-P

w-

II

h Г

F'5:

P

I r 11^ i ■    _ Kl._ f

^ Ж ■ ; ^

'

.

1

. ч

Г M

m:

Г j

»

jj

ô

m

â

a»-.

к

l . ;

w '

SrSfjgË

L

r;V. ■'

i

mï л;-’ àÊÊ

*

m

. *

- -.

• . ^

b> .

LV;

*

7T^Mf<

VSL

#Жд ^ rjr

—sa*.    ж

PS

,&■ ^

» *, 'уШ m',

' /ёк2

. ■

/

.-

к&я

1

,

- <?*«■

,,- 0,

vï .->J

J ■

jj

ы»И

Й&&.

.4-    ;_л

ч

«*8fc

&

«fife ,**

я

>4^

! 1

■Rk^,OT|

\i / <

ЩШш ^

Wm

pi

r'*

1

И

Й.

'4j

L* ,3

kk '’

S'

к A

r л

jà

л'?У

£

fxL

■ :à-1

t-.-j

:

]

:■

я

:

t*

*Л*

t..

r"

I

1

Ik.

U rt;-

'

2

Щ

uK

0

%фй ^

tf:m m

œhl-Д Щ

jà

L .*    •

k%'4

Ж1

$

«7

Ш14

i

^ J Ü

I

é g

^

&

j’#jj

Æ'

,,à

' vX

'?vi

M

'■К ж

«

Щ

".

ïf> f,

b.

•■'.»J

S'ï

Я

y

J

-

f

.

oL'lOLAM-l'bZX

<s

'j'i/rtcL /üù eyj-vu. fif^

СЛЛАЛ)

-^/Г^ЧГК

^nriOL    5Q,

Gt.çj£> ^botjv fM-^'bCJu: У^АХ/У^гхХ^М.

/7^*£urT>u/tJL-

rîi/^4oLa.-M^ $ ö-Ä^iZ^^n ojUCaM-PAyiZi    Qj[ÿyi^j<^

V У^Ь^СамЛИЛ.

J oôuxLtr'J^ 'jruhd fLQjPl/xu/jbiif <ГйУв<«'4.

ту

^ oUvM

v^ec/Z-u*

JM

^rlÀsUXs\'iJ£_,

jucyioL    ^ААУ^ЛУУЬуО - ^ЪО ,,

jrh-VK

С3/Уми dk\^ЛлЛА^О QbJwIJMfXVuK

Je 3 jvbts^nsiïcayvioUj >

$<LcXurü-Ufij^.

*ù.

fy^/cLüMl-^ Ą IbQM^tjJiOsfyV^ o^J-JCOjcL^yi'yuÙ.

oJaajJ/kv-Q^ -juJ^eJL Ц/jL/xĄ^o/&f'n S3 ïfà-fboL&faît..

7Ш;

J

\ BIBLIOTEKA ii

główka

л од £5o

Akc. Nr. V,- Łi_J b

I. WSTĘP.

III. Geograficzne położenie dawnej Polski i jej stosunek do krajów ościennych. Rzeźba Europy.

IV. Karpaty, ich ogólna budowa i podział.

A. Zachodnie Karpaty.

VI. Tatry, Część druga: ich ogólna budowa, ich podnóże.

VII. Rzeźba Tatr.

VIII, Wody Tatr

IX. Pieczary w Tatrach.

XI, Roślinność Tatr,

XII. Orawsko-Liptowskie Hale.

XIV. Wiaterne Hale. Inowiee. Dolina Wagu.

XV. Branisko. Hnileckie pasmo.

XVI. Pieczary Hnileckiego pasma.

XVII, Niżne Tatry. Wielka Fatra,

XVIII. Krzemnickie pasmo. Zdziar, Ptacznik i Trybiec.

XIX. Szczawnickie pasmo.

XXI. Słowacki Kras (Karst).

XXIII. Małe Karpaty.

XXIV. Bielawy i Beskidy Zachodnie.

XXVI. Wschodnie Beskidy,

ß. Wschodnie Karpaty.

XXIX. Pasmo Czarnohorskie.

XXX. Olej skalny i wosk ziemny w Karpatach.

XXXI. Zapadłość Marmaroszu i pasmo Rodniańskie.

XXXIII. Burżańskie Karpaty i Alpy Fogaraskie.

XXXV, Biharskie Pasmo,

WSCHODNIE KARPATY

fv?

Akc. Nr. V,- Łi_J b

д’-рЛА

■Г- fyèZkji..

^го^га^ы. 6о- 'LuaMl^yy^ krojem. Ч&лл*-QÆiMj ^O-Ł i    tiJXy^U^L • \J/uUH^^/lJc}jd>yViJt Mj9l_ ÙUh -fl du. „ 1tjO„

zJiywy ^^ôyé-Lut^Uf eu ^td/dl-Q-^ô- -t /L/v^v^cM JfarQ^A-u> 0%<UjU^(LJ*d<À<J). ' ₀ ГШп%А,. iN<HJÜ-i^JL_1CldbAd/U Axt-fjf-Pû-f^rd*^ •

^Cjy p-q ,,

\k.ib(.£rC t    &UUiu •#-££ hA^YYvtÿQ. ^'Ъ^ЧЛлъи.

jiAXs. Qr^AUtJL «Vb^/fcr^Ate, <- ju>Âty£A+ie.- Ь&^ыъ^ъХаал. uUCch^

o ftbr-jry^tьсМ■ Jf î/мл^ Л Ajü-^rrrih^^bou ^&jHpr<iJ-{/ZA ллл_С ^ипъе*,,,

AIaŻajJYĄ, -î    )_

wól,

ff. Jbujdt <hkxL

<ltb-iAÂsŸiJci, Suytb-hAt

'jx/dlc/X^/iUA^ Sunro-pAj. ^Jx>^ oźo?-ОУИ dJc ido Ъи. '

■vvyclb CteJycL IL^yyû,- %uH.aoA*Jc fL dk^«L,    -u^,,

-1у~%ЛЛа^. ^f'Y&cbusCa- <£n^dcfrj<^ h&JtŁa-tjj'. ^ъ&ьимм^ AjuIĆLojJL,

CAÿJi. vxçA&bJ Jłfiylo. , tfhÿù i Sovrvpiy. Jùyi £ JJO-ÿi

-ji £^d&£. ^/yiAccouMM'-JL Uso^A-л-* слХо-иЯ^Аи. $г

£Ллууъу

Xyt/. ЛаЬ-ЛГЪгу-о/лз- dd-Ci biÎÀui-QA'tÀAK I /Ÿ'<rX,/

ej/л <Un

<cÀia>kLa*J.Q^ рь^1--(^Ал1л.. IcHj.'yrucxl dl,j -fr^JCLf аЦьрЛ <~ Surro-pi^. ^nXj^uf adCfaunXylfa. Ha^uxI

-toy^rrtt^. ^CftOmdt ^AJJYTJ-jnA^ ФЫХ, -l(/YbJsAAAJ IÆl/yydd^Jb'1't^..

/СА'И.-е

£urv

Tl

11.

ПГ.    ^baJAH'uU r&yß<)Jki,

/СJAyi'lsy

JM ■dŹfrPOWL^Ji, -®ljO    jA

S^flvAJnZb ^MSrbfaAj..

ff^riywCLj ^и^Агв^л^ХХХ^-/^/    So,,

-elo-UK-ßsO oMfirtSMJL. SVU3L /Wy>JUJ-6ÿ. ftfÿÀ pjt^AjJob^A'лг-со-<1/ Оил~&,г ~hj£ ,    , ■<' tk- ^rrbK^JX^, t*Jr\ 'JUybStxXAL À. ^'ЫГ-сОы.оЛ ■ IpCo^r-pLoJ^,

$Ç-44pLa*44_    -JWe-dJ/Lt>^o-^ &oy^o~jh^.j <c^l\ ^ахылул^вл^г*-. *Жа>

х/Ьг^у^хаЛх. \ 4уи-улулыъ fyçblfovyxrwJfd&i. Л (jxjzs/^w'vr^yr-JbZ

RpXXydti.^ . Çyb&'-ei’ U/y^ÂMà- ?e<yLo^L<jMn<t ot(3^

/ИХ/LM.- (Dor&b^)r «.J-f'/СА^УХ. ■$ pJL. ^ГиА^ауЛЛМЛ t

tk.

jvoÿOAÀAsf'lA. Q-ЬууМл. ^ZATyy^ojJkx

duoucje_ -uyfdXtjL s

гЧлГИ

? ?<

itLo-aÀOsH-z Aą

1/jVt Mtç yV/Ae^Ct O-UJ^L.

30

^pVU&APjlts 3ù9JTpxdb A.    i -$ (ьСкхкллеи^ • <М*ЛЛ.'УУ£ /уь&A,

ywocvi-e,    ftcurfboŹ j

Q/Ы-^ .

-i <iJ\ -p/><A}-ii(i

ÀcJx bLü-ùüUtçJc ^CujUtGyl'TM ’ £ç_ %IaaJ(jo - ЧоХлМ^К. /jj-yX^viAx^ ■

£ ($_&лУШУУУ^Тук‘Uy^'ipMJÛL. -    У^АЛХпл^ puy-cUiMpAijJuJi,,

$v-oIaà<3?fy/x/rj'vojb. $алр<С£р ti^<Jut~chyùjL < ^(Х#~о1м&-<-■ -■ 51

çvÆ. ^/l/iiuy^AbUL lôarrtuodAi

А»

ï .    . QieJ'^ М^угьо^ш.

rtui^lykzç. K&puûjJXjy-UU 'fUwLfccd^^    UIaJIL

'JkrfL fiA'i Je

(ch COiàbXc

?0?07&u2-<L ftübr-} tbk yrayiOAJL. WroüiSMXJ^'jdti-tL ^УгеАлНЧ. hf-i^Jbltl^ txj^LpjoAXprHÀ. уо^Ха^УАо^оЖ^А . ^)ауХМлуО^ ^1Ъхя1уСал^5сеи %Ау/Ы£4А'£Л<Лр_ Qu&Æo-W-dtl£ ■    ^XjÂia^

c-MpUJbttXrnduy,. 7РРо4я-Ым-(у4<-С yPz-A-y. Poybùbclt.' fbO-W-,, Ярсош-ехлл!^ fyyyp-cxAJ-iyJz. 2 -р/ух. -е^н^чхАело^-а_>

Ppbfto-ü, yloJyy.    -pdtud^M^uy-a-. fyyyvMz

oPy-Utlyuy-UOL

* ^pUaM*L

■J'UA&oî'Ü -jy bf-(j>y . )&(3Jvy . fjCy A^< l^JiJ/layy\

TaJży Я- L&CPd^AZo-urÿ. 'iXàrtrt^yy...

W. Sxtry.. dieéd

pcju^. od^yÿyy. TlZyY^,

/ 74- l^aP>~w~<91- < ■O-PiycA ■оллА-^-

oüvuyn>o^- pjcy yvy^-jyjS&ojcjiMsLe.,, W£gl ч

. ÏÏLoU

Pdyn-Яяхлгу C c^r^xy^uj^L TdiZr-, УаМ fyd/y^Mjrrep<yOoux^

/Ç/i-С ьЦ^_, 7c i уЯ-ô-f/s^ с*Л-\у 4. *vtjy-\MA\&A.. 'J'(rr<Ll/\A-Q^ 'УУ^^УУ^/угСНМ'Ц tutc/yyiÿyLou    <J\, ffaJsy* Тоупзл ^&yyyy^lO- . Tu/y-ico'tld.

^chA^^JcZ.^fuyo-ro    Л^ге

Ą,({    Х,6у)Г^ХУ]А^. côtiJ-cffy    JoLty-ЬллУр

\Я ^^иуслЯ^ТсЛ.. ₁ IfiçljycJù Z ffiffLL&kjMjCrijLi ,. Jtuh-ą

% ЛлуЪо,ty ÄWv^’ Й£н?^ (_ 7ùMolaJu!x7,    &пт,,

ыЛл . ZtopPy djybsMy firtQÏÿ ^снн1у. if-lady РщухусР

-1ЫлИЛПАНл/~ -pTht/VljyCLyny -Æ^rv-Й^^ TPtp....... 91

YŁ. '3b&£kJrtX_J 9.%xPt^h

ThyTcwy 4trTTVVy rjy/fUjuk^Ji-UJ^y

УрйлМллМ. ЗмРу' ; ЪР^ои 4, /оинхРу ânoio-urc^H^ j ■ Лхалу/ууу <Uït\ko~UHL ; -pXwvpL я PoimoJcoc^ ^уо-yU,

^t‘ 2р/}плЛп ÿ

• PCv^vyihamol, < TU Pty fipj-oiy • TUxtyuMAH-tïTiq/

If'iÇ/J.'tk*^'^ Pv^yf/iö-UJ-Cjy^ö yÇJlAsCTMX. Тд-iyliyVby Ą~CKAAąą.\

уРатхл

Аляос

Си^усРинэЬил ■

Z Рл лРТи .

<0-0-

It

\]/^у^гАЛАО^ £

Xjtdsr

$U/dCo-tßL- <^к)~Ьлл^    -iXsr&vu^

Г1Х>ис4и><1ллА~. Qtedjjtj-ил^

yfexXr. TfôyüÇ ,,

fYUL Un <^Ь*гАа1я.] 4-CĄ

ffitxtrr A 'jf.CÿsO    \fh&S)

■p^tX^O^^-y -ъХпв У-'у*^ .

<tJu<X UHX^ÎQshà.

Угл^СГУг^Х.

.. -И6'

YK • y^rduLj я!O Iÿ-

àaÀj /хуушхА-оллл-е oULol o-pun^ta/'o^'n

'Y-.

&Н1п&и^О*л<1 XriytLçË '. YaM M^Xnljo^,. <biyù.M^ itK, (ÀïtfichvL-^.. ÂXd'O''-1 n a ^Ол£мгт<\, Æ* ^ <£cjv /т&лъ-Ых/г^ l^ioił/c^¹ -ifX Ьэугчм-ек <- /ÙAf2th£cL^ Itÿcjo. ajUhbb-t-

... 140

(qIaOàa^ , -Łot^y

M ^QJxJUrtç.....

vtî

IX. Pieczary w Tatrach.

Podziemny bieg wód. Powstawanie pieczar ; ich geograficzne znaczenie. Nacieki w pieczarach. Doliny bezwodne. Pieczary w Kobylim Wierchu. Alabastrowa grota. Lodowa grota. Inne pieczary w Tatrach. Ślady zwierząt lodowego okresu w pieczarach Tatr . 156

X. Klimatyczne stosunki Tatr.

’owietrze jako czynnik geograficzny. Ubytek ciepłoty z rosnącą wysokością; od czego zależy. Wpływ Tatr na rozdział deszczów. Śniegi w Tatrach. Powstawanie lodowców i ślady, jakie po sobie !' zostawiają. Okres lodowy w Tatrach. Zwierzęta tego okresu. Zmiana klimatu Tatr; w czem polega. Choroba górska. Wiatr halny (foebn); skąd się kierze. Jak daleko można widzieć z Ger-„ lachowskiego szczytu. Różnica pomiędzy długością dnia na szczycie

podnóża tej góry

169

XI. Roślinność Tatr.

Roślinność wysokich gór i jej powinowactwo. Skarłowacenie form ; rozmiar}' kwiatów. Lasy Tatr. Polacy. Potoki i niższe Jloliny. Szarota kocie łapki. Dziedzina kosodrzewu Hale tatrzańskie.

192

"Różanecznik w Tatrach. Dziedzina nagich turni. Powinowactwo flory Tatr z podbiegunową i alpejską Bujność gleby. Granica roślin chódowanych. Wartość lasów i hal. Tatry jako ceł wycieczek

XII. Orawsko - Liptowskie Hale.

Związek Orawsko-Liptowskich Hal z Tatrami. Ich budowa. Połać wschodnia, Prosieczeńska; postać dolin; podziemny bieg Prosie-czanki. Cieplice' w Huczkach ; pokłady martwicy. Połać zachodnia. Góra Chocz. Pieczary w Mnichu. Człowiek przeddziejowy . . 212

XHL Mała Fatra z Orawską Ma górą.

Przełom Orawy. Rralowiański przełom Wagu. Jego geograficzne znaczenie. Streczeński przełom. Wojenne góry. Budowa Małej Patry. Jej geologiczne stosunki. Postać dolin. Dolina Wratny. Postać grzbietów i wierzchołków. Wielki Rosudziec. Roślinność

Małej Patry. Orawska Magóra

224

Х1У. Wiaterne Hale. Ino wiec. Dolina Wagu.

Głogowieckie Karpaty. Ich podział. t,Wschodnia część Wiaternych Hal, czyli połać Minczolska; jej budowa i powierzchowność: Zachodnia część Wiaternych Hal, czyli połać Harwańsko-Strażowska; jej budowa i krajobrazowe zalety. Kotlina-Zulowska. Pasmo Ino-

*•

wieckie. Dolina Wagu; górny bieg tej rzeki. Kotlina Żylińska. Inne rozszerzenia w dolinie Wagu Cieplice w Rajcu, Trenczynie i Pisz-czanach. Trzęsienia ziemi w dolinie Wagu; ich zależność od tektonicznych stosunków gleby

241

ХУ. Branisko. Hnileckie pasmo.

Trzeci łańcuch Zachodnich Karpat. Granice Braniska. Dolina górnego Hornadu. Toryska i Świńka Budowa i geologiczne stosunki Braniska. Jego powierzchowność Źródła mineralne i pieczary tego pasma. Pasmo Hnileckie Jego granice. Kotlina Koszycka. Budowa tego pasma. Dolina Hnilca. Dział północny Hnileckiego pasma ; dział południowy; geologiczne stosunki i powierzchowność. Stra-ceńska dolina. Sadelski jar. Uprawa gleby i przemysł górniczy Hnileckiego pasma.......................262

ХУ1. Pieczary Hnileckiego pasma.

281

Lodowe pieczary Straceńskiej doliny, czyli t. zw. Dobszyńska grota. Ich ciepłota i powody ich zamrożenia. Prévost i Pictet. Budowa pieczar lodowych. Zjawisko pieczar lodowych wytłómaczone na podstawie mechanicznej teoryi ciepła. Rusińska pieczara. Peryo-dyczne źródło Straceńskiej doliny

ХУ11. Niżne Tatry. Wielka Fatra.

208

Granice Niżnych Tatr i ich budowa. Łuczywniański dział. Doliny Niżnych Tatr. Geologiczne stosunki tego pasma. Niżne Tatry pod względem krajobrazowym. Pieczary Demanowskiej doliny. Roślinność Niżnych Tatr; lasy i niedźwiedzie. Kopalnie i przemysł górniczy. Szczelina Rewucy i Starohorskiej Bystrzycy. Stu-recka przełęcz. Wielka Fatra. Jej granice i budowa; dolina Lubochny. Geologiczne stosunki tego pasma; jego powierzchowność. Tufna grota .

ХУ111. Krzcmnickie pasmo. Zdziar, Ptacznik i Trybiee.

326

Pochodzenie skał, skorupę ziemi tworzących. Skały wybuchowe w Karpatach; trachyty, ryolity i bazalty; lakolity. Ki'zemnickie pasmo; jego granice i budowa; jego geologiczne stosunki; trachyty, ryolity i tufy wulkaniczne; jego powierzchowność. Kopalnie złota i srebra. Zdziarskie pasmo Dolina rzeki Turczanki; jej budowa; właściwości jej gleby; jej powstanie. Pasmo Ptacznika. Jego budowa i powierzczowność. Trybiee

XIX. Szczawnickie pasmo.

Granice Szczawnickiego pasma; jego budowa. Stosunki geologiczne; trachyty i ryolity. Wygasły wulkan Zapolenka. Bazalt i trachyt

bazaltowy. Tufy wulnaniczne i zawarte w nich szczątki roślinne. Źródła gorące. Kopalnie Szczawnickie i ich znaczenie dla rozwoju kraju; ich upadek

345

XX. Pasmo Jaworyjskie i Ulirońskie.

354

Czwarty łańcuch Zachodnich Karpat Pasmo Jaworyjskie; jego granice i budowa ; jego geologiczne stosunki. Wpływ skał na roślinność. Solfatara w Kalince. Uhrońskie pasmo. Jego granice i budowa; postać głównego grzbietu. Układ wód; wpływ rzek na układ głównych działów. Geologiczne stosunki tego pasma. Jego powierzchowność. Dolina Hronu i innych rzek. Murańskie sto-liwo; jego krasowy charakter. Bogactwo metali. Góra Żeleznik i kolej nadpowietrzna

XXI. Słowacki Kras (Karst).

369

Granice i rozczłonkowanie Słowackiego Krasu. Sylickie stoliwo Pieszywska Hora i Koniart. Geologiczna budowa Krasu. Wąwozy rzeczne. Wierzch owiną stoliw. Werteby, dolinki i jeziorka. Podziemny bieg wód. Agteleckie pieczary. Sylicka grota lodowa. Źródła zwyczajne i peryodyczne. Werteba, tracąca peryody-cznie wodę. Rozwój krain krasowych. Roślinność Słowackiego Krasu

XXII. Piąty łańcuch Zachodnich Karpat.

380

Granice piątego łańcucha. Jego stan pierwotny i częściowe zniszczenie. Górotwory wybuchowe. Kotlina górnych Węgier. Niziny nad-dunajskie i pogórza. Doliny Ipoli, Rymy i Hornadu. Przejście do stepów pannońskicli. Klimat całej zapadłości. Czowaniosz. Czerhad. Matra. Bukowskie pasmo. Hcrnadzka Brama. Hedziala; budowa tego pasma; jego geologiczne stosunki. Zemplińska wyniosłość i jej orograficzne znaczenie. Powierzchowność Hedziali. Kratery i stożki włulkaniczne. Tokajska góra. Roślinność i uprawa gleby. Kopalnie złota i srebra. Szlachetne opale. Sztuczne źrodło peryodyczne. Winnice Hedziali

XX111. Małe Karpaty.

Ogólne właściwości piaskowcowych Karpat.

Pierwszy łańcuch Zachodnich Karpat. Małe Karpaty; ich granice i podział ; połać Pożońska ; połać Brezowska. Geologiczne stosunki Małych Karpat. Ich powierzchowność; ich roślinność. Niziny nad Wagiem. Tyrnawskie pogórze. Ogólna budowa piaskowcowych Karpat Ich geologiczne stosunki. Skały kredowej formacyi; piaskowiec godulski. Formacya trzeciorzędna Skały obce w piaskowcach i ich pochodzenie. Piaskowiec magórski i łupki menilitowe.

Tektonika piaskowcowych Karpat. Pormacya skalicowa. Związek Karpat z Alpami .Rozmieszczenie skalic; ich krajobrazowe znaczenie; ich pochodzenie. Karpaty piaskowcowe przed okresem kredowym. Skały wybuchowe i młodszy trzeciorzęd

896

XXIY. Bielawy i Beskidy Zachodnie.

Granice Bielaw. Ich główny grzbiet. Podłużne doliny górnej Kisu czy, górnej Beczwy i Drzewnicy. Działy zewnętrzne. Szląskie po górze. Powierzchowność Bielaw. Wartość gleby. Beskidy Zachodnie ; ich granice i budowa. Ramię Raczohalskie, Pilszczeńskie, Babiogórskie, Lubieńskie, Niedźwiedzkie. Budowa dolin. Babia Góra. Klimat Zachodnich Beskidów; ich roślinność; uprawa gleby . .416

XXY. Spiska Magóra. Pieniny.

432

Granice i budowa Spiskiej Magóry. Skalice tego pasma. Pienin}' pod orograficznym względem; ich budowa i postać. Roślinność Pienin i jej klimatyczne znaczenie. Inne skalice Spiskiej Magóry. Jezer-sko. Źródła mineralne. Mofetty wT Drużbakach. Pieczary Spiskiej Magóry. Związek Dunajca z Popradem. Przełom Pieniński. Przełom Dunajecko-Popradzki. Powstanie przełomów rzecznych. Teorya jeziorna. Wsteczne działanie erozyi. Czy rzeki mogą być starsze od gór? Tektoniczny początek przełomów

XXVI. Wschodnie Beskidy.

454

Granice Wschodnich Beskidów i ich związek z sąsiedniemi pasmami. Ich budowa i geologiczne stosunki. Górski dział tego pasma; Cer-gowsko-Jaworzyńska połać; Duklańska połać. Przełęcze i wierzchołki głównego grzbietu. Powierzchowność górskiej krainy. Pusta Wielka nad Żegestowem. Przełom Popradu. Kotlina Sądecka. Połać Duklańska. Roślinność górskiego działu. Jasielsko-Sanocka zapadłość. Jej rozmiary i budowa; właściwości jej gleby; jej powstanie. Czy było tu kiedy jezioro? Tarnowsko-Przemyskie pogórze. Jego podział. Budowa jego dolin. Zniszczenie gleby. Roślinność pogórza. Uprawa gleby i zaludnienie Wschodnich Beskidów Ekonomiczny rozwój tej krainy

B, Wschodnie Karpaty.

XXVII. Bieszczady.

Bieszczady, ich granice, budowa i podział. Stosunek Wyhorlatu do Hedziali. Budowa piaskowcowych Bieszczadów. Główny grzbiet pasma, jego wierzchołki i ramiona. Powierzchowność piaskowcowych Bieszczadów; Stoh i Pikuj. Budowa dolin. Brak skał. Urycz, Rozhurcze i Bubniszcze. Roślinność Bieszczadów. Obfitość lasów i ich obecny skład. Obniżenie górnej granicy lasów. Lasy strony

południowej. Połoniny i ich roślinność. Powody obniżenia górnej granicy lasów. Klimat Bieszczadów. Znaczenie połonin dla człowieka. Dział Wyhorlacki, jego budowa i powierzchowność. Sniński kamień. Wyhorlat. Wyhorlackie Morskie Oko. Roślinność tego działu

473

ХХУ111. Gorgany.

494

Granice i budowa tego pasma. Właściwości głównego grzbietu; jego wierzchołki. Ramiona strony północnej : Menczulskie, Grofiańskie, Sewulańskie, Bojaryńskie, Doboszańskie. Ramiona strony południowej : Kamionkowskie, Strymbskie, Bliźnickie. Powierzchowność Gorganów. Budowa dolin. Grzbiety i wierzchołki. Jeziorka i moczarki. Piargi w Gorganach; ich powstanie; ich obsuwanie się ; ich rozpostarcie. Roślinność Gorganów. Lasy i połoniny. Zaludnienie

XXIX. Pasmo Czarnoliorskic.

510

Naturalne granice Czarnohorskiego pasma. Prucko-Cisiańska szczelina; Przysłopiecka przełęcz. Budowa tego pasma; jego główny grzbiet; ramiona strony północnej i południowej. Geologiczne stosunki Czarnohorskiego pasma. Jego powierzchowność; doliny strony północnej i południowej; główny grzbiet pasma; jego wierzchołki; kotły i jeziorka; powierzchowność ramion. Klimat Czarnej Hory; ślady dawnych lodowców. Rośliność Czarnej Hory; dziedzina lasów; dziedzina kosodrzewu ; różanecznik i azalea; połoniny. Systematyczny charakter flory ; wpływ klimatu na układ roślinności. Gospodarstwo tej krainy. Stan materyalny i moralny jej mieszkańców

XXX. Olej skalny i wosk ziemny w Karpatach.

535

Geograficzne rozmieszczenie oleju skalnego Północna Ameryka. Kaukaz. Karpaty. Początek i rozwój naftowego przemysłu w Galicy!. Obecny jego stan. Smoła żydowska i wosk ziemny. Szraufit i helenit. Owady kopalne w Borysławiu. Gaz ziemny. Czciciele ognia na wschodzie. Zużycie gazu ziemnego w Zjednoczonych Stanach. Pittsburg. Ekonomiczne znaczenie naftowego przemysłu dla Galicyi. Pochodzenie oleju skalnego; czy mógł powstać z pierwiastków nieorganicznych ; z zagęszczenia gazu ziemnego ; z roślin ; ze zwierząt. Spostrzeżenia Radziszewskiego, Fraasa i Sickenber-gera. Ochsenius i Załoziecki. Świat zwierzęcy na dnie oceanów. Bathybius Huxleya. Gaz ziemny w soli wielickiej .

XXXI Zapadłość Marmaroszu i pasmo Rodniańskie.

Górna Cisa, Wyszów i Iza. Kotlina Sygiecka. Geologiczne stosunki marmaroskiej zapadłości. Uprawa gleby. Płody kopalne, Budowa

Rodniańskiego pasma; jego podział. Połać Czybleska ; Czyblesz Ramię Laposkie ; szlachetne metale. Połać Pietroza ; Pietroz mar-maroski; ramię Heniulskie. Geologiczne stosunki połaci Pietroza. Jej powierzchowność; doliny, kotły i jeziorka; główny grzbiet i jego wierzchołki. Dyluwialne lodowce góry Inieu. Roślinność . . . 555

XXXII. Smdmiogrodzko-Multańskie Karpaty.

566

Budowa tej części Karpat. Pasmo Kelimeńskie. Potrójna granica Bukowiny, Siedmiogrodu i Multan Dział Dżumaleuski. Wąwóz Kolbu Dżumaleu, Rareu i Pietrile Domnei. Czahleusko - Czuka-skie pasu.o. Ramię Czahleuskie. Ramię Nadźhadźmaskie. Jezioro Wereszto. Kopalnie miedzi w Balanie. Ramię Nadźszandorskie. Góra Bydesz. Jezioro św Anny. Solfatary i mofetty. Ramię Czukaskie. Czukasz i Piatra Mare. Zapadłość Dierdiowsko-Harom-sekska. Hargita

XXX111. Burżańskie Karpaty i Alpy Fogaraskie.

583

Buczecz ze Szulerem. Kenigsztain. Lapapuza. Powierzchowność tych gór. Krasowe formy gleby; Djabelskie Młyny. Alpy Fogaraskie; ich budowa; dział Perzański Alpy Fogaraskie pod krajobrazowym względem; doliny strony północnej i południowej ; kotły i jeziorka ; ślady dawnych lodowców; główny grzbiet i jego wierzchołki. Wąwóz Czerwonej Wieży

XXXIV. Pasmo Cybińsko-Wulkaóskic.

Pasmo Baiiackie. Wąwóz Żelazne j Bramy.

Cybińsko - Wulkańskie pasmo; jego granice, budowa, podział i związek z Fogaraskiemi Alpami; jego geologiczne stosunki. Kotlina wołoskiego Szylu. Powierzchowność gór; doliny, grzbiety i wierzchołki; Pareng i grupa Retyjezata. Banackie pasmo; jego budowa, kierunek dolin i geologiczne stosunki ; powstanie i przeobrażenia tego pasma; jego powierzchowność; krasowe wyżyny. Golubacka pieczara. Komary golubackie. Pieczara nietoperzy. Metale pożyteczne. Wąwóz Żelaznej Bramy ; Danubius i Ister ; Klissura Górna i Dolna; progi i odmęty. Obecny stan żeglugi. Żelazna Brama pod względem krajobrazowym; jej strategiczne i komunikacyjne znaczenie. Wołga i Dunaj. Oczj^szczenie Żelaznej Bramy . . 596

XXXV. Biliarskie pasmo.

Budowa tego pasma. Mezesz i Krasna. Właściwa Biharia; jej geologiczne stosunki. Dział Wilagoski. Powierzchowność gór. Krasowe wyżyny : ich roślinność. Okolica nad Aranijoszem. Tordziań-ska szczelina. Podziemny bieg wód. Wulkan i Detonata. Lodowa

pieczara w Skeriszorze. Peryodyczne źródła Waradyńskie cieplice. Grzybień ciepliczny. Zaludnienie Biharskiego pasma. Przemysł górniczy

618

XXXY1. Wyżyna środkowego Siedmiogrodu (Mezeszeg). Sól w Karpatach.

631

Granice Mezeszegu. Spadek wód. Właściwości gleby. Roślinność stepowa. Klimąt Mezeszegu. Góry z soli. Wulkany błotne Ilość i wartość soli, wydobywanej w Siedmiogrodzie. Sól po zewnętrznej stronie Karpat; źródła słone; sól kamienna; Wieliczka; Stebnik. Dochody z przemysłu solnego. Sól jako czynnik cywilizacyjny. Wyrób soli za czasów Rzeczypospolitej. Powstawanie soli; zkąd się bierze sól w morzu? Czy sól kamienna mogła wydzielić się z wody morskiej ? Bouć, Kreutz i Szajnocha. Sziwasz i Karabugas. Jeziora słone. Dno mioceńskiego morza. Roślinność i klimat solonośnej formacyi. Czy braknie kiedy soli? Przyszłość ziemi

'

.

I. WSTĘP.

Obecny stan geografii w naszym kraju. Wincenty Pol i jego zasługi. Nowsze zdobycze na tem polu. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów sławiańskich“. „Wisła“. Nowsze kierunki w geografii. Ritter i Humboldt. Czem się zajmuje fizyczna geografia. Granice naturalne i polityczne. Obecny stan wiedzy o Karpatach. Nazwy i wyrażenia geograficzne (nomenklatura i terminologia).

Nie posiadamy w literaturze naszej, pod innemi względami tak bogatej, dzieła, w któremby geograficzne stosunki kraju naszego były przedstawione w jednolitej formie, zgodnie z dzisiejszym stanem nauki. Brak ten świadczy niezawodnie o zaniedbaniu, w jakiem się u nas geografia do niedawna znajdowała i jest też jego bezpośredniem następstwem. Nie brakło, co prawda, i u nas ludzi, którzy się tym przedmiotem zajmowali; pracowali już w tym kierunku w ciągu bieżącego stóie-cia Staszyc, Jan Śniadecki, Lelewel, Pusch, Strzelecki, Domejko, Andrzejewski, Pol, Zejszner i Józef Chodźko i niemałe około rozwoju tej gałęzi wiedzy położyli zasługi. Ale geografia nie była wyłącznym przedmiotem ich study ów, zajmowali się oni nią o tyle, o ile ona wchodziła w zakres ich prac naukowych, lub zajęć zawodowych. Pisali oni oprócz tego przeważnie w obcych językach i zajmowali się po największej części obcemi krajami, wskutek czego prace ich były dla ogółu niedostępne i niezrozumiałe i zamiłowania dla geografii rozbudzić nie zdołały. Jeden Wincenty Pol, zostawszy profesorem geografii w Uniwersytecie w Krakowie (1849 r.), poświęcił się wyłącznie temu przedmiotowi i rozwinął na tem polu bardzo pożyteczną działalność. Wykłady jego budziły ogólne zajęcie i były licznie uczęszczane. Najważniejsze z prac, jakie drukiem ogłosił, były poświęcone geografii rodzinnego kraju, a przedstawiały rzecz w poprawnym kierunku. Chociaż bowiem Pol, idąc za przykładem Rittera, uważa geografię za nierozłączną towarzyszkę historyi, a historyczną geografię, czyli, jak się sam wyraża, wyższą geografię porównawczą, za najwyższy szczebel geograficznej wiedzy, to w opisach kraju zajmuje się on prawie wyłącznie jego przyrodą i kreśli jego fizyczno-geograficzne stosunki, a wpływ Humboldta i kierunek, jaki ten uczony nadał geografii, jest w tych pracach widocznym. Znał też Pol kraj rodzinny tak dobrze, jak może nikt inny ze współczesnych, a ci, co czepiając się drobnych usterek, albo niedokładności w jego pracach, odmawiają mu tej znajomości i starają się obniżyć jego zasługi, nie mają z pewnością słuszności¹).

Czterdzieści z górą lat minęło od chwili, w której ta pożyteczna działalność Pola została przez usunięcie go z krakowskiego Uniwersytetu przerwaną (1852), a w okresie tym dużo się u nas zmieniło na lepsze. Społeczeństwo nasze, znękane długoletniemi bezowocnemi zapasami, przyszło do tego przekonania, że moralny i materyalny dobrobyt kraju i jego • mieszkańców może być osiągniętym jedynie na drodze pracy, a skutki tej pracy dają się widzieć na każdym kroku. Wszystkie gałęzie wiedzy są u nas skrzętnie uprawiano, a umiejętności, zostające w ścisłym związku z geografią, jak archeologia, hi-storya i nauki przyrodnicze, przodują innym; nie mogą się one obejść bez pomocy geografii i dostarczają też ze swej strony bezustannie cennych szczegółów, odnoszących się do znajomości kraju. Liczny zastęp młodszych uczonych bada też z zapałem ziemie zamorskie, a opisy ich przygód, ich odczyty i zbiory, nadsyłane przez nich do kraju przyczyniają się niemało do rozszerzenia wiadomości geograficznych i budzą mimowoli zajęcie dla tego przedmiotu. Równocześnie przyszła i wykształ-ceńsza część naszego społeczeństwa do tego przekonania, że kraj nasz nie jest tak bezbarwnym i jednostajnym, jak to przez długie lata przypuszczano, lecz że przeciwnie posiada i on okolice, które pod względem krajobrazowym nie wiele ustępują zagranicznym, a pod względem historycznej wartości, dla nas przynajmniej, o wiele je przewyższają. Góry nasze bywają też co roku tłumnie zwiedzane, a podróże po kraju zastępują powoli kosztowne i bezpożyteczne wyprawy za jego granice.

ocenę

zna-

Żadne z naszych towarzystw nie liczy tylu członków, co „Towarzystwo tatrzańskie“. Z rosnącem przywiązaniem do kraju idzie w parze potrzeba i żądza jego poznania, a liczba prac, mających ten cel na oku, rośnie z każdym dniem. Dążność ta znalazła 'swój wyraz w wydawnictwie „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów sławiańskich“. Pod względem rozmiarów jest to dzieło takie, jakiego żaden inny język nie posiada, a chociaż treść jego nie jest wyłącznie geograficzną, a kierunek w ogóle niejednolity (co zresztą w pracy zbiorowej takich rozmiarów prawie nigdy osiągniętem być nie może), to świadczy ono w każdym razie o rozbudzeniu się w naszem społeczeństwie zajęcia dla geografii, o jego przywiązaniu do rodzinnego kraju i o ofiarności jego obywateli dla celów poważnych i pożytecznych. Obok Słownika geograficznego wychodzi w Warszawie od kilku lat „Wisła“, kwartalnik naukowy, poświęcony, co prawda, przeważnie etnografii krajowej, ale obznajamiający także swych czytelników z najnow-szemi postępami wiedzy geograficznej. 0 rozbudzeniu się u nas poczucia dla geografii i o zajęciu się tym przedmiotem świadczy niezawodnie i ten szczegół, że o nagrody, wyznaczone za najlepszy opis jakiegobądź powiatu w Galicyi przez Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie, zgłosiło się 17 współzawodników z pracami konkursowemi.

