO    CO    CO    CO CO    CO    CO CO    CO ^    ^    ^ rft    ^

rH rH rH    rH rH    rH    rH rH    rH    rH    rH    rH    rH rH    rH    rH rH    rH rH    rH    rH rH    rH rH    rH rH

1897-1899, 1902-1904 op.

1896-1900 op.

1906,1907 op.

1903 niezup.

w. Gorczyńskiego: Wyniki stacji Sobie-szyńskiej.

1904 niezup.

1898,1900 op.

1904—05 op.

1905-06, 1909—10 op.

1903,1908 op. 1903,1910 op.

S353 S I I 33335?SSS883?8 I I

>H    t-i

33 I 33833338 I I 83M'S8

>H >HtH>H>HtH    >HrH >H NH >H >H >H >H

CM 00 O 05 kO 00 05 LO ł> tH t-H lO tH 05 kO CO kOkO kOkOkOkOkOkO

[513]

[561]

[527]

(526)

546

[532]

(588)

[569]

[517]

[504]

641

[635]

[578]

607

[602]

[574]

[574]

[577]

[568]

[535]

CM 05 lO 05 LO O 05 CO rH CM CM kO t-H CO ^ kO^H kOkOkOCOkOkO

111 |1 Sil li Sil II I

kOO^O

CO O CO rH kO kO kO kO

CO o

CO kO kO CO O T-H HrH t-H rH

CO 05 CO

kO kO

rH -rH

kO kO 05

CO 00

kO O t-H kO rH O rH tH rH -rH t-H t-H

0^005

tH t-H tH

1905-1910

1897— 1899,1902—1904, 19Q6, 1908—1910

1896, 1898—1901, 1903 1896—1910 1896—1910 1900—1905

1896—1903, 1905—1906

1898— 1899, 1902—1910

1905—1910

1900—1908

1896—1901

1896-1910

1896-1910

1900-1904

1896—1910

1900—1908

1900-1905 1896—1902, 1906

1896—1910

1896—1905

1898— 1905, 1907, 1909-1910

1896— 1910

1899— 1906,1909—1910

1896, 1899—1902, 1906—1910 1898, 1900-03,

05—08, 10,

1897— 1910

1898— 1907

1900— 1904,1907—1910

Wisła

Bzura

Bzura

Wisła

Bzura

Wisła

Bzura

Bzura

Wisła

Bzura

Ryta—Muchawiec

Bzura

Wieprz

Wieprz

Pilica

Wisła

Wisła

Wisła

Pilica

Pilica

Wisła

Nida

San

Wisła

San

Bug

LÇg

Bug

110

(138)

86

121

108

150

117

121

kO O CM CO CO kO rH CM tH

213

150

115

193

147

161

(178)

T—ł O    tH    CM O    00

rH t>    kO    co co    t>

CM CM    t-H    CM rH    tH

O 00 CM iO COhrH rH tH rH CM

rH rH    CM    CM    -rH    CM    CM    CM    CM -rH CM    -rHCM

21 51 19 41 21 57

21    9

22    13

19°46' 19 41 21 51

20 18 22 3

21 40

OCMIOW rH tH kO

CM rfi t-H

CM CM CM CM

52° 21'

18

18

15

14

51° 58'

54

51

50

46

36

10 10 r>

CO CM CM CM tH

50° 56'

CO CM    00 CO

^    CO CO    CO

Tti -rH O CO CO CO CO

Łanięta

Ostrowy

Młodzieszyn

Warszawa

Kutno

Siennica

Ruda Guzowska

Skierniewice

Kośmin

Łagiewniki

Mokrany

Koluszki

Sobieszyn

Dęblin

Piotrków

Puławy

Radom

Nałęczów

Silniczka

Koniecpol

Wrzawy

Jędrzejów

Rozwadów

Tarnobrzeg

Jarocin

Wojsławice

Krawce

Hulcze

00 05    O rH CM CO "'T kO    CO t- 00    050

Tt^rłH    kOkOkOkOkOiO    kOkCkO    kO CO

rH rH    tH tH -rH rH t-H t-H    tH tH tH    t-H t-H

tH CM CO    ^ kO    CO I> 00    05    0    rH

CO CO CO    COCO    CO CO CO    CO    t>    l>

rH rH -rH    rH t-H    rH rH rH    rH    -rH    rH

CM CO ^ kO l> t> I> I> rH rH tH -rH

Uwagi (Obserwacje niezwiązane, jednoroczne w redukcji pominięto)

1902 op.

1905 op.

1900-01, 1904 op. I—III 1896 interpol. I—IV 1896 interp.

1904,

1907—08 op.

1896 niezup. 1896 niezup. 1896 niezup. I-III 1896 interp.

: 'j ijotqs SnjpoÂÂ. ont:u -oxop ifoiinpaa

184

185

194,

184

185

186

185

194

184

189

185

185

185

189

185

194

[ I mreAU^np -8JZ qtl{ BU[BUI -jou Biup0js

50 50 CO t> Th 50 CO I> CO

796

[530]

(649)

(604)

(999)

(643)

r—ir—ip—-i    r—i

COWO <M 00 CO CO TH àO I> CD CD

(•dnzaiu Bnrpaaç aiSBIASBU av) itoBAuasqo pq z Biupaię

8    f    f ggifii    s

t>    50 «D 50 CO 50 50 50    3,    50    CO CO t>- C-Th CO CO «O CO    50 t> CO    CO

ifOKAY

•jasqo pu ?ÿou

50 t-HCM    CO CM CM rH O    50    50    50Th->^(    50    CO 50 50 50 50    Th CO 05    CO

rH t-1    tH tH rH rH tH    tH    t-H    tH tH t—1    rH rH rH tH tH    t—H tH

Lata obserwacji

1906—1910

1898-1905,1908—1910 1897—1907, 1910

1898—1910

1898- 1899,1901—1910

1899- 1910

1900- 1910 1898, 1900—1905,

1908-1910

1896—1910

1896—1910

1896- 1910

1897— 2910 1897-1910

1896-1910

1898-1901, 1904—1905

1996-1910

1896—1910

1996-1910

1896-1910

1897-1910 1897, 1899—1910 1899—1903,1906—1908, 19i0

1897—1900, 1902—1903

Dorzecze bliższe

San

Bug

Łęg

Bug

Przemsza

Sołokija

Wisła

Łęg

San

Sołokija

Przemsza

Sołokija

Sołokija

Tanew

Sołokija

San

Bug

Bug

Wisła

Rata

Tanew

Rata

Wisłoka

•ui 'd ⁻u tu AS. PÇOITOSjÎjW.

O    50 50    OOO^^O

CM    O CO    tHCOtHOCM

CO    CM tH    CM CO CM t-i CM

212

202

(302)

COCO    50 CD    O    O    Th    05    OHCO    CO

50 50    © 05 CM    00

CM CM    CM CM    CM    CM    CM    r-H    CM CM CM    r-H

Spółrzędne geograficzne

diug. wsch.

po

Greenwich

Szer. pn.

>8 oSS joZ oOQ

05 t'-    C" CO 50 Th CO    CO    CO    CM CM CM    rH t-i O O O 05    05 00 00    l>

CM CM    CM CM CM CM CM    CM    CM    CM CM Cl    Cl CM CM CM Cl t>    rtHH    rH

Nazwa stacji

Majdan Księżpol-ski Sokal Dęba

Spasów

Łazy

Tarnoszyn Jaślany Majdan Kolbu-szowski Jeżowe

Bełz

Ząbkowice Lubycza Królew. Nowosiółki Kardynalskie Narol Domaszów Łętownia Korczyn Suszno Szczucin

Sielec bełzki

Łówcza

Zielona

Mielec

L.

176

177

178

179

180

181

182

183

184

185

186

187

188

189

190

191

192

193

194

195

196

197

198

221,

184

1896 niezup. 1901 op.

1896 niezup.

1903 op.

1905 op.

1903 niezup. 1900*op. 1905,' 1906, 1910 op.

1898,

1900—02 op.

184

221,

184

184

221,

184

221

189

185

234

185,

203

221

234

259

221

259

221

234

234

280

r—-t    /-SI ¹ u t

c- oao

CO CO 1H CO CD O CO CO

O cToO cET CD,^F    Q??? Co'cd'id’cO

00 g g g O Cg S S    O CO 1g CC

837

[652]

(780)

[649]

[667]

693

[643]

T* O I> 03 CD CO

682

(730)

t> co

05 O lO co

(628)

|T CO CO Ol

00 co

(780)

O lOCOOi L0 rH t-H t-H    tH

OS O»¹

O    COCO    t> L0    03 03 03 LO

tH    HH    H H t-H -rH t-H rH

_________ *

L0 O    L0 L0 CO    LOCO    G0 rH

t-H tH    t-H tH tH    t-H rH    tH

1897, 1899, 1901—1902, 1904, 1906—1910 1896-1910

1898— 1910

1899- 1905, 1908, 1910

1896— 1910

1897— 1905 1897—1905

1897—1899,1902-1903, 1905—1909

1897-1901, 1903-1910 1897—1905, 1907—1910

1900—1901,1903-1905, 1909—1910

1896— 1910

1897- 1910

1899-1910

1896— 1897, 1900-1909

1897— 1906, 1909—10 1896-1910

1896—1910

1896-1905

1896—1910

1896— 1910

1897— 1908, 1910

1896— 1910

1897— 8, 1900-1910

1899—1904, 1906—7 1897-1900, 1902-08

Tanew

Czarna Przemsza

Wisła

San

Czarna Przemsza

Łęg

San

San

Tanew

Rata

Rata

Bug

Biała Przemsza

San

Rata

Wisłoka

Wisła

Rudawa

San

Przemsza

Wisła

Wisłok

Wisłok

Lubaczówka

Lubaczówka

Bug

231

264

180

260

CO O TH CO TH CO Ol Ol Ol

213

228

260

213

HO OhOlO O O 1-H co 05 o Ol CO Ol Ol TH co

22° 54'

19 1

21    17

22    46

19 8

21    47

22    25

22 38

23 8 23 37

23 57

24 22 19 21

05 CO 05 CO CO Ol

Ol CO 1-H 05 Ol Ol Ol TH

19 36    449

22 36    193

19 15    237

21    0    213

22    18    225

22    27    200

23    7    220

23    23    274

24    33    220

50° 17'

CO CD CD    lO L0 L0    L0    L0 ^    rfl CO    COCOOItH

H H H    HrH H    rH    H H    t-H H H    H H H H

rH -rH    OOO    OO    O©

rH tH    t-H rH t-H    rH t-H    tH tH

Moszczanica

Katowice Wadowice górne Majdan sieniawski

Mysłowice

Kolbuszowa

Leżajsk

Cieplice

Cieszanów Rawa ruska

Przystań

Dobro twór Ciężkowice (ad Chrzanów) Trzeboś Potylicz Przecław Wzgórze Murckie (Friedrichs Erd-mannshóhe)1 Nowagóra Sieniawa (ad Jarosław)

Jast

Dąbrowa

Żołynia

Grodzisko

Lubaczów

Radruż

Nieznanów

199

200

201

202

203

204

205

206

I> 00    05    O    TH

O O    O    t—l    th

<M <M    Ol    Ol    Ol

212

213

214

215

Uwagi

(Obserwacje jednoroczne niezwiązane w redukcji pominięto)

1901,1909 op.

1900—08 op. 1903 op.

1896 niezup. 1896 op.

1900-01,

1904— 05 op.

1905— 06 op. 1897 op. 1900-01 op.

1909—10 op.

1900, 1903, 1906, 07 op.

1909 i 10 op.

1901 op. 1904 op.

:*1 uoujs SnjpaAv oubu -oqop ifoqnpan

[] BUBAVOîpip -0JZ qrq Tîii[Rur -aou Bttipajç

[755]

776]

674]

782.

704]

649]

(683)

[681]

[655]

701

[522]

[668]

[726]

[670]

[785]

755

[678]

[728]

[688]

[639]

[821]

[672]

[638]

[673]

[674]

[676]

[733]

(•dnzara Biupajs

8ISBIAVBU av) ifoBAuasqo }b[ z Biupe.ig

721

821

683

793

626

649

(683)

699

I> tH CD    CO CD rH CD H0 O HO CO    OS M t-I CD CO H0    rH

ioOth    rtHoococoHS-tfcooorH    i—I eo <m ho t> 1>    <m

COC^HO    COHOCDI>t>CDI>CDCO    C0 CD CO CD CD CD    l>

IlOBAV

-.losqo JBT PÇ0TT

I> CO CM CM lO LO    LO CM    r^icoî

rH t—I tH tH H    tH tH    t—l rH

CE> CO

TW ho CO h* 00 wH    wf( o tJ< OS CO H0

tH t-H tH tH tH -rH    tH i—ł rH    tH tH tH

Lata obserwacji

1901—02, 1904—08 •

1897— 1909 1899—1910

1898— 1905, 1907-10 1896—1910 1896—1910

1896— 1910 1896, 1899—1905,

1907—10

1897— 1910 1896—1910 1896—98, 1900—05

1897-1905 1905—1910 1897—1910 1897-1906, 1908

1896- 1910

1897— 98, 1900-1910 1897—1910 1901—1908 1897—1907

1896— 1907, 1009—10

1897— 1905, 1909-10

1896— 1907, 1909—10 1901—02, 1904-10

1897— 1904, 1906—10 1896-1910 1896—1910

Dorzecze bliższe

Wisła

Wisłok

Lubaczówka

Wisła

Rudawa

Dunajec

Lubaczówka

Raba

Wisła

Lubaczówka

Bug

Lubaczówka

Rata

Rata

Wisła

Wisła

Wielopolka

Wisłok

Lubaczówka

Rata

Pszczynka

Wisłoka

Wisłok

Mleczka

Szkło

Rata

Biała

•ni d *u ui av pçoqoscÇjW

00    00 O" C^* CD HO    © rH    C0    05    05    ©©COHS©[>-tr©05    ÎO    (M    rÿ m OJ O    ÎO

rfl    rH 05 OS CO OS    OSOS    CO    CO    05    rf(C0C0H5 05 03rt<05rtl    U0    O    H O ^ IO (N

CO    NÎJIMIMH    WH    05    CM    DJ    CM CO Ol CM 05 CM DI CM (M    CM    M    CM CM CM CM CM

Spółrzędne geograficzne

dług. wsch.

od

Greenwich

18° 47'

os o

szer. pn.

OS OS OS 00 00 00    00 t> I> C~    CO C0 C0 CO M (M t-4

10

Nazwa stacji

Kopalnia Brade

Głogów Stare sioło Chrzanów Krzeszowice Żabno

Radawa Uście solne

Róża

Niemirów Kamionka Stru-miłowa Hruszów Szczerzec Magierów Stary Bieruń Kraków Sędziszów Łańcut Trościaniec Żółkiew

Kobier

Dębica

Rzeszów

Przeworsk

Wielkie Oczy

Dzibułki

Tarnów

(M    CM CM CM CM C0    COCO    COCOCO    COCOCOCO'T^T'T^^    ^ tt rji    LO lO

CM    CM CM CM CM CM    CM CM    CM CM CM    CM CM CM CM CM CM CM CM CM    CM CM CM CM CM    CM CM

1904-5, 1907—10 op.

1896 niezup.

1896 niezup. 1909—10 op.

1905 op. 1907 op. 1896—8 op.

1898, 1910 op.

1909-10 op.

1896 niezup. 1896-8 op.

1896 niezup.

1909 op.

S53$îiS§ | %

CM CM CM CO CM ¹ CM

111 !!£!§!! 111¹¹IS¹¹ iii

OJ rH t>    OJf-O    00 CO KO © 00 J>

© Cr CO    rH © rH    O CO OJ OJ rH ©

1> © ©    © [r tr    l>0[rt>00 1>

O^TkT CO K^rH \0    O "kO    h OJ ‘ rH OJ I>    O?    KO © lO I>

rH CO rH O rH rH KO    00 05    O 00 CD O ©    rH    © OJ © OJ

CO KO © 00 00 00 CD    © ©    t> 00 I> 00 Cr    00    ©©©00

SSïg SSSr SS?tS2§?

Cr © 00 O

O©© ©Cr© Cr Cr

GO KO 05 © KO io C^ ^H © © rH © ^i© '^‘cź 3 §§ KO KO K5 © © © © ©CT©©t>©t5cr ©©^©

© © rH    rH KO ©    KO KO KO KO KO KO

i—I    1—I    rH rH rH    HHH    t-HtH

OJ © KO KO rH KO ©

rH i—I rH rH rH rH rH

Cr ©

rH © rH KO KO KO    KO KO © rH

rH rH rH rH rH t—1    rH rH i—I rH

1896- 1905 1903-1910

1897— 1910

1896—1909

1896- 1910

1897— 1905, 1907—10

1896—1910

1896-1910

1896—1910

1900—4

1896—1910

1896—1910

1899—1910 1897—1903,1905-10 1896—1910

1896— 1910

1897— 1910 1896—1910

1898— 1910

1898—1904

1897—1903,1906-7,10

1897— 1910

1898— 1910 1897—1910 1896—1910 1896—1910 1896—1910

1896—1910

1896— 1910 1901—1910

1897- 1903, 1905, 1908-10

Biała

San

Szkło

Skawa

Biała

Wisła

Wisła

Wisłoka

Mleczka

Pełtew

Raba

Wisła

Wisznia

Pełtew

Słotwina

Wisła

Wisła

Skawinka

Wielopolka

San

Szkło

Pełtew

Wisła

Bug

Wisła

Wisła

Wisła

Mleczka

Pełtew

Soła

Raba

n ZZ If ZZ olZ

CO CO tH lO GO lO CO CO t> CM    HOUO CM CO

05 05 05 O i—I OJ CO O O

rH t—I i—l    (NlMMMOJIM

CO N 05    lO    O    05 1>    ©    rH    rH    I>-© © ©    ©    rH    KO    CO CO

KÎ © rH    KO    rH ©    ^    (M    lO    Tÿ    lOco    CO    tH

OJ rH rH    ©    ©    © rH    OJ    OJ    ©    ©    rH © ©    ©    OJ    rH    © ©

OJ OJ OJ    -rH    rH    rH OJ    OJ    OJ    OJ    tH    OJ tH OJ    tH    OJ    OJ    rH OJ

J oOS

49° 59'

59

59

59

59

59

58

58

00 00 00 O t> C- l> 1> M> CD CO O lO tH rH rH © © lO lO IO IO lO lO lO KO KO KO KO KO KO KO KO KO JO KO KO

Gumniska

Jarosław

Laszki

Zator

Pszczyna

Czernichów

Wieliczka

Pilzno

Kańczuga

Polany

Bochnia

Brzesko

Duńkowice Wielk. Busk Ożydów Łąka Paszek Rudołtowice Radziszów Wielopole Skrzyńskie

Radymno

Jaworów

Rokitno

Wielka Wisła

Podhorce

Strumień

Uszew

Chybi

Pruchnik

Dublany

Kęty

Dobczyce

OJ©rH    KO    CO O    00    05 O    tH OJ CO

KO KO KO    KO    KO KO    KO    KO CO    CO CO CO

OJ OJ OJ    Ol    OJ OJ    Ol    OJ OJ    Ol Ol OJ

rH KO CO    t> 00 05 O    ri OJ    CO rH    KO CO O    00    05 O rH OJ

co CO CO    CO CO CO 1>    L- |r    l> i>    l> t>    o    c^oooooo

OJ OJ OJ    OJ OJ OJ OJ    OJ Ol    OJ OJ    OJ Ol OJ    OJ    OJ Ol OJ Ol

Uwagi

(Obserwacje niezwiązane jednoroczne w redukcji pominięto)

1905-07, 1910 op.

1907 op. 1896 niezup. 1904—06 op.

1900— 06 op.

1905 op.

1901— 10 op.

1897,1910 op.

1900—01, 1906 op.

1899—1900, 1904—07 op.

1906—09 op.

: *l i\ov\9

Sn{paA OTIBU -OJ[op dojjnpaH

ii iii§i i liliiliiiiiiiiiiii ii

[ J BUBAO^np

-8jz qn[ bu|biu -jou Biupajs 2L

[797]

[720]

[765]

[tu]

1085

[995]

[885]

741

[664]

•dnzaru nurpajÿ oisbiavbÙ a) ifoBAiasqo jej z Biupaag

763

l> CD 05 lO ^ 00 1-105 (M CO CO 00 i-l 05 ^ł» i-t t— c— c—

O O C- C- CO

T-t TH

-J9SqO p&î s>ÇOTT

^    lO <M iO lO <M    CO    HlOO^lNJOCO

rH    tH tH t*H tH tH    tH    tH tH tH tH tH tH tH

▼H tH tH tH t—<    tH r-i

Lata obserwacji

1897—1910

1896—1910 1898—99, 1901—10 1896—1910 1896—1910 1896—98, 1900—02, 1904-06, 1908—10 1896—1901, 1904—10

1900—10

1896— 1910 1898—1905, 1909—10

1897— 1910

1898— 99, 1901—10

1896— 1910

1897— 1908, 1910

1899—1910

1897— 1910 1902—1909 1896—1903, 1909—10 1896—1910 1899—1910

1898— 1900, 1902—09

1896—1910

1900—1910

Dorzecze bliższe

Biała

Wisłoka

Wisłok

Mleczka

Potok Iłownicki Skawinka

Wisła

Wisłok

Szkło

Pełtew

Bug

Skawa

Stradomka

Dunajec

Raba

Wisłok

San

Pełtew

Biała

Biała

Raba

San

Pełtew

•ui ’d "u w av p^ojjosÆyvv

05    CO M M IT— O    i-l    l>!OI>OCOO^

I#10 10c00    00    CO lO ^ Cl CO CO d

IM    IM <M t* CO    M    iM (M M CO CO (M <M

314

i# 000^10 00 OCO 00 lO COO ^ ^ CO <M <M CO CO CO CO (MM

Spółrzędne geograficzne

dług. wsch.

po

Greenwich

szer. pn.

,8 o 13 I /89o6f

CO CO CO M (M (M M <M IM IM i-H i-l tH UOUOlOlOlO H3 lO lO lO lO lO lO lO

19 56

i-H CO CO i-h

CO T-ł IM CO

l> CO CO r-ł

iHNt((05C50 <M t* (MCJNłHrHN NN

00000 05    <3505

Nazwa stacji

Ryglice

Brzostek

Błażowa

Hucisko

Rudzice

Kalwarja zebrzydowska Lipnica murowana Strzyżów Rogóźno Barszczowice Werchobuż Andrychów Trzciana Zakliczyn

Myślenice

Frysztak

Bachórz

Lwów

Bielsko

Biała

Trzemeśna ad Myśl. Dubiecko Gliniany

05

(M

00 05 O tH IM CO Tjt uO 05050000 OO (MlMCOCOCOCO COCO

1907-10 op.

1908—10 op.

1901—06 op. 1910 op.

1904—06 op. 1896 niezup. 1899—02, 1910 op. 1904—05 op. 1904—05 op.

1906 op.

1907—10 op. 1897-9,1901, 1907-10 op.

1905—06, 1910 op.

[866]

708]

713

615;

645

732

817'

838

755

834

694

[676]

(1127)

[735]

[1454]

1108

887;

795;

882;

614

901

931

[727]

[11331

1298

[903]

[1023]

[790]

[637]

[881]

656

969

861

837

744

843

694

577

(1127)

652

1374

1064

898

800

852

567

773

tHtHH    tH

OJ    ^05-^    COCO-^^^O    nO    05 kO O    OICO    COrHOJOJCO    kOOJOkOCO    Ol    OIOJ    OJ

rH    rH tH    rH tH tH rH rH iH    rH rH rH    tH rH    rH rH rH tH rH    rH rH rH tH    rH    rH rH    rH

1897, 1900—1910

1897— 1910

1898— 1902, 1907—10 1897-1910

1897— 1908, 1910

1898— 1910

1896— 1906, 1908—10

1897— 1910

1897— 1910

1898— 1904, 1906—07, 1910

1896—1910 1900—06, 1908, 1910

1896- 1910

1899— 1902, 1904-05, 1907—10

1898—1909

1897— 1905, 1907—10

1897— 1908, 1910

1898— 1900, 1903—10 1897, 1899—1909

1899— 1910 1897—99, 1901—10

1896—1910 1899—1910 1899—1908 1896—1910 1896—98, 1901, 1905,

1910

1899—1910

1899—1910

1899-1910

1898, 1900-1910

Wisła

Ropa

San

San

Wisznia

Bug

Stradomka

Brzeżanka

Brzeżanka

San

San

Wisznia

Skawa

Jasiołka

Biała

Soła

Skawa

Dunajec

San

Pełtew

Soła

Skawa

Ropa

Wisła

Wisła

Raba

Łososina

Jasiołka

Wisznia

Brzeżanka

kO    O    O 00    CO^lOOOCO    ^l>000    ri th    kOkOO^GO

05    00    H O    Olt>C000COI>    OkOCOlO    5^ rfl    COOOkOCOC-

Ol    Ol    Ol Ol    Ol Ol kO Ol OJ Ol    Ol OJ no Ol    ^ kO    00 <N 00 03 CO

359

281

356

416

480

450

266

305

304

18° 47’

49°48'

48

48

48

48

48

47

47

47

47

47

47

46

46

45

45

45

45

45

45

44

44

44

43

43

43

43

43

43

42

Skoczów

Ołpiny

Hołubią

Medyka

Mościska

Złoczów

Rozdzielę

Krasna (ad Lutcza)

Domaradz

Mrzygłód

Przemyśl Sądowa Wisznia Bieńkówka Brzyszczki

Szędzielny

Kocierz

Sucha

Podole

Izdebki

Unterwalden

Łodygowice

Maków

Biecz

Ustroń

Brenna

Kasina Wielka

Dobra

Jedlicze

Orchowice

Brzozów

o    ooo    o th oi co    co D- oo 05    © th    gj ca ca c§    c^ic^c^coco

co    co co co    co co co co    co co co co co co    coco    co co co co co    co co co co co

332

333

334

335

Uwagi

(Obserwacje niezwiązane jednoroczne w redukcji pominięto)

1896, 1908 niezup. 1897—09, 1905—06 op.

1903-07, 1909—10 op.

1910 op. 1898,

1904 op. 1896 niezup.

1906—09 op.

1903—04 op.

1902 niezup.

. : ⁻i uobjs

3ll{p0AV OUBU -0>{0P doąnpajj

280

LZS

373

304,

373,

316

316

291

347

395

327

327,

256

284

347

399

284

316

337

r- "S r—«,■*—s r—i r—l

CJHOOO CO <M

?ïU2r tgae s æ

[ ] BU13M.03[np -9JZ -JOU

[642]

[696]

[1612]

[795]

(708)

1212

[1053]

[840]

[754;

[1539

[830;

[754]

[680]

(1339)

[970]

860

(•dnzaiu Brupsjç

31SBIAVBU AS.) doBAuasqo tef z BiupaJH

604

991

942

(880)

663

839

614

682

1793

753

(708)

1212

05 00

761

1656

715

732

636

(1339)

949

860

IlOBAV

-jasqo Vbipçou

CM l© CM l©    CO    CO

rH tH t-H tH    rH

C<J O iO CO lO LO O CO    00 LOOlO

rH t-H    tH HtHtHtH t-H tHtH    rH t-H t-H

Lata obserwacji

1898-99, 1901-10 1896—1910 1896-1905, 1909-10 1896-1910

1897-1906, 1908-10 1897, 1900—04

1897- 1901, 1903-07 1909—10

1899, 1901—1904, 1906—10 1906—1910

1898- 1910

i 1896—1910 1896—1910

i 1896-1901, 1906—09 1896, 1899-1910

-■

i 1897—1910 1906—1909 1900—1910

1896— 99, 1901—04, 1906-07, 1910

1897— 99, 1902—03, 1906, 1909—10

1896—1910

1896-1905

1896-1910

Dorzecze bliższe

Pełtew

Soła

Skawa

Raba

Wisłok

Wiar

Wiar

Wisznia

Wisła

Ropa

Wiar

Wisła

Skawa

Skawa

Ropa

Wisła

Biała

Wisłoka

Wiar

Wisła

Soła

Raba

ni 'd -u

«/ av pçoîfosXAV

H^OO    00    IG

OK3NO    tJS

co co    cm    ia

g    g    go    8§Sg

(M    CM    lO CO    CM rtł KO Tft CO 05 CO CM

345

510

399

478

r3

bX)

bX) 03

si

■g.*³

dług. wsch.

po

Greenwich

24° 21' 19 12

19    46

20    5

21 46

22 38

23 04

23 10

18 55 21 10

22 48

18    52

19    33 19 50

21 23

19    0

20    58

21    30

22 57

18    55

19    8 19 57

a.

CO

szer. pn.

49*42'

41

41

41

41

41

■5 T? gg g « CO 05 COCOCOCO CO CO CO 00

Nazwa stacji

Romanów Żywiec Osielec Mszana dolna

Krosno

Kopyśno

Bolanowice

Krukienice

Malinka

Gorlice

Niżankowice

Wisła

Zawoja

Jordanów

Cieklin Roztoczny Biała niżna Osiek

(ad Żmigród) Czyszki

Wisła czarna

Cięcina

Rabka

L.

336

337

338

339

340

341

3 I II 1111 §§§1 I lis

1904, 1908, 1910 op. 1910 op.

1898-9, 1903,5,6, op.

1899—1902,

1907— 10 op.

1896 niezup. 1901—03, 1905-8, 1910 op.

1898-1901,

1908— 10 op. 1896, 1900 niezup.

1910 op.

1902 op.

1898, 1902, 1906 op.

396

399

399

373

256

373

337

373,

316

SIS

256

396,

399

395

373,

316

316,

373

396

399

373

347

384

395

373

[717]

[800]

[919]

[723]

[850]

[736]

[1110]

[858]

[770]

[820]

(802)

[750]

[1056]

[772]

(776)

787

[812]

[780]

[986]

[889]

[1285]

906]

827[

834]

703

(848)

606

736

859

788

1061

829

787

817

(802)

739

1037

697

(776)

787

858

806

976

863

1376

881

819

730

T-ł kO 05 CO    H

T—t    rH    -t—I    -rH

05 CO

LO    LO 04

r-H    y—I t—t H

LO    LO    LO    00    0 0 04    T-t CO    O O

t—I rH    i—<    t—t    rH T“ł r-ł    -rH -t—ł    rH I

1900—1910

1896—1910 1898—1901, 1905, 1907—10

1896—1902, 04—08,

1910

1897—1900, 02-03, 1905-8, 10 1896—1903, 05—08,

1910

1898- 1905, 1907

1899- 1904

1896—1910

1897—1910

1896- 1910

1897— 1903, 05—08,

1910

1897—1910

1896-1910

1896—1910

1896-1910

1896— 97, 1899—1901, 1903, 1906—07

1898- 1906, 1910 1901—1910

1897— 8, 1900-04, 1906—10

1899— 1909

1898— 1910 1898—1906, 1909 1898, 1900-06,

1909-10

Dunajec

Biała

Biała

Wisłok

Skawa

Wisłok

Koszarawa

Wiar

Wiar

Raba

Dunajec

Poprad

Ropa

Wiar

Jasiołka

San

Wiar

Dunajec

Kamienica

San

Soła

Czarny Dunajec

Wisłoka

Osława

300

572

304

587

440

440

530

440

321

500

405

351

O CO OO 05 oooo HlO 00 t> rH © O 00 04 CO OO

T*    t> CO CO 00

20° 42'

20    57

21    1

22 1

19 43

21 48

19 20 22 30

22 46

19    53

20    21 20 38

21 20 22 34

21 41

22 12 22 43

20 20 20 51 22 25

18 58 20 0

21    30

22    16

49°37'

t> t>    t>    CO    CO    lOlO    LO    tH

COCO    CO    00    00    COCO    CO    00 CO    CO

00    00 00    04 01 0-1    rHWHH

COCO 00    COCO    CO CO CO    CO CO CO 00

Nowy Sącz

: ui _/i

Grybów

Gródek ad Grybów

Jaćmierz

Sidzina

Iwonicz

Korbielów

Trzcianiec

Lacko

Raba wyżną Kamienica Stary Sącz

Bartne

Wojtkowa

Dukla

Sanok

Michowa

Ochotnica

Łabowa

Paszowa

Zwardoń

Klikuszowa

Krempna

Zagórz

00    05    O    tH

LO    kO    CO    CO

00    CO    00    00

362

O h C" c-00 00

00 lO CO t> 00 05 i> r~ t- t> t- r-CO 00 00 OO 00 00 CO

380

381

Uwagi

(Obserwacje niezwiązane jednoroczne w redukcji pominięto)

1896—7 op.

1905-6 1908 op.

1896 niezup. 1904—8 op. 1905 op.

1906—10 op. 1906 op. 1909 niezup.

1897—9, 1904 op. 1896—7 op.

1910 op.

:-J 11055)3

SnfpoAv oubu

-O5)op ![05)npoa

[] BUEAVOîpVp

-oaz qnj Bupjui -JOU Btupojç

(•dnzara Btupoag

0TSB5AVBU AV) ifoBAVjasqo

)B) Z BIUpa.IQ

1175 [1133] 347

865    [803]    373

855    855    —

927    [937]    373

1396 [1382] 347 (860) (860) — 798    [811]    373

714    [719]    384

806    [814]    395

905    [934]    415

801    [830]    384

396

396

[745]

[851]

740

794

(887)    (887)

803

803] 396 824 399

803

787

822

865    865    —

783 I [855] 415

889    [932]    384

750    [845]    396

801    [824]    415

882    [934]    415

708    727    399

1012    992    384

TlDBM.

-.i8sqo }v\ oço|j

CO    05 no CO    CO no LO CO    ^ lO LO H CO LO    LO LO    TH    tH o    05

rH    tH    tH tH t-H tH    rH tH tH tH    rH rH rH tH tH tH rH    rH    rH    rH rH

Lata obserwacji

1896—7, 1899—1902, 1904—10

1898—1903, 1905—06,

1908

1896—1910 1899—1900, 1902—03, 1909—10 1898—1910 1896—1910 1896-1910 1896—7, 1899—1908,

1910

1897-1910

1896- 8, 1900—10

1897- 8. 1900—06, 1908, 1910

1897— 1910 1897, 1900—1910 1896—1910 1896-1910 1900—10

1898- 1910

1896— 1910

1897- 1910

1896—1910

1900—1904

1900—1910

1900—1910 1900—1909 1898—1903, 1908-10

Dorzecze bliższe

Soła

San

Czarny Dunajec San

Soła

Jasiołka

San

Dunajec

Wisłoka Jasiołka Czarny Dunajec

Dunajec

Poprad

Ropa

Dunajec

Dunajec

Poprad

Poprad

Osława

Białka

Dunajec

San

Osława

Poprad

Białka

•m d ‘u in av pçohos^m

490

505

593

430

O 00 kO 00 00 rfl 05 kO CO -# kO

OOO    O    05 kO ■*#    lO    ID CD

VO CO t-    O    CD CD 00    CO    C" 00

ÎO ■<# CD    VO    CC lO tH    t#    kO kO

405

rf( CO NOlO CD VO tW

446

410

950

Spółrzędne geograficzne

dług. wsch.

od

Greenwich

szer. pn.

49° 30'    19° 6'

CO    05'#    CO N O CO    NffirH    05 CO t-h © £# 05 jg 05    CD 05 05 CO ^ CD

05    05 05    2 05 05 N    05 05 2    ® S 05 S S 05 S 05    WWW

O    05 05    00 00 00 t-    Ot'CD    COCDCDlO'#'#'#'#    COCOCO    COOli-H

CO    05 05    05 05 05 05    05 05 05    05 05 05 05 05 05 05 05    05 05 05    05 05 05

Nazwa stacji

Rajcza

Leszczowate

Nowy Targ Bukowsko

Rycerka górna Tylawa Lisko Maniowy

Radocyna

Jaśliska

Czarny Dunajec

Czorsztyn

Piwniczna

Wysowa

Szczawnica wyżną Sromowce niżne Tylicz Krynica Szczawne

Białka Stara wieś Teleśnica oszwa-rowa Rzepedź Żegiestów Bukowina

05    CO    •"# kO    C01>0005    O rH    05    CO rH kO CD t- 00 05 O *    tH 05 CO    •<# kO>

00    00    00 00    00 00 00 00    05 05    01    05 05 05 05 05 05 05 O    OOO    OO

CO    CO    COCO    CO CO CO CO    CO CO    CO    COCOCOCOCOCOCO'#    '#'#'#    T# -#

1896 niezup., interp.

1906—7 op. 1905 op.

1900-1, 1908—10 op.

1909—10 op.

1898—9 op. 1904-7 op.

1905—10 op.

i3S33S3iii 333111 811

CM ©lO^Jo^JS CM 00S32l>^rd O KD    S2 I>CMKD l>COlo2

e S£Ëë%Ë 1 So8§13 gjg§ || ggg 858o

__LmimmJ I I.il_1 n. I.-I U—.rfl md_I m.4 I ■■Jłmwł_

c7    KD    ©    00    T-l    © ©    C-    00    © © © t> T-l    tH l>    t>    ©    00    tH    00    KD    CO    00    03

00    TH    00    ©    l> tH    ©    03    CO CM O- CO t>    © KD ©    t>    ©    tH    CM    tJ4    00    i-h    ©    rH

t-I    CM    © CM    t>    00    © © © © tH

y—I tH    t—f    t-H vf r-ł TrH

00 00

c- © ao

<33 ©

<33 © <33    © © KO

KO    CO CO © KD    © CO    CM    KOCMtHCMtHCO    03 tH CM    rfl tH    K0^t>

tH    HrlrlrH t-H    rH    rHHrlHTHrH    tHtH    rl H    -rH

00 l> TM KO i-i i-i

II1896-1910

!i 1898—1910 11898—1910 ! 1896-99, 1902-07 11896—1910 1902—10 ii 1897—1909

1896-1901, 03, 05-6, 1908-10

1896- 1910 1899—1910

1897— 1910 1899—1910 1899—1909 1897—1905, 1907-10

1902-1910

1897- 8, 1902—10

1898— 1901, 1903—10

1896—1907, 1909—10 1896-1904, 1906-7

1906—1910 1896—1901, 1903—10 1904—10

1903—10

1903—6, 1908—10

1900—1910

1896-1910

Biały Dunajec

Hoczewka

Osława

Czarny Dunajec Biały Dunajec Poprad

Biały Dunajec Biały Dunajec

Osława

Hoczewka

San

Solinka

Osława

Solinka

Poprad

San

Poprad

Solinka

Solinka

Poprad

Poprad

Poprad

Poprad

Poprad

Poprad

San

778

445

500

936

915

510

899*5

477

KD © O    CO Th    CM©©    jtf ^    SggOT    CMOOOO^fl

KD KD ÎO ©3    KO ID    © KD 00    C-~ ©    ® © £2

00 © © l>

49° 20' I 20° 0'

©©OOGOGOC^    CO CM © O©

00 00 W CO rf* CO

Poronin

Baligród

Komańcza

Kościelisko

Brzanówka

Hobgart

Zakopane

(Muzeum)

Orłów

Smolnik

Jabłonki

Lutowiska

Łopienka

Wola michowa

Cisną

Szambron

Dwernik

Łomnica tatrzań-

ska

Solinka

Smerek

Smokowiec Kezmark Jezioro Szczyrb-skie

Mięguszowice Wielka (Poprad) Sobótka spiska Beniowa

407

408

409

410

411

412

413

414

415

416

417

418

419

420

421

422

423

424

425

426

427

428

429

430

431

432

Rozkład opadu według pór roku w % sumy rocznej :

zima wiosna I lato jesień

^CCCC^CCHtH(N030(MHHHHWWHHHOOh05030(M

^lOt^COO)l>t^ÇOXOCDOOOOOiOOl>CCt^0I>(NOC5HOU^X

COCOCOCOCOCOCOCOCOtPCOCOCOCOCOCOCOCOCOCOtPtPCOtPtPCOCO

QOOOl>THlOOOOiCOt>OOC^t>LO<X>LOrHOOQOOOt>lOiCCOCDi>CO

HrHTHNłHfMNTHHiHHTHłHHTHrlWHTHHrHrHTHrHTHTHrH

npudo

BUinS BU700JJ

10,10 rł< CO,-<tf 10 I>,kO 10, CO CO,kO kO 10 10 10 10 ko 10 CD ÎO 10    10,50 kO

494

^cocoSco^^hrîico^'îcococococoTÎi^coco^ÏDioicocococo

TABLICA II. - RUCH OPADU W CIĄGU ROKI

(CYFRY W NAWIASACH OZNACZAJĄ ŚREDNIE, UTWORZONE Z

Miesięczne sumy opadów (1896—1910)

IX X XI IIIA ! IIA IA I A AI III I II

o§ co cococot?tS^^co co S co co

rflOlOlkOC^OOCOCOCOCOCOCOMCOCOCOCOCOCOCO ÇO,CO CO 03 « CO eo

tP Tp Tp lO TP Tp LO LO TT ^ Tp CO TP TP TP TP TP LO CO Tp Tp TP TP Tp Tp Tp TP

!>coqoaoco§aicoS5oor^cDr~kOkoc0cooocot>t>cc>cDc^t>t>3>

pggoo^^g^œOjOoooo^^-r-^-oJCggjOcoœgcag

^ îo § jo,io k§i>§Kooe^îoîot5coijo^kOkOc8t^co£o œoo ko ko

00 00 CO CO 00 TilIMlOCCCC WlONt'CO^^KOOOpCOoÎHOOm kOkOkOcO^TCOkOkOlOCOkOCOkOkOCOCOkOCOCO kO,kO kO CD CD CO kO

COCOCO'ïcOCOkO^HOQkOTHCO^^CO'^COCOCOTfî^t^^kOkO^flcO

omm^mcocomm«?wmcoo«co^wmmSmcoa5W« nnno°w^wnm ojc^ccicScococococndIScoconSÏ

HH

Sîc5cN^c3coS5T<?}coco?JcoDieJCNrHcoa3coc§<Nc3c5cococNJ

S-^    'w'

Nazwa stacji

Kolonja

Wrzeszcz II

Gdańsk (pompa)

Kartuzy

Herzberg

Nowy wiec

Rothebude

Kościerzyna

Malbork

Margrabowa

Morągi

Małe Chełmy

Gergeny

Czarny las

Gniew

Rodowo

Brzecznica

Straż leśna

Chojnice

Ostród

Krutyny

Rozajny

Małe Nebrowo

Jańsbork

Biała

Stradómno

Tucholka

rlOWOOO)rlfflOOOnrlOffiO)flSHHONOrlrlOON(NTHNHrl«OOONNrH

MNNNNrH(NHM!NW(MNCJiHHH«N(NWN(NffQM(NiMN(NN(N(M(NOJNNINN«

fOCOCOfOeOCOCO^aOCOCOaOCOCOCO^hrO^-^COCO-Y^^TiHCO-Y^^^COCOTtł^CO^^H^W

COCO'#CO[>C'-COCOCOCOirai>C'-COI>-COSO»OT-ilOCOOO<MT-l-rt<<MCOCOCOOO-'#-'5tlCOCQ<MCOC'<l<NCIC

<M<M<MiM(M(M<M<MCaC^OJiMC<IC^<MC<lC<IOaOC|(MCaC^(M<N<N<M<M(M(MC^C<IC3lM<M(M<M<M(N(M

C'©œo5coinioœQOt'i''i>im>oot^oo»om©t>ioa5a3iooiiûiûm'#(oi>coœot^coco®

rH tH tH tH yH tH tH rH tH rH rH rH tH rH yH rH tH rH t*H yH yH tH rH yH rH rH rH t*H rH rH rH rH yH tH CCJ yH yH yH yH

00’HCÛi£5iÿlM(MOOOiamûOlOOOÇ0005a)HI>COCOCDI>OÇÛ'^XOOa)Ml>OCOlWr'

NOOCOOSOt'lOCOCDKlCDOt'QCiCD^CO'^OO-JOOOOt'OS'^CDO^moCKMCOCOOOaiOOO

CDT}(lCirMO'>^-<^lOlC!kO'^»0'^'<^'^lOlOlOlClOCOCDCOlOCOI>CC>CDCOCDC^I>CDOOOOt>COOI>

^cnco^eoc^onroeococneococo^tococococoaDOTcccncaLracococneo^^co^io^Tiilcoco

w    s-/

^aîcoTHcoeî?ieocÔcocâa?Scc§]^cccococo^co^OTcocOTffTt(^^^ï<io^^<{aTHTÏÎTST$ w    s>

Sco^^^ciàooco^ §,co

t^SSt^SSloPSSŁjiou: £§.»§ cocoScoibcocScoçooÔaocor^r^r^asooooœaStS^i?

OggrHOaOiC^tML^-C^OfOT-l^'oCJOOOaOfMC'JCOOC^COCO-'-tlNCO'r-ICO^COCOiMlOœcOCDïC

rH rH tH rH tH yH rH tH rH rH rH J^rH yH rH rH rH yH tH

rH    yH rH    tH

w N—^    w    Vy'    WW N./WWW    S^¹ 'w'

rooieocoojSScncococncnc^SoJCNOjgScncocococNCOTfieorocngco^cn^hîoTftcococo

'w'    'w'    S^>W^    ^

5Sg§gSS3§Sf8S§8SggSSlSS§i§KtgfâSSS3gSSsS?

^    'w'    N-/W    wwww    s-/

Szczytno

Grudziądz II

Lutowo

Stare miasto

Nowy Młyn

Książki Wielkie

Bieńkówko

Jajkowo

Sienno

Wysoka

Kończewice

Bydgoszcz

Pędzewo

Alexandrow

Włocławek

Warszawa

Kutno

Koluszki

Sobieszyn

Piotrków

Silniczka

Jędrzejów

Jeżowe

Bełz

Ząbkowice

Narol

Łętownia

Suszno

Korczyn

Szczucin

Katowice

Mysłowice

Dobrotwór

Wzgórze Murckie

Nowagóra

Jast

Grodzisko

Radawa

Niemirów

Rozkład opadu według pór roku w % sumy rocznej :

zima wiosna lato jesień

O tH rH rH rH rH O O rH 03 rH 03 03 03 rH O rH 03 CO Ci O t"H O Oi 03 rH O O rH rH 03 03 03 03 03 03 03 03 01 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03rH03 03 03rH0303 03 030303

O3COCOCO^T^CO00^^^O0O3O3^iC^C0C3TH^CO^^^O3COCO^^ 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03 03

COà003t>T^CDCOHt<^CO-^rHlOCOr^03COkOCOHtHCOlOrH^iCX>00 01COÇO

HHHHrHHrHrHrHHrHHHHrHHrHrHHHHHrHHrHrHHrHHrH

npndo

BUltlS BUZOOJJ

|g|gllll!l|lslllpl|lplll|ill

HH

X!

HH

X

g.

S

t-h

X!

opadów (1896—

VII VIII IX

©©©©©Is©©©c2ioioe2 ©,lo [2©©©oôoo©?^c2©05©c2i>©

OCfia^rHlfrcOCDęOOTHlNOOOOO^COOOSIOOOSCOCOaOCDONlO

OOOOM>OOrHOOXI>l>OOI>C'ai^l>t'COTH^iiT-U>Ti(CO(N®l> rH rH    ^^”rH rH rH    rH    rH rH rH rH rH rH rH rH

i005rHt>loST00rHLDT-HOr*il>C0C0t>rHr^Ç0C0lOC003O3r^0303r>lOàO ^HOlOlOl^HlOlM^WOCOOlrHlO^COOaiiOOMOOCOOO^lMCq rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH 07 rH rH rH rH rH rH rH rH

en

a>

SI

a>

>;

OOQXQhSSo tg a5r2©05T25<©Coi§c3o8coScj5CO§^H05®

rH rH    tH rH tH tH H tH rH H rH rH tH rH rH tH H rH rH tH rH rH

CO^lOCO^CO(MOO^SOOOiOOCO^OaW^CO^lOOI>^COTti^H l>l>l>COI>ûOGOOOt> 00 i> ÇDC^I>t^aiHCOCDH0030a)l>OHXOit>

rH    rH tH tH rH    rH rH

SSîoloS©©©© SK,^ ©©§©©inîo©i?©c2® K, §5 ^2 © © î>

tfl

0)

3Sg!Sg!S3g33§g3itg!5gggggggii;ïKïî!S§

"N—"    'w'    "w"    —✓    'w^

HH

Nazwa stacji

co^hoiaoco^coeococTOeoSicocjcoaD^ioocoiracoioco®©©®©^^

>—✓    S-/    N./'w'    N-/V-»'

SSS3gS§Sgg§SSsSg3î§S«S3SisSSSfâ

W    W    'W'    N-/

Kraków

Pszczyna

Wieliczka

Pilzno

Kańczuga

Bochnia

Łąka Paszek

Radziszów

Strumień

Uszew

Pruchnik

Dublany

Brzostek

Hucisko

Rogóźno

Trzciana

Bielsko

Dubiecko

Przemyśl

Bieńkówka

Maków

Brenna

Żywiec

Mszana dolna

Niżankowice

Wisła

Wisła czarna Rabka/ Kamienica Dukia

tsooooHWM^iocût^ooaoHOico^iocotxîoaiOHOico'^ioco

cococoi>i>i>i>t>i>i>i>i>i>ooooooooooooooooooooo^aia50iOiGDO^

Od 05 r-l rH 05 iH 05 05 ^ ^ NHNNtHNtHtHNN

î00ït>C0^00U5CCI>O

■^^COCO-^COTttTłłCOCC

-r-ieocoTHOdTH-^^coco

(NNIMNMlMCdlMOIW

Połowa roku

latowa

Ci5 05X^CDOO(NI>(NCOHNIO>0 000000000000000500050500005

rH

zimowa

mOrllOWOOSHOOOS^lOT-lOO 05 05 05 00 05 00l>0000500l>a500

■<)l O 05 œ U5 t» ri IO N t»

t*H y-H y-H y-H tH y-H tH tH y-H iH

uoisap

TtlCOr-l[><MrH05-^<M©OOlOCOrH

^T*lT)lfO'!ll'^COCO'<jllOCCCO-<#'^

g|||lllsls

WW    WrH tH

<W

rHOr(ICOHIOOT|IOM>ro'JIO

BUSOI^

COlflOTjlC^MiMTjltOONnCOlO rfl ^1 'Y rfl rjl    rjl    'Y LO ^

ł>COlCGOOCOOH^I>

CO^iOiOrJHLOTHCDlOlC

OOOOOCO<My-h<MI>I>CC

lO^lOlOr^kOT^iLOCOC^

0,1 mm.

Himz

QÇXMOOLOCSOOOIOOOCOOOCOO LO 'Y tJI r$l ^ Tfl CO    ^ CO 'Y

WCO^COCOH^OCOC^

ic^io)-c^imocDi>oo

i>(Mcocdoooiocnthlo

COI>CDI>I>1>G5tHI>X

tH

X^(NOCOWOOCDOI>

t^ooxoîoionooooi

Y-H    H tH

CO LO CO CO ^    05 CO Ttł

y-H y-H y-H y-H tH tH tH tH y-h y-H

(N'^iHOSt'-COGOt^O'H

(MOHOriO^IXMCO

rH y-H tH y-H y-H y-H y-H y-H y-H yH

^OOCOCDCOI><MlOTt< l>00 00 00l>00O(M00O

y-H y-H y-H

CO^OO^rHH i(Mn iOCOt>t>lOl>OOOl>t>

y-H

OOOOOOIOOOCO 0510

TABLICA III. - ILOŚĆ DNI Z OPADEM

Suma

roczna

XII

X I XI

XI III A IIA IA

CDC005050500t-I00O10LOI>*C0C0

C^00t>C0l>OC0L0t>05I>-L00500

rH tH tH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

CrOSCrlOCOlOTjlCOCOt-^OdLOCO

rH rH rH rH rH rH tH tH rH rH rH rH rH rH

t>CDLOHt<COOHil<NlOt>TfleOCOlO

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

C0tHC0t-H(MC0C0tHh^05<M<MC0C0

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

TłlCOCOOdrłlOdedrHCOTtlOdO-HtlCO

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

lOt^OlO-^-^COrtlCOLOLOlNCTLO

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

rJlLOLOHjlLOt>rtlLOHtlt>CDCDOOt>

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

<MrHC0HilO3^lcOLOC0LOCOLOO500

rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

TfUO lO IC oo O rH 00 50 t> ÎOTtlkOiO^CO^tlCOLOrJIkO

A I Al

-^•>^llOlOlOLOLOI>LO00t>LOO5I> rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH rH

^COCO^COCOlOlC^l>lO^OOlO . H H Y-l yH yH y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H

III

lOlOLOLOOrHOd<MH*liOiO<NCOCO

y—4 y-H y-H y-H tH y-H y-H y-H t-H y-H y-H yH y-H y-H

OCDOOwOOSNOKN

■Y-Yioio-rtiiococo^iico

II

TtlLOHjIrJlLOrHOÎ'rHeÔ'LOHjlOlCOLO

y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H 'w' W

Sanok

Nowy Targ

Tylawa

Wysowa

Szczawnica wyż.

Krynica

Poronin

Brzanówka

Smolnik

Beniowa

trOOtrîOOO'^'SIOdcS'cOlO'^lOCO

y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H y-H yH y-H y-H y-H y-H

«>0005©t-I<MCOtH10CO

0505050000000

HrHrlrlrHHrH

Nazwa stacji

Kościerzyna

Margrabowa

Chojnice

Ostród

Bydgoszcz

Warszawa

Kutno

Ząbkowice

Szczucin

Kraków

Radziszów

Dublany

Żywiec

Beniowa

Nazwa stacji

Kościerzyna

Margrabowa

Chojnice

Ostród

Bydgoszcz

Warszawa

Kutno

Ząbkowice

Szczucin

Kraków

Dublany

Radziszów

Żywiec

Beniowa

TABLICA IV. — GĘSTOŚĆ OPADU

I II III

IV V

w mm.

VI VII VIII IX X XI XII

COCOCOl-^M-h^COCOCOM-COt-ccOCO

®COMOl<IOl<IC0020SKCOl-i|f,

JC JO JO J-*- CO JO 02 JO JO J-* JO JOJ-^JO

7-ł 7-, bj2 bo "o 7-^ "o ^ bo b^ 7-^ "co bc

CC_CC CC JO JO JO    02 JO JO JO JO JO JO

hoTf^hahntn'Tj'ota'TjhataTf^'oha

To to 7-*. to bo "02'027-*'to ha to Tf»-cc⁻©

4,1

3,9

3,9

4,8

3,9

3,2

3,7

4,3

4,2

4,1

4,7

4,8

5,5

5,7

TABLICA V. —

OPADY W JEDNYM DNIU w mm.

Nazwa stacji

II

III

IV

V VI

VII

VIII

IX

X XI

XII

Kościerzyna

Margrabowa

Chojnice

Ostród

Bydgoszcz

Warszawa

Kutno

Szczucin

Dublany

Kraków

Radziszów

Żywiec

Beniowa

7,3

7,7

6,9

6,4

7,4

8,0

7,5

6,2

4,3

8,1

9,8

9,9

16,6

7,6

7,9

8,3

10,3

7,7

7,4

7,4

7,8

5,7

8,1

8,5

8,8

15,8

7,9

9,4

7,7

9,0

9,1

8,8

10,5

7,2

7,6

14,4

13,9

12,4

10,0

13,4

10,3

11,1

10,3

11,0

9,9

13,1

11,6

11,5

17,1

17,5

13,2 18,3

15,6

17,0

16,4

21,7

15,5

14,9

16,9

15,6

17,7

19,2

18,1

25,8

22,6

21,7

24,2

16,3

21,5

17,9

22,6

20,3

24,7

24,5

27,4

29,5

32,0

30,4

23,2

17,4

13,1

10,2

8,3

9,0

25,1

10,3

27,8

20,5

26,0

20,9

30,3

29,1

45,4

38,7

42,5

31,5

23,6

16,7

25,3

15,2

26,3

17,0

22,5

22,6

27,6

28,4

36,8

25,7

15,8

11,0

10,6

9,8

12,L

13,3

13,2

12,8

(11,7)

18,2

19,0

23,9

20,8

19,7

26,3

8,8

11,9

9,0

9,5

(9,6)

12,9

13,0

13,3

15,4

20,0

22,7

11,4

12.7

8,9

(9,7)

10,6

11,5

3,4

10,0

9,6

13,0

18,6

9,3

9,9

9,9

(7,7)

10,2

9,4

7,8

11,5

12,0

13,2

14,1

POKŁOSIE GEOGRAFICZNE

E.W.i ST. PAWŁOWSCY

18°

19°

20°

• 21°

22°

23°

MAPA OPADÓW

w dorzeczu

Wrzeszc

'Kościerzyna

*F

V.

DAŃSK jfiS;

Wisły

'Herżbekg\

500

/,

B rzecznie a

Cz.Las

<>

,1 hojnie

;Tucholka

^ StrażAeshl,

Gniew

/ Gergeńy]~

Radowo k O

w*

/    Mar grabów a., ^

1:2,500.000

400—500 500-600 600-700 700—800

Liliowo

Uennoj

g    HÓstród

M-P, . %Stradómno \\\

nidziądzjfj- / I    •

ii]îr>y\

800-1000 1000-1200 nad 1200

mm.

fi'*"

N.Mły

Szczytno>v

vBiała

(siatki W.O

Ja jkowo

:.\Ts

ydgdszçÿ-.

~ sti

oriczewice

'o-i

W\

53*

'V

~Ap

Kutno

êyWARSZAWA

52*

=^-52!

■'K

Sobieszyn

xt'"

<1

i.

512

j y

/V

",

Silniczkai

' T ói

51*

\\

Jędrzejów

bU

&b\ J

W/

"x'

\ w zg<Murckie

ąbkowice KMystowïceÇ^'

Szczucin

O.

bora

Jeżowe

-50-

''Pszczyi

RAKÓW:

<J>

Grodzisko

Naroi

Bełz

l""N\

ii

v \ y Strumieni

rTy(

y

{ Wisi

'ieliczka

Niemin5w C*

^opj

■50°-

{Bielsko

r—

"A

u.

> "/V/V

y Radzisz

Mękępi

^ " V *‘⁷ ~ł£P?-hO

o / Trzciana

ilzno-j

osre

Dubiec

Rooóźno

Przemyśl

LWÓW'*

Rabka

ub/aniy

t^r

Sj

494

IJP^Brzknówkalv

-₈<e-

Szczaumiba^ ^ a.«wj.V ____Kń/nicd\ *    ^

SpKl

Smolnik\

p*'

S.

V"

y<n

EOIÜâ

' Ç '

■—:r—-M

*

-

v'AECS^

BIBLIOTEKA

Coui.'iA *

&Süvn4^

O

v

STANISŁAW PAWŁOWSKI.

O TERASACH W DOLINIE WISŁOKI.

Z MAPKĄ I ILLUSTRACJAMI.

Pierwszy Wł. Szajnocha¹) interpretował swego czasu (1881) wysokie terasy w dolinie źródłowej Wisłoki (koło Grabia, Rozstajnego, Radocyny) jako terasy pochodzenia glacjalnego. Zaoponował przeciw takiemu poglądowi na genezę teras V. Uhlig²) w swoich „Reitrage zur Geologie der westgalizischen Karpaten" (1883) przy-czem wyraził się tak: „Von Glacialspuren kann aber hier nicht die Rede sein“. Opisując zaś dyluwjum w tej części Karpat⁸), wyróżnił prawie we wszystkich dolinach badanej przez się części Karpat „terasę aluwjalną“-niższą i „terasę dyluwjalną“-wyźszą. Dość obszerne wzmianki pozostawił o „terasie dyluwjalnej* w dolinie Wisłoki, szerzej nieco omawiając terasy między Żmigrodem N. a Dembowcem i między Kamienicą dolną a Dobrkowem.

Na jakiej jednak podstawie nazwał Uhl i g ową terasę „dy-luwjalną“, trzeba się dopiero domyślać. Zaciężyła w tym wypadku na jego poglądach tradycja. Skład i budowa terasy ze żwirów i piasków, o czem wspomina Uhlig, nie może być argumentem wystarczającym, ponieważ ów skład nie wszędzie jest taki sam, a powtóre są terasy młodsze od dyluwjalnej o takiej samej budowie. Nawet pokrycie lessem nie może być przekonywującym dowodem dyluwjalnego pochodzenia terasy, zwłaszcza, że sam Uhlig uważa ów less za utwór nieeoliczny. Gdyby zaś nawet przyjąć, że to less

') Szajnocha Wł.: Tekst do zeszytu szóstego Atlasu geologicznego Galicji Kraków, Akad. Um., 1896, str. 89 i Verhandlungen der Geolog. Reichsanstalt, 1881, str. 346.

²)    Uhlig V. : Beitrage zur Geologie der westgalizischen Karpaten. Jahrbuch der Geologischen Reichsanstalt, 1883, str. 558.

³)    Uhlig V.: j. w. str. 556—560.

niewątpliwy, to i tak kwestja wieku pozostaje nierozstrzygniętą, skoro okazuje się możliwem, iż less pokrywa terasy starsze od dyluwjalnych. Pozostaje tylko dowód paleontologiczny, o którym dość ubocznie wspomina Uh lig. Mianowicie w gimnazjum jasiel-skiem przechowuje się zęby Elephas primigenius, które pochodzą z Brzysk nad Wisłoką, a wydobyte zostały prawdopodobnie ze starszej terasy tejże rzeki.

Po Uhligu W. Łoziński¹) wspomina w pracy „ Glacjalne zjawiska u brzegu północnego dyluwjum wzdłuż Karpat..." (1909), o dwóch terasach Wisłoki, które nazywa „terasą lessową" i aluwjalną.

Tedy od dość dawnego czasu kwestja teras w dolinie Wisłoki była w nauce poruszaną i omawianą. Niemniej jednak wiele ciekawych szczegółów i wątpliwości zachęcało do systematycznego badania teras i dostarczenia nowych faktów. Chodziło przy tern nie tyle o wiek teras, co o ich rolę w historji Wisłoki. Przedmiotem badania były terasy rzeczywiście istniejące i łatwo dające się określić, tak co do swej genezy, jak co do swej formy²). Resztki dawnych poziomów dolinnych, identyfikowane w wielu wypadkach z resztkami dawnych teras, nie zostały badaniem objęte. Ich rekonstrukcja bowiem wymaga specjalnego zdjęcia morfo! ogiczno-geolo-gicznego, którego jeszcze nie ukończono.

KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA DOLINY WISŁOKI.

Dolinę Wisłoki podzielić można fizjograficznie i krajobrazowo na dwie części, a to na bieg karpacki, od źródeł do Pilzna, i na bieg pozakarpacki od Pilzna do ujścia do Wisły. Przedmiotem naszych rozważań jest tylko bieg karpacki owej rzeki i jej dopływów. Ten zaś bieg rozpada się na część górską źródłową i na część podgórską. Bieg górski obejmuje bieg tej rzeki na właściwej Wisłoce, od źródeł do Żmigrodu, na Jasiołce od źródeł mniej więcej do Dukli i na Ropie od źródeł do Gorlic. Część biegu Wisłoki od źródeł aż do połączenia się z Ropa i z Jasiołką nosi nazwę Dembówki, znaną jeszcze dziś u ludności i spotykaną na dawnych mapach i w starych geografjach (Kuropatnicki).

Różnica między biegiem górskim i podgórskim rzuca się sama w oko. W biegu górskim Wisłoka ma znaczniejszy spadek (16,3°/oo),

b Łoziński W.: Glacjalne zjawiska u brzegu północnego dyluwjum wzdłuż Karpat i Sudetów. Sprawozdanie Komisji fizjograficznej Akad. Um. 1908, XLIII, str. 3—50; 41.

²) Pawłowski St.: O pojmowaniu „terasy rzecznej" w morfologji. Kosmos, 1923, str. 576-583.

dolinę bardziej zwartą i dość wąską, stoki wyższe i bardziej strome, wykonywa raczej pracę erozyjną niż akumulacyjną. Dolina jest dostosowana w swym rozwoju do budowy geologicznej. Często bowiem zmienia się charakter doliny. Dolina jest trzy razy doliną podłużną, a trzy razy doliną poprzeczną. Podobne zjawisko widzimy w dopływach Wisłoki,

Ropie i Jasiołce.

W biegu podgórskim konstatujemy naprzód o wiele mniejszy spadek Wisłoki (od Żmigrodu do Pilzna l,5°/oo). Dolina jest szersza, co się widzi i nad Wisłoką i nad jej głównymi dopływami. U dna szerokość jej waha się od 1—3 km. W korycie widzimy zjawiska erozji, ale obok zjawisk akumulacji. Charakterystyczne są zatem progi, które rzeka przecina, o kierunku pasem, a więc naogół NWW-SEE. Ludność zowie je „słędy". Obserwujemy je jeszcze pod Kołaczycami. Uderzają również szerokie „kamieńce" t. j. nasypiska żwirowe, które widzimy wszędzie po jednej lub obu stronach koryta rzeki. Stoki doliny są oddalone od siebie. Są one poprzerywane przez dolinki dopływów bocznych w sposób taki, że straciły już swoją zwartość. Zniszczenie i wymodelowanie stoków jest zjawiskiem najbardziej uderzającem. Naogół są połogie. Tylko na żebrach dolinnych występują pewne zagięcia, schody i stopnie. Dolina Wisłoki przybiera niekiedy charakter doliny podłużnej, przyczem owa „podłużna" partja jej biegu jest jakby przedłużeniem dopływu bocznego, przystosowanego do kierunku warstw. Tu wymienimy np. część doliny od Toków do Markuszki (w przedłużeniu potoku lwia) lub od Jasła do Krajowic (w przedłużeniu Jasiołki), lub od Brzostka do Demboszyna (w przedłużeniu potoku Brzosteckiego). Pozatem jest dolina Wisłoki doliną poprzeczną.

Także Jasiołka i Ropa mają tylko tam, gdzie skręcają do Wisłoki, charakter dolin podłużnych. Widzimy to dobrze zwłaszcza na Ropie, która od Siepietnicy do Brzyścia płynie w kierunku SEE, a więc w kierunku predysponowanym budową geologiczną. Jej dolina jest tern samem równoległa do doliny Jasiołki-Wisłoki na przestrzeni od Budzisza do Krajowic. W rozłożeniu dolin Jasiołki i Ropy po obu stronach Wisłoki uderza dziwna zgodność i symetrja.

Tedy wnosząc ze szczegółów, tak w biegu górskim jak i podgórskim nastąpiło już przystosowanie rzeźby do budowy geologicznej. Świadczy to o dość daleko posuniętym stadjum rozwoju doliny i, co za tern idzie, krajobrazu jej dorzecza.

Bieg podgórski samej Wisłoki wykazuje, zgodnie ze swym charakterem, kilka ciekawych szczegółów. Oto dolina zwęża się w kilku miejscach przełomowych koło Wróblowej i Ujazdu, koło

Bukowe] i Kamienicy dolnej. Przełom przez pasma Podzamcze (342 m) i Liwocz (561 m) jest jednak szerszy (przeszło 1 km) i mniej typowy, niż przełom przez pasmo Chełm (532 /n)-Kokocz (441 m) (ok. 0,5 km). Według Grzybowskiego¹) jest to pasmo zbudowane z piaskowca ciężkowiekiego. Przez przedłużenie tego pasma, które dalej ku wschodowi zowie się pasmem Chełm - Czarnorzeki, przedziera się Wisłok wąską doliną przełomową (0,5 km) z trudem na pn.

Po przełomie w Kamienicy dolnej dolina Wisłoki, na przejściu do swego biegu dolnego rozszerza się i tu osiąga w Karpatach swoją maksymalną szerokość. Naogół więc szerokość doliny Wisłoki jest znaczna i zależy od tego, czy przecina grzbiety górskie lub je podrywa, czy też przystosowuje się i płynie do nich równolegle lub na ukos.

Inną ciekawą właściwością podgórskiego dorzecza Wisłoki jest powstawanie tu i ówdzie lokalnych depresyj. Widzimy je np. między Żmigrodem a Dembowcem. Skłonny jestem ową depresję przypisać rozwiniętym tu dość często łupkom wieku oligoceńskiego (według Szajnochy). Inny charakter posiada depresja w pobliżu Jasła, u spływu dopływów Ropy i Jasiołki do Wisłoki. Doliną Jasiołki przechodzi owa depresja dalej na wschód ku Krosnu.

TERASA NIŻSZA.

Typowe piętno otrzymują doliny Wisłoki i jej dopływów przez rozwój teras (rys. 25). Z tych najniższą jest terasa, zwana od dawna terasą aluwjalną. Owa terasa jest wszędzie rozwinięta, po jednej lub po obu stronach rzeki. Ona decyduje o charakterze dna doliny i o jego szerokości; ma także wielkie znaczenie w osadnictwie i w stosunkach gospodarczych. Terasa niższa jest pod względem formy bardzo wyraźnie zaznaczona. Swą stromą krawędzią, wzniesioną na 2—3 m ponad dno koryta, towarzyszy rzece. Od owej krawędzi ku stokom doliny poziom terasy zwolna się podnosi. Na owej płaszczyźnie widzimy często nietylko ślady starych koryt, albo ślady dawnych teras nieco wyższych.

Gdy krawędź terasy nadrzecznej wykazuje świeże podcięcia i odsłonięcia, tamte terasy są starsze, zarosłe i uprawiane. Takie podwójne terasy widzimy np. na lewym brzegu Wisłoki koło Kołaczyc lub między Demborzynem a Pilznem. Wysokość względna

') Grzybowski J. : Tekst do zeszytu czternastego Atlasu geologicznego Galicji. Kraków, Akad. Um. 1903, str. 46 i inne.

i?

Pilzno

"'l Kokoci

Biec:

àVcU.wsch Rrro

Brzostf

C/zetm

W-

Terasy w dolinie Wisłoki

1:400.000.

£S>terasa niższa <£=$    - wyższa

dawne poziomy dolinne ze żwirami -.'""dawne doliny głazy północne

ót.fi

liwoa

'ołaczya

to

ml

JaSb,

4"

iórlici

t/

fe.

r-f\£

ligrócł No>

Wątkowa

Rys. 25. Mapka teras Wisłoki.

(licząc ponad rzekę) starszych teras waha się lub nieco przenosi 5 m. Nie należy sądzić, że nachylenie terasy aluwjalnej w stronę obecnego koryta rzeki jest nieznaczne. Wynosi ono bowiem od 5—15%o. Z tego powodu zdarza się, iż terasa aluwjalna przechodzi zwolna w terasę wyższą t. zw. dyluwjalną. Klasyczny przykład mamy na lewem brzegu Wisłoki koło Brzysk a naprzeciw Kołaczyc, Terasa aluwjalna podnosi się tu ze spadkiem 14°/oo od Kołaczyc ku Brzyskom i osiąga u stóp wzgórz koło Brzysk wysokość równą (a nawet wyższą 335 m) od wysokości t. zw. terasy dyluwjalnej w Kołaczycach. Ten szczegół wykazuje, iż mierzenie górnej krawędzi płaszczyzny terasy prowadzić może do bardzo mylnych wniosków co do jej wysokości. W tym wypadku pomiar oparty na dolnej krawędzi płaszczyzny terasy (w profilu poprzecznym na kancie górnym) daje wyniki bardziej odpowiadające istocie rzeczy. Profil podłużny terasy aluwjalnej wykreślony na podstawie pomiarów, dokonanych na jej krawędzi dolnej, daje krzywą zgodną z dzisiejszą krzywą erozyjną rzeki (patrz rys. 26).

Pobitą «•«

-terasa niższa.

lóików

Rys. 26. Profil podłużny doliny Wisłoki i jej teras.

terasa wyższa prawd oczna.-----terasa wyższa tewoboczna

rè? ftf}

enoyng ***

"sr

TTT

evjop 93iu9fwtjf

OUZ/IJ

Terasa aluwjalna składa się prawie wyłącznie ze żwirów rzecznych, drobnych i średnich. Żwiry te pomieszane są z piaskiem, który tworzy niekiedy w terasie ławice czyste. Rzadko posiadają piaski grube ziarno; naogół mają ziarno średnie. Nie potrzeba dodawać, że gdzie terasa leży wyżej, tak, że najwyższe wody już nie dochodzą, tam widzimy na jej powierzchni gliny, czy to pozostałe po ostatnich zalewach, czy to przyniesione przez potoki albo wody deszczowe z najbliższych wzgórz. Mniej więcej od Krajowic i od Wróblowej w dół rzeki spotyka się wśród żwirów terasy aluwjalnej drobne otoczaki pochodzenia północnego. Są one jednak naogół bardzo rzadkie. Według określenia geologów wiedeńskich są to zatem t. zw. żwiry mieszane.