Wobec takiego zajęcia się krajem i potrzeby jego poznania daje się ogólnie czuć brak podręcznika, w którymby geograficzne stosunki tego kraju były w nieco ściślejszej formie, zgodnie z nowszym kierunkiem nauki i z jej najnowszemi nabytkami przedstawione. Niniejsza książka ma na celu uczynić zadosyć tej potrzebie. Rozpisywać się na tern miejscu o pobudkach, które mnie do podjęcia tej pracy skłoniły, nie mam zamiaru; natomiast uważam za stosowne zaznaczyć i uzasa dnić choć w kilku słowach kierunek, jaki dla niej obrałem. Geografia¹ weszła z początkiem bieżącego stulecia na dwie różne drogi, przybrała dwa zasadniczo odmienne kierunki, których twórcami byli dwaj najznakomitsi uczeni owego czasu, mianowicie Ritter i Humboldt. Dla Rittera jest ziemia prze-dewszystkiem mieszkaniem człowieka; bada on zarówno korzystne jak i szkodliwe warunki, jakich geograficzne stosunki jakiejś krainy człowiekowi dostarczają i stara się o zrozumienie wpływu, jaki te warunki na istnienie i rozwój człowieka

wywierają. Gdyby Ritter ograniczy! się by! do samego badania przedmiotu, byłby i geografii i historyi odda! rzetelne usługi, a praca jego byłaby wolną od zarzutu. Ale we wnioskach, jakie wyprowadza z faktów, poszedł on za daleko, przyszedł bowiem do tego przekonania, że zarówno fizyczny, jak i duchowy rozwój człowieka zależy wyłącznie od gleby i jej właściwości, a pomijając zupełnie czynniki etyczne, sądzi, że i istnienie i rozwój dziejowy każdego ludu zostały z góry przez geograficzne warunki krainy, jaką ten lud zamieszkuje, wyznaczone. W ten sposób popadł Ritter w teleologię, wprowadził do historyi geograficzną predestynacyę, która szczególniej u jego uczniów zgubne wydała następstwa. Zadanie umiejętności zostało spaczone, a poziom geografii znacznie się obniżył. Ponieważ najwyższe zadanie geografii polega według Rittera w tern, żeby dzieje całej ludzkości i pojedynczych narodów rozwinąć i uzasadnić na podstawie przyrodzonych własności ziemi i pojedynczych krajów, przeto geografia jest dla niego jedynie pomocniczą nauką historyi. W ten sposób stworzył on swoją geografię porównawczą, która jest właściwie geografią historyczno-pań-stwową. Z zupełnie innego założenia wyszedł współzawodnik Rittera na polu geografii, Humboldt. Ziemia jest dla Humboldta jednostką, wchodzącą w skład wszechświata, bada on jej początek i rozwój, jej martwą i żywą przyrodę; człowiek jest dla niego jedynie objawem organicznego życia na ziemi, do geografii należy on o tyle, o ile jego istnienie jest od przyrodzonych warunków gleby zależnem. W ten sposób stworzył Humboldt geografię fizyczną²). Kierunek, jaki Humboldt nadał tej umiejętności, zyskał w nowszych czasach ogólne uznanie. Dzisiejsza geografia bada ziemię, a przedewszystkiem jej powierzchnię pod względem jej przyrodzonych własności. Geografia historyczna i państwowa przechowały się obok fizycznej jako dwie samodzielne gałęzie, a podręczniki geograficzne, szczególniej dla użytku szkół przeznaczone, obejść się bez nich nie powinny.

Ten nowszy kierunek umiejętności został przyjętym za podstawę dla niniejszej książki; opisanie fizyczno-geograficznych stosunków kraju naszego jest jej treścią. Nie wynika stąd

bynajmniej, żeby inne gałęzie geografii miały być lekceważone; przeciwnie, każden bezstronny musi się zgodzić na to, iż znajomość jakiejś krainy bez uwzględnienia jej mieszkańców nie byłaby dokładną; ale z drugiej strony geografia historyczna i państwowa różnią się i swą treścią i metodą, jaką się posługują, tak dalece od fizycznej, że połączenie tych różnych kierunków w jednem dziele jest prawie niemożebnem, a nadto przechodzi siły jednego człowieka. Oprócz tego jest i potrzeba fizycznego opisu kraju o wiele naglejszą, bo przedstawienie jego statystycznych i politycznych stosunków znajdzie się w każdym lepszym podręczniku geografii, gdy szczegóły odnoszące się do fizycznej geografii są w tych podręcznikach tak pobieżnie traktowane, iż nie dają o przedmiocie dobrego wyobrażenia.

Najważniejszym szczegółem w fizycznej geografii jakiejś krainy jest upostacenie jej powierzchni, to jest rozmiary i wzajemny stosunek jej nierówności, a zatem jej nizin i wyżyn, jej gór i dolin. Te nierówności przedstawiają rzeźbę, czyli plastykę ³), której każda kraina ma właściwy sobie charakter do zawdzięczenia, a która oprócz tego na wszystkie inne fizyczne stosunki oddziałuje. Bez dokładnej znajomości tej rzeźby jest zrozumienie innych geograficznych czynników prawie niemożebnem i z tego powodu powinna ona być przy opisie jakiejś krainy w jak największej mierze uwzględnioną. Geologiczne stosunki gleby, czyli własności skał tę glebę tworzących, nie mogą być także pominięte, gdyż od nich zależy powierzchowność każdej krainy, jej roślinność, jej przydatność do celów rolniczych i jej kopalne bogactwo. Układ wód (stojących i płynących) na powierzchni ziemi zależy też wyłącznie od jej upostacenia, a zatem od jej rzeźby i dlatego stosunki tych wód (hydrografia) zostały przedstawione w związku z plastyką każdej krainy Woda spadająca z powietrza i samo powietrze oddziałują wielokrotnie zarówno na martwą, jak i na żywą przyrodę, niszczą one bowiem glebę, zmieniają postać gór i dolin, napełniają rzeki i jeziora, zasilają morze, ożywiają roślinność, dają warunki istnienia zwierzętom i człowiekowi. Z tych powodów

bywa obecnie klimat za jeden z najważniejszych czynników geograficznych uważany i nie może być również w monograficznym opisie kraju pominiętym. Został on też w niniejszym opisie, o ile to było możebnem i potrzebnem, uwzględnionym. Świat roślinny ma pod geograficznym względem trojakie znaczenie; przedewszystkiem rośliny wytworzyły i tworzą jeszcze ciągle na powierzchni ziemi, przynajmniej pod wpływem pewnych okoliczności, pokłady (węgiel kamienny, torf), które weszły w skład skorupy ziemskiej i wzięły udział w jej rozwoju; następnie wywierają one niekiedy przeważny wpływ na powierzchowność jakiejś okolicy, zakrywając w różny sposób jej glebę (lasy, zarośla, łąki, hale, stepy, błota, tundry i t. d.); nakoniec dostarczają one pożywienia zwierzętom i człowiekowi. Z tych powodów znajomość przyrody kraju bez uwzględnienia jego roślinności nie byłaby dokładną. Ziemia, woda, roślinność i powietrze dają pospołu to, co krajobrazem nazywamy. W krajobrazie objawia się piękno przyrody. Człowiek, złączony nierozerwalnemi węzłami z przyrodą, posiada poczucie dla tego piękna, lubuje się w niera i szuka go. Owe niezliczone tłumy turystów, ciągnących co roku w góry, albo na brzegi morza, nie szukają niczego innego, jak pięknej przyrody. Ma więc krajobraz nietylko znaczenie pod geograficznym względem, lecz oddziałuje kształcąco na umysł człowieka i z tych powodów został i on przy opisie różnych części kraju, o ile to było możebnem, uwzględnionym. Najmniej wagi pod geograficznym względem ma świat zwierzęcy i z tego powodu zostały tylko niektóre jego objawy tu i owdzie pobieżnie zaznaczone. Człowiek nakoniec budzi uwagę geografa pod dwojakim względem-Przedewszystkiem bowiem jest on najcelniejszem dziełem przyrody, w niej znajduje on warunki swego istnienia, a wszystkie wymienione czynniki geograficzne, jak ziemia, woda, powietrze, krajobraz, świat roślinny i zwierzęcy oddziałują na jego rozwój, zarówno fizyczny, jak i moralny. Ta zależność człowieka od przyrody należy do geografii fizycznej; nauka zajmująca się tym przedmiotem bywa obecnie antropogeografią nazywaną. Natomiast objawy jego umysłowej działalności należą wyłącznie do geografii państwowej. Opisując przyrodę jakiejś krainy, nie można więc pominąć milczeniem jej mieszkańców. Ale wykazanie wpływu, jaki różne geograficzne czynniki wywierają na człowieka, musi być oparte na statystyce i wymaga osobnych

study ów, a że zajęcie się tym przedmiotem pracę naszą na zupełnie inne wprowadziłoby tory, przeto zależność człowieka od przyrody została w niej jedynie w najogólniejszych zarysach zaznaczoną; wspomnieliśmy tylko, o ile to było stosownem lub koniecznem, o wartości gleby w opisywanej okolicy, o jej przydatności do rolnictwa lub chowu bydła, o jej naturalnej roślinności (lasy, stepy, błota) i o jej płodach kopalnych. Z drugiej strony wpływa zaś człowiek w wieloraki sposób na przeobrażenie krainy, którą zamieszkuje, gdyż zmienia kierunek wód, osusza błota, niszczy pierwotną roślinność, wyjaławia, albo poprawia glebę, oddziałuje nawet na klimat, a zmiany tego rodzaju nie mogą być pominięte przy opisie kraju.

Wszystkie te stosunki zostały w niniejszej pracy uwzględnione, rozumie się o tyle, o ile na to obeny stan naszej wiedzy pozwalał. Ale fizyczna geografia nie ogranicza się do prostego wyliczenia faktów; bada ona rozwój zjawisk, wzajemną ich zależność i wzajemne oddziaływanie na siebie różnorodnych czynników geograficznych, a poznanie tej zależności i tego wzajemnego oddziaływania musi być uważanem za jej najwyższy cel. To zadanie fizycznej geografii zostało i w naszej pracy uwzględnionem; wszystkie ważniejsze zjawiska z zakresu geografii fizycznej, z jakiemi czytelnik może się spotkać na obszarze badanych przez nas ziem, zostały w niej, przynajmniej w najogólniejszych zarysach, wytłómaczone.

Wobec takiego zadania fizycznej geografii jest ograniczenie się do obszaru, zamkniętego sztucznemi liniami, niemożebnem. Fizyczna geografia musi przedewszystkiem wyznaczyć naturalne całokształty, a zatem krainy, które z powodu swych jednolitych warunków przyrodniczych za jedne całość uważane być muszą i nie może się z tego powodu liczyć z politycznemi granicami. Ten cel mając na oku, objęliśmy w niniejszym opisie, bez żadnej ubocznej myśli, cały system gór Karpackich i przylegającą do niego część Sarmackiego niżu. Jest to ten sam obszar, który i Pol w swych pracach jako Północny Wschód Europy uwzględnił. Pod politycznym względem należy on do czterech różnych państw (Rosya, Austrya, Prusy, Rumunia), pod etnograficznym zaś przedstawia o tyle jedne całość, iż jest z małemi wyjątkami (wołosi, madziarowie, niemcy, litwini, łotysze, estawie) zajęty przez ludy sławiańskie. Ale i ten obszar nie jest od reszty Europy pod geograficznym

Ta pierwsza cześć naszej pracy jest wyłącznie poświęcona Karpatom. Opisanie tych gór odwiodło nas najdalej od granic własnego kraju, bo po Żelazną Bramę, zamykającą Europę od strony Oryentu, a poznanie ich kosztowało najwięcej czasu i pracy. Ale z drugiej strony spełnienie tego zadania było i ponętnem i pożądanem z tego powodu, że Karpaty należą jeszcze zawsze do najmniej poznanych gór w Europie i nigdy jeszcze wyczerpująco opisane nie były⁴). Gdy niektóre ich części zostały nieco dokładniej (przeważnie pod geologicznym względem) zbadane, to znaczne obszary w ich wnętrzu przedstawiają jeszcze to, co bywa nazywanem terra ignota. Literatura karpacka, chociaż bardzo bogata⁵), jest jednostronną i stosunkowo mierną przedstawia wartość. Prac wykonanych ze znajomością metody jest w ogóle bardzo mało. Geologowie śledzą skrzętnie wnętrze ziemi, ale za mało uwzględniają jej powierzchnię; nie można im jednak z tego powodu robić zarzutu, gdyż ta jednostronność jest następstwem braku szkoły, a ten został spowodowany zaniedbaniem geografii w uniwersytetach i jej lekceważeniem w średnich zakładach naukowych-Stosunki te niedawno dopiero na lepsze się zmieniły. Pomimo to znalazło się między geologami wielu, którzy w toku swych prac geograficznych stosunków badanego obszaru nie spuszczali z oka i oni też rzucili pierwsze podwaliny dla morfologii i podziału Karpat. Liczni turyści zwiedzają, co prawda, co roku niektóre części tych gór, lecz ci w sprawozdaniach swych

względem ściśle odgraniczonym i z tego też powodu, chcąc zrozumienie jego opisu' ułatwić, poprzedziliśmy ten opis pobieżnym poglądem na fizyczno-geograficzne stosunki całej Europy.

zastępują Spostrzeżenia osobistemi wrażeniami. Wobec tego , wszystkiego przedstawiało poznanie i opisanie całego systemu . gór karpackich niezwykłe trudności. Ażeby wypełnić najdotkliwsze braki, przedsięwziąłem liczne wycieczki w te góry i przeciąłem je po kilkakroć w różnych kierunkach, mając przedewszystkiem ich upostacenie i i cli roślinność na oku. Do zrozumienia ich poziomego układu, który odzwierciedlił się w podanym po raz pierwszy na tein miejscu podziale tych gór, doprowadziło mnie, oprócz studyów w naturze, pilne rozpatrywanie się w mapach, wydanych przez wojskowy zakład geograficzny w Wiedniu *). Przy pomocy tych wszystkich zasobów naukowych został wypracowanym opis Karpat, który ma tę zaletę, że uwzględnia, o ile to było możebnem, w równej mierze wszystkie czynniki geograficzne i daje wyobrażenie o całości. Ale wobec ogromnego obszaru, jaki te góry zajmują, i wobec ułamkowej ich znajomości znajdzie się w ramach tego obrazu wiele miejsc próżnych, a niezawodnie i wiele innych błędnie zaznaczonych. Wypełnienie tych braków musi być po-zostawionem czasowi.

Niemała trudność przy opisywaniu Karpat wynikła z powodu nieustalonego u nas jeszcze słownictwa naukowego (terminologia) i z braku ogólnych nazw dla pojedynczych części tych gór (nomenklatura). Chcąc wpłynąć na ustalenie słownictwa

*) Czytelnikom niniejszej pracy, którymby dołączone do niej mapki nie wystarczały, polecamy następujące dzieła kartograficzne.

A. Steinhäuser: Hypsometrische Wandkarte v. Mittel-Europa, u Artarii w Wiedniu 1877.

A. Iljin: Eiziczeskaja (oro-hydrograficzeskaja) karta Jewtopei-skoi Rossii, w rozm. 1 : 2.520.000, Petersburg, bez roku.

„ C,, C„ C₃, C₄. D„, D,, D„ D₃, D₄, E„, Ej, E,, E₃, Ej, E₀, j, r„ F₃₎ Fj. Dla szczegółowej geografii Karpat jest niezbędnie potrzebna (ale i dostateczna) wydana przez

Übersichtskarte v. Mittel-Europa, w rozm. 1 : 750.000, wydana przez wojskowy zakład geograficzny w Wiedniu, w 42 tablicach (sprzedawanych i pojedynczo po 1 złr.). Obszar Europy opisany w naszej książce jest przedstawiony na 20 tablicach, oznaczonych jak następuje :

tenże zakład :

Generalkarte v. Mittel-Europa, w rozm. 1 : 200.000. Tablice oznaczone stopniami południków i równoleżników. Dla Tatr i szczegółowych studyów poleca się:

Specialkarte der Oesterreichisch-Ungarischen Monarchie, rozm 1 : 75.000, wydana przez tenże zakład,

przestrzegałem pilnie, żeby w toku niniejszej pracy dla oddania tegoż samego pojęcia zawsze i wszędzie tych samych używać wyrażeń. Jakie zaś znaczenie przywiązuję do ważniejszych i najczęściej używanych wyrażeń, o tern objaśni najlepiej przykład podany w przypisku*). Dla pasm górskich i różnych ich części zatrzymałem w zasadzie te nazwy, jakiemi one na lepszych mapach, albo przez swych mieszkańców oznaczane bywają. Gdzie zaś nazw takich nie stało, tam tworzyłem je, z nielicznemi wyjątkami, od najwyższych wyniosłości, jakie odnośne pasmo, albo jego dział posiada.

W drugiej części niniejszej pracy zamierzam opisać ni

żowe krainy dawnej Polski, czyli południowo-zachodnią część tak zwanego Sarmackiego niżu.

*) Karpaty uważane jako całość przedstawiają całokształt (system) górski, a rozpadają się na dwie wielkie grupy: wschodnią i zachodnią. Grupa zachodnia składa się z pięciu łańcuchów. Każden z tych łańcuchów jest znowu złożony z kilku pasm Pasmem albo w ogóle górotworem nazywamy każdą samodzielną, a zatem pod orograficznym względem mniej albo więcej wyraźnie ograniczoną wyniosłość, bez względu na to, czy ona jesf odosobnioną, lub czy pozostaje w związku z innemi. W grupie zachodnich Karpat wzniosło się najwyżej pasmo Tatr, należące do ich drugiego łańcucha. Tatry rozpadają się na dwie, pod geologicznym i morfologicznym względem odmienne połacie, mianowicie wschodnią i zachodnią. Budowa Tatr jest na pozór bardzo prosta; składają się one z głównego grzbietu i przyczepionych do niego ramion poprzecznych. Niektóre z tych ramion, n. p. Krywańskie, naśladują budowę całych Tatr, gdyż i one składają się z grzbietów (drugorzędnych) i ramion (drugiego rzędu) : te ostatnie nazywamy żebrami. Od wschodniej strony są Tatry zamknięte działem Jaworzyńsko-Bialskich wapieni, które niemieccy geografowie Bial-skiemi Alpami wapiennemi (Belaer Kalkalpen) nazywają i (niesłusznie) za osobne pasmo uważają. Działem nazywamy każdą część pasma, wyróżniającą się pod jakimkolwiekbądź względem. Objaśnienia innych wątpliwych, albo nieustalonych wyrażeń podane są w toku odnośnych opisów.

II, Rzut oka na geograficzne stosunki Europy.

Geograficzne położenie Europy. Jej stosunek do innych części ziemi Związek z Azyą. Rozwój jej wybrzeży. Średnia wysokość lądów Pionowy układ, czyli rzeźba Afryki, Azyi i Europy. Niż i wyż europejski. Znaczenie tych utworów dla istnienia i rozwoju człowieka. Rzeki wschodniej półkuli. Klimat Afryki, Azyi i Europy. Wpływ Atlantyku na klimat jego wybrzeży. Podział Europy na krainy klimatyczne. Przeciwieństwa geograficzne Europy.

Chcąc zrozumieć i przedstawić w głównych zarysach geograficzne właściwości jakiejkolwiek krainy, wypada przede-wszystkiem uwzględnić jej geograficze położenie*), czyli miejsce, jakie ona na kuli ziemskiej zajmuje i jej stosunek do innych, sąsiednich części ziemi. Oznaczenie tych stosunków dla Europy nie przedstawia żadnych szczególnych trudności, gdyż jest rzeczą powszechnie znaną, że leży ona cała na północnej półkuli ziemi, a rozpościera się od 36° po 71° półn. szer. w ten sposób, że gdy jej południowe kończyny nie przekraczają nigdzie granic umiarkowanego klimatu, to znaczna jej część od strony północnej leży już za kołem biegunowem, w mroźnej krainie podbiegunowej. Jest ona najmniejszą z trzeeh części ziemi, wchodzących w skład wschodniego kontynentu**), a jest oprócz tego

*) Niemieccy geografowie oznaczają geograficzne położenie przez wyraz: Weltstellung.

) Powierzchnia Australii obejmuje 140.000 kw. mil (7.710.000 kilometrów), Europy 173.000 kw. mil (9,530.000 kilometrów), Afryki 543.000 kw. mil (29,900.000 kilometrów), Ameryki 697.000 kw. mil (38,190.000 kilometrów), Azyi 813.000 kw. mil (44,760.000 kilometrów). Azya jest od Europy 4'7 razy większą, Ameryka 4*0 razy, Afryka 3'1 razy, Australia przedstawia 0’8 części Europy. Jeden kilometr — 1.000 metrom. Jedna niemiecka mila geograficzna — 7.420-44 metrom. Jedna □ mila = 55-0629 □ kilome-

100 hektarom,

trom, 1    □ kilometr

1 hektar = 100 arom 10.000 □ metrom = P7377 wiedeńskim

0-018161    □ mili

morgom.

z Azyą w ten sposób połączons, iż jedynie za jej półwysep, uważaną być może.

Ostatni pogląd, mianowicie ten, że Europa jest jedynie półwyspom Azyi, spotkał się w nowszych czasach z wieloma zarzutami. Przeciwnicy jego, obstający za tern, że Europa jest osobną częścią ziemi, powołują się przedewszystkiem na świadectwo geologów, którzy utrzymują, że jeszcze niedawno, gdyż w ostatnim okresie geologicznym, nazywanym trzeciorzędnym, Europa była od Azyi zupełnie oddzielona płaszczyzną wodną ciągnącą się od morza Śródziemnego przez zapadłość Kaspijską i zachodnią Syberyę ku morzu Lodowatemu, że związek Europy z Azyą przyszedł do skutku dopiero niedawno, wskutek spłynięcia tego trzeciorzędnego morza i osuszenia granicznych obszarów; dla poparcia owego poglądu bywa też przytaczanem, że obecna granica między Europą i Azyą jest przez pasmo gór Uralskich, przez Kaspijską zapadłość i góry Kaukazu w naturze ściśle wyznaczoną. Ale zarzuty te nie wytrzymują krytyki. Gdybyśmy bowiem rozliczne, jak dotąd zawsze jeszcze nie dość dokładnie poznane przeobrażenia i przemiany, jakim ziemie i morza w odległych okresach geologicznych ulegały, za podstawę dla podziału kontynentów przyjęli, to cała nasza obecna wiedza o tym przedmiocie popadłaby w stan chaotyczny, a obecny system geografii zostałby zburzonym. Co do dzisiejszej granicy między Europą i Azyą wypada też zaznaczyć, że zapadłość Kaspijska, dzieląca na ogromnej przestrzeni Ural od Kaukazu, przechodzi z jednej strony w niziny zachodniej Sy-beryi, z drugiej w niziny wschodniej Europy i w żaden sposób za granicę naturalną uważaną być nie może. Nie bez znaczenia jest też i ta okoliczność, że główne góry Europy (Pyreneje, Alpy, Bałkan, Krymska Jaiła) leżą w jednej linii z głównemi górami Azyi (Kaukaz, Perski Elburs, Hindukusz, Himalaja), tworzą poniekąd ich przedłużenie i razem z niemi do jednego systemu wyniosłości zaliczone być muszą. Jest więc związek Europy z Azyą i jej zależność od Azyi o wiele ściślejszą, ani-żeliby na pierwszy rzut oka przypuszczać można, a bezstronny badacz przychodzi mimowoli do tego przekonania, że twierdzenie, iż Europa jest osobną częścią ziemi, wytworzyło się nie na podstawie geograficznych faktów, lecz w poczuciu stanowiska i przewagi, jaką zdobyły sobie ludy Europy względem mieszkańców innych części ziemi. Twierdzenie to wyszło od

humanistów - geografów, a że jest opartem na objawach społecznego i państwowego rozwoju człowieka, które do geografii już nie należą, przeto dla geografii ścisłej jest ono bez znaczenia ⁶).

Przypatrując się uważnie powierzchni naszego planety, przedstawionej na sztucznym globie, spostrzegamy niebawem, że ziemie i wody nie są na niej tak bezładnie rozmieszczone, jakby się to na pierwszy rzut oka wydawać mogło, gdyż największa ilość lądów kupi się około bieguna północnego, podczas gdy największe obszary wodne zajęły okolice bieguna południowego. Zgodnie z tern dzielą też geografowie powierzchnię ziemi na dwie półkule, t. j. lądową i morską. Badając znowu stosunki lądowej półkuli, przekonujemy się, że Europa zajmuje mniej więcej środek tej półkuli. Geografowie ze szkoły Rittera umieli i ten fakt wyzyskać w celach teleologicznych. Utrzymuj ą oni, żęto centralne położenie Europy do-starcza jej mieszkańcom szczególnych, nadzwyczajnych korzyści, a uważając ją za „serce świata“, sądzą, iż została ona z góry na to przeznaczoną, ażeby pomiędzy wszystkiemi częściami ziemi wyjątkowe, pierwszorzędne zajęła miejsce. Ale i ten pogląd nie może ostać się wobec ścisłej krytyki. Nie da się zaprzeczyć, że środkowe położenie Europy, zmniejszając jej odległość od innych części ziemi, ułatwia jej mieszkańcom nawiązanie i utrzymanie stosunków z ludami zamieszkującymi tamte części ziemi, a pozwalając im korzystać z materyalnych, albo duchowych zasobów owych ludów, może się przyczynić do ich fizycznego i moralnego udoskonalenia. Ale korzyści te zdoła osiągnąć jedynie człowiek wykształcony, któremu udało się zwalczyć własnym przemysłem przeszkody, jakie mu przyroda przez odległość i niedostępność terenu (morze, góry, pu. stynie) w drodze stawia, który w wymianie płodów (handel) sposobu do życia szuka. Dla człowieka pierwotnego centralne położenie Europy nie miało żadnego znaczenia i rozwoju jego zupełnie nic przyspieszyło. I rzeczywiście widzimy, że chociaż Europa była od niepamiętnych czasów zaludnioną, bo człowiek pierwotny żył tu pospołu z mamutem i innemi, dziś w Europie

srs

nieznanemi zwierzętami, to żaden z ludów, zamieszkujących od początku tę część ziemi nie wyszedł sam przez się ze stanu pierwotnej dzikości, nie wytworzył wykształconego społeczeństwa. Pierwsze zawiązki cywilizacyi powstały na wiele tysięcy lat przed naszą erą w Az y i (Chiny z Japonią, Indye, Persy a, Assyrya, Chaldea), w Afryce (Egipt), a nawet w Ameryce (Me-xyk, Peru), a azyatyckie ludy przyniosły światło cywilizacyi na brzegi Europy, obudziły wpośród ludów europejskich nowe życie. Okoliczność ta przekonuje dostatecznie, że centralne położenie Europy nie miało dla życia jej pierwotnych mieszkańców żadnego znaczenia. Rozwój ludów pierwotnych zależał od zupełnie innych warunków; za warunki takie musimy uważać przedewszystkiern urodzajność gleby i łagodny klimat, które, uwalniając człowieka od codziennej, wyczerpującej walki o byt, pozwalają mu myśleć o sobie i zająć się poprawą swego istnienia. Lecz tych właśnie warunków Europa nie posiadała. Pierwotni jej mieszkańcy potrzebowali przykładu i zachęty od zewnątrz, ażeby ze stanu myśliwskiego albo pasterskiego przejść do stanu rolniczego, a nieurodzajność gleby i ostrość klimatu zostały zwolna przez zespolenie sił, wsparte przemysłem, zwalczone. Jeżeli ludy Europy prześcigły w swym rozwoju starodawne, ogniska cywilizacyi, a Europa zajmuje dziś pod względem społecznym pierwszorzędne stanowisko, to z pewnością nie z powodu swego centralnego położenia. Złożyły się na to różne okoliczności, już to fizyczne, już duchowe. Wypada też zaznaczyć, że pomimo tego dominującego stanowiska Europy, znaczne obszary tego „serca ziemi“, jak n. p. Laponia, północna Rosy a, środkowe wyżyny półwyspu Iberyjskiego, niziny nadkaspijskie, leżą po dziś dzień odłogiem i prawdopodobnie nie prędko zostaną zdobyte dla cywilizacyi.

Chociaż złączona ściśle z Azyą, jest Europa od niej w ten sposób odgraniczoną, że związek między temi dwoma częściami ziemi był zawsze utrudnionym. Na granicy pomiędzy Europą i Azyą legły nieprzerwanem pasmem góry Uralskie, w przedłużeniu których napotykamy na południu morze Kaspijskie, otoczone ze wszech stron prawie bezwodnemi i trudne mi do przebycia pustyniami. Niezwalczoną prawie zaporę przedstawiał też od niepamiętnych czasów i przedstawia jeszcze dziś łańcuch gór Kaukazkich, rozciągający się od brzegów morza Czarnego po morze Kaspijskie. Ale poza tą granicą, oblana z trzech,

stron morzami, stoi Europa na trzy strony: na północ, zachód i południe otworem i jest tern przystępniejszą, że wody wdzierają się tu wszędzie głęboko we wnętrze lądu, tworząc cztery morza śródziemne (Bałtyckie, Śródziemne, Marmora i Czarne) i trzy obszerne, mniej lub więcej otwarte zatoki (morze Białe, morze Północne i zatoka Biskajska). Te śródziemne morza i te zatoki są powodem, że w poziomym układzie Europy wypadnie rozróżnić jej główny tułów, trójkątnej postaci, którego powierzchnia wynosi 5¹/₃ milionów kwadratowych kilometrów (96.000 mil □) i sześć przyczepionych do niego wielkich półwyspów (Skandynawski z Finlandyą, Duński, Pirenejski, Apeniński, Bałkański i Krym) o powierzchni 2,700.000 □ kilom. (49.000 mil □). Niezwykłe znaczenie dla rozwoju wybrzeży Europy mają też jej liczne wyspy, przedstawiające razem obszar 470.000 □ kilom. (8.500 mil □); są one pooddzielane od stałego lądu cieśninami tak głębokiemi, iż żegluga odbywa się po nich bez przeszkody i z tego powodu muszą one być uważane za naturalne drogi wodne, łączące różne części mórz przybrzeżnych. Ale i półwyspy europejskie są, z wyjątkiem Bałkańskiego, tak wąskiemi ze stałym lądem połączone podstawami, że mają więcej charakter wyspowy. Jakoż trzy z nich, mianowicie Duński, Pyrenejski i Grecki, zostały już za-pomocą kanałów od stałego lądu Europy poodcinano i poniekąd w wyspy pozamieniane, a trzy inne niebawem temuż samemu ulegną losowi.

To rozczłonkowanie Europy na półwyspy i wyspy, te liczne ramiona, jakiemi ląd jej wybiega w otaczające ją morza, mają dla życia jej mieszkańców niepospolite znaczenie, bo nie-tylko ułatwiają przystęp do jej wnętrza, lecz wydłużając jej wybrzeża, zwiększają możność zakładania portów i stacyj morskich, dostarczając najważniejszego warunku dla handlu, który jest podstawą dobrobytu i bogactwa krain nadmorskich. Jeden rzut oka na mapę wschodniej półkuli ziemi wystarcza, ażeby się przekonać, że pod względem rozczłonkowania zewnętrznego obwodu żadna inna część ziemi nie może iść w porównanie z Europą, że linia wybrzeży, t. j. stosunek obwodu do powierzchni, jest w Europie najsilniej rozwiniętą*).

-) Gdybyśmy powierzchni Europy dali postać figury geometrycznej o najmniejsz3Tm możebnym obwodzie, a zatem koła, to

Afryka jest pod tym względem najwięcej upośledzoną, bo nie posiadając ani półwyspów, ani głębiej w ląd zachodzących zatok, wygląda, jak tołów pozbawiony swych członków. Azya zbliża się pod względem swej zewnętrznej postaci do Europy, bo posiada także sześć wielkich półwyspów i liczne zatoki; ale olbrzymie jej półwyspy są ze stałym lądem tak szerokiemi połączone podstawami, że mają więcej charakter kontynentalny, a oddzielenie ich od stałego lądu zapomocą kanałów, łączących sąsiednie morza,* byłoby prawie niemożebnem.

Ale łatwość przystępu do wnętrza kontynentu zależy także od wzniesienia jego wybrzeży, bo niskie nie kładą tamy komunikacyi, gdy przebycie wysokich i stromych jest zawsze, a szczególniej od strony morza, z większemi połączone trudnościami. Otóż i pod tym względem Afryka jest najnieko-rzystniej upostacona, bo ląd jej spada wszędzie stromemi brzegami ku morzu; brzegi jej otwierają się jedynie przy ujściu większych rzek afrykańskich, ale te, poprzerywane wodospadami, mają znaczenie jedynie dla komunikacyi wewnętrznej. Azya posiada, co prawda, niskie brzegi większej długości na północy, w Syberyi, lecz właśnie z tej strony jest ląd azya-tycki, z powodu lodowej pokrywy syberyjskiego morza, niedostępny. Zresztą są brzegi Azyi przeważnie zamknięte wyso-kiemi górami; niskie brzegi są tu prawie wyłącznie przywiązane do nizin przy ujściu rzek chińskich (nad Hoang-Ho, Jan-cekiang, Sikijang, Songkaj, indyjskich (Mekong, Menam, Ira-wadi, Ganges) i nad Eufratem i Tygrem w Mezopatamii położonych, a rozmiary tych nizin są w porównaniu z azyatyckim kontynentem bardzo nieznaczne. O wiele korzystniej przedstawia się ten stosunek w Europie, bo wybrzeża jej są przeważnie

obwód ten dałby 10 841 kim. Ale w rzeczywistości wynosi on 86.873 kim., jest tedy o 76 032 kim. od najmniejszego możebnego dłuższym. Ta nadwyżka, wyrażona, dla łatwiejszego porównania, w odsetkach, daje nam najlepsze wyobrażenie o rozwoju wybrzeży jakiegoś kraju. Wynosi ona:

dla Europy

dla północnej Ameryki dla Azyi .

dla południowej Ameryki dla Australii dla Afryki

87*6

64*6

61*7

32*6

30*6

28*3

niskie i łatwe przystępne. Brzegi wysokie występują tutaj tylko lokalnie. I tak napotykamy je przedewszystkiem w Norwegii, Szkocyi i na półwyspie Iberyjskim, gdzie jednakże liczne drobne zatoki (w dwóch pierwszych krajach rzeczywiste fiordy, w trzecim fiordy przeobrażone) przystęp od strony morza znacznie ułatwiają. Trudnemi do przebycia są stoki Apeninów, zamykające półwysep Apeniński od wschodniej strony, ale tu przeszkoda ta przy pomocy licznych gościńców już częściowo zwalczoną została, Najnieprzystępniejszemi są brzegi Dalmacÿi i zachodniego Kaukazu, i za temi też brzegami żyją ludy dzikie, tam Czarnogórcy i Albańczycy, tu Abchazowic i Czerkiesi, które jak gdyby odcięto od reszty świata, z dobrodziejstw cywilizacyi nie korzystają i w ogólnym postępie naszych czasów nie biorą udziału.

Pod budową gleby jakiejś krainy wypada ze stanowiska geograficznego rozumieć upostacenie jej powierzchni. Jeżeli wzniesienie tej powierzchni nad poziom morza jest nieznaczne, to leży ona nisko i daje nizinę; jeżeli powierzchnia ta jest widocznie nad poziom morza wzniesioną, to leży wysoko, daje wyżynę. .Jeżeli niziny zajmują nà powierzchni ziemi wielkie obszary i to w ten sposób, że pozostają ze sobą w pewnym związku, to obszary takie bywają nazywane niżem; podobnie i wyżyny, w tenże sam występujące sposób, bywają nazywane wyżem. Ale bezwzględne wzniesienie jakiejś krainy nad poziom morza, chociaż ma dla jej geograficznych stosunków pierwszorzędne znaczenie, nie daje nam jeszcze wyobrażenia o jej upostaceniu. Niezależnie od tego wzniesienia może bowiem powierzchnia ziemi być równą i wówczas przedstawia r ó w n i n ę, albo jest nierówną a zatem górzystą i wówczas daje góry.

Najwyżej wzniósł się na wschodniej półkuli ląd azyatycki, niższym jest od niego afrykański, najniższym europejski. Gdybyśmy spróbowali, obniżając góry, a wypełniając niziny, wyrównać głębie jakiej krainy, to otrzymalibyśmy na rzeczywistej jej podstawie jednostajną płaszczyznę, której wysokość dałaby nam średnie wzniesienie tej krainy. Otóż to średnie wzniesienie wynosi, według najnowszych obliczeń rosyjskiego geografa Tillo‘), dla Azyi 957 metrów, dla Afryki 612 metrów, dla

¹) Deutsche Rundschau für Geographie und Statistik, 1889, str. 564. Dla uzupełnienia tych liczb dodajemy jeszcze:

te,

Europy tylko 317 m. Ale liczby te nie dają nam jeszcze wyobrażenia o budowie powierzchni tych części ziemi. Ażeby tę zrozumieć, trzeba poznać, jak widzieliśmy, stosunek wyżu do niżu, a ten dla każdej z nich jest odmiennym. I tak w Afryce cala jej gleba wzniosła się do znacznej wysokości, ale w ten sposób, że nie ma tu ani wielkich nizin, ani obszernych systemów górskich. Afryka przedstawia olbrzymią, jednostajną wyżynę. W Azy i największe wyniosłości zajęły znowu sam środek tej części ziemi, i wytworzyły potężną środkową wyżynę, zamkniętą górami krawędziowemij od tej wyżyny rozbiegają się dopiero w różne strony pojedyncze pasma górskie i dochodzą do brzegów mórz tutejszych. Nad morzami temi rozwinęły się co prawda obszerne niziny, lecz porozdzielane owemi łańcuchami górskiemi w bezpośrednim związku ze sobą nie stoją. Najobszerniejszą azyatycką nizinę przedstawia Syberya, gdyż zamknięta między północną krawędzią owej środkowej wyżyny i morzem Lodowatem zajmuje całą północną Azyę, łączy się ona oprócz tego z, nizinami Turkestanu, nad morzem Aralskiem i Kaspijskiem a przechodzi północnym brzegiem tego morza ku zachodowi i przenosi się nad brzegi morza Czarnego, a zatem do Europy.

Zupełnie odmienne stosunki przedstawia pod tym względem Europa, gdyż główne jej wyniosłości skupiły się w dwie potężne grupy, z których jedna, skandynawska, zajmuje północną’ druga, alpejska, południową połać tej części ziemi. Pomiędzy temi dwoma wyżami legł w podłuż potężnie rozwinięty niż europejski; zajmuje on sam środek tej części ziemi, od brzegów Atlantyku po morze Lodowate i Kaspijskie, a chociaż jest od wschodu zamknięty łańcuchem gór Uralskich, to łączy on się, jak widzieliśmy, za pomocą zapadłości Kaspijskiej z niżemą zyja. tyckim tak, że prawie cała północna strona wschodniej półkuli jest zajęta przez olbrzymią nizinę, ciągnącą się od brzegów Atla ntyku aż po brzegi oceanu 'Spokojnego. Mniejsze niziny rozwinęły się i w Europie po zewnętrznej stronie gór, szczególniej około ujścia większych rzek; znajdujemy je we Francyi, zarówno nad Atlantykiem, jak i pod Pirenejami, na dorzeczu Garonny i Rodanu.

Średnia wysokość północnej Ameryki = 622 m.

„    „    południowej Ameryki = 617 m.

_    .    „    Australii = 240 m.

w Hiszpanii nad Ebrem i Gwadalkwiwirem, we Włoszech nad Padem, w Tnrcyi nad Marycą i nakoniec nad Dunajem we Węgrzech i Wołoszczyźnie.

Chcąc ocenić wartość i przydatność jakiejś części ziemi dla istnienia i rozwoju człowieka, trzeba przedewszystkiem pamiętać, że góry z powodu spadzistej powierzchni i nieurodzajnej, często kamienistej gleby, mniej się nadają do uprawy, aniżeli niziny, a następnie, że tworzą one trudną do przebycia zaporę, tamują swobodny ruch człowieka, a odcinając go od związku z drugimi i skazując na od osobnienie, ograniczają jego działalność do szczupłego obszaru. W krainach oddalonych od równika przyczyniają się też wysokie góry nie mało do zaostrzenia klimatu. Z tego powodu łatwiej jest człowiekowi zdobyć warunki swego istnienia i rozszerzyć swą działalność na nizinach, aniżeli w górach, jakoż widzimy, że pierwsze ślady cywilizacyi, pierwsze zawiązki państwowe, powstały u ludów rolniczych, w krainach niżowych (nad Gangesem i Eufratem i nad chińskiemi rzekami), gdy przeciwnie góry, sprzyjające więcej chodowli zwierząt, a zatem skazujące człowieka na życie pasterskie, tworzyły z dawien dawna granicę dla ludów ucywilizowanych, a bywały schronieniem i naturalną twierdzą dla ludów dzikich albo uciśnionych.