Terasa aluwjalna bywa aż do swej najświeższej krawędzi zalewana przez zwykłe wezbraniowe wody Wisłoki, które nie podnoszą jej stanu normalnego wyżej nad 2—3 m. Natomiast wielkie i nadzwyczajne wody wezbraniowe (do 5 m ponad stan normalny) sięgają dalej i dochodzą niekiedy aż do starych teras aluwjalnych. I jedne i drugie wody zmieniają kształty i kierunki dolnej krawędzi płaszczyzny terasy. Regulacja Wisłoki i jej dopływów, niedawno zaczęta, niewiele jeszcze wpłynąć na te zjawiska mogła. Najwyżej uchroniła przed zalewem miejsca najniebezpieczniejsze, ze względu na pola.

Terasa aluwjalna, jakkolwiek gorliwie zaorywana przez mieszkańców nadrzecznych, nie jest, jak dotychczas, terenem osadnictwa. Osady ludzkie ulokowały się wyżej. W dolinie podgórskiego biegu Wisłoki mamy tylko cztery wsie leżące na niższej terasie: Niegłowice, Gądki, Krajowice i Kłodowa.

Wszystkie żyją jeszcze dziś w obawie przed wylewem rzeki. W dolinie Ropy znamy jedną taką wieś — Przysieki, a w dolinie Jasiołki też jedną — Hankówkę.

TERASA WYŻSZA ALBO T. ZW. TERASA DYLUWJALNA.

Ponad terasą niższą widać w dolinie Wisłoki i w dolinach jej głównych dopływów terasę wyższa (12—22 m wysokości względnej), rozwiniętą jednak bardzo wyraźnie, tern samem łatwą do rozpoznania. Z tego powodu owa terasa mogła być zrekonstruowana i przedstawiona w swym profilu podłużnym. Pomijając ewentualne ślady owej terasy w biegu górskim (por. str. 153), mamy w biegu podgórskim wyraźne resztki owej terasy na prawym stoku doliny: od Żmigrodu (Nowego) po Gorzyce, od Świerehowej po Zarzecze, od Żółkowa po Jasło, w Gorajowicach pod Jasłem i za Podzamczem, koło Kołaczyc, koło Bukowej, potem aż do Kamienicy dolnej z małą przerwą aż po Dobrków. Wszystkie wymienione terasy zaznaczono na małej mapce. Na lewym stoku zaś widzimy terasę wyższą: koło Osieka, skąd wciska się nad dopływ Wisłoki Kłopotnicę aż poza Zawadkę, potem koło Załęża, Dembowca, Niegłowic, Łęgorza, Kaczorowów, w Dąbrówce naprzeciw Krajowic, położonych na prawym brzegu rzeki. Dalej na północy nie występuje owa terasa tak wyraźnie w terenie. Doskonale jest rozwinięta dopiero od Strze-gocic do Pilzna.

W dolinie Ropy zauważyłem rozwój owej terasy przeważnie na prawym stoku, poniżej Gorlic aż do Libuszy, koło Grudnej koło Osobnicy i w dolinie rzeczki Bednarki, a dalej w Brzyściu. W dolinie Jasiołki widać terasę od Niżnej Łąki po Zręcin i koło Sadkowej na lewym stoku, a koło Wrocanki, Świerzowej Polskiej, Jedlicza, Szebni na prawym stoku. Z tego rozmieszczenia terasy widzimy, iż jest ona zachowana i rozwinięta w Wisłoce i jej dopływach raczej po prawej stronie rzeki aniżeli po lewej. Po lewej stronie dziwnym się wydaje brak jej na wielkiej przestrzeni od Wróblowej po Strzegocice (pomijając trudne do ustalenia punkty).

Budowa terasy jest różnorodna. Terasy od przełomu w Kamienicy dolnej w dół rzeki (do Pilzna) są akumulacyjno-osadowe, natomiast wszystkie inne terasy są typu złożonego erozyjno-akumu-lacyjnego. W spodzie występują skały karpackie, a na górze spotykamy wszędzie materjał akumulacji rzecznej. Jest to prawidło powszechnie obowiązujące. W profilu poprzecznym owych teras rozróżnić jednak należy dwa podtypy: a) albo żwiry stanowią cienką

Rys. 27. Terasa wyższa (16 m) podcięta przez Wisłokę (Dembówkę) w Zarzeczu. Terasa skalista, pokryta 2—3 nr grubym pokładem żwirów (fot. J. Szubarga).

(1—2 ni) powłokę na górze (por. rys. 27 i 28) ; b) albo występują w złożach grubszych, przykryte nadto grubym pokładem glin (lessem). Podłoże skaliste ogranicza się wówczas do kilku metrów (3—5 m). W każdym razie oba typy teras naprzemian się zmieniają i następują po sobie. Można przytem zauważyć, że terasy skalisto-akumu-lacyjne są z reguły wyższe i odsłoniły się tam, gdzie terasy akumulacyjne czyste zostały zniszczone. Terasy akumulacyjne, najpiękniej rozwinięte koło Pilzna, zachowują z reguły wysokość względną jednostajną lub mało się zmieniającą. Przypiera do nich zwykle płaszczyzna mniej lub więcej równa. Natomiast terasom skalisto-akumulacyjnym towarzyszy często wynioślejszy i stromy stok doliny.

Materjał skalny terasy erozyjno - akumulacyjnej składa się przeważnie z ławic łupków lub piaskowców, nachylonych skośnie do poziomu rzeki. Od strony koryta rzeki jest on zawsze sposto-padle ścięty, jak to widzimy pod Dembowcem w -Zarzeczu, koło Jasła w Żółkowie i koło Kołaczyc. Ten szczegół wskazuje wyraźnie na podcięcie późniejsze terasy przez rzekę, a nie na wcięcie pierwotne. Tern bardziej możemy to przyjąć, że rzeka ma ogólną tendencję do przesuwania swego koryta ku wscho-

mgr??

— - - . '

Rys. 28. Terasa wyższa nad Wisłoką (Dembówką) naprzeciw Niegłowic. Podmyte pionowe ściany terasy przechodzą ku dołowi w progi (,,słędy“). Na górze 2 m żwirów, zsuwających się do rzeki (fot. St. Pawłowski).

dowi, o czem przekonywa asymetryczność stoków jej doliny i podcinanie teras wschodnich na wielu miejscach aż do zupełnego ich zniszczenia. Klasycznym przykładem jest okolica Majscowej pod Dembowcem. Tu na prawym stoku została dawna terasa na przestrzeni od Zarzecza do Żółkowa zniszczona i podmyta, tak, że powstał nowy wyższy poziom, który trudno wiązać z wyraźnemi, ale niżej rozwiniętemi terasami.

Warstwy skalne są na wierzchu równo ścięte i pokryte żwirami. Podczas gdy strome ściany teras wskazują przy obecnym wyglądzie raczej na podmycie i obsuwanie, to górny poziom skalistej części teras wskazuje na poziome ścięcie erozyjne warstw. Pokrycie teras żwirem sprawia, że, patrząc z góry, prawie nigdzie nie widzimy odsłoniętego dawnego dna doliny.

Żwiry są przeważnie drobne i średnie. Ogólny stan zachowania dobry. Zwietrzenie bowiem dotknęło przeważnie odłamki zbudowane z piaskowca gruboziarnistego, które nadzwyczaj łatwo się rozkruszają. Zmieszane są z piaskiem żółto zabarwionym, a ku górze z glinami. Ale podajmy kilka przykładów owych teras.

1. Terasy w Żółkowie i Zarzeczu (por. rys. 27—28) składają się z litej skały u góry, ściętej, a pokrytej 2—3 m grubą warstwą żwirów karpackich, średniej grubości, na których rozpościerają się (2 m) gliny czerwonawe czyste lub zmieszane z piaskami.

2.    W terasie w Kaczorowach przy drodze do Jaremiówki występują w spodzie terasy piaski warstwowane i przemieszane z drobnym żwirkiem. Także w rozpostartej nad niemi glinie spotyka się małe odłamki żwirów. Tak piaski jak i żwiry zawierają dużo miki.

3.    Nieco dalej w terasie w Dąbrówce na litej skale w skład której wchodzą naprzemian ławice piaskowca i popielatych łupków, występują naprzód drobne żwiry, przeważnie karpackie, z żelazistemi naciekami, a na nich przeszło 5 m gliny. U dołu jest to glina sinawa, ku górze żółtawa z wkładkami żelazistych piasków lub że-lazistych nacieków, jakby słoi roślinnych, o zabarwieniu żelazistem, które łatwo można z glin oddzielić. Gliny wykazują wyraźne ślady warstwowania. Tylko ku górze przybierają charakter raczej lessowy. Począwszy od Dąbrówki, widać wśród żwirów karpackich terasy górnej odłamki i otoczaki skał północnych. Jest tych odłamków i otoczaków jednak tak mało, że nieraz trzeba długo szukać, aby je znaleść. Przypominamy zaś, że otoczaki skał północnych zdarzają się również od owego miejsca w terasie niższej.

4.    Bardzo charakterystycznym jest skład teras akumulacyjnych miedzy Kamienicą dolną i Pilznem. Są to terasy bardzo dobrze rozwinięte i wyraźne. Terasa na lewym stoku doliny Wisłoki składa się u dołu z piasków rzecznie warstwowanych i z drobnych żwirów, u góry zaś z glin, w niższych częściach piaszczystych, w wyższych położeniach czystych, podobnych z układu i zachowania się do lessu. Wśród piasków pełno drobnych odłamków skał północnych, odłamków kredy, dużo miki i dużo muszli dyluwjalnych. U stóp znajduje się prawdopodobnie „kamień rzeczny".

5.    Terasa na prawym stoku składa się prawie wyłącznie z piasków i żwirów. Spotykamy tu wśród piasków pełno odłamków skał północnych i kredowych. Ku wschodowi piaski stają się, co widzimy, idąc w górę wzdłuż potoku Połomejskiego, bardziej czyste. Wywołują nawet charakterystyczny krajobraz piasków lotnych; pokryte są sosną oraz brzozą. Wspomina o tern miejscu Uh lig¹). Co się znajduje w spodzie teras nie wiadomo. To tylko pewne, że z pod terasy akumulacyjnej dobywają się na prawym stoku obfite źródła, zaledwie parę m nad poziomem Wisłoki. Wskazuje to na teren nieprzepuszczalny w tym właśnie poziomie. Taki mniej więcej cha-

b Uhlig V. : Beitrage... j. w. str 557.

rakter zachowuje terasa na przestrzeni od Dobrkowa aż po Jaworze górne. Tu jednak widzimy w niej coraz więcej nieotoczonego materjału karpackiego. Znaczna wysokość terasy w miejscu opisa-nem przez Wisłokę.

przy ujściu potoka Połomejskiego tłumaczy się podcięciem

Ogólnie rzecz biorąc, stan zachowania terasy wyższej jest następujący. Terasa ta nigdzie nie jest terasą ciągłą, jak terasa niższa, lecz terasą poprzerywaną. Widać to już choćby z opisu i krótkiego przeglądu teras (por. mapkę). Zniszczenie terasy nastąpiło przedewszystkiem skutkiem erozji bocznych dopływów Wisłoki. W drugim dopiero rzędzie nastąpiło skutkiem podcięcia przez rzekę. Wszędzie tam bowiem, gdzie potoczki wpadają do Wisłoki, terasa została przerwana w swym przebiegu, miejscami nawet na dłuższej przestrzeni, a conajmniej obniżona. Tern sobie tłumaczymy znaczną jej wysokość na prawym brzegu koło Pilzna, lub brak wyższej terasy koło Brzostka, albo obniżenie charakterystyczne terasy wyższej koło Jasła, pomijając już inne przykłady.

Koło Pilzna, gdzie dolina Wisłoki jest szeroka, a obie terasy zbudowane są z materjału miękkiego, łatwo ulec one mogły podcięciu przez rzekę. Wielka wysokość względna prawej terasy (22 m) pochodzi niewątpliwie z podcięcia. Pozostała tam nietylko okrągła forma wcięcia w terasie, lecz także podmokłe stare koryto rzeki wzdłuż terasy na pd. od ujścia potoku Połomejskiego. Obecnie Wisłoka wraca w tej okolicy ku środkowi doliny.

Obniżenie terasy, wywołane działalnością bocznych dopływów, widzimy najlepiej w okolicy Jasła. Rzecz nawet tak daleko idzie, że terasa prawoboczna, o wysokości względnej 12 m w Niegłowi-cach, obniża się na Młynku pod Jasłem do 6 m. Na tej terasie leży samo Jasło, jakkolwiek dworzec kolejowy leży w poziomie terasy 12-metrowej. Także terasa w Kaczorowach i nieco dalej w Dąbrówce jest dość obniżona (10—12 m), mimo że w tern ostat-niem miejscu terasa znajduje się w zakręcie rzeki, więc w miejscu, w którem z natury rzeczy powinna być nieco wyższa. Podobnie nad Jasiołką w Sadkowej znajdujemy terasy, o niezbyt wielkiej wysokości względnej (12 m), podczas gdy nad rzeką Ropą analogiczne obniżenie terasy wyższej daje się zauważyć dopiero w okolicy Libuszy. W innych natomiast miejscach konstatujemy raczej świeże podcięcia. Wnosząc tedy z owych pomiarów, wykonanych w obniżeniu jasielsko-gorlickiem na górnym kancie terasy, oraz opierając się na fakcie, że w wąskim przełomie Wisłoki koło Kamienicy dolnej zachowała się terasa wyższa w wysokości 17 m ponad Wi-słoką, jesteśmy skłonni przyjąć fakt niższego występowania terasy wyższej w okolicy Jasła, za udowodniony.

Wskutek tego profil podłużny terasy wyższej, wykreślony na stoku prawym na podstawie pomiarów wykonanych na t. zw. kan-cie górnym, posiada przebieg dosyć nierównomierny. Z profilu widzimy, że terasa miejscami nieznacznie się podnosi, miejscami opada. Tak np. względna wysokość terasy prawobocznej obniża się na Dembówce dość wyraźnie od Żmigrodu do Jasła z 18 na 12 m. Ale od Jasła do Dobrkowa znowu się podnosi z 15 m (w Ulaszo-wicach) do 20 m. Także terasa lewoboczna obniża się z małemi wyjątkami (Osiek) aż ku Dąbrówce, a podnosi się koło Pilzna. Profil podłużny zatem uzyskany z dolnej krawędzi płaszczyzny terasowej, a z górnej krawędzi samej terasy, niema przebiegu jednolitego i zgodnego z przebiegiem krzywej erozyjnej. W każdym razie obie krzywe nie zbliżają się ku sobie w części dolnej.

W rzeczy samej takie zachowanie się terasy wyższej budzić może żywe zainteresowanie. Skłaniać także może do daleko idących wniosków (tektonicznych). Sądzę jednak, że jak długo zjawisko obniżenia terasy da się wytłumaczyć, prostszemi przyczynami (podcięcie, wpływ dopływów bocznych), należałoby przyczyny dalsze raczej przyjąć jako przyczyny wyjaśniające, bliżej nas stojące.

Tak zwana terasa dyluwjalna jest w dolinie Wisłoki prawie wyłącznym terenem osadniczym. Wszystkie bowiem osady ludzkie, z wyjątkiem wy mienionych na str. 158, leżą na niej. A są to osady, sięgające swym początkiem 12—14 wieku. Jeszcze w tym okresie była terasa niższa terenem osadniczym mniej pewnym. Znajdowały się na niej prawie wyłącznie łąki i stawy, rzadziej lasy. Role, ogrody, domy lokowały się wyżej. Miasteczka i miasta, jak Żmigród Nowy, Osiek, Dembowiec, Jasło, Kołaczyce, Brzostek, Pilzno, Biecz leżą na terasie wyższej. Tylko tu i ówdzie, w wypadku gdy rzeka oddaliła się od stromej krawędzi terasy, schodzą przedmieścia owych miejscowości nieco niżej, co widzimy przedewszystkiem w dość szybko wzrastającym w ludność Jaśle i Pilźnie.

STARSZE OD T. ZW. TERASY DYLUWJALNEJ POZIOMY

DOLINNE.

Poza terasą wyższą i niższą niema już teras w dolinie Wisłoki, o ile będziemy rozumieli przez terasę wyłącznie tylko stopnie dolinne. Gdy więc chodzi o formę, teras nie spotykamy nigdzie. Istnieją natomiast pewne resztki poziomów dolinnych. Nie jest by-

najmniej celem niniejszego studjum przeprowadzać dokładne badanie tychże resztek. Lecz wolno w każdym razie wymienić parę charakterystycznych, a starych poziomów rzecznych. Przy ich wyróżnieniu brałem za podstawę, oprócz wysokości względnej, dawne żwiry, rozwinięte bardzo obficie.

Tedy należą tu stare poziomy, pokryte obfitemi żwirowiskami między Zawadką a Wolą Dembowiecką, w wysokości 30—50 m nad rzeczką Kłopotnicą. Są to t. zw. „kamienne pola“. Obfite są również żwiry karpackie, średnie i drobne, przed Kołaczycami na wzgórzu, którem się kończy pasmo Podzamcze nad samą prawie Wisłoką, w poziomie 36 m nad rzeką. Po drugiej stronie rzeki, na wylocie pasma Liwockiego koło Ujazdu, widać żwiry znacznie uboższe i pokryte gliną, w wysokości 40 m. Oba zatem żwirowiska przeciwległe leżą w poziomie mniej więcej równym (około 40 m) i przynależą poziomami do siebie. Bogate są również żwiry w poziomie około 50 m ponad rzeką na cmentarzu w Brzostku, choć, coprawda, dosyć na ogół drobne. Żwirowiska te składają się wyłącznie z materjału karpackiego, średniego lub drobnego. Otoczaków pochodzenia północnego mimo skrzętnego szukania nie znalazłem.

Wszystkie wywienione żwirowiska leżą w pobliżu Wisłoki, Odnosi się to zwłaszcza do żwirowiska koło Kołaczyc. Przy tworzeniu się żwirowisk koło Zawadki lub Brzostka czynnemi być mogły dopływy boczne, tam Kłopotnicy, tu potoka Brzosteckiego. Pozatem stwierdzenie żwirowisk i poziomów jest dosyć utrudnione a to skutkiem pokrycia żwirów przez gliny i t. p. materjał zwie-trzelinowy.

W obrębie doliny Wisłoki posiadamy jednak żwirowiska jeszcze wyżej położone i, być może, od tamtych starsze. Tu należy prze-dewszystkiem żwirowisko na dziale wodnym między Wisłoką a dużym potokiem Bednarką, od Cieklina po Dembowiec, w wysokości 350—325 m, a więc w poziomie 100—80 m ponad rzeką. Inne wysokie żwirowisko znajduje się również na dziale wodnym między Wolą Brzostecką a Kamienicą górną na prawym brzegu Wisłoki, w wysokości względnej około 125 m ponad rzeką. O tych obu żwirowiskach wysokich wspomina Uhlig¹). W żwirowisku ostatniem znachodzą się otoczaki pochodzenia północnego, a w pobliżu spotyka się erratyki i inne ślady pobytu lodowca, opierającego się tu swego czasu o zbocza Chełmu. Nie wątpię, że dłuższe i dokład-

b Uhlig V.: Beitrage.... j. w. str. 553, 558.

11*

niejsze szukanie pozwoli nam odkryć niejeden jeszcze ciekawy poziom starorzeczny, w znacznej nad rzeką wysokości.

Tak, jak dotychczas sprawa stoi, owe żwirowiska wododziałowe a zarazem wysokie poziomy starorzeczne świadczą o odwróceniu, inwersji rzeźby terenu w tych okolicach. Przytem jest rzeczą uderzającą, że ów dawny poziom rzeczny nie stoi w bliskim i ścisłym związku z terasami rzecznemi dzisiejszemi. Poziom terasy wyższej wykazuje między Żmigrodem a Dembowcem spadek 2,4%₀, podczas gdy poziom starorzeczny cieklińsko-dembowiecki wykazuje nachylenie 8,0%o- Skoro tak, to zjawiska te należy odnieść do epoki dosyć dawnej. Domieszka ma-terjału północnego w żwirowisku koło Woli Brzosteckiej zdaje się być pochodzenia późniejszego.

Owe żwirowiska bowiem leżą w poziomie, który w morfologii podgórskiej części dorzecza Wisłoki należy uważać za poziom zasadniczy. Pokazuje się bowiem, że w poziomie około 350 m leżą prawie wszystkie działy wodne i grzbiety dorzecza. Równina położona na nich dałaby lekko sfalowaną płaszczyznę, ponad którą wznosiłyby się tylko grzbiety, dochodzące do 400 i więcej m wysokości. Jest to poziom, po którym się łatwo chodzi i na którym widzi się dużo dróg, poziom, na którym przewagę mają prawie wszędzie pola, choć o nienajlepszej glebie, nierzadko spotyka się domy, często występują lasy. Dość wielka zmienność w wysokości względnej owego poziomu w pobliżu Wisłoki nie pozwala na rekonstrukcję owej prarówniny bez zdjęć detalicznych.

PRZYPUSZCZALNY ZASIĘG LODOWCA PÓŁNOCNEGO W DOLINIE

WISŁOKI.

Z badań Uh lig a wynikało (por. w tym względzie jego mapkę z roku 1883), że lodowiec północny sięgał w dolinie Wisłoki co-najmniej po Liwocz. Po Uhligu Łoziński, opierając się to na danych Uhli g a, to na obserwacjach własnych, próbował odtworzyć przypuszczalny zasięg lodowca północnego w dolinie Wisłoki ó- Jego zdaniem lodowiec sięgał tam, gdzie istnieją mieszane żwiry i erra-tyki. Mieszane żwiry to albo, jak mniema Łoziński, w części pierwotna morena denna, albo w części przerobiona już morena denna. Ponieważ głazy narzutowe pochodzenia północnego widział Łoziński koło Bieździedzy, a mieszane żwiry koło Wróblowej,

*) Łoziński W.: Glicjalne zjawiska.... j. w. str. 5—7, 9—10, 16, 20, 31» 33, 39, 41 i inne.

przeto na tej podstawie przyjął, że język lodowy Wisłoki miał 27 km długości. Lodowiec był naogół cienki, gdyż miał zaledwie 25 m grubości. Wypełniał istniejącą już podówczas dolinę Wisłoki i jej dopływów, lecz nie zajmował grzbietów.

Całkiem niedawno zaś Tołwiński¹), badając tektonikę pasm jasielskich, spotykał bardzo liczne ślady lodowca skandynawskiego w postaci krystalicznych głazów narzutowych, oraz glin, żwirów i piasków i wypowiedział na tej podstawie ogólne przypuszczenie (niestety bez przytoczenia szczegółów i faktów), że „granicę lodowca północnego należy przenieść znacznie jeszcze na południe od Jasła“.

Mamy tu zatem dość rozbieżne poglądy na przypuszczalny zasięg lodowca w dolinie Wisłoki. Z tego widać, iż rzecz wymaga osobnego i szczegółowego potraktowania i to na platformie szerszej, niż się to działo dotychczas. Na razie poprzestać nam wypadnie na dostarczeniu faktów nowych w poruszanej materji. Możemy stwierdzić zgodnie z tem, na co zwrócił uwagę swego czasu Łoziński, iż istotnie lodowiec północny, który wcisnął się w dolinę Wisłoki, nie zostawił tu, jak zresztą nigdzie indziej w Karpatach, śladów wyraźnych. Przedewszystkiem więc brakuje moren czołowych, a nawet jako tako zachowanych moren dennych. Wkońcu brakuje, co podkreślamy z naciskiem, zjawisk wtórnych, związanych z występowaniem lodowca, a więc przedewszystkiem iłów i utworów fluwjoglacjalnych. Ów brak niewątpliwych śladów pobytu lodowca w dolinie Wisłoki i mała ilość materjału lodowcowego w dolinie Wisłoki wskazywaćby mogły tak na małą grubość lodowca i jego nikłą siłę, jak i na krótkotrwały pobyt w dolinie Wisłoki. Ale fakty przytoczone dowodzić mogą jeszcze czegoś innego. Mianowicie, że materjał polodowcowy uległ już zniszczeniu, więc zwietrzał lub został po części usunięty, a po części przykryty przez utwory młodsze, w tym wypadku przez gliny i less. Po tem wszyst-kiem zdaje mi się tedy, iż wnioski co do zasięgu i natury lodowca wymagają pewnej rewizji. Nadewszystko rzecz domaga się oświetlenia przez nowe fakty, których może dostarczyć tylko badanie szczegółowe. Kilka takich faktów, które skłaniają do innych wniosków, aniżeli wnioski przedtem przytoczone, podaję poniżej.

Tak więc np.:

1. Znalezienie przeze mnie bloku granitowego o średnicy 2 dni wśród ubogich żwirów mieszanych w Dąbrówce, naprzeciw Krajo-

x) Tołwiński K.: Dyslokacje poprzeczne oraz kierunki tektoniczne w Karpatach polskich. Prace geograficzne, zesz. VI, Lwów-Warszawa, 1922, str. 28—29.

wic, jakoteż granitowego odłamka, coprawda, drobnego w Kaczo-rowach na lewym brzegu Wisłoki pośród glin na wysokości 40 m ponad rzeką, nasuwać może przypuszczenie, jakkolwiek dla sceptyka nie są to fakty zupełnie wystarczające, iż lodowiec przekroczył bramę Liwocz-Podzamcze i prawdopodobnie sięgał w pobliże Jasła. Należy sobie wyobrazić, że główny korpus lodowca Wisłoki sparł się na paśmie Podzamcze-Liwocz, choć, coprawda, głazów erratycznych, zaznaczonych w wysokich poziomach na mapce przez Uhliga po północno-wschodniej stronie Liwocza, nie mogłem od-naleść, jakkolwiek widziałem je często na terasie niższej w Brzys-kach. Na tej terasie trafiają się także duże odłamy skał pochodzenia miejscowego. Także w Bieździedzy i w Bieździadce zaścielają głazy pochodzenia północnego raczej dno, aniżeli stoki doliny. Z tego zatem korpusu, rozwiniętego raczej w dolinach, wysuwał się język lodowy w stronę Jasła. Czy sięgał „znacznie jeszcze na południe od Jasła“, jak przyjmuje Tołwiński, należy poważnie w to wątpić. Znam te okolice dobrze i nie umiałbym przytoczyć najdrobniejszego nawet szczegółu, któryby za tern przemawiał.

2.    Także poglądy na grubość lodowca ulec winny pewnej modyfikacji. Już nie mówię tu o owym odosobnionym odłamku północnym w Kaczorowach, znalezionym w poziomie 40 m ponad rzeką, ale raczej o tern, że na dziale wodnym między Wolą Brzo-stecką a Kamienicą górną, więc w wysokości przeszło 100 m ponad Wisłoką, znaleziono w żwirach odłamki skał północnych. Ten fakt każe przypuszczać, że grubość lodowca była w każdym razie większa niż 25 772, przynajmniej w okolicy Brzostka. Pozostanie w każdym razie rzeczą zdumiewającą, dlaczego w obfitych żwirach koło Kołaczyc nie znajdujemy zgoła (przynajmniej mnie się to nie udało) śladów skał północnych.

3.    Mała ilość materjału północnego w ewentualnej morenie dennej lodowca Wisłoki tłumaczy się wogóle ubóstwem tego ma-terjału w lodowcu samym. Jednakże brak w nim bloków i skał pochodzenia miejscowego. To przemawiaćby istotnie mogło przeciw dużej sile erozyjnej i akumulacyjnej lodowca, zwłaszcza, że zachowały się na grzbietach i na poziomach dolinnych żwiry karpackie nienaruszone. Czy więc lodowiec nie przyczynił się raczej do ich zakonserwowania, aniżeli do zniszczenia?

4.    Są jednak pewne ślady, że morena denna w postaci cienkiej powłoki gliniastej wyścielała dno i stoki doliny. Ale została spłukana i prawie zupełnie zniszczona. Jako moment przemawiający za tern przypuszczeniem, przytoczyć można istnienie zwięzłej

gliny na litej skale, naszpikowanej otoczakami pochodzenia miejscowego i bardzo rzadkiemi północnemi, którą oglądać można dość wysoko nad dnem doliny w Kołaczycach (na stoku północnym).

5. „Żwir mieszany⁴⁴ nie może być uważany — mojem zdaniem — a wbrew temu, co twierdzi Łoziński, za część pierwotną moreny dennej. Zaczem nie może on być bezpośrednim dowodem istnienia lodowca na danem miejscu, ale tylko dowodem pośrednim.

6.    Uderzającą cechą zlodowacenia w dolinie Wisłoki jest nie-tylko prawie zupełny brak utworów moreny dennej i czołowej, ale brak utworów fluwjoglacjalnych. W każdym razie t. zw. żwiry mieszane nie mogą za nie uchodzić. Raczej odnosić można owo określenie do utworów, znajdujących się w terasie akumulacyjnej koło Pilzna. Ale i tu nie widzimy koniecznego, w wypadku występowania utworów podobnych, związku ich z utworami niewątpliwego pochodzenia polodowcowego.

7.    W dolinie potoku Bieździedzkiego zachowało się dawne dno lodowca północnego w formie prawie nienaruszonej lub mało naruszonej. Dolina jest szeroka, wyścielona glinami i dość częstemi erratykami. Potok wcięty jest na 1—2 m w dno doliny. Wody w nim naogół mało. Lita skała zjawia się na stokach dopiero kilkadziesiąt ni, ponad dnem potoka. Możemy przyjąć, że od czasu ustąpienia lodowca narzutniaki leżą na tern samem miejscu lub nie o wiele niżej. Nic się więc od tego czasu nie stało, coby zdołało je usunąć dalej lub na znacznie niższe, drugorzędne podłoże. Są to jedyne, niewątpliwe ślady i pozostałości moreny dennej, która poza-tem uległa przerobieniu, a nawet w wielu miejscach spłukaniu. N a owo zachowanie się pierwotnego dna lodowca u jego południowych kończyn, na małą przetrwałość glin morenowych, a nawet bloków i odłamków północnych zwracam jeszcze raz uwagę.

Przytoczone przykłady nie wystarczają wprawdzie na wyrobienie sobie właściwego sądu o tern, jaki był zasięg i natura lodowca północnego w dolinie Wisłoki, ale wystarczają, ażeby oświetlić zjawisko pojawienia się lodowca w sposób nieco odmienny, niż to się działo dotychczas.

PRÓBA WYJAŚNIENIA ÜENEZY TERAS.

W każdym razie fakty te dają pewną podstawę wyjaśnienia genezy teras w dolinie Wisłoki, opisanych powyżej. W studjum zaś niniejszem o to głównie chodzi. Wyjaśnienia tego bowiem nie znajdujemy w literaturze. Uhl i g i inni poprzestali na stwierdzeniu, że podobne terasy istnieją. Łoziński zauważył wprawdzie dwie terasy, które nazywa lessową i aluwjalną, a powstanie ich związał z dobą po ustąpieniu lodów północnych. Ale mówiąc o terasie lessowej, ma na myśli terasy pokryte lessem u wylotu dolin karpackich, które łączą się z platformą lessową, rozpostartą u podnóża Karpat. Te terasy jednak pojawiają się tylko jako fragmenty i wnet znikają. Z lessowego materjału powstała w dobie obecnej — twierdzi Łoziński — dopiero przez przerobienie terasa aluwjalna. Otóż z tego przedstawienia rzeczy widzimy, że Łoziński rozpatrywał terasy tylko ze względu na pokrycie lessem, a nie zauważył ich wewnętrznej budowy ani ciągłości, t. j. tych okoliczności, bez uwzględnienia których nie można wogóle mówić o zjawisku teras. Sądził, że to tylko less wywołuje zjawisko terasy, którą też od tego nazwał „lessową".

Tu możemy odrazu powiedzieć, że istotnie na terasach koło Pilzna, less odgrywa ważniejszą niż gdzieindziej rolę. Jeszcze nawet do Kamienicy dolnej rozpościera się krajobraz, w którym występuje less jako jeden z czynników. Ale już naprzeciw Pilzna składa się terasa prawoboczna prawie wyłącznie z piasków i drobnych żwirów. Dalej na południe nie zauważyłem nigdzie typowo rozwiniętego lessu na terasie wyższej, jakkolwiek gliny podobne do lessu niewątpliwie się trafiają. Budowa terasy jest inna. Ów brak typowego lessu skłonił zapewne Uhliga do przypuszczenia, że mamy tu do czynienia z lessem rzecznie przerobionym. Tern samem upaść musi w świetle tych faktów twierdzenie, że terasa wyższa powstała dzięki akumulacji lessowej, ponieważ, jak się pokazuje, przy jej powstaniu działały także inne czynniki. Less nie jest koniecznym składnikiem terasy. Także powstanie terasy aluwjalnej inaczej należy sobie wyobrażać. W każdym razie nie powstała ona w „obecnej dobie" i nie z przerobienia „terasy lessowej". Zatem kwestja powstania teras w dolinie Wisłoki stoi otworem.

Pytania zasadnicze, na które trzeba przedewszystkiem odpowiedzieć, gdy się chce wyjaśnić genezę teras, są następujące: 1) Jaki był przypuszczalny stan rzeźby Karpat w dorzeczu Wisłoki przed przyjściem lodów? 2) Jak należy sobie wyobrażać obecność i działalność lodów w dolinie Wisłoki? 3) Co nastąpiło po zniknięciu lodów?

Co do pytania pierwszego, możemy powiedzieć, iż rzeźba Karpat, w okolicy, o której mowa, była podobna do rzeźby obecnej. Opieramy się tu na dwóch faktach: a) na obecności erratyków na dnie pobocznych dolin Wisłoki (koło Bieździedzy), dnie przez erozję bardzo mało zniszczonem, i b) i na obecności erratyków na działach wodnych (między Wolą Brzostecką a Kamienicą górną). Skoro bowiem dna dolin i działy wodne nie uległy daleko idącym zmianom, to przyjąć można, iż preglacjalna rzeźba Karpat była w zasadniczych rysach podobna do obecnej. Tern samem wypadki inwersji rzeźby terenu, zauważone koło Dembowca, zdarzyć się musiały przed przyjściem lodów. Lecz rzeźba preglacjalna nie była identyczną z rzeźbą obecną.

Trudno nawet przypuścić, ażeby zachowała się po dziś dzień terasa skalisto-osadowa (np. koło Kamienicy dolnej, czy koło Kołaczyc i Bukowej), gdy lodowiec wkroczył w dolinę Wisłoki. Ma-terjał akumulacyjny zostałby w każdym razie rozgnieciony i zniszczony, a kto wie, czyby się naciskowi lodowca oparły miękkie karpackie łupki i piaskowce? Powtóre, gdyby to była terasa preglacjalna, to zachowałaby się daleko lepiej tylko na południe od Jasła, a zostałaby zniszczona na północ od tego miasta, czego jednak nie zauważyliśmy. Ten szczegół pozwala nam ustalić, że rzeźba preglacjalna u dna doliny nie była identyczna z rzeźbą obecną, jakkolwiek była do mnie podobna.

Inne jeszcze mamy dowody na to. Oto bowiem na dziale wodnym między Jasiołką a Wisłokiem (rys. 25) znajdują się dwa miejsca, jedno między Świerzową Polską (Jasiołka) a Toroszówką (Wisłok), a drugie między Moderówką (Jasiołka) a Wojtkówką (Wisłok), które możemy interpretować jako dawne doliny i przepływy, łączące obie rzeki ze sobą, o kierunku odpływu raczej do Wisłoka niż przeciwnie x). I na jednem i na drugiem miejscu mamy na dziale wodnym : a) wcięcia dolinne i b) obfite żwiry karpackie, pokryte glinami i napływami. I jedno i drugie miejsce leży 12—25 m, ponad obecny (nierówny jednak) poziom obu rzek. Należy na tej podstawie przypuścić, że związek obu rzek istniał przed lub w czasie najścia lodów w doliny Wisłoki i Wisłoka. Później powstać w każdym razie nie mógł.

Prawdopodobnie zatem dolina Wisłoki i jej dopływów była mniej wcięta niż obecnie, być może do poziomu równego poziomowi skalistej, górnej części terasy t. zw. dyluwjalnej. Gdy więc odliczymy akumulację żwirową, to preglacjalne dno doliny Wisłoki wznosić się mogło 10 do 15 m ponad dno dzisiejsze. W takim ra-

*) Smoleński J. : Z morfogenezy Beskidu Niskiego. Księga pamiątkowa XI zjazdu lekarzy i przyrodników. Kraków 1911, str. 233, mówi raczej o odpływie wód na zachód.

zie lodowiec zniszczyć mógł tylko terasy starsze od t. zw. dyluwjal-nej. Terasy te istotnie są zniszczone. Pozostały z nich tylko słabo zachowane resztki. Ale tu należy zauważyć, że owo zniszczenie nie jest w terenie zlodowaconym o wiele większe niż w terenie nie-zajętym przez lodowiec, a więc na południe od Jasła. Z tego wynika, że terasy preglacjalne zostały przed najściem lodów już zniszczone, tak że obecnie nie istnieją jako terasy, lecz raczej jako dawne poziomy dolinne. Krajobraz był zatem prawdopodobnie podobny do obecnego, ale był bardziej łagodny i o formach zaokrąglonych, o dolinach szerokich, o stokach dolinnych wyrównanych i dość połogich.

Co do pytania drugiego, to należy przyjąć, że cała siła lodowca północnego wyładowała się na krawędzi Karpat i u jej stóp. Tam widzimy także resztki moreny dennej i dość liczne ślady działalności lodowca. Zlodowacenie na krawędzi Karpat było inne niż we wnętrzu tych gór. Zwłaszcza gdy chodzi o akumulację lodowcową, to we wnętrzu gór siła lodowca była coraz słabsza. Mała była również siła erozyjna. Wewnątrz podgórza karpackiego lodowiec raczej konserwował formy niż je stwarzał. Jest to szczegół bardzo charakterystyczny dla roli lodowca północnego w Karpatach. Nigdzie bowiem nie widzimy śladów przeobrażenia podłoża skalistego ani nawet wybitniejszej akumulacji mate-rjału miejscowego. Minimalne ślady materjału północnego wskazują tak na ubóstwo owego materjału w lodowcu samym, jak na jakieś pradawne jego zniszczenie. Nie należy zaś zapominać, że mamy tu do czynienia z jednym z najdalszych zasięgów lodowca północnego na południe (po 49° 45' szer. pn.). Jest to szerokość, w której leży wprawdzie Brama Morawska, ale do której nie sięgnął lodowiec północny już nigdzie indziej w Europie. Na ten, zdaniem mojem, bardzo ważny szczegół w historji lodowca północnego w Karpatach, nauka nasza zwraca stanowczo za mało uwagi.

Co do pytania trzeciego, zmierzającego do wyjaśnienia, co nastąpiło po usunięciu się lodów, należy przyjąć, co następuje. Ustąpieniu lodów towarzyszyło prawdopodobnie tajanie lodów i śniegów, ożywiły się procesy akumulacyjne i erozyjne. Ale o właściwej erozji nie może być jeszcze wtedy mowy. Lody tajały powoli, odpływ wód był utrudniony. A o ile nie był ciągle powstrzymywany, o tyle w każdym razie wyrobiony nie był, nawet gdy lody już się daleko cofnęły. W takim okresie przeważała jednak raczej akumulacja aniżeli erozja. Do nielicznego materjału karpackiego, który wyścielał prawdopodobnie dno doliny, przybył nowy materjał również przeważnie karpacki, ale w którym pojawiły się już zmyte ze stoków i dna dolin nieliczne otoczaki oraz odłamki skał północnych, oczywista w tych częściach doliny Wisłoki, które uległy zlodowaceniu. Powstały wtedy t. zw. żwiry mieszane i zasypały dno doliny. W tym okresie również przyszło do osadzenia większej ilości piasków i drobnych żwirów mieszanych koło Pilzna. Ich powstanie bowiem należy łączyć raczej z okresem wzmożonej i przeważającej akumulacji, aniżeli erozji.

Ale sprawa „żwirów mieszanych" pozornie tylko taka łatwa. Bo porównajmy nasze żwiry z doliny Wisłoki choćby tylko ze żwirami tego typu, ale na krawędzi Karpat występującemu Faktem jest, że w dolinie Mleczki, dopływu Wisłoka, „żwiry mieszane" w układzie rzecznym leżą pod moreną denną. Można to stwierdzić w wielu punktach położonych jednak w dolinach rzecznych, lecz nie na stokach¹). Zwróciwszy swego czasu uwagą na to zjawisko (np. przy opisie odkrywki w Węgierce), postawiłem dwojaką alternatywę: albo były dwa zlodowacenia w Karpatach, w takim razie owe mieszane żwiry reprezentują interglacjał, albo było jedno zlodowacenie, w takim razie owe żwiry mieszane powstały przez zmieszanie materjału akumulacji miejscowej z materjałem północnym w czasie nacierania lodowca z północy. To ostatnie przypuszczenie wydawało mi się podówczas bardziej prawdopodobne, a to wobec braku jakiegokolwiek dowodu na dwukrotny zasięg lodowca północnego w Karpatach.

Ale fakty napotkane w dolinie Wisłoki każą się obecnie nieco inaczej patrzeć na to, co mamy w dolinie Mleczki. Analogicznie jak w dolinie Wisłoki należałoby „żwiry mieszane" w dolinie Mleczki tłumaczyć również okresem akumulacji, ale po pierwszej epoce lodowej. Że zaś na tych żwirach leży niewątpliwa morena denna, tedy morena ta pochodzi albo z II epoki lodowej, albo z okresu jakiegoś powtórnego krótkiego awansu lodowca. Skoro zatem pomieszanie żwirów przypisać należy procesom erozyjno-akumulacyjnym, które się zdarzyły już po pobycie lodowca, to w takim razie należy przyjąć w konsekwencji takiego stanu rzeczy, iż na krawędzi Karpat były dwa najścia lodów, jeżeli nie główne, to stadjalne. Te ostatnie wydają mi się bardziej możliwe.

Przypuszczenie powyższe znalazłoby jeszcze poparcie w różnicy charakteru śladów zlodowacenia na krawędzi, a w głębi Karpat. Na krawędzi Karpat mamy bądź co bądź zachowaną mo-

b Pawłowski St.: O utworach dyluwjalnych w dorzeczu Mleczki. Spraw. Kom. fizjogr. Akad. Urn. 1920, str. 3 i nast.

Stanisław Pawłowski.

LC

renę denną, wewnątrz prawie jej niema. Materjał erratyczny tam liczny i dobrze utrzymany, tu ubogi, drobniejszy, zwietrzały i przeważnie zniszczony.

Jednakże przyznaję, że sprawa wymaga jeszcze dokładnych poszukiwań i że dziś ostatecznego wniosku, choćby na podstawie przytoczonych faktów wysnuć nie można. Przekonywującem byłoby znalezienie pod „żwirami mieszanemi* (w biegu dolnym rzek karpackich) niewątpliwej moreny dennej, albo interglacjalnych iłów warstwowych.

Po okresie akumulacji, zrozumiałym w fazie znikania lodowca i zmian klimatu i przy utrudnionym ciągle odpływie, zapanowała przeważająca erozja. Nastąpiło to dopiero wtedy, gdy rozpoczął się na ziemiach naszych pierwszy niewątpliwy (dla tych ziem) inter-glacjał, t. j. kiedy odpływ wód upodobnił się do preglacjalnego, a więc stał się normalnym. Wtedy przypuszczalnie nastąpiło wcięcie w dawne dno i wtedy zaczęła się tworzyć t. zw. terasa dyluwjalna, Rozmiary wcięcia nie były wogóle zbyt wielkie (około 10 m), a wcięcie nie przyszło zaraz. Wystarczyło jednak aby związek Jasiołki z Wisłokiem, który istniał w okresie akumulacji, został przerwany.

Praca ezozyjna została przez długie zlodowacenie powstrzymana. Odpływ wód normalnych ustąpił miejsca odpływowi zaburzonemu. Wtedy to, już w miarę zbliżenia się lodów z północy, nastał okres rozszerzania dna dolinnego i niszczenia go na prawach erozji bocznej. „Żwiry mieszane* dostały się na nowe dno dolinne i tam się je dziś jeszcze spotyka. W czasie zatamowania odpływu nastała faza wzmożonej akumulacji i wytworzenia t. zw. terasy aluwjalnej, lepiej poglacjalnej. Tylko bowiem w takich warunkach powstać mogła terasa nawskróś akumulacyjna, o grubości osadów od 2 do 5 m i o silnem nachyleniu w stronę koryta doliny. Nowe wcięcie w dno owej terasy akumulacyjnej — poglacjalnej nastąpiło dopiero po całkowitem ustąpieniu lodowca i utworzeniu odpływu w stronę Bałtyku. Trwa ono do dziś dnia.

Tedy terasa wyższa jest terasą interglacj ału, a terasa niższa jest terasą poglacjalną. Aby wytłumaczyć ich powstanie, wystarczy przyjąć przyczynę natury klimatycznej, jaką jest zlodowacenie i panujące w tym okresie specjalne warunki hydrograficzne. W każdym razie należy stwierdzić, że akumulacja materjału karpackiego i mieszanego na t. zw. terasie aluwjalnej jest tak wielka, że niepodobna jej wyjaśnić warunkami dzisiejszemi. Zjawisko progów, które spotykamy prawie w całym biegu Wisłoki i jej dopływów, wskazuje raczej na wzmożoną erozję w dobie obecnej niż na akumulację. Musimy zatem zjawiska akumulacji oraz rozszerzenia doliny i podcinania terasy wyższej odnieść do utrudnionych warunków odpływu, które możemy sobie łatwo wyobrazić w czasie lub zaraz po II epoce lodowej,

UWAGI KOŃCOWE.

Należy jeszcze wyjaśnić, czy hipotetyczne założenie, co do powstawania t. zw. terasy dyluwjalnej w interglacjale i przerwy w tworzeniu się owej terasy w czasie i po II glacjale sprawdza się w innych wypadkach. Przedewszystkiem stwierdził swego czasu Romer¹), że wysoki brzeg glin dyluwjalnych wznosi się 10—15 m nad porzeczami dolnej, pozakarpackiej Wisłoki. Szczegół, który się doskonale zgadza z wynikami, otrzymanemi w karpackiej części Wisłoki. Potem dodamy, że istnieją terasy w żwirze mieszanym w dolinie sąsiedniego Wisłoka, w wysokości około 20 m, co ustalił już Fies z ar²), a co łatwo stwierdzić koło Strzyżowa. Terasy o „żwirze mieszanym* w dolinie Sanu, zaraz na zachód od Przemyśla, opisał Łoziński³). Pozatem widziałem ową terasę typu skalisto-osadowego od Bachorza aż po Sanok. Prawda „żwirów mieszanych* w niej nie było, lecz czysto karpackie. Wysokość owej terasy wynosiła, pomijając miejsca podcięte, 15—20 m. Także poglacjalne wcięcie na krawędzi Karpat w dolinie Mleczki w utwory niewątpliwie glacjalnego pochodzenia, nie wynosi więcej (w Kańczudze, Węgierce) jak 12 do 15 m. Nie chcemy tu powoływać się na terasy rzek wschodnio-karpackich Strwiąża, Dniestru górnego, Czeremoszu i innych, rozwinięte mniej więcej w tej samej wysokości⁴). Pozostanie raczej do wyjaśnienia kwestja teras w dolinie Dunajca, sąsiadującego z Wisłoką. Wskazałem już swego czasu na istnienie wyższej terasy w dolinie Dunajca koło Krościenka w poziomie

I)    Romer E.: Wstęp do fizjografji powiatu mieleckiego. Kosmos 1911, str. 607.

J)    Fleszar A.: Próba morfogenezy Karpat położonych na północ od Krosna. Kosmos 1914, str. 106—107.

³) Łoziński W.: Quartarstudien im Gebiete der nordischen Vereisung Galiciens. Jahrbuch der Geolog. Reichsanstalt 1907, str. 379 i nast.

ł) Rudnicki St.: Znadoby do morfologii pidkarpackoho stoczyszczaDnistra. Mit einem deutschen Resume. Odb. ze Zbirnyka matem, pryrod. lik. sekcji nauk. Tow. Szewczenka, XI, 1907, str. 3, 39, 49 i inne.

Pokorny W.: Kilka przyczynków, odnoszących się do historji doliny Strwiąża, Kosmos 1913, str. 1—20.

Pawłowski St.: Über ein altes Talstiick in der Bukowina. Mitteilungen der Geolog. Gesell. in Wien, 1914, str. 347.

12—30/tz nad rzeką¹). Łoziński wspomina również²), że kołoZgło-bic i Błoni pokrywają „mieszane żwiry" prawy stok doliny Dunajca, zbudowany z utworów mioceńskich, w wysokości od 20 do 30 m. Autor zastrzega się jednak, że z tego nie można wnosić o pogla-cjalnem pogłębieniu doliny. Wszelako sądzę, że można i nawet należy. Smoleński³) zaś pisze o „terasach dyluwjalnych" koło Nowego Sącza, o wysokości względnej 55 i 85—90 m. Określenie swe opiera autor (co do terasy 85 m) wyłącznie na założeniu, że ponieważ gliny i piaski, występujące w tej terasie są dyluwjalne, zatem i żwiry oraz cała terasa muszą być dyluwjalne. Wprawdzie wspomina Smoleński o kilku punktach, w których owa wysoka terasa koło Nowego i Starego Sącza występuje, ale należy żałować, że nie wykazał dla tej terasy ani jej ciągłości wzdłuż całej doliny Dunajca ani jej formy, ani wreszcie nie podał kryterjów paleontologicznych na poparcie wieku glin i piasków w owej terasie występujących. Mimo to nie wątpię, że to są wysoko położone osady rzeczne bliżej nieznanego wieku. Może dyluwjalnego. Wydaje mi się również, że terasa w Kunowie i Falkowej należy raczej do rzeczki Kamienicy (prawdopodobnie tak starej jak Dunajec), o czem świadczy prócz znacznej odległości terasy od Dunajca i jej położenia, skonstatowany przez Smoleńskiego brak materjału tatrzańskiego (więc bardzo miarodajnego wskaźnika przynależności do Dunajca) w żwirach terasy.

Czy mogą istnieć terasy wyższe, pochodzenia dyluwjalnego? Mogą. Ale wtedy albo oznaczenie t. zw. teras dyluwjalnych w innych dolinach jest niezupełne, t. j. istnieją tam terasy wyższe źle zachowane i trudne do oznaczenia, albo dorzecze Dunajca, może także rzek innych, uległo już w okresie dyluwjalnym, wyniesieniu, co pociągnęło za sobą wytworzenie się kilku teras dyluwjalnych wyższych i niższych.

Tedy, abstrahując od tego, co w dolinie Dunajca wymaga jeszcze zbadania, mamy na dosyć znacznym obszarze do czynienia ze zjawiskiem istnienia terasy wyższej, mniej więcej dobrze zachowanej, o wysokości względnej 12 do 30 m ponad rzeką. Wytworzenie się podobnej formy na tak rozległej przestrzeni skłonni jesteśmy mimo wszystko przypisać jednej powszechnej przyczynie, działającej na wielkim obszarze.

Gdy zaś po przykłady i analogje sięgniemy choćby w góry Średnie Niemieckie, to tu już dosyć dawno są znane i zbadane

0 Pawłowski Si: Z morfologji Pienińskiego pasa skałek. Kosmos, 1915,

str. 122—123.

²) Łoziński W.: Glacjalne zjawiska... j. w. str. 11—12.

⁸) Smoleński J.: Über die hohen Diluvialterrassen an den Randem des Beckens von Sącz. Bull de 1’Acad. des Sc. de Cracovie, 1917, str. 303—305.

terasy pochodzące z I czy nawet z II interglacjału w dolinie rzek Sali i Wezery¹). Terasy w dolinie Sali, mierzone niestety przez Naumanna z kantu górnego, nie nadają się wogóle do porównań. Natomiast w dolinie Wezery występują wszędzie terasy, które pracowicie wystudjował i zmierzył Si eg er t²) i należą do I albo do II interglacjału. Terasy I interglacjału leżą w wysokości względnej 15 do 30 m ponad rzeką, choć w biegu górnym nie brak teras wyższych. Natomiast terasy II interglacjału przypadają na wysokości względne 15 do 20 m ponad Wezerę. Terasy poglacjalne leżą w wysokości 5 do 10 m ponad rzeką. Zatem stwierdzić możemy pewną zgodność tamtych pomiarów z wynikami otrzymanemi dla teras Wisłoki, mimo, że badane obszary są od siebie tak odległe. Dalej na zachód, w dorzeczu Renu leżą t. zw. terasy dyluwjalne znacznie wyżej.' Ależ też tam zostało stwierdzone ponad wszelką wątpliwość podyluwjalne wyniesienie terenu.

Pozostaje jeszcze do wyjaśnienia kwestja niewyrównanego profilu podłużnego w dolinie Wisłoki. Otóż, gdybyśmy nie uwzględnili teras koło Pilzna, z powodu ich silnego podcięcia bocznego, a przyjęli tylko trzy zasadnicze punkty dla terasy wyższej — Żmigród Nowy 18 m, Niegłowice 12 m i Kamienica dolna 17 m, to jednak obniżenie terasy koło Jasła jest uderzające! Narzuca się odrazu w oczy przyczyna tektoniczna. Albo nastąpiło od czasu utworzenia się terasy podniesienie krawędzi Karpat albo obniżenie w osi Jasło-Krosno-Sanok. Obniżenie t. zw. terasy dylu-wjalnej w okolicy Jasła, jako podyluwjalne, pociągnęłoby za sobą obniżenie wszystkich starszych poziomów dolinnych ew. wyniesienie w innych miejscach. Ale obniżenie to pochodzić również może z przyczyn czysto lokalnej natury, na co zwróciłem już uwagę.

W rzeczy samej jednak zjawisko tak interesujące, jakiem jest niewątpliwie kwestja ruchów najmłodszych w Karpatach polskich, wymaga potraktowania na szerszej płaszczyźnie, jaką jest w tym wypadku chociażby śródkarpackie zagłębienie Jasielsko-sanockie.

*) Naumann E. — Picard E.: Die Terrassen des mitleren Saalelaufes. Jahrbuch der Preuss. Geolog. Landesanstalt, 1915, str. 401—415.

Naumann E. — Picard E. : Weitere Mitteilungen iiber das diluviale Flufinetz in Thiiringen. Tamże, 1908, str. 566—588, z mapą.

Grupę D.: Zur Frage der Terrassenbildungen im mittleren Flussgebiete der Weser und Leine und ihrer Altersbeziehungen zu den Eiszeiten. Monatsber. d. D. Geolog. Gesell. LXI, 1909, str. 470—490.

²) Siegert L.: Beitrage zur Kenntnis des Pliocans und der diluvialen Terrassen in Flufigebiet der Weser. Abhandlungen der Preuss. Geolog. Landesanstalt. N. F. H. 90, Berlin, 1921, str. 130, z mapami i profilami.

Résumé.

SUR LES TERRASSES DANS LA VALLÉE DE LA WISŁOKA (CARPATHES POLON).

Dans la vallée de la Wisłoka existent deux terrasses, distinctement développées et de hauteur différente: inférieure et supérieure. Uhli g les a remarquées (1883), et les désigna terrasse inférieure alluviale et supérieure diluviale. Łoziński (1909) en fait aussi mention. Néanmoins la question de la formation des terrasses n’est pas résolue.

L’auteur donne une courte caractéristique de la vallée de la Wisłoka dans son cours Carpathique. Cette vallée démontre un ajustement avancé à la structure géologique, elle possède quelques gorges et dépressions. Mais elle doit son caractère original aux terrasses.

La terrasse inférieure est partout développée (voir la carte fig. 25) en s’élevant de 2—6 m, au-dessus du thalweg du fleuve. Des cailloux, menus et moyens, mêlés de sable, la composent presque exclusivement. Parmi ces graviers on rencontre, à peu près dès Krajowice, des cailloux glaciaires nordiques.

La terrasse supérieure (dont le développement démontre la carte et le profil longitudinal de la vallée de la Wisłoka fig. 26) est modelée par les affluents secondaires de la Wisłoka, se conformants à son cours. Elle est construite, soit en alluvions entièrement — ainsi près de Pilzno, soit — ce qui est plus fréquent — c’est une terrasse entaillée dans la roche (fig. 27—28). Dans ce cas-ci, les couches rocheuses, dont l’érosion a incisé la superficie, sont couvertes de cailloux de grandeur différente. En avançant depuis Dąbrówka, on trouve dans le gravier du matériel nordique. La hauteur de la terrasse supérieure change de 12—22 m. Le profil longitudinal de la côte inférieure de la terrasse, quand même ne présente pas un cours uniforme ni concordant avec le profil du lit de la Wisłoka. La terrasse s’abaisse d’une manière singulière dans les environs de Jasło (12 m).

Tandis que la terrasse inférieure inondée par des eaux de crue, est rarement semée de villages, la terrasse supérieure est dès le 12-e siècle un terrain attrayant l’homme à s’établir.

Outre ces terrasses indubitables, il y a encore, dans la vallée de la Wisłoka, les vestiges d’anciennes terrasses (ou d’alluvions anciennes) couverts de cailloux et de sable, tels sur la petite rivière Kłopotnica (30—50 m au-dessus de la rivière), près de Kołaczyce et Ujazd (36—40 m), près de Brzostek (50 m) et ceux encore plus élevés sur les lignes de partage d’eau près de Dembowiec (80—100 m) et de Kamienica górna (125 m). Ces graviers, déposés plus haut, appartiennent sans doute à l’époque plus ancienne que ceux des terrasses de la Wisłoka ; les cailloux sur les lignes de partage prouvent que l’inversion du relief du terrain eut lieu dans ces régions.

Pour expliquer la formation des terrasses, il faut surtout s’appuyer sur le fait de l’extension du glacier Scandinave dans la vallée de la Wisłoka. Il est connu depuis longtemps que le glacier Scandinave remplissait la vallée de la Wisłoka. On n’était pas seulement d’accord sur sa longueur vers le Sud et sur son étendue. Quant à la question d’extension on a réussi à constater l’avancée des cailloux et des blocs nordiques encore à Dąbrówka (49°45/ lat. N. voir la carte). De plus petits cailloux sont à voir même aux alentours de Jasło.

Le manque de moraine terminale, de minimes débris de moraine de fond (blocs et restes d’argile), manque de produits d’accumulation fluvio-glaciaire (excepté les environs de Pilzno) et de matériel local dans les formations morainiques — tout cela porte à croire que le glacier fut mince et resta dans la vallée de la Wisłoka peu de temps, ou bien les traces de son séjour et de son activité ont subi déjà la dévastation.

Mais pour le moment laissons cette question et réfléchissons en quel état fut le relief des Carpathes avant l’arrivée du glacier nordique. Du fait que la terrasse supérieure se conserva aussi bien au Sud de Jasło qu’au Nord, que de plus nombreux cailloux sont restés au fond des vallées secondaires, et que les anciennes vallées comme les anciens cours d’eau sont encore conservés au niveau de la terrasse supérieure entre l’affluent de la Wisłoka — de la Jasiołka et du Wisłok (comparez la carte) que, finalement, les terrasses supérieures de la partie élevée sont uniquement en débris, de tout ceci peut-on conclure que le relief pré-glaciaire des Carpathes ne fut pas identique avec le relief présent, mais qu’il lui ressembla au fond de la vallée. La vallée de la Wisłoka était creusée à peu près au niveau de la base rocheuse de la terrasse supérieure. La force du glacier nordique s’épuisa pour la plupart sur les flancs des Carpathes. A l’intérieur, mais en dehors de la ligne Chełm — Kokocz, le glacier a plutôt conservé que créé les formes. Ici à la zone terminale de la plus lointaine extension du glacier en Europe, les depots du glacier sont décomposés.

Après le retrait des glaces, les procès d’accumulation et d’érosion se sont ranimés. Grâce à l’accumulation les cailloux carpathiques et nordiques formaient et comblaient le fond de la terrasse supérieure. A l’époque interglaciaire avancée régna la phase d’une érosion fluviale augmentée et s’opéra le creusement de la rivière dans le fond de la vallée. C’est alors que s’est formée la terrasse haute, nommée diluviale. Mais le travail érosif a été interrompu par une seconde phase de glaciation au N. Alors, sous l’influence de l’érosion latérale, le fond de la vallée s’est élargi et son écoulement arrêté, il s’est rempli d’alluvions, grâce à l’accumulation. Un nouveau cycle d’érosion dans le fond de cette vallée advint seulement après le retrait définitif du glacier.

12

Pokłosie geograficzne.

La terrasse supérieure est donc une terrasse interglaciaire et la terrasse inférieure est une terrasse post-glaciaire. Il y a de pareilles terrasses aussi en d’autres vallées des Carpathes. Dans les montagnes allemandes, dans la vallée de la Weser et de la Saale, on a établi de même — l’existence des terrasses interglaciaires et post-glaciaires, dont la hauteur est analogue à celle que nous avons observée dans la vallée de la Wisłoka.

MARJA POLACZKÓWNA.

PLANY NAUCZANIA GEOGRAFJ1 WEDLE WIELKIEJ KOMISJI EDUKACYJNEJ — JEJ DROGOWSKAZY DLA WSPÓŁCZESNYCH.

człowieka

„Trzeba nauczycielowi jaśnie widzieć rzeczy, znać grunt związek umiejętności ludzkich". K. Ed. Ustawy R. XIV. Ustawy Kom. Ed. Naród. Lwów, Nakład Pol. Tow. Pedag. 1917.

DĄŻENIA SZKOŁY POLSKIEJ WYNIKAJĄCE Z POŁOŻENIA POLSKI.

Jednym z najszczęśliwszych, kto wie, czy nie jednym z przodujących na polu szkolnictwa w Europie, byłby naród polski, gdyby mógł wedle amerykańskiego wzorux) wydać teraz książeczkę o istotnej treści: „150-lecie polskiego nauczania. — Zarys dokonanych postępów 1773—1923“. Gdyby pięć pokoleń prowadziło budowę szkoły na podwalinach z XVIII w., które dotąd budzą podziw tak głębią swą, jak i rozmiarami, bo sięgają dna jednostki i dna społeczeństwa, obejmują fizyczną i duchową kulturę — jakże potężnym byłby dorobek Polski na polu wychowania człowieka — wytworzenia narodu!

Lecz wiadomo, że metodyka wychowawcza polska i doświadczenia jej zostały żywcem od rodzimej tradycji odcięte przez trojakie systematy szkolne państw zaborczych, wszystkie jednako wrogie polskiej istności duchowej. Stąd, państwo polskie, w chwili, gdy wskrzesa do bytu, po pięciu niemal ćwierciach wieku obumarcia, w dziedzinie dydaktyki szkolnej wogóle, tedy i w dziedzinie nauczania geografji, ma cel dwojaki do osiągnięcia: Obrazowo nazwaćby go można sięganiem wgłąb i współcześnie posuwaniem

*) Ern. Carroll Moore: Fifty years of American Education. A sketch of the Progress of Education in the United States from 1867—1917. Ginn & Cy Boston, N. York, Chicago, London.

się naprzód. Tak dwoisty ruch niech uprzytomni wysiłek, aby na polu geografji podążyć za badaniami i metodyczno szkolnym postępem narodów Zachodu i obok tegoż znaleść punkta zaczepienia, nawiązań do własnej tradycji w pracach metodycznych i metodologicznych.

Bez owego „sięgania wgłąb“ ku rodzimym korzeniom nauki, mimo dążeń, by w szkole polskiej zaszczepić najnowsze geograficzne metody, bodajże i przez sam ten wysiłek, mógłby nam zagrozić los Rosji z czasów Piotra W.: wyodrębnienie się szkoły od cech żywotnych narodu, cech, które tylko uszlachetnić należy, by okazały się odmianą europejskiej kultury, w swym rodzaju jedyną.

CHARAKTER NARODU PRZEJAWIAJĄ PODRĘCZNIKI SZKOLNE.

Wszak jeśli porównawczą miarę zastosujemy do podręczników kilku narodów, to metoda wychowania umysłowego, którą one odsłaniają nawet w jednej tylko gałęzi nauczania, niezgorzej charakterystyczne cechy duchowe narodów danych wyraża. Dla przykładu: w podręcznikach niemieckich, poczynając od Btischinga z 1767 r. aż do końca XIX wieku, do Richtera, Rothaug’a, Ruse h’a, uderzają jako cechy metodyczne: dogmatyczne przedstawienie pojęć dla dziecka oderwanych, (kształt i wielkość ziemi, stosunek do słońca, księżyca) — w geografji regjonalnej brak porównań, zawsze w nagłówku podane rozmiary ziemi, ilość mieszkańców; o ile są pytania, to jako powtórzenie materjału, o katechizmowo-scho-lastycznym układzie, nigdy takie, które prowadziłyby ucznia do samodzielnego wykrycia prawdy. Natomiast opis choćby u Btischinga uderza swą dokładnością co do wiadomości historycznych, co do prawnych i religijnych stosunków. Uczeń niemiecki musi mieć wiedzę uporządkowaną, dokładną a możliwie wszechstronną — przyjąć ją bez żadnych wątpliwości z ust nauczyciela¹).

Podręcznik francuski, starego typu szczególniej, chociaż często zaczyna, jak niemiecki od ogólnych pojęć geograficznych, uderza, jak wiadomo, dokładnem przedstawieniem Francji, a pobieżnem całej poza Francją ziemi. Ale ta cecha ujemna, gdy zamyka przed

*) Im większa ilość podręczników, przejrzanych i z dłuższej epoki czasu, tem większe jest prawdopodobieństwo wykrycia cech narodowych z ich pomocą. Próba moja jest skromna, może powierzchowna, spis podręczników niemieckich, angielskich i francuskich na końcu niebogaty. Lecz chodziło o doświadczenie, dokonane jakby na przeciętnym stanie. Przy ścisłem przedstawieniu należałoby uwzględnić zarówno rozwój metodyki, jak i wpływ jednych narodów na drugie, silny w czasach ostatnich.

uczniem widnokręgi szersze, zarazem przejawia umysł romański jasny i logiczny, który rzeczywistość najbliższą chce najściślej poznać, krajobraz własny, gospodarstwo, przejawy kultury. Streszczenie^ lekcji zwykle wskazuje uczniowi, co pamiętać powinien trwale. Opis francuski jest prosty i zwięzły, nierzadko piękny, dla uogólnień i zestawień sięga ku innym dziedzinom życia i nauki, daleki jest od surowej czy oschłej powagi przeciętnej geografji niemieckiej.

pytania i ćwiczenia

W podręcznikach anglo-amerykańskich inne występują cechy¹): nauczyciel dąży niejako spiesznie do osiągnięcia wyników. Wedle wytyczonych punktów, niekoniecznie trzymając się utartych działów i klasyfikacji, opowiada o zjawiskach ziemskich, w takim składzie, w jakim występują w rzeczywistości ; mówiąc o dziedzinach ojczystych czy obcych, zwraca uwagę ucznia przedewszystkiem na zjawiska typowe. Amerykanim poucza opowiadaniem, obrazem, zestawieniem liczbowym — pouczenia streszcza podobnie jak Francuz, przeszło połowę bogatego podręcznika przeznacza na Stany Zjednoczone — zaś resztę na geografję regjonalną i na zarys matematyczny; ćwiczenia stosuje ubocznie, bo wiadomo, że dziś ma na to podręczniki i pracownie oddzielne. Bogactwo wiadomości i obrazów w książkach niesłychane. Luźny ich związek z pytaniami powtarzającemi — spisy literatury dla młodzieży sprawiają wrażenie, że z młodzieżą obchodzi się nauczyciel jakby z ludźmi dorosłymi, którzy nie ucząc się dosłownie, przyswoją sobie to, co uważają za niezbędne i pożyteczne ; przypominają im jednak stale, iż rodzimy krajobraz, życie w nim i pracę mają mieć w pamięci, jakby stały miernik dla innych dziedzin.

Jakież — z podręczników sądząc — są cechy umysłu polskiego? Tu rzec zaiste Polakowi trudno, „sine fervore et studio“. Właśnie w okresie rozwoju geografji za granicą oddziaływały na nas tak silnie wpływy obce, nadewszystko germańskie, że tylko nieliczni wybrańcy, drogą własną idąc, tworzyli samoistne konstrukcje. A jeśli wtedy powstawały dzieła, budzące podziw obcych nawet, niełatwoby rozstrzygnąć, czy i w jakim stopniu były one przekrojem umysłowych cech polskich, czy też indywidualnym darem twórców²).

b Pod uwagę są wzięte tu podręczniki geografji dla poziomu, odpowiadającego niższym klasom szkół średnich u nas. Poza tern są wszakże, nie mówiąc o wspaniałych podręcznikach dla stopni wyższych — ciekawe w pomysłach podręczniki, czy jakby czytanki dla stopni najniższych.

²) Za rzeczy głębokiej wagi dla rozwoju geograficznej kultury w Polsce, zdaje się, uważać można prace : Lelewela, A. Mickiewicza: Opis ziem polskich, Literatura słowiańska, 1.1; J. Śniadeckiego, Nałkowskiego samouka, Eug. Romera: Atlas i podręcznik dla I kl. szkół średnich, wyd. I.

PLANY KOMISJI EDUKACYJNEJ WOBEC GEOGRAFJI WSPÓŁCZESNEJ.

Tedy w chwili przełomowej dla szkolnictwa polskiego, kiedy w młodem państwie z nowa tworzy się jego własna szkoła, nie 150-letnia rocznica W. K. Ed. tylko zwróciła nas do jej programu i tradycji, lecz wyczuta potrzeba zaszczepienia prac nowych na pniu rodzimej tradycji. W geografji również można i trzeba postawić pytanie : Cóż przekazała tu postępowa myśl polska z 18 wieku na polu nauczania, czy da się ona związać z współczesnym planem szkolnym wobec olbrzymich postępów wiedzy. Wszak działalność Komisji Edukacyjnej przypada na czasy niemal przed urodzeniem geografji dzisiejszej, przed ujawnieniem prac de Saussure’a, Humboldt’a, przed teorją Kant-Laplace’a, przed ukończeniem karty Cassini’ch. Od tegoż czasu zmieniła się i sama definicja nauki — co więcej, definicja geografji jako młodej nauki o przepotężnym rozwoju, dalekiej poniekąd od krystalizacji, ulega co jakiś czas przeglądowi, który przeobraża treść i zakres samejże definicji. Obecnie nawet dzieje się to żywo wśród geografów anglosaskich, francuskich, niemieckich¹).

Nie dość tego : gdy zagadnienia geograficzne, jak skład, forma, warunki fizyczno - termiczne globu ziemskiego, od nich zależne życie organiczne są tak ściśle związane, wchłonięte przez inne nauki, wszak powstało i powtarza się pytanie: czy ma rację, czy utrzyma się nadal geografja, opis ziemi, czy „ziemiopistwo* z XVIII w., która była w starożytności tych nauk korzeniem.

Jakkolwiekbądź istnieje i rozwija się, zaś obrońcy jej poczynają jednoczyć się w przekonaniu : geografja jest nauką o rozmieszczeniu współczesnem zjawisk na ziemi, o ich wzajemnem ustosunkowaniu, — powiada się krótko „nauka o relacjach ziemskich, o krajobrazie w najpełniejszem znaczeniu słowa*. Kto wie, czy nie przypadnie geografji w badaniach przyrodniczych podobne stanowisko, jakie zajmuje socjologja wobec nauk gospodarczo - historycznych ; Fairgrieve, amerykański pedagog, uzmysławia cele geogratji, jako poznanie sceny, na której odbywa się, przez tęż scenę znacznie uwarunkowany dramat ludzki, historja! Wobec przewrotów w geografji, podobnie jak w innych naukach, jak wreszcie w całym zakresie organizacji życia — wobec odmiennych w nauczaniu jej celów, pytanie brzmi : co powinniśmy, sięgnąwszy do tradycji rodzimej, wybrać, co jest w niej żywotne po wsze czasy, a przytem dla Polski swoiste.

Plan nauczania geografji pod samąż tą nazwą zajmuje w Ustawach Komisji Edukacyjnej linij niewiele — o treści ubogiej !¹). Ge-ografja w szkole średniej, jak wszędzie i jak przez czas długi, jest tylko nauką pomocniczą historji. Zaleca się „Wykład dawnych miejsc i krajów z dykcjonarza geograficznego⁴... dalej w programie szczegółowym przeznaczono dla III kl. dzieje asyryjskie i perskie z geograf ją, dla IV-tej dzieje greckie z geograf ją, dla V-tej (dwuletniej) rzymskie z geografją, wreszcie dla VI-tej kl. dzieje narodowe z geografją. Zaleca się nauczycielowi wskazywanie miejscowości na mapie, przypilnowanie, by czyniła to samo młodzież. Nadto w szczegółowych przepisach każe Komisja, aby: zaczynano w geografji „od pierwszych powszechnieyszych rzeczy, to jest podziałów ziemi, położeń krajów, granic⁴ — czyli wskazuje tę drogę utartą, jaką kroczyły przeciętnie wszystkie w świecie podręczniki.

Żądanie, by nauczyciel dał jasną znajomość kart, „ziemiopiskich, globów, sfer⁴ jest naówczas wymaganiem Wysokiem. Żądania: aby dzieci „gdziekolwiek są, starały się zorjentować co do stron świata i swego położenia względem miast bliskich — aby najpierw poznały swój kraj, potem sądziedzkie bliskie, z któremi zachodzą związki z przymierza handlu — aby nie czytały żadnych powieści, gazet bez geograficznej karty, aby nauczyciel łączył naturalnie (geograficzne) i polityczne „ciekawości⁴⁴— są ważne, a tak dotąd nieprzebrzmiałe, że wartoby je zamieszczać dla geografji na wszelkim stopniu szkoły, powszechnej czy średniej, przypominać wszystkim autorom geograficznych podręczników.

Lecz mimo to, plan geografji szczupły był nadmiernie: gdybyśmy przyjęli i najwyższą wiedzę i sumienność nauczycieli, to jednak nauka jej, jako przedmiotu w szkole ograniczała się do: takiej geografji Polski w klasie najwyższej, na jaką stać było naszą kulturę w epoce posaskiej i do geografji historycznej kotliny morza śródziemnego, jako widowni starożytnych dziejów. Nie dziwi nas punkt programu, iż nauczyciel ma uczyć tylko dziejów narodowych, zostawiając historję powszechną „domowej uczniów zabawie⁴; nawet trafnem wydaje się, ze stanowiska współczesnego w szkołach wszystkich narodów świata; jednak naszych i zagra-

J) Ustawy K. Ed. str. 93.

nicznych geografów — nauczycieli nawet z końca 18 w. razićby musiał w szkołach Polski brak geografji ogólnej, tedy brak całokształtu zjawisk ziemskich tak w ich matematyczno-fizycznem, jak przyrodniczo-gospodarczem ujęciu. Ograniczono jej program do geogra-fji Polski i szczupłego zakresu regjonalnej, obu jako działów pomocniczych do historji. Nie dziwiłoby wobec tego, iż nie wydano podręcznika nowego geograf ji, zadawalniając się istniejącemi — ani też, że szkoły nie stosowały się często do programu, wytkniętego przez Komisję. Zdawałoby się, iż przeżywszy choćby w zakresie „Collegium No-bilium“ reformę Konarskiego, szkoły rozsadzały zbyt skąpe plany.

Szkoły bowiem, trzymając się z konieczności podręczników dawnych, brały geografję (nazwijmy ją polityczną) w różnym zakresie, a naogół zaczynały wcześniej, niż żądały przepisy, najczęściej od I klasy. Stosownie też do podręcznika, z którego nauczyciel w półgodzinnych lekcjach rannych lub popołudniowych dyktował wiadomości, uczniowie zapoznawali się bądź to: z wstę-pnemi wiadomościami o kuli ziemskiej, bądź z geografją Europy i państw poszczególnych, lub też części świata; niekiedy (w Toruniu) nawet 1 klasa uczyła się geografji Polski, acz program przeznaczał ją dla klas najwyższych¹).

Do geografji regjonalnej używano podręczników poleconych przez Komisję Edukacyjną, więc takich, jakie Komisja zastała w szkołach: powtarzają się wciąż w przepisach jak i sprawozdaniach ciż sami autorowie, od Boxera i Łubieńskiego do Wyrwicza i Szybińskiego, tedy wygląda na status quo antę w zakresie geografji.

PODRĘCZNIKI ÓWCZESNE.

A podręczniki te miały wiele stron ujemnych, nawet w świetle wymagań ówczesnych czy to naukowych czy obywatelskich.

ń Z dziesięciu, zbadanych szkół dawnych, w okresie 1778—89 wszystkie przeważnie stale rozpoczynają geografję od I kl. ; plan nauki jest tak nieustalony, że w przeciągu 1778—86 : szkoła w Toruniu kl. I bierze geografję Polski — w latach 1780—83 obywa się bez geografji, 1783 podaje ogólny opis ziemi, zaś 1784 Europę ogólnie, 1786 r. „linje, koła, kreski, kolory" kart geograficznych, czyli, domyśleć się można, wstępne pojęcia geograficzne — poczem geografja w różnym układzie towarzyszyła historji aż do końca; podobny, ale nie takiż sam, jest program we Wschowie i w Trzemesznie.

W Piotrkowie brak, zdaje się, geografji zupełnie, wedle raportu wizytatora ks. Rogalińskiego, natomiast mają ją szkoły w Winnicy i Bracławiu.

Szkoła w Poznaniu w II-giem półroczu kl. I przepisuje geografję ogólną, w II klasie bierze bądź Europę i Polskę, bądź wszystkie części ziemi.

Kalisz łączy ciekawie: w kl. I geografję z historją biblijną — poczem

1)    Jana Boxera — „Teatrum świata wszystkiego*, napisany był po włosku w 1659 r. — jego polskie tłumaczenie dokonane przez Lenczewskiego pozostawiło wszystko w tymże układzie, więc po opisie 4-ech części świata — oceanów i wysp — uczeń poznawał z Europy najpierw kraje śródziemnomorskie, najdokładniej oczywiście państwo kościelne, kraje północy jak najpobieżniej, lecz Germanja obejmowała jeszcze stron 20, gdy Polska tylko 5. Zato naiwne ciekawostki geograficzne mogły bawić ucznia.

2)    Przewyższał Boxera „Świat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych..,* ks. Władysława Łubieńskiego wyd. we Wrocławiu 1741: zawierał mapy starannie rytowane, więc i mapę Polski, a jakkolwiek poznanie ziemi też od Włoch zaczynał, to jednak geografji Polski politycznej i administracyjnej, rysom gospodarczym i kulturalnym, poświęcał baczną uwagę.

3)    Podręcznik ks. Karola Wyrwicza najbardziej rozpowszechniony tak, że od 1770 r. do 1794 doczekał się paru wydań, był całokształtem geografji matematycznej, fizycznej, politycznej i gospodarczej — podręcznikiem do poznania ustroju państw. Autor tak dzielił materjał, aby objął całą szkołę średnią ówczesną, a zarazem był w niej wyczerpany, przeznaczając 3 „księgi* dla klasy Gramatyki, IV i V dla Poetyki, zaś VI (kosmografja i ustrój polityczny) dla kl. Retoryki. Podręcznik był ułożony katechizmowo w formie pytań i odpowiedzi, lecz pierwsze bywały w istocie tytułem przedługich rozdziałów — odpowiedzi. Wzorując się na poprzednikach Boxerze i Łubieńskim, ks. Wyrwicz zamieszczał bądź dowcipne charakterystyki narodów poszczególnych bądź to bajeczki o zwyczajach ludów ras „kolorowych*. Geografji Polski poświęcił 140 stron, nie szczędził prawdy, charakteryzując naród własny¹). A jednak i tu Polska stała na 11 miejscu, po Rzeczachpospoli-tych Genueńskiej, Łukieskiej (znaczyło Lucca, S. Marino i ks.

wprowadza wstępne pojęcia geograficzne i wyliczenie państw z 4-ech części świata. W klasach II i III geografja pomaga historji Polski i powszechnej, lecz naogół plan zmienia się tu nieustannie.

Rawa (szkoła podwydz.) naogół utrzymuje geografję w 5-ciu klasach, poczynając od I-ej a przerywając naukę na rok w III lub IV kl., kończyła stale przedmiot geografją Polski.

9 Charakterystyka narodu polskiego, str. 386 i n. : „Polacy na żyjących chociaż najlepszych (królów) skarżą się i sarkają, zmarłych zaś często miernych żałują i wielbią... cudzoziemcy zadają nam: próżniactwo, pijaństwo, dumę, wolności Narodowej niepomiarkowane używanie i o szczególne pożytki z uszczerbkiem powszechnego dobra zabiegi..." Ciekawą jest i ostrożność i niestety trafność wydanego sądu.

Parmy); Państwo kościelne i Rzesza niemiecka rozpoczynały opis Europy.

Po za tym włosko-niemieckim kątem patrzenia, ks. Wyrwiczowi należałoby wytknąć liczne błędy rzeczowe, niedopuszczalne i wówczas. Na pytanie co to jest przylądek — brzmi odpowiedź: góra nadmorska do wody zatoczona — a co to góra — to wysokość nad strych ziemi... nie dosięga mili niemieckiej i t. d. Wreszcie system geocentryczny i beliocentryczny są zestawione obok siebie jako poglądy Ptolemeusza i Kopernika, oba równej wartości w wyjaśnieniu zjawisk astronomicznych (p. 599).

Jak niekrytyczną była przecież opinja ówczesna, dowodzi fakt, iż wydanie z 1794 r. jest najwierniejszym przedrukiem z 1770 r. ; zachowując wszelkie błędy zecerskie, zamieściło też wiernie Polskę w granicach z przed 1772 r., a Francję w rzędzie królestw.

W 1772 r., więc w przededniu utworzenia W. Komisji, pojawiły się jeszcze dwa podręczniki z przeciwnych w szkolnictwie obozów : pijarskiego i jezuickiego, a jednak rzecz dziwna, oba były w nie-jednem do siebie zbliżone, oto „Atlas dziecinny ks. Dominika Szy-bińskiego“ pijara i „Ziemiopismo powszechne czasów naszych dawnego i średniego dotykające*⁴ Ign. Giecego S. J. Układem katechizmowym, równorzędnem zestawieniem systemów Ptolemeusza i Kopernika, obaj autorowie zbliżają się do siebie, lecz wyższą wartość przyznać trzeba chyba Giecemu; zasługuje na nie choćby podkreśleniem sławy Kopernika, staraniem o słownictwo naukowe polskie, wyjaśnieniem iż kometa nie ma cech cudowności. Jest nadto u niego próba przygotowania pewnych prostych ćwiczeń z matematycznej geografji, na globusiex), są tablice położenia geograficznego miast polskich, obok większych miast ziemi, wreszcie nauka czytania znaków kartograficznych.

Wprawdzie geografja regjonalna części ziemi jest wyliczeniem państw, krain ziemi i miast, co sam autor uważa za nudną zapowiedź obszerniejszej pracy, wprawdzie są tam dla rozwoju pamięci uczniów nieudatne wierszyki wedle francuskiego wzoru (Buffiera) i niektóre arcynaiwne wyjaśnienia i wskazówki²). Jednak Atlas dzie-

*) Uczy obliczenia odległości dwu punktów dowolnych na globusie następująco: zmierz oddalenie ich cyrklem, porównaj z takąż odległością na równiku (wedle stopni) i, znając wielkość stopnia równikowego, zamień na mile.

²) P. 122, 133, 137 i i. „Cząstki ziemi spiczaste z sobą się jednoczą, cząsteczki zaś rozcieków okrągło się toczą“... „jak góry powstały? woda potopu wymyła lochy“, wyjaśnienia stron („zawiasów") świata w izbie : „wyryte są zawsze łacińskiemi, francuskiemi albo holenderskiemi słowy, wszakże, gdyby tych znaków nie było, pomaga skazówka magnesowa".

cinny ks. Dom. Szybińskiego ²) był rzeczą jeszcze o wiele słabszą. Tłumaczony z nieznanego mi, a miernej wartości autora francuskiego, grzeszył wobec języka polskiego, używając wyrażeń „polus, bej, cyrkuł" zamiast biegun, zatoka (!), obieg..., wprowadzał do mapek swych znaki i symbole zamiast nazw, ale były one przypadkowe, bez związku z rzeczą samą (gwiazdki, numera, litery) — geografję Polski przedstawiał obszerniej, ale nie zdobył się na to, by śladem Buffier’a, jak ten o Francji, powiedzieć : „zaczynamy od Polski, bo ona jest naszą ojczyzną". Polska zajęła i tu miejsce siedemnaste między Prusami i Węgrami. Autor Szybiński stał poniżej współczesnego poziomu tak wiedzy geograficznej jak i metodyki przedmiotu.

„Niester" wypływał u niego za Komarnem, a po nazwie państwa występujące pytanie brzmiało stale : „jakie w nim powietrze, grunt, Rząd, Religja, obyczaje" i następowała odpowiedź, którą uczeń musiał wbić sobie w głowę.

To były podręczniki najbardziej rozpowszechnione; „Lexykon geograficzny dla gruntownego pojęcia gazet i historji" ks. Hilarjona Karpińskiego był tylko małym, podręcznym słownikiem. — Wydana przez Pijarów, w rok po utworzeniu Komisji „Gramatyka geograficzna" współzawodniczyła może nieco z Giecym, będąc też zbiorem ćwiczeń z geografji, dokonywanych na sferze, czyli na globusie; miały one utrwalić w umysłach tak definicje jak i prawdy czyli teorematy geograficzne. W opisach kraju zbliżała się do podręczników niemieckich statystyczno-historycznem ujęciem — zaś do francuskich zabarwieniem nauki przez rysy anegdotyczne z życia ludów obcych.

W każdym razie, jeśli uwzględnimy skąpstwo planu przeznaczonego na geografję i typowe podręczniki ówczesne, to możnaby się zapytać; jakichże podniet, jakiegoż związku z tradycją szukać może w dziedzinie geografji polska szkoła współczesna? Wszak geograf ja dziś utrzymuje związek najsilniejszy z siedzibą ucznia: nietylko jej punktem wyjścia, ale ogniwem spajającem wszystkie części wiedzy jest poznanie i rozumienie ojczystego krajobrazu; dla nauki o Polsce współczesnej, cała zdobyta wiedza szkolna ma być podstawą jedynie, i na czoło metodyki występują : nie książka i przyrząd ale obserwacja ziemi i jej życia. Jakże to dalekiem się wydaje od zamkniętej w izbie geografji XVIII w., gdzie Polska wtłoczona była w martwy szereg innych państw europejskich, gdzie nie ziemia i czynione w przestrzeni spostrzeżenia uczniów, lecz globus był przewodnikiem do poznania zmian czasu, pór roku, wogóle zjawisk ziemskich!

Uwzględniając karty ówczesne, podobne do dzisiejszych przewodników kolejowych, możnaby rzec : w programach Komisji Edukacyjnej nie istniał zawiązek geografji dzisiejszej.

A jednak sąd taki uderzyć musi, gdy zastosować go mamy do organizatorów szkoły, jak Kołłątaj, Staszyc, Piramowicz. Wrażenie i sąd zeń płynący zdają się sprzeczne z naturą twórców Komisji Edukacyjnej. Całość ich reformy szkolnej mówi, że, dzięki bujności uzdolnień, byli to jedni z najświatlejszych Europejczyków ówczesnych, — zadzierzgiwali między Polską a Zachodem nowe spójnie ; — a wszakże tam potężniał już rozbrzask geografji nowoczesnej, dzięki podróżom i odkryciom Cook’a, oraz Bruce’a, Car-teret’a i Wallis’a, Bougainville’a, które rozszerzyły znajomość ziemi o przestrzenie Oceanu Spokojnego, — wszak Cassini’owie tworzyli wielką kartę Francji, a Saussure, badacz Alp, był w rozkwicie sił.

Jakże mogli przepomnieć prawie geografji ludzie rozumiejący głęboko związek człowieka z ziemią!

Lecz geografja jest nauką syntetyczną, nietylko wchłania studja, same przez się odległe, może ukryć się daje w innych gałęziach wiedzy, boć w gruncie „ziemioznawstwem" jest jakiekolwiek badanie, tyczące się świata naszego.

Spytać wolno, czy sprawcy odrodzenia polskiej szkoły pod innem mianem nie wprowadzili do szkolnych programów zasady: Polak-obywatel zna środowisko, które go wydało, jest i będzie polem jego pracy; stąd wychowawcy muszą go wprowadzić w rozumienie ziemi, społeczeństwa, gospodarki współczesnej, a to na podstawie całokształtu wszechświatowych zjawisk i ich wzajemnych uzależnień. Słowem pytanie brzmi: czy w innym jakby układzie nie kryją się w Ustawach K. Ed. ważne działy geografji: matematyczna z kosmografją, geografja fizyczna, wreszcie czy nie ma zaczątku krajoznawstwa?

DZIAŁY GEOGRAFJI.

Ktokolwiek z pytaniem tern, jak z badawczem narzędziem, przystąpi do rozbioru Ustaw K. Ed., ten pozna, że każdy niemal dział nauk szkolnych bądź przesycony był geografją, bądź ją uzupełniał. Matematyka i geometrja wchłonęły matematyczną geografję,

przeprowadzały nadto niezbędne w niej ćwiczenia, dotąd tylu naszym szkołom obce. Nauczyciel miał wyprowadzać uczniów w czasach rekreacji na pola i inne miejsca dla wykonywania pomiarów. „Ukaże im — mówi Komisja — na zmysły⁷ używanie narzędzi matematycznych i podawać będzie naukę rysowania mierniczego".

Zapewne autor planów miał na oku przedewszystkiem naoczne wyjaśnienie geometrycznych prawideł, dalej przygotowanie uczniów do miernictwa, ze względu na podziały rolne, tak w Polsce częste, lecz wyższe korzyści odnosiła tu geografja. Uczeń przyzwyczajał się do obserwacji stosunków przestrzennych, do oceny tychże narzędziem, bądź na oko i do przedstawiania w podziałce. Toć jest podstawowe przygotowanie dla geografa, podróżnika nawet. Niewątpliwie, sądząc z planów, nauka ogrodnictwa w III klasie, zaś rolnictwa z początkami fizyki w klasie IV, wreszcie historja naturalna o minerałach i botanika w V-tej, a historja sztuki i kunsztów (z wypisami łacińskiemi) w VI-ej i ostatniej klasie mogły być też uzupełnieniem geografji, zależnie od tego, jak to nauczyciel pojmował.

Plan stopniowo widnokrąg ucznia rozszerzał i wskazywał, iż należy od praktyki do teorji przechodzić: stąd najpierw szkoła miała pouczyć dziecko o najbliższym jego punkcie obserwacyjnym — ogrodzie, dalej o roli, która przewagę uczniów polskich wydawała ; — znajomość minerałów i roślin jako czynników składowych i funkcjonalnych przekładano na później, wreszcie wieńczył naukę obraz rozwoju, kultury, stopniowego udoskonalania pracy, dzięki wysiłkom umysłów i dłoni. Iż wnioski te co do fizyki szczególnie są słuszne, potwierdzi przegląd podręcznika współczesnego, któremu, po ocenie, Wydział Komisji udzielił zatwierdzenia i nie szczędził pochwały. Ów „Wstęp do nauki fizyki", i część „Fizyki dla szkół narodowych" układu Michała Hube’go¹), profesora matematyki i fizyki w korpusie kadetów, była to w istocie dobra geografja fizyczna.

Wobec tak pojętej fizyki niepłonnym staje się i wniosek drugi, że historja sztuki i kunsztów musiała, w zamierzeniu bodaj, mieścić rozdział o stopniowem poznaniu ziemi i „kunsztach", które je ułatwiły.

Jeśli w planach Komisji Edukacyjnej mieszczą się działy: geografja matematyczna i fizyczna — to czyżby tam było i krajoznawstwo, to ostatnie słowo i doświadczenie metodyczne? Ono, acz

') Już w 1886 r. w „Przeglądzie pedagogicznym" zwrócił uwagę Wacław Nałkowski nietylko na ich wartość niepoślednią, ale na to, że był to w istocie zarys fizycznej geografji, a nawet geofizyki, dotąd dla nauczycieli przydatny.

również bez nazwy, a nawet bez obliczonych godzin tygodniowych, uderza w oczy każdego, kto przegląda ustawy polskie z r. 1773. Występuje krajoznawstwo z dwojakiego tylko punktu widzenia:

a) jednostkowych form życia i pracy oraz b) ustroju społecznego w Polsce — nie uwzględnia krajobrazu — ale istnieje ! Przy fizyce uczniowie mają poznawać ceny towarów, przypatrywać się rzemiosłom i dziełom różnych kunsztów, uważać sposoby w robocie, roztrząsając ich dokładność lub wady — słowem uczeń z warsztatami pracy w kraju styka się bezpośrednio, już w szkole¹). Nadto poza nauką dyrektorowie (wedle dzisiejszej nazwy—wychowawcy) prowadzą uczniów na miejsce robót rolniczych, ogrodniczych, różnych rękodzieł, do kramów na targowiska, dla poznania ludzkiej pracy. Pamiętając zaś, iż tylko myśl dzieli i tworzy rozbiór zjawisk, które w życiu łącznie występują, powiedzmy, że wiele działów geografji fizycznej, wszystkie ćwiczenia w niej, były krajoznawstwem.

Obok tego zaś, jak wspomiano, uczeń miał poznać organizację społeczną i państwową Polski. Twórca programów nie zadowalniał się istniejącym w podręcznikach geografji, jak powszechnie w Europie XVIII w. zarysem ustroju prawnego, obszerniejszym dla Polski oczywiście ; nauczyciel miał wprawić ucznia do postrzegania w ustawach każdego kraju ich niedostatków i upatrywania sposobów udoskonalenia prawodawstwa; plan polecał mu nietyle wykład ile drogę ćwiczeń, pisemną krytykę ustaw, przyczem wybór tematu, ustawy pod ostrze rozbioru popadającej, mógł zależeć od uczniów. Innym rodzajem wprawy w społeczne życie miały być sądy uczniowskie, w których władzą apelacyjną był z urzędu profesor moralnej nauki i historji z geografją. Trzeciem ćwiczeniem było odwiedzanie wraz z wychowawcami szpitalów chorych i ubogich — co mybyśmy nazwali poznaniem instytucyj społecznych, dalszem czytanie dzienników wraz z krytyczną oceną podanych zdarzeń. Nauczyciel wreszcie miał przewodniczyć w „postrzeganiu" charakteru własnego narodu, w „baczności na występki w danej prowincji panujące", którym towarzyszyć miały „nauki, rady, uwagi", jak tymże przeciwdziałać.

Jeżeli dziś do podręczników „o Polsce współczesnej" sięgniemy, wszakże nie znajdziemy tam innych działów nad: poznanie ziemi i ludzi, życia gospodarczego, ustroju państwa i jego administracji, w tych ramach, jakie one tworzą dla życia codziennego. Tylko wedle

ł) Przypomina się pomysł ojca Franklina, gdy oprowadził syna po warsztatach przed wyborem zawodu.

Komisji Edukacyjnej przyszły obywatel miał nabyć tej wiedzy bardziej drogą ćwiczeń i pokazów niż słowa¹).

Twórca planów Komisji Edukacyjnej gdyby miał środki naukowe, jakiemi dziś rozporządzamy, nie odrzuciłby ich w Nauce o Polsce współczesnej, jak ich nie odrzucał w geografji fizycznej, lecz niewątpliwie złączyłby je silniej z ćwiczeniem i pokazem.

Wszak nie obawiał się on czytania dzienników przez młodzież, dyskusji nad wartością praw poszczególnych, zalecając wreszcie ostrożność, mówił, iż młódź ta powinna się zetknąć z chorobą i nędzą. Zapewne uzasadniał ostatnie żądanie „zaprawieniem do uczynków miłosiernych" — był to dlań może cel najbilższy, ale dziś wiemy, z doświadczeń Binefa, jak silnie uzależnione są, jak rozwijają się współmiernie organa życia duchowego. Niepodobna, iżby wraz z rozwojem uczuć nieegoistycznych, nie rozszerzał się i umysłowy widnokrąg.

Z planów nauczania Komisji Edukacyjnej wynikają dwie główne zasady kierunkowe, sięgające ku wskrzesającej szkole polskiej, a to : 1) Koncentracja nauki, a raczej żywe ciągłe współdziałanie z sobą różnych nauk. 2) Rzecz uderzająca w XVIII w. pod nazwą fizyki, ćwiczenia i w zakresie geografji, ćwiczenia, rozpowszechnione, ale dopiero najwcześniej z początkiem XX w., w Anglji i Ameryce, w Niemczech, a siłą potrzeby i faktu wprowadzone do szkół polskich, chociaż brak dla nich w podziałach godzin określonego czasu.

Na podręcznik, któryby wyrażał dwa te dążenia, czekać musiała Komisja lat dziesięć, boć na zejście i posiewu myśli trzeba zawsze czasu.

Podręcznik geografji fizycznej, który zaszczyciła pełnem a słusznem uznaniem, był to wspomniany „Wstęp do nauki fizyki" Hube’go. Istotnie zgodnie z żądaniem programów zespalał, koncentrował naukę w wykładzie, prowadził ucznia drogą ćwiczeń i obserwacyj.

Książkę Hube’go można uważać dopiero za metodyczne zobrazowanie ustępu planów, gdzie powiedziano : iż czas wolny (wakacje), trzeba wyzyskać dla nauk niektórych, zwłaszcza fizyki,

l) Nie ujmując wartości podręcznikom o Polsce, które w pierwszym rzędzie ułatwić muszą ludziom dojrzałym, wychowanym w niewoli, wniknięcie w państwowość, jako wielki całokształt gospodarczy i kulturalny dla jednostki każdej — powiedzieć należy: o ileż szybciej osiągniemy poznanie Polski drogą czynu aniżeli słowa — a w iluż szkołach jeszcze poznaje uczeń formy pracy, konieczną ochronę jej, opiekę nad zdrowiem ludności, tylko z pomocą martwych liter i rozdziałów, bez obserwacji.

geometrji, historji naturalnej, „iżby uczniowie okazywania i ćwiczenia czynili (znajdując obfite do tego materje na wsi, w gospodarskich robotach, ogrodach, około wód, młynów, rowów i t. p., dzieł natury i ręki)“.

Wedle planów Komisji, a za wskazówkami Hube’go idąc, uczeń szkoły polskiej mógłby był, w tymże samym stopniu co uczeń z Zachodu, opanować stopniowo wiedzę o ziemi, tak jak rozwijała się w pracowniach naukowych. Rzeźba ziemi, prawa, jakie tu wykryto, działanie wód i przystosowanie ich do ludzkich celów, byłyby dla ucznia polskiego w XIX w. tylko dalszym ciągiem barwnej nauki, opartej na opisach, jak i na ćwiczeniach i obserwacjach własnych — miałaby kultura polska liczniejszych miłośników i znawców swej ziemi, gdyby nie przerwa w jej rozwoju.

Gdyż Hubę, Niemiec — obywatel polski, którego podręczniki po łacinie ułożone, przekładano dla Komisji Edukacyjnej zaraz na język polski, patrzył na przyrodę wrażliwym wzrokiem, i umiał w dużym stopniu malować słowami. Jego rozdziały o prostej treści nieraz tworzą barwne obrazki, tak dni i noce — lub naszych dni i nocy odmiana — różnica między latem i zimą u nas, gdy każe patrzeć na dziwnie piękne formy śniegu — skutki różnicy ciepła po różnych krajach, Niegorzej, tak jak dzisiejsi kosmografowie, prowadzi ucznia ku widnokręgom odmiennych szerokości geograficznych, by poznali zmienną długość dni i nocy ; opisuje, jak słońce zdaje się mieć bieg własny, roczny ku południowi i ku północy — jak łamanie się światła słonecznego dni przedłuża. Nauka o rzekach zaczyna się zwrotem ku znaczeniu Wisły.

Wytwarzanie soli z wody morskiej, prądy morza (choć wyjaśnione niezgodnie z dzisiejszą nauką), nawet wichry, jak „Sciroko i Samum“ opisuje po malarsku. Jego rysunek i wyjaśnienie śluz wodnych przewyższa te, jakie spotykamy na popularnym wprawdzie stopniu u Anglików, wszakże twórców komunikacji wodnej. Obrazuje plastycznie wielkość ziemi w stosunku do słońca: gdyby wziąć podwójną drogę księżyca do ziemi, to słońce całe owo koło zajęłoby swą bryłą. Na końcu kosmografji porusza ledwie myśl szeroką o wielkości systemów słonecznych, o mnogości światów widzialnych, które są drobną częścią „Uniwersum“ Boga.

Jednak z pewnością nie te zalety „opowiadaczatt zyskały mu uznanie Komisji Edukacyjnej, ale nadewszystko wypełnienie jej programu : tedy ćwiczenia i zespolenie umiejętne nauk pokrewnych.

Hubę nie wprowadził ćwiczeń w formie pytań, lecz w toku wskazywał, które i jak trzeba przeprowadzić. Jedne z nich są dziś

powszechną własnością szkoły i podręczników. W dziale początkowej geografji matematycznej jest tu poznanie widnokręgu, rysunek wskazujący, jak zwiększa się widnokrąg z wysokością — podróż Magelhana na mapie, oznaczenie na globusie długości i szerokości geograficznej, wykreślanie róży świata, t. j. wówczas „krajów świata głównych" — oznaczenie z pomocą świecy, w jakim kierunku płyną nurty powietrza między dwiema izbami ogrzanemi różnie. Lecz inne ćwiczenia, wprowadza dopiero szkoła współczesna, i to gorliwiej zagraniczna aniżeli polska. Są tu pomiary wysokości kątowej słońca nad horyzontem, zestawienia kąta padania promieni słońca i długości dnia wśród roku zależnie od szerokości geograficznej — ćwiczenia z przeziernikiem (tubus opticus — poprzednik teodolitu), wykazujące, jak zpowodu załamywania się promieni światła w atmosferze, widzimy słońce, gdy jest już poniżej naszego horyzontu. Hubę wyjaśnia strefy klimatyczne przez ustawianie osi ziemskiej w rożnem nachyleniu do ekliptyki ; pozorną drogę słońca, wśród zwierzyńca niebieskiego, mają też znaleźć uczniowie na globusie niebieskim odpowiednio ustawionym. Bieg księżyca względem biegu słońca rysuje i wyjaśnia nowoczesnym sposobem.

Lecz gdy w ćwiczeniach z geografji matematycznej, Hubę miał poprzedników w Ign. Giecym iw „Gramatyce geograficznej", to w hydrografji, w zobrazowaniu jak wody na ląd stały wpływają, był, o ile mi wiadomo, pierwszym w literaturze polskiej. Uczniowie mają obserwować wody po brózdach i rowach — warstwy osadów po ulewach, które im dają obraz delty. Praiva biegu rzek, stosunek prędkości do tarcia, podniesienie dna przez wydłużenie biegu rzeki, szybkość nurtu rzecznego w rożnem oddaleniu od powierzchni, pomiary bystrości rzeki, uczniowie mierzą przyrządami, których schemat autor załącza na tablicach, a uzasadnia w tekście, przyczem dobór ich jest tak prosty, że przyrządy te mogą sami wykonać¹). Łączenie nauk, przy jego rozległem wykształceniu ma-tematyczno-fizycznem, przyszło Hube’mu z największą łatwością.

¹) Byłoby to już kwestją przekraczającą ramy artykułu naszego, gdyby wejść w słownictwo naukowe podręczników Hube’go, względnie ich tłumacza, ks. Koca. Otóż wzgląd na czystość polszczyzny był tak silny, że wprowadzono szereg terminów dziś nieużywanych, czy i o ile słusznie — to rozstrzygnąć trudno ; nadgłownik — zenit, dwugląd = paralaksa, kraje wprost-słoneczne = strefa gorąca, w bok-słoneczne = umiarkowana strefa ; wysyp = delta, wpust = śluza, ciężkomierz — barometr, powietrzokrąg = atmosfera, rocznokrąg = ekliptyka, ascenzio-recta = wprost postępowanie (dziś wzniesienie proste) i t. d. Dwugląd wydaje się i dziś wzbogaceniem słownictwa. Jakkolwiek bądź, to staranie o polskość było wynikiem wpływu Komisji Edukacyjnej.

13

Pokłosie geograficzne.

W geograf ji matematycznej spaja geografję z geometrją: nauka o ziemi jest zarazem nauką o kuli, przekrojach jej, o kątach sferycznych.

W rozdziale „O rzekach", „o wodzie", spaja się geografja z mechaniką jako zastosowanie prawa ciężkości, równoważenia, parcia cieczy na ściany naczyń. Mówiąc o powietrzu, Hubę łączy wiadomości z klimatologji i meteorologji z nauką o gazach. Optyka i kosmografja przenikają się wzajem. Przytem wzgląd na życie czynne młodzieży nie ustaje: każe obserwować, jak budowa mostów zwiększa bystrość rzeki, jakie rodzaje grobli są odpowiednie dla głębokich wód, jakie zaś dla płytkich.

Dziś pojęć wiele i definicyj Hubę’g o nauka przetworzyła lub udoskonaliła — spotkać u niego można szereg tłumaczeń naiwnych, w dziale fizycznej geograf ji bardziej, niż w matematycznej. Ale niepodobna nie dojrzeć, że poprzedzał on co do metody Jana Śniadeckiego, był zapewne czynnikiem zapładniającym ten bogaty umysł polski.

Nacisk tu położony na koncentrację nauki tak w programach Komisji Edukacyjnej, jak w podręczniku, przez nią zaleconym, mógłby do nieporozumienia doprowadzić: czyż nie „austrjacka szkółka", podająca jakiś wyciąg z najrozmaitszych dziedzin na lekcjach polskiego, staje się wzorem ? Otóż nie : zdobyczą szkoły nowożytnej średniej jest podanie jakby pierwiastków nauk i umiejętności w doborze umiejętnym wedle rozwoju młodzieży i przyszłych jej potrzeb. Ale nauczyciel żaden nie zaprzeczy, że powstało stąd i trwa niebezpieczeństwo „szufladkowania" wiadomości¹).

Otóż rozważanie nad „Programem" Komisji Edukacyjnej, nad podręcznikiem Hubę’g o, zrodziło pytanie, czy te dwie wytyczne w planach Komisji Edukacyjnej, czy te iskry przez nią wykrzesane, a tlejące jedynie w szkole polskiej, w okresie niewoli, nie powinny być rozniecone potężnie, i bez oglądania się, w jakiej mierze są dziś ogólno-kulturalną własnością, podtrzymywane wytrwale jako rys polski indywidualny, przekazany od podwalin szkoły Rzeczypospolitej.

9 Programy nauk dla klasy danej łączą się naogół luźnie — podziały godzin już zgoła przypadkowo i czasem litośnie uśmiecha się pedagog, jakich skoków dokonywać musi umysł przerzucany co 45 minut od fizyki do historji, od matematyki do literatury i t. d. Przy braku sił nauczycielskich układ planu rozumowego dla klasy niełatwy! Niełatwem łączenie godzin szkolnych, aby uzupełniały się wzajem, bądź też były pianowem wytchnieniem, np. po matematyce — gimnastyka.

Za tem pytaniem powstały dalsze: czy porozumiawszy się uprzednio i planowo, nie powinniby nauczyciele żądać wzajem od siebie pomocy.

Geografji, tej nauce o stosunkach ziemskich, usługi oddać mogą : matematyka i geometrja, rysunki i praca ręczna, nauki przyrodnicze, fizyka i chemja, — może jej dopomóc historja i język polski, a nawet i nauka języków obcych, skoro wprowadza krajobraz, obyczaje i kulturę obcych ziem i narodów.

Stąd powstał szkic ilustrujący, jak różne przedmioty współdziałać mogą ze sobą ; ogranicza się jako próba tylko do dwóch najniższych klas szkół średnich¹).

Celem jej poddanie ze strony geografji szkolnej innym przedmiotom, tematów do opracowania, — z przydaniem, że geograf wzamian oczekiwać może i powinien, aby inne gałęzie nauk wezwały go ku pomocy²).

Rysunki w kl. I nieraz wspierają geografję, może byłoby pożytecznem, by takie ćwiczenia oceniali wspólnie rysownik z geografem. Chętnie odtwarzają dzieci widok ze znanej płaszczyzny horyzontu, rysują chaty, zagrody wiejskie, niekiedy wycinają je z kartonu — przedstawiają stroje ludowe z różnych dzielnic Polski. Mogłyby jeszcze rysować źródło tryskające, jak wiją się rzeki i strumienie — szkicować łańcuchy wzgórz z najbliższej okolicy, szkicować sytuacyjne plany np. szkoły własnej, rynku. Rysunki kamienicy dobrze znanej, czasem kościoła, ruin zamkowych, wykonują dzieci niekiedy samorzutnie, śmiało, tedy nie bez zalet ; — dla geograficznej ścisłości należy wtedy żądać, aby oznaczyły ściśle, gdzie jest przedmiot rysowany. Tematy: nasz las, nasza łąka, pole na wiosnę, a w lecie — jak pasterz idzie wiosną na hale, byłyby też dla geografji ilustracją.

*) Wobec koniecznych w szkole, a dla młodzieży jałowych, bo sztucznych ćwiczeń w 4-ch działaniach matematycznych, już kiedyś nasunęło się pytanie, czy nie należałoby wyzyskać tych ćwiczeń i włożonej w to energji młodzieży dla istotnego życia. Biura statystyczne, czasem i pracownie naukowe są przeciążone prostemi często obliczeniami. Czy nie mogłyby najprostszego materjału przesyłać upatrzonym szkołom do sprawdzenia najpierw, a nawet i do wykonania? Wzrastałoby poczucie odpowiedzialności i godności młodzieży przez wykonanie pracy istotnej — a byłoby to zarazem oszczędnością energji ludzkiej. Wieloliczbowe cyfry nabierają życia, skoro wiemy, że z niego wynikły i służą innym do badania.

*) Wszystkie podane tu tematy były przedstawione fachowcom — odrzucono te, które były bądź niezgodne z planem, bądź nieodpowiednie, bądź też takie, któreby mogły być z książki (w rysunkach) skopjowane. Za udzielenie rad i wskazówek koleżeńskich pp. Zofji Dobij an ce, Wilmie Drahanowskiej dr. J. Lehnertowej, Zofji Napadiewiczównej najgoręcej dziękuję.

13*

W klasie II, gdy jeszcze śmiałość dziecinna nie ginie, mogłyby wesprzeć geografję pewne rysunki kompozycyjne, które jednak wymagałyby bądź obserwacji przyrody, bądź uwagi i zdolności łączenia pojęć. Dzieci rysunkiem mogłyby powiedzieć o : falowaniu morza, dowolnie zilustrować różną siłę wiatru — jak płynie rzeka górska a jak nizinna, jak zmienia się w górach roślinność, przedstawić: jak płynie prąd powietrza z ciepłego pokoju do zimnej sieni, odmalować obłoki, różne ich formy o zachodzie słońca.

Po wakacjach tworzyłyby łatwo obrazki: mój znajomy góral, wieśniak, lub wieśniaczka, znana mi chata, zewnątrz i jej wnętrze.

Rysunki z przypomnienia i z fantazji dałyby ilustracje : puszczy podzwrotnikowej — palmy u nas, a palmy w ojczyźnie — pustyni i oazy — stepu, reniferów na tundrze, lodowca górskiego — spadu lawin — wybuchu wulkanu — jak wznoszą się z morza rafy koralowe.

Zdaje się, że na końcu roku dzieci II klasy rysowałyby z przyjemnością : jak przedstawiają sobie (przy pracy lub przy zabawie) — dzieci, więc małych ludzi, ras innych i narodów: Eskimosa, Murzyna — Chińczyka — Indjanina¹).

Rysunki kompozycyjne: praca w naszem mieście, sklep, warsztat i t. p. — praca na wsi (orka, młocka, siejba), wymagałyby znowu ścisłej obserwacji, a jeszcze więcej rysunki z natury, jak: nasz termometr, barometr, deszczomierz i t. d.

Najwięcej współdziałania okazuje geografji matematyka, zresztą słusznie, bo geograf też ćwiczeniami ją wspiera.

Dla kl. I podręczniki najnowsze znają już szereg ćwiczeń, które podkładają pod liczbę wyobrażenia geograficzne, a to z Polski i przedewszystkiem²) z najbliższego środowiska.

W klasie I dzisiejsi uczniowie w wielu szkołach na matematyce mierzą klasę, podwórze, długość ulicy krokami, zamieniają to

9 Po ukończeniu niniejszego szkicu poznałam wydawnictwo: Visual Geo-graphy of Agnes Nightingale. Są to proste a dobre w rysunku obrazki konturowe, które dzieci mają same zabarwić wedle podanych wskazówek. Obok jest zwięzły, ciekawy opis, który w jednem lub dwu zdaniach końcowych zawiera wiadomość geograficzną. Są to obrazki dla dzieci w wieku szkół powszechnych i przedstawiają porę dnia, formy powierzchni — kraje obce, a te ostatnie niemal wyłącznie, ilustrując zajęcia dzieci danego obszaru. To pokrewieństwo pomysłów budzi nadzieję, iż trafnem jest wiązanie geografji z nauką rysunków.

ma

²) Arytmetyka cz. I i II Sierzputowskiego. Książnica T. N. S. W. 1922 tę zaletę. Wszak nie trzeba podnosić, jak korzystnem jest, gdy wrażliwe umysły dziecinne pamięciowo zdolniejsze od dorosłych, ujmują cyfrowo rzeczywiste wielkości z własnego środowiska.

na miary dziesiętne — mierzą na planie miasta, na mapie województwa, Polski, powierzchnię pola prostokątnego wedle podziałki. Obliczają powierzchnię rynku, — placów, parków. Obliczają oddalenia w Polsce i czas podróży wszelkiemi środkami komunikacyj-nemi, poczynając od pieszej wędrówki aż do samolotów. Odczytują podziałkę planów i map lub odwrotnie — uzupełniają tę podziałkę, rzekomo zapomnianą, obliczając ją wedle danego oddalenia dwu punktów.

Ćwiczenia te ciekawe jeszcze możnaby pomnożyć i urozmaicić. Warto uwzględniać wysokości, mierzenie ich na oko, porównanie z wysokością człowieka, obliczanie wysokości wedle piąter. Wszak to uczy spostrzegawczości przestrzennej. Czy ćwiczenia miernicze dla chłopców, tak, jak żądała ich Komisja Edukacyjna, nie dałyby się wprowadzić — to kwest ja otwarta.

Przy dodawaniu i odejmowaniu: można z długości i szerokości klas kilku odtworzyć wielkość piętra szkolnego lub całości szkoły i wyrysować plan w pewnej podziałce. Uczniowie obliczą łatwo: długość mostu z szerokości koryta rzeki w danem mieście, wysokość gór z sumy szerokości pasów podgórza, regli, hal i turni górskich, powierzchnię Polski przez dodanie powierzchni województw, lub też powierzchnię Polski przez dodanie powierzchni jej geograficznych krain: gór, wyżyn i nizin. Przy odejmowaniu utrwalą sobie różnicę między wysokością względną a bezwzględną w okolicy najbliższej, zmierzą wysokość Tatr bezwzględną, a względną od Nowotarskiej doliny.

Z wysokości szczytów i przełęczy tatrzańskich, podobnie karpackich, otrzymują wysokość grzbietu gór naszych. Mogą wykonać ćwiczenie, podniecające wyobraźnię: a) jaką byłaby średnia wysokość Polski, jaką wysokość bezwzględna jej krain geograficznych, gdyby morze podniosło się o 150, o 300 ni. Przy mnożeniu z podziałki planu uczeń obliczy długość linij tramwajowych, oddalenie dworców, z mapy Polski długość rzek, lub co prostsza oddalenie ich źródlisk od morza, szerokość jezior.

Łatwe byłyby dla I kl. ćwiczenia, ilokrotnie wydłuża się cień przedmiotu wraz z oddaleniem od światła (skośnością promieni), jaką jest stosunkowa wielkość promieni widnokręgów i obwodów ich z różnych punktów wysokości, obliczenie wzniesienia w górę ze spadku barometru lub odwrotnie ilości kresek, o jaką spadnie lub wzniesie się barometr, zależnie od naszego ruchu w górę lub w dół. Przerysowanie skali barw z Atlasu i ocena, ilokrotnie grubszą „warstwę wysokości przedstawiają barwy, postępując od zieleni ku czerwieni ciemnej, zestawienie przy przekrojach stosunku po-działki wysokości do podziałki długości (przewyższenie) nie przedstawi też trudności. Należałoby tylko, aby tam, gdzie uczniowie z mapy, z obserwacji, z pomiaru uzyskać mogą liczby, nie podawać im gotowego materjału.

Pomiar, obserwacje własne budzą - nietylko silne zainteresowanie i przeświadczenie o prawdzie, ale nadto głębiej wdrażają w pamięć dane liczby, ćwicząc wedle określeń „szkoły pracy “ jednocześnie oko, mięśnie i umysł. Ten sam materjał cyfrowy, zgóry podany, czasem budzi w umysłach dziecinnych wątpliwość, że podręcznik, bądź nauczyciel, i to z innego jeszcze działu, podaje dla przykładu zmyślone liczby¹).

W kl. II posłuży matematykowi nietylko statystyka, podająca wartości zmienne i w przybliżeniu prawdziwe. Obficie występujące w geo- i kosmografji liczby, opatrzone wyjaśnieniem najprostszem, powinny stać się mat er jąłem dla dzieci do ćwiczenia w liczbach wielomilionowych.

Tak utrwalą sobie uczniowie: promień, obwód, powierzchnię ziemi, oddalenie jej od słońca — roczną i dzienną drogę ziemi. Dalej zanotują rozmiary części świata, oceanów, największe głębie oceaniczne, najwyższe szczyty górskie, stosunek wysokości różnych wzniesień, odmienność podziałki w przedstawieniu wysokości i odległości ziemskich. Zestawić mogą sami w grafikonie wielkość rzek i dorzeczy, nadewszystko w Polsce. Geografowi chodzi zawsze o stosunki między pewnemi wielkościami, stąd upraszcza i zaokrągla liczby, matematyk może żądać, by uczniowie dla wprawy pisali je dokładnie, nawet z uwzględnieniem dziesiętnych. W każdym razie zainteresuje uczniów bardziej, niż gdyby podawał liczby oderwane lub też jakieś sumy fikcyjnych kapitałów.

W tej klasie żądać można, aby geograficzno-matematyczne tematy jak: podział pól na mapie na części i stosunek ich powierzchni, ze statystyki Polski obliczenia jej obszaru i rozdziału ziemi, jej produkcji, stosunków narodowościowych, rozkładu zajęć ludzkich, były ilustrowane przez ucznia grafikonem najprostszym (koło lub prostokąt odpowiednio podzielone), by obliczenie spadku rzeki przedstawił przekrojem. Dlaczego? Nietylko stąd, iż ćwiczenia abstrakcyjne stają się wtedy i ćwiczeniem wzroku, młodzież

9 Sierzputowski: Arytmetyka cz. II zawiera proste obliczenia geograficzne, jednak wymiary Polski, jej stosunki statystyczne są podane błędnie. Tu przykład, jak współdziałanie nauczycieli jest potrzebne, jak podręcznik taki musi być oparty na najświeższych danych.

uczy się wyobrażać sobie obliczenia własne, ale nadto nabywa stopniowo wprawy do wykrycia okiem błędów w obliczeniach.

Odejmowanie daje sposobność do ciekawych ćwiczeń: obliczenia szerokości geograficznej dla miast Polski i ziemi, z kąta ich oświetlenia przez słońce w dni zrównania dnia z nocą, lub odwrotnie : obliczenie oświetlenia ich wedle szerokości geograficznej.

Mnożenie posłużyć się może: różnicą czasu na ziemi, zależną od długości geograficznej — obliczeniem odległości czasu podróży: a) z Gdańska do N. Yorku; b) z Tryjestu do Kalkuty, przed i po wykopaniu kanału Sueskiego; c) z San Francisco do Rio de Janeiro przed przekopaniem kanału Panama i po jego otwarciu — obliczeniami odległości punktów na ziemi w stopniach długości lub szerokości geograficznej, zamiany ich na mile. (Te ćwiczenia dawna szkoła polska stosowała bardzo obficie).

Dzielenie nasuwa : zestawianie wielkości statków, szybkości podróży dawniej a dziś (np. Magelhan objechał ziemię za 1124 dni, dziś można objechać za 40 dni) ; podanie dokładne przez ucznia rozciągłości południkowej i równoleżnikowej Polski i obliczenie, jaką część koła równoleżnikowego, jaką część południkowego Polska zajmuje; obliczenie, którą jest częścią Europy — Polska? Ile razy mniejszą od Atlantyku i t. d.

Wyjaśnienie, jak powstał system miar i wag dziesiętny, jest sprawą geograficzno-matematyczną. Pięknie jego znaczenie wyjaśnił Jan Śniadecki w geografji czyli „Opisaniu matematycznem i fizycz-nem ziemitt jeszcze w r. 1804 (p. 188—195). Te karty dowodzą, iż bodziec udzielony przez Komisję Edukacyjną pchnął silnie ku Zachodowi najbliższe pokolenie Polaków.

Nauki przyrodnicze, podobnie jak matematyka, służąc pomocą już dziś geografji, mogą się jeszcze silniej zespolić. Już we wstępnej gimnazjalnej, pod koniec roku powtórzenie nauki przyrody, a więc: 1) Zestawienie roślin uprawnych, zwierząt, które dzieci poznały. 2) Najprostsza klasyfikacja różnych gatunków gleby w danej okolicy, określonych na wycieczkach, byłyby wstępem do krajoznawstwa w kl. I.

Notatki i wykresy meteorologiczne, kalendarzyki pogody, które pod kierunkiem przyrodnika wykonuje kl. I, powinny wytworzyć zbiorek materjałów dla geografa, jako podstawa przygotowana przez samą młodzież do nauki o klimacie w kl. II¹).

J By nie gromadzić balastu po gabinetach, geografowi przekazane być powinny tylko wykresy meteorologiczne z miesięcy września i stycznia, zamiast grudnia, marca i czerwca.

Zdaje się, że wzrośnie wśród młodzieży poczucie odpowiedzialnej radosnej pracy, gdy przekona się, iż zdoła składać sama cegły pod budowę wiedzy.

Stąd geograf i przyrodnik, wspólnie często odbywający wycieczki, zalecone programem, powinni też układać plan tychże i wspólnie oceniać notatki uczniów. Wszak między tematami takiemi jak: oglądanie horyzontu, krajobrazu — prace ludzkie w różnych porach roku, wieś i zajęcie jej mieszkańców — targ — wymiana towarów (płodów pracy) między wsią a miastem, wycieczka do warsztatów — trudno o linję graniczną między krajoznawczą a przyrodniczą stroną. Podobnie ogólno-geograficzny interes głębszy przedstawiają obserwacje przyrodniczo-fizyczne : biegu rzek — poznanie jeziora, lub stawu, życia w wodzie — życia w bagnach. Notatki przyrodnicze, jeśli nie wszystkich, to przynajmniej 4-ech najlepszych uczniów, przyrodnik powinien przekazać geografowi, by ten do nich dalszą budowę nawiązał. Notatki takie, wykonane bardziej z pomocą rysunków niż słowa, nie zajmą wiele czasu, a będą bodźcem dla uwagi wśród wycieczek.

Nie mniejszej wagi są dla geografa ćwiczenia f izyczno-che-miczne w kl. II i III. Doświadczenie z butelką na rozszerzalność wody marznącej tak łatwo uzupełnić dokonanym na zlepieńcach pokazem, jak i skała pęka dzięki tejże sile.

Opis lawin z kamieni, doświadczenia na przemianę stłoczonego śniegu w lód, obserwacje młodzieży nad warstwami śniegów, wszystko to dla geografa materjał, który wtedy kojarzy z nim obraz lodowych krain.

Nauką o pomiarach wysokości z pomocą barometru, geograf wyprzedza przyrodnika, ale utrwaleniem i pogłębieniem tych wiadomości stają się doświadczenia fizyczne na wagę powietrza, układ i pływanie warstw lżejszych nad cięższemi. Nauka o systemach wiatru na kuli ziemskiej temsamem staje się rozszerzeniem doświadczeń codziennych.

Porozumienie między fizykiem a geografem co do rozkładu nauki i ćwiczeń, tak jak to, łącząc przedmioty, uczyniła Komisja Edukacyjna, nietylko ułatwiłoby naukę młodzieży, ale i pogłębiłoby jej wiedzę, ucząc, iż nietylko w życiu łącznie występują zjawiska, ale i w badaniu gałęzi nauk wspierają się nawzajem.

Geografja, współdziałając z nauką matematyki i przyrody, niemniej przyjmuje pobudki i udziela ich naukom języków i historji.

W języku polskim mają wartość dla niej wszelkie najprostsze obrazy z życia i pracy z środowiska dziecka — wszelkie opisy rodzimych, lub też w kl. II obcych krajobrazów, rysów obyczajowych i kulturalnych. Geograf i polonista muszą pragnąć ilustracji plastycznej, a gdy taką naukę wspólnie obmyślą, lekcje będą się wzajem uzupełniałył)-

W kl. I w drugiem półroczu dopomagają geografji dziś liczne w czytankach opowiadania krajo- i ludoznawcze. Lecz tok ich zależeć powinien od dzielnicy Polski, która jest środowiskiem szkoły, oraz zachować pewien porządek geograficzny w opisie kraju, gdyż wówczas nietylko wzbogacimy słownictwo dzieci, ale treścią opowiadań logicznie związanych, rozszerzymy jej widnokrąg.

W kl. II opowiadania z ziemią związane, mogą przyjąć łatwo porządek, wedle programów przeznaczonych dla geografji. Tedy najpierw szłyby : urywki z podróży po morzach i lądach, w układzie najprostsze — następnie krajobrazy górskie — wreszcie zjawiska z atmosferą związane: opisy śnieżycy — powodzi, huraganu, opisy tyczące się życia roślin i zwierząt, rodzimych w pierwszym rzędzie, później obcych, rozmaity tryb zajęć ludzkich na ziemi, jako obrazki z ziem i narodów dalekich²).

Hi stor ja dziś coraz bardziej staje się histor ją kultury : ucząc o podaniach różnych ziem, o budownictwie w Polsce, zestawiając dawne narzędzia rolnicze i przemysłowe z dzisiejszemi, opisując ubiory, sprzęty, monety i handel, sposób odżywiania się, pogłębia w II kl. krajoznawstwo, przedmiot nauki w kl. I. Geografowi pozostaje tylko myśl dziecinną zwrócić ku temu, jak ziemia i człowiek są współzależne od siebie.

Szkic niniejszy jest próbą: skrystalizowania w szkole nowej Rzeczypospolitej Polskiej dążeń programowych Komisji Edukacyjnej — próbą wytworzenia „jedności wśród różnorodności pracy — wytworzenia jej drogą ćwiczeń i współdziałania nauczycieli.

Jeżeli punkt zaczepny wychodzi od geografji, to może nietylko stąd, iż każdy nauczyciel patrzy z punktu widzenia własnego przedmiotu, ale stąd, że geografja właśnie jako syntetyczna nauka

‘) Wydawnictwa takie jak : Smoleński Jerzy: Obrazy krajoznawcze i historyczne Kraków 1921, lub Orbis: red. L. Sawicki: „Polska współczesna w obrazach", są dla geografa i polonisty niezbędne. Polonista też chcąc unaocznić dzieciom miejscowość opisywaną, musi sięgnąć do atlasów wojewódzkich, do ściennego atlasu Polski E. Romera — podobnie jak to czyni filolog przy opisie krain starożytnych.

*) Geograf nie może żądać, by polonista przerobił cały materjał powyższy, lecz o ile opowiadania zbliżone wchodzą w zakres czytanki i w plan nauki języka polskiego, należy pragnąć, by porządek tych opowiadań współdziałał z geografią.

o ziemskich stosunkach, tworzy spójnię, przytem pętana w okresie niewoli powinna zyskać rozpęd w młodem państwie.

Współdziałanie pewne już istnieje — chodzi o jego planowe przeprowadzenie, w całej szkole średniej. Wymagać będzie namysłu, porozumienia wielu nauczycieli w klasach wyższych, a jednak cel wart trudu, bo zaoszczędzi młodzieńczej energji, lotne za młodu, ale do skupienia nienawykłe umysły polskie, do niego wzwyczaj — usuwając stopniowo „siekaninę" bez związku codziennych godzin.

Jeżeli głos od geografów wychodzi, to stąd, iż w spójni geo-grafji z innemi naukami iści się drugie dążenie szkoły po moralnym rozwoju jednostki: zwięzłe greckie „znaj siebie samego" ale z roz-szerzonem pojęciem „ja" — takiem, jakie ukazywała Komisja Edukacyjna „znaj siebie jako jednostkę ludzką, i jako obywatel ziemi i państwa własnego".

LITERATURA.

a) PODRĘCZNIKI DAWNE POLSKIE LUB UŻYWANE W SZKOŁACH POLSKICH:

Bertii Breviarium Orbis Terrarum .... cum Cluverii Geographia . . .

Bielski Jan. Widok Królestwa Polskiego ze wszystkiemi województwami, xięstwy i ziemiami t. 3. Poznań 1763.

Boxer Benesiusz Jan. Teatrum świata wszystkiego . . . 1659 tłumacz, z włoskiego Stanisław Lenczewski.

Cluverii Philippi. Introductionis in Geographiam . . . libri VI . . . 1686 Am-stellaedami.

Delicje ziemi włoskiej . . . 1687. B. Baworowskich (bez autora).

Giece Ignacy. Ziemiopismo powszechne czasów naszych dawnego i średniego dotykające . . . Kalisz 1772.

Gramatyka geograficzna albo Zbiór dokładny geografji .... nowym ułożony i zebrany sposobem .... Warszawa 1774 druk. Pijarów — autor Ładowski Remigjusz (?)

Hubę Michał. 1. Wstęp do fizyki. Warszawa 1783 tłum. ks. J. Koc, zatw. przez Kom. Eduk. Tow. do Ksiąg Element. 2. Fizyka dla szkół narodowych I cz. wyd. Kraków 1792. De telluris forma Liber singularis Varsoviae 1780.

Karpiński Hilarjon. Lexykon Geograficzny dla gruntownego pojęcia gazet i hi-storji z różnych autorów . . . Wilno 1766.

Kluk Krzysztof. I. Botanika dla szkół narodowych. Warszawa 1785. Druk. Pijarów. 2. O rzeczach kopalnych. Warszawa 1781 — 2 t. — 3. Roślin potrzebnych, pożytecznych . . . rozmnożenie i użycie 3 t. Warszawa 1777—80.

Lefranc. Géographie dictée par Mr. Lefranc au c-te Joseph de Mniszech en 1753. (Rkpis 133 str. — własność prof. Romera)

Łubieński Władysław. Świat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych . . . Wrocław 1741.

Lu skin a Stanisław. Introductio brevis et facilis. (Ćwiczenie w oznaczeniu wysokości słońca i szerokości geograf. 1767 in 4°).

Śniadecki Jan. Geografja czyli Opisanie matematyczne i fizyczne ziemi. Warszawa 1804 druk. Pijarów.

Szybiński Dominik. Atlas dziecinny czyli Nowy sposób do nauczania dzieci geografji .... z francuskiego przełożony, powiększony i poprawiony . . . Warszawa 1772.

Szacfajer Walenty. Nowa geografja powszechna . . . opis stanu politycznego 5-ciu części świata, podług ostatnich traktatów. Wilno 1824.

Stan polityczny Królestwa Polskiego i W. ks. Litewskiego. Warszawa 1785 (bez autora) (Dubois?)

Uldyński Józef. Geografja starożytna, stosowana do dzisiejszej z krótką wiadomością o chronologji . . . 1819. Poczajów i Krzemieniec.

Wiślicki Adam. Wykład geografji. powszechnej podług zasad Karola Ritter’a na wzór Wilh. Pütz’a i Teodora Schacht’a 1865 Warszawa.

Wybicki Józef. Początki geografji politycznej z początkami geografji fizycznej i astronomicznej, tudzież wiadomości politycznych . . . Wrocław 1811.

Wyrwicz Karol. Geografja powszechna czasów teraźniejszych . . . zebrana ku pożytkowi młodzi narodowej na szkoły publiczne. Warszawa 1770.

— przedruk Warszawa 1794.

b)

Komisja Edukacyjna i jej szkoły w Koronie. Raporty szkół — wyd. Teodor Wierzbowski t. 3—9, 24—27, 38.

Komisja Edukacyjna. Powszechne rady dla nauczycielów. Warszawa 12°. Ustawy Komisji Edukacji Narodowej. Lwów. Nakładem Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego 1917.

c)

Buf fi er S. J. Géographie universelle dans les différentes Méthodes qui peuvent abréger Y Étude .... des Vers artificiels et un traité de la sphère 1775. Paris.

Büsching’s D. Anton. Neue Erdbeschreibung .... 4 Theil, III. Anlage — Hamburg 1767.

Brunhes Jean. La géographie humaine . . . Paris 1910.

Davis Wil. Morris. Physical Geography . . . Boston, N. York . . . Ginn.

D o d g e. Geography.

Dubois Jean Bapt. Réflexions générales sur les progrès des sciences et des arts . . . Histoire naturelle et géographie (en Pologne). Berlin 1778.

Elementarbuch d. Géographie u. Geschichte (bez autora). Wiedeń 1808.

Fairgrieve. Geography a World Power. Journal of Geography 1922.

F a 11 e x M. et A. M a i r e y. L’ Europe (moins la France) cl. de IV-e XII édit, corrigée. Paryż 1921.

F o n c i n P. Géographie historique. Paryż 1888 (48 cartes).

Frye. 1 Home Geography. Ginn. a C-y Boston-New York..

— 2. Brooks a. Brook Basins ibidem 1891.

Heiderich Franz. Ôsterreichische Schulgeographie. I Teil f. I, II u. III Classe der Mittelschulen. Wiedeń 1901.

de G e e r Sten. On the définition, method a classification of Geography. Geo-grafiska annaler 1923 H. 1.

Herbertson A. J. Oxford Geographies Clarendon Press I Preliminary Geo-graphy — II Junior Geography III Senior Geography with Physiographical Introduction 3 t. (1921 ostat. wydanie).

Kirchhoff Alfred. Erdkunde für Schulen. I Unterstufe, II Mittel u. Oberstufe, III. Obéré Lehrstufe. Halle 1903.

Lehrbuch der neuesten Géographie. II Abteilung. Wiedeń 1808 (bez autora).

Lewicki Józef dr. Geografja za czasów Komisji Edukacji Narodowej Muzeum 1910. Dodatek 6. p. 84—132.

L i p p o 1 d G. H. C. Physische Erdbeschreibung z. Selbstbelehrung f. Nichtstu-dierende. Wiedeń 1817.

Lyde W. Lionel. Teaching of Geography. London.

Mayer dr. Fr. Martin. Géographie der osterreichisch - ungarischen Monarchie. (Vaterlandskunde) f. d. 4 Cl. der Mittelschulen. Wiedeń 1896.

M i c h o 11 e ab. L’orientation nouvelle en Géographie. Bruksela 1922.

Nałkowski Wacław. Michał Hubę jako geograf i pedagog. Przegląd pedagogiczny. Warszawa 1886.

Nelson Th. Highroads of Geography. B. I a II. Londyn 1911.

N e w b i g i n Marion I. (Edit Scot. Geogr. Magazine) Modern Geography. Londyn.

Nightingale Agnes. Visual Geography Books 1—5. Londyn 1923.

Ni ver B. Harmon. Advanced Geography. New York 1916.

P é r i g o t Charles. Géographie générale des cinq parties du monde à l’usage des écoles primaires supérieures et des aspirants aux brevets de l’enseignement primaire. Paryż 1900.

R u s c h Gustav. Géographie f. Bürgerschulen. Wiedeń 1896—99. I, II u. III Teil.

Tarr a. v. Engeln. Laboratory Manuał of physical Geography. New York 1901.

Tarr a. M-e Murry. Geographies. New York 1908.

Trafton H. Gilbert. Laboratory and field exercises in physical geography. New York 1905.

Vidal Lablache et Camena d’ Almeida. Cours de Géographie vol. I—VII. Paryż 1910.

Résumé.

LES PLANS D’ÉTUDE DE GÉOGRAPHIE DANS LES ÉCOLES SECONDAIRES EN POLOGNE D’APRÈS LA HAUTE COMMISSION D’ÉDUCATION

PUBLIQUE DE 1773.

L’école polonaise, au moment de la résurrection de l’État, doit tendre à deux buts, tant en géographie qu’en d’autres disciplines scolaires: il lui faut suivre le progrès des peuples de l’Occident toujours libres, or donc plus avancés et, d’autre part, renouer ce progrès même à ce qu’il y a de plus précieux et de plus original dans sa tradition scolaire, brillante jadis et brusquement interrompue.

Si l’on fait revue des manuels scolaires chez des différents peuples, concernant même une seule discipline, la géographie p. ex., ils nous découvrent, outre leurs méthodes de l’éducation intellectuelle, les traits caractéristiques de la nation même. Sous ce point de vue l’on peut envisager les manuels de géographie: anglais, français, allemands. Pour la Pologne, c’est dans les plans et les manuels de la fin du XVIII siècle, qu’il faut rechercher les traits caractéristiques de la nation; car à l’en-chainement politique suivit l’enchainement de l’instruction publique, et, pour la plupart les oeuvres du XIX s., destinées aux écoles, portent le sceau du joug russe ou germanique. Or les plans, que nous avait légués en géographie, la Haute Commission d'Education (qui fut I. ministère d’instruction publique en Europe), paraissent de premier abord fort restreints: les classes moyennes seules ont des cours de géographie régionale, historique et contemporaine, car la géographie sert d’aide et di’nterprête à l’histoire surtout-puis, dans les classes supérieures, on enseigne la géographie de la Pologne. La commission n’a pas édité un manuel sous titre „géographie⁴⁴ et ceux, qu’elle trouva dans les écoles, étaient survieillis. Pourtant une analyse plus circonspecte laisse découvrir que: 1) sous d’autres titres, la Commission avait introduit, outre la géographie régionale, une géographie physique et mathématique du globe (comme sciences mathématiques et physiques) — une instruction civique, qui issuait la jeunesse à la connaissance de la nature du pays, de son administration, ses lois, l’aménagement du sol et. c., 2) la Commission exigeait du maitre un enseignement „actif⁴⁴ — par exercices surtout.

Ainsi deux idées se laissent déduire de notre tradition scolaire en géographie: 1. une coopération entre les différentes disciplines (géographie, mathématiques, sciences naturelles, dessins, ouvrages manuels, de même que langues, histoire), 3) une nécessité absolue d’exercices en géographie.

Justement l’Introduction aux sciences physiques de Michel H u b e de 1783, qui éminait par ces deux qualités, fut en vérité, une géographie physique, approuvée et recommandée par la Haute Commission.

L’auteur essaie enfin de suggérer aux différentes disciplines scolaires des thèmes et des exercices, où la géographie pourrait collaborer avec d’autres sciences, car certes il est à désirer, que le „hachis“ journalier d’heures d’études, se suivant dans un ordre quelconque, fut éloigné de nos écoles.

JÓZEF WĄSOWICZ.

¹

) Brunhes: Géogr. humaine. Davis-Riihl: Erklârende Beschreibung d. Landformen. E. D. Martonne: Abrégé de Géographie physique 1923. P. Mich ot te: L’orientation nouvelle en géographie 1922. Bruxelles. E. Romer: O krajobrazie, Ks. pamiąt. XI zjazdu Lek. i Przyrod. polsk. Kraków 1911 p. 32. Sten de Geer: On the définition, method a. classification of geography. Geografiska Annaler 1923 H 1. i i.

²

Lewicki Józef: „Geografja za czasów Komisji edukacji narodowej z uwzględnieniem ówczesnej metody nauczania" p. 102 (19) nietrafnie porównuje podręcznik ten do metody prof. Romera; forma pytań i odpowiedzi była powszechna w XVIII w.

NIEKTÓRE METODY I CECHY GENERAL1ZACJI.

(Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE).

Generalizacją nazywa się zwyczajnie zmiany, które robi kartograf przy ręcznem przenoszeniu rysunku sytuacyjnego z większej podziałki w mniejszą.

Przypuśćmy, że mamy jakąś krzywą linję topograficzną, która w mapie jest ściśle wymierną, a nie jest jedynie znakiem przyjętym, przenieść w mapę o mniejszej podziałce, a utrzymać w tym samym charakterze generalizacji. Naprzód przenosimy położenie charakterystycznych punktów (punkty podobieństwa Sydowa¹), a więc wierzchołków łuków, początków biegu prostego, punktów załamania przedewszystkiem i te łączymy linjami podobnemi do oryginalnych. Sama ta czynność będzie jedynie redukcyjną. Cechy uogólnienia da jej dopiero uproszczenie szczegółów drobnych, które w danym wypadku (rzeka) nie mogą wejść w proporcjonalnej dla obu wymiarów podziałce w mapę, lecz muszą być rozszerzone (przerysowane). Z racji więc swej przyszłej grubości, czy też naszej woli, nie mogą zatrzymać szczegółów, któreby w sumie nie miały dość miejsca w rysunku (p. rys. 29 b).

Takie uogólnienie zachowuje najważniejszy warunek poprawności mapy, a więc zgodne z rzeczywistością położenie. Jeżeli jakieś specjalne względy żądają umieszczenia danego szczegółu za każdą cenę, rezygnujemy prócz wymierności wielkościowej i z poprawności położenia (p. rys. 29 a).

Gdy zmniejszanie podziałki postępuje dalej, zmuszeni jesteśmy do poważniejszych zniekształceń wymiarów. Mając np. Dniestr w podziałce, w której szczegóły biegu mogły być nawet przy rozszerzeniu dobrze w położeniu środka znaku zachowane, przenosimy

ł) E. S y d o w : Drei Kartenklippen. Geogr. Jahrbuch. 1866.

Hi

bieg rzeczywisty

bieg rzeczywisty

i)

Ul

Rys. 29. a Rysunek zgeneralizowany do podziałki wielokrotnie mniejszej, z uproszczeniem formy i bez zachowania wiernego położenia, b Rysunek zgeneralizowany do podziałki wielokrotnie mniejszej.

go w podziałkę wymagającą przedstawienia go linją o wiele więcej uproszczoną, przecinając luki w miejscach przegięcia. Otrzymane tak punkty zachowują ogólny kierunek rzeki. Oczywiście rysunek zostanie pogrubiony i tym sposobem przestrzeń, zajęta obecnie rysunkiem, będzie pokrywała zwyczajnie wszystkie rzeczywiste punkty rzeki. Pogrubienie takie usunie drobny zresztą w takiej podziałce błąd, polegający na tem, że linja zgeneralizowanego biegu rzeki odpowiadałaby jedynie nielicznym stosunkowo rzeczywistym punktom (patrz rys. 30).

Interpolacja tego rodzaju zastosowana tutaj, a w brakach następnie poniekąd poprawiona przez rozszerzenie linij, jest przy rozwiązywaniu teoretycznem zadania generalizacji linji wyjściem, które budzi najmniej zarzutów.

Taką jest teorja. Praktycznie jednak rzecz będzie się przedstawiała inaczej. Zasad wyżej naszkicowanych nikt się nie trzyma : w kratkę dość małych pól stopniowych czy minutowych, analogiczną z kratką oryginału, przenosi się szczegóły, oceniając wielkości przeważnie na oko. Metoda ta przynosi, prócz błędów w ocenie odległości, bardzo powszechny a pokrewny mu „błąd nierównych kątów i nieproporcjonalnych boków“¹). Uniknąć go nie może zwykły rysunek w ostatecznej podziałce. Wyjście, n. b. tylko praktyczne, daje jedynie sposób reprodukcji. I tak reprodukcja, oczywiście tylko mechaniczna (fotograficzna) rysunku, wykonanego w kilka-

*) E. Sydow: j. w.

bieg rzeczywisty

linja zgenera/izowcnego rysunku

z uproszczeniem form

Rys. 30. Bieg Dniestru, rzeczywisty i zgeneralizowany.

krotnie większej podziałce, pozwala w oryginale o bardzo grubej skali generalizacji stosować wyżej omówioną zasadę uogólnienia nawet z bardzo wielką dokładnością w rezultatach: Dokładność tę trudno jest zachować przy robotach w ostatecznej podziałce, zaś przy użyciu redukcji mechanicznej jest ona do pewnego stopnia zbyteczna, gdyż ostateczna podziałka redukować będzie kilkakrotnie wszystkie błędy i przesunięcia. Oczywiście wielkość pomniejszenia będzie w prostym stosunku do dokładności definitywnego druku. Trudnością, jaka czekać będzie kartografa, będzie jedynie skala generalizacji jego oryginalnego rysunku, którą będzie musiał dostosowywać do wielkości przyszłej redukcji. Na pierwszy plan tutaj wybije się jego intuicja. Powiększą się trudności uchwycenia jednolitej skali generalizacji w oryginałach robionych w różnych podziałkach, a przeznaczonych do wspólnej ostatecznej. Tylko stosowanie zasady najmniejszych dopuszczalnych łuków o proporcjonalnych do wzrostu podziałki promieniach będzie mogło dać dobre ostateczne rezultaty.