Jeżeli przyjmiemy, że powierzchnia wszystkich gór Europy obejmuje 56.000 mil. kw. albo 3,000.000 kw. kilometrów a powierzchnia nizin europejskich 118.000 mil, albo 6,500.000 kw. kilometrów, czyli, że 32 części europejskiego lądu jest zajętych przez góry, a 68 części przez niziny, to widoczną jest rzeczą, że ta część ziemi przez właściwości swej gleby dla rozwoju swych mieszkańców niemało stworzyła trudności. Odnosi się to przedewszystkiem do gór południowej Europy (Alpy, Karpaty, Py-reneje, Apeniny, półwysep Bałkański), położonych w pasie ziemi, w którym i klimat jest łagodniejszy i roślinność bujniejsza i gleba urodzajniejsza. Człowiek zapuszczał się w te góry zwolna, z powodu nieurodzajności gleby i ostrości klimatu z trudem tylko zdobywał na nich warunki swego istnienia, a w czasach, w których okoliczne niziny były już przepełnione zamożną i wykształconą, a przynajmniej zdolną do kształcenia się ludnością rolniczą, żyły na obszarze gór jedynie nieliczne i rozrzucone gromadki, które potrzeby codziennego życia z chowu bydła z trudnością tylko zaopatrzyć zdołały. Znajdują się i dziś jeszcze we wnętrzu tych gór zakątki (Czarnogórze, Albania, Despoto-Dagh, Abruzzy, wyżyny półwyspu Iberyjskiego), których ubodzy i odcięci od reszty świata mieszkańcy wiodą jeszcze ciągle żywot w stanie pierwotnej prostoty, albo i dzikości Góry tej części Europy oddziałały też niezawodnie niekorzystnie na niziny północne, przedewszystkiem niemieckie i polskie, bo zasłaniając je od południa i powstrzymując ruch wiatrów, zarówno północnych jak i południowych, przyczyniły się niezawodnie do zaostrzenia ich klimatu.

Niektórzy geografowie uważali kierunek gór południowej Europy, rozciągających się od wschodu ku zachodowi za dobroczynny i próbowali udowodnić, że mieszkańcy środkowej Europy wielkie z tego faktu odnieśli korzyści. Mówią oni, że na nizinach środkowej Europy, sięgających od granic Azyi po wybrzeża Atlantyku, człowiek może poruszać się swobodnie a nie krępowany naturalnemi przeszkodami znajduje tu najkorzystniejsze warunki dla swego rozwoju; wskazują przytem na północną Amerykę, w której góry biegną od północy ku południowi, i która, jakoby z tego powodu, potrzebowała 300 lat na to, ażeby połączyć swe wschodnie wybrzeża z zachodniemi. Ze wszystkich poglądów teleologicznych, jakie się dotąd pojawiły, ten jest niezawodnie naj myl niej szym. Nie było bowiem w Europie drugiej okolicy, któraby się dla rozwoju człowieka tak nadawała, jak brzegi morza Śródziemnego; znajdował on tutaj wszędzie morze obfitujące w ryby, ziemię w dolinach rzek przydatną do uprawy, roślinność obfitującą w owoce, na górach paszę dla zwierząt pożytecznych, a wszędzie zdrową wodę i klimat ładodny i mógł z tego wszystkiego korzystać do woli. Na te brzegi zawitała też najprzód cywilizacyja od wschodu i wcześnie się na nich usadowiwszy, znalazła niebawem przystęp do wnętrza tych krain i wydała, jak wiadomo, na półwyspie Bałkańskim (Grecya) i Apenińskim (Rzym) dziwnie piękne owoce. Otóż cywilizacya ta znalazła w górach południowej Europy nieprzebytą- zaporę, a ta właśnie okoliczność, że góry te rozciągają się od wschodu ku zachodowi i odcinają zupełnie krainę śródziemnomorską od reszty Europy, była w skutkach swych dla mieszkańców okolic północnych naj-zgubniejszą. W jednem tylko miejscu jest ten wał graniczny przerwany, mianowicie na brzegach południowej Francy i, i tędy też, przez ową przerwę między Pyrenejami, a Alpami, przedarła się owa cywilizaoya najprzód na północ, do Galii i, która też z tego powodu pod społecznym i dziejowym względem wszystkie inne kraje środkowej Europy wyprzedziła. Co do niżu środkowej Europy, to ten prowadzi z nad brzegów Atlantyku prosto nad morze Kaspijskie, w krainę bezwodną» w pustynię nie przydatną na pobyt dla człowieka i na wet jako wielka linija komunikacyjna prawie żadnej nie przedstawia wartości. Jest to co prawda naturalna droga, łącząca środkową Europę z Azyą, ale prowadzi ona do Azyi północnej i środkowej, zajętych przeważnie przez dzikie pustynie, albo przez niedostępne puszcze leśne, kraje w ogóle mało zamieszkane, albo bezludne, z któremi związek jest bez korzyści. Przeciwnie, tą właśnie drogą ciągły owe dzikie tłumy koczowników, wylęgłe w pustyniach i stepach środkowej Azyi, które z początkiem naszej ery zalewały przez kilka wieków Europę, zniszczyły społeczne i państwowe zawiązki, jakie wytworzyły się w niej pod wpływem południowej cywilizacyi i jej rozwój na wiele wieków powstrzymały. Powoływanie się na północną Amerykę jest w tym przypadku zupełnie błędne, gdyż tam są brzegi Atlantyku od brzegów oceanu Spokojnego oddzielone bezwod-nemi, na stały pobyt człowieka przeważnie nieprzydatnemi pustyniami i nie góry, lecz te właśnie pustynie były powodem, iż trzeba było 300 lat na to, ażeby kolonizacya europejska do wschodnich wybrzeży tej części ziemi dotarła.

Układ wód płynących (hydrografia) jakiejś części ziemi zależy od budowy jej powierzchni, t. j. od wysokości i rozmieszczenia gór, ale zależy on także w wysokim stopniu od jej stosunków klimatycznych, a przedewszystkiem od ilości wody spadającej z powietrza i od rozdzielenia tej wody na różne jej okolice. Pod obu względami jest Europa korzystniej wyposażoną, aniżeli dwie inne części wschodniej półkuli. W Afryce bowiem istnieją rozległe krainy, pozbawione zupełnie deszczów, a mianowicie pustynia Sahara na północy i pustynia Kalihari na południu; nie posiadają one z tego powodu zupełnie wód płynących, albo tylko rzeki peryodyczne, zaledwie raz na kilka lat wodą się wypełniające. W tropikowej Afryce istnieją co prawda potężne strumienie (Nil, Niger, Kongo, Zambezi), lecz te są z powodu wysokich i stromych brzegów afrykańskiego lądu poprzerywane wodospadami, i od strony morza niedostępne; mają one z tógo powodu jedynie dla komunikacyi wewnętrznej pewne znaczenie. Azy a posiada, jak widzieliśmy we wnętrzu swem, na środkowej wyżynie, olbrzymie systemy gór niebotycznych, ale właśnie ta wyżyna jest tak ubogą w opady wodne, że prawie wszystkie rzeki na jej obszarze są rzekami pe-ryodycznemi; znaczenia linij komunikacyjnych nabywają one dopiero tam, gdzie opuszczają wyżynę, w dalszym swym biegu, częstokroć dopiero w niewielkiej od morza odległości. Trzeba nadto dodać, że z pomiędzy azyatyckich rzek naj stałej obfitują w wodę rzeki syberyjskie (Ob, Jenisaj, Lena, Indygirka i Kołyma), ale że płyną ku północy i uchodzą do' morza Lodowatego, które zamarzając, zamyka ich ujścia na pół roku, a nawet i na dłużej, przeto mają i one jako drogi wodne, jedynie lokalne ograniczone znaczenie. O wiele korzystniej przedstawiają się’ hydrograficzne stosunki Europy, gdyż z jednej strony leży ona w pasie klimatu umiarkowanego i jest cała obficie deszczami skrapiana, z drugiej zaś góry jej, szczególniej południowe, wzniosły się do takiej wysokości, iż wierzchołki ich pokryte wiecznemi lodami, zapewniają istnienie niezliczonym potokom, które większe rzeki zimą i latem obficie wodą zasilają. Z tego powodu główne rzeki Europy, chociaż pod względem rozmiarów nie mogą iść w porównanie z rzekami innych części ziemi, są wszystkie spławne i tworzyły od początku naturalne drogi, prowadzące do wnętrza europejskiego lądu, a znaczenie ich dla komunikacyi zostało zdwojone przez sztuczne połączenia za pomocą kanałów.

Wszystkie rzeki kontynentalnej Europy dają się połączyć w dwie wielkie grupy, zachodnią i wschodnią. Do pierwszej należą rzeki wyżowe, biorące początek na wyniosłościach południowej Europy (Alpy, Karpaty, pogórze Niemieckie i Francuskie); rozmiary tych są znacznie mniejsze, ale właśnie dla tego, że ich źródła i ich górne dopływy leżą w znacznej wysokości, przeważnie w górach, odznaczających się bogactwem opadów, obfitują one w wodę, są prawie wszystkie spławne i przedstawiają linie komunikacyjne niezwykłej doniosłości. Najważniejszą rzeką tej zachodniej grupy jest Dunaj, którego długość wynosi 2745 kilom, a dorzecze, t. j. część Europy, oddająca mu swe wody, przeszło 816.947 kw. kilom. Inne ważniejsze rzeki tej grupy, zestawione według długości, w takim idą po sobie porządku:

Wielkość dorzecza w kw. kilom.

Długość w kilom.

Nazwa

Dniestr

Ren

Łaba

Wisła

Loara

Odra

Sekwana

Rodan

1.344

1.295

1.165

1.050

1.015

814

770

730

Po

630

76.886 180.400 144.000 181.700 116.000 44.423 77.000 97.800 78.000

Do grupy wschodniej należą niż]owe rzeki wschodniej Europy. Biorą one początek na wyniosłościach, okalających morze Bałtyckie i Lodowate, które w Wałdaju wzniosły się najwyżej do 350 m. n. p. m. Od tego działu wodnego płyną ku północy, do morza Bałtyckiego, Niemen (długość 870 kilom., dorzecze 110.700 kw. kilom.), Dźwina bałtycka, Narwa i Woł-chów ; do Lodowatego Onega, Dźwina północna, Mezen i Peczora, rzeki niewielkie, lecz obfitujące w wodę z tego powodu, iż płyną w klimacie chłodnym, gdzie opad wodny jest we wszystkich porach roku obfitym i utrata wody przez parowanie nieznaczna. Ku południowi płynie od tego działu do morza Kaspijskiego największa z rzek europejskich Wołga, długa na 3688 kilom., a odwadniająca obszar 1,652.000 kw. kil., do Czarnego morza Dniepr (dł. 2025 kil., dorzecze 500.400 □ kil.), Boh i Don. Te południowe rzeki przewyższają co prawda rozmiarami swemi o wiele północne, ale że płyną w znacznej części przez okolice bezleśne, stepowe, w których opady wodne są mniej obfite i mniej pewne, a parowanie wody z powodu wysokiej ciepłoty powietrza silniejsze, przeto tracą one w niektórych porach roku tyle wody, iż żegluga na nich bywa połączoną ze znacznemi trudnościami.

Jeżeli rozchodzi się o geograficzne właściwości Europy w ogólności, to nie można pominąć jej klimatycznych stosunków. Pod klimatem jakiejś krainy wypada rozumieć jej ciepłotę i zasoby wody, które jako deszcz, rosa, lub para w powietrzu zawarta, jej powierzchnię zwilżają. Trzeci czynnik meteorologiczny, mianowicie ciśnienie powietrza, chociaż pod teoretycznym względem niepospolitej doniosłości, nie należy pod geograficznym do zjawisk bezpośrednich i może być, gdy jest mowa o klimatycznych zjawiskach jakiejś miejscowości, pominiętym. Ciepłota jakiejś części ziemi zależy od miejsca, jakie ona' zajmuje na powierzchni ziemi, t. j. od bliskości równika albo biegunów, zaś ilość jej opadów wodnych od bliskości morza i od kierunku panujących wiatrów. Ponieważ Afryka leży pod równikiem i tylko kończynami swerni sięga w kra inę klimatu umiarkowanego, przeto ma cała klimat gorący i dwie okolice pozbawione opadów wodnych, mianowicie pustynię Saharę i Kalihari. Chociaż dawniejsze podania o zupełnym braku roślinności w tych pustyniach okazały się przesadnemi, to gleba ich nie nadaje się pomimo to do uprawy i dlatego są one, z wyjątkiem nielicznych oaz, zwilżanych wodą źródlaną, niezamieszkane. Azya rozciąga się od równika daleko po za koło biegunowe północne, a klimat jej jest już więcej urozmaicony, gdyż posiada ona oprócz gorącego także umiarkowany i zimny. Ale całe jej wnętrze zajmuje, jak widzieliśmy, wielka środkowa wyżyna, tak uboga w opady wodne, iż w wielu miejscach nie ustępuje ona w niczem pustyniom afrykańskim, a ponieważ uprawa gleby bez sztucznego nawodnienia obejść się tutaj nie może, przeto osady ludzkie, przywiązane do brzegów rzek, są tu nieliczne, a liczba mieszkańców ograniczona. To rozpostarcie się pustyni, zajmujących co najmniej trzecią część azyatyckiego lądu, jest też powodem, że kraina umiarkowanego klimatu, sprzyjająca najwięcej człowiekowi, została w Azyi ograniczoną do bardzo szczupłych rozmiarów, gdyż przywiązana prawie wyłącznie do południowej Syberyi ciągnie się ona wąskim pasem pomiędzy północnym brzegiem pustyń (środkowa wyżyna) i brzegami morza Lodowatego, sięgającemi daleko po za koło biegunowe i oddziaływaj ącemi niekorzystnie na ciepłotę wnętrza Syberyi.

Ponieważ Europa zaczyna się na południu tam, gdzie się Afryka urywa, a na północy tylko kończynami swemi sięga nieco po za koło biegunowe, przeto leży ona cała w klimacie umiarkowanym, jest wolną od zbyt wysokiej ciepłoty, a pustynie bezwodne na jej obszarze nie istnieją wcale. Ale jest ona także wolną od zbyt niskiej ciepłoty, a zima bywa w północnej Europie o wiele łagodniejszą, aniżeli w Ameryce i Azyi, pod taż samą szerokością geograficzną. Powodem tej właściwości Europy jest ta okoliczność, że wody w północnym Atlantyku są o wiele cieplejsze przy brzegach europejskich, aniżeli przy amerykańskich i działają, szczególniej w zimie, ogrzewająco na powietrze europejskich wybrzeży.

Ta różnica ⁻w ciepłocie wód jednego i tego samego morza jest następstwem prądów morskich. Chociaż bowiem woda na powierzchni morza wydaje się, przynajmniej w czasie ciszy, zupełnie spokojną, to mimo to powierzchowne jej części odbywają, pod wpływem panujących wiatrów, ruch w pewnym stale wytkniętym kierunku, tworząc niejako rzeki, ślizgające się po powierzchni morza, które prądami morskiemi nazywamy. Jednym z najsilniej rozwiniętych i najlepiej poznanych jest prąd golfowy albo zatokowy, tak nazwany, ponieważ powstaje w zatoce Meksykańskiej. Silnie rozgrzane wody tej zatoki, okrążywszy jej wnętrze, wydobywają się przez cieśninę między półwyspom Florydą i wyspą Kubą na pełne morze, a opuściwszy brzegi Ameryki płyną jednostajnym strumieniem ku północnemu zachodowi i dobiegłszy do wysp Azorskich dzielą się na kilka ramion. Jedno z tych ramion spuszcza się ku południowi, ku brzegom Afryki, inne idzie do zatoki Biskajskiej, inne wdziera się przez cieśninę Kaletańską na morze Północne, inne zaś, i to najsilniejsze, minąwszy Islandyę i wyspy Wielkiej Brytanii, dostaje się na morze Skandynawskie, oblewa zachodnie i północne brzegi tamtejszego półwyspu, a dążąc bezustannie ku północy, dochodzi do Nowej Ziemi, a nawet do Szpicber-gów. Ponieważ przypływ ciepłej wody ku europejskim brzegom odbywa się bez przerwy, zarówno w lecie jak i w zimie, a woda ta utrzymuje się, z powodu swej wysokiej ciepłoty (jako lżejsza) na powierzchni morza, przeto ogrzewa ona bezustannie powietrze okolic nadbrzeżnych. Ale prąd zatokowy nie dotyka brzegów północnej Ameryki, przeciwnie nawet, jest on od nich oddzielony strumieniem zimnej wody, który wydobywszy się z zatoki Baffina, dzielącej Grenlandyę od archipelagu północno amerykańskiego, zmierza ku południowi i niesie w lecie w tę stronę wielką ilość gór lodowych, oderwanych od lądowych lodowców Grenlandyi i innych wysp wzmiankowanego archipelagu, które topniejąc zużywają wielkie zasoby ciepła i przyczyniają się do oziębienia powietrza. Te okoliczności tłumaczą nam dostatecznie różnicę pomiędzy ciepłotą Europy i północnej Ameryki. Jest ona bardzo znaczną, gdy bowiem średnia ciepłota roku na północnych brzegach Francyi wynosi około 11*0 stopni Cels., to na brzegach Nowej Funlandyi w północnej Ameryce, położonych pod taż sama szerokością geograficzną, wynosi ona tylko 40 stopni; gdy w południowej Francyi dojrzewają najszlachetniejsze gatunki wina, a mnóstwo roślin okolic gorących wytrzymuje zimę pod gołem niebem, to na Nowej Funlandyi uprawa gleby jest niemożebną, a mieszkańcy jej polują w lecie na białe niedźwiedzie i psy morskie.

Pod klimatycznym względem została Europa podzielona na cztery krainy, których właściwości odzwierciedliły się także w układzie świata roślinnego tej części ziemi. Cała południowa Europa zostaje w lecie pod wyływem wiatrów podzwrotnikowych, nazywanych passatami; wieją one ku równikowi, a że w powietrzu, płynącem z okolic zimnych do ciepłych para wodna skropleniu uledz nie może, przeto są one suche, lato nad morzem Śródziemnem odznacza się zupełnym brakiem deszczów, padają one tutaj tylko w zimie. Kraina śródziemnomorska jest krainą deszczów zimowych. Średnia ciepłota roku¹) wynosi w Rzymie, położonym mniej więcej w środku tej krainy, 15⁻4° C.; średnia ciepłota stycznia, który jest najzimniejszym miesiącem, wynosi 7\3° C., zaś lipca, który jest najgorętszym 25° C. Ilość wody spadającej tu w ciągu roku z powietrza jest bardzo znaczna, bo w Rzymie daje ona pokład na 800 milimetrów wysoki. Łagodna zima jest powodem, iż drzewa liści tutaj nie tracą; ale skwar i posucha tutejszego lata zniszczyłyby z drugiej strony soczyste liście drzew północnych, gdy liście tęgie, skórkowate znoszą i jedno i drugie bezkarnie. Klimatycznym stosunkom śródziemnomorskiej krainy odpowiadają więc drzewa i krzewy wszeżywe, o liściu skórkowatym, tęgim, nieodpadającym, a do takich należą tutaj mirty, wawrzyny, bukszpan, oliwka, cytryny, pomarańcze, mączyńce, wrzosy, dąb korkowy i wiele innych. Z powodu posuchy letniej uprawa gleby, bez jej sztucznego

’) Średnią ciepłotę roku dla jakiejś miejscowości otrzymujemy, jeśli dodajemy średnie ciepłoty wszystkich dni w roku i sumę ich dzielimy przez 365 (liczba dni). Średnią ciepłotę jakiegoś dnia otrzymujemy zaś, jeśli zapisujemy w tymże dniu stan termometru w pewnych odstępach czasu, otrzymane w ten sposób liczby dodajemy, a sumę ich dzielimy przez liczbę obserwacyj. Jeśli zapisujemy n. p. ciepłotę co godzinę, to sumę tych ciepłot trzeba podzielić przez 24.

nawodnienia nie udaje się w tej krainie; ale jest ona zato prowadzoną nadzwyczaj starannie, role tutejsze są raczej ogrodami, w których najróżnorodniejsze rośliny żyją na tym samym kawałku ziemi obok siebie. Jest to ziemia ciężkiej pracy, ale przyroda wynagradza rolnika tutaj łagodnym klimatem, uroczym krajobrazem, cudownym błękitem nieba i zdrowem powietrzem, co wszystko wpływa na korzystny rozwój jego władz umysłowych. Zaludnienie tej krainy jest dość znaczne, bo na jednym kwadratowym kilometrze żyje tu w przecięciu 50 dusz a w niektórych miejscowościach dochodzi ten stosunek do 200.

Środkowa Europa rozpada się znowu pod klimatycznym względem na dwie krainy, atlantycką i czarnomorską. Pierwsza zostaje pod wpływem wilgotnych, lecz ciepłych wiatrów, wiejących od oceanu Atlantyckiego, które tak upały lata, jak i mrozy zimy łagodzą i obfite deszcze przynoszą. Posiada ona łagodny klimat morski. W Kolonii nad Renem, której klimat uzmysławia dobrze te stosunki, wynosi średnia ciepłota roku 10° C., ciepłota najzimniejszego miesiąca (marca) P6° C., najgorętszego zaś (lipca) 18⁻5° C. Wody z powietrza spada tu średnio 590 mil im. rocznie. Drzewa wszeżywe nie wytrzymują już tego klimatu, ale odpowiada on wybornie drzewom tracącym liście i szpilkowym, a cała ta część Europy była pierwotnie pokryta nieprzebytemi borami, które dopiero ręka człowieka zniszczyła. Ziemia tutejsza nadaje się również dobrze do uprawy tak zbóż i roślin pastewnych, jak i drzew owocowych. Ogro-downictwo, rolnictwo i chów bydła znajdują się tu w najwyższym rozkwicie, a zaludnienie jest tutaj tak obfite, jak nigdzie w Europie. Na jednym kilometrze kwadratowym żyje tu przeszło 100 dusz, a stosunek ten nie spada nigdzie niżej 50.

Czarnomorska kraina różni się od poprzedzającej głównie tam, że wilgotne i ciepłe wiatry od Atlantyku już do niej nie dochodzą, zostaje ona pod wpływem wiatrów lądowych, wiejących od środka Azyi, które są suche, podnoszą upał letni» a potęgują mrozy zimowe i. osuszają powietrze; w' przeciwieństwie do łagodnego morskiego klimatu zachodniej Europy, posiada ona ostry klimat lądowy. Średnia ciepłota Moskwy wynosi już tylko 41° C; takaż ciepłota najzimniejszego miesiąca (stycznia) 10*9° C., najgorętszego zaś (lipca) 192° C. Gdy różnica pomiędzy najzimniejszym i najcieplejszym miesiącem w Kolonii (kraina atlantycka) wynosi 17° C., to w Moskwie (kraina czarnomorska) dochodzi ona do 30° C. Ilość opadu wodnego zmniejsza się w tej krainie nagle ku południowemu wschodowi, bo gdy w Kijowie spada rocznie 490 milimetrów wody, to w Kursku spada 430, w Kazaniu 350, a w Astracha-niu tylko 120. Ponieważ ta ilość wody do wyżywienia drzew jest niedostateczną, przeto lasy nikną tu już zdała od brzegów morza Czarnego; jest to kraina stepowa. Również i uprawa zbóż cierpi tu, pomimo nadzwyczajnej żyzności stepowego czar-noziemu często od posuchy, szczególniej wiosennej; gdy jedne lata ziarno rzucone w ziemię odpłacają wielokrotnym plonem, to inne narażają rolnika na srogie zawody. Ku wschodowi bierze chów owiec przewagę nad uprawą gleby; mieszkaniec stepów został przez przyrodę na życie pasterskie skazanym. Z tych powodów jest też i zaludnienie tej krainy bardzo skromne, w południowej Rosyi żyje od 10 do 50 dusz na jednym kw. kilometrze.

Północne wybrzeże Europy zajmuje nakoniec kraina podbiegunowa. Średnia ciepłota roku w Archangielsku nad morzem Białem wynosi jeszcze co prawda 07⁰ C., ale ciepłota stycznia spada na 13‘6° C., lipca na 15⁻8° C. Opad wodny jest tu mniej obfitym aniżeli w środkowej Europie; w Petersburgu, położonym na południowej granicy tej krainy spada 420 milimetrów wody w roku. Chociaż gleba jest cały rok przesycona wilgocią, to drzewa tu już z powodu niskiej ciepłoty lata nie rosną; żywi ona jedynie niskie, karłowate krzewy. Zresztą rozwinęły się tutaj nieprzejrzane moczary, pokryte mchami, porostami, nikłemi trawami i drobniutkiemi krzewinkami i przedstawiają w tej postaci owe północne tundry, na których jedynie skromny ren wyżywić się zdoła. O uprawie gleby nie mają tutejsi krajowcy wyobrażenia. Żyją oni z rybołówstwa, polowania i hodowli renów, a liczba mieszkańców w podbiegunowej Europie nie dochodzi nawet do 10 na jednym kilometrze.

Porównując więc Europę z innemi częściami ziemi, przekonujemy się, że nie jest ona pozbawioną owych geograficznych przeciwieństw, które powierzchnię ziemi w tak wysokim stopniu urozmaicają, którym każda kraina swą geograficzną odrębność ma do zawdzięczenia, od których tak zaludnienie^ jak i fizyczny i umysłowy rozwój jej mieszkańców zależy. Jest

zaś rzeczą uderzającą, źe przeciwieństwa te skupiły się tu na daleko mniejszej, niż gdzieindziej przestrzeni. Mieszkaniec środkowej Europy może w ciągu dziesięciu godzin stanąć u południowego podnóża Alp, gdzie gaje oliwne i cudowny błękit nieba przypomną mu od razu, że znajduje się na południu, w nie wielkiej odległości od brzegów Śródziemnego morza i od wybrzeży tajemniczej Afryki; albo na bezleśnych nizinach Węgier, Wołoszczyzny i Bessarabii, których stepowa roślinność może już być uważaną za zapowiedź pustyń azyatyckich. W ciągu jednej doby może on znaleść się na francuskich wybrzeżach Atlantyku, które swą łagodną zimę zawdzięczają prądowi zatokowemu, przybywającemu od brzegów gorącej Ameryki, a dwa razy tyle czasu pozwoli mu dotrzeć do północnych brzegów Norwegii, gdzie niezliczone gwarliwe gromady morskiego ptactwa, krążącego bez przerwy nad cienistemi fiordami i blada tarcza słońca, unosząca się o północy nad widnokręgiem, dadzą mu poznać, że przekroczył dawno koło biegu, nowe, że do bieguna północnego, owego z takim zapałem szukanego i przez nikogo nie widzianego punktu ziemi, nie jest stąd dalej, jak do jego własnej ojczyzny. Ale równocześnie zrobiono słuszną uwagę, że przeciwieństwa te poruszają się w Europie w skromniejszych granicach, bo najwyższe jej góry są o połowę niższe od azyatyckich, czarnomorskie stepy nie dają jeszcze wyobrażenia o pustyniach Azyi i Afryki, a skandynawskie lodowce nie mogą iść w porównanie z lodowcami pokrywającemi n. p. wnętrze Grenlandyi, lub innych krajów podbiegunowych. Przyroda zachowała tu w swych dziełach i zjawiskach pewną średnią miarę, a umiarowość ta odzwierciedliła się w jednolitej oświacie ludów, jakie tę część ziemi zamieszkują.

¹

Przegląd prac geograficznych z tego okresu i ich znajdzie czytelnik w dziele Dra Plebańskiego: Geografia, jej ozenie w szkole i literaturze, Warszawa 1890.

²

A. Rehman : Obecny system geografii, wysnuty z jej dziejowego rozwoju, Lwów 1884.

³

Rzeźbę gleby oznaczali dawniejsi geografowie nazwą oro-grafii. Nazwa ta jes. o tyle niestosowną, że orografia zajmuje się jedynie górami, a są okolice, które gór zupełnie nic posiadają.

⁴

Węgierski geograf J. Hunfalvy opisał geograficzne stosunki Węgier w trzech-tomowem dziele : A magyar biradalom termćszeti viszo nyainal leirasa, Peszt 1863—1865; lecz z treścią tego dzieła, z powodu nieznajomości węgierskiego języka, obznajomić się nie mogliśmy

⁵

) Wykaz prac, odnoszących się do Karpat, aż do r. 1880 podaje H. Payer w dziele: Bibliotheca Carpathica, Igło 1880. Wykaz prac polskich podał H. Miildner w Pamiętniku Towarzystwa tatrzańskiego, t. I. Częściowy wykaz prac treści geologicznej podali Neumayer i Uhlig w „Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt in Wien“, 1871 str. 453    470 i 1891 str 5G2—573.

⁶

Porównaj w tym przedmiocie: Oskar Peschei, Europäische Staatenkunde, bearbeitet v. Otto Krümmel, 1880 str. G. A. Kirchhof, Länderkunde der fünf Erdtheile, 188G I. str. 11.

III. Geograficzne położenie dawnej Polski i jej stosunek do krajów ościennych. Rzeźba Europy.

Wyżyna Skandynawska, jej postać. Wpływ lodowego okresu na jej rozwój. Wyż południowej Europy. Alpy, ich granice, ich postać i podział. Karpaty. Średnie góry środkowej Europy; ich powstanie. Niż Sarmacki : wyżyna Wielkorosyjska i Czarnomorska, pojezierze Bałtyckie. Grzbiet Uralski. Geologiczne stosunki Sarmackiego niżu. Orograficzne pierwiastki, wchodzące w skład dawnej Polski. Czy ziemie te mogą b}A uważane za krainę przejściową?

Ażeby zrozumieć i ocenić należycie rzeźbę, czyli plastykę ziem polskich, musimy rozpatrzeć się nieco dokładniej w orograficznych stosunkach Europy, a w szczególności tych krajów, które z temi ziemiami w bliższym stoją związku.

Ląd europejski składa się w zasadzie, jak już widzieliśmy, z dwóch wielkich wyżów, północnego, czyli Skandynawskiego i południowego, czyli Alpejsko-Karpackiego i wielkiego niżu, który legł pomiędzy tamtemi i rozdziela zupełnie jeden od drugiego.

Wyż Skandynawski, do którego oprócz Szwecyi i Norwegii wypada zaliczyć Laponię i Finlandyę, obejmuje 1,360.000 □ kilometrów (24.700 □ mil). Cały ten obszar wzniósł się do znacznej wysokości nad poziom morza w ten sposób, że na zachodniej stronie, w Norwegii, powstał w niewielkiej odległości od brzegu morza i równolegle do niego główny grzbiet całej wyniosłości, długi na 1.800 kim. (240 mil.), który spada stromo, niekiedy prawie pionowemi ścianami ku morzu, a obniża się powoli i łagodnie ku wschodowi, ku nizinom północnej Rosy i. Wzniesienie tej wyniosłości jest jednostajne, a chociaż grzbiet jej sterczy pojedynczemi wierzchołkami w krainę alpejską, do 2.600 m. wysokości, a powierzchnia jej pokryła się na wielkich przestrzeniach wiecznemi śniegami i niezliczonemi

SI

jeziorami, chociaż rzeki,' łączące te jeziora, płyną malowniczemi jarami i tworzą liczne wodospady, to nie może ona mimo to pod krajobrazowym względem iść w porównanie z górami południowej Europy. Brakuje tej wyniosłości przedewszystkiem wielkich i głębokich dolin i samodzielnie rozwiniętych grzbietów górskich, tworzących podstawę alpejskiego krajobrazu, a jednostajne wzniesienie jej ogólnego poziomu nadaje jej charakter prawdziwej wyżyny. Ale jednostajność tę wynagradzają sowicie strome i wyniosłe brzegi Norwegii. Morze wdziera się tutaj niezliczonemi wązkiemi, a długiemi zatokami w ląd i tworzy słynne północne fiordy. Są to prawdziwe wąwozy górskie, niezwykłej długości, którycłi dna są zalane przez wodę morską. Ujście tych wąwozów bywa nadto od strony morza zamknięte licznemi, już niższemi, już wyższemi wyspami, których gleba skalista, dzika, jałowa, ogołocona z roślinności, służy za schronienie niezliczonym gromadom morskich ptaków. Ponieważ długość fiordów dochodzi nieraz do kilkudziesięciu kilometrów, przeto podchodzą one w wielu miejscach pod sam grzbiet wyżyny, przyczem szerokość ich jest tak nieznaczna, iż zdarzają się w nich ustronia, do których promienie słońca nie mają nigdy przystępu. Zamknięte ze wszech stron niebo-tycznemi, prostopadłemi, skalistemi ścianami, łączą fiordy w sobie wspaniałość alpejskiego krajobrazu z urokiem brzegów morskich. Klimat ich jest bardzo łagodnym i nad ich brzegami kupi się po miejscach wystawionych na działanie słońca, ludność skandynawska. Chociaż przystęp do ich wnętrza jest z powodu wzmiankowanych wysepek wielce utrudniony, to głębokość ich jest niezwykłą, gdyż dno ich leży prawie zawsze niżej od dna sąsiedniego morza, wskutek czego i największe okręty swobodnie po nich poruszać się mogą. Wody fiordów i mórz tutejszych obfitują w ryby, a zatoki te, pokryte niezliczonemi łodziami rybackiemi i otoczone górami, na wierzchołkach których pasą się w lecie gromady zwierząt domowych, przedstawiają dziwne zjawisko złączenia życia krain alpejskich z życiem okolic nadmorskich.

Wyżyna Skandynawska, z powodu swej jednostajnej budowy geologicznej także mianem skandynawskiej płyty oznaczana, przedstawia jedne z najstarszych części Europy, gleba jej składa się bowiem ze skał krystalicznych, przeważnie z granitów i gneissów, gdy skały z wód morskich osadzone dotąd

tylko na jej obwodzie w nieznacznej ilości wykryte zostały. Pomimo tak dawnego wieku powierzchnia jej małym tylko dotąd uległa zmianom. Wody deszczowe, ten najpotężniejszy czynnik w rozwoju powierzchni ziemi, spływając po tej wyżynie porysowały ją co prawda głębokiem jarami, ale nie wytworzyły one tam tak obszernych dolin, jak to miało miejsce w Alpach, Karpatach i innych górach środkowej i południowej Europy, a rzeki tamtejsze, poprzerywane jeziorami i wodospadami, zdradzają znamiona młodocianego wieku. Działanie erozyi znalazło rzeczywiście w skandynawskim klimacie nadzwyczajną przeszkodę. Chociaż bowiem zima bywa tam o wiele łagodniejszą, niż we wschodniej Europie, to pomimo to pokrywa się cała wyżyna w tej porze grubym pokładem śniegów, rzeki i jeziora zamarzają, a woda, pozbawiona na pół roku ruchu, przestaje oddziaływać na powierzchnię ziemi. W ten sposób jest tam obecnie działanie erozyi zmniejszone o połowę. Ale nowsze poszukiwania geologiczne dostarczyły oprócz tego mnóstwo dowodów na to, że klimat Skandynawskiej wyżyny był niegdyś o wiele ostrzejszym, aniżeli jest dzisiaj. Miało to miejsce w tak zwanym okresie lodowym, w którym cała wyżyna była pokryta, na wzór dzisiejszej Gronlandyi, pokładem zlodowaciałego śniegu, którego grubość dochodziła co najmniej do tysiąca metrów. Ta pokrywa nie tylko chroniła przez długie wieki tamtejszą glebę przed działaniem erozyi, ale zacierała nawet jej ślady; lody obsuwały się bowiem wskutek swego ciężaru po niej, jak po równi pochyłej i wygładzały powoli jej powierzchnię. Wskutek tego ruchu zachodziły ono daleko bu południowi, gdyż pokrywały wielką część europejskiego niżu. Pozostawiły one na nim po swem ostatecznom wstąpieniu ogromną ilość skał skandynawskich, które i u nas pospolite, bywają nazywane głazami narzutowemi. Ten lodowy okres ma niepospolite znaczenie i dla naszego kraju i dla tego pomówimy o nim obszerniej na innem miejscu. Tu nadmieniamy tylko jeszcze, że działaniem erozyi lodowej chcieli niektórzy badacze tłumaczyć powstanie skandynawskich fiordów; ich postać i głębokość przemawiają jednakże więcej za tern, iż są one raczej wąwozami górskiemi, których dna przez obniżanie się wybrzeży półwyspu pod poziom morza się dostały. Jeżeli dodamy do tego, że rzeczywiście cała wyżyna Skandynawska ulega jeszcze obecnie powolnym ruchom, gdyż jej północno-wschodnia strona podnosi

się a południowo - zachodnia obniża, wskutek czego brzegi Szwe-cyi wynurzają się powoli z morza, gdy norwegskie weń stopniowo zapadają, to łatwo zrozumieć, że Skandynawski półwysep dostarcza dla geografa jednego z najbardziej zajmujących i najwięcej pouczających tematów.

Oblana od południowego wschodu wodami Bałtyku, a od pełnego wschodu zamknięta systemem wielkich jezior północno-wschodniej Rosyi, znajduje Skandynawska wyżyna swe naturalne przedłużenie jedynie w wyniosłościach W. Brytanii, ale nie stoi ona w żadnym związku z górami środkowej i południowej Europy. I nie łatwo też znaleść na powierzchni ziemi dwa inne górotwory, któreby się więcej od tych między sobą różniły. Gdy bowiem Skandynawska wyżyna nuży geografa jednostajnością swej budowy, to na wyż południowej Europy składają się wszystkie możebne formy, od niepozornych pagórków, do olbrzymich, strzelających ostremi iglicami w niebo wierzchołków Alp; gdy tam panują na całym obszarze stare skały krystaliczne, to w budowie tych biorą udział utwory wszystkich możebnych formacyj, tak wybuchowych jak i osadowych; gdy wyżyna Skandynawska przedstawia najstarszą glebę europejskiego lądu, to tworzenie się Alp i Karpat dobiegło do kresu dopiero w najmłodszym okresie geologicznym, w trzeciorzędnym.

Jądro południowo-europejskiego wyżu tworzą Alpy. Roztoczyły się one od zachodu ku wschodowi potężnym, na 1.100 kilometrów (150 mil) długim łukiem. Wzniosły się Alpy najwyżej na zachodzie, bo pojedyncze ich wierzchołki dochodzą tu, w Szwajcaryi, do olbrzymiej wysokości 4.800 m., obniżają się zaś stopniowo ku wschodowi i giną w postaci niepozornych wzniesień w nizinie dolnych Węgier, pomiędzy Sawą i Dunajem. Południowa ich strona spada o wiele stromiej, jak północna, bo tam mają one u swych stóp morze, a tu wyżynę południowych Niemiec, wzniesioną na 550 m. nad jego poziom; dlatego też łańcuch Alp widziany od południa, n. p. od Turynu, robi o wiele silniejsze wrażenie, niż od północy. Nie stoją one w żadnym związku z Pyrenejami, bo równina południowej Francyi jest tak niską i równą, iż tutaj nawet za pomocą kanału Południowego, połączenie Garonny z rzeką Aude, a zatem Atlantyku z morzem Śródziemnem uskutecznionem zostało. Łączą się natomiast Alpy za pomocą ważkiego grzbietu z Apeninem, a przechodzą za pośrednictwem skalistej wyżyny Karstu w góry półwyspu Bałkańskiego. Zresztą spadają one w zachodniej swej części bezpośrednio w morze Liguryjskie, oblewające brzegi południowej Francyi i zachodnich Włoch, a w pośrodku ku wielkim nizinom Lombardzko- Weneckim, przeciętym rzeką Padem, które jako takie, swe istnienie Alpom zawdzięczają. Były one bowiem pierwotnie dnem morskiem; była to olbrzymia zatoka, bezpośrednie przedłużenie Adryatyku, która dopiero zasypana żwirami, niesionemi przez niezliczone potoki alpejskie, swą wodę straciła. Ze tak jest rzeczy wiście 5 o tern przekonuje nas nietylko skład jej gleby, w której wszystkie prawie gatunki skał alpejskich zostały wykryte, lecz i głębokość jezior tamtejszych, które dnem swem sięgają pod p o-ziom morza¹) i ich fauna, bo chociaż są wypełnione wodą słodką, to żyją w nich jeszcze obecnie zwierzątka więcej z tworami morskiemi, niż ze słodkowodnemi spokrewnione. To stopniowe wypieranie Adryatyku nie może nawet być uważanem za ukończone, gdyż żwiry rzek alpejskich (Brenta, Piave, Ta-gliamento, Isonzo) tworzą jeszcze ciągle przy ich ujściu nasypy i ostrowy, które bezustannie posuwając się w morze, jeszcze ciągle obszar jego zmniejszają.