Jak wynika z tych rozważań, zmiana podziałki mapy powoduje zmiany w bogactwie szczegółów rysunku. Każda mapa zawiera dwa rodzaje szczegółów: jedne —linje—są ściśle wymierne (mówimy oczywiście tylko o rzucie poziomym), inne nie, ale są zastąpione przez przyjęte znaki, w najogólniejszych zarysach jednolite dla całej kartografji. W miarę zmniejszania podziałki, zastępuje się linje sygnaturami, zawsze większemi od rzutu poziomego. Jedynie tylko linje w terenie także idealne (granice) pozostaną mimo nieuchronnego pogrubienia granicami wymiernych zawsze wielkości powierzchniowych. Odwrotnie — mapy w miarę zwiększania się podziałki tracą sygnatury, zastępowane linjami ograniczającemi coraz mniejsze

14

Pokłosie geograficzne.

szczegóły, jak objekty mieszkalne i t. p. Zależnie więc od tego, czy dany szczegół przedstawiony jest wymiernie, czy też zastąpiony sygnaturą, można mówić o jego planie, czy też tylko mapie. Takie rozgraniczenie należy przyjąć dla tych dwu rodzajów przedstawienia kartograficznego. Ponieważ jednakże żadna mapa nie daje samych jedynie sygnatur, ale także szczegóły wymierne, niepodobna rozdzielić obu tych rodzajów. W miarę zmniejszania się podziałki staje się dany obraz coraz więcej „mapą“ przez powiększanie ilości sygnatur, przy zwiększaniu się jej coraz więcej planem. Do zupełnego pojęcia planu zbliżają się jedynie chyba plany techniczne. Oczywiście wykluczonem jest przenoszenie szczegółów z mniejszej podziałki w większą. Przeniesione szczegóły będą zawsze posiadały wartość przedmiotów o przebiegu czy położeniu niedokładnie znanem (por. np. trasy kolei na obcych terenach w mapach wojskowych, zwłaszcza z czasu wojny) i zawsze mniej lub więcej będą błędne.

Generalizacja niesie nietylko uproszczenie rysunku, lecz także i usuwanie pomniejszych szczegółów. Dobór ich w wielu wypadkach pozostawiony jest oku kartografa. Wiązać go będzie spe-cjàlne zadanie mapy i ważność przedmiotu.

Nie bez celu będzie podać, jakie szczegóły zachowują jeszcze podziałki np. poszczególnych oficjalnych dzieł pruskiej Landesauf-nahme. Wzięto tu także pod uwagę mapę Vogla Niemiec 1:500.000 (Justus Perthes, Gotha), bo organicznie ona do kompletu oficjalnych dzieł niemieckiej kartografji wchodzi, tak skalą generalizacji, jak i zawartemi szczegółami. I tak mapa 1:25.000 zachowuje jeszcze w osadach typu niemiejskiego rysunek poszczególnych budynków i daje komplet dróg, mapa 1:100.000 daje jeszcze obszary ogrodów w osadach, 1:200.000 pojedyncze domy poza osadami, 1:300.000 pojedyncze grupy domów poza osadami, mapa Vogla wszystkie gminy i większe odosobnione osady, 1: 800.000 (Operationskarte — naogół najsłabsza, bo wojenna robota) jeszcze poza wyborem osad komplet szos i kolei, bez przemysłowych.

Dla stwierdzenia, jak skala generalizacji wpływa na wymier-ność podanych szczegółów, przeprowadzono na tych mapach pomiary długości i powierzchni. Charakterystyczne wyniki dał pomiar długości Wisły od 54° szer. półn. do przewozu kolejki wąskotorowej pod Schiewenhorst.

Mapa

1:25.000 1:100.000 1: 200.000 1 :300.000 1: 500.000 1: 800.000

Długość pomiaru

Długość w podz. 1 :25.000

759 *)

759

192

768

93

61

744

732

36.5

22.5

Cyfry te ujęto w diagram (patrz rys. 31).

Wzięto więc tutaj pod uwagę szczegół, który w długości nie powinien był wykazywać teoretycznie żadnych zmian, bo we wszystkich podziałkach był jedynie redukcją większej bez żadnych upro-

j. pom. 900

725

720

przypuszczalna _ wielkość rzeczywista.

700 -

600 L_l

Tl

Cl

1:25.000

1:100.000

4-

K>

§

1:300.000

1:800.000

TT

SU

Rys. 31. Długość Wisły na mapach o różnych podziałkach, wyrażona w jednostkach pomiarowych, a odniesiona do długości na mapie 1:25.000.

szczeń. Także i szerokość biegu Wisły do 1:300.000 była ściśle wymierną. Pokazało się, że spadek wartości pomiaru maleje coraz wolniej do pewnej minimalnej wartości. Rys. 31 pozwala na określenie przypuszczalnej wartości rzeczywistej, którą otrzymamy, przedłużając krzywą pomiarów do osi Y i na szacunek wartości minimalnej pomiaru. W tym wypadku wynosiłaby ona około 80% wartości rzeczywistej.

Inne wyniki dał pomiar Małopiany w jej biegu wypadającym na obszarze sekcji 427 Lubliniec mapy 1 ; 100.000 (patrz rys. 32).

Mapa

1 :25.000 1 :100.000 1:200.000 1 :300.000

Długość pomiaru

Długość w podz. 1:25.000

887 !)

218

97

62

ł) Jednostka pomiaru równa około 2 mm.

887

872

776

przypuszczalna

wielkość

rzeczywista.

800

700

Rzeka ta, silnie meandrująca na całym obszarze mierzonego biegu, wykazuje silny spadek wartości pomiaru między podziałkami 1:100.000 a 1:200.000; tutaj bowiem zaszły istotne uproszczenia biegu.

Widzimy więc zależność wartości pomiaru od podziałki, w której go wykonano i od tego, czy rysunek mapy przeszedł już zasadnicze uproszczenia.

Inaczej już przedstawia się Rys. 32. Długość Małopiany w obrębie pomiar powierzchni na mapach sekcji 427 Lubliniec, wyrażona jak na rys. 31.

600

T)

Q.

£U_

TT

CU

1:25.000

1:100.000

1:200.000

1:300.000

o różnych podziałkach. Tutaj już teoretycznie założyć można, że podziałka nie może wpływać na wielkość danej powierzchni na mapie (n. b. pomnożonej przez kwadrat mianownika podziałki). Ilustrują to cyfry:

Jezioro Zbąszyńskie:

Mapa

1 :25.000 1:100.000 1:200.000 1:300.000

Wielkość pomiaru

Wielkość w podz. 1:25.000

117,9 j. pl.') 7,35 „    „

13 „ „

117,9 j. pl.

0,9 „ „

Cyfry te charakteryzują w dostatecznej mierze zmienność wartości powierzchni mierzonej, prócz tego jednakże ilustrują ogromne znaczenie błędu, wzrastającego coraz silniej przy podziałkach coraz mniejszych, czego dowodem ostatni pomiar.

Kwestja pomiaru powierzchni dotyka jeszcze sprawy pomiaru powierzchni objętych zgeneralizowanemi warstwicami. Szczegó-łowszy rozbiór tego zagadnienia utrudniony jest dotąd przez brak jednolitych seryj map warstwicowych w różnych podziałkach, pochodzących z jednych, a znanych skądinąd z poprawności genera-lizacji rysunku, zakładów kartograficznych. Pomiary takie na mapach, pochodzących od różnych autorów, są wskazane chyba ¹ do studjów nad poprawnością danej roboty, nigdy zaś nad zmianami w związku ze zmniejszaniem się podziałki, porównywać bowiem można pod tym względem jedynie te roboty, z których jednana drugiej się opiera. Z map pruskich nadają się do porównania tylko dwie, a to mapa 1:25.000 i 1:200.000. Wydanie B pruskiej mapy 1: 100.000 z warstwicami co 50 m i szrafą jest w sekcjach polskich dopiero zaczęte; nie miałem też danej sekcji do dyspozycji. Pomiary przeprowadzono tylko na dwu powyżej wspomnianych mapach. Jako przykład służyć może pomiar powierzchni objętej warstwicą 100 m w Migowie na zachód od Gdańska:

Mapa 1:25.000 11 j. pl.

Mapa 1:200.000 0,28 j. pl. (17,9 j. pl. w podz. 1:25.000).

Obie te cyfry demonstrują, jakich metod trzymał się kartograf. Przewiększenie to, tutaj nawet wskazane, choć nie do tego stopnia, jest pospolitem w kartografji i przybiera czasem rozmiary poważnych błędów¹). W danym wypadku nie bez wzajemnego wpływu na nie był rodzaj wykonania mapy (miedzioryt ryty oczywiście w] naturalnej wielkości). Uzasadnione jest zupełnie nawet wielokrotne powiększenie takich szczegółów, zwłaszcza w mapach o mniejszej podziałce, dla oddania drobnych powierzchni wzniesionych ponad pewną wysokość.

Poprzednio określono generalizację jako upraszczanie szczegółów i usuwanie drobnostek a pozostawianie rzeczy ważnych. Można wyjść jeszcze z innego założenia : w każdej podziałce istnieje dla pewnej linji topograficznej pewna ilość punktów charakterystycznych i przypadkowych, tych drugich branych w pewnych określonych odstępach. W miarę zmniejszania się podziałki zmniejsza się ich ilość, zwłaszcza przy punktach przypadkowych. Linja ciągnięta przez punkty w ilości obowiązującej dla pewnej podziałki będzie miała jej odpowiadającą skalę generalizacji.

Generalizację terenu sprowadzić można do tych samych zasad generalizacji linji, jakie poprzednio ustalono. Wymaga to jednakże, by on był przedstawiony linjami ciągłemi, a więc warstwicami. Tylko wtedy możliwa jest jego generalizacja racjonalna. Żaden inny sposób a więc ani cieniowanie ani szrafa jako „naukowo uzasadnione konwencjonalizmy*²) nie pozwolą na przeprowadzenie określonego regułami uogólnienia prócz generalizacji „na oko“. Jedyne wyjście w generalizacji szrafy jest pośrednie zapomocą warstwie. I tak rysunek warstwie, odnoszący się do pewnego obszaru, redukujemy czy generalizujemy do żądanej podziałki i tutaj wkreślamy szrafę w pomocnicze warstwice. Sama szrafa czy cie-

*) E. Romer: W sprawie metod kartograficznych.

²) E. Romer: Kritische Bemerkungen zur Frage der Terraindarstellung. Mitt. der Geogr. Gesellschaft, Wien 1909.

niowanie wyklucza ścisłe uogólnienie terenu, pozwala jedynie na użycie jej wyłącznie jako sygnatury czy znaku konwencjonalnego.

Przy generalizacji terenu wybije się, jako zagadnienie ważne, kwest ja zasięgu warstwicy zwłaszcza w wąskich dolinach, który musi odpowiadać rzeczywistości i nie może być interpolowany w bocznych dolinach ze swoich skrajnych punktów.

Nasuwa się jeszcze pytanie, czy zmniejszenie podziałki mapy wywoła coś więcej prócz uproszczenia form. Jak i przy generalizacji linji stosować trzeba opuszczanie szczegółów zbędnych. W miarę więc pomniejszania podziałki zostawiać się będzie war-stwice o kształtach zwyczajnie coraz więcej zaokrąglonych. Oczywiście hipsometryczna mapa musi zachować swe cechy ekwi- czy nieekwidystancji. W mapie warstwicowej szczegółowej wskaźnikiem zawsze będzie jej cel — dać prócz hipsometrji i formę, należy-temi więc skupieniami warstwie wyróżnić spadki od równiny.

Mapy hipsometryczne nieekwidystantne sprowadzają bardzo często na siebie zarzut fałszywego obrazu wywołanego swą nie-przedmiotowością i pewną dowolnością w doborze warstwie. Zarzut z pewnością w niejednym wypadku zupełnie słuszny, zwłaszcza tam, gdzie dobór warstwie winien był większych ich skupień na nizinach niż w górach. Z drugiej strony trudnoby było zrzec się korzyści, jakie daje mapa nieekwidystantna. Należy więc zastąpić większe zgęszczenia warstwie w obszarach niższych przez większe kontrasty barw hipsometrycznych w tonach górnych. Mowa oczywiście tylko o mapach ze skalą barw hipsometrycznych.

Przyjętem jest powszechnie w kartografji stosować inną skalę generalizacji dla wszystkich warstwie, a inną dla warstwicy zerowej tam, gdzie ona jest linją brzegu morskiego. Teoretyczna ta niekonsekwencja wynikła z innego pojęcia warstwicy interpolowanej na podstawie punktów wysokościowych zapomocą autopsji topografa, a innego brzegu morskiego, chyba wystarczająco wyraźnie rysującego się w terenie.

Braki, jakie ma w obecnych mapach rysunek terenu t. j. warstwicy, wynikłe ze stosowania przez kartografa interpolacji przy rysunku, zwróciły już uwagę teoretyków kartografji. Zwolennik mapy w jak największej podziałce (Flurkarten 1:2.500) z jak najbogatszą i najdokładniej zdjętą treścią, jest nawet za tyczeniem warstwicy w terenie i takiem jej zdejmowaniem, jak każdej linji topograficznej rzeczywistej¹).

*) E. Hammer: Über die Bestrebungen der neueren Landestopographie. Pet. Mitt. 1907, (identycznie szwajcarskie Eidg. topogr. Bureau — plan Ziirichu 1:5.000).

Innych zasad, niżby wynikało z interpolacji coraz mniejszej ilości punktów przy coraz mniejszych podziałkach, trzyma się dziś jeszcze kartografja przy kreśleniu batymetrji mórz a zwłaszcza oceanów. Tutaj małe ilości sondowań a, co za tern idzie, izobaty bardzo mało rozczłonkowane, a co do położenia przybliżone, zmuszają do wykorzystania wszelkich możliwych punktów w każdej podziałce, aby możliwie najszczegółowiej przedstawić rzeźbę dna.

Generalizacji podlegają oczywiście i inne szczegóły mapy. W miarę zmniejszania się podziałki upraszcza się ich klasyfikację. W ten sposób postępować się będzie z klasyfikacją miejscowości, komunikacji i pism zawsze z uwagą na cel lub specjalne zadanie mapy.

Generalizacja uwzględni właściwości obszaru tak fizyczne, jak i odnoszące się do człowieka : więc rozdarcie terenu, czy jego ma-sywność, bogactwo czy brak wody, gęstość osad¹) i wiele innych. Nie wstawi tego kartograf jedynie według swego uznania, ale i przy ścisłej a metodycznej klasyfikacji każdego odnośnego szczegółu. Przeciwieństwa wtedy same należycie wystąpią.

Jeżeli mowa o jednolitości całego rysunku mapy, to ma się na myśli atlasy, czy też poszczególne sekcje jednego dzieła. I wtedy ona będzie rzeczywistą, jeżeli poza jednolitemi sygnaturami dla całej mapy będzie pewna granica dla najmniejszych przestrzeni przedstawionych na mapie, dla najmniejszych promieni łuków i t. d. Cecha ta nie wyklucza bynajmniej tej właściwości generalizacji, która ma wyróżniać przeciwieństwa tak fizjograficzne jak i antro-pogeograficzne ; pozornie je tylko neguje. Rozpatrywanie dzieła w całości a nie tylko kilku szczególnych sekcyj może dopiero sąd w tym względzie o niem wyrobić.

b E. S y d o w j. w.

Résumé.

LA GÉNÉRALISATION DANS LA CARTOGRAPHIE, SA MÉTHODE

ET SON BUT.

La généralisation appliquée à des échelles cartographiques, toujours plus réduites, amène conséquemment la déformation: ou celle des surfaces ou celle des contours. Certains détails nécessairement doivent y être omis. Fig. 29 offre l’exemple, comment généralise-t-on d’ordinaire le cours d’une rivière sur la carte. On a augmenté sa grosseur (en élargissant sa coupe transversale) — abandonné quelques détails, mais aussi on a déplacé sa position.

Fig. 30 illustre le cas d’une généralisation encore plus avancée : par les points, les plus caractéristiques de sa forme linéaire, on a conduit sur le cours d’eau représenté, une ligne soi-disant axiale vis-à-vis de ses courbes, et l’on y a inscrit la rivière en proportion de sa grosseur. Dans ce cas-ci le dessin est conforme à la nature, dans les points marqués par le cours. Cette généralisation sert de voie pratique, lorsqu’on réduit l’échelle des cartes, par des moyens photo-méchaniques.

La distinction entre une carte et un plan est en quelque sorte relative. Une représentation cartographique est plan pour tout détail, qu’elle laisse mesurer, elle n’est que carte-schéma pour tout autre, qu’elle représente par symboles. Si nous réduisons l’échelle d’une carte, nous y augmentons le nombre de signes conventionnels, en restreignant aussitôt celui des détails mesurables. Pour exercer un contrôle, à quel point peut-on se fier à une carte généralisée, on a mesuré les dimensions de longueur et de surface sur une série de cartes officielles prussiennes. Fig. 31 et 32 présentent en diagrammes les résultats obtenus. Les mesures de longueur démontrent qu’il existe une relation stable, entre la valeur du calcul et entre l’échelle de la carte, ainsi qu’entre le fait de sa généralisation convenable et nécessaire.

Les mesures de surfaces donnent pour la plupart des valeurs constantes.

Dans les calculs de longueur sur la carte on a essayé de préciser leur valeur, par rapport à la longueur vraie, à l’aide du procédé suivant: inscrite en système des coordonnées, la longueur mesurée fut allongée jusqu’à son intersection avec l’ordinnate de y—y.

Si le relief est représenté par des courbes de niveau, la généralisation du terrain se laisse réduire à la généralisation linéaire : tout autre système manque de critérium pour définir sa précision.

On peut identifier cette généralisation à l’action de projeter et d’unir en rectilignes sur une surface quelques points choisis (caractéristiques ou providentiels). Le nombre de ces points se réduit dans la même proportion que l’échelle. Pour généraliser et simplifier sciemment une carte, il faut faire subir une classification à ses détails.

On pourra appeler la généralisation uniforme, si l’on a précisé la grandeur minimale des rayons d’arc et des surfaces, qui se laissent mesurer sur la carte.

MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI.

KILKA UWAG O OSADNICTWIE SEZONOWEM W OKOLICY ŻYWCA.

(Z MAPKĄ I Z ILUSTRACJAMI W TEKŚCIE).

WĘDRÓWKI PASTERSKIE SEZONOWE. MATERJAŁ.

Wysokie góry nęcą podróżnika bogactwem form terenu, two-rzącem wraz z ciemną smugą lasów i błękitną wstęgą nieba sławne krajobrazy górskie. Ale nietylko estetyczna strona stanowi powab gór. Dzięki bujności form i różnorodności warunków życia, dzięki kontrastom, na każdym kroku spotykanym, tysiące ciekawych zagadnień otwiera się w górach przed badaczem w każdej dziedzinie przyrody czy życia.

Lud górski prowadzi sposób życia tak odrębny od ludu, zamieszkującego niziny, że antropogeograf ma tu wdzięczne pole do działania. Nigdzie może ta część geografji, która bada oddziaływanie czynników geograficznych na człowieka, nie ma tyle sposobności do wykazania owego wpływu, jak w wysokich górach. Poszczególne bowiem dziedziny gór przedstawiają w różnych porach roku odrębne warunki dla człowieka. Człowiek, obserwując te zmiany, nauczył się wyciągać z tego korzyści i przystosował do nich tryb swego życia.

Obszary, znajdujące się ponad górną granicą lasów, t. zw. hale, pokryte śniegami przez większą część roku, przedstawiają subeku-menę, w której człowiek stale mieszkać nie może. Za zimno tu bowiem dla niego, nie może na tej wysokości uprawiać ziemi, bo grunt zwykle jałowy, a klimat zanadto surowy; brak tu drzewa na opał, bo to już ponad górną granicą lasów. Dowieźć materjału opałowego nie można, bo zpowodu nachylenia stoków dojazd wo-góle jest niemożliwy, a w zimie śniegi odcinają te strony zupełnie od świata. Żal jednak góralowi pozostawić odłogiem te okolice, bujną przez krótkie lato porosłe trawą. Jakkolwiek więc mieszka stale w dolinie, gdzie spotyka warunki, umożliwiające mu stały pobyt, to gdy tylko znikną śniegi w górach i pierwsza porośnie trawka, góral rzuca stałe osady i rusza na halę, aby popaść bydło i owce, dla których brakło już paszy w dole, albo aby uprawić małe kawałki gruntu, które już w obrębie granicy lasów się znajdują, lub, co częściej — zebrać siano z górskich łąk.

Widzimy więc, że stosunki klimatyczne są w pierwszym rzędzie przyczyną perjodycznych wędrówek wraz z zwierzętami pewnych grup ludzi, którzy prowadzą tryb życia pośredni między osiadłym a koczowniczym. Koczowniczym on bowiem w każdym razie nie jest, gdyż: a) ma ściśle określone granice i b) człowiek prowadzący go ma stałe siedziby, w których przez znaczną część roku przebywa. Terminologja francuska określa sposób życia koczowniczy wyrazem „nomadisme", a wędrówki perjodyczne pasterskie „transhumance", coby odpowiadało polskiemu „przesiedlaniu się sezonowemu" lub „wędrówkom sezonowym".

Nietylko podane wyżej przyczyny powodują perjodyczne wędrówki ludzi w góry. Także lasy i’ wyrąb drzewa w nich i, co również ważne, eksploatacja kruszców, i t. p. kopalin, przyczyniają się do perjodycznego zamieszkania gór. Liczba ludzi, mieszkających z tego powodu chwilowo w górach, bywa nieraz wcale znaczna. Oczywiście ma to miejsce tylko tam, gdzie lasy tworzą większe kompleksy, gdzie więc z tego powodu odległość od wsi jest znaczną. Drwale, nie mogąc powracać na noc do domu, klecą sobie t. zw. „koliby" i w nich przepędzają noc. Spotykamy je prze-dewszystkiem w Gorganach i Czarnohorze, a także w Tatrach widziałem tego rodzaju szałasy.

Zjawisko wędrówek pasterskich występuje wszędzie tam, gdzie znajdują się wyższe góry, chociaż spotyka się je także w częściach, położonych poniżej górnej granicy lasów (np. Białe Karpaty). Mamy je więc w Europie: na półwyspie Pirenejskim i Bałkańskim, w Alpach, w Karpatach, dalej w Alpach skandynawskich. Mogą to być albo prawdziwe wędrówki koczownicze (np. Lapończycy z renami, nie posiadający stałych siedzib), albo do nich zbliżone. Mieszkańcy doliny Anniviers w Alpach penińskich cały rok znajdują się w drodze, krążąc między domami w strefie winnic, uprawy roli, pastwisk niższych i właściwych hal. Wędrują z rodzinami i dobytkiem. Właściwe wędrówki sezonowe, typu „transhumance", odbywają się między krainami o odrębnych stosunkach klimatycznych, przyczem długość drogi jest znaczna.

Dzieje się to zwłaszcza w krajach śródziemnomorskich, gdzie posucha letnia zmusza trzody do wędrówki w góry, a zima do schodzenia w dół. Krążą więc stada owiec między Pirenejami, a nizinami nadbrzeżnemi Hiszpanji, między środkiem wyżyny, a krainami nadbrzeżnemi, między Alpami a niziną Prowansalską i Piemontem, pomiędzy wybrzeżem Dalmacji a wnętrzem Krasu Dynar-skiego, Alpami Transylwańskiemi a Dobrudżą i Niziną Wołoską. W Grecji nawet pszczoły odbywają podobną wędrówkę. Postęp cywilizacji sprowadził pewne zmiany. Koleje służą obecnie do przewozu trzód, przez co unika się starć między rolnikami, a pasterzami, spowodowanych szkodami, wyrządzanemi przez przechodzące bydło. W większości wypadków mamy jednak do czynienia z wędrówkami na krótszą metę, najczęściej w obrębie jednego powiatu, jak np. w Karpatach i górach Dynarskich, albo jednej gminy, do której należy część doliny i gór, co znów ma miejsce najczęściej w Alpach. Tego rodzaju wędrówki spotykamy także i w Karpatach i to przeważnie zachodnich, jako wędrówki do t. zw. „domów na polanach". W Alpach francuskich analogiczne zjawisko określa się terminem „petites montagnes". Mają one, tak jak i w Karpatach, charakter rolniczo-pasterski.

Pasterstwo wysokogórskie, do niedawna w pełni rozkwitłe, zaczyna obecnie wszędzie podupadać. Nie spotykamy już tak licznych stad owiec, jak dawniej, i gromad pasterzy, ciągnących w góry. Wiele szałasów i kolib jest już pustych, wiele z nich niszczy ząb czasu, a tylko tu i ówdzie bieleją ściany nowego szałasu. Przyczyny tego są rozmaite.

Wspólnym wszystkim obszarom jest postęp kultury. Wraz z nim człowiek ma potrzeb więcej, nie zadowalnia się małym zarobkiem, jaki mu daje zajęcie pasterza. Zatem liczba pasterzy zmniejsza się z roku na rok. Powstanie ośrodków przemysłowych wśród gór, ośrodków, w których siłą motoryczną jest spadek wody, (co głównie dotyczy Alp), ściąga do nich ludność i odciąga ją od pasterstwa. Także i zmniejszenie się liczby ludności na obszarze Alp francuskich jest przyczyną upadku pasterstwa. Postęp kultury zaznacza się też w zmianie sposobu gospodarowania. Pasterstwo schodzi na drugi plan, a zamiast hal widzi się znaczne obszary zasiane trawami. Sianem z łąk zebranem karmi się bydło w stajni, przez co zwiększa się nie tylko ilość bydła, którą można wyżywić z 1 ha, ale także ilość mleka. Ten sposób chowu jest dużo zyskowniejszy. Pasterstwo sezonowe w Alpach przeszło od hodowli owiec do hodowli bydła. Hodowla owiec okazuje się bowiem mniej zyskowna wobec dowozu wełny z Australji i Argentyny. Analogiczne zjawiska upadku hodowli owiec zauważyć można od lat 70-ciu i u nas.

Niniejsza rozprawka będzie próbą zanalizowania wyników studjów antropogeograficznych, poczynionych właśnie przeważnie z tego zakresu. Nie objęto niemi jednak całej jednostki morfologicznej, jaką jest Beskid Magurski.

Celem bowiem studjów w terenie było przedwstępne zbadanie zjawisk, związanych z wędrówką i osadnictwem sezonowem w naszych górach. Materjał zebrano w r. 1921 z dwu obszarów, leżących w okolicy Żywca. Jeden z nich rozciąga się na północ od tego miasta, a bliżej Kęt, na obszarze gminy Międzybrodzie, drugi na wschód od niego, a należy do gmin Przyborowa, Koszarawy, Krzyżowej, Korbielowa i Sopotni. Materjał ten zebrano wyłącznie drogą spostrzeżeń własnych; wszystkie „domki na polanach", o których mowa w niniejszej pracy, i większość hal zwiedzono zosobna, stwierdzono i zapisano pod odpowiednią liczbą ich wysokość, ekspozycję, wystawę drzwi i okien, odległość od wody; zasięgano od mieszkańców, o ile byli obecni, informacji co do ilości bydła, wędrówek etc.

Wysokość każdego domku oznaczono przy pomocy mapy 1: 25.000, gdzie prawie wszystkie „domy na polanach" są umieszczone, jednak znaki, oznaczające je, są takie same, jak dla domów stałych, tak że studjów, dotyczących rozmieszczenia domów czasowo zamieszkałych lub górnej granicy osadnictwa stałego, na podstawie samej mapy wykonać nie podobna. Co do hal, to zwiedzono tylko : 1) halę na Kolistym Groniu (Kamińskiego), 2) Jałowiec, 3) Kubul-kową, 4) Przykaczową, 5) Buczynkę (Miziową), wreszcie 6) Culową i Górowskiego. Inne, jak Mądralową, Marszałkową i Cudzichową, Sopotniańską, Łacinkę, Romankę i Juraszkową oglądano z poprzednich hal, odszukano je na mapie, oceniono ich wysokość i ekspozycję. Na niektórych (np. Sopotniańskiej) widziano pasące się owce i zaczerpnięto informacyj od pasterza z Culowej. Naturalnie wszelkie dane, dotyczące ilości owiec a zebrane wyłącznie przez zasięganie informacyj od pasterzy, nie są ścisłe, gdyż pasterz jest bardzo podejrzliwy i z reguły podaje mniejszą liczbę bydła. Na to jednak w obecnych warunkach niema żadnej rady, a i spisy urzędowe grzeszą pod tym względem jeszcze większemi brakami. Dane, dotyczące większości hal w Żywiecczyźnie, położonych zwłaszcza na zachód i południe od Żywca, zaczerpnięto z Sawickiego „Sza-łaśnictwo w Karpatach żywieckich* (Materjały antropologiczno-archeologiczne i etnograficzne T. XIV, 1919, wyd. Akad. Umiej, str. 194). Praca ta tworzy uzupełnienie niniejszej, gdyż Sawicki zwiedził właśnie te strony Żywiecczyzny, których autor nie zdążył zwiedzić. Zasługuje na uwagę fakt podania przez Sawickiego w tej pracy zestawienia, stanowiącego znakomity materjał do opracowania kwestji szałaśnictwa w Żywiecczyźnie. Może ono dać ciekawe i odmienne od otrzymanych przez autora wyniki. Szkoda tylko, że Sawicki studjami swemi objął tylko hale, a nie wziął pod uwagę „domów na polanach*, które zapewne w zachodniej i południowej Żywiecczyźnie także się znajdują.

Pod względem morfologicznym i jedna i druga okolica posiada wiele podobnych cech. Beskid Wysoki albo Magurski wznosi się w tych stronach ponad 1500 m. Najwyższemi szczytami są w tej okolicy: Babia Góra (1725) i Pilsko (1557). Tylko te szczyty wznoszą się ponad górną granicę lasów, przebiegającą w tych stronach mniej więcej w wysokości 1450 m. Na nich więc tylko właściwe hale znajdować się powinny. Beskid Magurski zbudowany jest z twardych piaskowców magurskich lub godulskich, poprzedzielanych łupkami, iłami i piaskowcami, przynależnemi do tego kompleksu, warstwami mniej odpornemi, tworzącemi zagłębienia, np. koło Pewli Wk. Grzbiety gór są więcej strome od północy, łagodniejsze od południa. Szczegół ten jest dla rozmieszczenia hal i wszelkiego rodzaju zagród nie bez znaczenia. Oto brak ich prawie zupełnie albo nie dochodzą do takiej wysokości na stoku północnym, jak południowym. Północne stoki natomiast pokryte są w zupełności lasem. Dotyczy to zarówno Hrobaczej Łąki, szczytu na pd. od Kęt, jak i Oska, lub na południe od niego leżących szczytów w Przyborowie. Grzbiety są nadto najczęściej płaskie, szerokie, nadają się przeto bardzo dobrze wraz z łagodnemi stokami pod hale.

Pod względem klimatycznym obszar wyżej omawiany wyróżnia się zpomiędzy wszystkich innych znaczną ilością opadów. Na podnóże bowiem Karpat między Bielskiem a Kalwarją przypada opadów ponad 1200 mm. Dotyczy to wyłącznie obszaru koło Kęt. Obszar przyborowski bowiem, położony w głębi gór, dalej trochę od Bramy Morawskiej niż pierwszy, ma opadów także nieco mniej. Średnia ilość opadów na dziesięciolecie 1900—1909 wynosi dla Kor-bielowa 1034 mm. Wynikiem tego, a także i przepuszczalności gruzu piaskowcowego, jest stosunkowo wielka suchość hal i rzucający się w oczy skąpy porost traw.

Łagodniejszy klimat, w porównaniu z Karpatami wschodniemi, sprzyja także dłuższemu pobytowi na hali. Podczas gdy w Karpatach wschodnich przybywa się na połoninę zazwyczaj po 25-tym maja, a często nawet w pierwszych dniach czerwca, to tu z reguły hala w połowie maja jest zaludnioną. Również i termin odejścia w niektórych halach Beskidu Magurskiego (np. Culowej) jest późniejszym od terminu odejścia w Czarnohorze, bo przypada tu aż na koniec września (św. Michała), podczas gdy w Czarnohorze nierzadko już w ostatnich dniach sierpnia owce schodzą z połoniny.

Stosunki pasterskie w omawianych częściach Beskidu Magurskiego trzeba opisywać oddzielnie, gdyż przedstawiają się one odrębnie. Inaczej przedstawiają się w obszarze na północ od Kęt, inaczej w najbliższej okolicy Przyborowa, a jeszcze inaczej na pd.-wschód i pd.-zachód od tej miejscowości.

Tak więc będziemy mieli obszar przeważających „polan“ rol-niczo-pasterskich na południe od Kęt, taki sam obszar w najbliższej okolicy Przyborowa, Koszarawy i Krzyżowej i obszar z halami na pd.-wschód i pd.-zachód od Przyborowa. Sięga on w tej okolicy od Mądralowej, tuż na zachód od Babiej Góry leżącej, aż poza Pilsko na zachód, gdzie łączy się z halami śląskiemi¹).

OBSZAR NA POŁUDNIE OD KĘT.

Obszar ten obejmuje, jak już wyżej wspomniano, same prawie „polany“ i kawałki roli naokoło czasowo zamieszkałych domków leżące, tudzież jedyną halę w Czernichowie.

Polany te leżą na południowych, łagodnych zboczach góry Hrobaczej Łąki, tudzież na lewym brzegu Soły aż po Czernichów. Polana taka ma 2—5 morgów gruntu i posiada zwykle dwa budynki. Jeden z nich, zbudowany z kamienia, przypomina wyglądem swym zupełnie szałas, spotykany na właściwych halach w okolicy Żywca.

Posiada on jedną ścianę niższą, a drugą wyższą. Budynek pokrywa dach z desek, asymetryczny. Skrzydło, pokrywające wyższą ścianę, jest krótsze i nie dotyka jej, pozostawiając szeroką przestrzeń ponad nią wolną. Przez otwór ten wychodzi dym z ogniska. Długość budynku wynosi przeważnie 4 m, szerokość 2 m.

Ciekawą jest rzeczą, że tego rodzaju kamienne budynki spotyka się na niewielkim obszarze na południowych stokach Hro-

x) Obszar omawiany objęty jest następującemi sekcjami austr. mapy specjalnej 1:75.000: Maków i Podwilk, Żywiec, tudzież Bielsko i Biała.

s*"*³

'zernichów

'^Klimczak

Buczkowice

. BIAŁA

BIELSKI

Bujaków

o KĘTY

Kozy

Hrobacza Łąk?»

^ NieOzybrocfzit

OSADNICTWO SEZONOWE W ŻYWIECCZYŹNIE

Magórka

*913

•P/C6-

Słcz^rk

Barani

121*

*r>rnjL

• Rycerk

1231 j Racza^L /

XI250

^krzyczne

Ostre

Glinne *021 (

©ŻYWIEC

.Radziechowy

Koszarawa

Ujsoły

jf

Jałowiec

~tfiuo

87,&r *«

Osek^-Lachów Grort.

-iJ-P

( Słuchaczki ^ÿjaworzynk^, ^ y O^Korbielówf

Jeleśnia'

M. Sopołnig *6

•>*d

Pilsko—,557

:/

0i8

Babia’JGôra

OBJAŚNIENIE ZNAKÓW!

® MIASTA

granica państwa

@a zwiedzone grupy „domów na polanach”

PODZIAŁKA 1:500.000.

O If*/*

X Szczyty

O hale

Rys. 33. Schematyczna mapa zachodniej części Beskidu Magurskiego.

baczej Łąki. Potem nikną one, a spotykamy tylko stajenki drewniane, występujące zresztą wszędzie, nawet tam, gdzie są opisane wyżej budynki kamienne, i w tym wypadku tworzą kompleksy gospodarcze z obu budynków złożone. To ograniczone występowanie kamiennych szałasów stoi prawdopodobnie w związku z występowaniem twardego piaskowca, który eksploatuje się na północnym stoku tejże góry we wsi Kozach, a który dalej w tych stronach się nie znajduje, zastąpiony przez utwory bardziej miękkie. Wspomniana powyżej stajenka, towarzysząca wszędzie kamiennym szałasom, posiada dach symetryczny, zbudowana jest z belek, a rozmiary posiada większe niż pierwsze. Zazwyczaj ma ona kilka przybudówek, służących na pomieszczenie siana, lub jako chlewki dla

15

Pokłosie geograficzne

świń. Służy na pomieszczenie bydła, podczas gdy pierwszy budynek służy za mieszkanie dla ludzi.

Ciekawą jest rzeczą, że ten kamienny budynek ma wiele podobieństwa do „zastajki", spotykanej na halach w Gorganach i Czarnohorze. Na takiej hali głównym budynkiem jest t. zw. „staja" (w Tatrach „koliba"), podobna wyglądem do tej stajenki drewnianej, opisanej powyżej, jest tylko nieco większa i wyższa. W niej nocuje „watah", t. j. główny pasterz, tam robi się i przechowuje ser etc. „Zastajki" znów, są to tylko asymetryczne dachy, zrobione z drzewa, wyjątkowo tylko posiadające boczne ściany. Są one przenośne i służą za schronienie dla pomocników „wataha", pilnujących poszczególnych trzód. Dlatego umieszczone są zawsze koło legowiska bydła. Osobną więc zastajkę ma pasterz wołów, osobną owczarz i t. d. Jeżeli się porówna stosunki pod tym względem panujące w klasycznym kraju pasterstwa wysokogórskiego, jakim jest Czarnohora, ze stosunkami w Żywiecczyźnie, gdzie pasterstwo występuje w formach szczątkowych, to ta obecność na „Hrobaczej Łące" kamiennych, zmodyfikowanych „zastajek" i drewnianych kolib, każe przypuszczać, że niegdyś i tu rozciągały się hale i pasły się liczne stada owiec. Tego samego mniej więcej zdania jest Sawicki. (Szałaśnictwo na Mor. Wołoszcz. Mat. Antrop. Arch. XIV, 1919, str. 98). Tylko na Morawskiej Wołoszczyźnie uwzględnia on „domy na polanach", należące do t. zw. „pasiek" czyli wysokogórskich osad. Szkoda, że nie były one przedmiotem studjów Sawickiego w Górach Żywieckich. Zebrane bowiem przez autora materjały mogłyby posłużyć do bardziej wszechstronnego omówienia tej kwestji. Gospodarstwo halne zaczęło podupadać i zanikło tu prawie zupełnie wskutek podziału hal na małe parcele, na których nie opłaca się prowadzić gospodarki halnej na większą skalę, tudzież wskutek wykupna wielu części przez zarząd lasów z Żywca. Parcele te zostały najczęściej zalesione i przegradzają obecnie polany.

Na południe od wspomnianego obszaru kamiennych szałasów spotykamy też „domy na polanach". Ale do jednego gospodarstwa nie należą dwa budynki, tylko jeden. Jest to mianowicie wspomniana powyżej stajenka, zbudowana z drzewa, o dachu symetrycznym. Służy za pomieszczenie zarówno dla bydła jak i dla ludzi. Stajenki te posiadają małe okienka, przepuszczające tylko skąpe światło do wnętrza. Wąskość ich uniemożliwia wstęp ęlo środka nieproszonym gościom w porze, w której dom jest nie-zamieszkany.

Stosunki wysokościowe tych osiedli przedstawiają się w następujący sposób: (por. tabl. I. „materjałów“).

wysok. n. p. m.

ponad 800 m

800—700 m

700-600 m

600—500 m

poniżej 500 m

11

ilość domków

Wysokość polan jest mniej więcej ta sama. Wysokość domku oznacza zazwyczaj dolną granicę polany, wznoszącej się’ najczęściej 10—15 m powyżej. Trzeba bowiem pamiętać, iż domki znajdują się prawie zawsze na granicy lasu i polany, co zresztą jest regułą powszechną. Człowiek bowiem osiedla się najchętniej na granicy dwóch stref, wykorzystując właściwości jednej i drugiej.

Z powyższego zestawienia widać, że domki te znajdują się w pasie 400 m szerokim, mniej więcej od 500 do 800 m wysokości. Strefa ta odpowiada strefie uprawy roli i stałych osad w innych stronach, a nie ma nic wspólnego z właściwą strefą pasterską wysokich gór. Nie jest zaś stale zamieszkałą może dlatego, że przynależne do tych domków kawałki gruntu są zbyt szczupłe i zanadto jałowe, aby mogły dać podstawę pod rozwój samodzielnych gospodarstw rolnych. Mogą one tworzyć tylko filje gospodarstw, leżących w dolinie Soły. Ich właściciel woli raczej wyemigrować do pobliskich ośrodków przemysłowych (jak Bielsko, Biała etc.), niż prowadzić nędzny żywot na małym skrawku nieurodzajnej ziemi.

Prawdopodobnie kamienistą glebę polan pokrywał ongiś las, podobnie jak dziś stoki północnej Hrobaczej Łąki, lub prawy, na-ogół bardziej stromy brzeg Soły. Potem wycięto go i cały obszar zamieniono na hale; w najnowszych czasach znów próbuje się tu i ówdzie zalesić niektóre parcele, jak o tern wspomniano powyżej, tak że dziś spotykamy na tym obszarze szachownicę lasu i polan.

Przeważnie leżą owe domki w wysokości 700—800 m, chociaż wcale pokaźna ich liczba znajduje się w wysokości 500—600 m. Ciekawą jest rzeczą, że wysokość ich maleje ku południowi. Najniżej położone spotykamy w Czernichowie, leżącym na południe od Kęt i Międzybrodzia.

Ekspozycja domków przedstawia się w sposób następujący:

Strony świata . .

SE

NE

NW

13

Ilość domków . .

Przewagę ekspozycji wschodniej i południowo-wschodniej mogłoby tłumaczyć położenie ich na południowym stoku Hrobaczej

Łąki i na brzegu Soły, zwróconym ku wschodowi. Jednakże ani ten stok, ani brzeg doliny nie są równe i mają liczne wcięcia drugorzędne, w których możliwą byłaby inna ekspozycja. A jednak jej się nie spotyka. Co więcej, gdy się weźmie pod uwagę całą dolinę Soły i oba stoki gór, nie widzi się prawie zupełnie domków tych ani na północnym stoku góry, ani na stoku doliny Soły, zwróconym ku wschodowi. Zjawisko to, znane jeszcze w innych dziedzinach, (np. przyrost drzew najkorzystniejszy od wschodu) znajduje uzasadnienie w panujących u nas stosunkach klimatycznych i w przewadze wiatrów zachodnich. Te atakują o wiele silniej zbocza dolin o wystawie zachodniej i powodują intensywniejsze spłókiwanie z nich gleby, przez co nie przedstawiają one ani dla rolników, ani dla pasterzy żadnej korzyści i oddawna pokryte są lasem.

Człowiek, mieszkający choćby tylko czasowo w wyższych regjonach, więcej ma do czynienia z przyrodą, niż mieszkaniec niziny, któremu w dodatku wyższa kultura pomaga skuteczniej w walce z nią. Dlatego wcześniej od tego ostatniego zwrócił on uwagę na niewzruszalne prawa natury i życie swe przystosował do niej.

Widać to choćby ze zestawienia ekspozycji drzwi tych górskich domków: (por. tabl. I.).

Wystawa drzwi .

SE

NE

NW

sw

Ilość drzwi . .

Znów przewaga południa i wschodu ! Nie jest to przypadkowy zbieg okoliczności. Oto człowiek odgadł, że lepiej mu drzwi wystawić na południe, bo w chacie ma tylko małe okienko, lub na wschód, bo nie zniszczy ich tak łatwo deszcz, jak po stronie zachodniej.

Przeznaczenie domków pozostaje w ścisłym związku z rodzajem kultury rolnej. Przeważnie służy za pomieszczenie dla bydła i to rogatego. Owce i barany podrzędną odgrywają rolę. Także człowiek jest na dalszym planie. Gnieździ się gdzieś w kącie, na strychu, albo w najlepszym razie ma osobny kamienny szałasik. Spotyka się jednak domki, w których bydła się nie trzyma, ale mieszkają tylko ludzie przez krótki czas, potrzebny do uprawy małych kawałków roli, położonych dokoła szałasu.

Wogóle długość pobytu jest tu bardzo różną; wynosi 1—4 tygodni. Pod tym względem różnią się „domy na polanach" bardzo od hal właściwych, gdzie pobyt, mimo znaczniejszej wysokości, trwa dłużej. Tam bowiem pasterstwo jest głównym celem wędrówki i pobytu na hali. Trzeba więc wyzyskać jak najlepiej okres wegetacji trawy. Dlatego, skoro tylko zejdzie śnieg, widzimy pasterzy na halach, na których przebywają aż do połowy września. Inaczej na polanach. Tu przeważnie spotykamy łąki i uprawne pola. Więc udaje się na nie góral z rodziną, lub bez, dopiero koło św. Magdaleny (22 lipca), bierze ze sobą bydło i pasie je z początku na górnych kawałkach polan, miedzach lub w lesie, a potem na ścierni, gdy zbierze skąpy plon górski. Tam, gdzie ma łąkę, przychodzi trochę wcześniej. Nie bawi jednak dłużej, jak do skończenia żniwa, bo czekają go jeszcze pilne roboty w „dołach⁴⁴, mianowicie kopanie ziemniaków i sianokosy jesienne. Wraca więc czasem już na Św. Jakóba (25. VII), albo na św. Bartłomieja (24. VIII).

W literaturze, dotyczącej szałaśnictwa i pasterstwa wysokogórskiego, spotyka się zgodną opinję, że znajduje się ono obecnie w upadku. Dotyczy to całej Europy, a więc i naszych Karpat. Ale można to twierdzić tylko w odniesieniu do właściwych hal. Nie odnosi się to bowiem do „domów na polanach⁴⁴. Ilość ich coraz bardziej rośnie i często spotyka się nowe, świecące zdała żółtemi ścianami.

Spotykamy na tym obszarze jedno jedyne gospodarstwo halne, szczątek ongiś może bujnie wegetującego życia pasterskiego. Leży ono w dolinie małego dopływu Soły, zajmując przeważnie jego płaskie dno dolinne, a przynależy do gminy Czernichowa. Znajduje się tam jedna koliba, podobna do wyżej opisanych stajenek (a więc brak szałasu o asymetrycznym dachu, typowego dla hal Beskidu magurskiego), na nieznacznej wysokości 600 m. Ekspozycję ma typową dla tych budynków SE. Należy do tego gospodarstwa 6 polanek, które przedsiębiorca — pasterz dzierżawi od właścicieli i bierze owce tudzież krowy na paszę. Gospodarstwo prowadzi całkiem postępowe, sieje lucernę i inne rośliny pastewne, nawozi grunt zapomocą „koszarowania⁴⁴, to znaczy zamyka owce na noc w ogrodzeniu, które codziennie przenosi w inne miejsce i w ten sposób nawozi coraz to inne kawałki łąki. Gospodarstwo to niewielkie, bo liczyło w r. 1921 — 150 owiec i kóz i 3 krowy.

OBSZAR KOŁO PRZYBOROWA.

DZIEDZINA „DOMÓW NA POLANACH".

Położenie polan i domków na nich w okolicy Przyborowa ma wiele podobieństwa do położenia ich w okolicy na południe od Kęt. I tu spotykamy je na południowych stokach gór. Ale położenie ich względem dolin jest inne, niż w tamtym obszarze. Dolina Kosza-

rawy jest bowiem doliną podłużną i ciągnie się przeważnie w kierunku równoleżnikowym. Co do rozmieszczenia „domków na po-lanach“ zachodzi podobieństwo, między dolinami Soły i Koszarawy o tyle, że w obu dolinach leżą one na jednym tylko brzegu ; w dolinie Soły na lewym, w dolinie Koszarawy na prawym. Boczne natomiast dolinki posiadają domy po obu stokach, nawet nieraz wcale stromych. Większe jednak zagęszczenie daje się zauważyć na działach wodnych między temi dolinkami i na przyległych do nich częściach stoków. Leżą więc „domy na polanach* tego obszaru przeważnie na stokach. W jednem tylko miejscu, na wschód od Kędziorów, spotykamy ładnie rozwiniętą terasę, a na niej niejako cały przysiółek letni, sześć rzędem stojących, typowych „domów na polanach*. Domki w tej okolicy znajdują się, podobnie jak w okolicy Kęt, wśród lasu, a przy nich spotykamy większe lub mniejsze kawałki pola, obsiane żytem, nawet pszenicą (oczywiście przy ekspozycji południowej); oprócz tego spotyka się uprawę ziemniaków i łąki.

Nie widać w wewnętrznym rozkładzie „domów na polanach* tego obszaru żadnego śladu ewolucji z szałasów halnych, jak również nie spotyka się zupełnie jakichkolwiek budowli, będących po-chodnemi „zastajek* halnych, jak to ma miejsce w Międzybrodziu. Zdaje się,że były tutejsze „domy na polanach* od najdawniejszych czasów tern, czem są dzisiaj.

Pogląd Sawickiego, że „pasieki*, zwane w Żywiecczyźnie „domami na polanach*, wogóle pochodzą od szałasów halnych (Sza-łaśnictwo na Mor. Woł. str. 98 i 100), nie da się więc rozciągnąć w zupełności na przyborowską dziedzinę „domów na polanach*. Wiele ich bowiem wykazuje dużo podobieństwa do domów stale zamieszkałych w dolinach. Mają wchód od strony szerszej domu, („koliby* zawsze od węższej), w środku sień, okienka nawet, chociaż małe, podczas gdy „koliby* ich zupełnie nie posiadają. Należy więc przypuszczać, że zostały one zbudowane jako filje gospodarstw dolinnych, odrazu na wzór domów tamże istniejących, miały więc zawsze mniej więcej ten wygląd, jaki przedstawia typ B (rys. 34). Jedynie tylko domy typu A, nieliczne zresztą, a spotykane przeważnie w wyżej położonych częściach, umieszczeniem drzwi (z boku) byłyby podobne do „kolib* halnych i może być, że od nich pochodzą. Ulegają one jednak najczęściej adaptacjom, które zbliżają je do domów stale zamieszkałych. Można nawet skonstatować fakt dla tego obszaru bardzo znamienny, że domy stale zamieszkałe spotykamy bardzo często powyżej letnich, co

świadczy, że pochodzą one z tych ostatnich. Tak więc w niedalekiej przyszłości nie będzie tu zupełnie tych letnich domków, odpowiadających francuskim „granges", bo miejsce ich zajmą zagrody przez cały rok zamieszkałe.

Chociaż więc spotykamy naprzemian domki stale i niestale zamieszkałe, to jednak łatwo można odróżnić jedne od drugich. Domy stale zamieszkałe mają okna większe i oszklone. Drzwi, prowadzące do stajni wychodzą na zewnątrz, a nie do sieni, jak przy czasowo zamieszkałych. Stajnia lub stodoła stanowi w stałych zagrodach nierzadko osobny budynek, co nigdy nie ma miejsca w „domach na polanach".

Przedstawiają więc te osiedla kilka typów, co widać z porównania ich planów (rys. 34).

Domy u górnej granicy osadnictwa stałego przedstawiają pewien zespół pod jednym dachem chaty mieszkalnej, stajni i sto-

Sień

Kuchnia

Stajnia

klepisko

Izba

Stajnia

Klepisko

Izba

Sień

Rys. 34. Typy „domów na polanach".

doły. Można przypuszczać, że typy od A do C przedstawiają kolejne fazy ich rozwoju, którego szczytem jest rozdzielenie domu i stajni na 2 budynki, spotykane nierzadko w domach stale zamieszkałych. Co się tyczy domków niestale zamieszkałych, to te bez wyjątku zawierają pod jednym dachem stajnię i izbę mieszkalną i zbudowane są jako typy A lub B, a nigdy jako C. Charakterystyczną ich cechą są szerokie wrota, jak u stodół, prowadzące do sieni, która tu odgrywa nieraz rolę klepiska.

W rozmieszczeniu tych typów „domów na polanach" daje się zauważyć przewaga typu „5". Na 104 domki zaobserwowano 86 należących do tego typu. Typ „A" natomiast, chociaż rzadszy, znajduje się przeważnie w wyższych dziedzinach. Na 16 domków tego typu 12 leży w wysokości większej, niż 800 m, a najwyżej wzniesione szałasy tego obszaru, znajdujące się w wysokości 1000 i 1020 m koło góry Jaworzyny (1050), należą do tego typu właśnie (por. tabl. II).

Osadnictwo typu opisanego powyżej nie jest właściwem osadnictwem pasterskiem. Nie sięga bowiem nigdzie, jak już wspomniano, ponad górną granicę lasów, która oczywiście tu jeszcze nie istnieje. Można jednakże pokusić się o próbę wyznaczenia granicy obu form osadnictwa nie zapomocą pasa szerokościowego, jak radzi np. Lehmann¹), gdyż krótkie doliny, w których występuje tego rodzaju zjawisko, nie nadają się na stosowanie jego metody, (polegającej na oddzielnem traktowaniu stoków i dna doliny), lecz wprost przez połączenie najwyżej położonych osad stałych na obu zboczach doliny i na jej dnie, przyczem otrzyma się wynik, że osady stałe na zboczach zwróconych ku wschodowi, spotykamy na wysokości 850 — 880 m, podczas gdy na stokach, zwróconych ku zachodowi, spotykamy je dopiero na wysokości 700 m. Wogóle osady stałe nie przekraczają warstwicy 900 m.

Właściwą strefą osad letnich jest wysokość 700 — 850 m, w którą to strefę (zwłaszcza na zboczach dolinnych zwróconych ku wschodowi) wciskają się osady na stałe.

Z umieszczonego^ poniżej zestawienia widać, że osadnictwo sezonowe okolic Przyborowa z właściwem pasterstwem wysokogórskim nie ma nic wspólnego, że rozciąga się właściwie w strefie osadnictwa stałego, tak, że często całe górskie przysiółki leżą powyżej „domów na polanach⁴⁴ np. Głuchaczki w wys. 832 m, Kędziory 850 m, są to jakby forpoczty stałych siedzib.

Zjawisko takich forpoczt — to zjawisko geograficzne, u wszystkich granic zasięgu spotykane (np. forpoczty drzew). Forpoczty znaczą najczęściej drogę, którą posuwa się dana linja zasięgu dalej. Są odbiciem lokalnych wpływów czynników geograficznych i mogą w badaniach szczegółowych odgrywać niepoślednią rolę.

ZESTAWIENIE WYSOKOŚCI I EKSPOZYCJI „DOMÓW NA POLANACH" KOŁO PRZYBOROWA.

Wysokość

n. p. m. w metrach

N NE E SE S SJK W NW

Bez wy-N raźnej Razem ekspoz.

600—650

650—700

700—750

750—800

800—850

850—900

900—950

950—1000

1000—1050

tH t-I t> 03 <M

Ol cc co

to

<M

r-t CO CO 03

co to to

-o oi

i-H

03

05

to

<1

HHHÜH OO

to

05 OO O tH 03 <M

Tt<

05

*) Lehmann: Der Begriff d. oberen Siedlungsgrenze, Mitt. d. Geogr. Ges. Wien 1913, s. 332.

Jeżeli się weźmie pod uwagę ekspozycję „domów na polanach", da się wysnuć wniosek, że najkorzystniejszą jest ekspozycja wschodnia, gdyż największa liczba domków (24) ją posiada. Gdy porównać wschód z zachodem, biorąc pod uwagę także najbliższe pośrednie strony świata NE i SE, to otrzymamy po stronie NE, E i SE 50, a po SW, W i NW zaledwie 19 z obserwowanych 94 domków.

Wysokość zaciera to optimum, obserwowane zresztą kilkakrotnie przy innej sposobności. W większych bowiem wysokościach przypada największa ilość domków na ekspozycję północną i zachodnią. Zjawiska te jednak nie są tak proste, jakby się zdawało, nie zależą od jednego czynnika wyłącznie. Pamiętając o tern, musimy dodać do poprzednich wywodów, że domki o przytoczonej poniżej wysokości występują w różnych stronach omawianego obszaru. Związek więc między ekspozycją, a ilością ich, da się stwierdzić.

Natomiast wypadek występowania ich w najwyższej wysokości przy ekspozycji północnej jest tylko sporadycznym i ilościowo nieznacznym. Ma to miejsce na granicznej górze Jaworzynie (1050 m) tuż u skraju lasu, chroniącego domki od skutków północnej ekspozycji. Nie bez znaczenia jest jednak dla osadnictwa na Jaworzynie fakt przebiegu przez nią granicy państwa. Osadnictwo ulega więc sztucznemu wstrzymaniu, bo chociaż granica ta przed wojną nie miała tego znaczenia co dziś, to jednak obecność po jej drugiej stronie obszarów leśnych, należących do większych posiadaczy, musiała wszelkie osadnictwo w tym kierunku powstrzymać.

Po odrzuceniu więc tych sporadycznie występujących domów na wysokości 900—1000 m wypadnie największa ich ilość na wysokość 800—900 m. W tych wysokościach wcale pokaźne ich ilości spotykamy w wystawie bądź to wschodniej lub sąsiednich NE, SE, albo południowej. Wystawa północna lub zachodnia prawie że w tych wysokościach nie istnieje. Spostrzeżenia te upoważniają nas do przypuszczenia, że w omawianym terenie najwyższe wysokości osiągają „domy na polanach" przy wystawie wschodniej lub południowej.

Wystawa drzwi u domów przedstawia się w sposób następujący :

Ekspozycja . .

NE

SE

SW

NW

Ilość . .

22

31

34

25

W przedstawionym powyżej schemacie występuje tak znaczna liczba drzwi dlatego, że domy te, zależnie od typu, posiadają na

frontowej ścianie zwykle aż 3 drzwi, a na tylnej najczęściej jeszcze jedne. Chociaż więc obecność drzwi po przeciwległej stronie domu, a więc o przeciwnej ekspozycji, jak drzwi główne, utrudnia rozważanie tego zjawiska, to jednak ilość drzwi innych, które zazwyczaj mieszczą się po frontowej stronie, a także znaczna ilość domków, posiadających wyłącznie jedne tylko drzwi, umożliwia rozważanie tego zestawienia. Wynika z niego, że najkorzystniejszą jest wystawa południowa, a wschód ma znów przewagę nad zachodem. Jeszcze jaskrawiej występuje to uprzywilejowanie wschodu przed zachodem, gdy weźmiemy pod uwagę nietylko strony główne, ale także i pośrednie im najbliższe. Na 45 drzwi po stronie wschodniej wypadnie 34 o wystawie zachodniej.

Wystawa okien przedstawia się następująco:

Ekspozycja . .

NE

SE

NW

Ilość okien . .

16

34

38

35

Porównując te cyfry²) ze sobą, widzimy przedewszystkiem przewagę trzech stron świata : południa, zachodu i wschodu. Niema tu tej zdecydowanej przewagi jednej ekspozycji, jaka cechuje położenie „domów na polanach" wogóle i gdy chodzi o umieszczenie ich drzwi. Przy umieszczaniu okien bowiem chodzi przedewszystkiem o światło, dlatego brak ekspozycji północnej. Wielka ilość okienek, zwróconych ku zachodowi tłumaczy się dłuższem trwaniem oświetlenia domu pod wieczór.

Położenie okien stoi w związku z położeniem całego domu, zwykle znajdują się one z frontu i z jednego boku, a z tyłu tylko wtedy, gdy dom stoi na płaszczyźnie. Gdy znajduje się na stoku, front jego, a także i okna znajdują się po stronie zwróconej w dół stoku.

Zależności położenia „domów na polanach" od wody w studjach tych nie brano specjalnie pod uwagę. Zauważyć jednak można, że przeważnie znajduje się źródełko lub studnia w pobliżu domu, co też tłumaczy przeważnie stokowe ich położenie. Zasługuje również na uwagę zgrupowanie większej ilości budynków w poziomie źródłowym, leżącym mniej więcej na wysokości 750 m.

Co się tyczy zajęcia mieszkańców w „domach na polanach", to celem ich pobytu tamże jest uprawa roli, przeważnie zbóż, ziemniaków, a także sprzęt siana. Na ścierniskach lub w przyległych parcelach leśnych pasie/się przytem bydło, po kilka sztuk zaledwie. Owiec brak zupełny, tylko tu i ówdzie spotyka się ba-rany. Z mleka robi się masło i zwykły ser, jednem słowem prowadzi się gospodarką taką, jak we wsi.

Indywidualną gospodarką, gdyż każdy „dom na polanie* należy do pojedynczego właściciela, różni się też ten sposób życia ludzkiego od gospodarki halnej. Również i tem, że gdy na hali spotyka się zawsze mężczyzn (bacę i juhasów), to tu tylko podczas cięższych robót polnych można się na nich natknąć. Normalnie zaludniają te domki dziewczęta lub dzieci.

Odmienny typ, wyróżniający się z daleka rozmiarami i umieszczeniem drzwi (z boku), a przypominający nieco „staje* lub „koliby“ halne, przedstawiają niektóre „domy na polanach*, leżące w pobliżu hal, np. na Jaworzynie Niższej (991) i u stóp Lachowego Gronia (1048). Służą one bowiem do pomieszczenia owiec, które tu gromadzi się przed ich odejściem na halę lub wypasa się na polanach i w lasach, gdy trwa posucha i właściwe hale nie mogą wyżywić owiec.

Długość pobytu w domkach jest bardzo rozmaitą. Naogół jednak „domki na polanach* w obszarze Przyborowa są zamieszkałe przez czas nieco dłuższy, niż leżące w obszarze na południe od Kęt. Trwa pobyt na polanie od dwóch tygodni do miesiąca. Przybywa się czasem już w drugiej połowie kwietnia, a odchodzi przy końcu sierpnia. To jest jednak wyjątkowo długi czas pobytu, obserwowany w nielicznych zresztą domkach. Najczęściej przybywa się na polanę w połowie lipca lub przy końcu tego miesiąca, a odchodzi w środku lub w drugiej połowie sierpnia.

Długość pobytu na polanie zależy od rozmaitych czynników. Przedewszystkiem od stosunku obszaru gruntu posiadanego w dolinie do posiadanego w górach, a potem od stosunków klimatycznych i pedologicznych. W poszczególnych wypadkach, przy jednakowym stanie pogody, raz pastwisko nizinne, drugi raz polana będzie przedstawiać lepsze warunki dla wypasu bydła. Dlatego zjawisko to nie da się ująć ogólnie, lecz musi być traktowane w każdym wypadku oddzielnie. Np. aluwjalna dolina górskiego potoku może zpowodu przepuszczalności gleby przedstawiać się gorzej, niż polana, osłonięta lasem, który w czasie posuchy konserwuje większą ilość wilgoci i reguluje cyrkulację wód. Odwrotnie, położona na stoku polana, czasem zbyt obszerna, aby las regulował jej stan nawodnienia, może być bardziej skąpą w trawę od dna doliny rzeki.

Odległość polan od wsi jest w tym obszarze także nieznaczną; wynosi ona 3—5 km dla Przyborowa, a 2—4 dla Krzyżowej. Polany leżą na terytorjum tej samej gminy, co i ich osady stałe. Przypomina nam to żywo stosunki alpejskie, zilustrowane znakomicie przez Arbos’a w pracy „La vie pastorale dans les Alpes françaises* (por. liter.) — tylko mała różnica odległości i wysokości nie pozwala na rozwinięcie się całego kompleksu zabudowań pośrednich między polaną czy halą właściwą, a osadą stałą i tych tak urozmaiconych typów wędrówek. Jedynie w dwóch wypadkach widzimy coś podobnego, u stóp Lachowego Gronia i na Jaworzynie niższej (997), o czem będzie mowa przy halach. Owszem, nieznaczna odległość umożliwia nawet codzienny powrót do wsi, co zauważono jednak tylko w jednym wypadku.

Zbierając wszystko, co wyżej powiedziano o osadnictwie sezo-nowem w okolicy Przyborowa, trzeba zaznaczyć, że osiedla te wykształcone są jako t. zw. „domy na polanach*, położone w strefie osad stałych, służące głównie celom rolniczym i ubocznie tylko hodowli bydła rogatego. W położeniu tych domków, w umieszczeniu okien i drzwi daje się zauważyć wybitnie wpływ klimatu na człowieka. Umieszcza je na wschód i na południe, jednem słowem w ekspozycji najkorzystniejszej w tych okolicach.

„Domy na polanach* w najbliższej okolicy Przyborowa nie wykazują cech, któreby pozwoliły wywodzić je od szałasów halnych, jak to ma miejsce w obszarze na pd. od Kęt. Ulegają one powolnemu zanikowi, przemieniając się z biegiem czasu w stale zamieszkałe zagrody.

DZIEDZINA HAL W ŻYWIECCZYŹNIE *).

Na południowy zachód i południowy wschód od przyborow-skiego obszaru „domów na polanach* ciągnie się dziedzina hal. Na południowym zachodzie ciągnie się ona bardzo daleko, łącząc się z halami śląskiemi. Od okolic Baraniej Góry sięga jednak obszar halny jakby ramieniem na północ i zagina się ku wschodowi, otaczając prawie dokoła kotlinę żywiecką.

Wysokość tych hal niewielka. Właściwie tylko masyw Pilska sięga w tych stronach ponad górną granicę lasów, stwarzając naturalne warunki dla hal. W większości wypadków, w czasach,

¹) Do opracowania tego rozdziału użyto obok materjałów własnych także zebranych przez Sawickiego, opublikowanych w „Szałaśnictwie w Górach Żywieckich" (por. lit.).

kiedy las nie dawał żadnego dochodu, wyrąbano go i w ten sposób sztucznie wytworzono hale i obniżono górną granicę lasów. Działo się to nie tylko u nas, miało miejsce w całej Europie. (Por. np. Arb os: La vie pastorale dans les Alpes françaises). Leżą więc hale w Żywiecczyźnie w wysokości od 600—1500 m. Pod względem wysokości dadzą się wyróżnić dwa typy: 1) hal wyższych od 1000 m wzwyż i 2) niższych, poniżej tej wysokości. Trzeba zauważyć, że jednak pierwsza grupa przeważa, bo na 18 hal, na których wypasa się jeszcze dawnym trybem bydło i owce, 12 należy do pierwszej grupy, a tylko 6 do grupy drugiej (por. tabl. III). Ciekawą jest rzeczą, że niżej położone hale znajdują się w północnej części tego obszaru, podczas gdy na południu przeważają wyższe.

Na halach tego obszaru spotyka się następujące budynki :

1)    bardzo rzadko kolibę, podobną do „domu na polanie" typu A,

2)    najczęściej szałas, podobny do kamiennych budynków spotykanych w Międzybrodziu i 3) t. zw. na Morawskiej Wołoszczyźnie „pajtę" (por. Sawickiego „Szałaśnictwo na Wołoszczyźnie Morawskiej", Mat. Antrop. Archeol. wyd. Ak. Um. 1919, str. 106) (nazwa ta, używana przez Sawickiego także dla szałaśnictwa w górach żywieckich nie jest we wschodniej ich części znana). Budynki te są to duże, przewiewne koliby o dwuspadkowym dachu, służące dla pomieszczenia bydła. Oprócz tych właściwych budynków spotykamy t. zw. „koszar", t. j. ogrodzenie złożone z kilku części, zrobione z desek przeplecionych przez poziome żerdzie. Koszar służy na pomieszczenie owiec. Rozbiera się go i przenosi co noc, aby użyźnić nawozem coraz to inne kawałki hali. Należy zauważyć, że typ „koliby", spotykanej wszędzie na halach na zachód i na wschód od Żywiecczyzny, staje się tu niezmiernie rzadkim, co stwierdza także Sawicki (Szałaśnictwo w Górach Żywieckich str. 189). A przecież niewątpliwie i tu istniały one, gdyż szałaśnictwo pasterskie w całych Karpatach jest jednakie, bo pochodzenie jego jest prawdopodobnie dla całego tego obszaru wspólne. Obok nich zapewne znajdowały się, jak to już powiedziano przy omawianiu „domów na polanach" w Międzybrodziu, t. zw. „zastajki", t. j. jednospadkowe dachy, służące za schroniska dla pasterzy, nocujących najczęściej zdała od głównej „koliby" przy swoich trzodach. Otóż ten ostatni typ zapanował na halach gór Żywieckich. Przyczyniła się do tego może wojna i spowodowana nią niesłychana drożyzna materjałów budowlanych, ale w wyższym stopniu jeszcze podział hal między dotychczasowych wspólników. Wskutek tego podziału przedsiębiorcy—pasterze wydzierżawiają kilka parcel halnych, przyczem nie zawsze uda się im skupić sąsiadujące ze sobą. Muszą przeto nieraz kilkakrotnie

•u

Rys. 35. Szałas na hali Kamińskiego. (Fot. M. Woźnowski).

w ciągu lata zmieniać swą siedzibę i przenosić szałas. Dlatego im jest on prymitywniejszy, tern lepszy. Również i kształt hal żywieckich — najczęściej wydłu-żony, zmusza pa-jr sterzy do przeno-K szenia swej siedzi-Jf by. A więc ze BL wszystkich budyn-B ków, spotykanych ■ na halach, „zali stajka" okazała się najpraktyczniejszą, dlatego wyrugo-ffi wała inne typy. Aby B jednak stać się B jedynym budynki kiem na hali, w któ-rym wyrabia się Jt ser, musiała ulec SJ pewnym zmianom; przybyły jej ściany z przodu i z boków oraz drzwi, jednem słowem zamieniła się na prymitywny budynek o jednospadkowym dachu. Odmiennie od budynków tego typu w Międzybrodziu zbudowany jest ten szałas z drzewa, kryty gontem; często ma ściany ruchome, podobnie skonstruowane jak „koszar", albo sklecone z kawałków kory i t. p. Nie trzeba dodawać, że ten wybór materjału na szałas spowodowany jest koniecznością przenoszenia go. Tak więc hale żywieckie należą do uboższych pod względem budynków (rys. 35).

Wysokość, w której spotykamy budynki halne, zależy od wzniesienia hali.

Ilość szałasów

Jak widać z powyższego zestawienia (por. tabl. III.), najczęstsza jest wysokość od 1000—1200 m. Najniżej położonym jest szałas na „Suchym Wierchu" w Czernichowie (600 m), najwyższym jest na hali Słowikowej (Miziowej) u stóp Pilska, na wysokości 1400 m. Co do wzniesienia szałasu względem granic samej hali, to powtarza się tu zjawisko, obserwowane przy położeniu „domów na polanach". Leżą więc one najczęściej u górnej granicy lasu, chociaż trafiają się i wyżej położone, ale zawsze w pobliżu lasu. Odgrywa tu główną rolę wzgląd na bliskość drzewa. Co się tyczy położenia hal, to przeważa położenie stokowe ; tylko 6 na 18 ma częściowo położenie grzbietowe. Mimo to rozciągają się one na najbliższe części stoków, przyczem na niektórych stokach ciągną się dalej niż na innych.

Ekspozycję hal (tabl. III) przedstawia niżej podane zesta

wienie :

Wysokość n. p. m. w m

600-700

700—800

800-900

900—1000

1000—1200

1200-1400

Ekspozycja . . . .

NE

SE

SW

NW

Ilość hal

Ekspozycję większej ilości hal oceniano zapomocą mapy, ponieważ Sawicki w swej pracy tego szczegółu nie uwzględnia. Z tego powodu łatwo mogły się tu i ówdzie wkraść pewne niedokładności. Uderza przewaga wystawy wschodniej i południowej, zachód jest dość słabo reprezentowany.

Tę przewagę wschodu nad zachodem jeszcze lepiej ilustruje zestawienie wystawy samych szałasów:

Ekspozycja . . . .

NE

SE

SW

NW

Ilość szałasów . .

Wprawdzie w zestawieniu tern północ jest prawie tak samo silnie reprezentowana jak wschód; jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę także sąsiednie strony świata pośrednie, to przewaga w ten sposób pojętego wschodu (NE, E, SE) będzie zdecydowaną.

Zestawienia ekspozycji drzwi do szałasów z powodu braku materjału podać nie można.

Przewaga wystawy wschodniej w zagrodach czasowo zamieszkałych w Żywiecczyźnie, zarówno w odniesieniu do „domów na polanach⁴⁴, jak i do hal jest zupełnie wyraźną. Widoczną jest ona także w zestawieniach Sawickiego (Szałaśnictwo w Górach Żywieckich, st. 186, Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim str. 150).