Taką ma postać południowa, wewnętrzna strona tego wielkiego alpejskiego łuku. Ale nie mniej wyraźne, chociaż inaczej upostacone granice posiada i jego zewnętrzna strona, gdyż z tej strony są Alpy zamknięte jednym ciągiem dolin, należących do rzek Rodanu, Renu i Dunaju.

Na zachodzie są Alpy oddzielone od wyżyny środkowej Francyi głęboką zapadłością, którą spływa ku morzu Rodan i wpadająca do niego Saona. Naturalne przedłużenie tej zapadłości (ku północnemu wschodowi), tworzy wpadający do Saony Doubs. Dział wodny pomiędzy Doubsem i Renem, t. z. brama Burgundzka, tworząca jedyne wygodne przejście z południowej Francyi do Niemiec, jest zaś tak słabo rozwinięty, że tutaj Doubs z Renem za pomocą kanału Rodanu bez trudności połączonym został. Znaczy to tyle, że dolina rzeki Doubs łączy się z doliną Renu, który rzeczywiście, opuściwszy Alpy i przebywszy u ich stóp położone jezioro Bodeńskie, skręca

J) Tak n. p. sięga jezioro Garda dnem swem na 236 m. pod poziom morza Adryatyckiego.

nagle ku zachodowi, a płynąc stąd aż po Bazyleję u podnóża tych gór, wyznacza ich naturalną granicę. Z doliny Renu przechodzi zaś ta granica w dolinę Dunaju, którego rzeki źródłowe Brege i Brigach, powstają w niewielkiej od Bodeńskiego jeziora odległości, w nadreńskich górach Czarnego lasu, leżących już po za Alpami. Lecz i dział wodny pomiędzy Dunajem i Renem jest bardzo słabo rozwinięty, gdyż zrobiono w ostatnich czasach nadzwyczaj zajmujące odkrycie, że znaczna ilość wody górnego Dunaju, uciekająca podziemnemi kanałami powyżej Tuttlingen, daje początek rzeczce Aach, która wpada do jeziora Bodeńskiego, a zatem do Renu¹). Od Tuttlingen płynie już Dunaj prosto ku wschodowi, znacząc na glebie Bawaryi i Austryi aż po Wiedeń granicę Alp. Minąwszy stolicę Austryi, wypływa on na niziny Węgier i zmienia swój kierunek dość nagle południowy; ale też i Alpy rozbiegają się tutaj na kilka skromnych pasm pagórkowatych, nieprzechodzących 600 m. wysokości i giną jako takie na prawym brzegu Dunaju.

na

Tak tedy północną granicę Alp tworzy jedna, wielka, jak dotąd, mało przez geografów uwzględniana, linia hydrograficzna, na którą składają się trzy, w pośrednim ze sobą związku stojące rzeki. Są zaś Alpy z tej strony jeszcze ściślej odgraniczone, niż z południowej, bo połączeń takich, jak z Apeninem i górami półwyspu Bałkańskiego niema tu ani śladu. Nie jest to bynajmniej rzeczą przypadku, że działy wodne między Rodanem i Renem z jednej, a Renem i Dunajem z drugiej strony są tak słabo rozwinięte, iż wody tych rzek łączą się ze sobą; przeciwnie stoi to w najściślejszym związku z powstaniem Alp, gdyż owe doliny odpowiadają naturalnej zapadłości, jaka się przy ostatecznem podniesieniu tych gór na ich obwodzie wytworzyła. Charakter tej zapadłości był nawet pierwotnie o wiele wyraźniej zaznaczony, gdyż jak nowsze poszukiwania geologów wykazały¹), był Dunaj pierwotnie o wiele dłuższym, jego źródłowy potok sięgał bowiem po za jezioro Genewskie. Znaczy to tyle, że płynął on zapadłością dzielącą góry Jurajskie od Szwaj-

caryi, którą dziś Àar płynie, a zabierał ze sobą i wody górnego Renu. Rozpadł on się dopiero wskutek ruchów powierzchni ziemi, stojących w związku z ostatecznem wykończeniem Alp, w ten sposób, że odłączyło się od niego przedewszystkiem jezioro Genewskie, którego wody poszły z Rodanem ku zachodowi, do południowej Francyi; równocześnie przebił siei górny Ren ku północy i zabrał ze sobą Aarę, która jako taka teraz dopiero na miejsce górnego Dunaju powstała, a niewykończona budowa doliny Renu między Szafhuzą, gdzie tworzy słynny wodospad i Bazy leją, gdzie skręca ku północy, przekonuje wymownie, że zmiana ta niedawno nastąpić musiała. Wskutek tej zmiany dopiero odłączył się górny Ren od Dunaju i poszedł do morza Północnego, a rola źródłowej rzeki obciętego w ten sposób Dunaju przeszła na maleńkie rzeczki Breege i Brigach, powstające w górach Czarnego lasu.

Chociaż obszar ziemi zajęty przez Alpy (220.000 kw. kil.5 4.000 kw. mil) jest przeszło o połowę mniejszy od górskiego obszaru wyżyny Skandynawskiej, (500.000 □ kil., 9000 □ mil), to przewyższają ją Alpy o wiele swą objętością, bo gdy średnie wzniesienie tamtej wynosi tylko 650 m., to dla Alp wynosi ono 1.400 m. Nie trudno zrozumieć tę różnicę, jeżeli się ma w pamięci, że szczyty Alp dochodzą do 4.800 m. wysokości, gdy w Skandynawii nie przechodzą one 2.600 m.

Różnią się oprócz tego Alpy nie tylko od wyżyny Skandynawskiej, lecz i od wszystkich innych górotworów Europy rozwojem swej powierzchni, znakomitem wykończeniem swej rzeźby górskiej. Chociaż bowiem wody deszczowe, ściekające po ich powierzchni, zabierając i unosząc ze sobą rozmytą ziemię, obniżyły znacznie ich pierwotną wysokość, to te same wody połączone w potoki i strumienie wyżłobiły w nich owe głębokie doliny, tworzące najpiękniejszy rys alpejskiego krajobrazu. Niema w Europie drugich gór, któ-reby pod względem rozmiarów swych dolin, pod względem ich długości i głębokości mogły mierzyć się z Alpami. Z tego też powodu jest i przebycie Alp, pomimo ich szerokości i wysokości dość łatwe i dlatego nie tworzyły one

E. Merklein, Beitrag zur Kenntniss der Erdoberfläche um Schaffhausen, 1869. Rütimeyer, Uiber Thal- und Seebildung, 1874. st. 86. Guthe-Wagner, Lehrbuch der Geographie, II. str. 512, 517,551.

nigdy tak silnej zapory dla komunikacyi, jak n. p. Pyreneje, albo góry Dalmacyi, a nawet i nasze Karpaty. Ponieważ potoki i strumienie poszły po pierwotnej wyżynie Alp w kierunku największej pochyłości, przeto obecne doliny nietylko pozwalają nam zajrzeć do wnętrza ich gleby i zbadać jej geologiczne stosunki, lecz dają nam nadto wyobrażenie o pier-wotnem upostaceniu tych gór, a zarazem podstawę dla ich naukowego podziału. I tak gdy w Alpach zachodnich kierunek dolin jest prostopadłym do osi gór, gdy tutaj mamy same doliny poprzeczne, świadczące o tem, że ta część Alp wzniosła się pierwotnie w postaci jednostajnego wału, po którym wody deszczowe w dwóch tylko kierunkach spływać mogły, to w Alpach wschodnich poszły trzy główne doliny, Zalcy (Salcach) z Anizą (Enns), Drawy i Sawy równolegle do osi gór (doliny podłużne) i rozdzieliły całą ich masę na cztery równoległe łańcuchy, odpowiadające prawdopodobnie czterem potężnym fałdom, jakie się na pierwotnej wyżynie wschodnich Alp wytworzyły. Środkowe Alpy są natomiast przecięte ukośnie, od południowego zachodu ku północnemu wschodowi dwoma zagłębieniami, z których pierwsze odwodnia Rodan z Renem, drugie Inn z jeziorem Como, a które odpowiadają także, jak się zdaje, dwom pierwotnym zagłębieniom alpejskiej wyżyny.

Po za ową zapadłością, która zamyka Alpy od zachodu i północy, wznoszą się inne górotwory, tworzące drugą większą połowę południowo-europejskiego wyżu. Zaczynają się one na zachodzie wyżyną środkowej Francyi, a kończą na wschodzie Siedmiogrodzkiemi Karpatami, które, chociaż zamknięte przełomem Dunaju, zrastają się szczelnie z górami półwyspu Bałkańskiego. Wzniesienia, wchodzące w skład tego olbrzymiego środkowo-europejskiego łuku, przedstawiają nadzwyczajną rozmaitość, bo występują tutaj prawie wszystkie możebne formy gleby, od niebotycznych gór łańcuchów, do niepozornych pagórków, a zrozumienie ich układu jest tem trudniejsze, że w budowie ich biorą udział wszystkie możebne formacye geologiczne od najstarszych granitów do najmłodszych law, od łupków przejściowych, w których dotąd nie wykryto żadnych śladów istot żywych, do utworów okresu dyluwialnego, którego rośliny i zwierzęta niewiele się już różnią od jestestw naszych czasów.

Z tej różnorodnej mieszaniny wzniesień wypada przede-wszystkiem wydzielić Karpaty, ponieważ te ze względu na swój wiek, na swą budowę i dzieje swego rozwoju tylko z Alpami porównane być mogą. Są one na całym swym zewnętrznym obwodzie równie ściśle i wyraźnie ograniczone, a zapadłość, zamykająca je po zewnętrznej (północnej) stronie, musi być uważaną za bezpośrednie przedłużenie północnej granicy Alp. Ma ona nawet toż samo co w Alpach dla układu wód miejscowych znaczenie, gdyż i tutaj wyznaczyła ona z góry kierunek dla rzek okalających Karpaty, t. j. dla Morawy, Wisły, Sanu, Dniestru, Prutu i Seretu, które w górnym swym biegu, u podnóża Karpat płyną równolegle do osi tych gór. Zbliżają się Karpaty do Alp i pod względem swego ogólnego układu, gdyż przybrały także postać wielkiego łuku ; a jak Alpy, oparte od północy o wyżynę Niemiecką spadają od południa stromo ku morzu, tak i Karpaty spadają nagle ku wielkim nizinom Węgier, a obniżają się łagodniej ku wyżynom, z któremi sąsiadują od strony przeciwnej.

Wiek Karpat i Alp jest prawie jednakowy, bo należą one do najmłodszych gór Europy, a utwory różnych formacyj geologicznych, które te dwa górotwory składają, posiadają wiele znamion wspólnych, im tylko właściwych. Ale rzeczywisty związek, to jest bezpośrednie połączenie Karpat z Alpami nie istnieje prawie wcale, gdyż są one rozdzielone od siebie trzema zapadłościami, to jest polem Morawskiem i nizinami górnych i dolnych Węgier, które, chociaż połączone Dunajem, przedstawiają trzy samodzielne kotliny, różniące się od otaczających je gór zarówno postacią swej powierzchni jak i swym geologicznym rozwojem. O kilku innych szczegółach, odnoszących się do związku Alp z Karpatami, wspomnimy w następującym rozdziale.

Wszystkie inne wyniosłości środkowej Europy, położone po za Alpami i Karpatami, oznaczają geografowie ogólną nazwą Średnich gór europejskich, a dzielą je na Francuskie, Niemieckie i Polskie. Każda z tych grup składa się z mniejszej lub większej liczby drobnych górotworów, które rozwijały się samodzielnie i niezależnie jedne od drugich, a łączyły się ze sobą stopniowo, w różnych okresach geologicznych. Z tego też powodu jest tutaj tak rozmaitość form, jak i ich geologicznego składu prawie niewyczerpaną. Gdy jedne wyniosłości zachowały do dziś dnia postać wyżyn o jednostajnej powierzchni, to inne połączyły się w grupy, inne przybrały postać łańcuchów, a jeszcze inne sterczą z niziny w postaci odosobnionych pagórków. Kierunek i ułożenie pasm przedstawia tu również wielką rozmaitość, gdy bowiem jedne rozbiegły się we wszystkie możebne strony świata i przecinają się nawzajem, to inne otaczają drobne kotlinowate zagłębienia, albo obniżają się tarasowato, gdy inne znów, zupełnie odosobnione, zapuszczają się daleko na niziny.

Pod względem geologicznego rozwoju najważniejszym dla porównawczej geografii jest niezaprzeczenie ten fakt, że w Średnich górach tak Niemiec, jak Francyi i Polski wykryto najstarsze ślady europejskiego lądu. Gdy bowiem obszary, zajęte dziś przez Alpy i Karpaty były jeszcze dnem morskiem, to tutaj istniały już cztery wyspy, złożone ze starych skał krystalicznych, z których jedna odpowiadała swem położeniem dzisiejszej środkowej Francyi, druga okolicom nadreńskim, trzecia kotlinie Czech, czwarta górom Świętokrzyskim. Na dnie mórz, otaczających te wyspy i w zatokach, wdzierających się do ich wnętrza, powstawały skały osadowe, ale rozwój ich był przerywanym ruchami powierzchni ziemi, powodującemi podnoszenie się i opadanie dna morskiego, wskutek czego i w następstwie formacyj geologicznych istnieją tu wszędzie przerwy i braki. Połączyły się te wyspy stosunkowo dość późno, w Niemczech dopiero w okresie potryjasowym. Ale i teraz nie pozostała ich gleba w spokoju; przeciwnie, zdaje się, że górotwórcza siła skorupy ziemskiej potęgowała się tutaj coraz bardziej wskutek przyrostu stałego lądu. Gdy w Alpach i Karpatach uległa gleba, wskutek kurczenia się powierzchni ziemi, pofałdowaniu, które w wielu miejscach zadziwia swą regularnością, to Średnie góry Europy wykazują przeważnie ślady gwałtownych przewrotów. Wytworzyły się i tutaj we wielu razach fałdy, które dały początek łańcuchom górskim; ale równocześnie popękała powierzchnia ziemi w różnych kierunkach, potworzyły się szczeliny, krzyżujące się niekiedy nawzajem, a przecinające w poprzek zarówno stare skały krystaliczne jak i młodsze osadowe. Gdy niektóre z tych szczelin pozostały rozwarte, i dały początek dolinom tektonicznym, to w innych jedna strona zapadła się w głąb, dając początek tarasowatemu układowi gleby; w wielu zaś przypadkach zagłębienia tego rodzaju zostały zalane wodami, na dnie których nowe powstały osady. Na niezliczonych miejscach wydobyła się ze szczelin i otworów płynna lawa i albo spiętrzyła się wysoko, a zastygłszy szybko wytworzyła stożki i kopuły bazaltowe, albo rozlana po płaszczyźnie przybrała postać strumieni trachyto-wych i pól lawowych. W wielu przypadkach zlepiły te lawy boki szczelin, jakby cementem i wyrównały istniejące nierówności.

Równocześnie z tern wszystkiem były i wody atmosferyczne bezustannie czynne. Zmyły one wszędzie powierzchnie wyniosłości i zmniejszyły ich pierwotną wysokość; potężne grupy górskie, które wierzchołkami swemi niezawodnie w krainę alpejską sięgały, zamieniły one w jednostajne wyżyny, a obnażywszy pokłady skał napływowych, stały się powodem, iż obecnie najróżnorodniejsze utwory geologiczne, odmienne i swym wyglądem i wiekiem, znajdują się na powierzchni ziemi obok siebie. Porysowały oprócz tego wody powierzchnię ziemi i wytworzyły głębokie jary i doliny, biegnące bez przerwy przez utwory różnych okresów geologicznych. Ale i rozmyta i spłukana ziemia nie straciła znaczenia dla rozwoju tych krain, bo uniesiona przez rzeki do zatok morskich i jezior lądowych wzięła przeważny udział w rozwoju osadów słodkowodnych a przyczyniła się niemało do zmniejszenia nierówności gleby.

Niema z pewnością na powierzchni ziemi drugiej krainy, której powierzchnia miałaby swą dzisiejszą postać takim za-wikłanym procesom do zawdzięczenia, jak ta część Europy. Z tego też powodu jest i zrozumienie morfologii Średnich gór europejskich, bez dokładnej znajomości ich geologicznych stosunków, niemożebnem, a właśnie poznanie tych stosunków było z takiemi połączone trudnościami, że dopiero praca nowszych czasów nieco pewniejsze na ten przedmiot rzuciła światło, pozostawiając jednakże rozwiązanie wielu zagadek szczęśliwszej przyszłości.

Wielki niż europejski rozpoczyna się nad brzegami Atlantyku, na glebie francuskiej, przechodzi wazką smugą do Belgii i Holandyi, do północnych Niemiec i Polski, skąd rozszerza się stopniowo na całą wschodnią Europę, a nawet i dalej, bo chociaż jest zamknięty od wschodu łańcuchem gór Uralskich, to łączy on się na południu za pośrednictwem Kaspijskiej zapadłości z wielkim niżem Syberyjskim. Dzielą geografowie ten niż

na wschodni, nazywany Sarmackim i na zachodni czyli Germański, a przyjmują za granicę między niemi dział wodny pomiędzy Wisłą i Dnieprem, a ściślej mówiąc, między Bugiem i Prypecią. Pomimo nieznacznego wzniesienia całej tej krainy nad poziom morza nie jest powierzchnia jej bynajmniej tak równą, jakby z pozorów sądzić można; ale ponieważ zoryento-wanie się w krainach niżowych jest o wiele trudniejszem, aniżeli w górzystych, przeto była i znajomość europejskiego niżu, a przedewszystkiem jego wschodniej połowy do niedawna niedokładną, a nawet błędną, jakoż dopiero nowsze pomiary hypsometryczne, dokonane w różnych częściach europejskiej Rosyi, zdołały rzucić pewniejsze światło na jego budowę.

Dawniejsi geografowie przyjmowali dla europejskiej Rosyi dwa systemy wzniesień, z których jeden, nazwany przez nich Bałtycko-Uralskim grzbietem, miał się rozciągać od brzegów Bałtyku ku północnemu Uralowi; drugi, Karpacko-Uralski, od podnóża Karpat ku południowej kończynie Uralu. W pośrodku pomiędzy temi dwoma wyniosłościami miała się znajdować właściwa wielka nizina, gdy dwie inne mniejszych rozmiarów, położone po ich zewnętrznych stronach, miały zajmować brzegi morza Lodowatego i Czarnego.

Pogląd ten okazał się w ogóle bezpodstawnym, a w szczegółach błędnym. Przedewszystkiem bowiem grzbiet Karpacko-Uralski nie istnieje wcale, a wyniosłości ciągnące się od brzegów Bałtyku ku Uralowi na nazwę grzbietu nie zasługują-Nowsze badania pozwalają przypuszczać, że cała europejska Rosya była pierwotnie słabo nad poziom morza wzniesioną wyżyną, o glebie jednostajnej, równej, a straciła ten swój charakter dopiero przez to, że wody płynące rozmyły jej głebę na znacznych obszarach, a uniósłszy rozmyty materyał do morza wytworzyły na jej powierzchni obszerne kotlino wate zagłębienia, Dwie wielkie kotliny powstały przedewszystkiem nad górnym Dnieprem i nad górną Wołgą; przedstawiają one tu prawdziwe niziny, a różnica pomiędzy niemi i otaczającą je wyżyną, chociaż słabo naznaczona, objawia się jednakże nie-tylko w poziomie gleby, lecz i w jej upostaceniu. Gdy bowiem na nizinach jest ona przeważnie równą, a rzeki niżowe, chociaż obfitują w wodę, to pomimo to, zamknięte niskiemi brzegami, mają bieg, z powodu słabego spadku, niepewny, to gleba wyżyny jest pogiętą, rzeki uboższe w wodę płyną po niej w dolinach ważkich j

zamkniętych stromemi brzegami, które wielu miejscowościom górski charakter nadają, Taką ma już postać kraina, rozdzielająca kotlinę Dniepru od kotliny Wołgi, a tam, gdzie dawniejsi geografowie przypuszczali istnienie wielkiej zapadłości, znajduje się w rzeczywistości wyżyna, oznaczona obecnie nazwą Wiel-korosyjskiej. Chociaż średnie jej wzniesienie nad poziom morza nie przenosi 220 m. to pomimo to mają tak rzeka Don, która środkiem jej spływa ku morzu Azowskiemu, jak i jego dopływy charakter rzek wyżynowych, gdyż wody ich zamknięte stromemi i wysokiemi brzegami poruszają się w poziomie o wiele wyższym od Dniepru i Wołgi, a gdy te ostatnie prawie od swych źródeł aż do ujścia spławne i połączone licznemi kanałami z rzekami wpadającemi do morza Lodowatego, dostarczyły linij komunikacyjnych dla wschodniej Europy niepospolitej doniosłości, to Don jest, jak w ogóle rzeki wyżynowe, dla żeglugi prawie nieprzydatnym.

Gdy tedy pierwotna wyżyna środkowej Rosyi została wskutek przeważnego rozwoju wzmiankowanych nizin (naddnieprzańskiej i nadwołżańskiej) sprowadzaną do małych rozmiarów, to południowa strona wschodniej Europy nieznacznej tylko pod tym względem uległa zmianie, gdyż jest ona cała zajęta przez wielką wyżynę Czarnomorską, rozciągającą się od podnóża wschodnich Karpat aż po brzegi rzeki Wołgi. Dochodzi ona w wielu miejscach do brzegów Czarnego i Azowskiego morza i spada stromą krawędzią po części bezpośrednio do wody, po części do piasczystej niziny nadbrzeżnej. W południowo-wschodniej stronie jest ona nadto ograniczona niżem nadkaspijskiem, a w południowo-zachodniej nizinami naddunajskiemi. Rozwinęła się ta Czarnomorska wyżyna o wiele silniej na zachodzie, gdyż oparta o Karpaty, sięga od północy po nizinę Mazowiecką (dolina średniej Wisły) i Poleską (kotlina Prypeci), a obejmuje tu wzniesienie Lubelskie, Wołyń, galicyjskie i rosyjskie Podole, Bessarabie, Multany i Zaporoże.. W średniej swej części łączy się ona z Wielkorosyjską wyżyną w ten sposób, że wyznaczenie granicy między niemi jest niemożebne, a spada ku Wołdze stromym, poszarpanym, górzystym brzegiem, którego wierzchołki wznoszą się w wielu miejscach na 300 m. nad poziom tej rzeki. Wydłuża się ten brzeg od południa w nieco niższy, lecz zawsze wyraźny grzbiet, znany pod nazwą Ergeni, i ginie jako taki

nad moczarami Manyczu, w samym środku zapadłości Kaspijskiej. Szeroka, niska, moczarowata, podlegająca corocznym powodziom dolina Wołgi musi być uważaną za granicę zarówno Wielko-rosyjskiej, jak i Czarnomorskiej wyżyny, bo chociaż po lewym brzegu tej doliny gleba znowu się podnosi, to wyniosłości tamtejsze rozpościerają się daleko ku północy i ku wschodowi - i przedstawiają samodzielną, poduralską wyżynę. Spada i ta wyżyna stromym brzegiem ku zapadłości Kaspijskiej. Brzeg ten dochodzi, jako Obszczyj Syrt, naprzeciw Saratowa do Wołgi, a zwężając jej dolinę, wytwarza w tem miejscu t. z. bramę nadwołżańską.

Wzniesienie Czarnomorskiej wyżyny jest w ogóle większe od Wielkorosyjskiej, bo dochodzi ono w paru miejscach do 500 m. wysokości, a powierzchnia jej jest mniej równa i więcej urozmaicona. Ale różni się nadto Czarnomorska wyżyna od Wielkorosyjskiej swą geologiczną budową, gdyż gleba jej składa się na znacznych przestrzeniach ze starych skał krystalicznych. Granity i gnejsy rozwinęły się potężnie na Podolu nad średnim Bohem, gdzie tworzą malownicze, dzikie brzegi, udzielające dolinie tej rzeki niezwykłego uroku, a granitowa gleba, występuje oprócz tego w wielu miejscach wśród stepów nad Ingułem i Ingulcem na jaw. Ta sama formacya została dalej na wschodzie przerżnięta Dnieprem i granitowe skały tworzą w korycie tej rzeki progi i liczne skaliste ostrowy, które od niepamiętnych czasów zajęte przez rozbójników, czyhających na statki płynące po Dnieprze, stały się później siedzibą Siczy zaporozkiej. Chociaż te skały krystaliczne są na obwodzie wyżyny przykryte wszędzie utworami osadowemi, to muszą się one rozciągać daleko pod powierzchnią ziemi, gdyż wystąpiły na jaw w korytach rzek wołyńskich, n. p. nad Teterowem, a zostały oprócz tego wykryte w korycie Dniestru pod potężnym pokładem skał napływowych. Nie jest nawet nieprawdopodobnem, że czarnomorska płyta granitowa zostaje w związku z finlandzką i że skały osadowe całej Rosyi spoczywają na gra. nitach.

szere-

Inaczej przedstawia się północna strona wielkiego europejskiego niżu, gdyż jest on tutaj rzeczywiście zamknięty giem wyniosłości, rozciągających się od południowych wybrzeży morza Bałtyckiego aż po północną kończynę gór Uralskich. Ale poprzerywane licznemi rzekami nie tworzą te wyniosłości jedno-

litego działu wodnego i z tego powodu za grzbiet uważane być nie mogą; przedstawiają one w każdym razie mniej albo więcej wyraźne nabrzmienie, które ze względu na jego powierzchowność na dwie połacie rozdzielić wypadnie. Połać zachodnia, rozpoczynająca się w Jutlandyi, na półwyspie Duńskim biegnie wzdłuż południowych wybrzeży morza Bałtyckiego ku zachodowi, aż po Wałdaj, który jeszcze do niej zaliczonym być musi, a poprzerywana w poprzek rzekami: Odrą, Wisłą, Niemnem i Dźwiną, ucbodzącemi do Bałtyku, a następnie Łowatem, który jako Wołchów uchodzi do jeziora Onega, rozpada się ta połać na pięć działów, mianowicie na Meklemburski, Pomorski, Pruski, Litewski, Inflancki i Wałdajski. Wyniosłości te nie przechodzą nigdzie 400 metrów wysokości, mają powierzchnię mniej więcej pogiętą i pogarbioną, są całe pokryte osadami lo-dowcowemi, a ozdobione niezliczoną ilością już mniejszych, już większych jezior, bywają przez naszych geografów, za przykładem Pola, nazwą Bałtyckiego pojezierza oznaczane. Łączy się to pojezierze z wyżyną Czarnomorską jedynie na wschodzie i to po dwakroć; przedewszystkiem bowiem Wałdajskie wzniesienie wybiega daleko ku południowi i przechodzi bezpośrednio w ową Wielkorosyjską wyżynę, rozdzielającą kotlinę Wołgi od kotliny Dniepru (przeciętą rzeką Donem), a związek pomiędzy temi dwoma górotworami jest tego rodzaju, iż Wałdajskie wzniesienie równocześnie za ostateczną kończynę Wielkorosyj-skiej wyżyny i za jej kulminacyę uważanem być może. Następnie część pojezierza, zamknięta pomiędzy Wisłą a Niemnem, tak zwany dział Pruski, łączy się z wyżyną Lubelską, która już do wyżyny Czarnomorskiej należy; w ten sposób powstaje i tutaj lekkie nabrzmienie, tworzące dział wodny pomiędzy Dnieprem i Wisłą. Dalej na zachodzie obniżają się wyniosłości pojezierza Bałtyckiego, od strony południowej, co prawda zwolna, ale wyraźnie i przechodzą w niziny nadwiślańskie, nadodrźańskie i nadłabiańskie ; chociaż niziny te do trzech różnych dorzeczy należą, to są one ze sobą w ten sposób połączone, iż ścisłe wyznaczenie działów wodnych pomiędzy temi dorzeczami jest prawie niemożebnem. Z tego też powodu łączą niemieccy geografowie pod względem morfologicznym wymienione powyżej niziny w jedną całość, w tak zwany niż Germański, zaliczając do niego i dorzecze Wisły.

Wałdajskie wzniesienie, którego najwyższa wysokość (Popowa góra) wynosi 351 m., spada dość nagle ku wschodowi; jest ono z tej strony zańiknięte zagłębieniem, które odwadnia rzeka Msta, płynąca ku północy, a wpadająca do jeziora llmeń-skiego, i Twerca, uchodząca do Wołgi. Chociaż po za temi rzekami powierzchnia ziemi dochodzi jeszcze do 180 metrów wzniesienia nad poziom morza i tworzy dział wodny pomiędzy rzekami płynącemi ku północy (do morza Lodowatego i Bałtyckiego) i ku południowi (do Wołgi, a z nią do morza Kaspijskiego), to powierzchnia tego działu jest tak jednostajną i tak równą, iż rzeki północne zostały tu z łatwością połączone z rzekami płynącemi ku południowi. Utworzono tutaj trzy kanały, połączono bowiem przedewszystkiem Mstę uchodzącą do jeziora Onega (a przez nią do Bałtyku) z ową Twerca (dopływ Wołgi), następnie Mołogę wpadającą do Wołgi z inną małą rzeczką uchodzącą również do jeziora Onega, nakoniec Szeksne, która bierze początek w jeziorze Białem, a wpada przy Rybińsku do Wołgi, z małym dopływem jeziora Ladoga. (Jezioro Białe łączy się oprócz tego z rzeką Onegą i Dźwiną północną, które uchodzą do morza Białego). Ta łatwość, z jaką wytworzono tutaj połączenia pomiędzy rzekami płynącemi w dwie odmienne strony świata przekonuje, że okolica tutejsza ma już odmienny charakter i z Wałdajem łączoną być nie może.

Dalej ku wschodowi, po za Szeksną i jeziorem Białem gleba znowu nieco się podnosi i tworzy nabrzmienie znane, pod nazwą Uwałów. Dobiega ono do samego Uralu i tworzy na całej tej przestrzeni dział wodny pomiędzy Wołgą z jednej, a Onegą, Dźwiną północną, Mezenem i Peczorą, płynącemi na północ do morza Lodowatego, z drugiej strony. Ten Uralski grzbiet nie dorównuje pod względem wysokości pojezierzu Bałtyckiemu. Powierzchnia jego jest więcej jednostajna i równa, brakuje mu też owych niezliczonych jezior, tworzących szczególny rys nadbałtyckiej krainy, a wszystko to razem wzięte przemawia za tern, że pojezierze Bałtyckie kończy się na Wałdaju i że łączenie go z Uralskim grzbietem byłoby niestosownem.

Plastyka gleby Sarmackiego niżu, a zatem jego słabe, jednostajne wyniesienie nad poziom mórz ościennych i erozyjny charakter jego nierówności stoi w ścisłym związku z jego geologiczną budową, gdyż przedstawia on pod tym ostatnim względem olbrzymie kotlinowate zagłębienie, wypełnione skałami osadowemi w ten sposób, że utwory wszelkiego wieku, od najstarszych do najmłodszych, ułożyły się tutaj w natural-nem następstwie i nieprzerwanym prawie porządku. Ponieważ obszar starego Sarmackiego morza, któremu te skały swoje istnienie zawdzięczają, zmniejszał się stopniowo od obwodu ku środkowi, przeto też i szereg skał jest w środku najdokładniejszym, gdy od tego środka ku obwodowi coraz to starsze wychodzą na jaw formacye. I tak do starokrystalicznej finlandzkiej płyty przypiera naprzód smuga skał formacyi sylur-skiej, której odpowiada druga tegoż samego wieku pod górami Uralskiemi. Po nich następuje inna złożona z łupków dewoń-skich; tworzy ona wąskie taśmy pod Uralem i na zachodnich brzegach wielkich jezior rosyjskich, a rozpostarta szeroko w pro-wincyach nadbałtyckich, zachodzi z tej strony aż po źródła Donu. Po za tą idzie trzecia, węglowa, ciągnąca się pod Uralem bez przerwy, a sięgająca po zachodniej stronie od Moskwy aż po brzegi morza Lodowatego. Całe wnętrze kotliny wypełniają na koniec skały formacyi permskiej, przykryte miejscami młodszemi od nich, tryjasowemi, podczas gdy utwory jurajskie, kredowe i trzeciorzędne rozwinęły się na linii zachodniej, od Bałtyku po morze Czarne i Kaspijskie, świadcząc zatem, że tu jeszcze w najmłodszych okresach geologicznych istniała cieśnina morska, łącząca te, dziś rozdzielone od siebie morza. Wszystkie te utwory zachowały do dziś dnia swe pierwotne, poziome położenie, a owe gwałtowne przewroty, jakim Średnie góry Europy zawdzięczają swe istnienie i swą postać, a zatem pogięcie warstw i szczeliny, które dały początek przesunięciom i zapadnięciu się gleby, nie zostały tu nigdzie odkryte. Tylko pod górami Uralskiemi wytworzyła się olbrzymia szczelina, przez którą wydobyły się na powierzchnię ziemi i zastygły na niej skały wybuchowe. Inne dyslokacye wielkiej doniosłości ukazują się dopiero na zachodzie, na Szląsko-Polskiej wyżynie, a zatem już po za granicami Sarmackiego niżu, co przekonuje, że jego rozwój odbywał się spokojnie i bez przerwy, że powierzchnia jego była pierwotnie tak równą, jak układ jego warstw, że nierówności gleby, jakie dziś na nim widzimy, są dziełem wód atmosferycznych *).

J) W jednem tylko miejscu na obszarze właściwego niżu, mianowicie w Berestowcu na Wołyniu, wydobyła się na wierzch i roz-

Po tem wszystkiem, co się o fizyczno - geograficznych stosunkach europejskiego kontynentu dotąd powiedziało, nie trudno już będzie zrozumieć właściwości ziem, które wchodziły w skład byłej Rzeczypospolitej Polskiej i ocenić znaczenie jej różnych obszarów. Pod orograficznym względem napotykamy tu wielką rozmaitość, gdyż w obszarach tych są przedstawione najważniejsze utwory środkowej Europy, a zatem system alpejsko-karpacki, system Średnich gór Europy i wielki niż europejski. Ale udział tych składników w budowie Rzeczypospolitej był różny. Wybitne i samodzielne stanowisko zajmowały w niej Karpaty, bo tworzyły po wszystkie czasy zarówno etnograficzną jak i polityczną granicę, a ich wysokość i budowa ich gleby nie tylko dostarczyły warunków dla rozwoju świata górskiego, lecz oddziaływały pośrednio na przyrodę reszty kraju i na życie jego mieszkańców. U podnóża Karpat legły ważkie niziny podgórskie, mianowicie nadodrzańskie, czyli kotlina górnego Szląskaj nadwiślańskie, czyli kotlina Oświęcimska i Krakowsko - Sandomierska i nizina naddniestrzańska, czyli kotlina górnego Dniestru; te pod przyrodniczym względem wyznaczają granicę świata górskiego i przejście od niego do innych utworów orograficznych, a mianowicie do Szlązko - Polskiej i Czarnomorskiej wyżyny. Pierwsza z nich jest niezawodnie najsamodzielniejszem zjawiskiem geograficznem na obszarze dawnej Polski, ponieważ przedstawia najdawniejszy kawałek stałego lądu na północ od Karpat i legła cała w jej granicach, a chociaż wykazuje pewne analogie z Sudetami i do systemu Średnich gór Europy zaliczoną być musi, to rozwój jej był pomimo to na wskroś samodzielnym i niezależnym. Wysoki stopień geograficznej samodzielności posiada także Czarnomorska wyżyna, bo chociaż orograficznie należy do wielkiego niżu Sarmackiego, to różni się do niego dostatecznie swą granitową podstawą i w związku z nią stojącem, jej właściwem upostaceniom gleby. Wielkie niziny rozdzielające te wyżyny od bałtyckiego pojezierza, chociaż legły na granicy Germańskiego i Sarmackiego niżu, nie są także pozbawione geograficznej samodzielności, bo tak Poleska jak i Mazowiecka przedstawiają szczelnie zamknięte kotliny, a że dział wodny pomiędzy niemi jest niepozorny i słabo rozwinięty, przeto lała po powierzchni ziemi skała wybuchowa przyrody bazaltowej, lecz wybuch ten na upostacenie okolicy nie wywarł żadnego wpływu.

razem wzięte, tworzą one jedne całość, jedne wielką nizinę, która za pośrednictwem Dniestru i Wisły otwiera się ku południowi i ku północy i stoi w ściślejszym związku z morzem Bałtyckiem i Czarnem, aniżeli z krainami, graniczącemi z nią od wschodu i zachodu. Jak Szląsko - Polska wyżyna przedstawia Średnie góry Polskie, tak niziny Mazowiecka i Poleska przedstawiają niż Polski. Natomiast nizina nadodrzańska otwiera się ku zachodowi i łączy się ściślej z niżem Germańskim, aniżeli ze Sarmackim. Nakoniec i wyniosłości, zamykające Rzeczpospolite od strony Bałtyku, chociaż tworzą tylko część wielkiego bałtyckiego grzbietu, nie mogą być uważane za pozbawione znamion indywidualnych, bo są dolinami Odry i zachodniej Dźwiny ściśle od reszty tego górotworu odgraniczone, a rozcięte nadto dolinami Niemna i Wisły, rozpadają się na kilka części, różniących się pomiędzy sobą pod wieloma względami.

Co do innych stosunków fizyczno-geograficznych wypada nadmienić, że rzeki dawnej Polski należą do obu głównych grup, zarówno do zachodniej, górskiej (Odra, Wisła, Dniestr? Prut, Seret), jak i do wschodniej niżowej (Boh, Dniepr, Niemen, Dźwina). Pod klimatycznym względem należą kraje dawnej Polski do krainy atlantyckiej i do czarnomorskiej, a stosunek ten odbił się na roślinności tego obszaru, gdyż od liściastych lasów i mo-czarowatych łąk bałtyckiej połaci napotykamy tutaj wszystkie możebne przejścia do bezleśnej, stepowej połaci Czarnomorskiej.