Niezmiernie ciekawem jest zestawienie w wyżej cytowanej pracy Sawickiego na str. 152. Wynika z niego, że najmniej zginęło szałasów o wystawie wschodniej (NE, E, SE), podczas gdy najwięcej o wystawie północnej. Wśród istniejących zaś mają przewagę wystawione na północ, wschód zaś ma przewagę nad zachodem. Przewaga północy jest zjawiskiem lokalnem, w innych obszarach sąsiednich niespotykanem, przeto wniosek autora, że przewagę tę spowodowały ciepłe podmuchy, idące z przedgórza, nie da się odnieść ani do Morawskiej Wołoszczyzny, (gdzie mamy przewagę południa i zachodu), ani do Żywiecczyzny.

Obszaru hal podać niepodobna. Mapy katastralne są bowiem niedokładne i nie uwzględniają zmian w kulturach, jakie od czasu ich wykonania zaszły. Mapy sztabowe podają wprawdzie górną granicę lasów, ale czynią to tylko schematycznie. Wielkości otrzymane ze splanimetrowania hal na mapie są mylne. Również i informacje, uzyskane na miejscu są nieprawdziwe, a i tych częstokroć otrzymać nie można. Z tego powodu musi odpaść cały szereg ciekawych zagadnień, które możnaby rozwiązać, posiadając te dane, jak gęstość zaludnienia hal, ilość owiec i t. d.

Jak już wyżej wspomniano, nie na wszystkich halach w Żywiecczyźnie prowadzi się gospodarstwo szałaśnicze. Oprócz hal, uwzględnionych w niniejszej pracy, istnieje jeszcze wiele innych, z których dziś wyłącznie zbiera się siano. Przyczyną tego stanu rzeczy jest podział wielu hal między dotychczasowych wspólników. Na tych małych kawałkach gruntu nie opłaca się prowadzić gospodarki halnej i tern się tłumaczy upadek życia pasterskiego i gospodarstwa halnego. Przyczyny tego stanu rzeczy i życie pasterzy wyczerpująco przedstawił w swej pracy Sawicki, tak, że pod tym względem nie pozostaje nic do dodania.

Na halach żywieckich pasie się i pasło owce i bydło rogate¹); Sawicki podaje ilość 1098 owiec i 245 krów w r. 1914 w południowej i zachodniej Żywiecczyźnie. Ponieważ w r. 1921 zwiedzono tylko wschodnią małą część tego obszaru, nie można podać ilości

x) Kubijowicz w artykule p. t. „Szałaśnictwo w Karpatach", Czasopismo Geograficzne, zeszyt 2—3, 1923, twierdzi, jakoby w Beskidzie Magurskim nie wypasano krów. Pogląd ten nie odpowiada rzeczywistości, jak to widać z zestawienia Sawickiego (Szałaśn. w G. Żyw. str. 194). Także autor widział na halach żywieckich krowy.

bydła i owiec z tego roku. Ilość ta była prawdopodobnie znacznie większą, gdyż na halach, na których był i Sawicki w roku 1914, stwierdzono znacznie większą ilość owiec. Np. na hali Słowikowej było w r. 1914 177 owiec, w r. 1921 — 300, na Jodłowcowej (So-potniańskiej) w r. 1914 — 25, w r. 1921 — 500. W tym ostatnim wypadku pasą się one przez pewną część lata także na hali Górowskiego. Oczywiście liczby te należy traktować z wielką rezerwą, bo górale nigdy nie podadzą prawdziwego stanu swych trzód, dlatego łatwo o mylne dane. Przeciętnie wypadało w r. 1914 80 owiec i 30 krów na halę, w roku 1921 — 250 owiec i jedna zaledwie krowa.

Ilość pasterzy wynosiła w r. 1914 — 34 czyli dwóch na jedno gospodarstwo halne, w r. 1921 blisko 3-ch. Uwagi godną jest rzeczą, że ilość pasterzy nie odpowiadała ilości owiec i bydła na hali. I tak na hali Kamińskiego było na 200 owiec 5 pasterzy, podczas gdy na hali Culowej na 450 owiec tylko dwóch. Prawdopodobnie jednak zatajono na hali Kamińskiego prawdziwą ilość owiec i ta nierównomierność w rzeczywistości nie jest tak jaskrawa.

Długość wędrówek pasterskich w danym obszarze jest bardzo różna, gdyż i odległość hal od wsi, skąd pochodzą owce, jest rozmaitą. Wynosi ona (w przybliżeniu) od 17—3 km. Niestety brak danych pod tym względem dla całego omawianego obszaru, gdyż Sawicki podaje wprawdzie na swojej mapce drogi na hale, ale nie na wszystkie, więc tylko dla hal obszaru przyborowskiego zwiedzonych przez autora istnieją dane pod tym względem. Najdłuższą wędrówkę odbywają owce ze Szarego do hali na Przy-słopie (około 17 km), potem ze Szczyrku do Czernichowa, do hali na Suchym Wierchu (około 12 km). Najmniejsze odległości wypadają we wschodniej stronie Żywiecczyzny, mianowicie na halę So-potniańską, Kubulbową (około 3 km) i Przykaczową (około 4 km).

Pora odejścia na halę uwarunkowana jest czynnikami klimaty cznemi, a nie gospodarczemi, jak to ma miejsce przy „domach na polanach". Przypada najczęściej na pierwszą połowę maja, co również stwierdza Sawicki. (Szał. w Górach Żywieckich str. 193). W porównaniu z halami czarnohorskiemi naprzykład przypada ona znacznie wcześniej. Powraca się albo już na Matkę Boską Siewną (8 września), co żywo przypomina stosunki czarnohorskie, albo na Św. Michała (29 września). Ten drugi termin powrotu występuje w większości wypadków.

Charakterystyczną jest rzeczą, że powrót ten i wędrówka na halę odbywają się etapami, mimo stosunkowo nieznacznych odległości od wsi i małe] wysokości hal. Jeszcze w zachodnie] i południowe] Żywiecczyźnie, gdzie odległości te są dosyć znaczne, byłoby to uzasadnionem, ale znamienną ]est rzeczą, że to zjawisko ma miejsce także we wschodnie] Żywiecczyźnie, gdzie hale leżą tak niedaleko od wsi i stosunkowo niewysoko. Może być, że czynniki klimatyczne grają tu pewną rolę, Jak na to wskazuje Sawicki (Szał. w Górach Żywieckich str. 193), Jednak dwa czynniki wchodzą przedewszystkiem w rachubę: 1) dekadencja hal i 2) potrzeby gospodarcze. Dekadencja gospodarki halnej objawia się w upadku wspólnego używania połonin. Pojawiają się natomiast przedsiębiorcy, wydzierżawiający poszczególne małe parcele i przyjmujący owce na lato. Zanim wyruszą na właściwą halę, zbierają Je w niżej położonym „domie na polanie". Potrzeby gospodarcze, mianowicie nawożenie niżej położonych łąk i polan przez „koszarowanie", wymaga zatrzymania się owiec przy końcu sezonu, kiedy Już na hali pasza licha i wydajność owiec mała, na niżej położonych obszarach, skąd wracają Już prosto do wsi.

Co się tyczy dróg na hale, to potwierdza się spostrzeżenie Sawickiego, że większość ich idzie grzbietem górskim, ale tylko w pobliżu hal. W dziedzinie natomiast „domów na polanach" spotyka się więcej dróg, wiodących dolinami rzek. Tłumaczyć sobie można zjawisko to w ten sposób, że owca Jest bardziej przystosowana do wędrówki po stromych drogach niż krowa, a wędrówki stada owiec muszą się odbywać po krótszej drodze ze względu na możliwość szkód.

Wszyscy autorzy, opisujący życie pasterskie na halach i zajmujący się tym problemem, stwierdzają zgodnie upadek tego sposobu gospodarki. I w obszarze żywieckim ma to miejsce, a Sawicki usiłował dać obraz upadku, rekonstruując na swej mapce szałasy zaginione (Szał. w Żyw. str. 187). W obszarze przyborow-skim istniała dawniej hala przyborowska, dziś zalesiona. Również Mądralowa, szczyt Jałowca, które były dawniej halami, służą dziś za łąki sianokośne.

Kwestja rumuńska Jest do dziś dnia nierozwiązaną ; Sawicki wylicza (Szał. w G. Żyw. str. 188) szereg nazw rumuńskiego pochodzenia. Ciekawe są nazwy dwóch wzgórz, na których dziś tylko są polanki. Są to : Latynka (Łacinka) i Romanlca. Mogą one mieć także coś wspólnego z Rumunami. Odmiennie Jednak od nazw tamtych (Kiczera i t. d.), nadanych może przez samych Rumunów, te ostatnie pochodzą od ludności słowiańskiej, która w ten sposób zaznaczyła ich przynależność do Rumunów. Naturalnie Jest to tylko proste przypuszczenie, na poparcie którego brak dalszych argumentów.

Reasumując to, co wyżej powiedziano, widzimy, że obszar hal otacza wieńcem kotlinę żywiecką. Hale znajdują się poniżej

rm

ii

V,/    ;

r ">

Wm

t&U

rnj> i

SjBsSSL'*:

Rys. 36. Owce i pasterz na Hali Culowej (fot. M. Woźnowski).

górnej granicy lasów. Gospodarkę halną prowadzi się jeszcze mniej więcej na 18 halach. Cechuje je ubóstwo budynków; najczęstszym jest sklecony z kory i desek przenośny szałas o asymetrycznym dachu. Wysokość budynków halnych waha się w granicach od 600—1400 m. Ekspozycja hal i szałasów wykazuje przewagę wschodu ; podobne zjawisko spotykamy także u „domów na polanach*. Możemy je dlatego uznać za chrakterystyczne dla osiedli sezonowych Żywiecczyzny. Tłumaczy się je czynnikami klimatycznemi. Ilość owiec na halach po wojnie wzrosła. Tłumaczyć można ten fakt drożyzną wełny i nabiału. Wędrówki na halę zaczynają się w pierwszej połowie maja, kończą najczęściej w drugiej połowie września. Bardzo często odbywają się etapami. Powodem tego są czynniki klimatyczne, potrzeby gospodarcze i skutki dekadencji właściwej gospodarki halnej.

TABLICA I. — MATERJAŁY ZEBRANE W LECIE 1921. — DOMY NA POLANACH

NA PD. OD KĘT.

Miejscowość

Wysokość n. p. m.

Ekspozycja

Ilość

Ekspozycja

drzwi krów owiec

Hrobacza Łąka . .

77

77

77

V    77

Międzybrodzie .    .

-J <1 00 cc CC GO to Ol O tO 05

780

SE

SE

77

795

NE

77

790

r>

780

SE

00 CO I TH <m co co

I II * I I I to

77

770

770

h.

77

760

SE

77

765

SE

77

77

77

Czernichów

lO O lO O CO CO lO <M [> CO CO iO

SE

NE

88

lO ło

ES

ES

77

77

77

OOU5C CO <M TH TH KO lO l£3 lO

77

500

77

480

480

NE

500

77

505

450

SE

470

NE

I I ® I I I I I I I I tooo I I

I I I I g I I I I I I I II I I I

rH

TABLICA II. — DOMY NA POLANACH W OKOLICY

Miejscowość

Wysokość n. p. m.

Ekspo

zycja

Typ budynku

Ekspozycja

drzwi

okien

Odległość od wody

Góra Osek

77

77

77

77

o o o o 00 00 o oo i> i> co t>

77

77

77

00 00 -O 05 C51 co

O Ol o

^ ^ Co &3 tq feq feq fcq fcq

77

77

-1 00

CD <1

o o

Co Cc Cc Cc

cqoqcqcqcqQ5cqcqcq

SN

SN

NW,SE

EiS

poziom źródłowy

źródełko

5* strumyk

S,N

150x od wody

Miejscowość

Wysokość n. p. m.

Ekspo

zycja

Typ budynku

Ekspozycja

drzwi

okien

Odległość od wody

Góra Osek......

Dolinka NW Jaworzyny .

Wschodni stok doliny. Zachodni stok doliny .

f>    y>    V

E stok doliny. , . . W

rv V    V

N zbocze Surowiny

Dolinka NW Jaworzyny . E szczytu Surowiny . .

V

„ dno dolinki Pod Wałówką . .    .    .

788 S 640 NE 720 W 770 NE 800 E 770 NE 700 W 740 SW

705 W 710 NW 705 NW 760 W 680 NE 810 N 810 E 810 E

860 NE

850 NE

710

720

710

750

oq oq cq cq aq

NE

NE

NE

2 NE, SW

W,S

NE,NW

100x w dole 20x strumyk

400x strumyk

SW

NE

W,N

SE

W, S

E, S

s,w

S,E,N

NE,

SW,NW

NE,

SW,NW

400x strumyk

50x źródło 50x źródło 400x strumyk

20:: wyżej

200x

10x źródło

V    V

Pod Jaworzyną .    .

770

-M

S, N

SE,

SE, NE S, W, E

SE, SW

20x strumyk 30x źródło 10x strumyk 70x strumyk

y>

w,s

800

V    19

E stok Surowiny . . Kędziory.....

799

E, W

50x

N, W

S, E

30x

50x studnia

790

800

2 E,W

S, E

S, W,E

790

720

790

780

Pod Wałówką .    .

720

800

Cc Cc CO Cc

itodola

E, N, S

S, E

50x studnia 200x strumyk

200x podano 50x

800

S, N

800

840

2 NW, SE

S, W,N

w,s

W, S, N

840

r>

840

840

840

S, N

S, N, W

10x studnia 30x studnia 3X studnia 300x źródełko 300x źródełko 300x źródełko

n    v

Pod Jaworzyną .    .

840

950

980

SW

SW, SE

poniżej 3 m

950

.V

NW

Z deszczu 100x dalej w dole

Miejscowość

Wysokość n. p. m%

Ekspo

zycja

Typ budynku

Ekspozycja

drzwi

okien

Odległość od wody

Jaworzyna .

1020

1000

990

990

V

Głuch aczki

990

830

SE

820

V

Dolina pod Głuchaczkami

V    V    V

Pod Jaworzyną . . . .

800

805

805

730

750

760

grzbiet

grzbiet

NE

NE

r>

770

!•?

r>

770

770

r>

770

720

770

770

Dolinka S Gajówki

V    V

Pod Głuchaczkami .    .

Głuchaczki......

Dolina S Gajówki . .

700

710

690

710

800

620

700

680

640

680

690

700

700

720

NW

NW

r>

720

640 W 620 E

koło Bystrej .przy drodze

do Zawoji.....

Magurka......

CO cc

V

Jaworzyna niższa (997 m)

OOCT

990

y*

990

NE

Lachów Groń .

ÛC OB

800

910

920

920

970

970

950

NW

r>

920

NW

950

NW

^^^^^C^CQ^^I^CQC^I^CqQ3CQCQCQCQQQCQCQQQQClCQQQQqCQQqQ5CQCQûqQ5QQQClCQ ^ ÛQ CQ CQ Qq ÛQ CQ CQ QQ CQ CQ CQ CQ CQ CQ ^

S,W

SW

E, W

strumyk 300x studnia 50x strumyk

W,E

W, E

O] ^ tri

W,E

W, E

N, S

E,W

E,W

NE

2 U\E

2 W,E

N,E

W,E,S W,E,N 2 E, S, N

S, W, E W,E,S S, E,W

10—40x studnia 10—40x studnia 10—40x studnia

E,S

E,S,W

S,W

S, E

W,S

W,S,N

NW,SW

E, S

S,W,E S, W, E S, W, E

s,w

S, E

W, N, E

NE

N,E, W

W, E

W, N

N,E,S

S,E

S,W

W, E

15x źródełko

5X strumyk 10x strumyk

5X źródło 20x studnia

6X

20x

100x strumyk

200x

20x

20x studnia

10x

50x strumyk 50x strumyk

TABLICA III. - HALE Z SZAŁASAMI W ŻYWIECCZYŹNIE ').

Hali*)

Szałasu

Ilość

Nazwa hali

Gmina

wysokość (w przybliżeniu)

ekspozycja

wysokość

ekspozycja

owiec

krów

pasterzy

Hala Kamińskiego (Kolisty Gron) Przyborów

Kubulkowa. .    . Koszarawa

Przykaczowa

(Lachów Groń) . Koszarawa Sławikowa

Miziowa .    . . Korbielów

Culowa Górowskiego . .    .

1100

1000-1100 S

grzbiet 11050 N    200

N,E II1100 N    —

1000 SW 250

1040 grzbiet

180

Korbielów Wka Sopotnia

Szczawina ,    . Wka Sopotnia

Juraszkowa (Sopotniańska) .

1200-1500 NE 1400 E 300

grzbiet

950-1050 E 1250—1350 N

950 E 450

11250 E II1300 N

CO

tsS *>■    M- Ol

Wielka Sopotnia .

Minczuł .... Ujsoły . .

1150 W 1000-1165 E

Rycerzowa .    .    . Ujsoty . .

Na Przysłopie . . Rycerka . Muronka

. . Ostre . . .

Na Magurze . . Radziechowy. Pod Skrzycznem . Ostre . . . Na Jaworzynce . Szczyrk . . Na Postrzedniej . Szczyrk . . Suchy Wierch . Czernichów³)

Nowy Świat .    .    Międzybrodzie

1000-1200 E

950-1145 SE

800— 930    §

E,

1000 grzbiet

750-1000 SW 900 NW 950 NW 600- 650 S

600- 660 grzbiet

1160 W 500») 11050 E 50 II1050 E —

11200 N — II1150 E — 900 E 97

930 NE 79

1010 NE 40 940 SE 100 980 N 100 950 NE 100 600 SE 150

660 S 60

|Oit>THOlO lO tao | ICO | I <M rjł kO CO tH tH I I    I

Magurka

. Wilkowice. .

850- 915 grzbieł

ir

900 N 80

*) Dane o halach od Minczuła w dół zaczerpnięto przeważnie z Sawickiego „Szałaśnictwo w Górach Żywieckich" Mat. Antr.-Archeol. wyd. Ak. Um. 1919, str. 194.

*) Te dane zaczerpnięto z mapy sztabowej austrjackiej i podano na podstawie własnych obserwacyj.

³) Na podstawie własnych obserwacyj.

¹

Jednostka planimetryczna równa się około 1 cm².

²

) Liczba okien nie odpowiada proporcjonalnej do niej ilości drzwi, gdyż u niektórych domków zpowodu braku czasu przeprowadzono obserwację wyłącznie tylko dla drzwi.

LITERATURA.

Arb os Ph. La vie pastorale dans les Alpes françaises. Paris, Armand Colin, str. 716. (bez roku wydania).

—    L’économie pastorale en Suisse. Recueil des Travaux de l’Institut de Géographie Alpine IV. 1916, str. 355—363.

—    Études sur la vie en montagne. Le Val Pellice d’après un travail récent. Tamże, str. 397—406, XXL 1912, 323.

—    La transhumance Savoyarde en Provence. Rev. de Géogr. Alpine 1920. T, VIII. 665—6.

—    The Geography of Pastoral Life illustrated with European examples. Geo-graphical Review 1923. October 559.

—    Le nomadisme dans les hautes vallées savoyardes. Étude de géographie humaine. La Montagne IX, 1913.

Bernard et Lacroix. L’évolution du nomadisme en Algérie. Paris 1906.

Berndt G. Das Val d’Anniviers und das Bassin de Sierre. Petermanns Mittei-lungen Ergânzungsheft XV, n. 68, 1882.

B1 a n c h a r d R. La vie pastorale dans les Alpes françaises d’après M. Ph. Arbos. Rev. d. Géogr. Alpine.

—    L’habitation en Queyras. La Géographie XIX. 1909.

Blade J. F. Essai sur l’histoire de la transhumance dans les Pyrénées françaises. Bull. Géogr. hist. et deser., 1892.

Th. Bourrit. Description des Alpes Pennines et Rhétiennes. Genève 1781.

Boyé P. Les Hautes Chaumes des Vosges. Paris 1903. Geogr. Zeitschr. 1903,353, Pet. Mit. 1907. Lit. Ber. 46.

Brunhes J. La Géographie Humaine. Paris 1910. (Chapitre Vif, 573—611).

—    et Girard in. Les groupes d’habitation du Val d’Anniviers comme type d’établissement humain. Annales de Géogr. 19, 1910, 231—244 (15, 1906).

Briot F. Les Alpes françaises. Études sur l’économie alpestre. Paris et Nancy, 1896 in 8°.

—    Les Alpes françaises. Nouvelles études sur l’économie alpestre. Diverses questions générales et monographies. Paris, 1907.

Brutails. Étude sur les conditions de populations vasales du Roussilon au moyen âge. Paris 1891.

H. Cabanes. Les chemins de transhumance dans le Couserans. Bull. Géogr. hist. et deser. 1899. p.- 185.

Cardot E. Restauration, aménagement et mise en valeur de pâturages de montagne. Paris 1900.

Gavai lié s H. L’association pastorale dans les Pyrénées. (Le Musée social, Mémoires et Documents, mars 1910, p. 45—80).

—    L’économie pastorale dans les Pyrénées. Revue générale de Sciences Paris 1905, 16, 777—783.

Clerget Pierre. Le peuplement de la Suisse, Étude de Géographie humaine (Bull. Soc. belge de Géographie 1906, XXX, Nr. 2).

Courthion Louis. Le peuple du Valais. Paris et Genève 1903.

Decombraz. Statistique des alpages de la Suisse. L’économie alpestre dans le canton de Vaud. Lausanne, 1908.

Dedijer Jewto. La Transhumance dans les pays Dinariques. Ann. de Géogr. XXV, 1916, 347.

Do ml u vil E. Aus dem Lebęn d. Walachen oder Schafhirten in d. Mâhrischen Walachei. Zeitschr. ftir ôsterr. Volkskunde 1910, 108.

Flückinger O. Obéré Siedlungsgrenzen in d. Schweiz. Bern, 1906.

Fournier J. Les chemins de transhumance en Provence et en Dauphiné. Bull. Géogr. histor. et deser. 1900.

Fribourg M. Die Herdenwanderungen in Spanien. Pet. Geogr. Mitt. 1910, 56, 412 (mapa).

Fr6din John. La transhumance dans les chalets des communes de Hall et d’Offerdal. (Fâhôdbe bygelsen i Woli och Offero“).

Gasperi (de). Le casere del fruiti (Studi sulle sedi e abitazioni umane in Italia I). Florencja, 1914, p. 295—461.

Greim. Der Mensch auf den Hochalpen. Geogr. Zeitschr. V, 1899, (94—104). Guillaume (abbé P). L’industrie laitière dans les Hautes-Alpes. A. Alp. V, 1902.

—    Un troupeau de Provence dans les Alpes, de 1781 à 1794, A. Alp.

Hintz Joh. Das wandernde Siebenbürgen, eine statistische Studie, herausg.

v. Handels u. Gewerbekammer in Kronstadt, 1876.

Hołubianka Z. Kilka słów o szałaśnictwie w Tatrach polskich. Przegląd Geograficzny II, 1920/21, 152.

Hunziker. La maison suisse d’après ses formes rustiques et son développement historique. I. Partie „Le Valais", Lausanne, 1902.

Imhof. Waldgrenze in d. Schweiz. Gerlands Beitrage z. Geophysik IV, 241—330. J. Jâgerlehner. Das Val d’Anniviérs (Eifischtal) nebst einem Streifzug im Val d’Hérens (Evolena) Bern, A. Franke 1904, VII, 156 p.

—    Hebung d. Schneegrenze in Schweizer-Alpen. Gerlands Beitrage z. Geophysik V, 486—566.

Kerner (A. von). Der Wald und die Alpenwirtschaft in Ôsterreich und Tirol.

Gesammelte Aufsatze herausgegeben v. Karl Mahler, Berlin, 1908. Kubijowicz Włodz. Przyczynek do antropogeografji Gorganów. Przegląd Geograficzny T. II, 1920—21. Str. 145.

—    Szałaśnictwo w Karpatach. Czasopismo geograficzne. Nr. 2 — 3,    1923,

str. 154—160.

Lehmann. Der Begriff d. oberen Siedlungsgrenze. Mitt. d. Geogr. Ges. Wien, 1913, str. 332.

St. Lence wicz. Antropogeografja doliny Réchy (Alpy spennińskie). Sprawozd. Tow. Nauk. Warsz. IV, Zesz. 9, 1917.

Lówl. Siedlungsarten in den Hochalpen. (Forschungen z. deutschen Landes-u. Volkskunde, Stuttgart).

M. Luge on. Quelques mots sur le groupement de la population du Valais. Bulletin de la Société vaudoise de Sciences naturelles Nr. 141, 1901.

—    Le groupement de la population du Valais. (Ann. de Géogr. XI, 1902, p. 263). Maniak. Die mâhrischen Walachen. Wollny’s Tasclienbuch zur Geschichte Mali-

rens u. Schlesiens, 1826.

Marek. Waldgrenzstudien in d. ôsterr. Alpen. Peterm. Geogr. Mitt. Erganzungs-heft 168. Gotha, 1910.

Mari ne! 1 i. Per lo studio delle abitadoni temporance nelle nostre Alpi. (In Alto XI, 1900).

—    Studi orografice nelle Alpi orientali. XIII. Il nomadismo pastorale. Bul. Soc. Geogr. Italiana, 1902.

—    Sulla opportunita che nelle karta geographiche sieno distinue „le di-mere temporance" da quelle permanenti. IV. Congresso geogr. Italiano. Milano 1901.

Martiani. Valachii die Moravia, Uricarnil Jassy, 1876.

Martonne, De E. The Carpatians physiographic features controlling human geography. Extr. de Geogr. Review, vol. III, june 1917.

—    La vie pastorale et la transhumance dans les Carpates méridionales. Z u Fr. Ratzels. Gedâchtnis, 1904.

—    Recherches sur la distribution géographique de la population en Valachie. Paris, 1903.

Miklosisch. Wanderung d. Rumiinen in d. dalmatinischen Alpen u. Karpaten.

Denkschriften d. Wiener Akademie d. Wissenschaften hist. Kl. 1880, 30,1—66. Miłkowicz. Über die Volksnamen Welsch, Walach u. Lach. Beilage z. Allge-meinen Zeitung, 1897, Nr. 124.

Ministère de l’Agriculture. Enquête sur l’industrie laitière. I. France,Étranger. Paris, 1908.

Quelle V. Die Herdenwanderungen in Spanien. Pet. Geogr. Mitt. 1910, 56IIHB 75. Rabot Ch. La vie pastorale dans la Savoie septentrionale. La Géographie XXVII, 1913, p. 348-357.

Ratzel. Über geographische Bedingungen u. ethnographische Folgen von Vôlker-wanderungen. Verh. d. Ges. f. Erdkunde. Berlin, 1880, 295—324.

Sawicki. Wędrówki pasterskie w Karpatach I. Sprawozdanie z posiedzeń Tow. Nauk. Warsz. Rok IV, 1911, Zesz. 6.

—    Die Almenwirtschaft u. Hirtenleben in der Mâhrischen Walachei. Zeitschr f. óst. Volkskunde XXI, 1, 23 Heft.

—    Wahania klimatyczne a wędrówki narodów „Wszechświat", 1911.

—    Szałaśnictwo na Wołoszczyźnie morawskiej (Wędrówki pasterskie w Karpatach II). Materjały antrop.-archeol. i etnograf. T. XIV, dział III. Akad. Um., Kraków, 1919, str. 81.

—    Szałaśnictwo na Śląsku Cieszyńskim. (Wędrówki pasterskie w Karpatach III). Materjały antropol.-arch. i etnograf. T. XIV, dział III, Akad. Um. Kraków, 1919, str. 137.

—    Szałaśnictwo w górach żywieckich. (Wędrówki pasterskie w Karpatach IV). Materjały antrop.-arch. i etnograf. T. XIV, dział III, Ak. Um. Kraków, 1919, str. 184.

Schindler. Kulturgrenzen u. Ackerbau in d. Hohen Tauern. Zeitschrift d. óst. Alpenvereins, 1888.

—    Kulturgeographie d. Brenner Gegend. Ibidem 1893, 1—20.

R. Sieger. Die Alpen. Leipzig, 1900.

—    „Die obéré Siedlungsgrenze". Pet. Geogr. Mitt. 60, Bd. I, S. 277.

—    Almstatistik u. Almgeographie. Mitteilg. d. Deutsch.-Osterr. Alpenvereins, 1906, 1907.

—    Zur Géographie d. zeitweise bewohnten Siedelungen in den Alpen. Geogr. Zeitschr. 1907, 361—369.

—    Antropogeographische Problème in den Alpen. Separatabdr. aus d. Berichte über das XXV Vereinsjahr 1898/99 d. Vereines d. Geographen an d. Uni-versitât, Wien.

—    Forschungen in der Almenregion. (Sonderabdruck aus der Deutschen Rundschau für Géographie). Wien und Leipzig.

Sion J. Le Tibet Méridional (Ann. de Géogr. 1907, p. 32).

S m i 1 j a n i c. Hirten u. Hirtennomaden in Siidserbien. Globus 1899.

Sorre (M). Étude sur la transhumance dans la région montpelliéraine. Bull, de la Soc. Languedocienne de Géogr. XXXV, 1912, p. 1—40.

Stebler F. G. An der Grenze d. menschlichen Kultur in den Alpen.

— Alpen- u. Weidewirtschaft, ein Handbuch, 1903.

Struby (A.) Die Alp.- u. Weidewirtschaft in der Schweiz. Hrsg vom Sehweize-rischen Alpwirtschaftlichen Verein. (Schweizerische Alpstatistik, Schlussb.) Soleure, 1914.

Vayssière. La transhumance des moutons et la race d’Arles. La Vie agricole et rurale. Paris, 1912.

Weigand. Die Aromunen. Leipzig, 1894—5.

Wiklund K. B. The Lapps in Sweden. The Geogr. Rev. April 1923, 223.

Wolf F. O. Les vallées de Toutemagne et d’Anniviérs (L’Europe illustrée d’Orell Fussli, no’s 106, 107, 108).

Résumé.

QUELQUES OBSERVATIONS SUR LA TRANSHUMANCE DANS LE

DISTRICT DE ŻYWIEC.

Les bergeries saisonales dans l’arrondissement de Żywiec, dans les Carpathes polonaises Occidentales, présentent deux types: l-o chalets (bergeries) alpestres — 2-o maisons sur clairières — on les nomme en France „en petites montagnes".

Les prairies ne s’élèvent nulle-part au-dessus de la zone des forêts, par conséquent elles sont de provenance humaine. On les trouve à des altitudes entre 600—1400 m., le plus souvent sur des pentes, exposées vers l’Est (E, SE, NE). Les bâtisses y sont pauvres et fort primitives et c’est par la pénurie des établissements que ces près diffèrent d’autres prairies Carpatiques. Nombre de prairies ont été parcellées et celles-ci servent comme pâturages d’hiver (fournissant du foin). Des prairies, où paissent les vaches et les brebis en été, sont peu nombreuses — mais l’élevage y suit de nouvelles méthodes améliorées.

On va en campagne dans la première moitié du mois de mai, le retour se fait en novembre, et bien que la distance entre les prairies et les villages ne soit pas trop grande, cette migration s’accomplit par étapes. Ce fait, outre l’action des agents climatiques, amène quelques nécessités de nature économique, cause aussi la décadence que démontre la forme d’aménagement pastoral. On a visité les „maisons sur clairières" en deux régions. Dans l’une d’elles, au Sud de Kęty dans le village de Międzybrodzie, on a trouvé une ressemblance frappante entre leurs bâtisses et les bergeries alpestres dans la région de Żywiec.

Ce fait, ainsi que les traditions pastorales bien vives dans cette région, font présumer que les prairies, dont nous ne voyons que des résidus, s’étendaient vastement jadis et que la parcellation agraire ainsi que d’autres agents les ont changé en ,,clairières“.

Dans „la région de petites montagnes⁴⁴ de Przyborów se trouve une zone médiane entre les prairies proprement dites et le village, — les établissement humains pour la plupart ont des traits particuliers, qui les font assimiler aux habitations permanentes; ceci prouve, que leurs clairières ne sont point des prairies rélictaires et que ces maisons ne sont pas apparentées aux bergeries.

Ce qui est commun aux deux régions, c’est la position de leurs „maisons en petites montagnes⁴⁴. Celles-ci ne s’élèvent, qu’à une altitude entre 500 et 1000 m. Ainsi, leur altitude insignifiante permet de les changer dans des conditions favorables en des établissements permanents (p. ex. à Przyborów).

Si nous considérons l’exposition des prairies, des clairières ainsi que l’emplacement des habitations humaines, de leurs fenêtres et de leurs entrées, nous sommes amenés à la conclusion, que l’exposition E, (NEy SE), la plus fréquente y est appréciée de meilleure. L’étude comparée de Sawicki „Sur les chalets (tentes-abris) dans la Silésie de Cieszyn et dans les monts de Żywiec⁴⁴ — publiée dans les Matériaux Anthropol.-Archéologiques (Commission Anthr. Archéol. de l’Acad. de Sciences — Cracovie, 1919 — p. 150, 186 et 194) le démontre aussi. La prédominance des vents pluvieux de l’Ouest explique ce fait. Il y a longtemps que le montagnard avait reconnu leurs effets nuisibles tant à l’agriculteur qu’au berger; — en évitant l’exposition Ouest il se met en défense. Ces considérations jettent à nouveau un rayon de lumière sur l’asservissement de l’homme aux lois de la nature.

Ce sont les conditions économiques du propriétaire qui déterminent la longueur de son séjour sur „clairière⁴⁴. Elle change donc d’un cas à l’autre. Toutefois si l’on se rend en clairières, on n’y va point par étapes, car ni la distance du village ni les agents économiques ne Fexigent.

> - '¥ . ! -

MAR JA ZDOBNICKA.

METODA IZARYÎMICZNA W GRAFICE STATYSTYCZNEJ.

(Z 4 MAPKAMI I DIAGRAMAMI).

WSTĘP.

Ideałem mapy statystyczne] byłaby mapa, łącząca w sobie ilościową wierność niaterjału statystycznego z przejrzystością, logiką i estetycznym wyglądem mapy fizjograficznej. Najczęściej dotychczas stosowaną jest mapa, uwydatniająca natężenie danego zjawiska statystycznego zapomocą jednostek administracyjnych ze wstawionemi w nie symbolami barwnemi lub figuralnemi¹). Jest to jednakowoż nie mapa, nie obraz geograficzny, lecz rodzaj grafi-konu; ma też wszystkie jego zalety i wady: jest wierna cyfrowo, jasna jako materjał do obliczeń statystycznych, ale nieestetyczna, pstra i, co najważniejsze, nie tłumaczy wcale w sposób naoczny zebranych na niej faktów statystycznych — a zatem brak jej zalet dydaktycznych. „Mimowoli nasuwa się myśl, jakoby mapy statystyczne wyrażały związki, które zachodzą między człowiekiem a ziemią, a więc związki naturalne, w sposób nienaturalny“²). Co prawda, są i takie mapy statystyczne, które wyrażają nie związek człowieka z ziemią, ale zależność wzajemną zjawisk innej, np. historycznej lub kulturalnej natury (mapa szkolnictwa); najczęściej jednakowoż grafika statystyczna ilustruje zagadnienia antropogeograficzne, których wielka zależność od podłoża przyrodzonego jest faktem niezaprzeczalnym. Nic więc dziwnego, iż antropogeograf, tworzący duże dzieło kartograficzne z materjału statystycznego, a widzący tę zależność, szuka dla niej wyrazu w metodzie, któraby uzmysła-

*)Np. nowy „Atlas statystyczny Polski" Weinfelda, Szturm de Sztrema i Piekałkiewicza. Zeszyt I. Warszawa—Bydgoszcz 1924. Instyt. wyd. „Bibljo-teka polska".

²) Romer: „Atlas Polski". Uwagi ogólne.

wiała ten związek lepie], niż dotychczasowa metoda administracyjna¹) i że pierwowzór jej znajduje w metodzie izarytmicz-nej²), znanej oddawna w grafice fizjogeograficznej, a nie mającej dotąd na tern polu godnej współzawodniczki. Zastosował ją też na szeroką skalę Romer w „Atlasie Polski¹³).

Zaraz na pierwsze wejrzenie izarytmiczna mapa statystyczna różni się znacznie od mapy jednostek administracyjnych: ciągłość linij, stopniowanie barw nawet na obszarach silnych wahań, powiązanie powierzchni jednobarwnych, o ile możności, w całość — działa na oko mile, uspokajająco. Wnikając dalej w mowę graficzną tej mapy, zauważyć musimy, że znaczna część samodzielnej i trudnej pracy umysłowej, którą wkładać trzeba było w zrozumienie całości obrazu na mapie administracyjnej, wykonał tutaj sam autor: wyeliminował nienaturalne, dziwaczne kształty jednostek administracyjnych, ułożył pstre plamy w bardziej harmonijny, pod względem barw, zespół, utworzył z tych barw i z tych kształtów całość, która się sama poniekąd tłumaczy i uwydatnia graficznie swój związek z innemi, znanemi nam skądinąd na tym obszarze zjawiskami. Ma, słowem, nad mapą administracyjną wyższość zarówno estetyczną jak i dydaktyczną. Stosunek wzajemny tych dwu map możnaby porównać ze stosunkiem np. Staszicowskiej mapy hipsogra-ficznej Polski do dzisiejszej hipsometrycznej — lub ze stosunkiem materjału historycznego do jego opracowania.

A zatem, może to mapa statystyczna wykonana metodą iza-rytmiczną jest owym ideałem grafiki statystycznej, o którym wspomniałam na wstępie ? Mogłaby się o to miano pokusić, gdyby obok wymienionych już posiadała także i te niezbędne walory, jakie ma mapa administracyjna, t. j. zgodność cyfrową z materjałem statystycznym oraz dostępność dla obliczeń dedukowanych (podobnie, jak można je każdej chwili wyprowadzić z grafikonu). Ta druga zaleta jest w mapie izarytmicznej wykluczona zgóry, jako sprzeczna z założeniem tej mapy, rugującej wszelkie sztuczne, ale jedynie do-

stępne dla kontroli powierzchni, jednostki. Tak tedy skonstruowanie mapy idealnej okazuje się niemożliwością. Idzie więc już tylko o to, czy mapa izarytmiczna jest bliższą tego ideału; do tego jednak koniecznie posiadać musi najkardynalniejszą tamtej, i wogóle statystycznej mapy, zaletę: zgodność cyfrową z materjałem statystycznym.

ZAGADNIENIE GŁÓWNE I UBOCZNE.

1.    Próba kontroli tej właśnie wartości statystycznej mapy izarytmicznej jest tematem głównym pracy niniejszej¹). Wartość tę zaatakował Brzeski, nazywając „grzechem pierworodnym* „Atlasu* Romera zastosowanie metody izarytmicznej do mapy statystycznej²).

2.    Ponieważ w krytyce swej zaczepił Brzeski także, przyjętą za Engelbrechtem³), metodę obliczania powierzchni poszczególnych kultur w stosunku do powierzchni względnej (pól zbożowych) zamiast bezwzględnej (całego obszaru), więc dwie próby, dotyczące zagadnienia pierwszego, przeprowadziłam na mapach żyta²), a to, by otrzymać materjał ilustrujący obydwa sposoby przedstawiania danego zjawiska oraz by uchwycić różnicę między niemi zachodzącą.

3.    Konieczność samodzielnego sporządzenia 2 mapek izaryt-micznych³) nasunęła mi kilka uwag w kwestji warunków stosowania metody izarytmicznej.

Z powyższego widać, że związek wzajemny tych trzech zagadnień jest różny: pierwsze z trzeciem łączy wspólny przedmiot: metoda izarytmiczna; pierwsze z drugiem czysto zewnętrzna okoliczność i dobór map ; trzecie wypłynęło wprawdzie z drugiego, ale w sensie technicznym tylko, nie mającym nic wspólnego z treścią obu zagadnień.

b Dwie pierwsze próby wykonano w lipcu 1916 r. na mapach : gęstości zaludnienia (tabl. VII „Atlasu Polski" Romera) i °/₀ Polaków (tabl. IX); dwie dalsze w r. 1921 na mapach żyta w °/₀ powierzchni względnej (tablica XX) i bezwzględnej. O pierwszych próbach porównaj : „Polemika o naukowe podstawy i t.. d.“ 1. c.

²)    Brzeski: „Zagadnienia geograficzne Polski" Kwart. hist. j. w.

³)    Engelbrecht Th. H.: „Landbauzonen d. aussertropischen Lander".

Berlin 1899.

TECHNIKA PRACY I ŹRÓDŁA BŁĘDU¹)-

Metoda przeprowadzenia kontroli wartości statystycznej map izarytmicznych, jest techniczną i, poczęści, matematyczną. Polega na zestawieniu, zapomocą krzywych porównawczych, sumy powierzchni

cii

56" —

<vn

A.,

ss!

i'

5. -

Skala 2 notów

V//A

S-IO* 10-15% 15-20% >20%

ajów

Rys. 37. Uprawa żyta, wyrażona w % całej powierzchni (bezwzględnej).

równobarwnych, zmierzonych planimetrem na mapach identycznych co do treści i skali barw, a wykonanych obydwiema metodami graficznemi. Wartość całej roboty zależy więc przedewszyst-kiem od poprawności jej technicznego przeprowadzenia; sposobności do popełniania błędów jest sporo, we wszystkich stadjach pracy, a jest tych stadjów trzy:

1. Wykonanie zapomocą obydwu metod map identycznych co

do treści;

*) Znaczenie tych błędów jest pierwszorzędnem dla przeprowadzenia głównego zagadnienia przedewszystkiem.

2.    planimetryczne zmierzenie na nich powierzchni objętych wspólną każdej parze map skalą barwną;

3.    wykreślenie dla każdej pary map krzywych porównawczych (na wzór krzywej hipsograficznej) oraz obliczenie z nich średnich natężenia danego zjawiska.

IŁ

~ćL

*811 mm

-n

Sn

i⁴

NN

■ISK

n>

sim

5 kala znakóro

&5 - HO'/. kO - 55 ⁴/.    55-f0%

* Yj/»

EEEJLtCWÓW

2,1

lî

Rys. 38. Uprawa żyta, wyrażona w % powierzchni pól zbożowych (względnej).

Przypatrzmy się bliżej przebiegowi pracy i wszystkim źródłom błędu:

ad 1. a) Materjał, na podstawie którego sporządzono mapy porównawcze, musiał być identyczny aż do ostatnich szczegółów; gdy więc zdarzały się błędy ⁴), należało je na mapach Romera poprawiać, by móc je potem zestawiać ze sporządzonemi ad hoc

il

11

îolacv]

mai TyrtaŁYcŁ Allasu Tiveloda izocTijtmczna

Arwv

r^Ÿ'X

Vt

ji

?■(

(f

Ł—

PÜPI

Pi

(i

[H

.1

SQ

\\

5o

«s

¥É

ii

Skala znakom

T"

«Ml

>15⁵4 <1%

f<

.—J

L\

Ł9

Rys. 39.

administracyjnemi ; mapę żyta¹) trzeba było nawet nanowo rysować, gdyż okazała się zupełnie nieporównawczą, a błędy często nieuchwytnemi²).

b)    Błędy, możliwe przy wstawianiu cyfr w mapy są prawdopodobnie minimalne, dzięki temu, iż kolacjonowanie ułatwiała barwność map³).

c)    Błędy, resp. indywidualność w prowadzeniu izarytm zarówno w mapach nowych jak w korygowanych są uwzględnione w osob-nem zagadnieniu⁴) i tutaj ich omawiać nie będę; wspomnę więc tylko o błędach rysunkowych, bez których żadna robota techniczna, a zwłaszcza rysunek wolnoręczny, obejść się nie może. Błąd ten

Skala makoiü

■MMMMI

50

■uv

Polacy

rosAlTtom^ra Mlasu; rattoda jadnoshk adm'uv.

Jtt

Cil

rt

4.

iji

b, A

2,5

'/s

IL

fS

Vf!

5*1

-'V

il i ? i    ____

1-5% 5-257. 25-507 50-15% >T5?. <\V.

il

Ł1

2.5

Rys. 40.

jest z natury swej indywidualny — różnym więc będzie na dwu pierwszych i na dwu dalszych mapach¹).

ad 2. Drugim ważnym etapem pracy był pomiar planime-tryczny, nastręczający podobnie jak rysunek, wiele sposobności do popełnienia błędów, tym razem głównie dzięki instrumentowi. Prócz tego, wpływało na jakość i porównawczość wiele innych warunków, które należało uzgodnić w każdej parze map²):

a)    ta sama jednostka planimetryczna,

b)    ta sama ilość pomiarów służących do obliczenia średnich,

c)    jednakowa chropowatość papieru i płyty stołu, względnie rysownicy, oraz jednakowa chropowatość linij obwodowych,

d)    taki sam błąd w odczytywaniu planimetru.

W praktyce próba uzgodnień tych warunków przedstawiała się następująco:

*) Por. uw. 1) str. 257. 6. Błędy na dwu pierwszych korygował Romer — następne rysowałam bez porozumienia się z nim. Dla orjentacji podaję numerację tych map: la i b. Gęstość zaludnienia, 2a i i Polacy, 3a i b Żyto w °/₀ pow. bezwzględnej 4 a i b Żyto w °/₀ pow. względnej.

²) Kontrola na załączonych mapkach, zwłaszcza pomniejszonych (Polacy) nie mogłaby być równie dokładną i porównawczą.

ad a) Jednostkę planimetryczną kontrolowano przed i po zmierzeniu każdej mapy; jednostka ta wynosiła wszędzie ok. 1 cm⁶ 7.

ad b) Średnie obliczano wszędzie z 4-ech pomiarów dla powierzchni większych, z 10—20-u dla małych.

ad c) Chropowatość papieru była różną tylko w jednej parze map ') ; chropowatość zaś płyty stołowej została zachowaną w obrębie pomiaru poszczególnych par map; natomiast chropowatość linij obwodowych różną była w tych parach, gdzie izarytmy wyciągane były odręcznie, tuszem⁷); tutaj również i grubość tych linij wpłynęła na jakość pomiaru ujemnie.

ad d) Błąd w odczytaniu, jako indywidualny, był prawdopodobnie dość podobny we wszystkich wypadkach, trudno mi go zresztą samej ocenić.

Na wszystkich tych pomiarach, względnie na ich wartości porównawczej, ciąży ta nieunikniona okoliczność, że innem musi być odchylenie przy planimetrowaniu powierzchni o zarysach łagodnych, gdzie, w razie pewnego przesunięcia, błąd, skutkiem rozmachu ręki, sumuje się na dość znacznej przestrzeni, — a więc na mapie izarytmicznej, innem zaś przy drobnych a licznych załamaniach ostrych konturów jednostek administracyjnych, gdzie jest większe prawdopodobieństwo kompensaty błędu ; po części różnicę tę zmniejsza ta okoliczność, że ilość pomiarów na mapie administracyjnej jest większą⁸), a więc i ilość błędów wzrasta.

ad 3. Uwagi powyższe odnoszą się również w znacznej mierze do oceny krzywych porównawczych i średnich z nich obliczonych; i tu wchodzi w grę błąd rysunku i pomiaru planimetrycznego. Ważną rolę odgrywa też mała precyzyjność krzywych, wynikająca ze znacznej rozstawności skali barw na mapach, a stąd małej ilości punktów wyznaczonych zapomocą układu spółrzędnych.

ANALIZA MATERJAŁU.

Po tej, z konieczności dość długiej krytyce materjału, przystąpmy do jego analizy. Jest to materjał wyłącznie graficzny : mapy i krzywe⁹) ; przyczem krzywe są materjałem do zagadnienia pierwszego, mapy — do dwu pozostałych.

>r. uw. 1) str. 261. por. uw. 1) str. 261.

a es

V . . Y //ose

mieszk.

na 1km²

200-

JOO-

!/

7S~

tżary hm. dcfID^SO ~~ aryf-m.

't—

to

a'

Cl

S-

<L>‘

Co

Ło.

O.

25

o-/

6'6%\

20 2%

44 5%

0^X 5-4%

21'8%

/7-5

50%

4%.

Rys. 41. Krzywe gęstości zaludnienia Polski, wykreślone na podstawie map, wykonanych metodą i z arytmiczną (linja pełna) oraz jednostek administracyjnych (linja kreskowana).

ad IL 1. Analiza krzywych przedstawia się następująco¹):

a)    Wspólną cechą wszystkich czterech wykresów jest zgodność średnich, otrzymanych z map wykonanych obiema metodami ; w wykresach gęstości zaludnienia i % Polaków średnie izarytmiczne wykazują małą zwyżkę (około 1%), w wykresach żyta wahanie jej wynosi najwyżej dziesiąte procentu.

b)    Analiza przebiegu krzywych porównawczych wykazuje, że w dwu²), na cztery, wypadkach, odchylenia poszczególnych punktów na osi x-6w dochodzą do -f- l*9°/o i — 4%; nie mogą te odchylenia iść na karb błędów technicznych³), któremi możnaby je wytłumaczyć na dwu innych wykresach; muszą więc leżeć w różnicy metod graficznych. Trudno tu uchwycić, od czego te różnice zależą: dlaczego zdarzyły się w wypadkach, gdzie ani w błędzie

ą Por. załączone wykresy (rys. 41—44).

²)    Wykresy % Polaków, % żyta w stosunku do powierzchni pól uprawnych.

³)    Por. źródła błędu w rozdziale III.

% Polaków

zoo

75-

50—

ârytmet_

izarytm. admin*^ “

średni procent

■=F

<Ł>

5-

'procent Q 1 powierzchni'

19-7%

9;i% I

2Z9%

33s %

113%

•V——'v——

166%    7- r/o 8 8%

Rys. 42. Krzywe procentu Polaków; 1. pełna — z mapy izarytmicznej, kreskowana — z administracyjnej.

21-1%

37-2%

9-2%

indywidualnym autora, ani w przyjęciu punktów odniesień¹) nie możemy szukać ich wytłumaczenia — krzywe te są bowiem syntezą map, których izarytmy rysowały dwie osoby: mapę % Polaków prof. Romer²), mapę % żyta w stosunku do powierzchni pól zbożowych autorka niniejszego. Jakość błędu tych wykresów jest różną i różne też daje wyniki końcowe: krzywa °/o Polaków, odchylająca się w jedną tylko stronę, daje zwyżkę średniej izarytmicznej, krzywa żyta, wahająca silniej, ale w dwu kierunkach, jest w rezultacie zgodną z krzywą jednostek administracyjnych.

ad U. 2. Zestawienie map, dotyczących przedstawienia powierzchni żyta w odniesieniu do obu podstaw obliczania³) zilustruję

*) Romer nie trzyma się niewolniczo położenia miast powiatowych (por. „Polemika" 1. c.), gdy tymczasem w rysowanych przezemnie mapach żyta trzymałam się tylko tych punktów.

²)    Mapa IX „Atlasu Polski" przez samego autora uzgodniona z mapą jednostek administracyjnych.

³)    T. j. powierzchni bezwzględnej i powierzchni względnej.

%pól

żyf-nich

30-ZTs

20%-15%-

sr. izar.^ śr.adm*' W%-

5%-

%pow.

bezwzg/.

/%-

7o%\

rd:

12-3 %

—A

38;/%

35-1 %

l>

7~S%

7-6%    117%

373%

Rys. 43. Krzywe stosunku procentowego pól żytnich do powierzchni bezwzględnej (1. pełna — z mapy izarytm., kreskowana z administr.).

na dwu przykładach¹); metoda graficzna gra tu rolę drugorzędną:

Porównajmy zwarty i rozległy obszar wysokiego²) procentu żyta na Litwie i Białorusi, uwidoczniony na mapie żyta w stosunku do powierzchni pól zbożowych, z tymże obszarem na mapie żyta w % powierzchni absolutnej, gdzie widzimy niezem niepowiązaną pstrokaciznę wysepek maximum³) na tle minimum⁴). Z porównania tego wnosimy, że ludność wspomnianego obszaru uprawia wszędzie bardzo chętnie ten gatunek zboża, ale że niewszędzie posiada tę samą ilość pól zdatnych pod tę uprawę⁵).

Albo weźmy wschodnie Polesie : widzimy tu jeszcze wydatniejszą stosunkowo uprawę żyta⁶) — ale z mapy drugiej dowiadujemy się, iż jest ona jednakże znikomą wjDorównaniu z całością obszaru. Skoro wiemy przytem, że jest to kraina słabo zaludniona i prawie bezrolna, to ów nikły °/o żyta nie tłumaczy nam wcale antropogra-

b Ze względów technicznych należało ograniczyć się do tych dwu ; podane są w wycinkach map 1:5 milj., przy reprodukcji pomniejszone (rys. 37 i 38).

²)    55—70%.

³)    15—20%.

⁴)    10-15%.

s) Możemy to również wydedukować z porównania mapy żyta w „Atlasie" z mapą „Użycia ziemi" (tabl. XVIII).

⁶) > 70%.

%pÓi

żytnich

88i°/iT

70%—

âdmin.

izaryim

ss%-

-f

śred ni procent

40%-

V,

25^-

Zpót

-SL—o-

zbożowych

62%|

37-6°/₀

23-5%

A.

26*2%

6rĄ

4-8%

24/%

52%

Rys. 44. Krzywe stosunku procentowego pól żytnich do pow. pól zbożowych (1. pełna — z mapy izarytin., kreskowana — z administr.).

ficznego znaczenia tej uprawy, jak to natomiast ilustruje mapa pierwsza. Zato z mapy % żyta w stosunku do powierzchni absolutnej obliczyć możemy łatwo, jaką ilość tego zboża produkuje Polesie¹), czego nie dowiemy się wprost²) z mapy żyta w „Atlasie" Romera.

ad II. 3. Zestawiając sporządzone przezemnie mapy izarytmiczne żyta z mapami izarytmicznemi Romera zauważyć musimy odrazu znaczną między niemi różnicę, uderzającą zwłaszcza w mapach tego samego zjawiska³); charakter izarytm jest tak inny, że nie można zgodzić się na tłumaczenie, jakoby był tylko następstwem poprawek statystycznych⁴) lub choćby i mniej udolnej⁵) techniki. Uwa-

¹)    Z mapy jednostek administracyjnych przeprowadzić można to obliczenie drogą czysto arytmetyczną, uwzględniając symbole na wydajność produkcji ; z mapy izarytmicznej przeprowadzić się da to samo zapomocą planimetru.

²)    Tutaj należałoby uwzględnić jeszcze symbole z mapy użycia ziemi, coby ogromnie utrudniało robotę, zwłaszcza na mapie izarytmicznej.

³)    Por. załączony wycinek mapy izarytmicznej żyta w % powierzchni względnej (rys. 38) z mapą Romera (Atlas, tabl. XX).

⁴)    Por. str. 257 uw. 5), str. 259 uw. 1) i str. 260 uw. 2).

⁵)    Na moich mapach.

żam, iż wchodzi tu w grę indywidualność autora, więc: dowolność w przyjmowaniu punktów odniesień oraz sposób wiązania względnie rozłączania pól jednobarwnych¹).

W związku z analizą krzywych uwagę zwraca fakt, iż z owych niedołężnych, komicznych nieraz izarytm, które swym wyglądem nieestetycznym²) rażą samą autorkę, średnie są o wiele zgodniejsze z administracyjnemi aniżeli ze średnich map Romerowskich.

WYNIKI.

Wyniki powyższej analizy pozwolę sobie uszeregować w nieco innym porządku, aniżeli zagadnienie w rozdziale II. Tamte podałam w porządku genetycznym, wypływającym z przebiegu kontroli; wyniki zestawiam rzeczowo, a więc: osobno grupę odnoszącą się do zagadnienia pierwszego i trzeciego, jako całość ściśle ze sobą związaną, osobno odpowiedź na kwestię drugą³). Od niej też zaczynam jako od najprostszej i zgóry, z dyskusji na ten temat, przewidzianej⁴).

Wniosek ad II. 2. Metoda Engel b rechta, przyjęta przez Romera dla przedstawienia w „Atlasie Polski“ kultury rolnej, ma przedewszystkiem zaletę jasnego zobrazowania znaczenia antro-pogeograficznego danej uprawy; brak jej natomiast bezpośredniej przejrzystości statystycznej, jaką posiada metoda przedstawiania uprawy w °/o powierzchni bezwzględnej. Spór o te metody należy więc sprowadzić do pytania : w jakich warunkach należy stosować każdą z nich. Mojem zdaniem metoda Engelbrechta winna mieć zastosowanie w publikacjach popularno-naukowych, jako bardziej dydaktyczna.

ad II. 1. Trudniej o uogólnienia w kwestji głównej: wartości statystycznej map izarytmicznych. Rozporządzając czterema tylko przykładami, stawiać można tylko bardzo hipotetyczne wnioski; jeśli nie cofam się przed niemi, to tylko dlatego, że:

1)    nie cofnął się Brzeski przed swoimi, bardzo śmiałymi, a nie bardziej od moich uzasadnionymi⁵);

2)    te, które przytoczę, są wynikiem pierwszych prób na tern polu — mogą więc pociągnąć za sobą dalsze doświadczenia, które je potwierdzą lub obalą.

b Gdybyśmy posiadali autograf mapy Romera z widocznemi cyframi dla punktów odniesień, rozstrzygnięcie tego pytania byłoby o wiele łatwiejszem.

²)    Por. pn.-wsch. krańce wycinka mapy żyta w % pow. względnej (rys. 38).

³)    Por. rozdział II: Zagadnienie główne i uboczne.

⁴)    Polemika, Brzeski—Romer.

s) Brzeski: „Zagadnienia geograficzne Polski * 1. c.

Wyniki te streszczam w następujących punktach:

a)    Metoda izarytmiczna nie fałszuje ogólnych cyfr statystycznych, jak to widać ze średnich wykreślonych na podstawie krzywych porównawczych.

b)    Zgodność średnich jest większą, gdy interpolacja trzyma się ściśle tych samych dla całego obszaru punktów odniesień¹).

c)    Ani ścisłe ani bardziej dowolne trzymanie się tych punktów nie chroni krzywych od odchyleń w szczegółach.

d)    Średnie zgodne mogą być wynikiem zarówno zgodnych jak i niezgodnych krzywych — a zależą tylko od kompensaty błędu.

Wniosek ogólny ad II. 1. Dla uzyskania także w szczegółach wierności statystycznej map izarytmicznych, należałoby je wykreślać na podstawie bardzo szczegółowych danych²), np. wartości dla gmin; w celu zaś korygowania tej mapy trzebaby przeprowadzać kontrolę planimetryczną dla jej części.

ad II. 3. W braku odpowiedniej ilości danych, autor posługiwać się musi w wielu wątpliwych wypadkach własną, myślową interpolacją ; stąd wymagalnik naukowego przygotowania oraz, przy niektórych zagadnieniach, wysokiej etycznej wartości autora, któ-raby gwarantowała użycie tylko rzeczowych, naukowych danych w owej myślowej interpolacji. Interpolacja ta zatem, jakkolwiek ryzykowna, jest konieczną dla uzyskania jasnego i estetycznego obrazu³).

Wnioski ogólne ad II. 1. 3. A) Metoda izarytmiczna, posiadająca wielkie walory dydaktyczne, a przytem zachowująca⁴) naogół wierność statystyczną, winna znaleźć zastosowanie zwłaszcza w publikacjach popularno-naukowych i szkolnych.

B) Wobec nieuniknionych nieścisłości statystycznych w szczegółach izarytmicznej mapy statystycznej, należałoby przy rozważaniach ściśle naukowych mieć zawsze pod ręką mapę statystyczną jednostek administracyjnych, jako materjałową⁵).

b Np. położenie miast powiatowych, jak w „Atlasie".

²)    To samo odnosi się do każdej, nietylko statystycznej, mapy izarytmicznej.

³)    Por. mapę Romerowską żyta („Atlas" tabl. XX) z moją.

⁴)    Przy starannej interpolacji, jak w przykładach przytoczonych.

⁵)    Podobnie jak wszelki materjał załączany do opracowań naukowych.

Résumé.

LA MÉTHODE DES ISARYTHMES AU SERVICE DE LA GRAPHIQUE STATISTIQUE.

,,L’ Atlas de la Pologne⁴⁴ de -Romer, contenant presque en entier les matières statistiques, est le premier essai d’application de la méthode des isarythmes à la graphique statistique dans une étendue si vaste. Cette méthode, bien connue dans la géographie physique (les isohypses, les isoclines, les isothermes etc.) n’était employée que de temps à autre pour illustrer les phénomènes statistiques. Sa supériorité sur celle d’une carte statistique construite d’après les unités administratives, carte dont on se servait jusqu’à nos jours, est évidente, en fait de qualités didactique et esthétique; il se présente la question, si les isarythmes ne faussent pas les dates statistiques, si leur clarté n’est pas aux dépens de la vérité. C’est cette question surtout, que se pose cet article, qui veut la résoudre par des moyens empiriques.

La méthode du contrôle se présente de la manière suivante:

1)    On fait pour un phénomène statistique deux cartes identiques quant à leur contenu mais qui diffèrent par leurs méthodes graphiques;

2)    on mesure à l’aide du planimètre les superficies de mêmes couleurs, dont l’échelle est la même pour toutes les deux cartes.

3)    En vertu de ces mesures on trace des courbes comparées pour les deux cartes.

Le procédé technique de ce contrôle exige beaucoup de précision et même celle-ci ne prémunit pas de toutes les fautes.

J’ai contrôlé ainsi quatre paires de cartes:

a)    la carte de population,

„    „ % des Polonais par rapport à tous les habitants,

„    „ % du seigle

à la superficie des céréales, superficie absolue; les trois premières cartes sont prises, de 1’„Atlas de la Pologne⁴⁴ de Romer, la quatrième est faite ad hoc; naturellement j’ai fait aussi toutes les cartes d’unités d’administration parce qu’elles n’existent pas dans 1’„Atlas⁴⁴.

Voici la genèse de la carte de seigle par rapport à la superficie absolue, qui ne se trouve pas dans r„Atlas“:

M. Brzeski, dans sa critique de l’„Atlas de la Pologne" a attaqué aussi bien sa méthode graphique, que la manière de calcul de la culture par rapport à la superficie des céréales. Comme j’ai voulu obtenir une illustration comparée des deux manières de calcul (c, d), j’ai fait la carte de seigle dite et c’est en me servant de toutes les deux méthodes graphiques, pour avoir encore une épreuve servant à résoudre la question principale (voir fig. 37 et 38).

Elles nous amenèrent à quelques remarques, concernant la question de la valeur des cartes isarythmiques.

L’analyse des courbes (voir les cartes) nous donne la réponse à la question principale. Il s’en suit que:

ad 1. a) les isarythmes ne faussent pas la valeur statistique générale, car l’oscillation des lignes de valeurs moyennes, qu’on présente en courbes comparées est partout très petite (le maximum — 1%).

b) Cependant en détails, comme le démontre l’analyse du cours des courbes, elles atteignent des différences considérables (jusqu’à 4%). Si ce fait n’influe pas de manière négative sur la valeur générale, c’est surtout grâce à l’oscillation des courbes aussi bien en plus qu’en minus.

ad 2. La comparaison des cartes de seigle, calculées l’une par rapport à la superficie des céréales, l’autre par rapport à la superficie absolue (la méthode graphique est ici indifférente), démontre que:

a)    la carte de la culture prise par rapport à la superficie des céréales illustre mieux son importance pour l’homme et, par conséquent, a une supériorité didactique et esthétique sur

b)    la carte de la culture en % de la superficie absolue; celle-ci peut servir cependant mieux le but statistique. Notamment si Y on a des dates de la production générale pour la surface dite, on peut à l’aide d’une telle carte calculer immédiatement la quantité véritable du blé, dont il s’agit.

ad 3. a) De même que chaque carte, celle en isarythmes est d’autant plus évidente et fidèle, plus elle est fondée sur des dates. Ici en statistique cette dépendence est encore plus considérable, qu’en cas d’une grande distance de points, car l’interpolation graphique ne peut être qu’inexacte et arbitraire.

b) Si une quantité convenable de dates manque, l’auteur de la carte est obligé de se servir d’une interpolation individuelle, il faut qu’il soit bien versé dans la question et qu’il sache se garder impartial vis-à-vis des questions ardues (telles que questions nationales, religieuses etc.).

c) Pour éviter au possible des fautes des détails, comme pour les corriger, on pourrait appliquer la méthode des courbes comparées, pour les secteurs particuliers de la carte aussi.

CONCLUSION GÉNÉRALE ad 1 et 3:

La carte isarythmique, exacte en général au point de vue statistique et beaucoup plus instructive et esthétique que celle d’unités d’administration, convient mieux surtout aux publications populaires-scientifiques et scolaires; lorsqu’il s’agit d’une illustration de fait dans un but purement scientifique ou statistique, on doit avoir encore toutefois la carte d’unités d’administration en sens de support. Ces conclusions nous amènent à dire que toutes les deux méthodes, autant la méthode graphique des isa-rythmes, que celle de calcul basé sur la superficie des céréales, furent exquises pour une telle publication que l’est l’„ Atlas de la Pologne “ de Romer.

Remarque. L’auteur des ces lignes est convaincu, que la méthode empirique, appliquée ici, exige une plus grande quantité de cas contrôlés pour fixer les conclusions présentées. Il serait surtout à désirer, qu’on réunisse des études comparées, basées sur beaucoup de cartes, de plusieurs auteurs et à échelles différentes.

AUGUST ZIERHOFFER.

ZAGADNIENIE POWIERZCHNI PODDYLUWJALNEJ NA ZIEMIACH POLSKICH.

(Z 4 MAPKAMI, PROFILAMI I WYKRESAMI).

ZAGADNIENIE MORFOGENEZY NIŻU PÓŁNOCNEGO W LITERATURZE.

Zagadnienie budowy i historji morfologiczne] niżu północnego zajmuje w literaturze, zwłaszcza niemieckiej, bardzo poważne miejsce. Mimo wszakże bardzo obfitej literatury, kwestja ta nie została do niedawna należycie postawiona, ani oświetlona. Morfoge-neza obszaru, niegdyś w całości zlodowaconego, nie mogła liczyć na bliższe oświetlenie, jak długo istniała luka, w postaci niezbadanego stosunku powierzchni poddyluwjalnej do naziomu dzisiejszego. Obfity w tej mierze materjał wierceniowy wyzyskany został tylko w małym stopniu i lokalnie dla odtworzenia powierzchni poddyluwjalnej¹)- Pierwszą próbą na większą skalę była praca Flesz ara²), która powstała w r. 1913 w pracowni geograficznej uniwersytetu we Lwowie. Rzuciła ona nowe świało na kwestję morfogenezy niżu polsko-niemieckiego : przez odtworzenie, na podstawie szeregu wierceń, powierzchni poddyluwjalnej i miąższości utworów dyluwjal-nych na obszarze niżu polsko-niemieckiego, unaocznił Fleszar związek, zachodzący między temi dwiema wartościami, a tern samem również między rzeźbą poddyluwjalną i dzisiejszą. Analiza stosunku form obu tych powierzchni doprowadziła go do przypuszczenia ruchów epejrogenicznych wieku postglacjalnego na wymienionym obszarze i ich wpływu na rzeźbę dzisiejszą terenu.

*) Jentzsch: Der tiefere Untergrund Kônigsbergs mit Beziehung auf die Wasserversorgung der Stadt. Jhb. d. kgl. pr. geol. Ldanst. Berlin 1899.

²) A. Fleszar: Zur Evolution der Oberflachengestaltung des polnisch-deutschen Tieflandes. Buli. de 1’Acad. de Sciences. Kraków 1913.

18

Pokłosie geograficzne.

Wśród poglądów na morfogenezę niżu polsko-niemieckiego można wyróżnić kilka grup. Najstarsi badacze, w pierwszym rzędzie Leopold von Buch¹) i Fryderyk Hoffmann¹) tłumaczyli „grzbiet nadbałtycki⁴⁴ staremi dyslokacjami, wśród których von Buch wyróżnia 4 systemy, odpowiadające 4 systemom pasm fałdowych, t. j. holenderskiemu, płn. wschodniemu, reńskiemu i alpejskiemu. Podobnie Girard²) przypisuje powstanie wierzchowiny bałtyckiej 4 systemom wypiętrzeń, które dokonały się w związku z równo-ległemi im pasmami: Sudetów, gór Turyńskich, Harcu i gór skandynawskich. Jentzsch³) określa pojezierza pruskie i pomorskie jako 2 równoległe pasma, o kierunku SW-NE, odpowiadającym kierunkowi gór Kruszcowych, grzbiet zaś meklemburski o kierunku NW-SE łączy z równoległym kierunkiem gór hercyńskich. Słowem — ta grupa badaczy przyjmuje istnienie starych trzonów górskich i temu zjawisku przypisuje rozstrzygającą rolę w istnieniu wzniesień Pojezierzy.

Urzeźbienie niżu polsko-niemieckiego przypisuje czynnikom erozyjnym inna grupa badaczy. Tak więc Wahnschaffe⁴) uważa za przyczynę tak znacznych różnic wzniesienia na obszarze wzgórz bałtyckich akumulację lodowcową i erozję rzek polodowcowych, przypisując ruchom tektonicznym tylko podrzędną rolę. Głównie zaś faza zastoju lodowca przyczyniła się do wytworzenia potężnej moreny czołowej i spowodowała powstanie wzdłuż brzegu lodowca dolin o kierunku E-W, wyżłobionych przez rzeki, którym lodowiec zabarykadował ujście na północ⁵). Ten sam pogląd reprezentuje Berendt⁶) i Siemiradzki⁷), który stwierdza, że „erozyjnej czynności wód zawdzięczamy wyłącznie utworzenie wszystkich wyniosłości na polsko-litewskiej równinie, nie wyłączając gór Ponar-skich i Mińskich wyżyn⁴⁴. Powstanie rynny odpływowej dolnej Wisły

b Literatura w dziele Wahnschaffego: Die Oberflachengestaltung des . norddeutchen Flachlandes. Stuttgart 1909. 3-te Auflage.

²)    Girard: Die norddeutsche Ebene, insbes. zwischen Elbe und Weichsel. Berlin 1855, str. 5.

³)    Jentzsch: Das Relief der Prowinz Preussen. Schr. d. phys. ókon. Ges. Królewiec 1877, str. 181.

⁴)    Wahnschaffe: dz. cyt. str. 84. W polemice z Jentzschem stwierdza autor: „Die norddeutschen Landschaftsformen lassen sich grosstenteils ais gla-ziale Aufschiittungs- und Erosionsformen erklaren".

⁵)    op. cit. str. 156 i dalsze.

⁶)    op. cit. str. 213.

⁷)    Siemiradzki: Przyczynek do znajomości napływów dyluwjalnych na polsko-litewskiej równinie. „Kosmos", Lwów 1888, str. 266.

tłomaczy Zeise¹) również czynnikami erozyjnemi, z wykluczeniem ruchów tektonicznych, popierając to faktem, że poziom kredy w okolicy Gdańska wszędzie jest ten sam.

Trzecia wreszcie grupa autorów uważa, że erozja była niewystarczającym czynnikiem dla wytworzenia tak urozmaiconej rzeźby, jaką spotykamy w obszarze pojeziernym, że zatem należy tu wziąć jeszcze pod uwagę inny moment, mianowicie młode, postglacjalne ruchy skorupy ziemskiej. Dla poszczególnych obszarów niżu północnego wykazało wielu badaczy istnienie tych ruchów. W szczególności Ko en en²) stwierdził dyslokacje wieku postglacjalnego w półn. zach. w Niemczech : są to podłużne zagłębienia o kierunku S-N, dające się śledzić od jeziora Bodeńskiego przez dolinę Renu do Moguncji i dalej. Niewypełnienie tych zagłębień przez utwory dyluwialne, świadczy — według Koenena — o ich wieku podylu-wialnym. Ten sam typ zaklęsłości stwierdził on na Rugji. Otrzymane tam rezultaty rozciąga K o e n e n na cały niż północny i owym zagłębieniom postglacjalnym o kierunku S-N przypisuje gwałtowną zmianę biegu rzek bałtyckich z kierunku SE-NW na S-N G. M ü 1-łer³) przypisuje zaobserwowanym przez siebie dyslokacjom koło Gerswalde i Templina wiek postglacjalny, w Liineburgu wiek post-lub średnioglacjalny, nie wchodzi jednakże w kwestję wpływu tych dyslokacji na morfologję. Możliwość wpływu ruchów postglacjal-nych na rzeźbę obszaru nadbałtyckiego przypuszcza Geinitz⁴), choć początkowo nie uważa tego za stwierdzone. W ostatniem wszakże swem dziele przytacza fakty, wskazujące na dyluwialne ruchy tektoniczne, cytując autorów, którzy je stwierdzili. Podkreśla, że nie doceniano znaczenia ruchów tektonicznych we wczesnym i późnym czwartorzędzie, dopiero od niedawna zwrócono uwagę na nie, jako na czynnik pierwszorzędny w morfologji niżu północnego.