Chcąc podzielić cały ten obszar na podstawie tego wszystkiego, co się dotąd powiedziało, na naturalne całości, wypada w niem rozróżnić:

1.    Karpaty;

2.    Małe niziny podkarpackie a zatem: a) kotlinę górnej Odry, b) niziny nadwiślańskie w Galicyi, c) kotlinę górnego Dniestru;

3.    Szląsko - Polską wyżynę;

4.    Wyżynę Czarnomorską;

5.    Wielkie niziny, a zatem: a) nizinę nadodrzańska, czyli Wielkopolską, b) nadwiślańską, czyli Małopolską i c) kotlinę Prypeci, czyli Poleską;

6.    Wyniosłości nadbałtyckie²).

Pomimo tak wielkiej liczby utworów geograficznych, w skład byłej Rzeczypospolitej Polskiej, wchodzących, i takiej ich różnorodności, znaleźli sie geografowie, którzy ziemiom tym indywidualnego charakteru odmówili, a uważając je za teren przejściowy, pozbawiony naturalnych granic, wyprowadzili stąd wniosek, iż dawnej Polsce brakowało zasadniczych warunków do samodzielnego istnienia, że była ona zjawiskiem chwilowem a upadek jej spowodowany został przez jej fizyczno-geograficzne stosunki. Pogląd ten ma swe źródło w nieświadomości trojakiego rodzaju, gdyż naprzód w nieznajomości samego przedmiotu, następnie w nieznajomości metody geografii, a nakoniec w nieznajomości własnych dziejów. Przedewszystkiem bowiem szukać jednolitych znamion i indywidualnego charakteru na takim obszarze Europy, jaki zajmowała dawna Polska, jest po prostu niedorzecznością; jeżeli zaś rozchodzi się o części składowe tego obszaru, to każdy bezstronny zgodzi się na to, że utwory takie, jak Karpaty, Szlązko-Polska wyżyna, kotlina Mazowiecka albo Poleska, pojezierze Pruskie i Litewskie, posiadają, każdy z osobna, odrębny, sobie właściwy charakter. Oznaczanie tych ziem nazwą „krainy przejściowej“ jest też zupełnie niestosowne. Wyraz ten, wprowadzony do nauki przez Rittera, może być bowiem w dwojakiem znaczeniu użyty, mianowicie w geograficznem i etnograficznem. Pod geograficznym względem uważa się za teren przejściowy jedynie część kraju położoną na granicy dwóch różnych górotworów i łącząca w sobie ich właściwości, a za teren przejściowy w tern znaczeniu możnaby u nas uważać podgórze karpackie, wyżynę Wielkopolską, albo Lubelską, ale nigdy całą dawną Polskę. Krainą przejściową pod etnograficznym względem jest zaś taka która rozdziela dwa, albo więcej obok siebie mieszkających narodów i posiada ludność mieszaną, a za takie krainy przejściowe można uważać Szląsk, Bukowinę, pogranicze pruskie, słowackie, litewskie i wielkorosyjskie, ale nigdy Polskę, wziętą jako całość. Nieznajomość metody zdradza powyższy pogląd dlatego, zaprowadzić należało do uczenia się i uczenia geografii fizycznej ziem polskich. Rozprawy i spi'awozdania matem.-przyr. wydź. Akad. Um. w Krakowie, tom XVIII., r. 1888j. Ponieważ podział ten ma jedynie dydaktyczny cel na oku, przeto rozbiór jego nie może wchodzić w zakres niniejszej pracy.

ponieważ dzisiejsza geografia zajmuje się człowiekiem jedynie o tyle, o ile istnienie jego zawisło od fizycznych warunków krainy, którą zamieszkuje; jeżeli zaś wdziera się w dziedzinę historyi, to przekracza ona granice, jakie jej przez sam przedmiot wyznaczone zostały. Nakoniec i wobec badań dziejowych pogląd ten ostać się nie może, gdyż te właśnie wykazały, że upadek Polski został zupełnie innemi okolicznościami spowodowany. Geografowie nasi, którzy na podstawie faktów takiej wartości w ten sposób wyrokują o losach swego własnego kraju, nie wiele różnią się od swych zagranicznych kolegów, którzy dla celów politycznych, n. p. dla usprawiedliwienia zaszłych wypadków dziejowych, albo dla uzasadnienia daleko sięgających dążności politycznych, fałszują, albo przekręcają daty statystyczne, odnoszące się do narodowości, oświaty i przemysłu. O tych ostatnich można powiedzieć, że nieuctwo łączą ze szalbierstwem naukowem. To też postępowanie takie wywołało oburzenie w ich własnej ojczyźnie i tam już wielokrotnie zasłużoną otrzymało odprawę³).

¹

) S. Knop, Neues Jahrbuch für Mineralogie, 1878, str. 350. Istnieje bezpośrednie połączenie Renu z Dunajem za pomocą kanału Ludwika, łączącego Men (dopływ Renu) z Altmühl (dopływ Dunaju), lecz ta linia, przecinająca w poprzek Średnie góry Niemieckie , z północną granicą Alp w żadnym nie stoi związku. a) Porównaj w tym przedmiocie :

²

) Ign. Damejko, przyjąwszy za podstawę działy wodne, podzielił badany przez nas obszar Europy na pięć części (O metodzie, jakaby

³

) Ostrzegają przed takiem postępowaniem nawet niemieccy uczeni, iak n. p. Guthe i Wagner w swym cennym podręczniku (Lehrbuch der Geographie, wyd. III. r. 1883 i nn.) w II tomie na str. 81.

IV. Karpaty, ich ogólna budowa i podział.

Związek Karpat z Alpami i Bałkanem. Niziny naddunajskie ; ich powstanie. Północne granice Karpat; ich związek ze Sudetami; ze Szląsko-Polską wyżyną; z Czarnomorską wyżyną. Małe niziny podkarpackie. Podział Karpat. Karpaty Wschodnie i Zachodnie.

Karpaty rozpostarły się potężnym, na 1300 kil. (180 mil) długim lukiem, od wschodu ku zachodowi, oparłszy się obu jego końcami o Dunaj, ale w ten sposób, że gdy zachodnie ich skrzydło urywa się pod Poźonem (Pressburg) w szerokości geograficznej 48 stopni i 6 minut, to wschodnie sięgło w Żelaznej Bramie po 44°— 27°, co znaczy, że wysunęło się ono o 3° 42 m. dalej ku południowi. Geometryczny środek tego łuku leży przy ujściu Cisy do Dunaju, a wielkość jego wynosi 120°, czyli dokładnie trzecią część obwodu koła.

Chociaż Karpaty pod względem ich geologicznego rozwoju i ich budowy wykazują wiele analogii z Alpami i do jednego z niemi systemu zaliczone zostały, to związek ich z temi górami jest pomimo to bardzo słaby, gdyż są one od południa otoczone nizinami naddunajskiemi i samym Dunajem, które rozdzielają je zupełnie tak od Alp, jak i od gór półwyspu Bałkańskiego, uważanych przez geografów za przedłużenie tych ostatnich. Podchodzą Karpaty jedynie kończynami swemi pod owe góry na trzech punktach, lecz nie łączą się z niemi nigdzie bezpośrednio. Przedewszystkiem ważkie pasmo Małych Karpat, zamykające zachodnie skrzydło całego górotworu od południa, dobiega pod Pożonem (Pressburg) do Dunaju i spada stromo ku tej rzece, podczas gdy na południowym jej brzegu podnosi się wtem miejscu równie nagle pasmo Litawskie¹), które, chociaż

ł) Tak nazwane od rzeki Litawy (Leitha), która płynie po jego zachodniej stronie. Od tej rzeki, tworzącej granicę między Austryą i Węgrami, poszły i ustaliły się w literaturze politycznej w nowszych czasach wyrażenia: Kraje przedlitawskie i zalitawskie Austryacko-Węgierskiej monarchii.

ważkie, słabo rozwinięte i młodszego wieku, łączy się jednak około austryackiego miasta Neunkirchen bezpośrednio z Alpami austryackiemi. Przełom Dunaju pod Pożonem jest znany pod nazwą Węgierskiej Bramy. Nieco dalej na wschodzie przypierają znowu wzniesienia zachodniego skrzydła Karpat, na przestrzeni pomiędzy Ostrzychomem (Gran) i Wacowem (Waizen) również do Dunaju, a odpowiadają im po południowej stronie tej rzeki wyniosłości Piliskie i Werteskie, łączące się z Lasem Bakońskim, który chociaż nie przechodzi 700 m. wysokości, a w południowej swej połaci znacznie się obniża, a nawet silnemu ulega rozpłaszczeniu, to przez geologów pomimo to, na podstawie budowy jego gleby, za ostateczną kończynę styryjskich Alp uważanym bywa. Po za Wacowem skręca zaś Dunaj nagle ku południowi, a następnie, zabrawszy Drawę i Sawę, ku wschodowi; dobiegłszy w tym kierunku do Baziaża, wpada w wąską górską dolinę, czyli wąwóz, sięgający aż po Rżawę (Orsowa), a znany powszechnie pod nazwą Żelaznej Bramy, tworzący obecnie granicę między Siedmiogrodem i Serbią. Pomimo takiej przerwy jest w tem miejscu związek Karpat z górami Bałkańskiego półwyspu o wiele silniejszy niż z Alpami, gdyż wzniesienia Karpat, przypierające tutaj od północy do Dunaju przedstawiają z wyniosłościami południowego brzegu zarówno pod geologicznym względem, jak i pod względem swej postaci, tyle podobieństwa, że i jedne i drugie do jednego i tego samego systemu zaliczone być powinny. Przechodzą w rzeczywistości tutaj Karpaty do Serbii, a przez Gołubińską pianino zrastają się z Bałkanem w ten sposób, że wschodnie Karpaty i Bałkan tworzą wielką podkowę zamykającą od zachodu Wołoskie niziny.

Tak tedy związek Karpat ze systemom Bałkańskim jest niewątpliwy, podczas gdy z Alpami łączą się one jedynie za pośrednictwem niepozornych wzniesień, które zaledwie w swym kierunku i w swych geologicznych stosunkach zdradzają znamiona alpejskiego systemu.

Niziny otaczające Karpaty od południa rozpadają się na cztery samodzielne obszary. Na zachodzie, po za linią Małych Karpat i Litawskiego pasma, legło po lewej stronie Dunaju, na dorzeczu Morawy, tak zwane Pole Morawskie, które jako Wiedeńska kotlina przechodzi na prawy brzeg Dunaju, wciska się klinem między pasmo Litawskie i stoki Alp austryackich. Sre-dnie wzniesienie Morawskiego Pola n. p. m. wynosi około 145 m. Węgierska Brama oddziela zaś Morawskie Pole od niziny górnych Węgier, która sięga po Ostrzychomsko-Wacowski przełom Dunaju, a obejmuje po północnej stronie tej rzeki część doliny Wagu, po południowej zaś dorzecze węgierskiej Raby. Średnie wzniesienie tej niziny wynosi około 120 m., a jej powierzchnia 12.000 □ kil. (220 П mil). Po za Ostrzychomsko-Wacowskim przełomem rozpościera się znowu nizina dolnych Węgier, czyli Pan-nońska, zamknięta od północy i wschodu Karpatami, od południa Serbskiemi górami, od zachodu zaś po części Bakońskim Lasem, po części Karpatami. Tej wzniesienie n. p. m. wynosi około 85 m., a powierzchnia 100.000 □ kil. (1800 □ mil). Na wschód od Żelaznej Bramy znajduje się nakoniec nizina Wołoska, otoczona od zachodu karpacko - bałkańską podkową, a od wschodu wyżynami Multan i Dobruczy, wzniesiona zaledwie na 40 m. nad poziom Czarnego morza, o powierzchni 83.000 □ kilom. (150 □ mil.)

Jak Alpy spadają od południa stromo i bezpośrednio ku morzu Śródziemnemu, tak samo i Karpaty spadają ku nizinom naddunajskim, a podobieństwo w budowie południowej strony obu tych górotworów jest tern większe, że i niziny naddu-najskie za dno trzeciorzędnego morza uważane być muszą. Wskutek powolnego wyłaniania się z głębi tego morza wyniosłości karpackich, alpejskich i bałkańskich nietylko zmniejszały się stopniowo jego rozmiary, lecz rozpadło się ono na cztery zamknięte kotliny, które z czasem w cztery lądowe jeziora się zamieniły. Traciły te jeziora swe wody stopniowo, a to z dwojakiej przyczyny. Przedewszystkiem liczne rzeki i potoki, ściekające do nich z otaczających je wyniosłości, niosły wielką obfitość skał, które jako kamienie, żwir, piasek i namuł na ich dnie osiadały, wskutek czego dno to bezustannie się podnosiło. Ale oprócz tego pracowały wody ściekające z jezior wyżej położonych do niższych nad przepiłowaniem wyniosłości, jakie je rozdzielały, a o ile zapory te malały, o tyle obniżał się poziom wód jeziornych, co skończyło się z czasem zupełnem ich odpłynięciem. Osuszenie nizin naddunajskich przyszło do skutku o wiele później, aniżeli obszarów po zewnętrznej stronie gór położonych, prawdopodobnie dopiero w okresie potrzeciorzędnym, a nie może nawet być uważanem za zupełnie dokonane, ponieważ tak jezioro Nezyderskie (Neu-

Siedler See) na nizinie górnych Węgier, jak i Błotne (Plattensee) w dolnych Węgrzech, jeszcze w historycznych czasach wiele na swych rozmiarach straciły, a w południowych Węgrzech, nad Sawą, Cisą i Dunajem istnieją dotąd obszerne błota, które w obecnej chwili swój byt jedynie utrudnionemu odpływowi wód dunajskich zawdzięczają. Skaliste, najeżone ostrowami dno Dunaju w Żelaznej Bramie i silny spadek tej rzeki między Baziażem i Rżawą¹) świadczą wymownie za tem, że przełom ten jest nowszej daty, że Dunaj nie miał dość czasu do wygładzenia swego koryta i że poziom Żelaznej Bramy z czasem jeszcze silniejszemu może uledz obniżeniu.

Związek zewnętrznej strony karpackiego łuku ze sąsie-dniemi górotworami jest o wiele słabszy, aniżeli strony południowej, bo styka on się tylko z niemi, lecz nie przechodzi w żaden z nich bezpośrednio, i z żadnym się nie łączy. Od systemu Sudetów są Karpaty oddzielone naturalną i znakomicie rozwiniętą zapadłością, którą Morawa spływa ku południowi do Dunaju, zaś Odra ku północy, a stykają się z niemi jedynie za pośrednictwem ważkiej przełęczy (306 m.) nad mo-rawskiem miasteczkiem Hranica (Weisskirchen), które rozdziela karpacką Beczwę (dopływ Morawy) od sudeckiej Łuki (dopływ Odry). Związek Karpat ze Szląsko - Polską wyżyną jest dwojaki. Podchodzi przedewszystkiem Szląsko - Polska wyżyna na zachodzie pod brzeg karpacki pomiędzy Cieszynem i Skoczowem szerokim, z lekka tylko pogiętym grzbietem, rozdzielającym karpacką Olszę (dopływ Odry) od górnej Wisły. Dalej na północy zaś są te dwa górotwory rozdzielone nizinami nadwiślańskiemi, rozciągającemi się od szląskiego pogranicza aż po Sandomierz; ale około Krakowa przechodzą jurajskie wapienie krakowskiej wyżyny na południowy brzeg Wisły i tworzą znaczne wyniosłości, przypierające do brzegu Karpat, a dolina Wisły pomiędzy Tyńcem i Krakowem ma charakter przełomu erozyjnego, który dzieli niziny nadwiślańskie na dwa samodzielne obszary, na Oświęcimską i na Krakowsko - Sandomierską kotlinę. Połączenie Karpat z Czarnomorską wyżyną przyszło, odpowiednio naturalnemu tej ostatniej podziałowi, w trzech miejscach do skutku. Z połacią Podolską, która rozpostarła się na północ od Dniestru, łączą się Karpaty za pomocą Lwow-sko-Chyrowskiego grzbietu, który rozdziela dopływy Sanu (Wisła) od dopływów Strwiąża (Dniestr), a podchodzi ważkim językiem pod górę Radycz (524 m.) pomiędzy Chyrowem i Dobromilem, znaczącą brzeg karpacki. Z połacią Besarabską, zamkniętą pomiędzy Dniestrem i Prutem łączą się Karpaty za pomocą szerokiego, płaskiego grzbietu, rozdzielającego Czarną Bystrzycę (dopływ Dniestru) od Prutu. Najsłabszym jest związek Karpat z połacią Multańską, położoną pomiędzy Prutem i Seretem, bo tak Prut, jak i Seret wytworzyły u brzegu Karpat (między Kutami i Berchometem) obszerne niziny alluwialne, tak, że dział wodny pomiędzy Prutem i wpadającą do Seretu Mikodrą został sprowadzony do niskiego, zaledwie na jeden kilometr szerokiego wału. Dalej na wschodzie bywa podłużna dolina Seretu uważana za granicę między Karpatami i Czarnomorską wyżyną, ale ścisłe wyznaczenie linii granicznej pomiędzy terni dwoma górotworami jest dla braku dat hypsometrycznych i dla nieznajomości geologicznych stosunków tamtych stron, na razie niewykonalne. Mo-żebną jest bowiem rzeczą, że niektóre wzniesienia na multańskim brzegu Seretu jeszcze do systemu Karpat zaliczyć wypadnie.

Odpowiada tedy w ogóle i zewnętrzna strona karpackiego łuku, pod względem swego ograniczenia, stosunkom Alp, prze-dewszystkiem na zachodzie, gdzie wzniesienia Sudetów i Morawa z Wisłą przypominają żywo wyżynę środkowej Francyi i Rodan z Renem, nieco mniej na wschodzie, chociaż i tutaj rzeka Seret i płaskowyż Multański przedstawiają pewną analogię z Dunajem i niziną dolnych Węgier. Natomiast północne granice obu systemów przedstawiają donioślejsze różnice, bo gdy Alpy są zamknięte z tamtej strony jedną potężną linią Dunaju, który od nizin czarnomorskich, a zatem od granic Azyi prowadzi w samo serce Europy, to wody północnych stoków Karpat skupiły się w trzy strumienie i rozbiegły w różne strony świata, gdyż z Wisłą poszły do morza Bałtyckiego, a z Dniestrem i Prutem do Czarnego.

Cały górotwór karpacki, zajmujący obszar 187.000 □ kilometrów (3.400 □ mil), rozpada się w naturalny sposób na dwie części, mianowicie na Karpaty Wschodnie i na Zachodnie ł).

¹) Niektórzy geografowie dzielą Karpaty na trzy części, mianowicie: na północno-zachodnie, południowo-wschodnie i północno-

Każda z tych części składa się zaś z wielkiej liczby pojedynczych pasm, które łączą się ze sobą; ale układ i wzajemny stosunek tych pasm jest w Zachodnich Karpatach zupełnie inny, aniżeli we Wschodnich. Rozpadają się wskutek tego Karpaty na dwie grupy górskie, których budowa i siatka wodna wykazują zasadnicze różnice. Jeden tylko łańcuch, mianowicie północny, piaskowcowy, jest obu tym grupom wspólny, wskutek czego związek pomiędzy temi dwoma grupami jest bardzo słaby, a granica między niemi w naturze, szczególniej po południowej stronie, na dorzeczu Badroga, silnie zaznaczona. Źródłowe strumienie tej rzeki, mianowicie Topią, Ondawa i Labore wgryzły się tutaj głęboko we wnętrze Karpat; ów wspólny łańcuch ulega tu silnemu obniżeniu, a główny jego grzbiet tworzy liczne przełęcze, nie dochodzące do 700 m. bezwzględnej wysokości¹). Najniższą z pomiędzy nich jest Duklańska, prowadząca z doliny Ondawy do doliny Wisłoki, wzniesiona jedynie na 502 m. Ale chociaż przełęcz ta przedstawia na całej olbrzymiej przestrzeni, od południowej kończyny Bielaw, aż po przełom Dunaju w Rżawie najgłębsze wcięcie, najsilniejsze obniżenie tego grzbietu, to za granicę pomiędzy Wschodniemi i Zachodniemi Karpatami pomimo to przyjętą być nie może, ponieważ granica ta w kierunku północnym musiałaby pójść doliną Wisłoki, a ta przedziera się w poprzek przez wyniosłości, położone na dorzeczu rzek Biały, tejże Wisłoki, Wisłoka i Sanu, które pod geologicznym i morfologicznym względem jedne tworzą całość i jako Tarnowsko-Przemyskie pogórze w całości do Wschodnich Beskidów, a tern samem do Zachodnich Karpat zaliczone być muszą. Rozcięcie tego pogórza na dwie połowy i przydzielenie jednej z nich do Zachodnich, drugiej do Wschodnich Karpat sprzeciwiałoby się elementarnym zasadom erografn. Natomiast granicę pomiędzy Wschodniemi i Zachodniemi Karpatami wyznacza bardzo dobrze dolina Strwiążu, który jest źródłowym strumieniem Dniestru-Źródła Strwiążu znajdują się na podłużnem ramieniu, dzielą-cem go od górnego Sanu. Do Sanu uchodzą zaś w tern miejscu (z lewej strony) dwie górskie rzeki, mianowicie Solinka wschodnie, lecz podział ten nie został nigdy naukowo uzasadniony i dlatego w rozbiór jego zapuszczać się nie możemy.

*) Porównaj opis Wschodnich Beskidów.

i O sława, których głęboko wyżłobione doliny prowadzą już na główny grzbiet Karpat. Kierunkowi Strwiąża lepiej odpowiada Solinka, bo leży z nim na jednej linii, ale wąska jej dolina jest słabiej rozwinięta, źródła jej znajdują się na Strybie w wysokości 1014 m. a przełęcz nad Rostokami górnemi, łącząca dolinę Solinki z doliną Czyroki (dopływ Laborcia) jest na 797 metrów nad poziom morza wzniesiona. Natomiast dolina Osła wy przecięta koleją łupkowską, jest i głębszą i obszerniejszą. Źródła tej rzeki znajdują się na Rydoszowy, wysokiej na 879 m., a przełęcz łącząca ją z doliną Udawy (dopływ Laborcia) jest na 789 m. wzniesiona; ale jej drugi źródłowy potok Osławica, wpadający do niej od zachodu, powstaje na Terpiaku, zaledwie na 744 m. wysokim, a przełęcz prowadząca z doliny Osławicy do doliny Laborci, nazywana Beskidem, jest tylko na 685 m. n. p. m. wzniesiona i odpowiada już najsilniejszemu obniżeniu głównego grzbietu Karpat. Wskutek tego należą doliny Laborci, Osławicy z Osławą i Strwiąża do jednego zagłębienia, które za granicę pomiędzy Karpatami Zachodniemi i Wschodniemi przyjętem być musi. Inne właściwości tej granicy zostaną przedstawione przy opisie Wschodnich Beskidów.

Pasma wchodzące w skład W s c h o d n i c h Karpat połączyły się w cztery łańcuchy, odpowiadające ramionom nieregularnego czworoboku, którego środek przedstawia, odnośnie do tych łańcuchów, silne zagłębienie, nazywane wyżyną środkowego Siedmiogrodu, albo Mezeszegiem. Inaczej mówiąc, składa się ta wschodnia grupa Karpat ze środkowej wyżyny, otoczonej z czterech stron górami krawędziowemi. Ten układ pasm jest tutaj tak wyraźnym, iż bez trudności wpada w oczy; z tego też powodu zostały i budowa i podział Wschodnich Karpat o wiele wcześniej poznane, aniżeli w Karpatach Zachodnich¹). Ramiona tego czworoboku mają w ogóle kierunek równoleżników i południków. Ramię północne, galicyjsko-węgierskie , składa się z dwóch równoległych łańcuchów. Łańcuch zewnętrzny, północny, jest znowu złożony z trzech pasm, mianowicie z Bieszczadów, Gorganów i pasma Czarno-

G G. Binder: Die Höhenverhältnisse Siebenbürgens, Sitzungsberichte d. Akadem, d. Wiss. in Wien, mathem.-naturwiss. Classe, t. VI, 1851, str. 602.

horskiego; łańcuch wewnętrzny, południowy, znacznie od tamtego krótszy, jest od niego oddzielony podłużną (do osi gór równoległą) zapadłością Marmaroszu, którą odwadnia Czarna Cisa i jej źródłowy potok Wyszów (Yiso), a daje jedno tylko pasmo Rodniańskie. Ramię wschodnie, siedmiogrodzko - mul-tańskie, poczyna się na północy pasmem Kęlimańskiem, które powstaje ze zrośnięcia pasm Czarnohorskiego i Rodniańskiego. Ale dalej na południu rozszczepia się i to ramię na dwa pasma, mianowicie na zachodnią Hargitę i wschodnie , Czahleu-sko - Czukaskie ; są one rozdzielone dziwnie pięknie rozwiniętą zapadłością, w której rzeki Marusza (Maros) i Olta (Aluta) biorą początek. W skład ramienia południowego, siedmiogrodzko - wołoskiego wchodzi grupa Burżańska, a dalej ku zachodowi Alpy Fogaraskie, pasmo Cybińskie z Wulkańskiem i Banackie. Ślady rozdwojenia gór są i tutaj widoczne, gdyż pasma Cybińskie i Wulkańskie, zajmujące środek łańcucha, nie biegną w jednej linii, lecz równolegle do siebie, a są rozdzielone podłużnemi dolinami. Wschodnie ramię tego czworoboku jest zajęte przez jedno tylko potężne pasmo Biharskie.

Ten układ Wschodnich Karpat jest od kierunku ich rzek niezależnym. Trzy główne rzeki Siedmiogrodu: Samosz, Marusza i Olta (Aluta) powstają pod wschodnim bokiem czworoboku, a płyną w zasadzie ku zachodowi. Źródła Samosza znajdują się na wschodnim końcu Rodniańskiego pasma, płynie on w kierunku zachodnim u podnóża tych gór, rozdzielając je od Mezeszegu, lecz skręca potem ku północnemu zachodowi i przedarłszy się pomiędzy pasmem Rodniańskiem i Biharskiem dostaje się na nizinę dolnych Węgier, a uchodzi do Cisy. Marusza i Olta powstają w zagłębieniu, rozdzielającem Hargitę od Czahleusko - Czukaskiego pasma. Pierwsza płynie zrazu ku północy, lecz okrążywszy północny narożnik Hargity skręca ku południowemu zachodowi, przecina w poprzek, w kierunku przekątni, cały Mezeszeg, a przedarłszy się następnie pomiędzy pasmem Biharskiem i Cybińskiem, wypływa również na nizinę Pannońską, gdzie uchodzi do Cisy. Aluta zaś płynie od swych źródeł ku południowi, a okrążywszy znowu południowy narożnik Hargity skręca ku zachodowi, płynie na znacznej przestrzeni zapadłością Fogaraską, oddzielającą Alpy Fogaraskie od Mezeszegu, lecz skręca potem nagle ku południowi i wpada w słynny wąwóz Czerwonej wieży, odgraniczający Alpy Foga* raskie od pasm Cybińskiego i Wulkańskiego; przeciąwszy na wskroś łańcuch siedmiogrodzko - wołoski, dostaje się ona na nizinę Wołoską, gdzie uchodzi do Dunaju.

Zachodnie Karpaty różnią się od Wschodnich układem silnie powikłanym i trudnym do zrozumienia. Liczba części składowych jest tutaj o wiele większą, pojedyncze pasma biegną w różnych kierunkach, a wyśledzenie związku pomiędzy niemi przedstawia często wielkie trudności. Są i geologiczne stosunki Zachodnich Karpat więcej urozmaicone, aniżeli Wschodnich. Z tego powodu układ tej wielkiej grupy nie mógł być dotąd należycie wyrozumianym, a próby podzielenia jej na pojedyncze pasma i połączenia tych pasm w większe całości nie doprowadziły do celu. Podział, jaki podają podręczniki geograficzne, jest tak nieudolnym, że nie zasługuje na wzmiankę. Dla przykładu jedynie wspomnimy, że pod nazwą Węgierskich Rudaw (Oberungarisches Erzgebirge) objęli auto-rowie tych podręczników sześć pasm, należących do trzech łańcuchów. Największą wartość przedstawia jeszcze podział wprowadzony przez geologów z Dr. Sturem 0 na czele. Podzielili oni zachodnie Karpaty na trzy pasy, mianowicie północny piaskowcowy, środkowy, starokrystaliczny i południowy, tra-chytowy, a podział ten zbliża się o tyle do prawdy, że odzwierciedla się w nim łańcuchowy układ tych gór; niedostatecznym jest on zaś przedewszystkiem dlatego, że formacye geologiczne, tworzące jego podstawę, nie są w naturze tak ściśle ograniczone, bo piaskowce wkraczają (nad Wagiem i Hronem) w dziedzinę skał starokrystalicznych i wybuchowych (trachyty), a wybuchowe nie są wykluczone z dziedziny piaskowców i skał starokrystalicznych; tak n. p. Uhrońskie pasmo, ograniczone ściśle dolinami Hronu, Siany, Slatyny i Rymy, składa się w zasadzie ze starokrystalicznych łupków, ale zachodnie jego skrzydło zajęły trachyty; łańcuch zamykający Zachodnie Karpaty od strony nizin węgierskich składa się zaś na przemian z trachytów, piaskowców, wapieni i bazaltów. Jeszcze ważniejszą jest ta okoliczność, że na obszarze tych geologicznych pasów istnieją naturalne zagłębienia , które dla

R Dr. Stur: Bericht über die Uibersichtsaufnahmen des Wassergebietes der Waag u. Neutra, Jahrbuch der geologischen Reichs-Anstąlt, tom XI, г. 1860, str. 17 — 150.

budowy tych gór mają pierwszorzędne znaczenie, a które wytworzyły się zupełnie niezależnie od ich geologicznych składników. Z tych powodów podział, oparty na podstawie geologicznej, ani z orograficznemi stosunkami tych gór, ani z ich siatką wodną się nie zgadza i o ich układzie prawdziwego wyobrażenia nie daje.

Góry różnią się od równin tern, że powierzchnia ziemi przedstawia na pewnym obszarze nagłe zmiany w kierunku pionowym, że gdy jedne jej części wzniosły się nad pewien wspólny poziom i dały wypukłości (grzbiety, pasma), to inne jej części obniżyły się pod ten poziom i dały wklęsłości, czyli doliny.- Jeżeli więc podział gór ma uzmysłowiać ich układ (poziomy i pionowy), to musi on być oparty na kierunku i postaci głównych wzniesień i głównych zagłębień. Patrząc na hypsometryczną mapę Zachodnich Karpat, widzimy odrazu, że posiadają one w swern wnętrzu liczne doliny, równoległe między sobą, a biegnące w kierunku dłuższej osi gór, a zatem podłużne. Jest to szczegół, wyróżniający je zasadniczo od Karpat Wschodnich, które takich dolin nie posiadają. Dolinami temi płyną główne rzeki Karpackie. Miejscowy dział wodny przecina Zachodnie Karpaty w poprzek, biegnie on w kierunku południka, od Babiej góry na Matrę. Na tej linii znajdują się źródła głównych rzek tutejszych. Ku zachodowi płyną od tej linii Wag, Nitra, Ilron i Ipola, ku wschodowi Dunajec, Poprad, (a w jego przedłużeniu Hornad), Siana (Sajo) i Ryma. Rzeki zachodnie odpowiadają wschodnim w ten sposób, że wyznaczają one, parami, kierunki głównych zagłębień. Jest takich zagłębień jak widzimy cztery, a rozdzielają one Zachodnie Karpaty na pięć podłużnych łańcuchów.

Wypada jednakże z góry zaznaczyć, że rzeki Zachodnich Karpat nie trzymają się stale tych zagłębień, lecz przerywają w poprzek pasma górskie i przerzucają się z jednej doliny do drugiej. Z tego powodu może ta sama rzeka płynąć dwoma głównemi zagłębieniami, a to samo zagłębienie może należeć do dwóch, albo i więcej rzek. Gdzie główne rzeki zmieniają w ten sposób swój kierunek, że przerzucają się z jednej zapadłości do drugiej, tam przedłużenie ich pierwotnego kierunku da się zawsze odnaleść w strumieniach drugorzędnych, czyli w ich dopływach. Każde z tych głównych zagłębień jest raz, albo i dwa razy przerwane grzbietem wododzielnym. Z dru-

giej strony ulegają doliny niekiedy nagiemu rozszerzeniu i wytwarzają obszerne kotliny międzygórskie. Owe przełomy rzeczne i te kotliny tworzą szczególną cechę Zachodnich Karpat i dlatego przy opisie tych gór poświęcimy im szczególną uwagę. Wypada nakoniec dodać, że rzeki płynące ku wschodowi przedstawiają w swym biegu wyjątkowe zboczenia; i kierunek dolin i budowa łańcuchów są we wschodniej połaci Zachodnich Karpat mniej wyraźne, aniżeli w zachodniej. Zboczenia te zostały spowodowane gwałtownem zaburzeniem, jakiemu tu ta połać uległa i jakie prawdopodobnie rozdział Karpat Zachodnich i Wschodnich spowodowało. Skutek tego zaburzenia był taki, że znaczna część gór zapadła się tutaj w głąb i znikła pod powierzchnią ziemi, ustępując miejsca nizinom górnych Węgier. (Porównaj opis Krzemnickiego pasma i Hedziali).

Mając na oku powyżej nakreślone stosunki, dzielimy zachodnie Karpaty na pięć łańcuchów, z których każdy jest znowu z kilku pasm złożony.

Pierwszy od północy łańcuch, obniżający się z tejże strony ku dolinom Morawy, górnej Odry, górnej Wisły i dolnego Sanu składa się z Małych Karpat, Bielaw, Zachodnich Beskidów i Wschodnich Beskidów.

Łańcuch drugi jest oddzielony od poprzedzającego dolinami dolnego Wagu, Warynki, Hrustynki, Czarnej Orawy, górnego Dunajca, dolnego Popradu i Toryski, a składa się z Inowca, Wiaternych Hal ze Zdziarem, Małej Fat-ry z Orawską Magórą, z Orawsko - Liptowskich Hal, z Tatr, Spiskiej Ma-góry i Braniska.

Łańcuch trzeci, oddzielony od poprzedniego dolinami Nitry, Turczanki, górnego Wagu, górnego Popradu i górnego Hornadu, składa się z Ptacznika z Trybcem, z pasma Szczawnickiego, z pasma Krzemnickiego, z Wielkiej Fatry, z Niżnych Tatr i z pasma Hnileckiego.

Łańcuch czwarty, oddzielony od poprzedniego dolinami Nereśnicy, górnego Hronu, górnej Siany'(Sajo) i górnej Bodwy, składa się z pasma Jaworyjskiego, z pasma Uhrońskiego i ze Słowackiego Krasu (Karst).

Piąty i ostatni łańcuch, oddzielony od poprzedzającego dolinami Ipoli, Rymy, dolnej Siany i Hornadu, składa się z pasma Czowanioskiego, Czerhackiego, z Matry, z pasma Bukowskiego i z Hedziali.

MSP-'

¹

) Ostrów pod Semendryą, powyżej Baziaża 75 m. ; poziom wody Dunaju pod Milanowaczem, prawie w połowie przełomu 46 m.

A. Zachodnie Karpaty.

V. Tatry. Część pierwsza; wielkie zapadłości podtatrzańskie,

czyli Podhale.

Położenie Tatr ; ich granice. Wrażenie, jakie ich widok sprawia. Wielkie zapadłości podtatrzańskie. Dolina Nowotarska Wzniesienie Gubałowskie. Wody doliny Nowotarskiej. Właściwości jej gleby. Pustacie ; powstawanie torfowisk i przeobrażenia jakim ulegają. Wartość gleby. Zapadłość południowa. Wysoki Bór. Dolina Liptowska; jej budowa i otoczenie Wartość jej gleby. Spiska dolina. Jej upostacenie. Właściwości jej gleby. Łazy. Jej mieszkańcy. Widok Tatr z południowej strony.

Najznakomitszym i najwięcej wyróżniającym się górotworem w całym systemie Karpat są niezawodnie Tatryv) i od nich też szczegółowy opis tych gór rozpoczynamy. Zawdzięczają one to wyjątkowe stanowisko swojemu odosobnieniu, swojej postaci i swojej wysokości, bo chociaż leżą w pośrodku Zachodnich Karpat i są otoczone wyniosłościami, należą-cemi do siedmiu innych górotworów, to zamknięte od północy i od południa podłużnemi dolinami, pomimo to z żadnym z nich wyraźnie się nie łączą, a pod względem wspaniałej, eście gigantycznej powierzchowności i wysokości, do jakiej wzniosły się ich wierzchołki, żaden inny górotwór karpacki w porównanie z niemi iść nie może.

Położone, jak mówiliśmy, w pośrodku Zachodnich Karpat tworzą Tatry wyniosłe, silnie rozwinięte pasmo górskie, bie-

J) Nazwa „Tatry“ nie jest ani polska, ani słowiańska, lecz została wzięta z języka rumuńskiego, w którego siedmiogrodzkiem narzeczu „tatra ' znaczy tyle, co „piatra“ a zatem ..skała“. Odszukaliśmy ten wyraz w nazwach siedmiogrodzkich dolin: Tatroz, Tatrang i Intratatra. Matra i Fatra, nazwy innych pasm Zachodnich Karpat, są prawdobnie tylko przekręceniami wyrazu Tatra

gnące w kierunku równoleżnika, to jest od zachodu ku wscho-. dowi. Spadają one stromo od północy ku dolinie Nowotarskiej, która oddziela je od pasma Beskidów, od południa zaś ku dolinie Spisko - Liptowskiej, oddzielającej je w podobny sposób od Wielkiej Fatry, od Niżnych Tatr, Hnileckiego pasma i Bra-niska. Zachodnią granicę Tatr tworzy rzeka Orawa, która jako Czarna Orawa płynie po dolinie Nowotarskiej od północnego wschodu ku południowemu zachodowi, po glebie równej albo pagórkowatej, a połączywszy się około Ujścia z Orawą Białą, płynącą od zachodu, od szląskiej granicy, wpada w zwarty, malowniczy wąwóz, oddzielający zachodnią kończynę Tatr (Oraw.-Lipt. Hale) od łańcucha Małej Fatry, a uchodzi do Wagu w poziomie około 420 m. Stykają się bezpośrednio Tatry jedynie na swym wschodnim krańcu ze Spiską Magórą, od której są oddzielone wąwozem Zdziarskim, którego punkt najwyższy (przełęcz) jest na 1080 m. nad poziom morza wzniesiony. Rzeczka Bela, odwadniająca ten wąwóz, ma kierunek od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, a wpada do Popradu poniżej Buszowiec (Bauschendorf).

Są tedy Tatry otoczone ze wszystkich stron zagłębieniami, których średnie wzniesienie nad poziom morza można przyjąć na 750 m., a możnaby je obejść dokoła, nie przekraczając nigdzie większej wysokości nad 1080 m. Zdziarskiego wąwozu. Jeżeli dodamy do tego, że najwyższe wierzchołki Tatr wystrzeliły do olbrzymiej wysokości 2600 m., podczas gdy najwyższe wzniesienia sąsiednich górotworów nie przechodzą 2000 m., że Tatry sterczą z otaczających je nizin, jakby olbrzymia wyspa skalista z pośród stężałych fal wzburzonego oceanu, to łatwo zrozumieć, że wrażenie, jakie widok tych gór sprawia na przybywającym z dali podróżniku, musi być niezwykłe. Widok tego potężnego szeregu górskich kolosów, nagich, dziko poszarpanych, nużających swe dumne czoła w chmurach, albo rysujących się śmiało w niezmiernej wysokości, na czystym błękicie nieba, budzi w umyśle, nieoswpjonym z alpejskiemi krajobrazami, uczucie przerażenia i podziwu, w ślad za któremi idzie żądza zbliżenia się do tych gór, zajrzenia w ich tajemnicze, mgłami usłane doliny, żądza dotknięcia swemi nogami ich dumnych wierzchołków, a jest ona tak silną, że ani znużenie, ani niebezpieczeństwo, ani żadne inne przeszkody, z jakiemi wycieczki w tych górach są połączone, zwalczyć jej nie zdołają.

Zanim przystąpimy do opisu samych Tatr, rozpatrzmy się nieco w otaczających je zapadłościach, oznaczanych ogólną nazwą tatrzańskiego Podhala,

Dolina Nowotarska (Podhale północne) legła w podłuż pomiędzy Tatrami i Beskidami. Zamknięta od zachodu Orawską Magórą, która pod orograficznym względem łączy się z Małą Fatrą, chociaż pod geologicznym względom należy do Beskidów, zwęża się ona stopniowo w stronie wschodniej, gdzie wyniosłości Spiskiej Magóry, wysuwając się na północ i przybliżając z wolna ku Beskidom, zamykają ją ostatecznie około Maniaw. Długość doliny Nowotarskiej od Namiesta na Orawie po Maniawy nad Dunajcem wynosi 57 kilom., zaś największa jej szerokość, pomiędzy górą Kopieńcem u podnóża Tatr i stokami Beskidów nad Nowym Targiem zaledwie 26 kim. Ma ona w ogóle charakter i znamiona zapadłości tektonicznej, zatem górskiej doliny, której powstanie stało w ścisłym związku z wytworzeniem się gór, było następstwem podniesienia się do znacznej wysokości gleby w jej najbliższem otoczeniu. Chociaż widziana z góry, ze szczytów Tatr, albo z Babiej Góry, przedstawia się jak jednostajna płaszczyzna, to gleba jej nie jest pomimo to bynajmniej równą. Przede-wszystkiem cała południowa jej strona jest zajęta przez wyniosłość, która od stóp Tatr pochyla się jednostajnie ku północy, ciągnąc się bez przerwy od Orawskiej aż po Spiską Magórę. Wyniosłość tę nazywać będziemy w przyszłości, od powszechnie znanej góry nad Zakopanem, wzniesieniem Gubałowskiem. Wzniosło się ono najwyżej w Kopcu nad Hutami do 1253 m. w Palenicy nad wsią Kościeliskiem do 1198 m. i w samej Gubałówce do 1123 m. Rzeki tatrzańskie Studeny, Ora wica, Biały i Czarny Dunajec i Białka przecinają je w poprzek i rozrywają na sześć działów.

Składa się całe to wzniesienie z karpackiego piaskowca i pod geologicznym względem jest tak samo, jak Orawska Ma-góra, jak najściślej z Beskidami złączone. Ale karpacki piaskowiec został tutaj przebitym przez starsze wapienie, różnego wieku, które sterczą na niezliczonych punktach nad powierzchnią ziemi w postaci odosobnionych skał, już mniejszych, już większych rozmiarów¹). Stoki Gubałowskiego wzniesienia

0 Niektóre z tych skał bywają na Podhalu i na Orawie nazywane „skalicami“, a nazwa ta, może posłużyć do oddania znaczę-

er-

są w wielu miejscach od nich najeżone, a sterczą one nawet z równej gleby na nizinie, n. p. w szerokiej dolinie Białki, na wschód od wsi Gronko w, już na terytoryum spiskiem położonej; jedna z tamtejszych skalic, widna nawet z Nowego Targu, znana powszechnie pod nazwą Cisłowej skały, wznosi się na 686 m. nad poziom morza. Zdaje się, że wapienie te tworzą podkład geologiczny dla tutejszego piaskowca karpackiego, gdyż wody w Rogoźniku i Szaflarach odsłoniły warstwy tych wapieni i wymuliły z nich mnóstwo doskonale zachowanych skamieniałości (między innemi amonity olbrzymich rozmiarów), które oznaczenie wieku tej formacyi umożebniły. Dalej zaś na wschodzie, za przełomem Białki, zamykają takie same wapienie w postaci stromego brzegu, należącego do Spiskiej Magóry, południową stronę dunajcowej doliny i podchodzą pod sam Czorsztyn, gdzie biorą bezpośredni udział w rozwoju uroczej, skalistej grupy Pienin. Poświęcimy im jeszcze słów kilka przy opisie tej miejscowości.

Linia kulminacyjna Gubałowskiego wzniesienia trzyma się południowej jego strony; spada ono z tego powodu stromo ku Tatrom, a obniża się łagodnemi skłonami ku dolinie Nowotarskiej. W zagłębieniu, dzielącem Tatry od Gubałowskiego wzniesienia, leżą wszystkie najwięcej ku Tatrom wysunięte osady, jak Huty (789 m.), Żuberec (734 m.), Orawice (793 m.), Bła-żówka (przysiółek Witowa 864 m.), Zakopane (837 m.), Poronin (743 m.) i Zdzjar (896 m.), a wyobrażenie o jego głębokości daje nam ta okoliczność, że gdy grzbiet Gubałowskiego wzniesienia doszedł do 1250 m. wysokości, to wszystkie wymienione osady leżą w poziomie od 730 m. do 900 m. Powierzchnia Gubałowskiego wzniesienia jest z lekka tylko pogięta, lub porysowana płytkiemi, otwartemi parowami. Jest rzeczą uderzającą, że głębsze doliny nie wytworzyły się tutaj wcale, gdyż oprócz przełomów rzek tatrzańskich, przerywających całe Gubałowskie wzniesienie w poprzek, nie posiada ono żadnych większych zagłębień. Było ono niegdyś pokryto bujnemi lasami, z których obecnie mało co pozostało; zajęły ich miejsce łąki, pola uprawne i pastwiska. Łąki, położone na wierzchowinie wzniesienia, mają charakter podalpejski nia niemieckiego wyrazu „Klippe", używanego obecnie do znaczenia tych utworów.

i odznaczają się bogactwem form, które badacza roślin może w zachwyt wprowadzić. Niemniej zajmującą jest roślinność skalic, gdyż rozwijają się na nich w obfitości rośliny alpejskie, jakie zresztą tylko na wapieniach we wnętrzu samych Tatr napotykaliśmy. Natomiast gliniasta gleba, płonna i jałowa, oprócz owsa i kartofli nic więcej nie rodzi. Ale i ten pokład gliny został w wielu miejscach, po części wskutek wytrzebienia lasów, tak przez wody atmosferyczne zmyty, iż uprawa gleby stała się niemożebną. Takie obszary zostały obrócone na pastwiska. Z tych powodów jest całe Gubałowskie wzniesienie słabo zaludnione, wsi na niem nie wiele i ubogie.

Po za tern wzniesieniem jest już powierzchnia Nowotarskiej doliny prawie zupełnie równa, przedstawia ona tutaj nie-tylko nizinę, lecz i równinę. Pomimo to nie jest ta powierzchnia zupełnie poziomą, gdyż samym jej środkiem ciągnie się do Piekielnika na Chochołów lekkie nabrzmienie (część wielkiego działu wodnego między morzem Bałtyckiem i Czar-nem), rozdzielające dopływy Orawy od dopływów Dunajca. Ale nabrzmienie to jest tak niewyraźne, że jadąc od Nowego Targu (593 m.) ku Piekielnikowi, nie czuje się zupełnie podnoszenia się gleby, chociaż miejsce, w którem droga przecina sam wierzch działu (655 m.), jest na 62 m. nad poziom Nowego Targu wzniesione. Z tego też powodu jest i rozróżnianie doliny Orawskiej od Nowotarskiej zupełnie bezpodstawne, gdyż w rzeczywistości mamy tutaj jedne tylko, zupełnie jednolitą zapadłość. Od tego nabrzmienia obniża się poziom doliny, tak ku wschodowi, jak i ku zachodowi, jednak znacznie silniej w kierunku pierwszym, aniżeli w drugim, gdyż Maniawy, na wschodnim jej końcu, leżą w poziomie 527 m., a Zabieniec, przy połączeniu Czarnej i Białej Orawy, na zachodnim jej końcu, przedstawia poziom 570 m. Na podstawie tych liczb można przyjąć, że średnie wzniesienie wschodniej połaci Nowotarskiej doliny nad poziom morza wynosi 591 m., zachodniej 6125 m., zaś całej niziny Nowotarskiej 6017 metrów.

Gleba właściwej doliny jest, jak mówiliśmy, prawie zupełnie równą i tworzy jednostajną płaszczyznę, jedynie przez rzeki i potoki, płynące w ogóle w głębokich korytach, porozrywaną; zachodzi ta płaszczyzna z rzekami, przerywającemi Gubałowskie wzniesienie, pod same Tatry i ulega nawet u stóp tych gór znacznemu rozszerzeniu. Mało jest okolic w Karpa-

o-

tach, któreby się takîem bogactwem wód odznaczały, jak dolina Nowotarska, a zawdzięcza ona tę swoją właściwość nie-tylko Tatrom, lecz i Beskidom. Dunajec, odwadniający wschodnią, jej połowę, czerpie swe wody prawie wyłącznie z Tatr; od północy jest on bardzo słabo zasilany, gdyż dział wodny biegnie w tej części Beskidów bezpośrednio nad sarną doliną Nowotarską, wskutek czego i potoki, spływające do niej z tej strony, są krótkie i ubogie w wodę. Przeciwnie Orawa otrzymuje większą ilość swych wód z Beskidów i z Małej Fatry; powstaje ona z połączenia Czarnej Orawy, płynącej od wschodu, od Piekielnika i z Białej, przybywającej od zachodu, z zagłębienia, rozdzielającego Orawską Magórę od Beskidów, a otrzymuje oprócz tego z tej strony Połhorzankę, płynącą od Pilska i Babiej Góry. Od strony Tatr wpadają do niej jedynie Orawica i Studeny, oba potoki mniejszych rozmiarów. Łączą się te wody na równinie nowotarskiej i wpadają około Żabieńca w malowniczy wąwóz, oddzielający Tatry od Orawskiej Magóry i Małej Fatry, którym wąwozem Orawa przedziera się na południe.

Gleba nowotarskiej równiny składa się na powierzchni z gliny albo torfu, które spoczywają w zasadzie na szutrach, złożonych przeważnie z zaokrąglonych, obtartych odłamów granitu, pochodzących z Tatr. Szuter taki zalega wszędzie koryta i brzegi rzek tutejszych, tworząc pokład gruby na kilka metrów i w przypadkach takich- może być uważany za ryń rzeczny, przyniesiony i porzucony na dolinie przez górskie potoki. Ale taki sam szuter znajduje się tutaj także zdała od rzek i to w takiem położeniu, że wpływ rzek na jego przyniesienie jest mniej prawdopodobnym. Takie szutry uważają niektórzy geologowie za utwory morenowe, przypuszczając, że odłamy skał w skład ich wchodzące zostały ze staroda-wnemi (obecnie już nieistniejącemi) lodowcami z wnętrza Tatr wyniesione i po ich stopnieniu jako zwały lodowcowe na dolinie osadzone. Ażeby ocenić prawdopodobieństwo takiego przypuszczenia , trzeba poznać wprzód niewątpliwe zwały lodowcowe i inne ślady lodowego okresu we wnętrzu samych Tatr i u ich podnóża i z tego powodu rozbiór tego przedmiotu musi być do jednego z następujących ustępów odłożonym¹).

C3

oo

Wzmiankowane powyżej żwiry, piaski i gliny spoczywają tn na utworach okresu dawniejszego, nazywanego trzeciorzędnym. Te trzeciorzędne utwory zostały jak dotąd wykryte jedynie w zachodniej części Nowotarskiej doliny, w klinie pomiędzy Białą i Czarną Orawą, w okolicy miasteczka Bobrowa, a nabierają większego znaczenia z tego powodu, iż zawierają w sobie pokłady węgla brunatnego¹). Utwory te wystąpiły na jaw jedynie tam, gdzie potoki wryły się głębiej w ziemię i przerżnęły na wskroś osady alluwialne i pokłady żwirów, a mają postać jasnych marglów, zbliżonych do wiedeńskiego teglu i obfitują w skorupy mięczaków i ślady roślin. Na tych iłach leży węgiel brunatny, wykryty po południowym brzegu Bobrowskiej kotliny w Ślanicy, Ujściu, Trzeianie, Lesku i Czym-chowej, po północnym brzegu w Dolnej i Górnej Lipnicy, w Dolnej Zubrzycy, w Bobrowie i Osadzie. Ponieważ ułożenie tych pokładów jest zupełnie poziome, przeto można uważać za rzecz pewną, że w Orawskim komitacie muszą się ono znajdować na całym obszarze tej kotliny, na przestrzeni czterech do pięciu mil kwadratowych. Grubość pokładów węgla wynosi od dwóch ■ do czterech stóp, gatunek jego jest dobry, a siła palna nieco większa, aniżeli twardego drzewa. Na węglu tym leży brunatny, cienkowarstwowy margiel, którego pokłady dochodzą do czterech sążni grubości, a zawierają bardzo wiele skorupek z rodzaju Cyterina..

Jest zresztą gleba na dolinie Nowotarskiej wilgotna, przeważnie torfiasta, a torfowiska w pełnym rozwoju, nazywane przez mieszkańców tych stron borami, pokrywają tu jeszcze znaczne przestrzenie. Największe takie torfowisko, położone między osadami Piekielnikiem, Jabłonką, Głodówką i Czarnym Dunajcem, a zatem na samym dziale wodnym, ma obejmować od 5-ciu do 6-ciu mil kwadratowych powierzchni, gdy warstwa samego torfu, w ogóle niejednakowa, w kilku miejscach do czterech metrów grubości dochodzi. Inne torfowiska, znacznych rozmiarów, znajdują się pod Ludzimierzem, Nowym Targiem ; i Harklowa. Wielkie bory, niezamieszkałe i nieprzydatne na mieszkanie dla ludzi, nazywają Podhalanie pustaciami. Przed-

!) D. Stur.: Bericht über die geologische Uibersichts-Aufnahme des Wassergebietes der Waag und Neutra, w Jahrb. der geolog. Reichsanstalt, 18G0, str. 125.

stawiają one rzeczywiście krajobraz tak posępny, że chyba tylko tundry okolic podbiegunowych, z któremi torfowiska nasze wiele mają podobieństwa, pod tym względem z niemi współzawodniczyćby mogły. Te pustacie nowotarskie są to nieprzejrzane okiem moczary, porosłe z rzadka rozrzuconemi, skarłowaciałemi okazami sosny błotnej r) i brzozy omszonej, pomiędzy któremi zdarza się tu i ówdzie rokita i inne wierzby krzewiaste. Rosną tu oprócz tego prawie wszędzie drobne krzewinki, właściwe torfowiskom po nizinach, jak łochynia, bruśnica, żurawina, bagno i modrzewnica; natomiast wrzos, pospolity gdzieindziej, jest tutaj rzadki i nieobfity. Samo błoto powstaje z przeważnego rozwoju mchów, torfowcami zywanych, i z wełnianki pochewkowej, tworzącej wyniosłe kępiny w pośród torfowców. Z innych roślin zasługuje na wzmiankę czermień i dwa gatunki rosiczki, okrągło- i długo-listna. Zresztą jest roślinność torfowisk tutejszych nadzwyczaj uboga, a składa się z samych form pospolitych i po nizinach; jest rzeczą uderzającą, że gatunki alpejskie, które w Bawaryi i w innych krajach Europy trzymają się torfowisk, a schodzą z niemi na podnóże gór, na borach nowotarskich dotąd odkryte nie zostały, chociaż możebną jest rzeczą, że rzeczywistą tego przyczyną jest jedynie niedokładne i powierzchowne tych stron przeszukanie.

na-

za-

W tej postaci przedstawiają nowotarskie bory, owiane zwyczaj dymami z bezustannego palenia się torfu pochodzą-cemi, posępną, mało urozmaiconą i wcale niezajmującą okolicę, która mieszkańcom tych stron nie wiele przynosi korzyści. Do uprawy nie nadają się one zupełnie; gdzie gleba ich uległa osuszeniu, tam dostarczają dla grubszego bydła skromnego pastwiska. Sam torf, jako materyał opałowy, nie ma w tych stronach wielkiej wartości; bywa on natomiast przez Podhalan używany za nawóz i w ten sposób przysposobiony, iż wrzucony do gnojówki moknie w niej przez kilka tygodni, poczem dopiero, wywieziony na ugory i na działanie powietrza wystawiony, nieodzownemu ulega zwietrzeniu.

na

’) Botaniczna nazwa tej sosny jest Pinus uliginosa Neum. Kosodrzewu, o którym niektórzy badacze tych stron wspominają, pustaciach nie widzieliśmy i istnienie jego tutaj uważamy za wątpliwe.

A jednak nowotarskie bory nie zawsze były tem, ozem są dzisiaj. Znajdowaliśmy bowiem we wnętrzu torfów tutejszych, gdzie pokład ich jest grubszy, wielką obfitość gałęzi, i pniów sosnowych i brzozowych, a geolog Stur znalazł w torfach około Bobrowa ślady modrzewiów, z czego wnosić można, że roślinność borów nie zawsze była tak uboga, jak jest obecnie, że były one niegdyś wysokopiennym porosłe lasem. Nie jest to także zapewne* rzeczą przypadku, że właśnie miejsca, w bez-pośredniem sąsiedztwie borów położone, noszą nazwy takie, jak Bobrów, Bobrowiec, Zuberec, Zubrochława; przeciwnie, z nazw tych można wnosić na pewne, że i żubry i bobry były w odległej starożytności stałymi tych stron mieszkańcami. Żyły tu i inne zwierzęta, po których nawet pamięć się nie przechowała, znajdowano bowiem w tutejszych torfach, obok szczątków danieli i łosiów, także rogi zaginionego gatunku Cervus menaceras ’), które każą się domyślać, że i roślinność tych stron i charakter okolicy były pierwotnie zupełnie od dzisiejszych odmienne.

Torf i torfowiska, odsłaniające w ten sposób przed oczyma naszemi tak zajmującą kartę z fizycznych dziejów tej krainy, należą do najciekawszych zjawisk świata roślinnego, i dlatego warto przyjrzeć się im chociażby pobieżnie i dowiedzieć się, czem one są i jaki jest ich początek.

Torf jest istotą powstającą z nawpół przegniłych części roślinnych. Jeżeli obumarłe części roślin są wystawione na działanie powietrza, wówczas ulegają one zupełnemu rozkładowi, zamieniają się w gazy i parę wodną, pozostawiając po sobie małą ilość istoty, którą próchnicą nazywamy. Jeżeli jednak obumarłe części roślin pozostają pod wodą, która przystęp powietrza niemożebnym czyni, to rozkład ich jest tylko cząstkowym, a ostatecznym jego wypadkiem będzie wytworzenie się torfu, istoty zbliżonej do próchnicy, a- pomieszanej z nawpół przegniłemi częściami roślin. Dlatego torf, powstający z roślin moczarowatych, wytwarza się wszędze tam, gdzie gleba jest stale wodą zasilana i przechowuje przynajmniej

¹) Według F. Mik. Szont.agha (Enumeratio plant Commitatus Arvensis, w Rocz. Tow. Zoolog.-Bot. w Wiedniu, 1863, str. 1047), który nadmienia, że przedmioty te były przechowane u proboszcza Zocha w Jasień owie i u rodziny Abaffy.

peryodycznie znaczniejsze jej zasoby. Jest on wytworem for-macyj roślinnych, przywiązanych do gleby mokrej, które w naszym kraju szczególniej silnie rozwinięte i urozmaicone, w języku naszym ogólną nazwą błot oznaczone bywają.

Rozróżniają przyrodnicy torfowiska podwodne i nadwodne r). Do pierwszych należą nasze łąki wilgotne, moczary, szuwary, oczerety i inne błota po nizinach, złożone przeważnie z traw ciborowatych, a podlegające powodziom i zamulaniom; wytwarzają one torf obficie, lecz pomieszany z częściami mi-neralnemi i w złym gatunku. Te opiszemy obszerniej, gdy będzie mowa o nizinie Poleskiej i jej błotach. Torfowiska nadwodne rozwijają się jedynie tam, gdzie pożywienie roślin tworzy czysta deszczowa woda, a w rozwoju ich biorą przeważny udział mchy, torfowcami (Sphagnum) nazywane. Torfowiec, którego w naszym kraju czternaście gatunków dotąd rozróżniono, jest łatwym do poznania, bo zanurzony w wodzie, odznacza się zieloną, a wydobyty z niej i wysuszony przybiera jasno-płową barwę. Łodyga jego jest pokryta z rzadka krótkiemi, zwężonemi i zwieszonemi gałązkami, które kupią się na jej wierzchołku, wytwarzając pewien rodzaj gęstej czupryny, w pośród której ukazują się niekiedy na krótkich szypułecz-kach torebki owocowe, ciemnej, brudno - czerwonej barwy. W głębszej wodzie torfowce żyją zupełnie zanurzone i sterczą po nad jej powierzchnią tylko wierzchołkami łodyg; ale rosną one bujnie i na glebie wilgotnej, którą pokrywają w postaci wiotkiej, miękiej darniny. Darń taka chłonie z niezwykłą szybkością wilgoć i zatrzymuje ją i z tego powodu jest jej wnętrze nawet wtenczas, gdy z powodu dłuższej posuchy obeschnie powierzchownie , zawsze wodą nasycone. Torfowce należą w okolicach północnych do najpospolitszych roślin, a chociaż rzadko owocują, to drobniutkie ich zarodniki unoszą się w powietrzu, padają obficie na ziemię i rozwijają się z łatwością. Z tego też powodu występują one wszędzie tam, gdzie gleba jest zasilana wodą nie zanieczyszczoną częściami ziemnemi, a zatem po rowach i dołach, które wypełniają w ciągu lat kilku zupełnie, albo na powierzchni ziemi, przesiąkłej wilgocią, którą również w krótkim przeciągu czasu pokrywają, wytwarzając na niej

Podwodne bywają w Niemczech nazywane „Wiesen- albo Unterlandsmoor⁻, nadwodne zaś „Hoch- albo Oberlandsmoor“.

jednostajną darninę torfowcową. Obok torfowców jest najważniejszą rośliną tej formacyi welnianka pochewkowa, różniąca się od dwóch innych, torfowiskom podwodnym właściwych wełnianek tem, iż tworzy małe, odosobnione kępiny. Ukazuje się w jej towarzystwie i kilka turzyc, przedewszystkiem siwiejąca i wydłużona, odznaczające się także wzrostem kępinowa-tym. Posiadają one wszystkie tę szczególną własność, że obumierające stopniowo od spodu ich kępiny wznoszą się coraz bardziej nad powierzchnię wody. Ale jeszcze w wyższym stopniu posiadają tę samą własność wszystkie nasze torfowce, gdyż i one obumierają od spodu, a wydobywają się bezustannie wierzchołkami łodyg nad jej powierzchnię. Następstwem takiego wzrostu wszystkich tych roślin jest to, że torfowisko rozwija się nadzwyczaj szybko i podnosi się na całej swojej powierzchni, wskutek czego powierzchnia ta staje się wypukłą, co prawdopodobnie właściwym torfowiskom niemiecką nazwę Hochmoor zjednało-

Oprócz powyżej wymienionych roślin, które są warunkiem istnienia i rozwoju torfowiska, posiada ta formacya wiele innych sobie właściwych gatunków. Gdzie pomiędzy kępinami turzyc i wełnianki pozostanie wolne zwierciadło wody, tam można znaleść na pewne czermień, siedempalecznik, przetacznik tar-czowaty, rzadziej jeżogłówkę pływającą, albo właściwe pływa-cze; pomiędzy darninami torfowców rosną zaś nasze rosiczki, okrągło- i długolistna, słynne z tego, iż listkami swemi, uzbro-jonemi w długie rzęsy, chwytają mrówki, pajączki i inne drobne owady, których na pożywienie dla siebie potrzebują. Gdy zaś torfowisko, czy to wskutek wieku swojego, czy z powodów klimatycznych, ulega osuszeniu, wówczas występują na jego obwodzie nasze krzewinki wrzosowate, jak bagno, modrzewnica, szalenica, łochynia i żurawina, rzadziej brzoza krzewiasta i kilka gatunków wierzb moczarowatych ; na wielkich torfowiskach puszcza się zaś sosna błotna i brzoza omszona, które tu jednakowoż skarłowaceniu ulegają. Jeżeli to osuszenie torfowiska dalej postąpiło, jeżeli ono zaczyna tracić swoją żywotność, to może porość wysokopiennym lasem, sosnowo-brzozowym, wówczas jednakże giną stopniowo wszystkie torfowisku właściwe rośliny, pozostaje jedynie bagno i modrzewnica, których obecność pozwala na pewne wnosić, iż las rozwinął się na torfowisku.

Taką postać mają właściwe nasze torfowiska i do tej formacyi należą bory Nowotarskiej doliny. Rozwijają się one jedynie tam, gdzie woda, zwilżająca glebę, jest chemicznie, ile możności czystą; wielekrotne bowiem doświadczenie wykazało, że torfowce, będące warunkiem istnienia tej formacyi, nie znoszą wody zanieczyszczonej częściami ziemnemi, przede-wszystkiem nie znoszą wapna, że już jednorazowe zalanie torfowiska przez taką wodę i zaniesienie go namułem wystarcza najzupełniej do pozbawienia go żywotności i zmienienia jego postaci. Używają ze skutkiem tego sposobu nasi gospodarze, jeżeli w sąsiedztwie torfowiska płynie, w nieco wyższem położeniu, rzeka albo strumień, gdy chcą wytępić torfowce, które, wzrost innych roślin utrudniając, glebę bezużyteczną czynią. Gdy torfowce zostaną życia pozbawione, zmienia się wkrótce postać torfowiska, przeobraża się ono z czasem w łąkę moczarowatą. Ale właśnie z tego powodu, że te szczególne mchy nie znoszą osadu i rozwijają się jedynie w czystej wodzie, daje ta formacya, którąbyśmy wełniankowo-torfowcową nazwali, najczystszy torf, zarówno na opał, jak i dla celów technicznych najprzydatniejszy.

Już z poprzedzającego przedstawienia widoczną jest rzeczą, że torfowiska mogą przechodzić różne stopnie rozwoju, że powierzchowność ich ulega powolnym zmianom, a wprawne oko botanika zdoła z roślin, żyjących na torfowisku, względny jego wiek na pewne oznaczyć. W badaniu rozwoju tej formacyi przychodzi w pomoc ta okoliczność, iż części roślinne, dostające się do jej wnętrza, jak liście, gałęzie i owoce, ulegają jedynie cząstkowemu rozkładowi i pozwalają jeszcze po wielu tysiącach lat oznaczyć gatunki roślin, do których należały. Badanie składowych części torfowisk, przy pomocy tych zabytków, wydało nadspodziewane i zadziwiające wypadki. Skandynawscy uczeni, Steenstrup i Nathhorst, przekonali się w ten sposób, że w Danii i Szwecyi nietylko torfowiska zmieniały swą postać, lecz że w ogóle roślinność tych krajów w długiej wieków kolei pewnym, ściśle oznaczonym zmianom ulegała. Udało się im bowiem w torfach tamtejszych rozróżnić kilka pokładów, odpowiadających różnym okresom rozwojowym. W najstarszym pokładzie znaleźli oni liście osiki, w następującym ślady zwyczajnej sosny, w młodszym od tego owoce i liście dębu bezszypułkowego, jeszcze wyżej ślady olszy czarnej, a na tern wszystkiem las bukowy. Ponieważ rośliny takie, jak buk i sosna, albo buk i olsza, nie rosną nigdy pospołu i nie mogły żyć obok siebie, przeto widoczną jest rzeczą, że te pokłady odpowiadają pewnym okresom w rozwoju roślinności północnej. Te odkrycia skandynawskich uczonych nabierają nadto szczególnego znaczenia z tego powodu, że osika, sosna, dąb bezszypułkowy, olsza i buk, znamionujące owe pokłady torfu, następują prawie w tym samym po sobie porządku, jeśli od brzegów morza lodowatego ku południowi się posuwamy, co nas przekonuje, że owe przemiany roślinności przez czynniki klimatyczne spowodowane być musiały. Przebiwszy cały pokład torfu i badając ziemię, na której on spoczywał, znalazł w niej nawet Steenstrup, przy pomocy Nathorsta, ślady roślin polarnych, takich, jakie dziś w Danii już nie żyją; przekonał się tedy, że owe pierwotne torfowiska rozwinęły się na glebie niedawno przez lody opuszczonej, przez co badania nad rozwojem roślinności północnej Europy przez tych uczonych aż do epoki lodowej wstecz doprowadzone zostały.

W podobny sposób rozwinęły się i nasze torfowiska, są i one niezawodnie najstarszym zabytkiem obecnej roślinności naszego kraju, powstały również na glebie moczarowatej, silnie zasycanej wodą. Ale zastanawiając się nad początkiem tych błot na Podhalu, utykamy na jedne sprzeczność, polegającą w tein, że najobszerniejsze błota zajęły tutaj dział wodny pomiędzy Orawą i Dunajcem, tworzący wyniosłość pochyloną na dwie strony, na której wody, przedewszystkiem wówczas, gdy nie była jeszcze roślinnością pokryta, z pewnością utrzymać się nie zdołały. Licznym potokom i strumieniom tutejszym zabagnienia Nowotarskiej doliny także przypisywać nie można, gdyż te na glebie pochyłej wręcz przeciwne spełniają zadanie, mianowicie odprowadzają nadmiar wilgoci, a jeśli występują z brzegów i zalewają nadbrzeżne niziny, to niosąc bezustannie znaczne zasoby osadów ziemnych, torfowisko-żywotności jego pozbawićby musiały, a zatem i istnienia jego spowodować nie mogły. Zasłużony badacz na polu geologii kraju naszego ś. p. Alth przypuszczał, że zabagnienie gleby na Nowotarskiej dolinie zostało spowodowane zalaniem jej przez wodę, co miało mieć, według niego, miejsce w okresie lodowym i pod wpływem starodawnych lodowców Tatr¹). Ten pogląd Altha

*) A. Alth, Opis geognostyczny Szczawnicy i Pienin, 1885, s. 11.

wypada w ten sposób pojmować, że lodowce Tatr, dostawszy się na dolinę Nowotarską i idąc za naturalnym jej spadkiem, poszły w kierunku Orawy i Dunajca, a zatarasowawszy wąwozy, któremi te rzeki uchodzą, spowodowały spiętrzenie się ich wód i zalanie całej doliny. Gdy potem wskutek ubytku lodów znikła owa zapora, która swobodny odpływ wód tatrzańskich powstrzymywała i poziom owego jeziora obniżać się począł, musiał i dział wodny wystąpić nad wodę w postaci płaskiego ostrowu i musiał pokryć się szuwarami i oczeretami, które z czasem postać łąk moczarowatych przybrały, a po ostatecz-nem opadnięciu wód jeziornych, zasilane jedynie czystą wodą deszczową, we właściwe torfowisko się zamieniły.

Ale ten pogląd Altha na przeobrażenie doliny Nowotarskiej i powstanie jej torfowisk, chociaż prawdopodobny, to jak dotąd nie został niezbitemi faktami poparty. Przede-wszystkiem bowiem owym szutrom doliny Nowotarskiej, chociaż są wyłącznie ze skał tatrzańskich złożone, brakuje ułożenia właściwego zwałom lodowcowym i nie upoważniają one nas jeszcze do przypuszczenia, że lodowce Tatr rzeczywiście tak daleko na dolinę Nowotarską zachodziły; następnie zaś byłyby się na dnie jeziora takiego, o jakiem Altli wspomina, szczególniej zaś przy jego brzegach, wytworzyły osady jeziorne, których istnienie w tych stronach dotąd przez nikogo udowodnione nie zostało. Nie mniej ważną jest jednakże i ta okoliczność, że torf może wytworzyć się i na glebie pochyłej o znacznym spadku, jak o tern świadczy wiele torfowisk na wyżynie Skandynawskiej, a nawet i w naszym kraju; dla przykładu tylko wspomnimy, że na wyniosłości na wschód od Zakopanego, pomiędzy potokami Bystre i Olczyska położonej, która nigdy wodą zalana być nie mogła, znajduje się obszerne torfowisko, na którem pokład torfu dochodzi do ll/₂ metra grubości. Ponieważ najpierwszym i niezbędnym warunkiem powstania torfowiska jest stały zasób wilgoci, a ten w naszym klimacie może być spowodowany samą nieprzepuszczalnością gleby, ponieważ iły i szutry Nowotarskiej doliny właśnie warunek ten przedstawiają, przeto uciekanie się do tak śmiałej hipotezy, jak zalanie całej doliny wodą jest, na razie przynajmniej, dla wytłómaczenia jej torfowisk zbytecznem.

Opisane powyżej właściwości gleby nie sprzyjają rozwo-iowi rolnictwa na dolinie Nowotarskiej, i nie sprzyja mu też chłodny i wilgotny klimat całego Podhala, spowodowany jego znacznem nad poziom morza wyniesieniem i bliskością Tatr. Najurodzajniejszą glebę przedstawia tutaj gliniasty osad nad brzegami rzek i z tego też powodu kolonizacya postępowała tutaj w kierunku głównych rzek, a siedziby ludzkie rozsiadły się przeważnie nad ich brzegami. Ale ten osad jest tak zmieszany z szutrem rzecznym, iż w surowym stanie do uprawy się nie nadaje; trzeba go wprzód oczyścić, a olbrzymie wały kamieni, wydobyte z ziemi, otaczają i rozgraniczają tutaj wszędzie pola uprawne, świadcząc o pracowitości mieszkańców. Na takiej glebie hodują tu żyto, jęczmień, owies, ziemniaki, kapustę i len; pszenica w tej części kraju się nie udaje. Owicie plonniejszą jest już górska glina na wzniesieniu Gubałowskiem i na stokach Beskidów; tu udaje się jeszcze owies i ziemniaki, ale tylko po miejscach wybranych; gdzie pokład tej gliny jest cieńszy, albo gdzie ona podmaka, tam pozostawiono pierwotne łąki i pastwiska, które umożebniają chów bydła. Mieszkańcy zamożniejszych osad na Podhalu zapędzają na lato swój statek, i drobny (owce), i gruby (krowy, woły i konie) w Tatry, gdzie posiadają swe własne hale. Naj nie wdzięczniejszą glebę przedstawiają tu same torfowiska, z tego niezawodnie powodu pustaciami nazywane. Próbowano tu i ówdzie przez osuszenie i nawożenie uczynić torf przydatnym do uprawy, prawie wyłącznie pod owies i kartofle, ale jest to gleba chłodna i trzyma chciwie wilgoć, wskutek czego naraża rolnika w mokrych latach na zawód. Gdzie torfowisko o tyle podeschło, że bydło po niem bez niebezpieczeństwa chodzić może, tam bywa przeznaczone na pastwisko. Używają też Podhalanie torfu za nawóz, pozostawiwszy go w gnojówce tak długo, dopóki zupełnie nią nie przesiąknie. Z tern wszystkiem część torfowisk tutejszych, zużywanych przez człowieka w ten lub ów sposób, jest w porównaniu z całym ich obszarem nieskończenie mała. A jednakowoż torfowiska jako takie nie są pozbawione wartości i w stosowny wyzyskane sposób niosą człowiekowi znaczne korzyści. Sam torf może być zużyty na opał i w okolicach ubogich w drzewo wielką przedstawia wartość, a torfowisko może być po przepaleniu, albo usunięciu torfu, użyte do celów rolniczych. W ten sposób zostały już na. zachodzie, n. p. w Bawaryi, Wirtembergii, Holandyi, w północnych Niemczech i w Danii, ogromne obszary bezużytecznej

na pozór gleby zamienione w role uprawne i nie mało przyczyniły się do podniesienia zamożności tych krajów. Ale także wyzyskanie torfowisk wymaga znajomości przedmiotu, pracy i nakładu, a że torfowiska naszego Podhala znajdują się w posiadaniu ubogich i nieoświeconych włościan, przeto o takiem ich wyzyskaniu nie może być na razie mowy i podobno pozostaną one jeszcze długo tem, czem są obecnie, t. j. nieuży-tecznemi pustaciami.

Zupełnie inaczej rozwinęła się zapadłość, otaczająca Tatry od strony południowej, oznaczana ogólną nazwą Spisko - Liptowskiej doliny (południowe Podhale). Zamknięta od północnej strony Tatrami i zachodniem ich przedłużeniem (Orawsko-Liptowskie Hale), od południa zaś Niżnemi Tatrami, stokami Hnileckiego pasma i Braniskiem, jest ona o wiole dłuższą od Nowotarskiej doliny, gdyż rozciąga się znacznie dalej od niej w zachodnim kierunku, we wschodniej zaś stronie wygina się łukowato ku północy tak, że wschodni bok Tatr spada zupełnie swobodnie ku nizinie. Długość całej Spisko - Liptowskiej zapadłości od Rosenberga nad Wagiem po Podoliniec nad Popradem wynosi, z uwzględnieniem jej wschodniego wygięcia, 80 kilometrów (o 23 kil. więcej do doliny Nowotarskiej), zaś największa jej szerokość na linii między Niżnemi Maciaszow-cami i Motkowiskiem nie więcej nad 19 kil.

one

Jeszcze więcej, aniżeli pod względem rozmiarów i położenia, różni się Spisko - Liptowska zapadłość od Nowotarskiej pod względem budowy swej powierzchni. Brakuje jej przede-wszystkiem takiego progu, jaki tam w Gubałowskiem wzniesieniu poznaliśmy, a jest natomiast dział wodny między Popradem i Wagiem o wiele silniej rozwinięty, aniżeli odpowiedny dział między Dunajcem i Orawą, gdyż przybrał on postać, co prawda rozpłaszczonego, ale wyraźnego grzbietu, który łączy właściwe Tatry z Niżnemi i Hnileckiem pasmem, a rozcina południową zapadłość na dwie doliny, mianowicie na wschodnią czyli Spiską i zachodnią czyli Liptowską. Różnią się między sobą tak pod względem rozmiarów, jak i postaci gleby i posiadają tyle sobie właściwych znamion, iż każda z nich za samodzielny utwór orograficzny uważaną być musi i osobnego opisu wymaga.

Przedewszystkiem co do samego działu wodnego między Popradem i Wagiem wypada nadmienić, że chociaż on w róż-

r.

nych swych częściach różne nosi nazwy (Wilcza jama, Palenica, Ptasznik, Smrekowica), to pomimo to za przykładem szwedzkiego botanika Wahlenberga, który te strony w 1813 r. zwiedzał i pierwszy ściśle naukowy opis Tatr ogłosił¹), od wysokopiennego lasu, jakim był niegdyś pokryty, nazwą Wysokiego Boru (Hochwald) oznaczany bywa. Biegnie ten dział od ITru-bego Wierchu (2437 m.), należącego do grupy Krywania (2496 m.) po skalistym, dziko poszarpanym grzbiecie Soliska (2314 m.) ku południowi, a wziąwszy rozbrat z całą tą gromadą tatrzańskich olbrzymów, spada nagle ku Szczyrbskiemu jezioru (1351 m), położonemu już w dziedzinie lasów, na jego silnie rozpłaszczonej wierzchowinie. Poniżej Szczyrbskiogo jeziora, zamknięty dwoma równolegle biegnącemi potokami tatrzańskiemi, mianowicie od zachodu Żelazną wodą (dopływ Wagu), od wschodu Młynicą (dopływ Popradu), ulega ten grzbiet znacznemu zwężeniu, a zarazem i największemu obniżeniu. Ponieważ wzniesienie samej przełęczy w północno-zachodnim kierunku od miasteczka Szczyrba wynosi 915 metrów n. p. m., przeto jest ona o 260 m. wyższą od odpowiednego punktu doliny Nowotarskiej ²). W południowej stronie rozszerza się ten grzbiet nagle i przechodzi w wyniosłość, która, chociaż w Kozim Kamieniu dochodzi zaledwie do 1243 m. abs. wysokości, to ma przecież dla tej części Karpat pod orograficznym względem wielką doniosłość, gdyż tworzy węzeł, łączący trzy różne górotwory. Wyniosłość ta, którą od osady Łuczywna, położonej u jej stóp, na prawym brzegu Małego Popradu, Łuczywniańskim działem nazywać będziemy, jest od południa doliną Czarnego Wagu zamknięta i urywa się na zachodzie klinem między Czarnym i Białym Wagiem; ale na wschodzie dzieli się ona na dwa, Hornadem rozdzielone ramiona, z których jedno, południowe, przechodzi przez Jedliński Wierch (1092 m.) w Hnileckie pasmo, zrastające się u źródeł Czarnego Wagu z Niżnemi Tatrami (Kralowa Hala, 1943 m.), drugie zaś, północne, przechodzi przez

’) Georgii Wahlenberg: Piorą Carpatorum principalium etc., cui praemittitur tractatus de altitudine, vegetatione, temperatura et meteoris hornm montium in genere. c. tab. Goettingae, 1814.

J) Przełęcz ta została w nowszych czasach, wskutek wybudowania kolei żelaznej, przecięta przekopem, pogłębionym na 17 metrów, co znaczy, że wzniesienie jej nad poziom morza zmniejszyło się o 17 metrów.