Badacze ci, jakkolwiek przyjmowali ruchy postglacjalne, nie doceniali wszakże ani ich rozmiaru, ani ich roli w rozwoju dzisiejszej rzeźby. Na ten ostatni moment położył nacisk Romer⁵), który

ł) Zeise: Über einige Aufnahme und Tiefbohrergebnisse in der Danziger Gegend. Jhb. d. kgl. pr. Ldanst. 1898,

²)    v. Ko en en: Szereg prac, umieszczonych w Jhb. d. kgl. pr. geol. Ldanst. w latach 1883—1887.

³)    G. Müller: Prace w Jhb. d. kgl. pr. geol. Ldanst. 1888—1906,

⁴)    Geinitz: Das Quartar Nordeuropas. Lethaea Geognostica, Stuttgart, str. 330 i dalsze.

Tenże: Das Diluvium Deutschlands, Stuttgart. 1920, str. 74. s) Romer: O potrzebie pracowni, „Kosmos", Lwów, 1909.

Tenże: Rzeźba ziem polskich, Encykl. Polska, T. I, Kraków, 1912.

wskazał, że erozja nie wyjaśnia nam całkowicie tych ogromnych stosunkowo różnic poziomu w różnych obszarach Polski, nieznacznie nad poziom morza wzniesionych, m. i. w obszarze Pojezierzy i że należy je tłomaczyć innemi czynnikami, zwracając równocześnie uwagę na związek między obszarami, w których istnienie wielkich względnych wysokości nie można przypisać żłobieniu, a rozmieszczeniem trzęsień ziemi. Sawicki¹) zaś przyjmuje dla wytłoma-czenia morfogenezy niżu północnego młode ruchy tektoniczne, ilustrując swą tezę stosunkami w dolinie Niemna.

Wnioski te, oparte na zbyt nielicznych obserwacjach, potwierdził w znacznej mierze Fies z ar²), który, opierając się na obfitym materjale wierceniowym, zestawionym w wydawnictwie Keil-hacka³), starał się wykazać, że wypiętrzenie kulminacji pomorskiej i działu wodnego między Węgorapą i Narwią dokonało się w postglacjale, natomiast dolina Warty od Śremu aż poniżej Wronek w tym samym czasie uległa zaklęśnięciu.

Praca Fies z ar a objęła tylko część ziem polskich, położonych w granicach b. zaboru pruskiego, materjałów bowiem dla innych części Polski brakło. Dopiero Rychło w ski⁴) zestawił w swej publikacji materjał wierceniowy dla b. zaboru rosyjskiego. W r. 1918 zużytkowałem materjały Ryehłowskiego i rozprawę Fleszara dla opracowania powierzchni poddyluwialnej i miąższości utworów dy-luwialnych w Polsce⁵). Wyniki Fleszara zachęciły również Lewińskiego i Samsonowicza⁶) do zrekonstruowania powierzchni poddyluwialnej obszaru, objętego wierceniami Ryehłowskiego, równocześnie zaś odtworzył na podstawie tych materjałów W un de r-lich⁷) powierzchnię poddyluwialną i rozmieszczenie miąższości utworów dyluwialnych na obszarze b. Kongresówki. Prace te różnią się od siebie rezultatami bardzo znacznie. Autorzy obu prac nie

9 Sawicki: Niemen jako klucz do zrozumienia genezy niżu północnego, Sprawozd. z pos. Tow. Nauk. Warszawa 1909.

²)    Fleszar: Rozprawa cytowana.

³)    Keilhack: Ergebnisse von Bohrungen. Jhb. d. kgl. pr. geol. Ldanst. Berlin, 1906—1909.

⁴)    Rychło w ski: Materjały do hydrologji Król. Pol. i ziem przyległych. Warszawa 1917.

⁵)    Rozprawę tę referował prof. Romer na posiedzeniu Ak. Um. w Krakowie w jesieni 1918.

⁶)    Lewiński i Samsonowicz: Ukształtowanie powierzchni, skład i struktura podłoża dyluwiuin wschodniej części niżu Północno-europejskiego. Prace Tow. Nauk. Warszawa 1918.

⁷)    Handbuch von Polen 2 Aufl. Berlin 1918. IV. Die OberMchenge-staltung von Erich Wunderlich.

godzą się na wyniki Fleszara: Lewiński i Samsonowicz stwierdzają niemożność wykazania młodych ruchów epejrogenicznych na podstawie istniejących materjałów, Wunderlich zaś przypisuje ogólny zarys rzeźby północnej części Kongresówki budowie starszego podłoża.

Ta niezgodność wyników Lewińskiego i Samsonowicza oraz Wunderlicha z wynikami Fleszara, przy różnych rezultatach opracowań z jednej strony Lewińskiego i Samsonowicza, z drugiej strony Wunderlicha, skłoniła mnie do rewizji materjału i przerobienia pracy, której wnioski były naogół zgodne z wynikami Fleszara.

MATERJAŁ I JEGO OCENA.

Do opracowania posłużyły materjały: na obszarze b. zaboru głównie Keilhacka¹), pozatem Jentzscha²),

pruskiego

Maasa³), Zeisego⁴) i Michaela⁵). W b. zaborze rosyjskim — Rychłowskiego⁶), a dla b. zab. austrjackiego dostarczyły skąpych eoprawda' materjałów odpowiednie zeszyty Atlasu Geologicznego⁷) oraz Siemiradzkiego⁸) Geologja. Ogółem otrzymano 769^ punktów, które stanowiły, postawę do wykreślenia map powierzchni poddyluwialnej, podtrzeciorzędowej i miąższości utworów dyluwialnych w Polsce.

Materjał ten jednakże jest rozłożony bardzo nierównomiernie, o czem świadczą następujące cyfry : W granicach b. zab. pruskiego wypada jedno wiercenie na 250 km², w b. zaborze austrjackim na 450 km², w byłym zaś zaborze rosyjskim na 1640 km², przyczem znaczna większość punktów tego ostatniego obszaru przypada na b. Królestwo Kongresowe, tak, że ziemie wschodnie stanowią obszar w wiercenia bardzo ubogi. Jakościowo przedstawia się materjał również bardzo niejednolicie. Znacznie bowiem większy odsetek

0 Keilhack: Op. cit.

²)    Jen t z sc h Alfred: Neue Gesteinsaufschliisse in Ost- und Westpreussen. 1893—1895. Jhb. d. kgl. pr. geol. Ldanst. 1896.

Tenże: Der tiefere Untergrund Konigsbergs..., jak wyżej.

³)    Maas G.: Über Thalbildungen in der Gegend von Posen, tamże 1898.

⁴)    Zeise: Op. cit.

⁵)    Michael: Die Geologie des Oberschlesischen Kohlenbezirkes. Festschrift zum XII allgemeinen Deutschen Bergmannstage in Breslau, 1913. Bd. I.

⁶)    Op. cit.

⁷)    Atlas Geologiczny Galicji, tekst do zesz. 3-go, 7-go, 11-go, 15-go. Kraków 1894—1903.

⁸)    Siemiradzki: Geologja Ziem Polskich, Tom II, Lwów 1909.

użytych punktów dosięga spągu utworów dyluwialnych w b. zab. pruskim, niż rosyjskim, a te przedewszystkiem punkty stanowiły podstawę do wykreślenia obu map. Pozatem, gdy w materjałach Keil-hacka wiek poszczególnych poziomów geologicznych jest zawsze oznaczony, touRychłowskiego przy dużej części wierceń brak tego oznaczenia. W podobnych wypadkach możliwe było oznaczenie spągu dyluwium tylko w pewnych granicach, t. j. między spągiem warstwy niewątpliwie dyluwialnej (np. oznaczonej jako glina morenowa, ił lodowcowy, żwir lodowcowy i t. p.), a stropem utworów wieku niezawodnie przeddyluwialnego. Ujemną stronę publikacji Rychłowskiego stanowił dalej brak podanych wzniesień n. p. m. tych punktów, w których wykonano wiercenia; wzniesienia te oznaczano na podstawie mapy 1:100.000, wydanej przez sztab niemiecki jako „Kartę des westlichen Russlands⁴⁴, w granicach błędu ±5 m.

W wielu jednak wypadkach było niemożliwe oznaczenie poziomu wiercenia dla niemożności zidentyfikowania punktu: takie więc punkty nie dały się zużytkować dla mapy hipsometrycznej, można je było wstawiać tylko w mapę miąższości. Materjał dla opracowanej w tej rozprawie części b. Galicji przedstawia się od poprzedniego zupełnie różnie. Z powodu bardzo małej ilości wierceń, podanych w Atlasie Geologicznym, wchodziły jeszcze w rachubę, z zachowaniem koniecznych ostrożności, przekroje odkrywek, punkty, w których miąższość utworów dyluwjalnych O, t. zn. wychodnie utworów starszych, wreszcie punkty, dla których podano w tekście przypuszczalną miąższość dyluwjum.

Pozatem zostały zużytkowane materjały, zestawione w pracy Lewińskiego i Samsonowicza¹), o ile ich brakło w publikacji Rychłowskiego.

KONSTRUKCJA MAP; DYSKUSJA METODY.

Ta niejednolitość rozkładu materjału, jakościowo różnego, pociągnęła za sobą niejednostajność metod przy opracowaniu poszczególnych obszarów i różny stopień wierności mapy odnośnie do nich. Mapy powierzchni poddyluwjalnej i miąższości utworów dyluwjalnych (patrz tabl. I, a, b), zostały skonstruowane metodą, zastosowaną przez Flesz ar a²) : na podstawie wierceń, w których osiągnięto spąg pokrywy dyluwjalnej, zostały wkreślone warstwice wysokości

J) Lewiński-Samsonowicz: Rozpr. cyt. *) F1 e s z a r : Rozpr. cyt.

i miąższości (izohipsy i izopachyty) co 50 m, przyczem dla miejscowości, w których wykonano kilka wierceń, wybierano wiercenie z najgłębszym spągiem dyluwjalnym, jako najbardziej zbliżonym do poddyluwjalnego poziomu erozyjnego danego miejsca. Metodę tę jednak można było stosować w całej rozciągłości jedynie tam, gdzie był do rozporządzenia dostatecznie obfity materjał. Natomiast we wschodniej części b. zaboru rosyjskiego, obszarze o bardzo nielicznych wierceniach, mapy przedstawiają obraz bardzo schematyczny, wymagający zastrzeżeń. W dorzeczu górnej Odry, Wisły, Sanu i Bugu, gdzie miąższość utworów dyluwialnych waha się między 0—25 m, musiała przy kreśleniu warstwie wejść w rachubę również i dzisiejsza rzeźba terenu, zupełnie zbliżona do rzeźby poddyluwjalnej. Przy kreśleniu warstwie przestrzegano zasady interpolacyjnej, t. j. przyjmowano, że — w braku innych danych — odległość warstwicy od 2 punktów, między którymi ona przechodzi, jest proporcjonalna do różnic wysokości. Zasada ta opiera się na przyjęciu równomiernego spadku terenu między dwiema danemi kotami.

Trzecia mapa—powierzchni podtrzeciorzędowej (I, c), z warst-wicami co 100 m, stanowi uzupełnienie 2 poprzednich map, dając możność śledzenia związku między powierzchniami różnowiekowych utworów i miąższościami tych utworów.

Mapa hipsometryczna dzisiejszej powierzchni (I, d), skontruo-wana na podstawie kot, w których zostały wiercenia wykonane, umożliwia sprawdzenie prawdopodobieństwa, z jakiem odtworzono na podstawie istniejących wierceń powierzchnię poddyluwjalną. Porównanie jej z mapą hipsometryczną Polski daje miarę wierności mapy podłoża poddyluwjalnego.

Odtwarzanie pewnej powierzchni „fossylnej“ zapomocą wierceń posiada analogję w innej dziedzinie badań fizjograficznych. Jest ono pod względem metodycznym tą samą procedurą, co rekonstrukcja dna morskiego przy pomocy sondowań. Wyniki więc muszą być analogiczne. Dzięki przypadkowości rozmieszczenia wierceń jest małe prawdopodobieństwo, by wyznaczały one punkty hipsometrycznie skrajne (kulminacje i dna), najczęściej natrafiają na stoki, zajmujące największą powierzchnię, wskutek czego zmniejsza się amplituda rzeźby, zaciera się rytm terenu, ogólne pochylenie form wielkich doznaje spłaszczenia i wyraża się w zbyt małych kątach¹). Natomiast formy rozległe, zwłaszcza naogół płaskie,

*) Smoleński J.: W sprawie morfologii dna mórz głębokich. Przegl, Geograf czny I. Warszawa 1920.

w zarysach występują. Działy wodne i wielkie rynny odpływowe zaznaczają się zupełnie wyraźnie¹).

Jeśli pole stopniowe (średnio o pow. 10.000 km-), na którem wykonano więcej niż 4 sondowania, jest uważane za względnie znane, to mapa podłoża dyluwjum, posiadająca na obszarach o najrzadszych wierceniach 6 punktów na 10.000 km², na obszarze b. zab. pruskiego średnio 40, na dużych przestrzeniach znacznie więcej, daje znaczne prawdopodobieństwo wiernego odtworzenia badanego podłoża.

OPIS POWIERZCHNI PODDYLUWJALNEJ.

Powierzchnia poddyluwjalna opada naogół ku północy, jednak w sposób nieregularny i z znacznemi przerwami. Powolniej opada na wschodzie niż na*zachodzie. Warstwica O oddziela obszar niższy od poziomu morza, który można nazwać za Linstowem²) „depresją dyluwjalną“ od obszaru, wzniesionego nad poziom morza, — „wzniesienia dyluwjalnego“.

Depresja dyluwjalna sięga najdalej na południe — na zachodzie, nad Odrą, dochodząc w okolicę Głogowa. Stąd wąskim pasem, rozszerzającym się lokalnie na wschód przy ujściach Obry i Warty, towarzyszy Odrze aż do ujścia, gdzie się rozszerza i osiąga najznaczniejszą na obszarze omawianym głębokość 150 m pod poz. morza. Znacznie zwężając się nad wybrzeżem pomorskiem, ciągnie się równoległym do niego pasem, wcinającym się niewielkiemi zatokami nad Słupą i jeziorem Żarnowieckiem w wyżynę pomorską. Nad dolną Wisłą depresja rozszerza się na południe aż do Świecia, naśladując kształt dzisiejszej doliny Wisły. W ten sposób w zachodniej części depresja okala wielki półwysep pomorsko-wielko-polski, wypierający ją aż nad brzeg Bałtyku.

Od Świecia cofa się depresja znów na północ aż do szerokości Kwidzynia, skąd dalej na wschód zajmuje obszary północnej

J) W Zakładzie Geogr. U. J. K. wykonano mapę hipsometryczną okolicy Sanoka na podstawie jednostajnie rozmieszczonych punktów wysokościowych, a więc w sposób taki, w jaki przeprowadza się sondowanie. Po przeprowadzeniu warstwie obszar ten wykazał szereg zamkniętych, bezodpływowych depresyj, których w rzeczywistości tam niema. Depresje te. występowały bez względu na gęstość użytych kot. Jest to bardzo ważna wskazówka, że obszary bezodpływowe występujące na mapie podłoża dyluwjum i trzeciorzędu, są prawdopodobnie tylko pozorne, wywołane właściwością odtwarzania rzeźby zapoinocą sondowań.

²) O. v. Lins to w: Die diluviale Dépréssion im nord-deutschen Tiefland. Zeitschr. f. Gletscherk. X.

części Prus wschodnich, Litwy, Żmudzi i Kurlandji, sięgając na S i E mniej więcej po linję: N Olsztyna, N Suwałek, E Kowna, W Szawli. Linja ta przerwana jest (prawdopodobnie !) nad Drwęcą, wzdłuż której depresja nadbałtycka łączy się wąskim pasażem, towarzyszącym Drwęcy od wschodu, z podłużną, o rozciągłości równoleżnikowej, niecką „mazowiecką*, ograniczoną (w przybliżeniu) : Drwęcą od zachodu, środkową Wisłą i dolnym Bugiem od południa, dochodzącą na wschód do połowy odległości między Łomżą a Bia-łymstokiem, na północ sięgającą po linję: Łomża—Przasnysz— Górzno. Brak wierceń na wschód od Drwęcy uniemożliwia narazie rozstrzygnięcie, czy niecka ta łączy się z Pojezierzem, tylko częściowo od niego oddzielona 2 półwyspami, jednym wybiegającym od Torunia do Jezierzyc, drugim od nasady Łomża—Augustów— Suwałki rozciągającym się na zachód jako podłużny, równoleżnikowy garb „pruski*, czy też jest ona całkowicie zamknięta barjerą, utworzoną przez wspomniane dwa półwyspy, łączące się nad Drwęcą. Natomiast nad Notecią, między Nakłem a Trzcianką, rozciąga się niewątpliwie zamknięty obszar depresyjny, stanowiący największe obniżenie półwyspu pomorsko-wielkopolskiego. Również na południe od niecki mazowieckiej spotykamy jeszcze raz zamkniętą warstwicę O, między Kutnem a Łowiczem.

Wśród depresji dyluwjalnej wyłaniają się 2 wyspy nad poziom morza: jedna między Elblągiem i Królewcem, przypierająca do Zalewu Świeżego, druga na NW cyplu półwyspu Sambijskiego.

Wzniesienie dyluwjalne naśladuje w części południowej, mniej więcej po linję Oleśnica — dolna Pilica — dolny Wieprz, rzeźbę dzisiejszą, miejscami ją zacierając, gdzieindziej jeszcze podkreślając, np. w kotlinie Birawki i górnej Odry, która w dyluwjum występuje znacznie wyraziściej, niż dzisiaj. Na północ od tej linji związek między powierzchnią poddyluwjalną i dzisiejszą jest znacznie mniej widoczny. W zachodniej części tworzy wzniesienie dyluwialne wspomniany już półwysep pomorsko-wielkopolski, dotykający morza na wybrzeżu zatoki Puckiej. Półwysep ten opada stromiej ku E niż ku W, jego bowiem dział wodny, kształtu podłużnego, południkowego grzbietu, z kulminacją w okolicy Tucholi, od Kartuz po Rawicz, ciągnie się bliżej wschodniego brzegu półwyspu. Dalej na wschód — wzniesienie dyluwjalne cofa się ku południowi, ustępując miejsca niecce mazowieckiej, by następnie zająć cały obszar Polesia, Podlasia i Litwy. Półwyspem pruskim wybiega wzniesienie od strony Augustowa ku zachodowi, odcinając częściowo (?) nieckę mazowiecką od północnej części depresji.

STOSUNEK POWIERZCHNI PODDYLUWJALNEJ DO DZISIEJSZEJ

I DO ROZMIESZCZENIA UTWORÓW DYLUWJALNYCH.

Ze względu na stosunek podłoża dyluwjum do powierzchni dzisiejsze] i do rozmieszczenia utworów dyluwjalnych, można wyróżnić na obszarze Polski trzy równoleżnikowe pasy : 1) południowy, sięgający mniej więcej po linję Oleśnicy — dolnej Pilicy — dolnego Wieprza, obszar małych miąższości dyluwjum, o reliefie poddylu-wjalnym odbijającym zupełnie rzeźbę dzisiejszą. 2) Pas środkowy po południowe krawędzie pojezierzy pomorskiego i pruskiego, o grubej pokrywie dyluwjalnej i luźnym związku między obu powierzchniami.

3) Trzecia wreszcie strefa — Pojezierze i pobrzeże Bałtyku, obszar, w którym pokrywa dyluwjalna osiąga maximum miąższości, przekraczając na znacznych przestrzeniach 150 m, i gdzie znów odnacho-dzimy związek między powierzchnią dzisiejszą i poddyluwjalną.

Hipsometrja pasa północnego przedstawia się szczegółowo w sposób następujący: Największe głębokości spotykamy nad ujściem Odry (Dziwnów Wsch.-Ost-Dievenow —150 m), w okolicy Szczecina (Szczecin —103 m) i w okolicy Stargardu (Karolinenhorst ad Stargard —125 m). Drugi obszar wielkich głębokości, to okolica na południe od Gdańska (Gdańsk poniżej —96 m, Św. Wojciech poniżej

—    115 m, Roszkowo-Rostau poniżej —103 m), dalej obszar między Elblągiem, Pasłękiem i Brunsbergą (Elbląg poniżej — 129 m, Żłobity poniżej —102, Frombork —116, między Elblągiem i Pasłękiem

—    140 m). Znaczne obniżenie spotykamy w dalszym ciągu na wąskim pasie wybrzeża na płd. zach. od Królewca (pon. —106 m, pon. —96 m), wreszcie w okolicy na południe od Frydlądu (Schón-bruch pon. —102 m, Alembork pon. —117 m).

Obszar od —100 do —50 m ciągnie się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża. Warstwica —50 cofa się wgłąb lądu w dolinie Odry i Wisły. Niski pas przybrzeżny rozszerza się na wschód od Wisły, obejmując dolne biegi Pasłęki i Pregoły.

Pas od — 50 m do 0 biegnie naogół równolegle do poprzedniego, w kilku miejscach dochodzi do brzegu Bałtyku, a to na wschód od Kołobrzegu i na Sambji. Oddala się w dolinie Niemna, na półw. Sambijskim i w Kurlandji. Odrębnie występuje wśród zapadliska między dolinami Wisły i Niemna jako nabrzmienie na płd. wsch. od zalewu Fryskiego (Melzak pon. 2 m n. p. m., Waldkeim poniżej 14 m¹).

9 Depresja dyluwjalna Linstowa, oznaczająca obszar powierzchni poddy-luwjalnej poniżej dzisiejszego poziomu morza, tylko częściowo odpowiada rzeczywistości, mianowicie w obszarze przymorskim. Nie uwzględnia natomiast depresji nad dolną Wartą i Notecią, zamkniętej niecki nadnoteckiej Nakło-Trzcianka, wreszcie potężnej depresji mazowieckiej, (vide O. v. Lins to w. op. cit.).

Obszar powyżej 0 do +50 m zbliża się do morza u nasady Helu, tworzy wierzchowinę nabrzmienia na płd. wsch. od zalewu Fryskiego, występuje na NW cyplu Sambji. Najdalszy północny zasiąg tego obszaru — to okolica Szawli.

Ponad warstwicą -f- 50 m wznosi się teren na dziale Odra-Wisła, z kulminacją koło Tucholi do -f- 138 m i w okolicy Radziwiliszek.

Rozmieszczenie miąższości utworów dyluwjalnych charakteryzuje małe nagromadzenie dyluwjum na dziale wodnym Odra-Wisła i w Kurlandji (ta ostatnia, uboga w materjał wierceniowy, dopuszcza znaczne dowolności w interpolacji warstwie), natomiast duże miąższości w dolinie Odry i na dziale wodnym Wisła-Pregoła. Silne zasypanie lodowcowe spotykamy na Helu, w przeciwieństwie do płw. Sambijskiego.

W osi pasa środkowego największe jego obniżenie zaznacza warstwica 0, która obejmuje obszar nad Narwią i środkową Wisłą (—23 m), nad Notecią od Nakła poza Piłę (Nakło poniżej —12 m, Piła pon. —87 m, Trzcianka pon. —40 m), poczem na zachód od Sierakowa aż po Odrę (Gorzyn —9 m, Neu Meklemburg —37 m).

Ta równoleżnikowa zapadłość (gdyż linijne występowanie tych obniżeń skłania do traktowania ich jako całości) doznaje dwukrotnej przerwy. Raz koło Bydgoszczy: jest to wspomniany wyżej obszar, wyniesiony ponad otaczającą go warstwicę 50 m, o kształcie południkowego garbu, ciągnącego się od jezior kartuskich i Brdy poprzez Bydgoszcz aż po linję Leszno-Kalisz. Na północ od Bydgoszczy garb ten gwałtownie się zwęża, stale obniża się ku południowi, aż do okolic Wrześni (okolica Tucholi 138 m n. p. m., Wilczak Mały pod Bydgoszczą 66 m, Pakość 59 m, okolica Wrześni ok. 60 m), od Wrześni wznosi się ku południowi do wysokości ok. 100 m, poczem koło Kalisza skręca na wschód, przechodząc w wyżynę małopolską.

Drugą przerwę spotykamy na zachód, między Trzcianką a Neu Mecklemburg, gdzie teren podnosi się do wysokości ok. 40 m n. p. m.

Wątpliwość co do północnej granicy niecki mazowieckiej jest narazie nie do rozstrzygnięcia zpowodu braku materjału. Połączenie wspólną warstwicą niecki z obszarem równo wzniesionym na północy przeprowadzone zostało w myśl zasady, że obszary o równych wzniesieniach, przedzielone obszarem, pozbawionym danych hipsometrycznych, należy łączyć w całości. Również znajomość wyżej wzmiankowanej właściwości sondowania, mianowicie tendencji do wykazywania pozornych obszarów bezodpływowych, skłania do połączenia niecki mazowieckiej z depresją' pojezierną.

Podobna wątpliwość nasuwa się co do garbu pruskiego (go-łubsko-białostockiego), oddzielającego częściowo nieckę mazowiecką. Do jego konstrukcji posłużyły następujące koty : Wąbrzeźno —j—100 m, Kipary -[-125 m, Tannenberg poniżej -j-128 m, Nidbork pon. -J-156 ni, Hirschberg —f- 57 m, Ossowiec -j-77 m. Między Ossow-cem a Kiparami brak wierceń, jest więc możliwe, że warstwica -|— 50 nie łączy wypiętrzenia kiparskiego z wyżyną wschodnią, lecz zamyka pierwsze od wschodu, drugie od zachodu. Jednakże fakt, że we wszystkich innych kierunkach obszar dokoła Kipar jest w znacznym promieniu wzniesiony nad poziom morza, każe nam przypuścić, że i ku wschodowi jest powierzchnia poddyluwialna również nad poziom morza wzniesiona, tworząc dział wodny.

Na wschodzie cały obszar podnosi się. Przebieg warstwie, naogół równoleżnikowy na obszarze Polski, w okolicy Grodna zmienia kierunek na południkowy, odgraniczając wschodnią wyżynę od pasa nadbałtyckiego.

W południowej części pasa środkowego brak regularności w przebiegu warstwie, z wyjątkiem doliny środkowej Wisły i Odry, która występuje niemal w całej swej długości. Pewne zakłócenia w obszarze doliny Odry (między Głogowem a Wrocławiem) są prawdopodobnie tylko pozorne, a powstały wskutek braku wierceń w samej dolinie, dzięki czemu warstwice interpolowano na podstawie pobliskich wierceń wierzchowinowych. Podobnie w dolinie Wisły koło Warszawy lokalne zakłócenia wywołane zostały użyciem kot wierzchowinowych w braku dolinnych.

Pas południowy odznacza się małą miąższością utworów dy-luwjalnych (0 — 50 m), skutkiem czego występuje zupełna równoległość form poddyluwjalnych z dzisiejszą rzeźbą. Uwydatnia się silnie zaznaczona dolina górnej Odry z dużemi miąższościami dylu-wjum, jako konstrast wobec otoczenia, ponad 100 m wzniesionego nad doliną, a pokrytego cienką powłoką dyluwjalną (0 — 80 m). Dolina Odry — to jedyny obszar w tej szerokości, z miąższością dyluwjum, przekraczającą znacznie 100 m.

OPIS POWIERZCHNI PODTRZECIORZĘDOWEJ.

Powierzchnia podtrzeciorzędowa tworzy dwie wielkie zatoki, ograniczone warstwicą 0, wciskające się od północy wgłąb Polski: zachodnia — „odrzańska* opiera się o podgórze sudeckie, wschodnia „prusko-mazowiecka* graniczy z wyżyną małopolską i lubelską. Wyżyny te zaznaczają się jako wydatny wał równoleżnikowy, z którego w zachodniej części wybiega ku północy w osi dolnej Wisły

południkowy garb, rozdzielający wspomniane zatoki. Na wschód od zatoki prusko-mazowieckiej obszar wznosi się, tworząc płaską wyżynę.

Podłoże trzeciorzędu wznosi się naogół w pasie przymorskim dość równomiernie od zachodu ku wschodowi (Świnoujście —328 m, Tylża —2m). Okolica ujścia Wisły nie przedstawia się tak jednostajnie, jak twierdzą niektórzy badacze niemieccy¹). Gdy Schon-baum (w połowie między Gdańskiem a Królewcem) posiada kredę na wysokości —60 m, to w Hochstriess (W Gdańska) —114 m, Streckfuss (S Gdańska) —140 m, Jastarnia (Hel) —161 m, zato w Tczewie wznosi się kreda lokalnie do —7 m (wiercenie na stacji kolejowej).

Na półwyspie Sambijskim kreda zapada ku SW(Piława —103 m), podnosi się ku NE (Kranz —6 ni).

W strefie środkowej podłoże trzeciorzędu podnosi się od zachodu ku wschodowi, z lokalnemi obniżeniami koło Mogilna, aż mniej więcej do osi doliny przełomowej Wisły, gdzie osiąga kulminację (Ciechocinek -j-13 m, okolica Konina +98 m), stąd na wschód znowu gwałtownie obniża się, dochodząc do najznaczniejszej głębokości po lewym brzegu Wisły w gostyńskiem (Sanniki, trzeciorzęd —171 m), poczem zwolna wznosi się ku wschodowi. W Warszawie ma kreda wysokość ok. —150 m, w Brześciu Litewskim już +84 m, nad kanałem królewskim + 93 m.

Największe głębokości niecki kredowej nadwiślańskiej są wypełnione utworami mórz trzeciorzędnych tak dalece, że ogromne różnice poziomów kredowych zacierają się w znacznej mierze na powierzchni trzeciorzędowej.

W pasie południowym, mianowicie w jego części zachodniej, w obszarze starych gór i wyżyn, podłoże trzeciorzędu wznosi się do znacznych wysokości (Lwów nad Bobrem +225 m, Koźle + 74 m). Ku północy wzniesienie to opada stromo nad Odrą, wypuszczając znaczne odgałęzienie ku północy nad środkową Wartą, w osi jej odcinka południkowego. Na wschód od Wisły rozlewa się w wielką płytę wschodnią. Ku południowi opada nagle w strefie podgórskiej (Ludgierzowice w raciborskiem, trzeciorzęd nie przewiercony do — 377 m, okolica Oświęcimia —160 m, okolica Bochni poniżej —150 m, Połaniec nad Wisłą pon. —30 m).

SFORMUŁOWANIE ZAGADNIENIA.

O powierzchniach, odtworzonych na mapach warstwicowych wiadomo jedynie, że są one ogólnym obrazem podłoża dyluwjum, wzgl. trzeciorzędu w stanie dzisiejszym, że zatem przedstawiają

9 Zeise: Rozpr. cyt., Sonntag: Geologie von Westpreussen, Berlin 1919.

powierzchnie, jakie odsłoniłyby się, po usunięciu całej masy osadów dyluwjalnych (powierzchnia poddyluwjalna), lub dyluwjalnych i trzeciorzędnych (pow. podtrzeciorzędowa). Pozostaje do rozważenia pytanie, w jakiej mierze studjum tych powierzchni umożliwia odszukanie związku między ich ukształtowaniem a rzeźbą dzisiejszego naziomu.

Materjał, zawarty w mapach, obrazuje następujące elementy, dające się podzielić na dwie grupy:

1. Powierzchnie:

a)    podtrzeciorzędowa, .

b)    poddyluwjalna,

c)    dzisiejsza.

2.    Miąższość utworów:

a)    trzeciorzędnych,

b)    dyluwjalnych.

Po wyeliminowaniu 1 a i 2 a (powierzchnia podtrzeciorzędowa i miąższość utworów trzeciorzędowych), które spełniać będą w dalszych rozważaniach tylko rolę pomocniczą, pozostaje do zbadania stosunek wzajemny trzech elementów, t. j. powierzchni poddylu-wjalnej, powierzchni dzisiejszej i miąższości akumulacji dyluwjalnej. Te trzy elementy dają możliwość badania ich w trojakiej kombinacji: lb — 2b, 1 c — 2 b i lb—1 c. Ponieważ jednak te trzy elementy pozostają z sobą w stałym związku, wyrażającym się w tern, że grubość pokrywy dyluwjalnej, dodana do wysokości bezwzględnej powierzchni poddyluwjalnej, daje wysokość bezwzględną naziomu dzisiejszego, (1 b-\- 2b = lc), więc przy rozważaniu stosunku dwu z tych elementów, wchodzi stale w grę — trzeci.

¹

Wyrażenia „metoda administracyjna" używam jako skrótu nazwy : metoda, posługująca się jednostkami administracyjnemi jako jednostkami graficznemi; mapa jednostek administracyjnych.

²)    Nazwa i pojęcie izarytm znane są dość dawno.

³)    Pierwszy raz użył tej metody w grafice statystycznej Rafn dla mapy gęstości zaludnienia Danji (1857), później B e h m w swojem „Bevôlkerung d. Erde" (Peterm Mttlgn 1874. Ergânzungsheft), Bartholomew w „Atlas of the World Commerce", wreszcie Vidal de la Blachę w „Atlas général". Tych to poprzedników swoich wymienia Romer w „Polemice o naukowe podstawy Atlasu Polski", Kwartalnik hist. R. XXXI. Zeszyt 4. 1917.

²

)    W Atlasie jest mapa żyta obliczonego w °/₀ powierzchni względnej, drugą, dla żyta w stosunku do powierzchni bezwzględnej należało ad hoc sporządzić.

³

)    Z powodu licznych błędów arytmetycznych mapy żyta w „Atlasie", musiałam wykonać inną, poprawną.

⁴

Pochodziły bądź z błędnego obliczenia, bądź z pośpiechu przy wstawianiu w mapę, zrozumiałym w warunkach w jakich Atlas Polski powstawał (por. Polemika j. w.).

⁵

Mowa o mapie żyta w °/₀ powierzchni względnej, drugą bowiem w każdym razie musiałabym zrobić sama. (Por. rys. 38).

²)    Pochodziło to stąd, że dla znacznej części materjału nie było wpisanych średnich — widocznie w pośpiechu wstawiono je wprost po obliczeniu logarytmicznej ; musiałam więc obliczać je dla swoich map raz jeszcze.

³)    Z powodów natury technicznej, od autorki niezależnych, mapy załączone nie mogą być reprodukowane barwnie — a ilość ich (pierwotnie 8=4 pary) musi być ograniczoną.

⁴)    Por. wyżej rozdział II. 3. i niżej rozdz. IV. ad II. 3.

⁶

a i b

⁷

)    3 a i 4

⁸

)    por. załączone mapki % Polaków.

⁹

)    Ogółem materjał ten obejmuje: 8 mapek (por. uw. 1) str. 261) i 4 wykresy. Te ostatnie zostały załączone w całości ale zmniejszone (rys. 41—44).

Następujące, a priori przyjęte wypadki wyczerpują możliwe kombinacje odnośnie do wzajemnego stosunku tych trzech elementów:

1. na niskiem podłożu poddyluwjalnem — gruba akumul. dyluw.

cienka

o

U' V>    V    »

gruba

cienka „    „

W wypadkach 1 i 4 zachodzą po dwie możliwości, t. zn.:

a)    forma wklęsła powierzchni dzisiejszej,

b)    „ wypukła

Wypadek 2 dopuszcza tylko możliwość a), wypadek 3 — tylko możliwość b). W rezultacie więc występuje 6 ewentualności. Zadaniem następnych rozdziałów będzie:

1. Rozpatrzenie warunków występowania tych wypadków, a priori przyjętych.

3.    „ Wysokiem „

4

V    V    V

2.    Stwierdzenie występowania poszczególnych z tych wypadków na opracowanym obszarze oraz ich rozmieszczenia.

3.    Wnioski co do warunków względnie przyczyn wytworzenia się takich, a nie innych stosunków na obszarze omawianym.

ANALIZA ZWIĄZKU POW. PODDYLUWJALNEJ I RZEŹBY

DZISIEJSZEJ.

Ad 1. Przy rozpatrywaniu warunków, w których kształtował się stosunek rzeźby poddyluwjalnej do dzisiejszej, w pierwszym rzędzie musi się wziąć pod rozwagę genezę powierzchni poddyluwjalnej. Nasuwa się mianowicie kwestja: Czy powierzchnia pod-dyluwjalna jest powierzchnią przeddyluwjalną ? Innemi słowy, czy powierzchnia, którą zastał lodowiec północny w czasie swej eks-panzji, dotrwała w swych pierwotnych kształtach do dziś, nie zmieniona wybitnie przez erozję lodowcową, a chroniona przed wpływem późniejszych czynników niszczących przez powłokę utworów pleistoceńskich ?

Są możliwe 2 wypadki:

I. Albo powierzchnia poddyluwjalna jest powierzchnią przeddyluwjalną,

II. lub też nią nie jest, uległszy zmianom w epoce lodowej lub polodowcowej. Wypadek drugi dopuszcza dwie ewentualności, t. j.

a)    albo ją zmieniła czynność erozyjna lodowca i wód lodowcowych,

b)    lub może zniekształciły ją pleisto- i popleistoceńskie ruchy tektoniczne. Należy rozważyć pokoleji te ewentualności oraz możliwość stwierdzenia ich w zakresie materjału, który przedstawia niniejsza praca.

W wypadku I, zakładając, że powierzchnia poddyluwjalna nie uległa zmianom od czasu nastania epoki lodowej, musi się przyjąć, że powierzchnia dzisiejsza jest w ogólnych zarysach inicjalną powierzchnią akumulacyjną, w pewnej mierze zniszczoną przez erozję rzek polodowcowych, że jest zatem wynikiem normalnego przebiegu akumulacji lodowcowej.

Warunki, w jakich proces osadzania lodowcowego się dokonywał, podlegają wciąż dyskusji. Autorzy, którzy temat niniejszy poprzednio opracowywali, wyrażają w tej mierze sprzeczne poglądy. W myśl postulatu, sprecyzowanego przez Fleszara¹), w normalnym przebiegu procesów lodowcowych akumulacja .lodowcowa

b Fleszar: Rozpr. cyt.

winnaby się dokonywać przedewszystkiem w miejscach nisko położonych i formach wklęsłych, natomiast obszary wyniosłe i formy wypukłe atakowałaby przedewszystkiem denudacja, w wyniku odsłoniłaby się więc po ustąpieniu lodowca powierzchnia, jeśli nie całkowicie, to w każdym razie w znacznym stopniu wyrównana. Natomiast Lewiński i Samsonowicz¹) twierdzą, że „grubość pokrywy dyluwjalnej zależy przedewszystkiem od ogólnych warunków ruchu lodu, od czynników klimatycznych i t. p., a w drobnym tylko stopniu od ukształtowania podłoża". Ci więc autorzy stwierdzają naogół brak zależności dzisiejszej powierzchni od rzeźby podłoża dyluwjum.

Wgląd w tę kwestję dają 4 diagramy (tabl. III A—D), uzmysławiające typy akumulacji lodowcowej oraz związek między powierzchnią dzisiejszą a podłożem dyluwium²).

W diagram A zostały wkreślone wszystkie wiercenia dla całego obszaru Polski. Występują tu fakty następujące: Aż do wysokości podłoża dyluwjum ok. 100 m n. p. m. — miąższość dyluwjum nie zmniejsza się równomiernie z wznoszeniem się podłoża dyluwjalnego. Poniżej tego poziomu spotykamy w rozmaitych wysokościach — miąższości od 0 aż do 150 m. W tych wysokościach nie wyraża się w żaden sposób wpływ wzniesienia bezwzględnego na grubość pokrywy pleistoceńskiej, o której rozstrzygały widocznie czynniki inne. Dopiero powyżej -j—100 m zaczyna grubość utworów dyluwjalnych stopniowo maleć aż do wysokości ok. -f-200 m. Powyżej tego poziomu miąższość dyluwjum waha

b Lewiński i Samsonowicz: Rozpr. cyt. str. 104.

²) W układ prostokątny, którego rzędne (y) wyrażają wysokość bezwzględną spągu dyluwjum, odcięte (x) oznaczają miąższości utworów dyluwjalnych, zostały wstawione wiercenia. W ten sposób otrzymujemy rozmieszczenie miąższości dyluwjum w związku z hipsometrją podłoża. Ponieważ jednak miąższość utworów dyluwjalnych (x), dodana do wysokości bezwzględnej spągu dyluwjum (y), daje nam kotę wiercenia (A), otrzymujemy równanie: x-\-y—k.

W równaniu tern — dla x — 0, y — A (gdy brak pokrywy dyluwjalnej, spąg dyluwjum pokrywa się z kotą wiercenia), dla y = 0, x = k (gdy spąg dyluwjum w poziomie morza, miąższość dyluwjum równa kocie wiercenia).

Punkty te: a, (0, A) i a₂ (A, 0) — wyznaczają prostą. Równanie jcĄ-y = k jest więc równaniem prostej, przecinającej osie układu w odległości A od środka układu, nachylonej do nich pod 45°. Na prostej tej znajdują się punkty wszystkich wierceń, wykonanych w tej samej wysokości (A). Więc np. na prostej, odcinającej na osiach układu 150 m (A —150 m), znajdują się wszystkie wiercenia, wykonane w poziomie 150 m. Tego rodzaju konstrukcja zezwala na śledzenie trojakiego rodzaju związków: 1) między wysokością podłoża a miąższością dyluwjum, 2) między wysokością dzisiejszego naziomu i miąższością dyluwjum, 3) między wysokością dzisiejszego naziomu i wysokością podłoża dyluwjum.

się w granicach od 0—25 m, tylko wyjątkowo tę granicę przekraczając. Z wykresu tego przebija się dążność osadzania lodowcowego do wyrównania podłoża. Tendencja ta uwidacznia się jeszcze wyraźniej przy śledzeniu rozmieszczenia utworów dyluwjalnych w różnych poziomach dzisiejszej powierzchni, wyrażonych przez proste, pod 45° nachylone do osi układu. Na każdy jej poziom aż do warstwicy 250 m, składają się miąższości dyluwjum od 0—150 m i wyżej, w tych samych granicach waha się i wysokość podłoża dyluwjalnego pod każdym z poziomych pasów dzisiejszej powierzchni.

W diagramie tym jednoczą się, lecz równocześnie i zacierają właściwości poszczególnych okolic. Charakterystyczne dla poszczególnych form stosunki uwypuklają się w wykresach następnych.

Wykres B przedstawia stosunki w kotlinie górnej Odry i jej otoczeniu. Przy widocznej tendencji do wyrównania, uderza przerwa w rozmieszczeniu wierceń między poziomem podłoża dyluwjalnego j—100 m a —j—170 m. Na poszczególne poziomy powierzchni dzisiejszej składają się duże miąższości, osadzone na głębokiem podłożu, a przechodzące bez stopniowania, odrazu, w miąższości małe, ułożone na wyniosłościach powierzchni poddyluwjalnej. Można to tłumaczyć jedynie jako częściowe wyrównanie przez silne zasypanie głębokiej kotliny, zamkniętej stromemi zboczami. Zbocza te, odgraniczające kotlinę od wysoko wzniesionych wierzchowin, wskutek swej stromości przedstawiają w rzucie poziomym bardzo małą powierzchnię, na którą nie natrafiło żadne z wierceń, w tym obszarze stosunkowo dość rzadkich. Stąd spąg dyluwjum w wierceniach jest zawsze albo bardzo głęboki albo bardzo płytki.

Charakterystyczny obraz daje wykres C, przedstawiający stosunki w okolicy ujścia Wisły. Wiercenia, wykonane w najwyższych punktach wierzchowiny bałtyckiej, w wysokościach ponad + 150 m, natrafiały wyłącznie na miąższości dyluwjum bardzo znaczne, od 75 do 150 m, osadzone na kulminacjach podłoża dyluwjalnego; małych miąższości brak w tych wysokościach. Spotykamy je natomiast w wysokościach poniżej 150 m, gdzie miąższość dyluwjum waha się między 0 a 170 m.

Nieckę płocko-łomżyńską, której stosunki wyraża diagram D, można uważać za typowy przykład wyrównania. W miarę wznoszenia się powierzchni poddyluwjalnej maleje miąższość utworów dyluwjalnych, układających się niemal poziomo w wysokości ok. 150 m n. p. m.

Zestawiając te fakty, a zwłaszcza niemal zupełne wypełnienie

kotliny górnoodrzańskiej, położonej prawie u najdalszego zasięgu południowej granicy lodowca, musimy przyjść do wniosku, że przebieg osadzania lodowcowego posiadał naogół dążność do wyrównania, dzięki czemu grubość pokrywy dyluwjalnej jest naogół odwrotnie proporcjonalna do wysokości względnej podłoża, z wyjątkiem niektórych obszarów, jak ujście Wisły, które będzie później omówione. Niewątpliwie więc rzeźba podłoża dyluwjalnego miała poważny wpływ na akumulację. Naodwrót istnieją wskazówki, że w tych samych warunkach klimatycznych i ruchu lodowca akumulacja lodowcowa dokonywała się w bardzo różnej mierze.

Gdy bowiem mowa o ogólnych warunkach ruchu lodu, to większe ich zmiany można przypuścić tylko w profilu N—S, t. j. w zarysie równoległym do ogólnego kierunku ruchu lodu. Tylko w tym profilu dłuższe postoje krawędzi lodowca, jego szybkie postępowanie lub cofanie się, mogą wyrażać się w większem lub mniejszem nagromadzeniu utworów lodowcowych, wzgl. rzeczno-lodowcowych. Natomiast w profilu równoleżnikowym moment ten nie odzwierciedla się, gdyż profil taki, jak np. profil A—A, (patrz tabl. II) w ogólnym zarysie równoległy do krawędzi lodowca w ja-kiemkolwiek jego stadjum, przedstawia linję, przez której poszczególne odcinki ruch lodowca odbywał się równolegle. Jeśli więc np. stwierdzi się, że pewien odcinek profilu przypada na dłuższy postój lodowca, to z dużem prawdopodobieństwem można to odnieść i do sąsiednich odcinków.

Podobnie i różnice klimatyczne mogły się zaznaczać w większym stopniu jedynie w profilu równoleżnikowym.

Pozostawałby jeszcze jeden czynnik, nie uwzględniony w rozważaniu warunków akumulacji lodowcowej ani przez Flesz ara ani przez Lewińskiego, mianowicie zawartość materjału skalnego w lodowcu. Ponieważ ilość materjału skalnego, transportowanego przez lodowiec, zmieniała się przedewszystkiem w kierunku N—S, malejąc ku południowi, w kierunku ruchu lodowca, więc i ten moment odpada w profilu równoleżnikowym. Przypisanie zatem różnic w miąższości utworów dyluwjalnych na poszczególnych odcinkach profilów równoleżnikowych, jak A—A lub B—B, (tabl. II) różnym warunkom ruchu lodu lub różnicom klimatycznym, przedstawia pewną trudność.

Wynika z tego stwierdzenia ważne dla dalszych rozważań uogólnienie. Na wszystkich obszarach, gdzie nie napotkamy wypadku 1 i 4 (malenia miąższości dyluwjum w miarę wzrastania wysokości względnej, patrz str. 286), jesteśmy skłonni dopatrywać się zmiany stosunków w okresie popleistoceńskim, gdyż o ileby stosunki od czasu osadzenia przez lodowiec materjału, zmianie nie uległy, w takim razie, jak z poprzednich rozważań wynika, należałoby się spodziewać rozmieszczenia utworów dyluwjalnych w ścisłym związku z rzeźbą podłoża.

Odnośnie do wypadku II — przypuszczenie, że podłoże dylu-wjalne zostało zmodyfikowane przez erozję lodowcową (ewentualność Ha), nie wpłynęłoby na zmianę rezultatów poprzednich rozważań. Materjał, złożony przez lodowiec, osadzał się w większej mierze w zagłębieniach, niż na działach, bez względu na to, czy były to formy, istniejące już przed epoką lodową, czy też wytworzone przez lodowiec. Nie możnaby natomiast twierdzić wówczas, że powierzchnia poddyluwjalna, zmieniona przez lodowiec, jest powierzchnią przeddyluwjalną. Ponieważ stosunki akumulacji na powierzchni poddyluwjalnej, zerodowanej przez lodowiec, przedstawiałyby się identycznie, jak na powierzchni niezmienionej, a one stanowią jedyne kryterjum w niniejszych rozważaniach, więc materjał tej pracy nie daje możności ocenienia, czy lodowiec erodował podłoże. Kwestja zatem erozji lodowcowej, do której ostatecznego rozstrzygnięcia jest jeszcze daleko, zajmuje w tych rozważaniach miejsce uboczne.

Zdolność erozyjną lodowca szereg badaczy kwestjonuje wo-góle. Na ziemiach polskich, obok wątpliwych śladów czynności erozyjnej lodowca (kry, pogniecenie i pofałdowania podłoża), spotyka się bardzo jaskrawe wskazówki, że lodowiec w miejscach intensywnego pochodu i znacznej grubości, pozostawił podłoże i to nieodporne (miał trzeciorzędowy) — zupełnie nietkniętemJ). Wobec takich objawów bierności erozyjnej lodowca — wątpliwe jest, by lądolód, który pozostawił nietkniętemi nawet drobne formy, miał wyżłobić potężne zagłębienia Odry, Wisły i Pregoły, jak to tłumaczą zwolennicy erozyjnego pochodzenia form powierzchni poddyluwjalnej.

Trudno jest przypisać lądolodowi, pokrywającemu jednolicie obszar północnej Polski, utworzenie tylu tak różnorodnych form (niecki, rynny, garby), o najrozmaitszym przebiegu, występujących na mapie podłoża dyluwjalnego.

*) Na wycieczce lwowskiego Instytutu geograficznego na Pomorze, we wrześniu 1921, stwierdzono na przekroju przy robotach ziemnych w Gródku (NE Laskowic), w dolinie Czarnej Wody, nietknięte formy powierzchni trzeciorzędowej, zbudowane z materjału luźnego, a wypełnione i przykryte moreną gruntową.

Jednym z najpospolitszych i najbardziej rzucających się w oczy szczegółów morfologicznych obszaru, pokrytego niegdyś przez lą-dolód, są baseny jezierne. Gdyby lodowiec posiadał tak znaczną zdolność erozyjną, jaką mu przypisuje wielu badaczy, wyrażałaby się ona przez wyżłobienie tych kotlin, a przynajmniej ich przewagi w podłożu poddyluwjalnem, wskutek czego poziom dna jezior byłby niższy, niż powierzchnia poddyluwjalna najbliższej okolicy ¹).

O stosunkach tych przekonują odnośne dane, zestawione dla 456 jezior b. zaboru pruskiego, t. j. obszaru, dla którego istnieją zebrane materjały w tym przedmiocie²). Porównując wysokość dna każdego z tych jezior z okołicznemi kotami powierzchni poddylu-wjalnej, otrzymanemi z wierceń, dostajemy wartości wzniesienia dna jezior nad powierzchnię poddyluwjainą, względnie zanurzenia pod nią. Zestawienie to dało wyniki następujące: Z owych 456 jezior, w których liczbie znajdują się przedewszystkiem największe i najgłębsze, tylko w 25 wypadkach, t. j. w ok. 5*5% dno jest w poziomie powierzchni poddyluwjalnej (12 jezior) lub poniżej niego (13 jezior). Występują one w południowej części rozpatrywauego obszaru, rozrzucone pojedynczo lub w grupach po 2—6. Należy wszakże stwierdzić, że zbyt mała ilość wierceń nie daje materjału dostatecznie pewnego dla ścisłego oznaczenia różnicy poziomu dna i podłoża dyluwjum. Brak również danych dla oznaczenia granicy błędu, jakim są te obliczenia obarczone. Oczywiście, im więcej wierceń w okolicy pewnego jeziora, i im są one bliższe jezior, tern większe istnieje prawdopodobieństwo ścisłości obliczenia. W każdym razie, nawet przy przyjęciu bardzo małych spadków powierzchni poddyluwjalnej, otrzymuje się prawdopodobny błąd interpolacyjny ±20 m, a nawet więcej.

Wynika stąd znaczne prawdopodobieństwo błędu dla owych 25 jezior, wyżłobionych rzekomo do poziomu lub nawet wgłąb utworów dyluwjalnych, gdyż różnica poziomu dna i podłoża dyluwjum waha się w nich między 0—20 m. Przeciwstawia się im natomiast 330 jezior, t. j. niemal 73% ogólnej ilości zmierzonych, których dno wznosi się więcej niż 30 m nad powierzchnię poddy-

b WT ten sposób ujął kwestję prof. Henryk Arctowski w dyskusji nad zagadnieniami morfogenezy niżu polskiego.

²) Prof. dr. Hermann S ch ü t z e : Die posener Seen, Stuttgart 1920. Dr. W. H a 1 b-fass: Beitrage zur Kenntniss der pommerschen Seen, Peterm. Mittlg. Erg. Bd# XXIX 1901. W a hn schaff e - Schucht: Geologie u. Oberflachengestaltung des norddeutschen Flachlandes. 4. Aufl. Stuttgart 1921.

luwjalną, dla których zatem uwzględnienie wspomnianego błędu nie wpływa na wyższe położenie ich dna wobec poziomu powierzchni poddyluwjalnej.

Jest tedy faktem oczywistym, że rozpatrywany moment z mor-fologji jezior nietylko nie daje żadnych podstaw do stwierdzenia erozji lodowcowej, przeciwnie — wskazuje, że baseny jezierne pozostają raczej w związku z nierównomiernością akumulacji lodowcowej, a w każdym razie są zjawiskiem zupełnie powierzchniowem. O tern ostatniem świadczy 78 (18%) jezior, których poziom dna jest ponad 100 m wyższy od podłoża dyluwjum. Zwłaszcza fakt, że jeziora o dnie rzekomo głębszem niż spąg dyluwjalny, występują właśnie w części południowej obszaru zlodowaconego, gdzie siła erozyjna lodowca byłaby już znikoma, zachwiewa w wysokim stopniu przypuszczenie erozyjnego pochodzenia tych basenów.

Na uwagę zasługuje również to, że 4 jeziora b. zaboru pruskiego, będące kryptodepresjami, rozmieszczone są wyłącznie w obszarze depresji dyluwjalnej (j. śremskie — w pow. międzychodzkim, mehrińskie w pow. konigsbergskim, Madii na granicy powiatów Pyritz i Greifenhagen, oraz Druźno S od Elbląga). Już samo położenie jest wytłumaczeniem istnienia tych kryptodepresyj, wobec czego uciekanie się do erozji lodowcowej, jako czynnika niezależnego od wysokości n. p. m., którym te depresje możnaby wytłumaczyć, staje się zbędne.

Jako dowód erozji lodowcowej mogą glacjaliści przytoczyć wyspy, pozbawione trzeciorzędu, wśród obszarów, na których utwory trzeciorzędowe osiągają nawet wcale znaczną miąższość, (np. przy ujściu Wisły), tłumacząc ten fakt zniesieniem trzeciorzędu przez lodowiec. Nie należy wszakże zapominać, że w okresie lądowym przedlodowcowym erozja normalna dokonywała się przez długi czas i że rzeki tego okresu mogły zniszczyć bardzo znaczną część pokrywy trzeciorzędowej. Wyżej przytoczone fakty, wskazujące na słabość erozyjną lodowca, przemawiałyby nawet za tem przypuszczeniem, że wyspy z odsłoniętą kredą zostały pozbawione powłoki trzeciorzędowej już w preglacjale.

Ad Iló. Jeśli w obu wypadkach, t. j. 1 i Ha, grubość osadów dyluwjalnych, malejąca z wzniesieniem, świadczyłaby o nieruchomości podłoża dyluwjalnego, to odmienne stosunki akumulacji wskazywałyby naodwrót na zmiany dokonane w postglacjale, jak to już z rozważań ad la wynika. Ruchy podłoża dyluwjum, w których biorą udział i osady dyluwjalne, mogą zupełnie odwrócić stosunek grubości utworów dyluwjalnych do rzeźby podłoża. Wrazie obniżenia przez ruchy poddyluwjalnych wzniesień, pokrytych cienką warstwą dyluwjum, a wypiętrzenia poddyluwjalnych zagłębień z gru-bemi osadami dyluwjalnemi, może nastąpić odwrócenie stosunku takie, że wypadek 1) zamieni się na 3), a 4) na 2). Ruchy tektoniczne nie muszą jednak sprowadzić tego odwrócenia stosunku. Już Lewiński i Samsonowicz (op. cit.) podkreślają słusznie, że „tylko te ruchy łatwobyśmy wykryli, które działały w kierunku przeciwnym do tych, jakie uwydatniły się w przedlodowcowych formach terenu, gdyż wówczas niepodobna byłoby pogodzić grubości zasypania lodowcowego z obecnem ukształtowaniem podłoża⁴⁴. Gdyby natomiast garby przeddyluwjalne uwypuklały się w dalszym ciągu dzięki ruchom tektonicznym, a zagłębienia dalej się zapadały, wówczas odwrócenie stosunku nie nastąpi, wykrycie przeto ruchów wieku postglacjalnego będzie utrudnione.

Nie jest to wszakże trudność jedyna. Wklęsłej formie poddy-iuwjalnej, pokrytej cienką warstwą dyluwjum, musi odpowiadać wklęsła forma dzisiejszego naziomu. Otóż w poszczególnych wypadkach może zachodzić wątpliwość, czy odwrócenie to stosunków akumulacji jest rzeczywiste, czy też tylko pozorne, wywołane erozją rzek polodowcowych, które płynąc dolinami epigenetycznemi, śladem dolin poddyluwjalnych, zniszczyły osady dyluwjalne, doliny te wypełniające. Przy rozpatrywaniu każdego podobnego wypadku moment ten musi się brać pod uwagę.

Wywody powyższe służyć będą za podstawę przy analizie poszczególnych pasów powierzchni poddyluwjalnej, od północnego począwszy.

ROZPATRZENIE ZWIĄZKU POWIERZCHNI PODDYLUWJALNEJ Z RZEŹBĄ DZISIEJSZĄ W POSZCZEGÓLNYCH DZIEDZINACH.

Stosunki strefy północnej charakteryzuje profil A—A (tabl. II). Doliny przełomowe wielkich rzek niżowych zaznaczają się w grubych zarysach i w rzeźbie poddyluwjalnej. Powstaje pytanie, czy wielkie zagłębienia poddyluwjalne, które odpowiadają dzisiejszym dolinom, istniały w okresie poprzedzającym zlodowacenie, czy też są zapadliskami młodemi, które wskazały ujście rzekom niżowym, płynącym od wschodu na zachód.

W profilu A—A występują poprzeczne przekroje dolin Odry, Wisły i wspólnej—Pregoły i Niemna, przedzielone wododziałowemi wzniesieniami. Wielkie doliny zasypane silnie: w dolinie Odry utwory dyluwjalne przekraczają grubością 109 m, Pregoły-Niemna 135 m. Najmniejsze zasypanie wykazują stoki dolin: prawy Odry

ok. 20 /Ti, lewy Wisły ok. 60 m, lewy Pregoły ok. 90 m. Dział wodny Pregoła—Wisła przykryty dyluwjum tylko 52 m grubem, po-zatem wyżyny wododziałowe posiadają pokrywę dyluwjalną o znacznej miąższości: Dział Odra—Wisła średnio 100 m, wyżyna Żmudzka do 150 772. Charakterystyczne jest nagromadzenie utworów dylu-wjalnych po obu stronach doliny Wisły: na zachodzie powyżej 130 772, zaś na dzisiejszym prawym brzegu, a niemal w osi doliny poddyluwjalnej ok. 200 m (między Streckfuss a Friedmansdorfem). Punkty te są zarazem kulminacjami asymetrycznych dzisiejszych wododziałów Odra—Wisła i Wisła—Pregoła, z których jeden wykazuje asymetrję prawo-, drugi lewoboczną. Oba wznoszą się łagodnie w kierunku doliny Wisły, osiągając tuż nad nią kulminację. Mamy więc w dzisiejszym reliefie jakby przekrój poprzeczny wielkiego wododziału Odra—Pregoła, rozoranego wtórnie przez Wisłę w linji grzbietowej, której rekonstrukcja polegałaby na połączeniu linją wyżyn po obu brzegach Wisły. W osi grzbietu widzimy głęboką poddyluwjalną dolinę, która musiała już istnieć w preglacjale i to w większej jeszcze głębokości w stosunku do otaczających wyżyn, jeśli lodowiec zdołał zdeponować w niej tyle materjału, że jego resztki układają się w najbliższem jej otoczeniu, wyżej niż otoczenie dalsze na wschód i zachód. Wypiętrzenie to nie może być pierwotne, gdyż Wisła dzisiejsza nie mogła sobie wybrać drogi grzbietem, grzbiet ten więc musiał powstać później, zaś w chwili popłynięcia Wisły śladem doliny preglacjalnej, musiała droga jej stanowić obniżenie, pochodzące stąd, że lodowcowi nie starczyło poprostu materjału na zasypanie potężnej preglacjalnej doliny. Zatem mamy do czynienia z wypiętrzeniem postglacjalnem, którego wynikiem było przeobrażenie formy wklęsłej w wypukłą, w którą wcięła się Wisła zwyż 200 m. Cienka pokrywa dyluwjalna stoków, to świadek pracy erozyjnej Wisły, która intensywnie wrzynała się w wypiętrzające się podłoże. Mapa podłoża podtrzeciorzędnego (tabl. I, c), uwidoczniająca garb w osi dolnej Wisły, popiera to wytłumaczenie. Miarę zaś głębokości preglacjalnej doliny Wisły daje fakt, że mimo wypiętrzenia forma doliny preglacjalna zdołała się pod masą utworów dyluwjalnych zachować.

Stosunki w podłożu głębszem doliny Wisły rzucają również pewne światło na morfogenezę niżu. Oto oś doliny Wisły w rzeźbie dzisiejszej posunęła się ku zachodowi w stosunku do reliefu przed-dyluwjalnego. Największe obniżenie spotykamy w poddyluwjalnej dolinie Wisły w Streckfuss, S Elbląga (—140 m), a więc znacznie na wschód od Wisły, na prawym brzegu dzisiejszej doliny. Po-wtóre — gdy na wyżynach nad doliną Wisły trzeciorzęd posiada miąższość kilkudziesięciu metrów, w dolinie Wisły spoczywa dylu-wjum wprost na kredzie lub na cienkiej kilkumetrowej powłoce trzeciorzędu. W Streckfuss tedy, na przejściu z doliny Wisły w wyżynę, należałoby przypuścić większą miąższość trzeciorzędu, niż w dolinie. Tymczasem brak go tu zupełnie, podobnie jak i we wszystkich punktach po prawym brzegu Nogatu. Widocznie tu w preglacjale erozja działała najintensywniej, rzeka zniosła trzeciorzęd i wcięła się w kredę tak, że obniżyła ją średnio o 40 m w stosunku do punktów okolicznych. Jeśli się weźmie jeszcze pod uwagę wiercenie na stacji w Tczewie, po lewym brzegu Wisły, gdzie pod 80 m dyluwjum i 21 m trzeciorzędu znachodzi się kreda na wysokości — 7 m, zatem przeszło 180 m wyżej niż w Streckfuss, uwydatni się przesunięcie ku zachodowi dzisiejszej doliny Wisły w stosunku do poddyluwjalnej.

Dodajmy do tego fakty, że dolina poddyluwjalna Wisły ciągnie się ku południowi aż niemal do szerokości Kalisza, tworząc w ten sposób przedłużenie dzisiejszej dolnej doliny Wisły, że od zachodu odgranicza tę dolinę równoległe do niej poddyluwjalne wyniesienie o kierunku południkowym, kartusko-rawickie, że natomiast podłoże kredowe tworzy w osi dolnego biegu Wisły garb południkowy, opadający ku wschodowi i zachodowi, przyczem niezgodności w miąższości utworów trzeciorzędnych i dyluwjalnych mają przebieg południkowy, że wreszcie ujście Wisły stanowi dziś obszar zapadania się (kreda w Jastarni —161 m), uwydatni się w tem świetle fakt, że obszar omawiany podlega oddawna znacznym oscylacjom wzdłuż osi południkowej.

Zaznaczyć tu należy również znaczną różnicę między spadkiem dzisiejszej a dyluwjalnej doliny Wisły. Gdy dziś spadek Wisły poniżej Fordonia wynosi 0*16°/oo, to w Wiśle poddyluwjalnej jest przeszło czterokrotnie większy (0*72%o), t. j. przeszło dwa razy większy, niż dzisiejszy spadek Wisły powyżej Zawichostu (0’31%o).

Obszar ujścia Wisły jest szczególnie uprzywilejowany pod względem ilości materjałów wierceniowych. W innych obszarach strefy północnej da się wydobyć znacznie mniej szczegółów. Zwraca uwagę jednakże wypełnienie utworami dyluwjalnemi szerokiej doliny na wschód od Wisły aż do równego poziomu. Śladem tej doliny płyną obecnie trzy rzeki : Pasłęka, Pregoła i Niemen.

Pewną ilustrację stosunków w pasie północnym daje rozmieszczenie głębokości podłoża podtrzeciorzędowego i poddyluwjal-nego od zachodu na wschód, zestawione w poniższej tabelce:

Miejscowość :

Świnoujście okolica Sławna Jastarnia okol. Gdańska „ Elbląga ,, Królewca

Poziom podłoża trzeciorz. :

Poziom podłoża dyluw. :

Tylża Kowno okol. Szawli

poniżej — 328 ni

—    130 ni

—    161 772

—    60 do —100 ni

—    140 772

—    70 772

—    2    772

—    36 m 74 772

—    91 772

—    68 772

—    78 772

-j-20 do —60 777 —140 772

—    50 772 + 10 772

—    4    772

+ 74 772

Zestawienie to wskazuje na stałe wznoszenie się podłoża trzeciorzędu i dyluwjum od zachodu ku wschodowi, z zakłóceniem w okolicy na północ i wschód od ujścia Wisły (Jastarnia, Elbląg). Byłoby to ilustracją dla przypuszczenia Sawickiego o zanurzaniu się zachodniej połaci południowego wybrzeża Bałtyku, wypiętrzaniu się zaś wschodniej¹).

Pas wielkich dolin dzieli się w rzeźbie poddyluwjalnej wyraźnie na dwie części : wschodnią i zachodnią. Garb od jezior Kartuskich po linję Leszno—Kalisz przedziela wielkie doliny na wschodnią nieckę mazowiecką, obejmującą prawe dorzecze średniej Wisły i Narwi i na dolinę Noteci.

Niecka mazowiecka zaznacza się już w kredzie jako zagłębienie. Po prawym brzegu Wisły brak materjałów dla oznaczenia jej granicy północnej. Z rozporządzalnych danych wynika, że oś równoleżnikowa niecki trzeciorzędnej, przesunięta w stosunku do kredowej ku północy. Największa bowiem głębokość kredy znajduje się na południu od Wisły (Sanniki —171 ni), trzeciorzędu zaś w Załuskach (— 26 m), po północnej stronie Wisły. W reliefie poddyluwjalnym niecka ta wyraźnie odgranicza się od północy garbem pruskim (Rycice 49 m, Kipary 98 m). Zasypanie niecki jest bardzo znaczne (ponad 140 m), w przeciwstawieniu do jej południowego brzegu, gdzie po lewym brzegu Wisły, w niektórych punktach (Teresin) — brak zupełnie dyluwjum. Wskutek tego nagromadzenia utworów pleistoceńskich dzisiejszy poziom obszaru niecki tak się podniósł, że oś doliny środkowej Wisły przesunęła się ku południowi, t. j. w kierunku lewego brzegu, pokrywając się z osią niecki kredowej. Małe miąższości dyluwjum w osi Wisły wskazywałyby na wyniosłość w epoce lodowej. Obecne jej obniżenie się pozwala przypuścić zupełnie młode, postglacjalne zapadanie się, w związku z czem pozostają tak znaczne głębokości stropu kredowego w dolinie środkowej Wisły z równoczesnem wypiętrzaniem się grzbietu pruskiego i spowodowane tem przesuwanie się osi środkowej Wisły ku południowi.

W zachodniej części Wielkich dolin uderza zapadłość Nakło— Piła, przechodząca koło Ujścia gwałtownie we wzniesienie, opadające zwolna ku zachodowi (tabl. II, profil B—B). Ta część obszaru wielkich dolin stanowi zachodnie przedłużenie niecki mazowieckiej, a wraz z nią tworzy oś pasa wielkich dolin dyluwjalnych. Ukształtowanie podłoża podtrzeciorzędnego i poddyluwjalnego w tym pasie daje pewne wskazówki co do przyczyn rozczłonkowania wielkich dolin na poszczególne odcinki. Od wschodu ku zachodowi mamy następujący przebieg poziomów:

Miejscowość:

Osowiec okol. Łomży „ Wyszogrodu (lewy brzeg Wisły) okol. Włocławka Ciechocinek okol. Torunia „ Żnina „ Czarnkowa „ Landsberga Charlottenburg

Poziom dziś.:

| 120 m 105 „

r 108    „

90 „ 55 „ 77 „ 98 „ 70 „

30 „

Poz. poddyluw.: + 67 777

3 „ 96 „

Poz. podtrzeciorz.

-j- 67 777

pon. —

pon. —

i 171 „

77

JJ

JJ

JJ

JJ

JJ

104

JJ

27 „

+ 13 »

-    46 w

-    67 „ • -180 „

— 359 .

W zestawieniu tein są do zanotowania następujące fakty : wybitne obniżanie się podłoża trzeciorzędnego od wschodu ku zachodowi w pasie Osowiec—Wyszogród, od -(-67 m do —171 m, zakłóca wypiętrzenie w okolicy kolana dolnej Wisły. W podłożu poddyluwjalnem, w sąsiedztwie obniżenia w kolanie Wisły, wznosi się dość wyraźnie teren na dziale wodnym Wisła—Noteć (różnica poziomów ok. 100 m). Jest to powtórzenie stosunków, panujących przy ujściu Wisły. O wieku tych zakłóceń na podstawie materjału wierceniowego trudno coś orzec. Narzuca się jednakże związek między temi zakłóceniami a zmianą biegu Wisły. Ta równoległość zjawisk naprowadza na myśl, czy właśnie ów garb na wododziale Wisła—Noteć nie spowodował rozerwania się w tem miejscu Pra-Wisły i nie skierował wód górnej jej części ku północy formą dolinną, predysponowaną w preglacjale.

Znamiennym jest również fakt, że osi dolin dzisiejszych rzek niżowych, płynących łożyskiem wielkich dolin, trzymają się małych miąższości, z wyjątkiem doliny Narwi. Występuje to już w dolinie średniej Wisły, zwłaszcza jednak Noteci i dolnej Warty. Tutaj największe nagromadzenia materjału lodowcowego spotyka się nie w osi dolin, lecz na wierzchowinach pomorskich, górujących nad nią od północy. Noteć, płynąca od kanału bydgoskiego aż do ujścia osią zagłębienia, płynie po stosunkowo cienkiej pokrywie dylu-wjalnej, podobnie jak i Warta powyżej ujścia Noteci. Moreną czołową, którą osadził lodowiec u swej krawędzi w czasie dłuższego postoju, nie można, jakto usiłowali badacze niemieccy¹)» wytłumaczyć spiętrzenia utworów lodowcowych na północnym brzegu niecki. Porównując bowiem mapę Geinitza rozmieszczenia moren czołowych²) z mapą miąższości utworów dyluwjalnych, można się przekonać, że w tym obszarze pas moreny czołowej bałtyckiej, mogący odgrywać najpoważniejszą rolę w budowie podłoża, nie pokrywa się bynajmniej z obszarem największych miąższości, przebiegając poniżej ujścia Drawy (prawoboczny dopływ Noteci), na południe od największych miąższości, powyżej ujścia Drawy — na północ.

Stosunki te można natomiast wyjaśnić przez młode, postgla-cjalne ruchy epeirogeniezne, które odwróciły relief tego obszaru. Dzisiejsza niezasypana dolina Noteci tworzyła garb, obszar zaś na północ od niej, skoro pokryty tak grubo utworami pleistoceńskiemi, musiał się wypiętrzyć dopiero po przykryciu przez dyluwjum, skutkiem czego dolne biegi Noteci i Warty przesunęły się na południe, podobnie jak dolina środkowej Wisły.

Narzuca się uwadze jeszcze jeden szczegół w obszarze wielkich dolin. Górny bieg Niemna powyżej Grodna przedstawia starą zgrzybiałą dolinę o kierunku równoleżnikowym. Koło Grodna Niemen zmienia nagle kierunek ku północy, wpadając w dolinę młodą, o stromych brzegach, wciętych meandrach, nieuregulowanym spadku³).