CO

Kozi Kamień (1243 metrów), w inny, wazki i słabo rozwinięty grzbiet, dzielący Poprad od Hornadu, a prowadzący prosto na wzniesienie Braniska. Grzbiet ten, po którym biegnie wielki dział wodny europejski, spada w przełęczy między miasteczkami Popradem i Ganowcami do 690 metrów abs. wysokości.

Dolina Liptowska jest przecięta rzeką Wagiem, który powstaje z Białego Wagu, biorącego początek w dolinie Furkoty pod Hrubym Wierchem i z Czarnego, powstającego, pod Kralową Halą (1943 metrów), w Niżnych Tatrach. Łączą się zaś te źródłowe rzeki Wagu przy Królewskiej Lechocie w poziomie około 670 m. Od północy jest dolina Liptowska zamknięta zachodnią połacią właściwych Tatr i pasmem Orawsko - Liptowskich Hal, które za przedłużenie tamtych uważane być muszą, od południa zaś Niżnemi Tatrami. Te stykają się zaś na zachodzie z grupą Wielkiej E’atry, która wysuwa się dość nagle ku północy i podchodząc pod Orawsko - Liptowskie Hale, zamyka wspólnie z niemi Liptowską dolinę, która w tem miejscu nagle się zwęża i przybiera postać malowniczego wąwozu, przez który Wag z szumem się przedziera. Zaczyna się ten wąwóz poniżej miasteczka Rosenberga¹) w poziomie 496 m. a kończy w Sutowie, w poziomie około 417 m. Spadek Wagu na dolinie Liptowskiej, od Królewskiej Lechoty po Rosenberg wynosi tedy 174 metrów, a średni jego poziom na tejże przestrzeni 583 m.

Góry,, okalające Liptowską dolinę spadają ku niej prawie wszędzie nagle, stromemi stokami, co jednakże nie przeszkadza, że powierzchnia jej jest niejednostajną i urozmaiconą. Prawdziwa równina rozwinęła się tutaj jedynie nad samym Wagiem, w postaci wąskiej smugi; ponieważ Wag, zasilany z jednej i drugiej strony w równej mierze potokami, trzyma się co prawda środka doliny, lecz zmienia często swój kierunek, przeto i owa równina rozwinęła się już to po prawej, już po lewej stronie tej rzeki, a przedstawia płaszczyznę znakomicie zniwelowaną, zajętą przez bujne, niekiedy podmokłe łąki; po nad tą równiną rozpościera się gdzieniegdzie drugi taras nadbrzeżny, wzniesiony po nad tamten na kilka zaledwie metrów, który obecnie nie

D Słowacy miejscowi nazywają to miasto niekiedy „Rużom-breli“. Nazwa Rożen, podana dla tej miejscowości w słowniku geograficznym Zarańskiego, jest w tych stronach obecnie zupełnie nieznana.

podlega juz powodziom i jest starannie uprawiany. Oba te tarasy przedstawiają właściwą nizinę nadbrzeżną Wagu i są dziełem tej rzeki, powstały przez zniszczenie mniejszych wyniosłości przez wody Wagu i wyrównanie poziomu. Mniejsze wyniosłości, zalegające- Liptowską dolinę po za tą niziną, spadają ku niej przeważnie stromemi bokami, wykazującemi na niezliczonych punktach działanie wody; granica pomiędzy niziną nadbrzeżną i krainą pagórkowatą jest tu wszędzie ściśle wyznaczona i widoczna.

Zachodnia część Tatr spada ku dolinie na całej linii, od Krywania po Siwy Wierch, stromo i urywa się nagle, a patrząc od południa, n. p. z wyniosłości Niżnych Tatr, doznaje się takiego wrażenia, jak gdyby tutaj u stóp Tatr rozpościerała się najdokładniejsza równina. Ale w rzeczywistości jest inaczej, gdyż to podnóże Tatr przedstawia równię pochyłą, silnie ku Wagowi nachyloną, a liczne potoki, dążące od Tatr prosto ku południowi, rozryły tę równię i wytworzyły mnóstwo podłużnych, równoległych, silnie pogarbionych grzbietów, porozdzielanych głębokiemi, krętemi dolinami, lub parowami. Z tych powodów przybrała część Liptowskiej doliny, przylegająca bezpośrednio do Tatr, znamiona krainy pagórkowatej a nawet górskiej, a wyniosłości jej, wznoszące się w tern miejscu na 300 do 400 metrów po nad średni poziom Wagu (583 m.), jak n. p. Werch 1 łaje 915 m., Dubowiec 706 m., Stefański 871 m., Martiniec 849 m., Strana 866 m., Breziny 823 m., Siliol 950 jn., Hruby Gruń 965 m., Hradok 1136 m. i Smrekowica, już na dziale wodnym, poniżej Szczyrbskiego jeziora 1344 m., miałyby może niemało uroku krajobrazowego, gdyby nie nikły zupełnie na tle tatrzańskich kolosów. Granicę tej formacyi tworzy od zachodu Suchy potok, po za którym rozpoczynają się już Orawsko - Liptowskie Hale. Góry te przybliżają się w zachodnim kierunku coraz to więcej ku Wagowi, a ich ramiona, silnie rozwinięte i malowniczemi dolinami porozdzielane, spadają w wielu miejscach bezpośrednio ku rzece, wskutek czego widok jest w tej części doliny od północy prawie wszędzie zamknięty, a otwiera się jedynie tam, gdzie potoki Orawsko-Liptowskich Hal wpadają do Wagu, gdyż doliny tych potoków, pod względem piękności nie wiele ustępujące dolinom wapiennych Tatr, pozwalają wejrzeć we wnętrze Orawsko-Liptowskich Hal, a po nad kanciastemi, lasem pokrytemi wierzchołkami ra-

mion, wysuniętych ku Wagowi, mignie się na chwilę nagi, skalisty, dziko oberwany szczyt Wielkiego Chocza (1613 m.)> najwyższej góry w tem paśmie. Ale u podnóża wschodniej połaci Orawsko - Liptowskich 1 lal rozwinęła się kraina pagórkowata, tej samej postaci, co i pod Tatrami, różniąca się jedynie mniejszą wysokością i mniej wyrazistemi formami. Równie stromo spadają ku dolinie Liptowskiej i Niżne Tatry, zamykające ją od południa, a że brzeg ich jest wszędzie znacznie od Wagu oddalony, przeto i południowa strona doliny jest zajęta przez krainę pagórkowatą, której najwyższe wyniosłości wznoszą się na 200 do 300 metrów nad średni poziom Wagu. Ramiona Niżnych Tatr przybrały na swych końcach prawie wszędzie postać potężnych, kanciastych, po części lasami pokrytych, po części skalistych kadłubów, co południowej stronie Liptowskiej doliny niezwykle wiele nadaje uroku. Do najpiękniejszych gór należy tutaj skalista Południca, wysoka na 1550 m., stercząca dumnie nad Świętym Mikolaszem. Doliny zamknięte pomiędzy temi ramionami, chociaż więcej równemi, lesistemi stokami ograniczone, są tak pogięte, iż rzadko tylko udaje się podróżnemu zachwycić wzrokiem główny grzbiet tych gór, który tak na zachodzie, w Praszywie (1754 m.), jak i na wschodzie, w Dijumbirze (2045 m.), przedstawia się tak, jak gdyby był od wierzchu ograniczony zupełnie poziomą, równą linią, o wiele niższą od wierzchołków, wieńczących ramiona tych gór i razem z niemi ku Wagowi wysuniętych.

W ten sposób jest Liptowska dolina od północy, od południa i zachodu wyniosłemi łańcuchami górskiemi szczelnie zamknięta i posiada takie bogactwo pięknych widoków, iż pod tym względem żadna inna z walnych dolin karpackich mierzyć się z nią nie może. Ale przewyższa je ona także pod względem zamożności mieszkańców. Równiny nad samym Wagiem są pokryte żyznemi osadami rzecznemi, a gdziekolwiek nie podlegają powodziom, tam są zajęte przez uprawę i niosą obfity plon rolnikom. W krainie pagórkowatej jest powierzchnia ziemi pokryta gliną, także o wiele urodzajniejszą, niż w dolinie Nowotarskiej i z tego powodu jest cała Liptowska dolina gęsto zasiana wioskami i miasteczkami i należy do najludniejszych okolic w Karpatach. Niepospolite znaczenie dla mieszkańców tych stron mają i wspaniałe wypasy, t. z. hale, i polany, czyli sianokosy, w które obfitują zarówno Tatry, jak i Orawsko - Liptowskie Hale i Niżne Tatry; znajdują się one przeważnie w posiadaniu włościan, każda wieś i każde miasteczko posiada bowiem swe wspólne wypasy w górach a ilością bydła rogatego, przedewszystkiem owiec, celuje Lip-, tów przed innemi okolicami Podhala. Do podniesienia dobrobytu mieszkańców przyczyniły się tu niemało niegdyś bogate, dzisiaj już przeważnie wyczerpane kopalnie złota, srebra, miedzi, antymonu, kobaltu i innych pożytecznych minerałów w Niżnych Tatrach i spławność Wagu, za pośrednictwem którego leśne skarby Karpat dostają się jeszcze ciągle do Dunaju, a z nim na bezdrzewne brzegi morza Czarnego, co uboższej, a pracowitej ludności liptowskiej otwiera od wiosny do jesieni pole do obfitego zarobku, tak w lesie, jak i na wodzie. Ale doliny rzek, uchodzących do Wagu od południa i północy, są na znacznych przestrzeniach zasłane ryniem rzecznym i nie- • przydatne do uprawy, a kamienisty żwir wychodzi na jaw wielokrotnie i po wzgórzach, nawet znacznie od Wagu oddalonych, których roślinność, jeśli nie są pokryte lasem, jest tak ubogą, iż jedynie na skromne pastwiska obrócone być mogą.

Z tych powodów zmniejsza się tu zamożność osad, im bardziej one oddalają się od głównej arteryi kraju t. j. od Wagu.

Te gliny i żwiry spoczywają tu w wielu miejscach na łupkach, albo piaskowcach trzeciorzędnej formacyi, o wiele młodszych od skał, jakie składają góry, otaczające ze wszech stron dolinę Liptowską, co przekonuje, że dolina ta jest utworem tektonicznym dawnego wieku, że powstała przez zapadnięcie się powierzchni ziemi, wskutek podnoszenia się wyniosłości sąsiednich Karpat. Musiała ona istnieć już w opoce trzeciorzędnej (eoceńskiej) w postaci zatoki morskiej, otwartej od strony wschodniej, gdyż owe trzeciorzędne łupki ooceńskio przechodzą przez Wysoki Bór i Spiską dolinę na wyniosłości Braniska, a przez to na wschodnie Beskidy. Ale gleba Liptowskiej doliny zawdzięcza swą dzisiejszą postać wodom płynącym; jej plastyka ma charakter wyłącznie erozyjny, a zwolennicy teoryj jeziornych, którzy w każdej obszerniejszej górskiej dolinie, o powierzchni mniej więcej płaskiej, upatrują dno starego jeziora, na dolinie Liptowskiej dowodów na poparcie takiego przypuszczenia jeszcze nie odkryli.

Zupełnie inaczej przedstawia się wschodnia połać południowej podtatrzańskiej zapadłości, czyli tak zwana Spiska

dolina. Wygina się ona, jak wspomnieliśmy, łukowato ku północy, wskutek czego wschodni bok Tatr spada zupełnie swobodnie ku płaszczyźnie i nie łączy się z żadnym innym górotworem. Zamykają Spiską dolinę od północy i zachodu Tatry, od południa Łucżywniański dział, wydłużający się w wazki grzbiet między Popradem, a Ganowcami, na wschodzie zaś Branisko. Ale gdy granitowe szczyty Tatr wzniosły się właśnie w tej stronie do największej wysokości, wystrzeliły bowiem ponad górną granicę lasów do 2600 m. abs. wys., to tak dział Łuczy-wniański, jak i Branisko nie przekroczyły nigdzie 1300 metrów absolutnej wysokości, a krawędzią swą wznoszą się zaledwie na kilkadziesiąt metrów nad poziom Popradu, wskutek czego i ograniczenie Spiskiej doliny z tej strony jest słabe i niewyraźne; gdy się patrzy ku południowemu wschodowi, z któregokolwiek ze szczytów Tatr, to nawet naj wyższe wierzchołki Łuczywniańskiego działu i Braniska nikną prawie zupełnie i doznaje się takiego wrażenia, jak gdyby Spiska dolina była z tej strony zupełnie otwarta, jak gdyby przechodziła bezpośrednio w niziny środkowych Węgier.

Odwadnia Spiską dolinę Poprad, biorący początek w Po« pradzkiem jeziorze pod grzbietem Tatr, w poziomie 1503 m.; ale od zachodu, od strony działu wodnego, wpada jeszcze do niego Młynica, płynąca z pod Szczyrbskiego szczytu w grupie Krywania, która pod względem rozmiarów i obfitości wody nie wiele jemu samemu ustępuje, a w dolnej swej części nawet nazwę Małego Popradu przybiera. Łączy się ten Mały Poprad z głównym u stóp Małego Smolnika (955 m.), wznoszącego się już na. brzegu Łuczywniańskiego działu, w poziomie 736 m., gdzie też dolinowy bieg Popradu się poczyna. W całym swym dalszym biegu trzyma się Poprad zewnętrznej strony Spiskiej doliny, płynie pod jej południowo-wschodnim brzegiem, a zatoczywszy łuk, odpowiadający jej kierunkowi, opuszcza ją powyżej miasteczka Podolińca, gdzie wpada w wąwóz, rozdzielający Branisko od wyniosłości Spiskiej Magóry. Ponieważ Po-doliniec leży w poziomie 570 m., przeto spadek Popradu od połączenia się jego z Małym Popradem (736 m.), aż po to miasto, wynosi 166 metrów, a średni jego poziom na tejże przestrzeni 653metrów; jest tedy o 70metrów wyższym od poziomu Wagu na Liptowie (583 m.).

Rzeka Poprad otrzymuje od strony Tatr wielką ilość potężnych strumieni i im też głównie cale zasoby swej wody zawdzięcza. Wpada do niej co prawda i od strony Braniska kilka strumieni znacznej długości, lecz te jedynie po roztopach wiosennych, lub po deszczach świętojańskich nieco więcej w wodę obfitują. Party w ten sposób bezustannie strumieniami Tatr ku południowemu wschodowi, oddalał się też Poprad tak długo od Tatr, aż poszedł z czasem pod sam południowo-wschodni brzeg doliny, a zniszczywszy stoki tak Glano-wieckiego grzbietu, jak i Braniska nadał im ostatecznie w wielu miejscach postać krawędzi, sterczącej stromo nad jego wodami-Ta czynność Popradu, to jego parcie i posuwanie się ku południowemu wschodowi nie może być uważane za ukończone gdyż i obecnie jeszcze podmywa on i niszczy prawe swe brzegi gdziekolwiek te stromi ej ku wodzie spadają. Z tych powodów rozciąga się obecnie Spiska dolina jedynie po lewym brzegu Popradu, zajmuje przestrzeń, pomiędzy tą rzeką i Tatrami położoną, a powierzchnia jej przedstawia równię pochyłą, zbiegającą prawie jednostajnie od podnóża Tatr ku Popradowi. Płaszczyzna nadbrzeżna, tak znakomicie rozwinięta nad Wagiem na Liptowie, jest tutaj nadzwyczaj ograniczona, gdyż koryto Popradu jest przeważnie silnie zagłębione, a śladów takiej płaszczyzny można się tu dopatrzeć jedynie w łęgach, trzymających się zakrętów rzeki. Jest zresztą cała ta równina strumieniami tatrzańskiemi, albo potokami, biorącemi początek u stóp tych gór, poorana i rozpada się na wielką ilość podłużnych, płaskich grzbietów, rozchodzących się od Tatr w kierunku promieni, a przypomina swym układem glebę doliny Liptowskiej w jej północno-wschodniej stronie. Ale potoki tatrzańskie są na Spiżu w przeciwieństwie do samego Popradu mniej pogłębione i płyną szerszemi, płytkiemi dolinami, a zamknięte między niemi grzbiety są i niższe i równiejsze, co im postać olbrzymich zagonów nadaje. Nie ma tu prawie nigdzie owych garbów, jakie na Liptowie tak obficie się rozwinęły i tamtejszej dolinie miejscami znamiona krainy pagórkowatej, a nawet górskiej nadały.

Jest więc powierzchnia Spiskiej doliny o wiele jedno-stajniejsza, aniżeli Nowotarskiej, a nawet Liptowskiej, bo brakuje jej takich wyniosłości, jakie pierwsza w Gubałowskim progu, a druga w swej krainie pagórkowatej posiada. Znajduje

się i tutaj co prawda pod Tatrami szczególna wyniosłość, złożona z niezmiernej ilości skał krystalicznych, pomieszanych z piaskiem, które przez starodawne lodowce Tatr z ich wnętrza wyniesione i u ich podnóża, w postaci zwałów lodowcowych złożone zostały; lecz wyniosłość ta wznosi się nagle na 300 do 400 m. ponad doliną i jest tak ściśle z Tatrami złączona, że więcej do nich, aniżeli do doliny należy i z tego powodu opis jej do następującego ustępu odłożonym być musi. Nie pozostały te lodowcowe zwały bez wpływu na właściwości gleby na Spiżu, gdyż znaczna ilość skał, do nich pierwotnie należących, przez potoki na brzegu lodowców powstające zabraną i po dolinie rozniesioną została. Jeszcze większa ilość . tych skał dostała się do rzek tatrzańskich i wypełnia dotąd ich koryta w postaci otoczaków, czyli ryniu. Przy zwyczajnym, niskim stanie wody nie mają te rzeki dość siły do poruszenia tych brył, a spełniają tę czynność zazwyczaj w czasie powodzi; że zaś w tym stanie kierunek swój w dawniejszych czasach, gdy koryta ich były mniej pogłębione, bezustannie zmieniały, przeto roznosiły one ryń po całej dolinie. Z tego powodu można go napotkać obecnie zdała od wód, a jest on łatwym do odróżnienia, gdyż składa się z odłamów więcej zaokrąglonych, spojonych osadem piasczystym, lub gliniastym. Taki ryń znajduje się we wszystkich rzekach tatrzańskich, a że z powodu swej twardości nie łatwo ulega zniszczeniu, przeto oddalił się on najbardziej od swego źródła, gdyż z Dunajcem, z Popradem i Wagiem zapuścił się daleko pomiędzy inne górotwory karpackie. Dla przykładu tylko wspomnimy, że i ryń i tarasy nadbrzeżne nad Dunajcem w Krościenku składają się prawie wyłącznie z odłamów tatrzańskiego granitu. Ale im więcej od Tatr oddalony, tem ryń ten jest drobniejszy.

Najurodzajniejszą glebę przedstawiają na Spiżu, jak w ogóle na Podhalu, osady rzeczne, lecz tych jest tutaj w ogóle mniej, aniżeli na dorzeczu Wagu na Liptowie. Gliny po wzgórzach uchodzą tu za bardzo urodzajne, ale po miejscach spadzistych zostały one tak przez wody deszczowe zmyte, że rośliny uprawiane z trudem tylko na nich wyżywić się zdołają. Do tego i klimat Spiskiej doliny ma być, zdaniem rolników, zimniejszy, aniżeli Liptowskiej. Trudno orzec na pewne, czy różnica ta leży w powietrzu, czy w ziemi, gdyż brak śtacyj meteorologicznych na Liptowie porównanie ciepłoty obu dolin niemo-

żebnem czyni. Bezpośrednie sąsiedztwo Tatr przemawiałoby za tem, że powietrze na Spiżu powinno być zimniejsze; ponieważ jednakże Spiska dolina jest od południowego wschodu zupełnie otwarta, przeto możebną jest rzeczą, że gorące południowo-wschodnie wiatry, jakie tu często wieją, do zrównoważenia ciepłoty wystarczają. Do tej przyczyny odniósł nawet Wahlenberg ten ciekawy szczegół, iż na wschodnim krańcu Tatr, na wapieniach t. z. Bialskiego działu, rośnie kilkanaście gatunków roślin południowych, które po północnej stronie Tatr nigdzie znalezione nie zostały. Natomiast nie podlega wątpliwości, że gleba Spiskiej doliny jest, jako taka, zimniejsza niż Liptowskiej, głównie z tego powodu, iż obfituje więcej w wodę i że ciepłota jej wód, zarówno żywych jak i zaskór-nych, jest bardzo niska. Liczne strumienie tatrzańskie, jakie ją przecinają, biorą początek bez wyjątku w krainie kosodrzewu, gdzie ciepłota źródeł wynosi zaledwie 3 do 4° C., a w wielu razach są nawet zasilane wodą, pochodzącą wprost z topnienia śniegów, nagromadzonych pod głównym grzbietem Tatr, a zatem jeszcze zimniejszą. Ponieważ woda tych strumieni przesiąka z łatwością przez pokłady żwirów i rozchodzi się na boki, przeto przenikając ziemię, musi obniżać jej ciepłotę. Ale i wody zaskórne są tu bardzo chłodne i również do ostudzenia gleby się przyczyniają; wydobywają się one u stóp Tatr na Spiżu na niezliczonych prawie punktach i z tego powodu są tu lasy o wiele wilgotniejsze od lasów Liptowa i obfitują w moczary, porosłe olszyną albo łozami, w cieniu których rozwijają się bujne trawy i inne zioła. Jeśli zaś zaskórna woda wydobywa się na jaw w otwartem polu, to wytwarza moczary, porosłe jało-wemi skrzypami i turzycami, a te również wskutek bezustannego parowania wody do ostudzenia gleby przyczynić się muszą. Z tych powodów jest gleba Spiskiej doliny do uprawy mniej przydatna, aniżeli Liptowskiej, nieużytków jest tu o wiele więcej, plony mniej pewne.

Jest rzeczą uderzającą, że Spiska dolina pomimo tak znacznego zasobu wilgoci nie posiada prawdziwych torfowisk. Obszerna moczarowata równina na wschód od Mięguszowiec (Mengsdorf) położona, z powodu nadmiaru wilgoci do uprawy zupełnie nieprzydatna, jest cała zajęta przez łąki podmokłe, porosłe z rzadka łoziną, olszą, sosną i innemi krzewami, co wszystko razem daje tak zwane łazy, formacyę roślinną, występującą w wielu miejscowościach u podnóża Karpat, zarówno po ich północnej jak i południowej strony, a znaną w podobnej postaci i pod taż samą nazwą w górach południowej Europy, bo nawet na półwyspie Bałkańskim. Te łazy zastępują tu niezawodnie torfowiska doliny Nowotarskiej, a chociaż z powierzchowności nieco do nich podobne, różnią się od nich zupełnym brakiem torfowca (Sphagnum), wskutek czego ich roślinność jest obfitszą i więcej urozmaiconą, a torf na nich jedynie z roślin wyższych i to nader leniwie się wytwarza. Dostarczają one dobrych wypasów dla bydła rogatego, szczególniej w lata suche.

Lasy tutejsze przedstawiają również mniejszą wartość, aniżeli na Liptowskiem Podhalu, a to z dwóch powodów. Prze-dewszystkiem lasy, położone po stromych stokach Tatr, są tak niedostępne, a wyprowadzenie z nich pniów byłoby z takiemi połączone trudnościami, iź nie opłaciłoby trudu i wydatku; tej też okoliczności wypada przypisać, iż Tatry nie straciły jeszcze dotąd zupełnie takiej ozdoby, jaką stare, dziewicze lasy przedstawiają, chociaż w wielkich dolinach, odwodnionych spławnemi potokami, zostały one już silnie przetrzebione. Niemniej ważną jest i ta okoliczność, że gdy Wag materyał leśny Liptowa prowadzi do Dunaju, przy którego pomocy dostaje się on w bezleśne, stepowe okolice środkowych Węgier, Multan i Wołoszczyzny, a nawet na brzegi morza Czarnego i Azowskiego, gdzie i cena drzewa jest wyższą i zbyt jego łatwiejszy, to z Popradem dostaje się ten materyał jedynie na dorzecze Dunajca i Wisły, a zatem w okolice słynne z bogactwa lasów, które dowozu materyału leśnego od zewnątrz nie potrzebowały i nigdy potrzebować nie będą. Jest też obfitość wypasów i sianokosów, należących do mieszkańców Spiskiej doliny, o wiele mniejsza, gdyż góry, zamykające tę dolinę od południa i od wschodu, nie posiadają ich prawie wcale, a tatrzańskie rozdzielają się na znacznie większą liczbę mieszkańców.

Tak tedy przyrodzone warunki gospodarstwa, zarówno rolnego, jak leśnego i pastewnego, chociaż są na Spiżu o wiele korzystniejsze, aniżeli na Nowotarskiem Podhalu, to nie dorównują one warunkom Liptowa, a ludność Spiskiej doliny, szczególniej słowacka, zmuszona była zawsze szukać zarobku po za granicami swych własnych osad. Znajdowała ona go z dawien dawna w górniczych i hutniczych zakładach gór Hni-lickich, zarówno nad Hnilcem, jak i nad Hornadem, których bogactwa mineralne, do niedawna słynące z obfitości, obecnie już nieco wyczerpane, tej części Karpat nazwę północno-węgierskich gór Kruszcowych zjednały. Do wydobywania i przeróbki kruszców poczęto tu już w ХП-tym wieku sprowadzać niemieckich górników ze Saksonii, którzy obdarzeni wyjątko-wemi prawami i przywilejami największe też ze swej pracy odnosili korzyści. Już w XV. wieku wytworzył się tutaj słynny związek szesnastu wolnych miast spiskich, do którego należy Poprad, Nowa wieś (Igło), Lubica (Leibitz), Podhradz (Kirch-drauf, Szepes Varallya), Włachów (Wallendorf, Olaszi), Biała (Szepes Bela), Spiska Sobota (Georgenberg, Szepes Szombathely), Wielka (Felka), Maciejówce (Matzdorf, Mattheocz), Straża (Mi-chelsdorf), Wierzbów (Menhardsdorf), Twarożna (Durlsberg), Ruśkinowice (Riszdorf), Podoliniec (Pudlein), Gniazdo (Gniesen, Gnesda) i Lubownią (Lublo)²).

To żupaństwo Spiskie nie ograniczało się do właściwej doliny Spiskiej, gdyż zachodzi ono i obecnie jeszcze na północy po granicę Galicy i nad Dunajcem, na wschodzie za Lubownią nad Popradem i po ujście Hnilca do Hornadu przy Margicza-nach; ale bogactwo owych gór oddziałało bezpośrednio i na dobrobyt Spiskiej doliny, stosunkowo ubogiej w metale pożyteczne, gdyż pięć z owych szesnastu miast Spiskich, mianowicie Poprad, Bela, Spiska Sobota, Wielka i Maciejówce powstały i rozwinęły się na jej glebie. Mieszkańcy tych miasteczek zachowali do dziś dnia swą niemiecką mowę i narodowe znamiona, a chociaż zbyt oddaleni od właściwych okręgów górniczych, górnictwem się nie trudnią, to pomimo to, obdarzeni z natury umysłem przedsiębiorczym, nie mało przyczynili się do rozwoju przemysłu i do podniesienia dobrobytu między ludnością sławiańską.

Ponieważ Tatry spadają od południa bezpośrednio ku wielkiej Spisko - Liptowskiej zapadłości i nie są z tej strony zasłonięte takim progiem, jaki po północnej ich stronie w Guba-lowskiem wzniesieniu poznaliśmy, to zdawałoby się, że i łańcuch Tatr, widziany od strony południowej, z Liptowa lub Spiża, powinienby się przedstawiać o wiele wspanialej, niż od północnej, z Nowotarskiej doliny, a to tein bardziej, że najwyższe szczyty Tatr trzymają się ich południowej strony, wznoszą się nagle i bezpośrednio z niziny. W rzeczywistości jest jednakże inaczej, przedewszystkiem dlatego, że z powodu łukowatego wygięcia południowego brzegu Tatr równoczesne objęcie całego ich łańcucha okiem jest niemożebne; jakoż patrząc na Tatry z któregobądź punktu na Liptowie, przekonujemy się, że granicę widzenia tworzy Krywań, którego potężna grupa zasłania całą gromadę spiskich kolosów; patrząc zaś od Popradu, widzimy dokładnie tylko cztery wysunięte naprzód grupy, mianowicie Gerlacha, Staroleśnej, Lodowego i Łomnicy, a od Kesmarku już tylko trzy, mianowicie Staroleśnej, Łomnicy (z Kesmarskim szczytem) i Bujaczego wierchu (Stirnberg) w paśmie Bialskich wapieni. Mniej zajmującym zaś jest widok Tatr od południowej strony i dlatego, że wymienione szczyty z powodu swej olbrzymiej wysokości zasłaniają wszystko to, co się po za niemi znajduje, a doliny tej strony są o wiele krótsze i wejrzenie we wnętrze gór niemożebnem czynią. Ażeby ocenić od południowej strony krajobrazowe piękno Tatr, trzeba na nie patrzeć ze znaczniejszej odległości, z wierzchołków Niżnych Tatr, skąd też przedstawiają się, jeżeli nie wspanialej, to o wiele groźniej, aniżeli widziane z wyniosłości Beskidów nad doliną Nowotarską.

Ma natomiast południowa strona Tatr jedne wielką zaletę i korzyść przed północną, a mianowicie tę, że najwyższe szczyty tych gór są z tej strony bez porównania łatwiej dostępne, gdy bowiem wycieczka na Krywań z północnej strony, n. p. z Zakopanego, mymaga trzech dni, a na Łomnicę, albo Lodowy czterech, a nawet pięciu dni, to zwiedzenie każdego z tych szczytów od spiskiej strony nie wymaga obecnie więcej czasu nad jeden dzień. Zwiedzanie Tatr od południowej strony jest nadto łatwiejszem z tego powodu, że cała południowa zapa' dłość jest przecięta koleją żelazną, która porusza się prawie u samego podnóża Tatr. Tym też głównie okolicznościom trzeba przypisać, że gdy po północnej stronie Tatr istnieje, jak dotąd, jedna tylko stacya dla turystów, mianowicie Zakopane, które przepełnione co roku gośćmi, ani wygody, ani swobody dać im nie może, a od Spiskich Tatr zanadto jest oddalone, to po południowej stronie tych gór powstała cała linia wygodnych i wzorowo urządzonych stacyj, jak Szczyrba, Szmeks stary, nowy i dolny, Matlarnia, Kotlina (Hoehlenhein) i wiele innych. Nie mało zasługi około ułatwienia zwiedzania tych gór położyło też węgierskie Towarzystwo Tatrzańskie przez poprowadzenie u samego podnóża Tatr drogi, która wszystkie te stacye łączy i rozciąga się już obecnie od.Kotliny po Szczyrbskie jezioro.

¹

) Porównaj ustęp szósty, opis podnóża Tatr.

²

) W r. 1412 zastawił cesarz Zygmunt wszystkie te miasta» z wyjątkiem trzech, u Władysława Jagiełły za cenę 155,400 dukatów węgierskich, która to suma wysłańcom cesarskim na zamku Czorsztyńskim wypłacona została. Pozostały te zastawione miasta przy koronie aż do pierwszego podziału Polski.

VI. Tatry, Część druga: ich ogólna budowa, ich podnóże.

Rozmiary i granice Tatr. Ich hydrograficzne znaczenie. Ich geolo-' giczne stosunki. Kraina morenowa u podnóża Spiskich Tatr. Taras Jamski, Furkocki i Szczyrbski. Jezioro Szczyrbskie. Inne zanikłe jeziorka tego tarasix. Zwały Mięguszowieckiej doliny. Taras Batyżowiecki, Wielicki i Sławkowski. Zwały doliny Zimnej Wody (Kol-bacha). Taras Łomnicki. Zwały doliny Białej wody. Ślady dawnych lodowców po północnej stronie Tatr.

Cały dział górski otoczony od północy i południa powyżej opisanemi dolinami, zamknięty od wschodu wąwozem Zdziarskim, od zachodu zaś przełomem rzeki Orawy, a przez nas dotąd ogólną nazwą Tatr oznaczony, rozpada się na dwie części: wschodnią większą, czyli właściwe Tatry- i zachodnią mniejszą, którą Orawsko - Liptowskiemi Halami nazywać bę

dziemy. Są te dwie części ściśle ze sobą#ztoczone nietylko jednakowym kierunkiem, gdyż Orawsko - Liptowskie Hale są

jedynie przedłużeniem Tatr, lecz i niektóremi znamionami geologicznemu; różnią się natomiast od siebie nietylko swą wysokością, lecz zupełnie odmienną budową orograficzną i odmiennym rozwojem wodnej siatki, wskutek czego każda z tych części sama dla siebie osobną całość tworzy i osobnego wymaga opisu.

Ostatnim szczytem na zachodzie, należącym jeszcze do Tatr właściwych, jest Siwy Wierch, wzniesiony na 1806 m.; po za tym wierchem obniża się grzbiet tatrzański nagle, tworząc przełęcz na 1283 m. nad poziom morza wzniesioną, a góra Ho-lica, podnosząca się za tą przełączą do wysokości 1338 m. musi już do Orawsko - Liptowskich Hal być zaliczoną. Długość Tatr do Siwego Wierchu po Zdziarski wąwóz wynosi 52¹/a kilom., gdy tymczasem największa ich szerokość, na linii między Szczyrbą (Czorba) i Mur Zasichłem nie przechodzi 17 kilom-Widziane z odległości robią Tatry wrażenie jednostajnego sze' regu wyniosłych wierzchołków, łączących się ze sobą w znacz" nej wysokości, a porozdzielanych od spodu dolinowatemi zagłębieniami. Gdyby nam się jednakowoż udało wznieść się po nad Tatry i spojrzeć na nie z góry, to przekonalibyśmy się, że rzeczywista ich budowa jest znacznie odmienną, Rozróżnilibyśmy bowiem przedewszystkiem główny grzbiet, który nie przedstawia linii prostej, lecz biegnie zygzakiem, tworząc kilka, już mniejszych, już większych łukowatych skrętów, a od którego grzbietu rozchodzą się na obie strony krótkie, poprzeczne ramiona. Długość tych ramion bywa różna; gdy bowiem najdłuższe nie przechodzą w prostej linii 9 kilom., to najkrótsze wynoszą zaledwie 2 do 3 kilom. Wypada tu zaznaczyć, że ramiona strony południowej nie spotykają się prawie nigdy z pół-nocnemi, gdyż połączenie ramion z głównym grzbietem odbywa się w zasadzie w ten sposób, że gdy jedno albo i dwa ramiona są przyczepione do zewnętrznej, wypukłej strony skrętu, to po jego wewnętrznej, wklęsłej stronie, odpowiada im prawie zawsze dolina. W ścisłym związku z tą szczególną budową Tatr stoi bez wątpienia ta okoliczność, że ich główny grzbiet jest nadzwyczaj wysoki, a silniejszych zagłębień czyli przełęczy, ułatwiających przejście z jednej strony gór na drugą, nie ma w niem prawie wcale. Rozpatrując się znowu w budowie ramion, przekonujemy się, że i one naśladują swą postacią główny grzbiet Tatr, gdyż mają także kierunek zygzakowaty, a czepiają się ich z obu stron krótkie żebra. Jak główne ramiona są porozdzielane od siebie wielkiemi dolinami, tak pomiędzy temi żebrami znajdują się znowu dolinki mniejszych rozmiarów. Jest rzeczą uderzającą, że najwyższe szczyty tatrzańskie nie należą do głównego grzbietu Tatr, lecz właśnie do tych poprzecznych ramion, a skupiły się przeważnie na południowej stronie całego górotworu.

Z powodu takiej budowy mogą Tatry być uważane jedynie za pojedyncze pasmo górskie, o szerokiej, eliptycznej podstawie. Nie tworzą one ani łańcucha, ani grupy górskiej, gdyż ramiona ich, chociaż silnie rozwinięte, są połączone wspólnym grzbietem, który pomimo licznych skrętów ma kierunek linii prostej. Tem mniej stosowną jest nazwa węzła górskiego, jaką niektórzy geografowie obdarzają Tatry, gdyż węzeł taki istnieje tylko tam, gdzie pasma górskie o kierunku zasadniczo odmiennym nawzajem się przecinają.

Niema w całym systemie Karpat ani jednego pasma, któreby pod względem obfitości wód mogło iść w porównanie z Tatrami. Potoki północnej ich strony dają pięć strumieni^ z których trzy, miano wicia: Białka, Biały Dunajec i Czarny Dunajec łączą się w Dunajcu, zaś dwa inne, mianowicie Orawica i Studeny wpadają do Orawy. Potoki strony południowej dają zaś trzynaście strumieni, z których ośm mianowicie: Biała Zdziarska (na mapie sztab, austr. Bela), Biała koperszadzka (Weiss-wasser), Kamienisty (Steinbach), Zimna Woda (Grosser Kohlbach), Wielicki (Felkabach), Batyżowiecki, Poprad i Młynięa popradzka łączą się w Popradzie, zaś pięć innych: Biały Wag (z Młynicą zachodnią, Bielańskim i Hybicą), Biała krywańska (Bela), Paczkowa, Smreczanka i Jałowicki łączą się w Wagu. Powstaje oprócz tego u podnóża Tatr, tak po ich stronie pół' nocnej, jak i po południowej, wielka liczba potoków drugorzędnych, które nie łączą się z innemi, lecz dążą na własną rękę do Dunajca, Orawy, Popradu albo Wagu.

Ponieważ Zachodnie Karpaty tworzą granicę hydrograficzną, bo rozdzielają Odrę i Wisłę od dopływów Dunaju, a zatem zlewisko Bałtyku od zlewiska morza Czarnego, przeto możnaby się spodziewać, że przedewszystkiem potężny łańcuch Tatr, tworzący poniekąd oś orograficzną całego systemu, powi-nienby przedstawiać taką granicę, że potoki północnej ich strony powinny zmierzać do Bałtyku, południowej zaś do morza Czarnego. W rzeczywistości jednak wody północnej strony Tatr, spływające na dolinę Nowotarską, łączą się po części w Orawie, która przedziera się na południową ich stronę i wpada do Wagu, a z nim do Dunaju, po części zaś w Dunajcu, który zrazu płynie ku wschodowi, a następnie zmienia kierunek na północny i uchodzi do Wisły. Wody południowej strony Tatr, zbiegające na zapadłość Spisko - Liptowską, łączą się zaś po części w Wagu, który wpada do Dunaju, po części zaś w Popradzie, który okrążywszy Tatry od południa, zbacza ku wschodowi i płynie zrazu pomiędzy Spiską Magórą i Braniskiem, a następnie od Lelu-chowa skręca nagle ku północnemu zachodowi, przedziera się dalej w tym kierunku wazką doliną i przeciąwszy w poprzek główny grzbiet Karpat, wpada do Dunajca, a z nim do Wisły. Każda więc strona Tatr, tak północna jak i południowa, cześć swych wód oddaje Bałtykowi, a część morzu Czarnemu. Chociaż tedy Tatry nie tworzą, jako takie, granicy, dla wód, biorących początek na ich północnym i południowym skłonie, to mają pomimo to dla hydrograficznych stosunków, nietylko Polski, lecz nawet całej Europy niepospolite znaczenie, gdyż są przecięte w poprzek przez wielki dział wodny europejski, oddzielający dopływy Bałtyku od dopływów morza Czarnego; widzieliśmy bowiem, że zachodnia Tatr połowa, ujęta jak w widły przez Orawę i Wag, oddaje swe wody Dunajowi, gdy wschodnia, zamknięta w podobny sposób przez Dunajec i Poprad, oddaje je Wiśle. Ważna ta linia przechodzi z Sudetów, za pośrednictwem przełęczy (nad morawskiem miasteczkiem Branice), rozdzielającej Odrę od Morawy, na Beskidy i biegnie głównym ich grzbietem aż po za Babią górę, mianowicie po Zeleźnicę (nad wsią Piekielnikiem), od której skręca nagle ku południowi i spuszcza się na dół, a przeciąwszy w poprzek dolinę Nowotarską, wdziera się na Wołowiec w Tatrach (2065 m.), od którego biegnie po głównym ich grzbiecie aż po Czubrynę (2435 m.) nad Morskiem Okiem; z tej spuszcza się znowu przez Furkotę (2437 m.) i Solisko (2314 m.) na Spisko-Liptowską zapadłość, którą przebywszy, wznosi się na jej południowy brzeg, rozdzielający dopływy Popradu od źródeł Hornadu i trzyma się tego brzegu aż do kolana Popradu w Le-luchowie, gdzie znowu powraca do głównego grzbietu Beskidów. Po tym grzbiecie biegnie zaś ów dział aż do źródeł Sanu (Użok 889 m.), zkąd zawracając nagle ku północy, przenosi się na drugorzędne wyniosłości Karpat, rozdzielające dopływy Sanu od dopływów Dniestru i dochodzi w tym kierunku do góry Radycz (524 metrów), pomiędzy Chyrowem i Dobromilem, gdzie opuszcza brzeg Karpat i przechodzi na grzbiet Lwowsko - Chyro wski, należący już do płaskowyżu Podolskiego. Można tedy powiedzieć, że wielki dział wodny europejski trzyma się w Karpatach Zachodnich ich pierwszego, zewnętrznego łańcucha, to jest Beskidów, z wyjątkiem przestrzeni od źródeł Orawy po przełom Popradu, ponieważ tu zbacza on ku południowi i przerzuca się na drugi, a nawet i na trzeci łańcuch, ażeby objąć swym kierunkiem wschodnią połowę Tatr (i grupę Braniska), w których Dunajec i Poprad biorą swój początek.