Pomijając fakt, że odmłodzenie Niemna między Grodnem i Kownem wskazuje na młode ruchy skorupy ziemskiej jako przyczynę odmłodzenia, należy podkreślić związek między starą doliną górnego Niemna, a młodą w średnim biegu, tworzącemi z sobą kąt prosty. Przypuszczenie, jakie się nasuwa, to kaptaż górnego biegu, który przed odmłodzeniem średniego, należał do innego sy-

x) Wahnschaffe, Geinitz: Dzieła cytowane.

²)    Geinitz: Mapa załączona do dzieła cytowanego.

³)    Sawicki: Rozpr. cyt.

stemu rzecznego. Na moment ten wskazywał już Giedroyć¹), oznaczając aluwja w dolinach lewobocznych (zachodnich) dopływów Niemna jako należące do Niemna. Studjum mapy specjalnej 1:100.000, sekcje M 27 Suchowola i N 27 Grodno — zachód, pozwala bliżej określić dawną przynależność górnego Niemna. Pod Grodnem mianowicie uchodzi z lewej strony do Niemna Łososna, otrzymując lewoboczny dopływ Tatarkę z Popilją. Nieopodal na zachód od źródeł Popilji, wypływa Nurka, dopływ Biebrzy. Szereg tych nieznacznych rzeczek, mianowicie dolna Łososna, dolna Tatarka i Popilja — z systemu Niemna, Nurka i Biebrza, należące do systemu Wisły, płyną we wspólnej szerokiej dolinie, rozszerzającej się wdół Biebrzy, zwężającej wdół Łososny, a tworzącej naturalne przedłużenie górnego biegu Niemna. Niski dział wód oraz zwężanie się wspólnej dwom systemom doliny ku wschodowi, a więc wdół dopływów Niemna, wskazuje, że jest to dawna droga Pra-Niemna, którego górny bieg stanowił wschodni człon doliny Toruńsko-Eberswaldzkiej.

Przyczynę zmian biegu Niemna drogą kaptażu wyjaśnia nam ukształtowanie powierzchni poddyluwjalnej na dziale wodnym Niemen—Narew, tworzącej wzniesienia na południe i na zachód od Grodna. Garb Osowiecki, wpoprzek którego płynie Biebrza, stanowi wyraźną granicę dorzeczy Niemna i Wisły. Trudnoby było zrozumieć kaptaż grodzieński bez przyjęcia wieku zupełnie młodego dla tego wypiętrzenia, które barykadując górnemu Niemnowi drogę na zachód, zmusiło go do szukania krótszej drogi do morza i ułatwiło Niemnowi środkowemu dokonanie kaptażu²).

*) Giedroyć: Sprawozdanie z poszukiwań geologicznych w gubernji Grodzieńskiej. Para. Fizjogr. 1886., str. 10.

,,!) Kwestją morfogenezy niżu północnego, w szczególności wpływu dyluwjum na rzeźbę dzisiejszą, zajmował się W un der lich w trzech publikacjach: 1) Dzieło oyt., str. 125, dołączone mapy izopachyt i warstwie dyluwjum. 2) Die allgemeine Oberflachenentwicklung des mitteleuropaischen Flachlandes. Festband Albrecht Penck, Stuttgart 1918. 3) Die Bedeutung der diluvialen Ablagerungen fiir die Entwicklung des polnischen Flachlandes. Zeitschr. Ges. Erdlc., Berlin 1919, str. 140—153, z dwiema mapami.

W pierwszej z tych rozpraw Wunderlicli, polemizując z Flesz arem, uzależnia dzisiejszy krajobraz niżowy w całości od budowy starego podłoża, w szczególności zjawisko wielkich dolin wiąże z geosynklinalą kredową, która zapadała się jeszcze w trzeciorzędzie, a nawet w dyluwjum, w związku z czem pozostaje przełom Niemna. Krajobraz, na który natrafił lodowiec, przedstawiał się — we-dłud Wunderlicha — jako równina, wznosząca się łagodnie ku S, mało rozcięta, w rodzaju płaskiego wybrzeża.

W artykule 2) nie zaznacza Wun der lich jasno swego stanowiska, przyj-

Rzeźba części południowej pasa środkowego jest zupełnie niezgodna z dzisiejszą. Mimo małych stosunkowo miąższości utworów dyluwjalnych, rzadko przekraczających 50 m, zaznacza się niezależność dzisiejszej sieci rzecznej od poddyluwjalnej. Trudno jest ująć występujące w tym pasie wzniesienia i zagłębienia poddylu-wjalne w pewien system. Występujące obok oddzielnych wzgórz obszary bezodpływowe, rozszerzające się ku górze formy dolinne o najrozmaitszych kierunkach, tworzą zupełnie chaotyczny zespół, nie dający się powiązać z formami obszaru północnego. Trudnoby było przyjąć formy erozyjne preglacjalne i jest się skłonnym przypisać je innym czynnikom. Jest to może strefa najintensywniejszej akcji burzliwych wód lodowcowych, które od południa zamknięte staremi wyżynami, od północy masą lodowca, zmieniając wciąż łożyska i kierunki biegu, rozwijały w tym obszarze swą czynność deformującą¹).

Jest to pas, w którym przeważa średnie wzniesienie od 50—100 //z. Na zachód od Bugu pas ten ciągnie się równoleżnikowo, nie zmieniając wydatnie swej szerokości. Na wschód od Bugu skręca nagle ku północy, przyczem rozszerza się, zgodnie ze stałem wznoszeniem się ku wschodowi powierzchni poddyluwjalnej.

W najbardziej zachodniej części omawianego pasa wiążą się niektóre formy z obszarem północnym. I tak dolina Odry (największe obniżenie terenu w tej szerokości), południowe kończyny garbu kartusko-rawickiego, południowe przedłużenie osi dolnej Wisły, sięgające po okolice Kalisza.

mując w jednem miejscu możliwość ruchów tektonicznych, podczas gdy w Innem formy niżu przypisuje wyłącznie erozji rzek (str. 119).

W ostatniej pracy, będącej objaśnieniem dołączonych do niej map podłoża i miąższości dyluwjum, modyfikuje Wunderlich w znacznej mierze swe pierwotne poglądy. Stwierdza on zależność akumulacji dyluwjalnej od podłoża w tern znaczeniu, że lodowiec wypełniał przedewszystkiem zagłębienia. Sprawa ruchów epeirogenicznych nie jest — według Wunderlich a — jeszcze rozstrzygnięta, bo jakkolwiek nierównomierne rozmieszczenie dyluwjum wskazuje na nienormalny przebieg akumulacji, nie dowodzi jednak dostatecznie późniejszych zmian podłoża. Dołączone do pracy mapy, skonstruowane na podstawie materjałów Rychłowskiego, zgodne są z mapami, sporządzonemi do niniejszej pracy, tylko w najogólniejszych zarysach. Jednakże warstwice 0 i 50 są znacznie przesunięte na północ, warstwice 100, 150 i 200 na południe, wszystkie poprowadzone schematycznie, co zwłaszcza w przebiegu warstwie 150 i 200, w miejscu, gdzie przekraczają Wisłę, powoduje dotkliwy błąd. Zamknięte warstwice + 50, po prawym brzegu Wisły, poniżej Płocka — są nieuzasadnione, podobnie jak na mapie izo-pachyt — zamknięta izopacliyta 100 między Kaliszem a Skierniewicami.

¹) Analogicznie tłumaczy Romer rozwój sieci wodnej w Mieleckiem * Wstęp do fizjografji powiatu mieleckiego", Kosmos, 1911, str. 608 i dalsze.

Pas południowy Polski — to obszar wyżyn. Utwory dylu-wjalne pokrywają ten obszar tylko cienką powłoką, w wielu miejscach zupełnie znikają. Powierzchnia poddyluwjalna jest w tym pasie wiernem odbiciem powierzchni dzisiejszej, której formy są następstwem długiej historji geologicznej i geomorfologicznej tej części kraju. Rozmieszczenie utworów dyluwjalnych nie wywarło żadnego wpływu na ukształtowanie sieci wód.

Odrębne i wyjątkowe stanowisko wśród poddyluwjalnych form południowej Polski zajmuje dolina górnej Odry, płynącej podłużną zapadłością, jako taka istniejącą już w podłożu trzeciorzędnem. Jeśli utwory trzeciorzędne mimo swej znacznej miąższości nie zdołały tej niecki wypełnić i wyrównać, zapadanie się jej musiało się odbywać w ciągu długich okresów, conajmniej przez cały trzeciorzęd. Kierunek niecki jest równoległy do pasm sudeckich. Wypełniają ją utwory dyluwjalne, dochodzące do miąższości 100 m. (por. profile C—C i D—D, tabl. II). Jest to jedyne w tej szerokości obszaru polskiego stanowisko — zaznaczone na mapie miąższości zamknię-temi izopachytami 50 i 100 m, w którem pokłady dyluwjalne osiągają tak znaczną grubość. Cienka pokrywa dyluwjalna w reszcie pasa południowego tłumaczy się niedogodnemi warunkami dla akumulacji, jakie przedstawiały stare, znacznie nad poziom morza wzniesione wyżyny tej strefy.

Jest to znakomitą ilustracją zależności akumulacji lodowcowej od kształtu podłoża. Niemal u skrajnie południowego zasięgu lodowca, gdzie skłonni bylibyśmy przypisywać lodowcowi minimalną zdolność akumulacji ze względu na utratę siły transportowej w miarę jego cieńczenia, zdołał on jednakże zdeponować morenę miejscami blisko 150 m grubą, a więc o średniejj miąższości pokładów morenowych Pojezierza, a niektóre z nich nawet przewyższającą. Potrzeba mu było do tego tylko warunków, a te przedstawiała w świetnej mierze niecka górnoodrzańska.

STRESZCZENIE WYNIKÓW.

Koncepcje, do których doszedł F1 e s z a r na podstawie opracowania utworów dyluwjalnych obszaru b. zaboru pruskiego, nie tylko znachodzą potwierdzenie, lecz rozszerzają się na cały niż polski. Zarówno rzeźba Pojezierzy jak i krainy Wielkich Dolin okazuje się w dużej mierze związana z formami lądu preglacjalnego: w tej samej mierze równoleżnikowe pradoliny, w jakiej ich rynny odpływowe, kąt prosty z niemi tworzące, słowem — cały system zlewiska Bałtyku znajduje odzwierciedlenie w podłożu poddylu-

wjalnem. Niektóre zjawiska w rzeźbie dzisiejszej dadzą się wyjaśnić jedynie przez te formy poddyluwjalne, którym musi się przypisać wiek młody, niekiedy postglacjalny. Że zaś analiza rozmieszczenia miąższości dyluwjum każe wielką ilość form poddylu-wjalnych przypisać młodym ruchom epeirogenicznym, wieku post-glacjalnego, okazuje się i na tej drodze, jak wielką one odegrały rolę w ukształtowaniu dzisiejszej powierzchni.

• Pouczające w tym względzie są krzywe hipsograficzne powierzchni poddyluwjalnej i dzisiejszej, wykreślone na podstawie obliczenia powierzchni warstwie (tabl. III). Krzywa naziomu dzisiejszego, skonstruowana na podkładzie mapy hipsometrycznej, otrzymanej z kot, w których zostały wiercenia wykonane, posiada błąd już w założeniu. Pochodzi on z celowości wyboru miejsc nawiercenia, wskutek czego wierceń na wierzchowinach jest minimalna ilość, większość ich jest w dolinach. Stąd okazuje się pewien deficyt w częściach górnych krzywej (ponad 100 /;?). Uwydatnia się to przez porównanie tej krzywej z krzywą hipsograficzną dorzecza Wisły. Błąd ten natomiast wyeliminowany jest z krzywej powierzchni poddyluwjalnej, gdzie natrafienie na kulminację lub dno było kwestją przypadku. Stąd też przy tej samej ilości danych hipso-metrycznych, jest ona bliższa stanu istotnego, niż krzywa hipso-graficzna powierzchni dzisiejszej.

Krzywa powierzchni poddyluwjalnej wykazuje znaczne odchylenie od typu krzywej hipsograficznej krajobrazu] normalnego w dolnych partjach (od 50 m wdół), nie może być zatem krzywą lądu preglacjalnego, który przez długie wieki ulegał wpływom erozji i denudacji. Czynniki te musiały wyrównać wszelkie załamania krzywej. Istniejące więc załamania wytworzyły się w tym czasie, gdy powierzchnię poddyluwjalną chroniła przed wpływem czynników erozyjnych pokrywa dyluwjum, zatem w postglacjale ¹).

DYSKUSJA MAPY LEWIŃSKIEGO I SAMSONOWICZA.

Przedmiot niniejszej rozprawy opracowali Lewiński i Samsonowicz²). Opracowany przez nich obszar ogranicza od północy dolny Niemen, od wschodu Dniepr, od południa linja Piotrków— Równe, od zachodu linja Chojnice—Nakło—Jarocin. Jest to zatem obszar, w stosunku do opracowanego w niniejszej rozprawie, przesunięty na wschód.

ą Średnia grubość pokładów dyluwjalnych obszaru przezemnie opracowanego, obliczona na podstawie krzywych hipsograficznych, wynosi 65 m.

²) Lewiński i Samsonowicz: Rozpr. cyt.

Autorowie opierali się przedewszystkiem na „Materjałach" Rychłowskiego, a mając szereg próbek z wymienionych w „Materjałach“ otworów, mogli materjał krytycznie przerewi-dować, wiele oznaczeń pozmieniać. Prócz tego mieli do dyspozycji wyniki szeregu wierceń, u Rychłowskiego niepodanych, oraz próbki z nich. W rezultacie zostało wpisanych na mapę 432 wiercenia i na ich podstawie interpolowano warstwice co 50 m.

W świetle tej mapy powierzchnia utworów podlodowcowych na obszarze, opracowanym przez autorów, przedstawia się zasadniczo „jako płaszczyzna zlekka ku północy pochylona, przerwana na obszarze Prus zachodnich i wschodnich i północnej części Królestwa Polskiego przez olbrzymie zagłębienie, zaś na Litwie przez lekkie nabrzmienia" (str. 69). Jednostajnie ku północy opadającą powierzchnię urozmaica kilka bezodpływowych zagłębień i kilka „cokułów", o niedużej zresztą powierzchni.

Co do wpływu powierzchni poddyluwjalnej na ukształtowanie się obecnego naziomu, stwierdzają autorzy, że związek obecnego naziomu z ukształtowaniem powierzchni przedlodowcowej jest bardzo luźny i odbija się tylko na najogólniejszych formach, detale zaś wszystkie są wynikiem li tylko działalności lodowcowej, (str. 103).

Wyniki zatem tej pracy są zupełnie różne od wyników Fle-szara oraz pracy niniejszej. Autorowie przypisują to błędowi Fleszara przy oznaczaniu powierzchni poddyluwjalnej, mianowicie wzięciu stropu kier trzeciorzędowych, pływających w utworach dyluwjalnych za powierzchnię poddyluwjalną (str. 103).

Dzięki temu błędowi, wskutek którego zagłębienia poddylu-wjalne wyszły na mapie Fleszara jako wzniesienia, oraz dzięki niesłusznie przez Fleszara przeprowadzonej analogji między akumulacją wodną i lodowcową, stwierdził on — zdaniem autorów — przedwcześnie, że grubsza pokrywa dyluwjalna na wzniesieniach, niż w zagłębieniach, dowodzi ruchów epeirogenicznych wieku post-glacjalnego. Dochodzą natomiast autorzy do wniosku, że „obecne kształty podłoża dyluwjum istniały w ogólnych zarysach podczas osadzania się utworów lodowcowych. Takich paradoksalnych stosunków grubości dyluwjum, któreby w żaden sposób nie dały pogodzić się z obecnem ukształtowaniem podłoża, niema wcale. Na tej drodze przeto ruchów epeirogenicznych nie wykryliśmy" (str. 107). Sądzą wreszcie, że możnaby łatwo wykryć jedynie te ruchy, które działały w kierunku przeciwnym do tych, jakie uwydatniły się w przedlodowcowych formach terenu, gdyż wówczas niepodobna

byłoby pogodzić grubości zasypania lodowcowego z obecnem ukształtowaniem podłoża (str. 107).

Dane hipsometryczne powierzchni poddyluwjalnej zestawili autorzy w mapie warstwicowej o izohipsach co 50 m. Pragnąc skontrolować, o ile materjał został w mapie wyzyskany, powsta-wiałem w mapę wiercenia, zestawione w wymienionej pracy, co dało następujące wyniki przy porównaniu rozmieszczenia kot z przebiegiem warstwie:

1.    Pobrzeże bałtyckie niewyzyskane zupełnie. Obfity materjał z Keilhacka „Ergebnisse der Bohrungen“ niezużyty.

2.    Między warstwicami 0 a —50, po zachodnim brzegu Wisły, znachodzą się punkty: Gdynia —j-20 m, Starogard poniżej —52 m, Świecie + 1 m w połowie odległości między warstwicami 0 i —50 m, między temiż warstwicami znalazł się i Płock (—15 m). Między warstwicami + 50 m i -j-100 m, w zachodniej połaci mapy znajdujemy punkty: Krojanty +19 m, Gościeradz +43 m, Pińsk + 31 m, Bydgoszcz +46 m, Żnin +48 m, Szubin +43 m, Go-gołków +42 m, Gniewkowo +32 m, Waganiec +46 m, Chabsko + 28 m, Wiecanowo +29, Chwalibogowo +13 m, Jarocin +33 m, Dzierzbice poniżej +43 m, Chodów pon. +45 m, Ruda Guzowska j-31 m, Międzyrzec +108 m. Zato Łódź +94 m znajduje się między warstwicami 100 i 150 m. W północnej części mapy war-stwica 0 poprowadzona poniżej Ragnety z kotą poniżej —18 m, warstwica + 50 obok Kowna z kotami — 4 m i +29 m, war-stwica +100 m przez Grodno +44 m i Lebiodkę poniżej + 79 m.

Zatem conajmniej 26 punktów, tworzących pokaźny procent materjału, nie zostało uwzględnionych, wskutek czego przebieg warstwie w tej mapie nie wyraża w pełny sposób istotnych stosunków. Zwłaszcza we wschodniej części obszaru, gdzie wiercenia są bardzo nieliczne i gdzie niekiedy wskazówki do wykreślenia warstwicy dostarcza jeden lub dwa, rzadko więcej punktów, pominięcie ich przyniosło pracy dużą szkodę.

3.    Autorzy pominęli zasadę, że warstwica musi być interpolowana między dwie koty w odległości, proporcjonalnej do różnic wysokości między warstwicą a temi kotami, o ile brak innych danych do jej przeprowadzenia. Nie przestrzeganie tej zasady spowodowało między innemi poprowadzenie warstwicy +50 tuż obok koty +99 m, od której warstwica +100 biegnie w znacznej odległości.

4.    Warstwice zamknięte na lewym brzegu Prypeci (Brahin-Kocury, Staruszki, ewent. Słonim) oznaczają miejscowe obniżenia. Zamknięcie każdego z tych punktów osobną warstwicą podkreśla

Pokłosie geograficzne.

jedynie istnienie depresji w tem miejscu, nie dając pojęcia ani o jej rozmiarach ani kształtach i daje błędny — wedle wszelkiego prawdopodobieństwa — obraz szeregu małych obszarów bezodpływowych. Tymczasem narzucające się połączenie tych punktów wspólną warstwicą, która wskazałaby przebieg obniżenia, ewentualnie kierunek odpływu, dałoby obraz napewne bardziej zbliżony do stosunków rzeczywistych.

5. Warstwice zamknięte O (Nakło, Mogilno, Luszyn) między warstwicami —j—100 i -f- 50, nie są otoczone warstwicą -j- 50, a przecież ta warstwica, interpolowana nawet na podstawie ma-terjału rozporządzalnego przez autorów, nie byłaby mniej prawdopodobną ani bardziej schematyczną, niż inne warstwice, na omawianej mapie wykreślone.

Przy tak schematycznem traktowaniu nie może tedy dać mapa Lewińskiego i Samsonowicza obrazu powierzchni poddylu-wjalnej, chyba w bardzo ogólnych zarysach. Przeprowadzona na podstawie niej charakterystyka stosunków hipscmetrycznych okazuje się w tem oświetleniu ogólnikową, podobnie jak i wnioski, z charakterystyki tej wyprowadzone.

Nic dziwnego przeto — że wobec tak niezupełnego wyzyskania materjału, przyszli autorzy do przekonania, iż wykazanemu przez Fies z ara związkowi między rzeźbą poddyluwjalną a miąższościami utworów dyluwjalnych brak dostatecznych podstaw. Nie znaleźli ich jednakże i do obalenia tezy Fleszara.

Bez zastrzeżeń należy się zgodzić z autorami, że materjał wierceniowy na obszarze Polski jest bardzo szczupły, lecz i ten szczegółowo opracowany daje dość detaliczny obraz powierzchni poddyluwjalnej.

Pracę niniejszą wykonano w Zakładzie Geograficznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie.

ZESTAWIENIE MATERJAŁU.

W tabelach zestawiono dane odnośnie do tych wszystkich wierceń, wykonanych na omawianym obszarze, których brak w zestawieniu Lewińskiego i Samsonowicza (dzieło cytowane), lub które różnią się w szczegółach od wierceń, przez Lewińskiego i Samsonowicza przytoczonych. Przy wierceniach oznaczono dzieła, z których czerpano daty, w sposób następujący : j\ — Jentzsch: Der tiefere Untergrund Kónigsbergs ... (j. w.).

Neue Gesteinsaufschliisse... (j. w.). m — Maas: Ueber Thalbildungen... (j. w.).

mi — Michael: Die Geologie des Oberschlesischen Kohlenbezirkes (j. w.), s — Siemiradzki: Geologja Ziem Polskich (j. w.). z — Zeise: Ueber einige Aufnahme- und Tiefbohrergebnisse... (j. w.).

Wszystkie wiercenia b. zab. pruskiego i ziem przyległych, należących do Niemiec, przy których nie oznaczono źródła,    g-

pochodzą z Keilhacka (j. w.), b. zab. rosyjskiego z Rychłowskiego (j. w.), b. zab. austrjackiego — z Atlasu Geolog. Galicji (j. w.).    3

Wiercenia ugrupowano według obszarów, wedle których u poszczególnych autorów materjał wierceniowy był zestawiony. g* Uczyniono to ze względów praktycznych, dla łatwiejszej kontroli materjału. Wynikło stąd nieuwzględnienie podziałów, czy to poli- ~-tycznych, czy naturalnych. Przy nazwach w b. zab. pruskim podano również niemieckie brzmienia, użyte przez Keilhacka i i. v

ts

"O

CŚ

E.

E.

<n>

T3

• 'O

£3

•©*

.2

mH

xn

co

-i

POMORZE I PRUSY ZACHODNIE.

Miąższość Strop utwo- Miąższość Strop utwo-dyluwjum | rów poddyl. | trzeciorzędu | rów podtrze- Uwagi

ciorzędow.

(wys. w m)

Wysokość

n. p. m. w m

Powiat

Miejscowość

nad 76 pod — 84

pod — 52

nad 73

CCNIO t-I M lO lO 00 lO IM

+ I + M M + I H- :

'O

00l00000051>0si0005-^ lO IO W CO rl rl 00 10 CO'ł

t-i tH t-*

'O

oS

"O

ed

oooioNcnoioooooio S 05 CO 00 .<M IMCOCOtH 00 CO

HH

Sz—N/^—S

yH CM CO

Alt Chórów Alt Prielipp Bachotek .

Białogród (Belgard) .    .    .    .11 Białogród .

Sławno . . Pierzyce . . Brodnica

.2

CL

Bielkowo (Gr. Bólkau) . .

Biesowo Stare (Alt Bissau).

Borzetuchomie (Borntuchen)

Brederlow.......

Brentowo (Brentau) . . .

Znaki „+“ i “ oznaczają stosunek

Gdańsk

Gdańsk

Bytowo

Pierzyce

Gdańsk

to

Uwagi

granica błędu ± 13 m

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

-76

— 29

— 89

— 30

-87

— 79 - 100

- 77

+ 84

117

89

99

■a

TT

T3

"g

Ot

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 96

75

nad 80

10

nad 36

nad 2

49

10

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

©cęOiOt-OS^-^T-t.iHCOC^CO^lOęOOOOOCOOOlO OC6CC®M>flił® ©l> <M ^ 00 »C3 00 CD CD I> CD © 00 rH (M <M © C<l <M <N OJ CO lO lOOOlONrHCO CO © rH

++I + I I I I I+++I I++I I I 1+ 7

I7++++Ii

!*

■§ *

■a

■§ « ■

Miąższość dyluwjum w m

SSgggSSSSaBS^SSSSggSSS SSSSS82JS3555

t—I r-H    rH rH tH rH «rH tH tH t*H

-a    -a

« f ss

«o

CS R R R R R

Wysokość n. p. m. w m

lO l© CC CO

CO rH rH l© l> t- rjH

■*-H

/—■S

HW    HiMCO^

eoioooiraiooo©©

r-iLO©<Mt>00'^©l>C<l

rH rH    rH

lO lO

J*

rH C<1 CO

I©

ta

rH

rH (N N N

>o © cc © oo eo ©

(M l© TjH <M CC

HWrHrH

rH oj

Powiat

Brodnica . .

Gdańsk . Bytowo . Gdańsk .

Gdańsk .

Kołobrzeg Chojnice. Tuchola . Gdańsk . Słupsk Wejherowo Szczecinek Wejherowo Elbląg . Sławno .

Lębork .    .

Kamień . . Gdańsk . .

Elbląg . . Dramburg . Kartuzy .    .

Słupsk .    .

Szczecinek . Gdańsk . .

Miejscowość

Brodnica (Strasburg) . . . .

Biirgerwiesen.......

Bytowo (Biltowj.....

Cędry Małe (Kl. Ziinderj . .

Cędry Wielkie (Gr. Ziinder) .

Charlottenhof.......

Chojnice (Konitz).....

Ciechocin Polski (Polu. Zekzin) Cyganki (Zigankenbergerfeld)

Dabrzewo (Daber).....

Dębogórze (Dembogorsch) . . Dobrzyca (Doberitz) .    .    .    .

DomatowoWk. (Gr.Dommatau)

Dórbeck.........

Dyrłów fRiigenwalde)    .    .    .

Dzięcielec (Dzinzeliłz)    . . .

Dziwnów Wschodni (Osi Die-

venow)........

Einlage.........

Elbląg (Elbing)......

Falkenburg.......

Fiszerowo (Fischershiłtte) .    .

Fuchsberg ........

Galów.........

Gdańsk (Danzig).....

HM I;

73

ro

pod +16 + 39 -28

85

— 90

97

pod

pod

„ +100

».

„    -40

— 91 i

pod — 34

nad 37

pod — 86

-8,

nad 91

1+ “

66— “ 001 +pod 16 —

QT +    “

125

pod + 25 „    +83

+ 17 + 19 pod + 54 — 38 pod +10

9Q +

8+ !

9L + 09 +

pod — 77

+ '92

— 73 pod ,— 34

08 —

-81

^ cc S co oo

—1—    tH r-t    Hrlrlrlrl    ■<—i    rH    r-iHtH    tH    r-t

x>

ed s

X)

cd P

X!

C3

■c

«

Ci

fl

T3 -O

rt    S î

c    a

TJ

CS

1Ś

fl

fl

loiogMœoooooomicoortOioûOMOûoœraLOOOmœœoo

rH    Ol tH    Ol    rH Ol rH r-H rH T—* ?H r-^ rH    tH

CO CO

>*“N

H d H W

J* HW

Wejherowo. Lębork .    .

Lębork .    .•

Gdańsk .    .

Wejherowo . Arnswalde . Grudziądz .

Puck . .

Kartuzy .    .

Wałcz. .    .

Wejherowo. Koszalin .    .

Gdańsk .    .

Kartuzy .    .

Wejherowo. Puck .    .    .-

Damm . . Regenwalde Kartuzy .    .

Kartuzy .    .

Gdańsk .- . Gdańsk . . Pierzyce .    .

Lębork . . Starogard . Wejherowo. Chojnice

Koszalin .    .

Puck . .* . Brodnica

Malborg .    .

Greifenburg Świecie .    .

Gdańsk .    .

Gdańsk .    .

Gdynia (Gdingen) .... Gniewino (Gnewin)    .    .    .

Góra (Gohra).....

Grabiny (Grebinerfeld) .    .

Grenzlau.......

Gr. Ehrenberg.....

Grudziądz (Graudenz) .    .

Hel (Hela).......

Hoppendorf......

Jaroczewo (KI. Wittenberg) Jeldzin (Gelsin) ..... Jeziorko (Gesorke) .    .    .    .

Kalkreuth.......

Kamienica (Niedeck) .    .    .

Kampinchen......

Karlikowo (Karlekan) .    .

Karolinenhorst ....

Karów...... ..

Kartuzy (Karthaus) .    .    .

Kiełpin (Kôlpin) .    .    .    .

Kiełpin Wysoki (Hochkelpin) Klukowo (Gluckau) .    .    .

Kliitzow ...... .

Kolkowo (Kolkau) .... Konradstein . . .’ .    •

Kosakowo (Kossakau)    .    .

Krajenka (Krojanten). .    .

Krępiechowce (Krampkewitz) Krokowo (Krokow) .    .    .

Krusin Duchowny (Geistl.

Kruschin) ......

Kukuk (Kuckuck) ....

Langenhagen ......

Laskowice (Laskowitz) .    .

Legan ........

Leszkowy (Letzkau) .    .    .

co

August Zierhoffer.

Uwagi

J2

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

— 96 pod + 113

— 93

— 108

— 92

— 93

— 81

pod — 122

—    90

—    98

-97

Miąższość trzeciorzędu w m

M

a>

o ca

nad

nad

nad

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

-96 + 120 pod + 99 » - H3 + 18 + 33 pod + 23 „ +65 + 77 + 88 — 93 -67 + 51 pod + 70 » +51 + 63

nad

—    36

—    49

—    93

—    79 + 59 -20

pod +113

—    90

—    98

pod

+'66 + 25 pod — 28 -[33 — 53 pod —49

Miąższość dyluwjum w m

OOOWCOOWOlOCONNOOOOOCOiOQQlONCOOCOCOHOi^lOOOÇOiOW

OiCO^(MCOCDt^aC<1^0C>«XTHl>CO(NlOCDOiOOI>kOCOCDO^cOl>WCOlOO

tH tH    y-H    t—i    t-H    tH    tH

la É

X>

es r

T3 X3

s s O

o.

X

03

X)

:3

—

et

X)

es

es

Wysokość n. p. m. w m

NOHOooiocoooooiHrtOoœiomo W rjl rM 03 05 03 «O O tH    tH CO 00 00 03 IM M M

l-H    T—< tH tH    tH tH t-H

/—S/*“N

tH

WOCD CO CO ▼H tH

CO CO

^OggCOMCO

tH tH t—<    tH

Powiat

Gdańsk . . Chojnice. . Kartuzy . . Wejherowo Wejherowo Kartuzy . . Sławno . . Wejherowo Grudziądz . Grudziądz . Malbork . .

Chojnice

Kartuzy

Sławno

Brodnica

Koszalin,

Sławno

Elbląg

Gdańsk

Słupsk

Lębork

Tuchola

Malbork

Nowogród Złotowo . Lubawa .

Gdańsk . .

Kościerzyna

Miejscowość

Leszkowy (Lełzkauerweide)

Lipinice.......

Lisewo (Lindendorf) . . Lubocin (Lubezin) . . .

Luzin (Lusin).....

Lapin (Lappin) .... Łętowo (Lantow) . . . Łężyce (Lensiłz). . . . Łopatki (Lopatken) . . Łopatki (Hans Lopatken) Malbork (Marienburg) .

Meutschikal.....

Mirachowo (Mirchau). .

Misdow.......

Najmowo......

Nassow.......

Nemitz.......

Neu Terra Nova.....

Nickelswalde......

Niemieckie.......

Nieznachowo (Nesnachow) . Nowawieś (Hochdorf).    .    .

Nowodwór (Tiegenhof) . .

Nowogród (Naugard) . . . Nowy Dwór (Neuhof) . . Nowy Folwark (Weissenburg)

Nowy Port (Neufahrwasser)

Nygut (Neugut)

— 55

pod — 55

— 82

pod — 30 pod — 32

pod — 57

—    91

—    60 — 99

— 103

pod —100

ok. 62

nad 65

nad 78

nad 28

CD 00 03    03

nad 103

nad + 7

-80

.+

"o

-96

— 25

-82

Pi

s s:

pod — 45

-32

pod — 66

— 20

pod + 8

OS —

pod — 86

+ 156

nad + 34

+ 45

00

.+

+ 46

pod —103

LI + pod

-29

pod +42

91

— 60

— 63

pod — 94

— 65

pod — 23

03 03 , 03

coccooiocoo4coooooHu:ot>wi>ioo5a

tH rH    rH rH

T3 TJ C3 ^    £

a 0

■c

TD

CS

P

CCO)COCD05XNOO^MCDlO«OOONu:0

lOQO'^OHCOCOlOCiCOCOaiCDlMCOlO'r-t

▼H

"O

nad

nad

nad

nad

OkO^lOlOlOlOlOOJOiOMOOWlLOCOlOOOOlOOOOOiCOlOlOCOO tH CO l> kO CO lO CO TH CO IC Q 00 CO lO CO rfH 00 05 00    00 00 o

CM    y-t

CO 04 CO rH rH

O l> O 00 co

CO 05 TH co

/-V/-S

rH 04

>—■Ny'—V

rH Ol

rH OJ rH Ol rH Ol

rH Ol rH 04

Malbork . Puck . . Gdańsk . Słupsk . S upsk . Starogard

Wejherowo Gdańsk . . Lębork . . Gdańsk . .

Wejherowo Sławno . Susz .    .

Lębork . Gdańsk . Kartuzy . Sławno .

Wejherowo Puck . .

Gdańsk . Sławno .

Gdańsk . Grudziądz Gdańsk . Gdańsk .

Gdańsk .

Stargard Kołobrzeg Brodnica Sławno . Sławno .

Nytych (Neuteich) .... Odargowo (Odargau) .    .    .

Osice (Wossitz).....

Padole (Gr. Podel). . . . Padołek (KI. Podel) .    .    .

Peplin (Pelplin).....

Platenrode.......

Plenichów (Gr. Plehnendorf) Pogorszęwo (Puggerschow) Polanki (Pelonken) . .    .

Polchowo (Polchau) . . .

Pollnow........

Prabuty (Riesenburg) .    .

Prusewo (Priissau) . . . Przebrno (Probbernau) .    .

Przywidz (Mariensee) .    .

Quatzow.......

Radłowo (Hochredlau) . . Rekowo (Rekau) ....

Roszkowo (Rostau) . .    .

Runowo (Runów) ....

Schellmühl Schlôtzau . Schmerblock Schonbaum

Schonbaumerweide

Schônebeck......

Schülerbrink......

Skępsk (Skemsk) . . . . Sławno fSchlawe) . . . . Sławno Stare (Alt Schlawe)

Uwagi

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

.— 140

— 37

pod — 327

pod — 80

-7

91

-g

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 237

nad 108

21

nad 81

Miąższość Strop utwo-dyluwjum rów poddyl.

(wys. w m)

œiœmoc'ffiQoswtHt'Ooocoiox^m^oioaoo^Hao «o os co © eo îd

Ol <M CO lO , H T*(-r-lt>aîOOa5l>0-^<NOrflT-it>-kOCOT-l-^iMCOCOTj<i-(THt^CD

i + 1 i⁺ł7++i i 1+7++7i++I7++++i++j I !

'O T3 "O X3 XJ O OS O    O    O

Cu    Q.    &.

XJ

'O

"o

O s. .

O,

"o

a

ooHioooiiHooL^^o^NOcor^ocoT-or-ooHt^t^cooNio^co

CO tH O* t—*    ■>* -4< C- O l<3 ^ C3Î 00 © 05 r~ lO Oî <» f - CO    00    [> O O CD t(( t't»

' H    rH tH    t*H    tH y—4

-o

OS s

c! es ci

x

CS

1; s

Wysokość n. p. m. w m

HlÇQOlOlOlOrHt^OCO CO rf< CO rH CM œ 00 CM rH

<—‘/-N

rH CM CO rH CM

CO

<s

rH CM

O CD 00 lO O O lO O DI ^ O IQ CO iO C' iO lO lO, tH O CO OOOCDiraOS'oH'rH-^OS'^OSi-HCOlOI^-CC 1*H

tH rH tH rH    rH r->    rH rH

TH CM

«v —S

rH 0-1

=F=

Powiat

Słupsk . .

Gdańsk . . Gdańsk . .

Elbląg . . Lębork . . Wejherowo. Gdańsk . . Świnoujście

Sławno .

Szczecin .

Szczecinek

Chełmno

Człuchów

Tczew

Tuchola . Saatzig . Tuchola . Chełmno Sławno .

Wałcz.    .    .

Słupsk .    .

Wejherowo. Sławno .    .

Wejherowo. Malbork . . Lębork . .

Miejscowość

Słupsk (Stolp)

Sobowidz (Sobbowitz)    .    .

Sopot (Zoppoth) ....

Streckfuss.......

Strzebielinko (Friedrichsrode) Strzepcz (Strepschfeld) .    .

Strzysza (Hochstriessj .    .

Świnoujście (Swinemiinde).

Sydow .    .    .....

Szczecin (Słełtin) .... Szczecinek (Neustettin) .    .

Szerokopas.......

Sztotfeld (Stolzenfelde) . . Tczew (Dirschau) ....

Toklanowo ......

Trzebiatowo (Treptow) . Tuchola Nowa (Neułuchelj

Unisław.......

Walkmiihle.....

Wałcz (Deutsch Krone) Warblewo (Warbelow) Warzno (Warschnau) . Warzyn (Varzin) .    .

Wejherowo (Neustadtj Węgle (Wengelwalde) . Wick (Vietzig)    .    .

.i 2

.ii

z\

— 97

-78

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

-68 — 57

—    24 pod — 52

—    41

13

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 77

11

+ 11

+ 84

pod —100

— 89

— 78

— 26

00.110

+ 27

f- 34

a.

pod + 82

— 45

21

co.to g § £g gg gg ® oo oo i> o ^ §§ r3 ce

T—ł    TH    TH T—

es E e

x

eS

ES

Miąższość Strop utwo-dyluwjum rów poddyl.

(wys. w m)

ïOOOC^-T^COlOlC^iOOSOàOt-to CD Ip CO ^ ,00 (MWI>COOn

1111+ +1 H—b I + |

ex

X XX O    O O

Q. D- EX

"2 -o „

O O ft ft

>.

OOOOOPJt-lfl^lOrHlOlOlO

oooNTtuowcoiONOTjuom

T-t    H 1-t    Hrl    T-i

CQ

1C3 CO CO O

tH tH

CO CO lOUO CO O Ô T-l NNr'HO 'jJiot'ri

rH rH    rH t-H

-— -

H 03

>—v .—- v '—x

HINtHO

os

ex

Wysokość n. p. m. w m

ÎOXOCOÛNOOOOÛÛM •SJr-lNOOJCOOMtOOOr-KO r"i 1-H r—4    i—* t*H H

Xei

Lębork . .

Gdańsk . . Gdańsk .    .

Miastko .    .

Gdańsk .    .

Gdańsk . .

Wierzchucino (Wierszucin) .    .

Wisłoujście (Weichselmünde) Wiślinka fWesslinkenj .    .

Wockmin .......

Wocław (Wotzlaffj ....

Wrzeszcz (Langfuhr) .

Gdańsk . . Lębork .    .

Wejherowo

Zagórze (Sagorsch) .    .    . .11 Wejherowo

[I Lębork . . Dramburg . Starogard . Złotowo .    .

Wujeścisko (Wonneberg) Wysokie Pole (Hohenfelde) Wytomin (Wittomin) . .    .

Zakonic.zyno (ZackenzinJ . Ząbinowice (Gersdorf) .    .

Zduny ........

Złotowo (Fiatów) .    .    .    .

Powiat

Miejscowość

Iława n/Preg Królewiec . Gierdawy . Darkiejmy . Świętomiejsc Lec ... Pr. Holąd . Ragneta .    .

Reszel Jańsbork Fiszhuzy Nidbork .    .

Iława n/Preg

Alembork (Allenburg) .    .    .

Aweiden........

Bajory (Bajohren).....

Ballethen........

Bilshófen........

Boyen .........

Buchwald (Buchwalde) .    .    .

Budwethen.......

Czerwonka (Rothfliess) .    .    .

Czyborren........

Dirschkeim ........

Działdowo (Soldau) . . .    .

Eisenwerk f koło Alemborka) .

Uwagi

li

ja

ja

j2

Ji

Ji

ja

ii

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

— 35 pod — 31

— 29

— 54

pod + 54 — 42

pod + 95 -63

-63 — 54

— 52

—    55

_QO

pod —36

—    27

— 68

Miąższość trzeciorzędu w m

O 00 O 05

CO O

CO O

00 O O CO

iM rlrH

(M CO O

nad

nad

nad

nad

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

pod — 29

- 12

—    35

—    13 pod + 68

—    29 -45

pod — 92 + 57

—    42 pod + 215

„    -72

+ 98 -63 pod +14 „ -96

—    44 -35

—    54

—    42

— 42

—    30 -30 -27

pod — 8

—    37 pod —106

-68

T 4*

pod + 2 -24

Miąższość dyluwjum w m

nad 79 „ 138

17

39

33

nad 132

81

47

42

nad 97

73

67

nad 85 „ 105

27

65

nad 96

66

46

55

62

65

45

41

65

47

nad 81

57

nad 134

93

54

nad 103

54

Wysokość n. p. m. w m

ok. 135

O O (M NOlO M

oiaocoiowo

CO <M O CO <M T-I tH CO i-i tH

CO IM

ooomcoiHicomoaoiûimoo

<M (M rlCONt'NNNlÛOCO

▼H

o "    o '•

Powiat

Rastembork Rastembork Iławka . . Labiewo . . Królewiec . Rastembork Gombin . . Królewiec . Królewiec . Iława n/Preg. Olsztyn . . Królewiec . Ostród . . Gierdawy . Szczytno. . Kłajpeda Rastembork Królewiec .

Iława n/Preg. Królewiec . Licbark . . Królewiec . Świętomiejsc Królewiec . Fiszhuzy Brunsberga. Ragneta . .

Miejscowość

Frauendorf.....

Georgenberg ....

Globuhnen.....

Grabenhof.....

Gross Karschau . . . Neuhof....

Guddin......

Hollander Baum. . .

Holstein......

Iława n/Preg (Wehlau) Jedzbark (Hirschberg)

Kalthof......

Kernsdorf.....

Keulenburg .... Kipary (Kiparren) .    .

Kłajpeda (Memel) .    .

Krausendorf .... Królewiec (Kônigsberg)

W.

Langhófel........

Lauth.........

Licbark (Heilsberg) .    .    . .

Lôwenhagen.......

Ludwigsort........

Ludwigswalde .......

Marienhof ad Kumehnen . .

Melzak (Mehlsack).....

Naujeningken.......

z\

z[

if

J2

j2

-68

pod — 26

pod — 27

—    14

—    82

-67

— 56

— 51

pod — 3

pod — 30 „ -56 „ -57

— 72 pod —118

-46

co

IM

CO CO l> co l>

O TH 05 tOCOr-l

■a

03

■O

■c

o3

~G

03

cd £ £

•V

c3 £

00 Qg CO O COMCDMMOOOł-^^COOOOSCOM^Mr^CCjMCDM^Ttj

i |+7¹++++¹++1 i '*"

\a co

-c

T3

Ot

'O ts o o a a

'O XJ "O "O

o o o o o, o. o. a

I ++ ! I I I | I7 I +

T3 "O T3 O O O Sift P<

■a

Pt

pod — 23 + 13 + 7 + 20 pod+ 123 pod — 2 ?

—    87

—    27

00 00 I> lO CO 00 00 CO 00 T-t OJ lO

o oo

T3

r-l T-t tH 30 CO <M <M    00 Tjt (M rH W (M CO C- r~*    CO O (M CO    t> CO    O lO <M    t><33

^riri CO ID 03 03    00<MO3t>r-llOCOCOI> lOH^ r-t l> 00    <M •>*

▼H    tH t-H    rH

T3 T3    'O

o3    c3 S o3

a d

■a

■o

"O

-c

03    £

OOOIOOOONOCOOIONOOCOOOOO MN© <M <M i-i CD CO ^ t-h rlOrllONrlri r-l    (M    —I    tH    t—i

TjH M

^3 rH <N

OOlOOOlOkOOOOOOOOOOM

©t-iWMMtJItH©MMM05»©^M

rH

O wj

MM O O o o

rH (M co

Wystruć

Królewiec

Żu awy . . Fiszhuzy

Nidbork . .

Fiszhuzy

Fiszhuzy

Wystruć. .

Lec . . .

Świętomiejsc

Fiszhuzy

Stołupiany . Królewiec . Fiszhuzy Reszel . . Żuławy . . Rawka . . Królewiec . Szyłokarczma Pruski Holąd Kłajpeda Stołupiany . Królewiec . Królewiec . Pilkały . . Tylża . . . Morąg . . Świętomiejsc

Ełk

Ostród . . Iława n/Preg Fiszhuzy Brunsberga Królewiec .

Nettienen......

Neuhâuser......

Neuhof-Altkrzywen . .

Neukirch......

Neukuhren.....

Nidbork (Neidenburg) .    .

Nodems........

Nortycken.......

Nowawieś (Neuendorf) . . Orłowo (Orlowen) . . . .

Perwilten.......

Piława (Pillau).....

Podszohnen.......

Ponarth .........

Rauschen........

Reszel.........

Reussenhof.......

Romitten........

Rosenau........

Ruś (Russ).......

Schlobitten.......

Schm lz.........

Schonbruch .......

Schónfliess.......

Schónwalde.......

Schorellen........

Splitter.........

Sporthenen.......

Świętomiejsc (Heiligenbeil)

Tannenberg . . Tapiewo (Tapiau) Thierenberg . . Tiedmannsdorf . Tragheim .    .    .

Uwagi

.i 2

sf

ja

j2

Uwagi

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

pod — 21

-47 — 67

pod -|- 13 — 72

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

pod — 66

Miąższość trzeciorzędu w m

CO CO

nad

O O CO H

nad

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

Ti 00 ^ co <M C- r- CO T-I t> T# 00 tH , rH tH tH CO ZD rH O 00 Tjł t -

M—h+ I 1 + 1 +H—H

"o

c.

-o

CU

hJ

Miąższość dyluwjum w m

CU

T3

ci

TJ

cC

Miąższość Strop utwo- Miąższość dyluwjum rów poddyl. trzeciorzędu (wys. w m)

w rn

nad 63

+7l+¹l+-H-+

'O ' TT

o o CU CU

COOlO'MOOlO'fOOii-i I- ON ^W" CC D»

H

"O T3 c3 ci

Wysokość n. p. m. w m

1)    5

2)    10 ok. 15

100

Powiat

Tylża

Królewiec .    .

Iławka    .    .

Fiszhuzy.    . . .11) ok.    45

2)    „    45

3)    „    50

4)    „    50

120

25

150

ok. 140

150

Miejscowość

Tylża (Tilsił)

Waldau . Waldkeim Warnicken

Węgobork (Angerburg) .    .    . Węgobork .    .

Wickbold........Królewiec .    .-

Wierzkup Nowy (Neu Vierzig-huben) .    .

.    .    . ||    Olsztyn .    .    -    .

Wydminy (Widminnen)    .    .    . !    Lec .    .    .    .

Ządzbork (Sensburg) .    .    .    . ||    Ządzbork    .    .

BRANDENBURGJA

Wysokość

n. p. m. w m

Powiat

Miejscowość

NTjłOCDiOOCOiOf-CO Hr!OSOOTłłlf5t>C--aOT-i HH

>v/<~N/—N^“N

H C<1 rH Ol

. i :. '

Mogilno .    .

Jarocin . , Leszno .    .

Inowrocław Kónigsberg.

Poznań .

Oborniki Rawicz .    .

Altraden Annapol . . Augraben Balino . . Berneuchen

Biedrusko

Buduszewo

Bojanowo

w:

— 180

i pod — 53 |    „ -130

pod — 99 „ -127

<=> ■

217

:V1

nad 118 „    136

nad 142 „    123

nad 99 pod — 55

i:

ss^siSSSisfssgssgifsgSiassss^s^gsrssgssiSĘiSs

(■H—• i* i ■ ł —i—! ł—k ; •• ■ I •*—H—•• + *f + i !" '—l⁻1 *■■' I

—j—rH

-c

-a

-c

CL

CL

CL

■c

CL

CCOOOOOOQOOÎïOOOS'ÿlOCOOOlO^iO coco 05 CO CC CM CD O CC l> 00 -r-ł rfi CM

T—t    i—t

co co

CQO’^vOCOOCOlMlOTMTtlCOiXîCOîOIMr-lCOœO

Tfi ^muîC'ioo^œt'MOi-iwcoço cm go

nad

nad

nad

nad

nad

! nad

Cg^ococoggo.jooior^ogoot^ioooojt-Łog^o^g^ogooaooococoggp

i-H t—I rH T—t    T—t    t—ł t—1    t—< y—l i—i tH i—I    y—t rH

r-llNrHCl

T-( CM CO

T-l CM

th'cM

Poznań . . Inowrocław Kościan . . Międzyrzecz

Mogilno .    .

Poznań . Chodzież. Międzyrzecz Środa. . Gniezno . Czarnków Poznań . Wągrowiec Friedeberg Gniezno . Frankfurt

Poznań .    .

Inowrocław Gniezno .    .

Międzychód Bydgoszcz . Oborniki. . Mogilno . .

Międzychód Krosno . . Mogilno .    .

Jarocin .    .

Międzychód Inowrocław Konigsberg. Landsberg . Inowrocław Konigsberg .

Bolichowo .    ......

Bombolin .......

Bonikowo.......

Bukowiec (Bauchwitz) . .

Chabsko (Hochheim) . .    .

Chludowo.......

Chodzież (Kolmar). . . . Chodziszewo (Kułschkau) . Chwałkowo (Marthashagen) Chwałkowo fWeissenburg) .

Ciszkowo......

Czerwonak .......

Damasławek (Elsenau) . . Drezdenko (Driesen) . . .

Dziekanka.....,    .

Frankfurt n/Odrą ....

Główno.........

Gniewkowo (Argenau) .    . .

Gniezno (Gnesen).....

Gorzyn.........

Gościeradz ........

Goślina Mała (KI. Goślin) . . Gozdawa ........

Grobia (Grabitz) . . . .

Grunow ........

Izdby...........

Jarocin . -,......

Jaroszewo (Garsłaedt)    .    .

Jazewo ....

Kistrzyn (Kiistrin)

Kładów ....

Kłopot (Riibenauj Konigsberg. .    .

Uwagi

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

pod — 153 — 30

pod —17

pod — 73

pod — 82 -40 - 49

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 236

91

nad 66

nad 36

nad 121

73

->

Miąższość Strop utwo-dyluwjum rów poddyl.

(wys. w m)

COlOOS'^t'-COT-tTtf

OOINtHi-i^oOCDC^

O rt<

4-4-4-7.4-4-4-4-

4-

. &3$«£!93si8&S$$a3$£g5S3£38 Ijl4-4- +4-4-1 4-1 4-4\£ I 4-4-Üjî. ! 4-4-4H-4-

"Tg

-o

o.

a.

TS T3 O

Qi ft

tr

a,

T3 T3

:    o

p< p<

-^lOOCDOO^głOłknrhCOCa^^O-^^T^t^^CDWlOaDOOOOOtjCDOgiaCjjiO

rH    rH

nad

nad

nad

nad

nad

nad

nad

nad

Wysokość n. p. m. w m

tH 05

¹s/-N

tH Ol

/-S/-S

rH Ol

Powiat

Bydgoszcz Środa.    .

Krosno . Krotoszyn

Śrem .    .

Leszno .

Wągrowiec

Lubusz .

Leszno .

Odolanów

Sternberg

Witkowo

Międzyrzecz

Inowrocław

Międzychód

Kónigsberg

Wieleń . Friedeberg Inowrocław Ostrowo . Ostrzeszów Mogilno . Mogilno . Września Ostrzeszów Chodzież Gniezno . Poznań .

Szamotuły Poznań .

Miejscowość

Koronowo (Crone a/d Brahe).

Kostrzyn........

Krosno (Crossen a/0)    .    .    .

Krotoszyn........

Książ (Xions).......

Leszno (Lissa)......

Lęgliszewo (Idasheim) . . .

Lubusz (Lebus)......

Łąki..........

Łąkocin (Lonkoischin) . .    .

Małżewo (Malsow).....

Marzenin........

Międzyrzecz (Meseriłz) .    .    .

Mimowola........

Mylin..........

Neudamm........

Neuhófen........

Neu Mecklenburg.....

Orłowo.........

Ostrowo.........

Ostrzeszów (Schildberg).    .    .

Padniewko........

Padniewo........

Palczyn . .    .......

Parzynów........

Piła (Schneidemiihle) . . .    .

Polska Wieś (Paulsdorf) .    .

Poznań.........

Radzyń (Radlau) Rokietnice . . .

pod — 80

pod

pod — 96 — 40

44

pod — 20

— 63

pod — 34

pod — 41

nad 85

nad 90

nad 148

94

44

nad 31

126

nad 44

nad 58

t>*LOkOOO<MrHl>C^Tt<T*<0't^lOTH HlO(MOCOCÛOOWOCOlO^OlC0COI>O(NCOlC T-H ^    ,00 0>    , l>lOiOl>^X^TH CO CD O , CD CO CO ^ CM .COtHCO , CCHrH-^^^

I + M-+M-+++++++ +++

rH -f

+ + + I +^ + + + F + ++++-f

■a

T3

"O

"O

"C

Tî TJ O

Pk a

-o

MOomt'wMos 1> ÎO 05 -<tl <N T-t <N

CD rH

wojœœ t'Oœox’#wi>oiNcoNt'0(N!O^^HiMrH ia CO \Cl rllflrl 00 <M iH CO CD OJ ^ CO CM 05 U5 CO <M    CD

t-H rH

nad

nad

nad

nad

nad

nad

nad

nad

44

iOimoTHffiiMiûHOioNtô^o œioooo^ocoooioooœi>ioûONHTj(a3ioco ioœœ-^co;N05oDcoi>ûomooi> c^ałc-oasc^cooociooDio^aoaiaiiocoooooo

r—l    t-H    tH tH    t—t

t“* DI CO H CI rl DI

t-I <M

y—

TH DI

Sternberg . . Chodzież .    .

Poznań .    .    .

Międzychód Ostrowo .    .    .

Skwierzyna Międzyrzecz Poznań .    .    .

Chodzież .    .

Międzyrzecz

Odolanów . Inowrocław Szamotuły .

Wschowa .

Chodzież

Międzyrzecz

Śrem . .

Środa. . Czarnków

Wągrowiec

Mogilno .

Chodzież

Oborniki

Kónigsberg

Wągrowiec

Wieleń .

Inowrocław Inowrocław Strzelno . .

Rupin (Reppen)......

Rządkowo........

Siekierki Wielkie (Gr. Siekierki)

Sieraków (Zirke).....

Skalmierzyce.......

Skwierzyna (Schwerin)).    .    .

Starydwór (Alienhof) . .    .    .

Św. Łazarz (Si. Lazarus) . .

Stobno (Stowen).....

Suchy Lutolek (Diirlełłel) . .

Sulmierzyce.......

Szadłowice........

Szamotuły (Samter) .    .    .    .

Szlichtyngowa (Schlichtings-

heim).........

Śmiełowo (Schmilau). . .    .

Średni Folwark (Panwitz) .    .

Śrem (Schrimm).....

Środa (Schroda).....

Trzcianka (SchÓnlanke) .    .    .

Tumidaj.........

Twierdzyn........

Ujście (UschJ .......

Wargowo........

Wartenberg.......

Wągrowiec (Wongrowitz)    .    .

Wieleń (Filehne).....

Wielowieś (Grossendorf) .    .

Wierzchosławice......

Wrono wy........

Uwagi

mi

mi

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

pod — 66

pod — 25

+ 74

pod + 22

„    -64

+ 20 pod + 29

+ 160 pod —13

•>

+ 226 pod — 377 + 225

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 199

nad 94

115

nad 147 „ 139

79

nad 94

nad 120

nad 593

ŚLĄSK.

Miąższość Strop utwo-dyluwjum rów poddyl.

(wys. w m)

i£5

03

CO l> 03 © i-t 03 CO IC O3©COO31Ct-l>O3C0COG3©t''-00T-HT-lCMCC>COlQl>'*t<© CO'^<M<MiX)ÇO>iQ'^ 56 03 «O CO CM 03 03 CM 1C)I> CO © 00 03 IrH CM tM CM Oł CO l> r<HHH , i CM r-t tH. . T—I ,    , H , HNrHHrl ,    , "T i-H CM CM CM . tH -r-

+ + ++ ⁺⁺++ + + + + + 4_+⁺++++ + + +cl ++ + + ' ++

X3    T3    -g S

ex !

© oo cm ©

o *

ex

ex

05 © CM CM rH lO CM CM lO rH    r-ł 03 F**

TJ

cS £

© >o

OpOOlOt'rHCOOSlOr-l'tOCCOSOSOiNT-UO H*    1-y CM 00    00 t-I CM    ffirlTH

^ I

TJ ‘O

es co

©

03

J*

Wysokość n. p. m. w m

co§coB©2©ij< ©oooocoooc^S^cocoooooioScoeocMiocNeMcoc^oo

rH rH r—< rH rH rH 03 rH tH rH    CM rH rH Ol rH rH rH rH 03 CM rH CM CM 03 rH r-*

>—N/«—V

rH CM

Powiat

Wołów . Milicz.    .

Lignica . Kamionka Głogów . Wrocław. Bytom Trzebnica

Koźle .

Prądnik

Wołów

Lignica

Głogów

Trzebnica . . Oleśnica.    .    .

Złotorja . . . Toszek-Gliwice Jaworz . . . Kluczborek . . Lignica . . . Koźle . .    .    .

Rybnik .    .    .

Rybnik .    .    .

Lignica .    .    .

Lubliniec . . Racibórz.    .    .

Lwów. . . . Kożuchów .    .

Nissa . . . . Racibórz.    .    .

Miejscowość

Akreschfronze......

Barkowo Wk. (Gr. Bargenj Bartoszów (Barschdorf) .    .    .

Beitkau.........

Beuthning........

Brockau .........

Brosławice.......

Bukowicze (Frauenwaldau) Cerkiew Polska (Polnisch Neu-

kirch).........

Chrzelice (Scheliłz) .    .    .    .

Ciele ( Tscheltsch).....

Dobre Pole (Wahlstattj . .    .

Głogów (Glogau).....

Gross Muritsch......

Gross Zóllning......

Hajnów (Haynauj.....

Jasiona (Jasten) . . . . . Jaworz Stary (Alt Jauer) . . Kluczborek (Kreuzburg) .    .    .

Kończyce (Kunzendorf) .    .    .

Koźle (Kosel').......

Krywald (Kriewald) .    .    .    .

Leszczyny (Leschczinj .    .    .

Lignica (Lignitz).....

Lubliniec (Lublinitz) . . . .

Ludgierzowice......

Lwów (Lowenberg) .    .    .    .

Mesche.........

Neusorge ........

Nędza CNensa)......

mi

mi

Uwagi

pod + 20

pod — 128 + 199

pod + 30

pod — 48

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

nad 170

nad 191

18

nad 160

nad 155

Miąższość trzeciorzędu w m

<MO^C5C}eOt^COI>^OCOO!>TFlOfHOOlOCSQOCOCO HOihHOiiOt^OHCOœ^lOO^ I ^^OOOCOOiOX

++T+¹i++

rH CM

tH <M

++

++¹+++

+++Ï+

-c

c.

TJ "O Oh

T3

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

l> CO tH 05 Oł W IÔ H rH ÛO h—t CO r-H r-H t-h

_)—|—|—

30 O CD 1-t O N Cjj Ig JO LO O tH 00 g O O i-i LO t> O LO r* ^ tH    r-H    T-t    *    CO

T! TJ

;    i

a o

TJ

cd

es p p p

T3

>-s

f.

Miąższość dyluwjum w m

j

X łH O* tH rH GO lO CO CO TH CO

«o8®8S®8^®nj®Soo®Sœœ°®w®®

04 CM    tH y-h 04 t-h C4 CM C4 HriH    h h h

✓'■“VV N    S

t—I CO 04    tH <M CO

s

rH <M

NI

PQ

Wysokość n. p. m. w m

ok. 75

85

325

145

ok. 200

150

Rybnik . . . Nissa . . . . Głogów .    .    .

Kożuchów .    .

Kożuchów .    .

Bukowiec . . Lubliniec . . Trzebnica . . Toszek-Gliwice

Głogów . . . Kamionka . .

Głogów .    .

Głogów .    .

Milicz. . .

Rybnik . . Toszek .    .

Wrocław

Oleśnica. .

Powiat

Nieszawa Włocławek . Będzin .    .

Kadzyń .    .

Chełm . . Radom . .

Nieborowice......

Nissa (Neisse).....

Nosswitz.......

Nowasól (Neusalz) .... Nowemiasteczko (Neustadlel) Oberglasersdorf .... Piasek (Ludwigstal) .    .

Piotrowice (Gr. Peterwitz) . Pniów (Pniow).....

Przedmost (Priedemost) .    . .

Rudy (Raudten)......

Rettkau.........

Schwendten.......

Straburek (Trachenberg) .    .

Szczygłowice (Schyglowitz)

Toszek (Tost).......

Wojszyce (Woischwitz) . . .

Zakrzów (Sakrau).....

Miejscowość

Aleksandrów Bażantarnia Borowe Pole Branica . . Chełm . . Chruściechów

Uwagi

Strop utworów podtrze-ciorzędow.

If+ P°d

OtT —

+ 260 pod — 110 + 258

— 27

+ 247

pod —15*)

ot —

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 12

191

35

nad 107 pod 17

63

75

pod

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

+82

+53

pod —17

+ 42 + 51 + 38 + 260 -3 nad + 269 + 243 + 36 ok. +207 + 247 — 255

40

pod

.+ 72

— 17--26

pod + 33 »    + 49

„    +72

+ 203 — 207 + 106

— 14 + 60 -I- Q2 nad + 221 + 163 + 70

Miąższość dyluwjum w m

0iloS^S?^S⁰^îD^^coof

^    O

73    ,

B '

73

S.

O^COOt^CDt-r- CO TH cm àO CO I>

I

"cS - w 1s

O CO

CD ÏO CM CO

O- àO ^    <M <M H

Wysokość n. p. m. w m

SSSSI2SS§S!2§S2gSSig"SgS2SS«§SSg§

^-H H iH . i-l <M IM    <N<M__    T-l rH H tH «h

O O O

tH OJ

Powiat

Warszawa

Warszawa

Ostrołęka

Garwolin

Gostynin

Gostynin Lublin . . Warszawa . Częstochowa Kielce . . Nieszawa . Lublin .    ,

Janów . . Kowno . .

Warszawa

Grobin .

Łowicz .

Warszawa

Radzyń .

Hrubieszów

Warszawa

Miechów

Nieszawa

Warszawa

Warszawa

Opatów .

Opatów .

Warszawa

Miejscowość

Chyliczki . Czyste . . Drogoszewo Garwolin . Gombin .    .

Gostynin Józwów . Kamionek Kiedrzyń Kielce . Kobielice Konopnica Kowersk Kowno .

Lewinów

Libawa .

Łowicz .

Marki

Międzyrzec

Mircze .

Mokotów

Nękanowice

Nieszawa

Ochota .

Ołtarzew

Opatów .

Ostrowiec

Pelcowizna

*) Oznaczenia mało pewne.

**) Łącznie miąższość dyluwjum i

pod — 30

+ 74

+ 12

OSI —

+ 154

nad 200*)

204

pod + 33 ?

+ 390 + 140 + 74 + 210 + 197 + 193

+ 163 — 168 nad + 200

358

ok.

nad

4-183 -188 + 140 pod + 234 nad + 182 + 17

+ 172 — 175 + 54 pod — 6 + 90 nad +154 + 162 - 170 pod + 50 + 65 + 41

r- o os as

T-ł O- . CM Tt<

O 00

CMC^COCMIOC^OCOOOCOCOt-Ht-i tH tH t-Ht-H | ^ tH tH 05 jCO^t*

O CO 00

CM C" 05

CO ^ co

-c

CM TO TO ^ O O

a. a

TO TO cS O a Oh

■o -a cs    o

a    a

nad

iOt^SSeSSoooooi^SosaoioSScSaocoSSc^^H^HS

t-H t-H CO tH tH Od Od 03 t-H 03 CO    rH t—ł 03 03 rH rH    tH t-H tH rH rH i—»

y—S/—

i-i Od 00

>—S/—V

t-h 03

Garwolin . Sandomierz Miechów Radom . . Szawle .    .

Chełm . .

Łuck . . Wieluń . Będzin . Ryga • . Dubno Stopnica Będzin . Dubno . Szawle . Chełm Warszawa Telsze Sochaczew. Rawa . . Lublin . Warszawa

Pilawa . . Połaniec Przysieka . Radom .    .

Radziwiliszki Rejowiec

Rożyszcze . Ruda . . . Rudniki .    .

Ryga . .    .

Smordwa . Solec . . . Sosnowiec . Szaławy .    .

Szawle .    .

Swierszczów Targówek . Telsze . . Teresin . . Tomaszów . Trawniki . Wola .    .    .

Żyrardów

*) Łącznie miąższość dyluwjum i trzeciorzędu.

Błonie . .

Uwagi

f wzgórze < „Pęczek” I k. Gorzyc

Strop utworów podtrzeciorzę-dowych

pod — 150

-160

Miąższość trzeciorzędu w m

nad 393

405*)

Strop utworów poddyl. (wys. w m)

+ 190 + 260 + 240 + 212 + 250 + 330 + 151 + 230-235 + 356 + 190 + 212 + 192 + 207

+210—(—220 + 270 ok. + 200 „ +243 + 258 + 250 + 230 + 300 + 344 ?

+ 208 + 240 + 286 + 265 + 237 + 210 + 210 + 220 + 257

ZABÓR AUSTRJACKI.

Miąższość dy-luwium w m

O 1> CO i—i

lO 1C5

1-1 O O lO O 00

i—1 tH d tH

00 co co

Cl

OOlOC-OOOOO OOMif Cl t— CO i—l Cl C* rH CO i—i

I

S 4

Cl

co io m

o o

Cl

Wysokość n. p. m. w m

dddddCOi—IdCOddrHddddddddCOCOdddddddddd

id

Powiat

Miejscowość

Jaworów . . Gródek Jag. . Przemyśl . . Kamionka Str. Przemyśl . . Żółkiew . . . Tarnobrzeg . . Nowy Sącz. . Gródek Jag. . Jarosław .    .

Kamionka Str. Sokal .... Jaworów . . Cieszanów . . Chrzanów . . Mościska . . Bochnia . . . Gródek Jag. . Kraków . . . Sokal .... Jaworów . . Rawa Ruska . Oświęcim . . Kamionka Str. Jaworów . . Jaworów . . Jaworów . . Kamionka Str. Sokal .... Tarnów . . . Jaworów . . Kraków . . .

*) Łączna miąższość dyluwjum i trzeciorzędu,

Bonów . . . Botuchów . . Buców . .    .

Busk . .    .    .

Byków .    .    .

Glińsko . . . Gorzyce . . . Jakóbkowice . Janów . . . Jarosław .    .

Kamionka Str. Kłusów . . . Krakowiec . . Krowica Sama Krzeszowice . Lipniki . . . Łazy . . . . Malczyce . . Mistrzejowice . Myców . . . Nowosiółki.    .

Potylicz . .    .

Przeciszów .    .

Rakobuty . . Ruczkałka . . Skarżyska .    .

Stenie . . . Stojanów . . Tartaków . . Terlikówka Wielkie Oczy . Zabierzów . .

¹

) Sawicki. Rozpr. cyt.

Résumé.

LE PROBLÈME DE LA SURFACE SOUDILUVIENNE SUR LE TERRITOIRE DE LA POLOGNE.

Trois publications s’occupent de la question de la surface soudi-îuvienne sur le territoire de la Pologne: Celle de Fleszar¹) de 1913, de Lewiński et Samsonowicz²) de 1918 et celle de Wunderlich³) de 1919. Fleszar se basant sur les données, obtenues par les forages, a construit deux cartes de courbes de niveau: celle de la surface sou-diluvienne et celle de l’épaisseur des dépôts diluviens dans la partie du Nord du territoire polonais, conquis par la Prusse et du territoire avoisinant à l’Ouest. Quand en 1917 parut la publication de Rychłowski⁴), présentant les forages, exécutés dans les provinces, qui étaient sous la domination Russe, on exécuta presque en même temps trois ouvrages, dans lesquels on exploita les matériaux, rassemblés par Rychłowski. A Varsovie Lewiński et Samsonowicz exécutèrent une carte de la surface soudiluvienne du territoire à l’Est de la ligne: Hel—Września, embrassant ainsi en partie l’objet des études de Fleszar. Wunderlich construisit 2 cartes: celle de la surface soudiluvienne et celle d’épaisseur des dépôts quaternaires sur le territoire de l’ancienne Kongresówka. En même temps que les precedents, j’exécutai dans l’Institut Géographique à l’Université de Lwów une carte de la surface soudiluvienne et celle de la répartition des sédiments diluviens sur le territoire de la Pologne, c. à d. à l’Est de l’Odra. Ce travail ne fut pas publié jusques-là à cause de la guerre, bien que ses résultats diffèrent des travaux ci-nommés sous *) et ²).

Dans ce travail, pour les provinces, conquises de la Prusse, nous nous

J) A. Fleszar: Zur Evolution der Oberflâchengestaltung des polnisch-deutschen Tieflandes. Bull. Acad, de Sciences, Cracovie 1913.

²)    Lewiński-Samsonowicz: Ukształtowanie powierzchni, skład i struktura podłoża dyluwjum wschodniej części Niżu Północno-europejskiego. Les travaux de la Soc. de Sciences, Varsovie 1918.

³)    Wunderlich: Die Bedeutung der diluvialen Ablagerungen für die Ent-wicklung des polnischen Flachlandes. Ztschr. Ges. Erdk. Berlin 1919, p. 140—153., avec deux cartes.

⁴)    Rychłowski: Materjały do hydrologii Królestwa polskiego i ziem przyległych. Varsovie 1917.

sommes servi de matériaux de forages: de la publication de Keilhack¹), de matériaux de Jentzsch²), de Maas³) de Zeise⁴) et de Michael⁵); pour les anciennes provinces russes — de ceux de Rychłowski⁶), dans les anciennes provinces autrichiennes — des données de l’Atlas Géologique⁷) de la Galicie. Nous avons obtenu en tout 769 points. En se basant sur ces données, on a construit: a) la carte de la surface soudiluvienne aux courbes de niveau de 50 m, (voir planche I, a), b) la carte d’épaisseur des dépôts diluviens aux isopachytes (c. à d. lignes d’épaisseur égale) de 50 m, (pl. I, b), c) une carte auxiliaire de la surface soutertiaire à distance de courbes de niveau de 100 m. (pl. I, c). Vu que les forages sont plus fréquents à l’Ouest, qu’à l’Est de la Pologne, ces cartes sont aussi plus exactes dans la partie Ouest, par contre, dans la partie Est, elles sont schématiques.

La construction des cartes de surfaces „fossiles" à l’aide des forages, est un procédé analogue à la reconstruction du fond de la mer à l’aide des sondages, par conséquent — les tableaux obtenus ci et là, présentent des aberrations analogues.

Les différences, qui existent entre les cartes ci-jointes et celle de Lewiński et Samsonowicz⁸), sont causées: 1) par une exploitation insuffisante du matériel par L.-S., 2) par l’omission des principes strictes d’interpolation chez les auteurs nommés.

La description de la surface souquaternaire: La surface souquaternaire penche en général vers le Nord, cependant d’une manière irrégulière et avec de grands intervals. Elle penche plus lentement à l’Est, qu’à l’Ouest. La courbe du niveau O sépare le territoire situé au-dessous du niveau de la mer, qu’on peut nommer d’après Lin-stow⁹) „dépression diluvienne", du territoire au-dessus de ce niveau, que nous pouvons appeler „élévation diluvienne".

La dépression diluvienne est la plus avancée vers midi — à l’Ouest sur l’Odra. De là, par une zone étroite, avec des élargissements locaux aux embouchures de l’Obra et de la Warta, elle suit l’Odra jusqu’à son embouchure. Se rétrécissant au bord de la Poméranie, elle suit une zone parallèle, en s’enfonçant par petites baies dans le plateau de la Poméranie. La dépression s’élargit sur la basse Vistule jusqu’à Świe-

*) Keilhack: Ergebnisse von Bohrungen. Jhb. d. kgl. Preuss. Geol. Ldanst. Berlin 1906—1909.

²)    Jentzsch: Neue Gesteinsaufschlüsse in Ost-und Westpreussen. 1893—1895. Jhb. d. kgl. Pr. Geol. Ldanst. Berlin 1896.

Idem: Der Tiefere Untergrund Kônigsbergs mit Beziehung auf die Wasser-versorgung der Stadt. Jhb. d. kgl. Pr. Geol. Ldanst. Berlin 1899.

³)    Maas G.: Über Thalbildungen in der Gegend von Posen. Jhb. d. kgl. Pr. Geol. Ldanst. 1898.

⁴)    Zeise: Über einige Aufnahme- und Tiefbohrergebnisse in der Danziger Gegend. Jhb. d. kgl. Pr. Geol. Ldanst. 1898.

s) Michael: Die Geologie des Oberschlesischen Kohlenbezirkes. Festschrift zum XII. allg. Deutsch. Bergmannstage. Breslau 1913.

⁶)    Rychłowski: précité.

⁷)    Atlas geologiczny Galicji (Atlas Géolog. de la Galicie). Livraisons No 3, 7, 11, 15. Cracovie 1894—1903.

⁸)    Lewiński-Samsonowicz: Précité.

⁹)    O. v. Linstow: Die diluviale Dépréssion im norddeutschen Tiefland. Ztschr. f. Gletscherkunde X.

cie; elle se laisse tracer dans le contour de la vallée de la Vistule d’aujourd’hui.

Depuis Świecie la dépression recule de nouveau vers le Nord jusqu’à la latitude de Kwidzyn et de là plus loin vers l’Est, occupant les territoires Nord de la Prusse Orientale, de la Lithuanie, de la Samogittie et de la Courlande. Elle s’unit (probablement!) le long de la vallée de Drwęca par un étroit passage, qui accompagne la Drwęca à l’Est, avec une cuvette oblongue „de Masovie", d’une extension E—W. Le manque de forages à l’Est de Drwęca nous empêche pour le moment de décider, si cette cuvette se réunit à la région lacustre, n’étant séparée d’elle que par deux presqu’îles (celle de Toruń à Jezierzyce, et la „prussienne", qui, de la base Łomża-Augustów-Suwałki, s’étend vers l’Ouest, comme une élévation oblongue), ou bien est-elle complètement fermée par une barrière, que forment les deux presqu’îles ci-nommées, se rencontrant sur la Drwęca. Par contre, sur la Noteć s’étend une dépression certainement fermée, qui présente le plus grand abaissement au milieu des territoires plus élevés de la Poméranie et de la Grande Pologne. Nous rencontrons également au Sud de la cuvette de Masovie, encore une fois la courbe de niveau Om, fermée, entre Kutno et Łowicz.

Au milieu de la dépression diluvienne deux îles s’élèvent au-dessus du niveau de la mer: une entre Elbląg et Królewiec, l’autre à la pointe NE de la presqu’île de Sambia.

Dans la partie Sud, plus ou moins jusqu’à la ligne: Oleśnica-Pilica basse-Wieprz bas, l’élévation diluvienne imite le relief d’aujourd’hui, tantôt l’effaçant, tantôt l’accentuant encore; p. e. le bassin de Birawka et de la haute Odra reparaît dans le pleistocène plus expressif, qu’aujourd’hui. Au Nord de cette ligne la corrélation entre la surface soudiluvienne et celle d’aujourd’hui est bien moins visible. L’élévation diluvienne forme dans la partie Ouest la presqu’île de la Poméranie et de la Grande Pologne, touchant à la mer au bord du golfe de Puck. Plus loin vers l’Est cette élévation se retire vers le Midi, faisant place à la cuvette de Masovie, enfin elle s’empare de tout le territoire de Polesie, de Podlasie et de la Lithuanie Sud. Elle lance la presqu’île Prusse du côté d’Augustôw vers l’Ouest, séparant en partie (?) la cuvette de Masovie de la partie Nord de la dépression.

Dans le rapport existant entre le mur soudiluvien, la surface d’aujourd’hui et la répartition des dépôts diluviens, l’on peut distinguer sur le territoire polonais trois zones d’étendue E—W: 1) celle du midi, s’étendant à peu près jusqu’à la ligne: Oleśnica—Pilica basse—Wieprz bas; c’est le territoire des moindres épaisseurs de diluvium, où la sculpture du terrain d’aujourd’hui réproduit complètement le relief soudiluvien; 2) la zone centrale, jusqu’au bord Sud des croupes lacustres Poméra-niennes et Prussiennes; c’est la zone d’une puissante couverture diluvienne et d’une relation moins stricte entre les deux surfaces; 3) Enfin la troisième zone — c’est la région Baltique, dans laquelle la couverture diluvienne atteint son maximum d’épaisseur, dépassant sur d’importantes espaces 150 m, et où nous trouvons de nouveau une corrélation entre la surface actuelle et la soudiluvienne.

La description de la surface soutertiaire: Celle-ci forme deux grands golfes, bordés par la courbe du niveau O, qui, partant du

Nord, gagnent en profondeur vers le Sud de la Pologne: Le golfe de l’Ouest, appelé „de l’Odra“, touche la base des Sudètes, celui de l’Est — ,,prusso-masovien“, touche les plateaux de la Petite Pologne et de Lublin. Ces plateaux présentent, pour ainsi dire, un mur large E—W, qui de la partie Ouest envoie vers le Nord une crête S—N, séparant les golfes ci-dits dans l’axe de la basse Vistule actuelle. A l’Est du golfe prusso-inasovien le terrain s’élève, en formant un haut plateau.

L’étude de ces cartes, ainsi que l’étude de la corrélation, entre la surface soutertiaire, soudiluvienne et actuelle, nous a amené aux conclusions suivantes:

1.    L’accumulation glaciaire est accommodée pour une grande part aux formes de la surface prédiluvienne, en ce sens, qu’elle atteignait son maximum dans les bassins et les cuvettes, son minimum sur les partages des eaux et sur les élévations. Les diagrammes A—D (voir pl. III¹), surtout le diagramme B, présentant les rapports dans la vallée de la haute Odra et de Birawka, située alors presque au rebord méridional du glacier; l’épaisseur des dépôts morainiques démontre, dans quel degré le glacier accumulait dans les enfoncements. Une telle puissance de dépôts glaciaires, que ceux qui remplissent cet bassin de 150 m environ, ne se rencontre, que loin dans le Nord, sur le littoral baltique.

2.    Si la répartition des roches diluviennes ne répond pas au postulat ci-nommé, c. à. d. si les élévations soudiluviennes sont couvertes d’une grosse enveloppe diluvienne, par contre aux abaissements voisins, nous devons présumer des mouvements épeirogéniques postglaciaires, qui ont amené des changements dans les rapports primitifs p. e. les environs de l’embouchure de la Vistule, la vallée de Noteć, de la basse Warta et de la Vistule centrale.

3.    Cet étude ne résoud pas la question de l’érosion glaciaire, ni dans le sens négatif, ni dans le positif. L’accumulation glaciaire devait s’accomplir dans des conditions égales, sans égard, si la base, sur laquelle le glacier accumulait, avait sa forme primitive, ou si des procès érosifs glaciaires l’avaient déformée. Dans ce sens donc on ne peut pas répondre, si la surface soudiluvienne est prédiluvienne.

b On a placé des forages dans le système rectangulaire de coordonnées; les ordonnées (y) expriment la hauteur absolue de la base du diluvium, les abscisses (x) l’épaisseur des dépôts diluviens. Nous obtenons ainsi une représentation visuelle du rapport entre l’épaisseur des dépôts diluviens et l’hypsométrie de la base. La somme de l’épaisseur des dépôts diluviens (x) et de la hauteur absolue de la base (y), nous donne la côte du forage (K), ce qu’exprime l’équation: x-\-y — K.

Dans cette équation, si x — o, y —K (si la couverture diluvienne vient à manquer, la base du diluvium est identique à la côte du forage). Quand y—O, x=K (si la base du diluvium est au niveau de la mer, l’épaisseur du diluvium équivaut à la côte du forage).

Ces points: ai (O, K) et ai (K, O) dessinent une ligne droite. L’équation x-\-y=K est donc l’équation d’une ligne droite, coupant les axes du système à l’éloignement K du centre du système, qui est penché vers les axes sous un angle de 45°. Sur cette ligne droite se trouvent tous les points des forages, exécutés dans la même hauteur (K). P. e. sur une droite, qui coupe des axes du système dans l’éloignement du centre de 150 m (K= 150 m), se trouvent tous les forages, exécutés dans le niveau 150 m. Ce genre de représentation graphique nous permet de poursuivre trois sortes de relations: 1) entre la hauteur de la base et entre l’épaisseur du diluvium, 2) entre la hauteur de la surface actuelle et l’épaisseur du diluvium, 3) entre la hauteur de la surface actuelle et celle de la base diluvienne.

POKŁOSIE GEOGRAFICZNE

A. ZIERHOFFER. I.

-s-

-S L

hs

■M

1!

7z

T.

23

25

₂V

"56-

MAPA HIPSOMETRYCZNA powierzchni poddyluwialnej 1: 5,000.000

56 -

-56-

' S^Szawle

/( ' A

M 1 pod — 150 m I l -50-0 m

l—I — 150 — 100 [---1

i I — 100 — 50 F~ I 50-100 m

0 -50 m

l    I 100- 150 m

L-    I 150 -200 m

1 :    I nad 200 tn

'\

Hnje profilów

v= aTylźa

/Niemen

MAPA ROZMIESZCZENIA miąższości utworów dyluwialnych.

_ . 1: 5,000.000,

Miąższość utworów dyluw.

I 0-50 m | 50-100 m

3 100-150 m

] nad 150 m

Tylża

wA

> ÆKÊ

OSzawle

Niemen

-56-

^ÆWrWr

Królewiec

Kowno

Wilno

Królewiec

Kowno

Wilno

Karmzy

KołcbEZ

\L

•54-

c;

O*

'■N>

ąnsk^

•'nS/EiWV-' ,J#*Y_) 1^-

Pasłęk

Pragois

KoJahrzt

'O

Kartuzy o

OSuwałki

-54 -

-54

Elbląg

A-

.Tczew\i

uclSîaO

Kwidzyn,

Isztyn

Augustów o

Grodno

Szczei

Ssiecie

rudziądz

Tuchôla

/Pastę!

iwidzyń

'Olsztyn

Suwałki

O

Augustów

1 Gród no

-54-

o'⁻

Pil

Bytfgoszc

Nok*.

yT]

•TorU$^

Łomża_^-V"

3/

Piła

Nakło

uetieO^C

wdgćiszcz

.Gjudziądz,

Łomża

Białystok

Noteć

orun

■fi

Białystok

'Je

rzasnysz

Narew

Y»rta

Przasnycz

,\

Poznań®

W/źeśnia

*S*

Kutho/

WARSZAWA

Poznań©

M,

■^Września

yyisła

•52-

Brześcn/I

-52 -

-52-

Kutno

AWARSZAWA

it

-V

towicz

iGłogó'

Leszno O Rawicz

iKalisz

©Łódź^

pilic#

pryp^l

.Leszno

ł%

Łowicz

^Brześć n/B.

-52-

|Głogów'

OARawicz

Kalisz*

Łódź'

pilic#

prype®

OOle:

Oleśnica

Wn

Lublin

Wrocław

Lublin

0.

\V

Ppłaniec

I)

O,

Połaniec

50 -

Kraków

-50-

-50-

Kraków

-50 -

W'fo/a

Bochnia

Lwów

Wisła

Bochnia

Lwów

77

15

77

23

25

TT

/\

23

-5-

-₂j

-ad

-s-

-sH

15

17

19

25

27

— 56-

MAPA HIPSOMETRYCZNA

powierzchni pod trzeciorzędnej 1: 5.000.000

°Szawte

-56"

-56-

POWIERZCHNIA DZISIEJSZA odtworzona na podstawie kot wierceń 1: 5,000.000

O Szawle

-btf> -

I pod — 100 m |    1 -100-0 m

] O -100 m ] nad 100 m

Tylża

Niemen.

] 0-50 m ] 50-100 m ] 100-150 m

150-200 m

3 200-250 m 3 250-300m 3 300-350m ] nad 350 m

Tylża

Niemen

Królewiec

Kowno

Kartuzy

Kołobrzet

jdańsk^=|t

Pregola

Wilno

Kołobr;

Kartuzy,

;k:

Królewiec

Kowno,

Wilno

-54-

Tczew

^Etbląg

o

. Pasłęk

oSwwatki

.54-

Oi

Eli

Suwałki

-54-

cjrew

Szczecin

KwidzynJo

Tiichola⁰

rudziądz

Piła o

Nakło

ŚAiecieO-/⁰

/BydijoszcZ

'A

oblsztyn^'

AuaystówO

Grodno

Szczecin

TuchoIaO

Pasłęk

tłb/Kwidkyń rudziądz W

O (^Isztyn

Augusto*

Grodno

Noteć

Toruń

Przasnysz CNS

Łomża

©Białystok

(f

Piła

Nakło

Śmiecie Qh> D jBypgosz

I?

TJóTeć

Torui

Łomża

O Białystok

Przasi/ysz

Poznań

Września

-52-

Kutno

(^WARSZAWA

Brześć n/B.

Poznań

.Września

*2

ć?

Bug

Głogów

⁰Leszno I O Rawioz

As

Kalisz

Łowicz

Łódź©

pil»⁰⁰

Wiepr*

pruP®7

-52-

-52-

gów

Leszno

i Kalisz

Kutno

Łowicz'

o Rawicz

©Łódź

WARSZAWA

Brześć n/B.

prijpeć

-52“

Oleśnica

pilic#

\4t-.

[rocław

Oleśnica

Lublin

^Urecła'

Lubi i

Połaniec

©^Połaniec

-50-

Kraków

-50 —

“50-

Kraków

'Yoch⁰„ia

Lwów

Wisła

Bochnia

77

jP\

23

77

TT

77

TT

TT

'© LWów

"25”

27"

■■

POKŁOSIE GEOGRAFICZNE.

A. ZIERHOFFER II.

Szczecin

■ s- \Schonebeck

Dobrzyca

Szczecinek

Bytów

Strzepcz

-dort

Łapin

w. Wojciech

Br

200

300

Trutnowo

Lę dowo

Nowy Dwór

Streckfuss

Tiedmannsdorf

B ils ho fen

400

A,.

Romitten

Eisen werk

500

- |~l Nettienen

-r -\Naujeningken

Sza wie

Radź iw i liszki

o>

700

poziom morza

100

150 -

20C

istrzyn

s or

100

■8

3

CO •

j Berneuchen

•g

d!

Kładów

■5

Drezaenko

Wieleń

Neuhofen

Cisz k owo

Ł0*-"

100 Km

Yz^P\Stobno

Piła

Nakło

Wilczak Mały

Podgórz

Czamowice

B-B

Nieszawa

Lipno

Płock

Załuski

Pułtusk

Sokołowo

Grodzisk

Wnory

Białystok

200

300

>4

400

500

600

■U poziom morza

tj! Ludgierzo-/    -wice

Schematyczne profile, uwzględniające powierzchnię dzisiejszą i poddyluwjalną.

Uw. Przebieg profilów zaznaczony na mapie pow. poddylu-wjalnej (tabl. I, a).

c -c

Nędza

Kozie

Brocka u

/Be i tka u rRudy

'Głogów

Nowa sól

M esche

.-J Krosno

Frankfurt njO.

Lu busz

Kistrzyn

;m

200

400

Szczecin

Dziwnów W/sch,

500

600

poziom mocza

50 -

jrjlKielce î f !

8    8    g 8 ³ 3

T----J---,---y-

i,

--j j Brzustów

— //Tomaszów

E-E

Wilkowice

Ł • y Guzów -V Teresin

Załuski

- - Rycice

Ki pary

- -) Czerwonka

Woisfdorf

Melzok

:2

ùiobuhnen

Ludwigsort

Ma rien ho f

Nisa

Neusorge

Ch rżeli ce

Kozic

Jas/ona

Piasek

)G km.

300-

^aôî

-il

H ols tein

Rauschen

eukuhren

Tmó ;

j_Ly. poziom morza

co

poziom morza

50 -

100 U

KIl-sów r>| Tartaków

Macijów

4-4-44

i Brześć nlB.

Białystok

-1

poziom morza

____i.

100 km.

200

300

400

~ 500

600

•1

~ - ■—ÿ~ —j Radzjwiliszki

■i Sza wie

700

sh

Lipawo

POKŁOSIE GEOGRAnCZNE.

A. ZIERHOFFER III.

300 -v

p. m \

250-

P-.

200-K

n. p. m \

250- s,

200

"V

150-

7e-

200-

150-

100-v

.\ •

n:

150

250-fx •••

"S

100*

50- .

100-

2»0

Nt*.

.\

0- S

«>

•/

/

•\

150

Miąższość    50 m

100

150 m

-50-

\ •,

100-

400-

— 50-

P.

v*.

Miąższość 50 o*

«50 m

100 rn

350-IB

'<

50

^ . .\

î*

300J'

-100-

250.

V-

•■s

200-

— 150

Miąższość

50 m

100 m

150 m

* 200 m

150- .j

x:-

-50-

\%

100

X.

.• *•

50-

-B,

ito

•c

lO

às.

fil

- 50*

Procenty

-160*

- ïOG

-150-

-2t«,

Miąższość 59m

100 m

150 m

200 m

— 200-

A—D. Wykresy rozmieszczenia wierceń (patrz str. 288): A. Ziemie polskie. B. Kotlina górnej Odry. C. Dolne dorzecze Wisły. D. Obszar depresji Mazowieckiej.

E. Krzywe liipsograficzne: A—A. Powierzchni poddyluwjalnej. B—B. Powierzchni dzisiejszej, odtworzonej zpuktów wierceń. C—C.Dorzecza Wisły, według Rome ra.

A4

STANISŁAW ZUBER.

ZASTOSOWANIE ZDJĘĆ LOTNICZYCH PRZY BADANIACH GEOLOGICZNYCH NAD MORZEM KASPIJSKIEM.

(Z 2 MAPKAMI I 5 ORYGINALNEM1 ZDJĘCIAMI FOT. W TEKŚCIE).

Zanim przejdziemy do szczegółowego roztrząsania metod, które się wyłoniły w trakcie stosowania aeroplanu do celów naukowych, należy poświęcić kilka słów przebiegowi owych badań nad wybrzeżami morza Kaspijskiego.

Pierwszym zasadniczym celem było badanie dna morskiego w regjonie przybrzeżnych raf.

Na dnie litoralnego pasa morza Kaspijskiego kryje się wielka ilość szczegółów struktury geologicznej, pozatem jesteśmy w danym wypadku świadkami powtarzających się tam ciągle wybuchów wulkanów błotnych (p. lit.). Niedostępne, pełne raf i mielizn, przybrzeżne partje morza, w których spotykamy najwięcej wulkanów (p. rys. 45) są terenem wysoce utrudniającym ścisłe pomiary hydrograficzne. Chodziło o to, by w jakiś sposób dopełnić niezadowalające wyniki owych pomiarów, które same przez się nie mogą dać dokładnego obrazu całokształtu zjawisk. Były pewne wątpliwości, czy zastosowanie aeroplanu może coś pomóc ze względu na niski stopień przejrzystości wód Kaspijskiego morza, szczególniej w pobliżu delty rzeki Kury.

Należało wykonać próbę. Wzlot w tym celu przedsięwzięty d. 12 grudnia 1922, niepomyślny¹) wprawdzie dla przyrządu i lotników, mimo to przyniósł nadspodziewane wyniki, które odrazu dały możność poważnego rozszerzenia programu. Między innemi

a) Stary dwupłatowy hydroplan, pochodzący z 1914 r., zawiódł po bardzo krótkim czasie i nietylko spadł na wodę, lecz zaczął tonąć w dość pośpiesznem tempie. Gdyby nie pomoc okazana z brzegu, mogła się cała impreza skończyć eonaj mniej na gruntownej kąpieli.

zostało wtedy skonstatowane rozprzestrzenienie podwodnych zarośli morskiej trawy (Zostera) nie mówiąc już o kwestji geologicznej analizy pustynnego krajobrazu w okolicy Baku.

Jeszcze jeden ciekawy szczegół został mimochodem wyjaśniony. Obserwacja starożytnych zwalisk t. zw. „Karawanserajhi*, sterczących w bakińskiej zatoce na głębokości od 3 do 1 m, którą w ten sposób można wykonywać, pozwala wnosić, że nie są one niczem innem, jak ruinami nadmorskiej fortecy, która niegdyś znajdowała się na lądzie stałym, później zaś wskutek podniesienia się poziomu morza, została pokryta wodą.

Wkrótce po owym pierwszym, pod względem technicznym nieudanym wzlocie, odbyłem w grudniu i styczniu 1923 wraz z lotnikiem T. Żukowem kilka dalszych wycieczek, tym razem na nieco lepszym hydroplanie. Ostatnia (27 stycznia 1923) skończyła się wielką kąpielą uczestników, hydroplan zaś musiał długi czas pozostawać w naprawie. Dopiero w końcu kwietnia można było podjąć nową ekspedycję, która dała rezultaty, będące tematem niniejszego szkicu. Wtedy to udało się zrobić kilka udatnych zjęć fotograficznych (patrz rys. 47—51).

Niestety hydroplan w czasie lądowania został rzucony przez fale na łazienki morskie, przyczem poniósł silne uszkodzenia. Zanim ukończono jego naprawę, która wymagała wiele czasu, zaczęto przeprowadzać pod jesień 1923 r. szereg reform w instytucjach lotniczych w Baku, co zmusiło do zaniechania wszelkich rojeń o dalszych tego rodzaju studjach.

Po pierwszych wzlotach było jasnem, że ze względu na wielką różnorodność zjawisk obserwowanych w trakcie owych badań, należałoby się zgóry przygotować na pewną wielostronność prac w czasie wzlotów. Każdy zaobserwowany element wymaga właściwie specjalnego ujęcia, przyczem należałoby się ograniczać do wypełniania specjalnych zadań. Mając atoli na uwadze wszystkie trudności techniczno-organizacyjne, a wreszcie pewne ryzyko, w którem odgrywała rolę nie tyle „załoga*, ile jedyny hydroplan w Baku, nadający się do owych badań, trzeba było z samego początku doprowadzić do zasadniczego ujęcia niezbadanych i nieznanych problemów, by tern dać podstawę do dalszych, bardziej metodycznych studjów. Smutna rzeczywistość potwierdziła słuszność tego poglądu, gdy bowiem udało się wyjaśnić zakres możliwych badań geograficzno-geologicznych w tego rodzaju warunkach, brakło aeroplanu.

Po wzlotach zostały jedynie fragmenty obserwacyj, które mają

dać pojęcie o perspektywach naprawdę szczegółowych badań lotniczych, pozostały fragmenty, które właściwie zostawiły wspomnienie czegoś wykradzionego przyrodzie.

Należy się zastrzec, że jeżeli się udało zdobyć garść nowych spostrzeżeń w tej dziedzinie stosunkowo tanim kosztem, to stało się to dzięki wyjątkowo sprzyjającym warunkom przyrodzonym badanych okolic.

Ograniczamy się do bardzo pobieżnego szkicu, usprawiedliwiając się trudnemi stosunkami technicznej natury, które sprawiły, że samolotu można było używać tylko wtedy, gdy był świeżo naprawiony, a nie wtedy, gdy go naprawdę było potrzeba.

I.

Warunki obserwacji nad morzem Kaspijskiem są uzależnione od bardzo różnych czynników. Współczynnik przejrzystości wód Kaspijskich jest bardzo zmienny i wogóle bardzo niski (p. lit. 2). Mniej więcej czystą wodę widzimy tylko między wyspami Glinoj, Bułła i Duwannyj, oraz odcinkiem brzegu między przylądkami Sangaczał i Alat.

Na południe od tego terenu bardzo przeszkadzają obserwacji mętne wody rzeki Kury, które rozprzestrzeniają się od strony delty tej ostatniej. Rozprzestrzenienie ich zależy od kierunku wiatrów, a więc długotrwałe wiatry północne oczyszczają nieco tę część morza, przeciwnie zaś południowe wywołują silne rozpostarcie mętnych wód ku północy, co — rozumie się — obniża przejrzystość. W najlepszych warunkach widać szczegóły dna do 8 metrów głębokości, w średniem zaś należy uważać za dodatnie, gdy dobrze widzimy na 2—4 metry. W dali od ujść rzek np. wzdłuż wschodniego brzegu Kaspijskiego morza, warunki są o wiele lepsze, lecz i tam przejrzystość nie przekracza 15 m (p. lit. 2).

Bardzo utrudnia obserwacje burzliwość morza Kaspijskiego. Wzdłuż wybrzeży dno rzadko kiedy jest prawdziwie skaliste, przeważają zaś tam ilaste utwory rozwinięte w pokrytych wodą odsłonięciach litych pokładów. Odgrywa tu także rolę akumulacja błotnej brekcji wulkanów na dnie morza w najbliższem sąsiedztwie tych ostatnich, wreszcie stała warstewka piaszczystego iłu, który wiatry niosą ze strony lądu i osadzają wzdłuż brzegu. Łamanie się fal mąci natychmiast wodę, trawa morska, odrywana stale od dna, ociera się o dno około płaskiego brzegu i w ten sposób przy wietrznej pogodzie uniemożliwia jakąkolwiek obserwację w conaj-mniej stumetrowym pasie wzdłuż brzegów.

Dodać należy, że ciche dni są bardzo rzadkie i pozatem cisza musi trwać conajmniej kilkanaście godzin, by zmącone wody mogły się oczyścić.

Słoneczne, ciche dni grożą pewnemi niespodziankami, bo wtedy wskutek nagrzewania się wyniosłości lądu powstają w górnych sferach wiry powietrzne, miejscowe lub strefowe, w zależności od konfiguracji terenu. Jedne i drugie są bardzo niebezpieczne, pierwsze są tern groźniejsze, że nie zawsze można je przewidzieć, ponieważ zależą od bardzo różnych czynników.

Najlepszą porą dla lotniczych badań nad morzem jest pora od listopada do początku lutego. Wtedy wskutek najsłabszej inso-lacji najmniej jesteśmy zagrożeni przez owe wiry, lub jak je zwą tamtejsi lotnicy „jamy powietrzne". Pozatem jest to pora deszczowa, a więc wtedy atmosfera oczyszcza się od pyłu i robi przejrzystą, można więc robić obserwację z dużej wysokości. Wiosną i latem natomiast powietrze bywa tam mgliste. Wogóle należy zaznaczyć, że panują tu świetne warunki do badań nad lądem. Kraj-braz bakiński należy do pustynno-stepowych. Rzeźba jego jest uwarunkowana z jednej strony przez budowę geologiczną, z drugiej zaś przez miękkość warstw, z których się składają głębsze części fałdów.

Charakterystycznemi dla owych terenów są równiny położone wzdłuż siodłowych partyj, w miejscach rozwoju kompleksów miękkich pokładów, na których widzimy nieprzerwane odsłonięcia najrozmaitszych warstw.

W lecie są te ostatnie pokryte przez warstewkę soli lub zwykłej zwietrzeliny, w zimie zaś namakają, jak wogóle wszystkie tamtejsze, mniej lub więcej solonośne pokłady i wskutek tego uwydatnia się ich barwa. Krajobraz cechuje wtedy pewna, dość charakterystyczna pstrokacizna, która bardzo ułatwia studja, geologiczne w owych krainach. Na jego mimo wszystko monotonnem tle, w pewnych tylko miejscach urozmaiconem przez krawędzie synklinalnych terenów, wydzielające się z powodu twardości młodych pokładowi teras, charakterystycznie odbijają popielato-sinawe stożki błotnych wulkanów.

Ujęcie pewnych zasadniczych cech struktury geologicznej jest w tych krajach względnie proste. Szczegółowe studja wymagają zaś wyjątkowo dokładnych zdjęć. O ile w górzystym terenie łatwo się uporać z tern bogactwem szczegółów budowy geologicznej, o tyle bywa to na równinach trudnem. Dodać należy, że bardzo często stanowią one nieprzerwane, kilkukilometrowe odsłonięcia.

Przegląd tych wzgórz i równin z lotu ptaka bywa niezwykle pouczający ; mając odpowiedni zasób bezpośrednich rezultatów normalnych badań, zaczynamy dopiero w tych warunkach rozumieć wzajemny stosunek poszczególnych elementów w tym niesłychanie ciekawym krajobrazie, przyczem pewne cechy, na które możnaby zupełnie nie zwrócić uwagi na dole, nabierają innego znaczenia, gdy są widziane z góry, zwłaszcza o ile przychodzi na pomoc fotograf ja. Przy lotniczych metodach pracy przekonywamy się o istnieniu takich zjawisk w krajobrazie, których nie podejrzewamy, pracując nawet bardzo długo w terenie.

n.

Celem ekspedycji lotniczych był nietylko przegląd kilkukilometrowego pasa lądu, przedewszystkiem bowiem, jak to już zaznaczyliśmy, chodziło o zbadanie warunków, w których działają wulkany błotne nadnie morskiem, między poszczególnemi wyspami i łańcuchami Bakińskiego Archipelagu (p. lit. 3).

Wyspy te stanowią kompleks urozmaicony przez nieustanne wybuchy wulkaniczne. Szczegółowe sprawozdania ze wzlotów były opublikowane w ciągu ubiegłego roku (p. lit. 4—5), teraz zajmiemy się zaś ogólnem zestawieniem toku badań w trakcie tych trzech wzlotów, których kierunki są odpowiednio oznaczone na załączonej mapce (rys. 45).

1. Pierwszy większy wzlot uskuteczniony dnia 29 grudnia 1922 był prawie wyłącznie morskim. Dzięki dobrej pogodzie i wielkiej przezroczystości powietrza, można było wtedy widzieć na odległość dwustu nawet wiorst stepowe góry od wschodnich kończyn Kaukazu do półwyspu Apszerońskiego. Szczegółowo zostały przeglądnięte trzy północne wyspy Bakińskiego Archipelagu, Glinoj, Bułła i Duwannyj, oraz przylądki Sangaczał i Alat.

Przy wzlocie okazało się możliwem oglądnięcie rzeźby dna morskiego w pobliżu przylądków Alat i Sangaczał. Widać tam wybornie budowę geologiczną odsłoniętych niegdyś, obecnie zaś pokrytych wodą równin i można ją związać ze strukturą terenów lądu stałego.

Oglądnięta po drodze rzeźba wulkanów lądowych Otman bazi Dagh i Łok — Batan oraz kraterów na wyspach Glinoj i Bułła, wskazywały już wtedy na pewne, dotąd nieznane cechy wspólne owych na oko bardzo różnorodnych form. Widok wyspy Duwannyj z wysokości 600 metrów potwierdził przypuszczenie, że jest ona segmentem wielkiego, dawno zniszczonego stożka wulkanów błotnych. Wyspa tworzy obecnie samotną wiszarowatą wyniosłość¹).

Po obu stronach wyspy widać z góry pewne wyniosłości na dnie, które się wyłaniają na tle ultramarynowo-zielonych fal, jako jasne plamy, zgrupowane w odcinek dużego koła.

Widokowi dodawała efektowności wybuchająca wtedy salza, nieznana przed wzlotem, która należy obecnie do podmorskiego centrum krateru. Wyrzucana przez nią mętna woda nie dochodziła do powierzchni, więc tylko pod niebieskawą powłoką wody widać było kłęby jasno-zielonawych, pulsujących mętów.

Analogiczną salzę udało się odkryć w 2 km na północ od wyspy. Pozatem podobnie działała wtedy „jama“, t. j. lejkowaty głębokowodny wulkan błotny, znany przed 60-ciu laty za czasów Ab i cha (lit. Nr. 1). Jama wyrzucała prócz kłębów mętnej wody, niknących na głębokości conajmniej 5 metrów pod powierzchnią morza, także naftę, która tworzyła charakterystyczną, połyskującą smugę na powierzchni morza, którą prąd znosił w kierunku NE. O działalności „jamy“ nic nie było wiadomo w ostatnich kilkudziesięciu latach, prawdopodobnie dlatego, że wyrzucana mętna woda nie dochodzi do powierzchni.

Prócz tych paru odkryć, udało się poczynić pewne obserwacje na temat rozprzestrzenienia zarośli morskiej trawy na dnie, które uzupełniły spostrzeżenia, poczynione w czasie pierwszego wzlotu.

Wzlot 29 grudnia udał się od początku do końca. W przeciągu dwu godzin pracy, zrobiono więcej, aniżeli mogłaby dać najlepiej zorganizowana hydrograficzna ekspedycja. Wszystko było nowością i niespodzianką. Niespodzianki zdarzały się i kiedyindziej, były atoli natury raczej dramatycznej. Jak się później wyjaśniło, były trzy punkty, które wtedy należało zbadać za wszelką cenę. W czasie wzlotu zostały ominięte wulkany błotne Łok Batan, Achtarma i wyspa Łoś. Wulkany te wybuchły kolejno w ciągu najbliższych tygodni stycznia i lutego. Ich faza przedwybuchowa w czasie nowego wzlotu musiała się zaznaczać w jakiejkolwiek bądź formie na powierzchni ziemi (p. lit. 5—6). Obserwacje w tym kierunku zaokrągliłyby wówczas badania nad^wulkanami błotnemi.

2. Drugi wzlot został przedsięwzięty w celu zbadania ławicy Makarowa znajdującej się na południe od Baku. Kierunek tej ekspedycji jest oznaczony na mapie. Rezultatem wzlotu był szereg

¹) Widziana z dali wyspa przypomina gigantyczny przewrócony koszyk z szuwarów, używany przez tamtejszą ludność i stąd pochodzi druga jej nazwa „Zimbilnyj“ — od zimbil.

O 34 36

«0

76 ;

MAPA

jWZLCTOW NAD WYBRZEŻAMI MORZA KASPIJSKIEGO

Padzi ałka : ; 7 aooo

----- ^. i__. _ ^

■ÉK "■’

WM

ĘĘĘWimtmWĘ-

., 4Ś

SRii

xiBSi

Sr

■M

OV/""

®^--vv- j. 'W0Ę§$/i

—#---jjp^- s A---20

' -••A d3 JL^™»

’■!■' r Nargen

'Aif Wulf

-E/bat

" r-A

//

AT3*

■<\£L

l>>

lis

'.■ > i

''

».P

li

■'WRiSiApl

A3 V.,:V; :'l

Bilfc

âip^PÎ ■

1300

htt

^j^O^hnw

Ławico Makarów

noi^.

8uKb

<f

</

(f)

co

W Swinoj ^

-■;i

J&&

;!

3\

//>

v0

\^w Pecsjonin

c.

l/j

#v!

Ai* Óbliwncj¹-''/

Vc/ay

Legenda.

Punkty omawiane * tekście.

f*

yC*&/ /

A Pawłowa C/ /

Łflk»'. \    \

Ignacego \ \

Linia lotu

29

Xłl W22 f

tb

Ław Kumam

\y

Lima M» 27. 1 1K3 >

_____Linia lotu 30 IV 1023 r

Pogoriełaja

P/ita

Ław. Koroiłowa-

Pai

\bA

włann

Ław Gołowaczowa

Ław Kur/ńskaj

3ZP «yspy,

6 Podwodne wybuchy wulkanów błotnych zaobserwowane w czasie wzlotów Podobne wybuchy z wydzielaniem się nafty

—«—«•* Podwodne rafy utworzone pfzez sterczące warstwy, widoczne z aeroplanu. Granica rozpostarcia mętnych wód u ujścia rzeki Kury.

_i Upady warstw zaobserwowane

L aeroplanu

Izobaty (w stopaah)

••ii

SI Zuber.

Zastosowanie lotnictwa do id/eć geologicznych Zestawiona według morskiej mapy Nr 865 fWyd. Roe Biura Hydrograf; L'avion applique au* travaux géologiques.

Rys. 45.

obserwacyj nad rozprzestrzenianiem się mętnych wód wzdłuż brzegów. Do ławicy Makarowa nie udało się dotrzeć.

n. Po dwóch nieudałych wzlotach 18 i 27 stycznia zorganizowałem 30 kwietnia nową wycieczkę. Uwzględniając doświadczenia poprzednich wzlotów, postanowiłem dotrzeć jaknajdalej na południe, przepatrując równocześnie cały pas lądu wzdłuż wybrzeża.

Ze względów od nas niezależnych, musieliśmy z lotnikiem wyruszyć w czasie silnego południowego wichru, a więc warunki dla obserwacji dna były jak najniepomyślniejsze. Mimo wszystko zrobiono stosunkowo dość dużo, przedewszystkiem udało się wyznaczyć na mapie kilkanaście podwodnych salz. Niektóre były przedtem nieznane, jak np. salzy znajdujące się między przylądkiem Alat i wyspą Bułła, lub w pobliżu wyspy Obliwnoj.

Do znanych skądinąd ze swej aktywności, należy pięć silnych wydzielin błota i nafty (p. mapę) z błotno-wulkanicznych ławic Ku-mani i Persjanin.

Pierwsza istniała w 1862 r. jako wyspa i wtedy została opisana przez Abicha (p. lit. 1).

Z zakresu morskich badań zasługuje na uwagę stwierdzenie zasięgu mętnych wód rzeki Kury, pędzonych wówczas przez wiatr ku NE.

Równocześnie można było porównać względnie dodatnie warunki obserwacji dna koło północnych wysp z niezmiernie trud-nemi warunkami, panującemi na obszarze wysp i ławic południowej połaci Archipelagu. Sprzyjającym czasem dla badań byłoby w tym ostatnim wypadku tylko zacisze, następujące bezpośrednio po kilkudniowym „nordzie*¹).

Konieczną jest również zima, bo tylko wtedy możnaby myśleć o wysokości 1500 m, z której możnaby obserwować wszystkie punkty równocześnie. W tego rodzaju okolicznościach możnaby tu oczekiwać odkrycia jeszcze wielu nowych podwodnych wulkanów.

Główną częścią rezultatów ekspedycji była obserwacja wysp i wybrzeża.

Zupełnie nieoczekiwanie odkryto nowy błotny potok, na „wygasłym* wulkanie Achtarma. Jak się później okazało, wybuch ten pozostał niezauważony nawet przez mieszkańców najbliższej stacji kolejowej, samo zaś błoto pociekło wzdłuż debry na stoku wzgórza i mimo, że jego rozmiary były wcale poważne, (ok. 60.000 m³)> odrodzony wulkan mógł długo jeszcze pozostać niezauważonym.

Niedaleko, na wschód od Achtarmy znajduje się wyniosła

0 Nordami nazywają w Baku wiatry północne i północno-wschodnie.

góra Kôr-Gôz. Jest ona zbudowana ze słabo pochylonych, ilastych warstw, które z góry są pokryte przez płytę twardych muszlowrców apszerońskiego piętra. Strome, gliniaste zbocza tej góry są pokryte studniowatemi dołami, a nad tern wiszarowo górują osypujące się krawędzie wapiennej płyty. Głazy staczające się z góry osuwają się powoli w dół. Trudno było dojść przyczyny tworzenia się owych dołów na zboczach. Badanie ich groziło zawsze, nawiasem mówiąc, niebezpieczeństwem, ze względu na głębokość jam (do 20 i więcej metrów) oraz osypujące się stale krawędzie co nigdy nie pozwalało zajrzeć na dno otworów. Przegląd całego kompleksu z wysokości około 500 metrów wyjaśnił przyrodę tego zjawiska. Otóż na dnie każdego lejka tkwią pojedyncze głazy, takie same jak te, które pokrywają zbocza. Z początku wiatry żłobią grunt pod głazem, później zaś działa tu woda deszczowa, spływająca po zboczach w czasie ulew. Wiry wodne, które w tych warunkach powstają, wymywają podłoże głazu, który zapada coraz głębiej, woda zaś powoli przenika w głąb i cieknie później w szczelinach.

Ponadto zauważono ciekawy szczegół na zboczach wulkanu Pilpila. Ten ostatni tworzy grupę połogich, zlewających się ze sobą wzgórz, powstałych prawdopodobnie przez rozmycie kilkukratero-wych, wygasłych stożków. Na tych wzgórzach istnieją dwa podłu-gowate parusetmetrowe wzdęcia. Jedno z nich biegnie wzdłuż górnego grzbietu (W—E), drugie zaś nieco mniejsze, zajmuje zbocze NW. Charakterystycznie, promienisto spękane, tworzące sieć współ-środkowych, wałowatych rozpadlin, wzdęcia te przypominają analogiczne zjawisko, które widzimy na stokach wulkanu Achtarma. Obfity porównawczy materjał pozwala uważać te wzdęcia za skutek podziemnych, bliskich od powierzchni intruzji mas błota (p. lit. 5, 6), które się nie wylały na powierzchnię.

Przy robieniu zdjęć fotograficznych, w czasie ostatniego wzlotu, był użyty lotniczy filmowy aparat firmy Pathé ze specjalnym objek-tywem i automatycznym zatrzaskiem, formatu 13X18 cm, z taśmą filmową na 50 negatywów. Niestety główna część morskich zdjęć zawiodła. Burzliwość morza oraz jakość filmu, pochodzącego ze starych zapasów, sprawiły, że negatywy zdjęć morskich były nierównomiernie zaczernione.

Nieco wyraźniej wypadły zdjęcia lądowe ze względu na różnorodność szczegółów. Przytaczam opis opublikowanych zdjęć:

Widok Szubanińskiego naftowego fałdu od SSE, zdjęty z wysokości ok. 600 m pod kątem ostrym (rys. 47):

Dolna część fotografji odpowiada zboczu doliny, na którem nie widać specjalnych szczegółów. Wężowate linje na niej, są to drogi krzyżujące się u wieży wiertniczej, znajdującej się w połowie negatywu. Nieco wyżej wieży przecina fotografię linja toru kolejowego, przeprowadzonego tu równolegle do biegu odsłoniętych warstw. Górna połowa fotografji odpowiada wyniosłościom, najwyższa część znajduje się w prawym rogu fotografji. Tam też okolica jest przecięta przez głębokie debry i parowy.

Począwszy od wieży, widzimy na zdjęciu pasma odsłoniętych warstw, które biegną z początku równolegle z torem kolejowym, później zaś zakręcają łukowato ku wyniosłościom i przechodzą na przeciwległe ich zbocza. Jasne pasy, są to miejsca niezarośnięte, odsłonięte warstwy są tu pokryte solą. Upady warstw są uszeregowane koncentrycznie, stosownie do ich biegu. W prawej części wzgórzy są one prawie pionowe, na południe (na lewo) upad maleje do 60°. W miejscach najsilniejszych wygięć pasem odsłoniętych warstw, pokłady leżą prawie poziomo i wyznaczają w ten sposób osiowy pas pogrążającego się ku południowi fałdu.

Widok wulkanu błotnego Otman-bazi-Dagh (wys. ok. 400 m) od wschodu z wysokości 600 m (zdjęty pod bardzo ostrym kątem) (rys. 49).

Okrągły, płaski krater wulkanu, tworzący obecnie pole wyschniętego błota, znajduje się w lewej górnej części fotografji. Ciemne wzgórza powyżej krateru są to góry znajdujące się daleko poza wulkanem. Koło krateru widać falisto powyginane, koncentrycznie w stosunku do krateru biegnące, pasemka falistych wypukłości. Są to stare, skąpo zarośnięte, błotne pokrywy; ich wygięcia są spowodowane przez częściowe łuskowate nasunięcia jednych na drugie. (Zjawisko opisane gdzieindziej, p. lit. 6 rozdział IX). Dolną połowę fotografji zajmuje wschodnie zbocze wulkanu, złożone ze starych, zwietrzałych, błotnych pokryw, poprzecinanych przez strome, niedostępne debry i parowy. Połogie części zboczy są pokryte przez ciemne plamki skąpej roślinności.

Wygasły wulkan błotny (wys. ok. 100 m) na przylądku Biandowan, widziany od północy z wysokości 600 m (zdjęcie zrobione pod kątem ok. 60°) (rys. 50).

Na zdjęciu wyraźnie widać połogi, zrzadka zarosły, kopulasty stożek wulkanu. Część kraterowa jest zapadnięta i tworzy głęboką kotlinę, ograniczoną przez strome urwiska. Zapadlisko zostało opisane w 1863 r. przez Ab i cha (p. lit. 1).

Środkowa część wyspy Swinoj (w-a Świńska), zdjęta prostopadle z wys. ok. 400 m (rys. 51).

PLAN

WYSPY ŁOŚ

POOZIAŁKA 1: 1Q000

-ł-o.3m

100    50 o

"uxT

300 m

:+-0,5m

deklinacja

S" 20- wscli

WYSPA

°    Jeziorko

ki

...»

Jeziorko

/

/. a"7,r

Przylądek A

. ŁOŚ H,{

i •-** I i⁴

A'ÿm /

D8.5m

;e.

+■?

CO

yy,

:p;

co

W/y

V/

Vb

Przylądek 8 i

/Æ v

( ió r 1

4- 0.3 m -

Plan Jamy

■2m

Profil Jamy

•O

f 1.5

—-'■ / Kierunek spadania -    -Kierunek rekSszetu

Objaśnienie znaków.

-J- 0.3 Rozmiary podniesienia sią brzegu stwierdzone po wybuchu.

V/¹//^ Pokrywy błotne.

^^fé/1 Siady ognia na błotnej pokrywie.

**.. Granica opalenisk roślin.

Wałowate nasypy na wielkiej błotnej pokrywie wzdłuż granic. *“*-* Miejsca ze skibowato uszeregowanymi porwakaml starego gruntu.

x Wielkie jamy powybijane przez bomby. & Wodniste salzy intenzywme wydzielające

gaz.

O Wodniste salzy słabo wydzielające gaz. Cfj    Suche stożki wygasłych salz.

A»'*' Salzy wydzielające gąsty namuł, który tworzy potoki na Ich stokach.

Salzy bez potokow namułu.

i    Wydzielenia ga2u w morzu.

V'    Ogień.

—». Kierunek Ściekania błota na pokrywach.

'•W. Odsłonięcia apszerońskich pokładów w

szczelinach.

Szczeliny, uskoki, rozpadliny. 0 Punkty niwelacyjne.

Rys. 46.

W środkowej części fotografji widzimy latarnię morską, spoczywającą na podmurowaniu (biały krzyż). O jej wysokości mówi nam długi cień, który ona rzuca. W dole widzimy zabudowania

połączone z latarnią i przystanią drożynami (proste pasma na mapie). Na prawo od zabudowań widnieje nieregularna plama jeziorka. Wzdłuż dolnej granicy fotografji widzimy południowy brzeg wyspy i kamienistą plażę, ze śladami działania fal.

Latarnia jest zbudowana w najwyższem miejscu kraterowego wału, dobrze widocznego dzięki pasemku cieni. W górę od niego znajduje się kraterowa, północna część wyspy, która połogo obniża się i dochodzi do brzegu morza (czarny pas u góry).

Na gołym, bardzo równym północnym stoku wału, widzimy dwie plamy stożków wielokraterowych salz.

Wyżej ukształtowanie terenu nie ulega zmianie, co zresztą rysują nam filigranowe debry, któremi ścieka woda ze salz. Ciemne plamy, tworzące siatkę pasem, festonowato łączących się ze sobą, odpowiadają systemowi starych, dziś na powierzchni prawie nie widocznych szczelin, charakterystycznych dla centralnych części wygasłych wulkanów.

W terenie są one prawie niewidoczne i na fotografji wystąpiły dostatecznie wyraźnie dzięki doskonałym warunkom świetlnym.

Zdjęcie to należy uważać za najbardziej wartościowe, bo na podstawie jego analizy można było ściśle określić stosunek wyspy do dawnego, zniszczonego przez morze wulkanu, nie mówiąc już o tern, że negatyw uchylił pierwszorzędny szczegół struktury powierzchni, którego istnienia nawet się nie podejrzewało.

Wyspa Łoś z ESE, zdjęta pod kątem, z wysokości 600 m

(rys. 48).

Ciemna zębata plama zajmująca połowę wyspy, jest to pokrywa błotna wybuchu z 8 lutego 1923 (p. lit. 6). Jasne plamy na powierzchni ciemnej pokrywy są to salzy, działające po wybuchu (por. rys. 46). Plamisto-pasiasta, niepokryta przez błoto część wyspy, wykazuje cały szereg charakterystycznych strukturalnych cech (szczeliny, grupy salz, i t. d.), widzialnych na negatywie przy pomocy lupy. Biała aureola, otaczająca wyspę, ilustruje działalność fal, które mącą wodę w płytkich częściach morza, wzdłuż brzegów.

Przytoczone szczegóły nie wyczerpują wszystkiego, co można zauważyć na zdjęciach. Ograniczamy się tylko do zaznaczenia metodycznej strony rozpatrywania poszczególnych fotografij, które jako takie stanowią tylko dział ilustracyjny dla szczegółowych opisów budowy i morfologji badanych objektów.

III.

Metody powietrznego rekonesansu są bardzo szczegółowo opracowane w literaturze tyczącej się wojennego lotnictwa. Ograniczamy się tedy do niewielu uwag, mogących mieć znaczenie dla badań w celach naukowych.

Łatwo zrozumieć, jak jest utrudnione szkicowanie w czasie wzlotu, ze względu na warunki, w których znajduje się obserwator. By wzlot przyniósł odpowiednią korzyść, konieczną jest możność stałego ujmowania całokształtu krajobrazu, nad którym przelatujemy, co jest najłatwiejszem do osiągnięcia przy konstrukcji aeroplanu, dającej możliwie wielki kąt widzenia jak np. otwarta łódka. Posiadając odpowiednio przygotowane mapy (wystarcza po-działka 1 : 200.000 i tylko w pewnych razach 1 : 100.000) opracowujemy schemat jaknajprostszych specjalnych znaków, możliwie łatwych do zapamiętania, które rysujemy na mapie, znacząc też na niej zdjęcia fotograficzne wykonane w czasie lotu.

Mapę należy naklejać na sprężysty karton, wycinając z niej odpowiednie przestrzenie, które mamy zamiar zwiedzić.

Wzloty stosowane do celów naukowych dają mniej więcej konkretne rezultaty dopiero przy uprzedniej znajomości terenu. Obserwacja mało znanych okolic bywa w tym wypadku prawie bezprzedmiotową, gubimy się bowiem w masie szczegółów, które niesposób zapamiętać w tak krótkim czasie.

Przy fotografowaniu z aeroplanu musimy zważać, by szczegóły, które chcemy uchwycić na fotografji, zostały odpowiednio plastycznie utrwalone. Poza warunkami atmosferycznemi, ważną jest kwestja odpowiedniego oświetlenia krajobrazu w różnych porach dnia. Pewne szczegóły, jak naprzykład różnice barw, najlepiej występują w południowych godzinach, pewne zaś, jak np. wszystko to, co jest związane z jakiemikolwiek nierównościami powierzchni, najlepiej zdejmować rano, lub gdy słońce kłoni się ku zachodowi. Wszelkie jamy, szczeliny, smugi odsłoniętych warstw, dalej podwodne wyniosłości lub zagłębienia najlepiej występują wtedy, gdy ich cień jest dostatecznie wielki.

Zdjęcia robimy, kierując aparat prostopadle, lub zdejmując krajobraz pod kątem. Te ostatnie zdjęcia mają zwykle charakter ilustracyjny, pierwsze mogą nam często zastępować pomiary. Prze-dewszystkiem tyczy się to płaskich terenów, a więc pustynnych rówmin, na których się znajdują obszerne odsłonięcia. W takich razach posiadanie nawet bardzo dokładnej mapy nie pozwala na

ścisłe naniesienie obserwowanych szczegółów. W tego rodzaju warunkach trudno również niekiedy zauważyć wszystkie szczegóły ze względu na brak perspektywy. Jest to tem trudniejsze, gdy na równinie są minimalne chociażby wydmy, które mogą wiele zasłaniać. Mając za zadanie zdejmowanie tego rodzaju płaszczyzn, staramy się tak kierować samolot, by odpowiednio ustawiony objektyw mógł uchwycić kilka stałych punktów mapy, jak budynki, linja kolejowa i t. p. O ile ich w danym terenie brak, wtedy możemy sobie radzić w sposób następujący : na takiej równinie rysujemy wapnem conajmniej trzy znaki, krzyże, trójkąty, kwadraty (jak np. przy lawn-tennisie) kilkumetrowej długości i wiążemy je ze sobą zapomocą teodolitu. Analizując fotografję zawsze na niej znajdziemy nasze znaki, co nam pozwoli na interpolowanie szczegółów, znajdujących się między niemi. Uprzednio znane kąty trójkątów wyznaczanych w ten sposób, pozwalają kontrolować, czy zdjęcie zostało dokonane przy ściśle poziomem położeniu aeroplanu, dalej czy aberracja objektywu, lub atmosferyczne warunki, z któremi tak się w pustyni liczyć musimy, nie wpłynęły na skrzywienie szczegółów zdjęcia.

Posiadając to ostatnie, łatwo jest później w terenie kontrolować odsłonięcia, które w takich wypadkach nie będą przeoczone.

Przy zmienności terenu, zależnej od wiatru i wielu innych czynników, łatwo wpływających na ukształtowanie pustynnego krajobrazu, takie fotografowanie należy powtarzać, bo zdarza się że ukryte przez lotny pył warstwy, mogą po pierwszej wielkiej burzy piaszczystej wyjrzeć na powierzchnię. Zdarza się to niespodzianie i trwa często bardzo krótko, posiadanie zaś jaknajwiększego zasobu wiadomości o terenach mających (jak np. w okolicach Baku) górnicze znaczenie, jest rzeczą pierwszorzędnej wagi.

Fotografowanie z aeroplanu ma duże znaczenie przy badaniu wulkanów błotnych. Kwestja morfologicznych badań wulkanów przy zastosowaniu aeroplanu, była już dość jasno sformułowana powyżej, ograniczamy się więc do podkreślenia konieczności systematycznych badań błotnych pól (szczegóły geologiczne p. lit. 6), na których działają błotne wulkaniki, t. z w. salzy (p. 1. c.). Zdarza się często, że bywają one niedostępne z powodu grzązkości gruntu, więc większości działających szlamowych kraterów nie można w takich razach nanieść na mapę, zwłaszcza gdy brak wyniosłości, z której możnaby je było obserwować. Pozatem konfiguracja pól błotnych jest bardzo zmienna, zmienia się też położenie i ilość działających kraterów, tworzą się nowe, wygasają zaś stare, wul-

kaniki łączą się razem, pewne części pól błotnych osiadają lub podnoszą się, wreszcie powstają nowe potoki wielkich wybuchów, które łatwo mogą być niezauważone w przeciągu szeregu lat.

Każda fotografja pola błotnego jest wartościowym dokumentem, cenniejszym od najbardziej szczegółowych opisów.

Jest jeszcze jeden niezmiernie cenny szczegół pustynnego krajobrazu w terenach młodych fałdowań. W bardzo wielu miejscach na równinach pojawiają się od czasu do czasu szczeliny czasem nawet bardzo nikłe. Powstawanie ich często nie da się wytłumaczyć ani przez nierównomierne wysychanie powierzchni, ani przez erozyjne procesy. Przy badaniu uszkodzeń bakińskiej linji wodociągowej, udało mi się znaleźć rozwiązanie tej zagadki, a mianowicie zostało wyjaśnione, że szczeliny te stoją w związku z bradysejsmicznemi ruchami, zachodzącemi wzdłuż osi wypiętrzeń poszczególnych fałdów. Fotografja nr. 51 daje dostateczny materjał, by ocenić, jakie są perspektywy tego rodzaju pracy. O ile szczeliny nie są specjalnie badane, wtedy niesposób jest posiąść ewidencję zmian tego rodzaju, są one bowiem nietrwałe. Szczegółowa obserwacja okazała, że stare szczeliny zarastają prędzej, niż nienaruszony teren, wskutek czego niknie ich wyrazistość. Zostaje pewien system w ich rozmieszczeniu. Otóż awiofotograficzna kontrola rozmieszczenia wszystkich szczegółów, widzianych na równinach, może dać bardzo wiele danych. Jednem słowem, przy stosowaniu fotografii z aeroplanu możemy dochodzić do bardzo efektownych rezultatów, które z jednej strony komentują wyniki terenowych badań, z drugiej zaś pozwalają syntetycznie ujmować całokształt drugorzędnych, ilościowo znikomych szczegółów x).

Będąc w posiadaniu szeregu obserwacyj, które pozwalają przewidywać perspektywy badań w tych lub owych terenach, możemy już dzisiaj zasadniczo sformułować bieg dalszych, systematycznych studjów wzdłuż wybrzeży morza Kaspijskiego.

Nadające się do tego celu tereny pustynne znajdują się na południowo wschodniem pogórzu Kaukazu, dalej wzdłuż wschodniego brzegu Kaspijskiego morza oraz w Uralskich stepach na jego północnem wybrzeżu.

*) Na podstawie badań nad lądem stałym, należało się spodziewać (p. lit. 5), że zapomocą systematycznego fotografowania możnaby zdobyć wiele szczegółów, dla badań nowych uskoków i szczelin powstałych na terenach wzdłuż linji babińskiego wodociągu. Niestety opieszałość zarządu tej instytucji, nie pozwoliła na wypełnienie jednego z najciekawszych zadań tego rodzaju (p. r. III.) mimo, że wchodziły tu w grę sprawy bardzo poważnego znaczenia natury technicznej.

Wyjątkowy interes budzą zdjęcia w stepowych górach wschodnich kończyn Wielkiego Kaukazu, które są znane z zawikłanej budowy geologicznej. Fotografowanie pustynnych gór zbudowanych z pstrych, czerwonych i szarych margli paleogenu i kredy, mogłoby dostarczyć wielu danych dla wyjaśnienia problemów pierwszorzędnej doniosłości. To samo możnaby powiedzieć o znaczeniu fotografowania odsłonięć w pustyni na wyspie Czelekien, ważnem dla badań nad mechaniką powstawania uskoków', oraz dla wyjaśnienia ich związku ze złożami ozokerytu.

Badania nad morzem miałyby podwójny cel. Pierwszy stanowi dalszy ciąg badań geologicznych na lądzie stałym. Tyczy się to przedewszystkiem płytkich partyj morza, które pokrywają zerodo-wane fałdy. Kilka takich miejsc znajduje się w bliższych i dalszych okolicach Baku, przyczem niektóre podmorskie tereny zasługują na specjalną uwagę ze względu na swą naftonośność. To ostatnie można powiedzieć o zachodnim brzegu wyspy Czelekien, gdzie ponadto mamy wyjątkowo sprzyjające warunki, gdyż woda morska jest tam najbardziej przezroczysta.

W zakres geologicznych prac wchodzi również obserwacja podwodnych błotnych wulkanów, oraz badanie wszelkich podwodnych wyniosłości. Pewne rafy znajdujące się na północ i na wschód od półwyspu Apszerońskiego zasługują na specjalne studja ze względu na swą budowę i występowanie w nich starszych skał.

By poszczególne odkrycia, polegające na konstatowaniu nowych miejsc wybuchów błotnych lub raf, odpowiednio ściśle określać na mapie, nie wystarcza samo fotografowanie. Ścisłe rezultaty mogą być osiągnięte przez połączenie miernictwa morskiego z lot-niczemi badaniami. Wymaga to spuszczania się hydroplanu na fale w miejscach, które należałoby nanieść na mapę, dla wykonania normalnych pomiarów.

Drugą kategorję obserwacyj stanowią hydrograficzne badania morza. Dla tych obserwacji aeroplan może okazać bardzo wielką usługę. Chodzi tu o wyjaśnienie warunków, w jakich się tworzą osady wzdłuż ujść rzek, na jaką odległość wiatry niosą w morze pył z lądu i t. d.

W związku z tern stoi cały szereg badań hydro biologicznych, które się też przyczyniają do wyjaśnienia wielu szczegółów z hi-storji morza i tamtejszych procesów litogenezy w pliocenie.

Poza badaniami, wchodzącemi zarówno w dziedzinę geografji jak też i geologji, mamy jeszcze obszerny zakres meteorologicznych obserwacyj, które nie są pozbawione bezpośredniego zna-

czenia dla celów zakreślonych w naszej rozprawie. Bezpośrednie znaczenie polega nietylko na tem, że przy wzlotach nad wybrzeżami morza Kaspijskiego, przekonywujemy się na własnej skórze o zmienności warunków w górnych warstwach powietrza.

Kaspijskie krainy z ich kontaktami klimatów pustynnych, stepowych ciepłych i chłodniejszych, oraz wilgotnych o mniej lub więcej tropikalnym charakterze, nasuwają moc niezmiernie ciekawych, a bardzo urozmaiconych problemów. Badanie ich ułatwia aeroplan, dzięki któremu możemy prowadzić porównawcze studja, mogąc wznosić się na najrozmaitsze wysokości, nie będąc ograniczonym przestrzenią.

Kończąc opis zakresu prac, które można wykonać przy pomocy aeroplanu w terenach wybornie się nadających dla podobnych badań, pozwalamy sobie na parę uwag co do perspektyw lotniczych badań w warunkach, które nam nastręcza całokształt krajobrazu polskiego. Gęsta szata roślinności w Polsce nie pozwala myśleć o szerokiem ujmowaniu problemów. Mimo to są pewne dane, które mogą skłaniać do optymizmu w tym kierunku. Byłoby coprawda śmiałem oczekiwać jakichś wyjątkowych wyników, w każdym jednak razie wartoby się zająć fotografowaniem terenów pełnych kontrastów morfologicznych jak np. Tatry i Skalice, lub jary Podola. Fotografje tego rodzaju dają, naogół biorąc pierwszorzędny materjał ilustracyjny. Nie jest wykluczone, że przy systernatycznem stosowaniu samolotu możnaby u nas dojść do wyjaśnienia całego szeregu zagadnień.

Lwów, w lutym 1924 r.

LITERATURA.

1.    Ab ich H. „Über eine im Caspischen Meere erschienene Insel“. Mera. de l’Aca

démie Imp. des Sc. St. Petersburg, 1863.

2.    Knipowicz M. „Trudy Kaspijskoj Ekspedycji". Petrograd, 1921.

3.    Zuber St. „K poznaniu Bakińskawo Archipełaga". Wyd. Red. mieś. Az. Nieftja-

noje Choziajstwo. Baku, 1923.

4.    — „Polet nad ostrowami Bakińskawo Archipelaga". Az. Nieft. Choz. Nr. 1.

Baku, 1923.

5.    — „Odczet o poletach nad pobereżjem Kaspijskawo Morja". Az. Nieft. Choz.

Nr. 5. Baku, 1923.

6.    — „Wybuch wulkanu błotnego na wyspie Łoś, w związku z tektoniką plio-

ceńskich fałdów Kaukazu". Kosmos. 1924, Lwów.

Résumé.

L’AVION APPLIQUÉ AUX ÉTUDES GÉOLOGIQUES SUR LA MER

CASPIENNE.

Ces études exécutées à l’aide d’aéroplane eurent pour but l’exploration de la zone littorale de la Mer Caspienne et de ses régions côtières (récemment plissées), qui abondent en volcans de boue. On a exploré finalement une partie du littoral caspien d’environ vingt kilomètres de largeur et de cent km de longueur, en plus une zone de dix km de la terre ferme. Les excursions aviatiques eurent lieu au mois de décembre 1922, de janvier et d’avril 1923. Les cinq excursions où l’on traversa ca 1000 kilomètres en air n’étaient pas bien réussies au point de vue sportif faute d’appareil. L’hydroplan dont on s’est servi était du vieux système russe de 1914, hors de service. Pourtant on a pu explorer: 1) des volcans de boue sous-marins du système d’Archipel de Bakou, des volcans de boue formant ilôts de celui-ci, et les volcans de boue groupés sur les bords de cette partie de la Caspienne; 2) différents phénomènes géologiques sur la terre ferme ainsi qu’au fond de la mer; 3) faire des études hydrographiques et 4) de diverses observations climatologiques.

1. L’exploration des volcans de boue sous-marins si difficile à bord d’un bateau, se laisse accomplir à l’aide d’un hydroplan, puisque l’oeil y perce jusqu’au fond des lames observées d’une hauteur de quelques cents mètres, selon que le permet le coefficient local de limpidité de l’eau. L’on a découvert ainsi dans la partie Nord de l’Archipel quelques petits volcans de boue toujours actifs, projettant de l’eau troublée. La présence de sources sous-marines de naphte, qui affectent la formation de grandes tâches luisantes à la surface de la mer, se montra discernable dans les dites conditions d’observation.

Quelques prises photographiques permirent de compléter grandement les matériaux concernant la répartition des traces de la grande éruption de boue sur l’île de Loss (8 II 1923), et amenèrent (v. photo 51) à la découverte d’un système de vieilles crevasses d’affaissement, à lèvres actuellement presque effacées, indiscernables ' à simple étude du terrain. En général l’étude des volcans de boue démontre, combien sont elles importantes ces observations de leurs éléments structuraux, exécutées en aéroplane, vu que leur morphologie extrêmement accidentée exige une étude minutieuse de tous leurs détails. (Ce genre d’études facilite le climat désertique des contrées). On peut discerner la forme du cratère éffondré d’un volcan éteint (v. photo 50) et d’un autre actif (v. photo 49) dont l’éruption de 4 II 1922 causa la formation d’une surface écaillée près du cratère. L’excursion de 30 IV 1923 découvrit une nouvelle coulée de boue sur le volcan de boue Akhtarma et la présence de bombements récents sur Pilpila, un volcan éteint.

Les vastes champs boueux percés par des disaines de petits cratères y trahissent l’inconstance des formes morphologiques, soumises des fois aux oscillations brusques, que cause leur caractère géologique. Dans un terrain pareil chaque prise photographique faite d’un avion, nous munit d’un document précieux, qui peut nous épargner des semaines d’études coûteuses dans les terrains désertiques.

2.    Un petit échantillon des possibilités du travail topogéologique nous présente le photo 47 ; c’est un terrain où les couches du pliocène pétrolifère forment un pli anticlinal actuellement fort dénudé. Ce mode du travail nous sert d’aide surtout dans les plaines désertiques qui ont des vastes effleurements des couches plissées dont simple étude topogéologique est rendue très difficile par la monotonie du terrain plat. L’observation des effleurements actuellement couverts par la mer, situés non loin du bord, permit de déchiffrer la structure des plis submergés; ceci peut avoir des conséquences tout à fait particulières pour la connaissance de terrains pétrolifères de Bakou.

Aux contrées mamelonnées du Caucase oriental il y a encore des phénomènes de moindre importance, qui peuvent être é ucidés d’une manière analogue. Il s’agirait surtout de questions sur l'érosion dans le climat désertique. L’étude des pentes de la montagne Kuer-Guez a fourni un exemple assez instructif. On y a constaté la formation des crevasses d’érosion sur des pentes argileuses, grâce à l’enfoncement de grands blocs calcaires dans le soustrat, grâce à l’action des agents de l’érosion désertique.

A ce même genre d’étude appartient l’observation de fissures superficielles qui se forment récemment dans certaines parties du terrain plissé des environs de Bakou en suite des mouvements de plissement très lents. Le photo 51, en élucidant un phénomène de provenance tout à fait autre, nous peut servir d’un exemple d’étude dans un cas pareil.

3.    Les études hydrographiques (sans prendre compte de l’exploration des récifs etc., ce qui est cité sous 1—2) concernent pour la Caspienne des observations sur les deltas inaccessibles, sur le changement et la répartition des eaux troubles près des embouchures de rivières, ce qui correspond à l’influence de divers facteurs, sur l’extension des plaines sous-marines, couvertes de zostères et toutes sortes d’observation sur la limpidité des eaux, bien variable dans la mer dite.

4.    Les observations climatologiques de ces contrées sont d’un grand intérêt à cause des conditions variées où se trouve l’aéroplane. Durant une seule excursion, on peut traverser des régions bien différentes, qu’influence un relief si accidenté. Les différences du climat caspien, bien connues par leurs saccades, sont dues tant aux grandes chaînes du

Caucase et de la Perse, qu’à l’influence de la Caspienne et de ses steppes désertiques russes ou asiatiques. La climatologie Caspienne présente un intérêt tout à fait particulier pour l’étude à l’aide d’un avion.

ILLUSTRATIONS:

Fig.-47. Vue de l’anticlinal naphtifère de Choubani prise du SSE. Fig. 48. Vue de l’île de Loss prise de SSE.

Fig. 49. Vue de volcan de boue Otman-bazi-Dagh.

Fig. 50. Vue de volcan de boue éteint au cap Biandovane.

Fig. 51. Vue de la partie centrale de l’île Svinoï.

! BIBLIOTEKA

r su- -

»

»

’

§»|

«Mfi

,;£ijPP

“*)■-:.<!■ . ,XĘTI«b»'

" :^|s§i

—i-

-\~ • >'=M

-mrmfZ------    ’ * ~

- ;

g £U^

WB*

m t

-

F-¹ iitariirńk

ż^rr. ■!

», ^

i :

.*-•* ^

'

■

,>,    > j

. >

&

Sjgr-■-■■*■.../,-.!

- - r'< I

Rys. 47. Widok Szubanińskiego naftowego fałdu od SSE (p. rys. 45).

Ę

ç

' r \

^ !^i

■

:

*»iW

9,.    ³

’***<•’ JW"*“-*%

Ryc. 48. Wyspa Łoś od SSE (p. rys. 45 i 46).

■ ii

pff*;

■*

£>

"te

jpr^AP' ' -•

ar

■ ss

P5$

te

VA

J.

■■■:.’ i

r #&£•%% - •■■'■ ' '-'-i uifeig^ . g .- ii '

mm

V^A/AP >.

;W y

ias

rap

'Jm

Si

wm

me

üi

y,

k$:\-

■M

vfâ&lïïÊiÈÉmlâtlM

i-

m

m-

^;jSsÿ

wJÈÊKmfStèffi

",/;^

mm

f;

>:■

r-..

Rys. 49. Wulkan błotny Otman-bazi-Dagh (p. rys. 45).

r

,*4JK

J***    1    , ,

'    __-'•    3'

, . *

#»>

*| - W -•>.>••• vjj

, .__ v    jg,

<

Es

a

m

EB

HEÉ

s*

&

ęasa

■i

8

m

g

mm.

ü

iirr

A

\ -

&

• ••• ■• •..

\m

Rys. 50. Wygasły wulkan błotny na przylądku Biandowan (p. rys. 45).

f.

fc;

r-^

J$3t

•r

.

y

JĘ *

3-...,

łi

Rn

r

,\i

v S Ü

•k^sSÜiSSi

:

‘ ■•••; -

m

? - - ■ ■■

ws.fi

i

> ■ - * ? -

.    ** -Ç.    -=-    !

■ S:,*'"*..#

fO«łt,v

PPfi-SI .

ŚT^ i%:

Si#

I'

r#:

i^i^r

-v, -

*T %v’ * .

/;.i

MS

vV

t;

k&m

SB

'*■

Y.

£t

mm-

'mm

Eu

«J ,

II

'di

ii

Rys. 51. Środkowa część wyspy Świno] (w-a Świńska) (p. rys. 45).

S. 61

:

•v.

V-

:

.#•

3 OZZ! i* t J?

Sa,

^ m

A¹-' ‘•sSC"'*

vw

k 3"

■Tl 1

/*

if , K

L\". .

:.ÿ

MjjL/M •

5 v#

V * -

S&SV

*)

m

*■**..■

iv

^mwtÆ

>■

!p§

9-

V.j

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

....

. ■

, n »    W|. _ m ; \ \V; _v*. Kdn. Zam. 480/55 20.000

RS

yÇï'Jr\

rwi

y/

’àî

mi

* fl

>'f

■j-t#

Rv^ï^ffâA m J

$ 3j ■" |

•fj

wS

FA

r#»v '"If

Hinki

• iJSM

kA

wi

y<f}

•c

rJvSSr^⁴''® *'•

k!

5L/i

«a

♦t

yc

" ;SI

IS

«-

.f ivfy '

«».

Ff. ^

4^ '

•'■rWÎS

i- 1    » i*’ $

. jfe

F®5*M|5

«SS

$UV

S^P9fiQ

:$M: 1§&

Iwgùj

fü

i

> Biblioteka Politechniki Krakowskiej

ué

/rJP

S§L<

%

TjrWj*

IM

»]

1Â