Chcąc zrozumieć i słusznie ocenić plastykę jakiejkolwiek części ziemi, trzeba wprzód poznać jej geologiczne stosunki, przedewszystkiem zaś materyał, z jakiego ona jest zbudowana; chociaż bowiem absolutne wzniesienie naziomu uważanem być musi za najważniejszy czynnik geograficzny, to zewnętrzne jego upostacenie, czyli plastyka gleby (postać nierówności i ich rozmiary, głębokość i szerokość dolin, wysokość i spadzistość wierzchołków) zależy wyłącznie od twardości i trwałości skał z jakich ta gleba jest zbudowana. Względny wiek skał jest dla tych stosunków zupełnie bez znaczenia; ale nie może on być pominiętym, gdy chodzi o przedstawienie rozwoju jakiejś krainy. Stosunki geologiczne Tatr nie zostały jeszcze o tyle poznane, iżby dokładne ich przedstawienie było możebne; dlatego poprzestaniemy na wyliczeniu tych jedynie szczegółów, które, do zrozumienia plastyki tych gór są niezbędnie potrzebne. Rdzeń Tatr składa się z granitów. Tworzą one we wschodniej ich połaci główny grzbiet i jego rozgałęzienia i spadają bezpośrednio ku zapadłości Spisko - Liptowskiej ; od strony południowej żadna inna skała granitów tutaj nie zasłania. Ale w zachodniej połaci Tatr, na zachód od Liliowej przełęczy (1981 m.), są granity przykryte gneisem i starokrystalicznemi łupkami; gneis występuje już na południowych stokach Krywania, zkąd ku zachodowi coraz to bardziej się rozpościera i coraz to wyżej się podnosi. Te gneisy i łupki zostały w zachodniej połaci Tatr w jednem (?) tylko miejscu, mianowicie w potężnej grupie Rohaczów przebite przez granit. Granity tatrzańskie, chociaż w wielu miejscach wykazują ślady uwarstwienia i zbliżają się poniekąd do gneisu, odznaczają się niepospolitą twardością i trwałością, Pod wpływem powietrza zmieniają się ono bardzo mało, nie wietrzeją prawie wcale, a działaniu wody stawiają silny opór; roślinność osadza się na nich powoli i w miernej ilości. W tern leży ich skłonność do wytwarzania wierzchołków skalistych, o zakrojach nieregularnie wielob ocznych, często obnażonych. Przeciwnie gneisy i łupki krystaliczne ulegają z łatwością zwietrzeniu, tracą rychło swe ostre zakroje i dają wierzchołki i grzbiety przeważnie łagodnie zaokrąglone, o powierzchni równej. Gdy te pierwotne skały spadają po południowej stronie Tatr bezpośrednio ku zapadłości Spisko-Liptowskiej, to cała północna strona Tatr, od Zdziarskiego wąwozu po Siwy Wierch, jest zajęta przez potężne pokłady skał osadowych różnego wieku, w ten sposób, że ani granit, ani gneis, ani owe* starokrysta-liezne łupki po północnej stronie Tatr nigdzie nie dochodzą do ich podnóża. Ponieważ te osadowe skały zajmują jedne tylko stronę Tatr, przeto uważamy te góry za niesymetrycznie, czyli jednostronnie zbudowane; ta niesymetryczna budowa tworzy szczególne znamię Karpat Zachodnich, gdyż powtarza się w ich wielu innych pasmach. Szereg skał osadowych rozpoczynają od spodu czerwone piaskowce i kwarcyty, zaliczane przez geologów do formacyi dyjasowej, czyli permskiej. Starsze osady, a zatem utwory formacyi sylurskiej, dewońskiej i węglowej w Tatrach, jak dotąd, nie zostały wykryte. To dyjasowe piaskowce i kwarcyty leżą bezpośrednio na skałach starokry-stalicznych; zostały one w Tatrach wykryte w wielu miejscach, lecz wszędzie w mniejszej ilości, wskutek czego na ich upo-stacenio żadnego prawie wpływu nie wywarły. Utwory tryja-sowej formacyi rozwinęły się w Tatrach wyłącznie jako górny tryjas, a wytworzyły dwa ogniwa odmiennej postaci. Ogniwo dolne składa się z wapieni i dolomitów, które do znacznej wzniosły się wysokości. Wapienie tego ogniwa są w ogóle miększe, niekiedy dziurkowate i wydały łagodniejsze, więcej zaokrąglone formy. Górno ogniwo tryjasowej formacyi odpowiada kajprowi, a składa się przeważnie z czerwonych, albo pstrych łupków i margli, porozdzielanych złożami kwarcyto-wych piaskowców, a nawat dolomitów. Formacya retycka (łączona przez niektórych geologów z tryjasową) przedstawia w Tatrach także dwa ogniwa. Spodnio składa się z łupków różnobarwnych (czerwono, fioletowe, szare, żółte, a nawet czarne) i kwarcytów. Utwory te zbliżają się tak dalece swym wyglądem do górnego ogniwa tryjasowego, że gdzie z niemi bezpośrednio się stykają, tam wyznaczenie granicy pomiędzy obu formacyami jest prawie niomożebne. Ponieważ retyckie łupki ulegają łatwo zniszczeniu, przeto nie tworzą one nigdzie wierzchołków, doliny w ich zakresie ulegają silnemu rozszerzeniu (dolina Kościeliska powyżej Pisanej), a przełęcze obniżeniu. Tylko kwarcyty odznaczają się większą trwałością i gdzie płyty ich są grubsze i nachylone, tam zamykają w postaci stromych ścian górne części dolin. Znalezione w tych łupkach ślady roślin lądowych przekonywają, że Tatry w okresie dolno-retyckim były lądem stałym. Raciborski, któremu to odkrycie zawdzięczamy, nazywa to pstre łupki i kwarcyty warstwami tomanowskiemi, a wyróżnienie to nie jest pod względem geograficznym obojętnem, gdyż w przeciwieństwie do granitów i wapieni oznacza skały miększe i podajniejsze. Górne ogniwo retyckiej formacyi (warstwy koesseńskie) składa się z marglów i wapieni ciemnej barwy. Formacya jurajska (z lejasem) wydała w Tatrach olbrzymie pokłady wapieni, w pośród których występują tu i owdzie w mniejszej ilości kwarcyty i margle. Wapienie te, w ogóle ciemnej barwy, odznaczają się twardością i nadzwyczajną trwałością; one to wytworzyły przeważnie wapienne wierzchołki w okolicy Zakopanego i dalej ku zachodowi, a doliny tej części Tatr ozdobiły malowniczemi grupami skalistemi; ale skały to nikną, ile razy t. z. plamiste margle lejasowe występują w większej obfitości pośród wapieni, a doliny w takich miejscach ulegają rozszerzeniu. Formacya kredowa przedstawia natomiast w Tatrach, tak samo jak retycka i tryjasowa, dwa ogniwa (neokomskie), z których dolne, słabiej rozwinięto, składa się z łupków i margli, górne z dolomitu karpackiego, nazywanego także choczańskim. Dolomit ten, nie różniący się swą powierzchownością od dolomitów tryjasowych, a nawet i od wapieni, rozwinął się obficie po północnym brzegu zachodnich Tatr, zkąd przenosi się na Hale Orawsko - Liptowskie, gdzie tworzy najwyższe wierzchołki tego pasma. Ostatnią nakoniec w skład Tatr wchodzącą skałą jest wapień trzeciorzędny, ciemnej barwy, przepełniony skorupkami nummulitów. Skorupki te mają dwojaką postać; jedne z nich są większe, kolistej postaci i bywają (między Słowakami) nazywano pieniążkami; inne zaś są mniejsze, kształtu soczewicy, te nasi górale nazywają jarcem (jęczmień).

Podnóże Tatr jest po północnej stronie zajęte przez łupki i piaskowce trzeciorzędne (eocen), które nadały wzniesieniu Gubało'wskiemu zupełnie od Tatr odmienny charakter; wzniesienie to należy już do doliny Nowotarskiej. Ale przy ujściu wszystkich większych dolin tatrzańskich łupki i piaskowee zostały pokryte olbrzymiemi zwałami kamieni, które z wnętrza Tatr po części przez starodawne, dziś już nieistniejące lodowce (dyluwium), po części przez potoki (alluwium) wyniesione zostały. Podobne stosunki przedstawia i południowa strona Tatr, lecz tu sterczą nadto w kilku miejscach u samego podnóża gór, z pośród trzeciorzędnych utworów, wapienne wyspy małych rozmiarów, w których rozpoznano utwory formacyi tryjasowej, retyckiej, jurajskiej a nawet i kredowej (Stäche) i to te same, które zajęły w tak olbrzymiej obfitości północne stoki tych gór.

05

W ogóle można powiedzieć, ze osadowe skały w Tatrach rozwinęły się przeważnie jako wapienie (i dolomity) i jako takie wywarły przeważny wpływ na npostacenie tych gór, nadając północnej i wschodniej ich stronie znamię gór wapiennych. Po tych najważniejsze są warstwy tomanowskio, gdyż one wpłynęły w zachodnich Tatrach na uwydatnienie granicy między gneisowemi i starokrystalicznemi wierzchołkami głównego grzbietu a szczytami wapiennemi icłi północnych stoków i spowodowały rozszerzenie dolin w ich górnej części. Podobne znaczenie mają też margle i łupki, występujące pośród wapieni lejasowycli i kredowych, lecz wpływ ich ogranicza się do niewielu miejscowości.

Różne okoliczności spowodowały, że północna i południowa strona Tatr wykazują w swem zewnętrznem upostace-niu doniosłe różnice. Ze Tatry są od północnej strony zasłonięte Gubałowskiem wzniesieniem, od południowej zaś spadają bezpośrednio ku Spisko - Liptowskiej zapadłości, o tern była już poprzenio mowa. W ścisłym związku z tym faktem pozostaje upostacenie samego podnóża Tatr, które inaczej rozwinęło się po południowej, a inaczej po ich północnej stronie. Po południowej bowiem stronie jest ono zajęto przez taras, wznoszący się bezpośrednio po nad przyległe płaszczyzny na 300 do 500 m., a przylegający do stoków Tatr tak szczelnie, iż tworzy poniekąd próg, pośredniczący pomiędzy owemi płaszczyznami i górami. Taras ten jest olbrzymiem zbiorowiskiem drobnych i grubych skał granitowych i gneisowych, które, jak właśnie nadmieniono, za pośrednictwem starodawnych lodowców z wnętrza Tatr wyniesione i u ich podnóża złożone zostały. Najnowsze badania¹) nad tym przedmiowem wykazały, że Tatry

G J. Partsch : Die Gletscher der Vorzeit in den Karpathen und den Mittelgebirgen Deutschlands, 1882. Streszczenie tej pracy przez Wierzejskiego, z przeglądem dawniejszej literatury, znajduje się w Pamiętniku Tow. Tatrzańskiego, tom VIII

S. Roth: Die einstigen Gletscher auf der Südseite der Hohen Tatra, w sprawozdaniu węgierskiej komisyi geologicznej, (Pöltani Kozlöny) Tom XV 1885. Spuien einstiger Gletscher auf der Nordseite der Hohen Tatra, tamże XVIII., r. 1888. Treść tej drugiej pracy podana w „Kosmosie“" r. 1889. str. 265.

Tenże: A. Hajdani Jegarak Nyomai a Magas-Tatra, etc. 1886. A. Rehman : Zanikło jeziora Tatr i bifurkacya rzeki Młynicy, Wszechświat, 1891.

w okresie lodowym uległy silnemu zamrożeniu. Nietylko wszystkie ich doliny były zajęte" przez lodowce, lecz pokrywały one i otwarte stoki tych gór, obniżające się bezpośrednio ku nizinom. Z powodu pochyłości gleby i swego znacznego ciężaru obsuwały się te lodowce zwolna na dół i schodziły na Spisko - Liptowską nizinę, gdzie dopiero w wysokości 800 do 900 metrów, pod wpływem cieplejszego powietrza, zwolna topniały i byt swój traciły. Niezliczona ilość skał, kamieni i drobniejszego szutru, które oddzielają się bezustannie od skalistych wierzchołków Tatr i zaścielają dziś jako piargi i ło-miska boki gór i doliny, padała wówczas na owe lodowce a gromadząc się na ich powierzchni dawała to, co morenami, czyli z w a ł a m i lodowcowe m i nazywamy. Te powierzchowne zwały posuwały się razem z lodowcami na dół, a na końcach lodowców, tam, gdzie one najsilniej topniały, powstawało nagromadzenie skał, szutru i żwirów, zlepionych piaskiem lodowcowym, co wszystko razem dawało morenę końcową. Te końcowe zwały wytworzyły właśnie ów próg, zalegający dziś podnóże Tatr wschodnich po ich południowej stronie.

Powierzchnia tego lodowcowego tarasu jest zresztą bardzo urozmaiconą. Największemi rozmiarami odznaczały się lodowce wielkich dolin; oddalały się one po południowej stronie Tatr na kilka kilometrów od podnóża gór i pozostawiły po sobie potężnie rozwinięte zwały boczne, połączone zazwyczaj zwałem końcowym. Gdzie nachylenie pierwotnej gleby było silne, tam lodowiec zesuwał się szybko w dół, a w latach cieplejszych cofał się równie szybko wstecz, nie wywierając na dno doliny żadnego szczególnego wpływu; ale gdzie gleba była mniej pochyłą, tam lodowiec mógł przez długie wieki pozostać w spokoju i w tym przypadku musiało się wytworzyć, przez nagromadzenie się na jego obwodzie materyału morenowego, zagłębienie, w którem uwięziony lodowiec spoczywał tak długo, dopóki zmiany klimatyczne, które spowodowały ustąpienie okresu lodowego, i jego nie zniszczyły. Pięknie rozwinięte zagłębia, czyli łoża lodowcowe (Gletschermulde) przechowały się po południowej stronie Tatr w dolinie Młynicy, w Mięguszowieckiej

A. Rehman: Eine Moränen - Landschaft in der Hohen Tatra und andere Gletscherspuren dieses Gebirges, Mittheilungen d. geogr. Gesellschaft in Wien, 1893. Zeszyt 8 i 9.

i Zimnej Wody, gdzie tworzą bezpośrednie przedłużenia tych dolin. Ale nietylko doliny Tatr były wypełnione lodowcami, pokrywały one i stoki gór, obniżających się swobodnie ku Spiskiej równinie; u stóp takich gór wytworzyły się nieco wyższe tarasy lodowcowe, porozdzielane od siebie zwałami należącemi do dolin. Powierzchnia i zwałów dolinowych i tych tarasów odznacza się nadzwyczajną nieregularnością, wyskakuje ona na niezliczonych punktach w garby, stożki, wały i progi, już mniejszych, już większych rozmiarów; nierówności te są tak bezładnie ugrupowane, iż w żaden system ująć się nie dadzą, a ten brak systemu tworzy właśnie szczególne znamię formacyi lodowcowej. Najciekawszym utworem tych zwałów jest wielka liczba jezior na ich powierzchni rozrzuconych; na progu lodowcowym u podnóża Spiskich Tatr jest ich tak wiele, że nawet liczby ich oznaczyć nie można. Gdy jedne z nich, na przykład Szczyrbskie jezioro, posiadają takie rozmiary, iż do największych i najpiękniejszych jezior tatrzańskich zaliczone być muszą, to inne są tak małe, że zaledwie na nazwę stawków lub kałuży zasługują. Co więcej, znaczna liczba tych jezior utraciła już swą wodę i zamieniła się w moczary torfiaste, które przez spiskich Słowaków mozgrowiskami nazywano bywają.

Rozpatrzmy się nieco dokładniej w budowie tego progu-Rozpoczyna się on na zachodzie na południowych stokach Krywania Jams kim tarasem, który zajął samo podnóże tej góry a wzniół się najwyżej ze wszystkich, bo prawie do 1560 m., wskutek czego jest cała jego wierzchowina kosodrzewem pokryta. Zatarasował on tak dolinę Handlową, że potok Złomiska, który ją odwadnia, był zmuszonym do zmiany swojego kierunku, zboczył on też ku wschodowi i opływa go z tej strony. Taras ten spada nieregularnemi progami i uskokami nagle ku południowi, a cała jego powierzchnia rozpadła się na niezliczoną prawie ilość drobnych garbów, najeżonych często olbrzymiemi odłamami skał granitowych, porozdzielanych płyt-kiemi zagłębieniami, a te właściwości jego gleby zostały dobrze oddane w nazwie „Jamy“, jaką liptowscy Słowacy tę miejscowość oznaczają. Zorjentowanie się w tym chaosie nierówności jest tern trudniejsze, że cała ta wyniosłość jest na swej wierzchowinie gęstym kosodrzewem porosła, boki jej zaś zakrywają stare i niedostępne lasy karpackie. We wnętrzu tych lasów kryje się piękne, do niedawna jeszcze zaledwie z nazwiska znane jeziorko morenowe, t. z. Jamsko Plesso; leży ono na samym brzegu jednego z pomniejszych tarasów, otoczone z trzech stron kamienistym wałem, porosłym starym świerkowym lasem, gdy sam jego brzeg jest zajęty przez wazki wieniec koso-drzewu. Na wschód od Jamskiego tarasu rozwinął się u wylotu doliny Furkoty, w podobny jak tamten sposób, taras Fur kocki. Potok Furkota, odwadniający tę dolinę, poszedł jego środkiem i rozciął go na dwie nierówne połowy, mianowicie zachodnią, postaci ważkiego, stromo na dwie strony spadającego grzbietu i wschodnią, szeroko rozpostartą, sięgającą aż po taras Szczyrbski. Furkocki taras spada tak samo, jak Jamski, nieregularnemi uskokami ku Liptowskiej dolinie, ale powierzchnia jego jest już mniej połamana a wysokość nieco mniejsza, wskutek czego jest on cały porosły pięknemi lasami, obfitującemi w dorodne limby i modrzewie. Taras ten posiada trzy jeziorka morenowe; dwa z nich leżą na stoku wyniosłości, oznaczonej na mapach geograficznego zakładu wiedeńskiego nazwą Rakitów Wierch, a rozdzielone jedynie ważkim, kamienistym wałem, przedstawiają urocze, ciemne zwierciadła wodne, ukryte w pośród niebotycznych świerków karpackiego pierwo-boru. Były one dotąd zupełnie nieznane, gdyż ani na mapach wzmiankowanych nie zostały wyznaczone, ani w literaturze, zajmującej się tą częścią Karpat, niema o nich nigdzie wzmianki, a że mają dla rozwoju lodowcowego progu podkarpackiego szczególne znaczenie a i pod krajobrazowym względem, nawet dla zwykłego turysty nie są obojętne, przeto otrzymały własne nazwy, mianowicie zachodnie, większe nazwano jeziorem Richt-hofena, wschodnie, mniejsze jeziorem Stura¹). W północno-wschodnim kierunku od obu powyżej wymienionych znajduje się nakoniec trzecie, o wiele od nich większe jezioro, lecz to wodę swą już utraciło i przedstawia obecnie moczar torfiasty, porosły bujnym kosodrzewem.

Na wschód od Furkockiego tarasu rozpościera się taras Szczyrbski. Jest on od tamtego oddzielony głębokim, obszernym parowem, od wschodu zaś spada nagle ku dolinie Mięguszowieckiej. Zajmuje on podnóże doliny Młynicy i jest po części dziełem lodowca, jaki jej wnętrze wypełniał, po części zaś dwóch innych lodowców, jakie pokrywały stoki potężnych

) A. Rehman, Eine Moränen-Landschaft, i t. d. str. 484.

grzbietów Soliska i Szatana, zamykających tę dolinę od zachodu i od wschodu. Szczyrbski taras zajmuje pod względem rozmiarów najpierwsze miejsce pomiędzy wszystkiemi składowemu częściami lodowcowego progu Spiskich Tatr, a wyróżnia się oprócz tego takiem bogactwem form i zjawisk, iż sam dla siebie przedstawia typowo rozwiniętą krainę morenową i zasługuje na to, ażeby się z nim nieco dokładniej obeznać. Podajemy opis tego tarasu tak, jak przez nas po bezpośredniem jego zbadaniu, pod świeżem jeszcze wrażeniem, skreślony został *).

Kształtem swoim zbliża się ono do koła, ale po za-

Góra Solisko, którąbyśmy pod względem postaci z wysokim, gotyckim dachem porównali, spada stromo zarówno ku dolinie Młynicy jak i Furkoty. Przednie zbocze tej góry spoczywa zaś na tarasie, którego średni poziom można przyjąć na 1350 metrów, a na którym znajduje się właśnie jezioro Szczyrbskie. Nie dotyka ono jednakże samego Soliska, gdyż u stóp tej góry znajduje się jeszcze płaski wał, spadający) niezbyt wysoką, ale stromą krawędzią ku dolinie Młynicy. Jest on cały starym lasem porośnięty i z tego powodu niedostępny, ale z nierównej jego powierzchni i z odsłonięć nad Młynicą można wnosić, że przedstawia on boczny zwał tejże doliny. Po południowo-zachodniej stronie tego zwału, na linii prowadzącej na grzbiet Soliska, znajduje się jezioro Szczyrbskie. Leży ono w poziomie 1351 metrów, rozmiary jego wynoszą 2040 hektarów, a największa jego głębokość ma wynosić 20.7 m.

chodniej stronie wrzynają się weń dwa kamieniste półwyspy; jeden północny, wyższy i większy, porosły lasem, drugi południowy, mniejszy, na którym znajduje się domek, nazywany przez madziarów Mikloslak. Brzegi jeziora spadają w ogóle stromo ku wodzie, a przedstawiają niewątpliwie zwały lodowcowe, z których sterczą w wielu miejscach głazy granitu o bokach obtartych a kantach zaokrąglonych, niekiedy olbrzymich rozmiarów. Odłamy te leżą w piasku jasnej barwy, pomieszanym z drobnym żwirem. Brzeg jeziora, dochodzący w wielu miejscach do kilkudziesięciu metrów wysokości, jest przerwany w południowo-zachodniej jego kończynie. Tutaj znajduje się

rok 1891.

’) A. Rehman: Zanikłe jeziora Tatr i t. d

Wszechświat,

też odpływ jeziora, wogóle tak skromnych rozmiarów, że woda w czasie posuchy przedziera się prawie niewidzialnie pomiędzy kamieniami i ginie pod powierzchnią ziemi. W każdym jednakże razie dostaje się ona do Wagu, a jezioro Szczyrbskie należy do zlewiska morza Czarnego. W najbliższem sąsiedztwie tego odpływu uległo jezioro nadto, wskutek zamulenia, cząstkowemu osuszeniu i przybrało na małej przestrzeni postać moczaru, porosłego turzycami i kosodrzewem. Szerokość wału, zamykającego jezioro od zewnątrz, mianowicie od strony zachodniej i południowej, wynosi zaledwie kilkanaście metrów. Jest on tutaj tak wazki, że dostarczył zaledwie miejsca dla jednego szeregu domów i dla ścieżki. Ale droga wozowa musiała już być poprowadzona o kilka metrów niżej, po zewnętrznej jego stronie. Wał ten przedstawia zarazem krawędź górnego tarasu, jaki rozwinął się u stóp Soliska i spada silnie nachylonym skłonem ku zewnętrz, obniżając się nagle o jakie kilkaset metrów. Wyniosłości okalające jezioro są porosłe lasem świerkowym, w którym można napotkać liczne i dorodne okazy modrzewia. Ale sam brzeg jeziora porasta bujny koso-drzew. Limba rosnąca obficie w dolinach Furkoty, Młynicy i Mięguszowieckiej do brzegów jeziora nie dochodzi.

Całe otoczenie jeziora Szczyrbskiego, jak i właściwości jego gleby, przemawiają stanowczo za tern, że jest ono utworem lodowcowym. Taras u stóp Soliska, którego część zajmuje to jezioro, powstał bez wątpienia przez połączenie się zwałów? osadzonych przez lodowce Młynicy i Soliska, które w tern miejscu ze sobą się łączyły. Jezioro Szczyrbskie odpowiada zagłębieniu, jakie się na powierzchni tego tarasu, pod zasłoną zwału, zajmującego dziś jego brzeg, wytworzyło.

Ale nie jest to jedyne jezioro zwałowe tej miejscowości. Przedewszystkiem bowiem w północno-zachodniej stronie jeziora Szczyrbskiego, od strony Soliska, znajduje się inne, które, chociaż wodę swą już tak dalece utraciło, że się w moczar torfiasty zamieniło, to przez Słowaków pomimo to jeszcze ciągle „Ślepem jeziorem“ nazywanem bywa. Granica pomiędzy Szczyrbskiem i Ślepem ma postać ważkiego a długiego, stosunkowo bardzo wysokiego wału, który z powodu swej budowy odrazu wpada w oczy, jest on bowiem cały złożony z głazów granitowych, a olbrzymie odłamy tej skały sterczą tak po jednej, jak i po drugiej stronie, z jego pochyłej powierzchni. Ponieważ na najwyższym punkcie tego walu znajduje się altana, do której prowadzi wygodna ścieżka, przeto rozpatrzenie się w tej miejscowości zostało znacznie ułatwione. Cały ten wał jest porosły kosodrzewem, który wyróżnia się tern, że wpośród okazów zwykłych, pokładających się na powierzchni ziemi, można napotkać wiele innych, które wyrosły w drzewka proste, na 2 do 3 metrów wysokie. Ale kierunek tych drzewek nie jest prostopadły, lecz w każdym razie mniej albo więcej ukośny,. co przypomina ich pochodzenie. Wpośród zarostu kosodrzewu znajdują się też na tym wale liczne okazy modrzewia i świerka. Ślepe jezioro jest znacznie wyżej położone od Szczyrbskiego, różnica w poziomie musi wynosić przynajmniej kilkanaście metrów. Jest ono, tak samo jak i Szczyrbskie, ze wszech stron otoczone spadzistym brzegiem, tej samej co i tamten budowy i podchodzi pod wzmiankowany wał u stóp Soliska, przedstawiający wyższe piętro całego tarasu. Brzegi jeziora Ślepego są, z wyjątkiem wału, dzielącego je od Szczyrbskiego, wszędzie pokryte lasem, co zbadanie ich znacznie utrudnia. Wał, zamykający to jezioro od zachodu, przedstawia przedłużenie zachodniego brzegu jeziora Szczyrbskiego i spada również stromo ku zachodowi, do potoku Żelaznej wody. Powierzchnia jeziora Ślepego może wynosić, o ile na oko ocenić się daje, około 2 hektarów. Jest ona cała zajęta przez moczar torfiasty, w rozwoju którego biorą udział prawie wyłącznie torfowce, wełnianka i liczne turzyce. Głębokość torfowiska musi być bardzo znaczna, gdyż żerdź długa na trzy metry dna jego nie dosięga. Przy samym brzegu porasta ten moczar nikłym kosodrzewem, który tworzy dokoła jeziora wazki pas, wyróżniający się swym karłowatym wzrostem od dorodnych okazów, pokrywających spadziste brzegi jeziora Szczyrbskiego. Jezioro Ślepe nie posiada widocznego przypływu. W południowo-wschodniej stronie obniża się zaś, a właściwie zanika brzeg jego o tyle, że ścieżka prowadząca do wzmiankowanej altany przechodzi nad samym moczarem. W tern miejscu znajduje się widoczny odpływ jeziora Ślepego; ale w odległości kilku metrów woda tego odpływu ginie pomiędzy kamieniami i zapada pod powierzchnią ziemi; ukazuje się ona potem jeszcze raz w niższym poziomie i jeszcze raz zniknąwszy uchodzi pod ziemią do jeziora Szczyrbskiego. Jezioro Ślepe należy więc tak samo jak i Szczyrbskie do dorzecza Wagu.

Wał zamykający Szczyrbskie jezioro od strony południowej, a po części od zachodniej, przedstawia zarazem brzeg całego tarasu i spada, jak już poprzednio wzmiankowano, nagle ku południowi o kilkaset metrów w głąb, ukośną pochyłością. Ale w południowo-wschodnim narożniku jeziora brzeg ten zbacza ku południowemu wschodowi i wydłużając się w tym kierunku, tworzy szereg wyniosłości, oznaczonych nazwami Nakład, Smrekowica, Pośredni Jamnik i t. d., a łączy się ostatecznie z wałem morenowym, który w podobny sposób ciągnie się od podnóża Szatana, od tak zwanej Baszty ku południowi, rozdzielając dolinę Mięguszowiecką, ku której spada nagłą pochyłością, od doliny Młynicy, której poziom jest znacznie wyższy. Taras Soliska łączy się więc z tarasem Baszty i wydłuża się w szeroki język ku południowemu wschodowi. Na języku tym znajduje się również kilka, obecnie już przeważnie osuszonych jeziorek zwałowych, które w przeciwieństwie do Szczyrbskiego i Ślepego, oddających swe wody Wagowi, łączą się w dziwny i jedyny w swoim rodzaju sposób z Młynicą, wpadającą do Popradu i należą do zlewiska morza Bałtyckiego. Jeziorka te, wogóle niedostępne i mało znane, a przez Słowaków nazwą mozgrowisk, czyli moczarów oznaczone, przedstawiają płaskie, zupełnie równe, we wnętrzu lasów ukryte, po części kosodrzewem, a nawet świerczyną porośnięte torfowiska. Przedewszystkiem po wschodniej stronie Szczyrbskiego jeziora znajduje się mozgrowisko Ważkie, mały, od północy ku południowi wydłużony moczar torfiasty, porosły w części kosodrzewem, w ten sam sposób jak to na Ślepem jeziorze poznaliśmy. W górnej swej części przechodzi to mozgrowisko w wazki, trawą i drzewami zarosły, niezbyt głęboki rów, który biegnie półkolem i otacza z trzech stron morenowy pagórek, wkraczający weń od strony wschodniej. Poziom mozgrowiska Ważkiego jest od poziomu Szczyrbskiego co najwięcej o jeden metr wyższym a wał, dzielący obadwa, zaledwie na kilka metrów szeroki, obniża się w pośrodku tak dalece, że zrównywa się zupełnie z poziomem Ważkiego mozgrowiska. Chociaż tak niski i niewyraźny, przedstawia ten wał część wielkiego działu wodnego europejskiego, który spuściwszy się ze Soliska na Szczyrbski taras, przesuwa się po nim, biegnie ku południowi, ku Szczyrbskiej stacyi kolei żelaznej. Woda Ważkiego mozgrowiska odpływa bowiem w jego południowym końcu i to za pomocą dwu zagłębień, rozdzielonych odosobnionym, stożkowym nasypem morenowym, niezbyt wielkich rozmiarów i dostaje się do Młynicy a z nią do Popradu. Rozmiary tego moczaru nie przechodzą, jak sądzę, pół hektara; jest on zresztą cały wysokim lasem otoczony i trudno przystępny.

Potoczek, jaki w nim bierze początek, zbacza ku wschodowi i dostaje się do mozgrowiska Górnego. Jest to piękne zagłębie kolistej postaci, otoczone ze wszech stron bujnym lasem, porosłe kosodrzewom i świerczyną, ale w ogóle jeszcze mniej przystępne i trudniejsze do zbadania. Leży ono o kilkanaście metrów niżej od Ważkiego, a rozmiarami swerni zdaje się dorównywać Ślepemu. Jest ono ze wszech stron otoczone wysokiemi spadzistemi brzegami, z wyjątkiem brzegu południowego, po którym wiedzie droga prowadząca od Szczyrb-skiego jeziora do Szmeksu, gdyż tutaj brzeg zrównywa się nawet na małej przestrzeni z poziomem moczaru i pozwala zajrzeć w jego wnętrze. Mozgrowisko Górne wyróżnia się od poprzedzających nieco większą obfitością wody. która pod wschodnim jego brzegiem tworzy nawet wazki, lecz otwarty potok, płynący wpośród błotnej darni, złożonej z mchów, weł-nianki-i innych traw turzycowatych. Oddaje ono swoje wodę także dwoma zagłębieniami, z których jedno, zachodnie, jest słabsze i zostało, jak się zdaje, sztucznie zdziałane, drugie wschodnie, nieco silniejsze, przyjmuje powyżej wzmiankowany potok.

Minąwszy gościniec, woda ta ścieka po spadzistym brzegu o kilkanaście metrów w głąb i dostaje się do mozgrowiska Dolnego, które i rozmiarami i kształtem odpowiada Górnemu. Jest ono całe otoczone lasem, a gleba dokoła przy jego brzegu tak błotnista i niedostępna, że dokładniejszem jego zbadaniem zająć się nie mogłem. To Dolne mozgrowisko jest od wschodu, północy i od północnego zachodu zamknięte wysokiemi spadzistemi brzegami; ale od strony południowej jest ono otwarte, otoczone jedynie lasem, który rozwinął się na zwale morenowym, mało co nad jego poziom wzniesionym. Cała ta miejscowość była w początkach sierpnia 1891 roku tak niedostępną, że ani południowej granicy moczaru dokładnie rozpoznać, ani jego odpływu w tym kierunku Odkryć nie zdołałem.

Przedarłszy się przez las, otaczający ten moczar od południa, znajdujemy się niespodzianie nad brzegiem innego mo-zgrowiska, znacznie większych rozmiarów, podchodzącego pod górę Nakład. Przedstawia się ono oczom podróżnego w postaci pięknej płaszczyzny zielonej, wolnej od zarostu kosodrzewu i innych krzewów, a przeciętej natomiast obfitym potokiem wody górskiej, który w samym środku zielonej płaszczyzny rozlewa się w mały stawek. Potok ten należy do rzeki Mły-nicy, odwadniającej dolinę Młynicy i kilka jezior w niej położonych, a przedstawiającej już w wysokości jeziora Szczyrb-skiego strumień tak obfitujący w wodę, że przebycie jego bez pomocy kilku mostków byłoby niemożebnem. Przybliżywszy się do wschodniego brzegu Górnego mozgrowiska na odległość kilkudziesięciu metrów, dzieli się ona na dwa ramiona. Jedno z tych ramion, mianowicie wschodnie, zabiera mniejszą część jej wody, która płynie z razu w kierunku głównego strumienia następnie zboczywszy zlekka ku wschodowi, dostaje się w rozwarty, ale głęboki, poszarpany i spadzisty parów leśny, a przeskakując z kamienia na kamień spada w postaci drobnych i niedostępnych wodospadów na kilkaset metrów w głąb i dostaje się nakoniec do doliny Mięguszowieckiej. Ubiegłszy zaledwie paręset metrów po jej dnie, uchodzi ten strumień do rzeki Popradu, w którym ginie bezpowrotnie. Drugie zaś ramię zabierające większą część wody Młynicy, skręca odrazu ku zachodowi, tworzy mały wodospadzik i przeciąwszy drogę wozową, prowadzącą od jeziora Szczyrbskiego do Szmeksu, wpada w las, zajmujący wschodnią stronę Dolnego mozgrowiska; przebiegłszy ten las w postaci szumiącego i malowniczego potoku leśnego, dostaje się ta woda na mozgrawisko pod Nakladzkim wierzchołkiem, gdzie uspokoiwszy się, rozlewa się w mały, ale głęboki stawek, otoczony zielonym szuwarem. Przeciąwszy jeszcze kilka innych maleńkich moczarków, strumień ten opuszcza, w postaci pięknego wodospadu, tylekrotnie wzmiankowany taras lodowcowy, dostaje się na Spiską dolinę i wpada poniżej miasteczka Szczyrba do Małego Popradu.

Owo zagłębie, które nas do poznania rozwidlenia Młynicy doprowadziło, a któremu, dla odróżnienia go od innych, nazwę Nakladzkiego Stawku nadaliśmy, przewyższa rozmiarami swemi wszystkie inne dotychczas wymienione, a różni się od nich nadto tern, że powierzchnia jego nie jest porosła ani koso-

drzewem, ani świerczyną, niezawodnie wskutek silniejszego zaj bagnienia jego gleby. Jest ono także mniej stromo i mnie wyraźnie ograniczone, gdyż jedynie od wschodniej strony brzeg jego znacznie się podnosi, a w południowo-zachodnim jego narożniku sterczy nieco wyżej góra Nakład, wysoka na 1344 m. Stawek Nakladzki można widzieć z gościńca Szczyrbskiego, od. ławki pod samym Nakładem, gdyż las, który go z tej strony zasłaniał, został w ostatnich latach wycięty.

Południowy brzeg Stawku Naklądzkiego podnosi się bezpośrednio ku wierzchołkowi Nakładu i przedstawia zwał lodowcowy, zrzadka tylko drzewami porosły, zaledwie na kilka metrów nad poziom moczaru wzniesiony. Po za tym brzegiem zmieniają się stosunki gleby, gdyż powierzchnia tarasu przybiera postać wydłużonego zagłębienia, którego dno i boki są tak nieregularnie pogięte, że chociaż to zagłębienie jest przecięte Młynicą, to za dolinę uważanem być nie może. Słowacy nazywają tę miejscowość bardzo trafnie Jamnikiem. Całe to zagłębienie zostało ogołocone z lasu i po części w pastwisko, a po części w sianokos zamienione.

Opuściwszy Stawek Nakladzki, mija Młynica wał, zamykający go od południa za pośrednictwem ważkiego parowu, a wytworzywszy mały wodospadzik, dostaje się w zagłębienie Jamnika i przedziera się z szumem wpośród jego nierówności. Chociaż ten Jamnik przedstawia powierzchnię nieregularnie pogiętą, to obniża on się pomimo to ku południowi w postaci niskich, niewyraźnych tarasów, rozdzielonych dwoma słabo rozwiniętemi progami. Przeskoczywszy pierwszy z tych progów, dostaje się Młynica do maleńkiego, lecz pięknie rozwiniętego moczarku, który znowu nazywamy Stawkiem Ja innie kim; wyróżnia się on od powyżej opisanych obfitością wody, gdyż w początkach sierpnia 1891 roku cała jego powierzchnia była pokryta wodą i zrzadka tylko turzycą pęche-rzykowatą porosła. Młynica przepływa ten moczar szeroką, otwartą wstęgą, a minąwszy jeszcze jeden próg, dostaje się w ostatnie zagłębienie, w którein przechowały się ślady jeszcze trzech innych maleńkich moczarków, ustawionych w różnym poziomie. Minąwszy te moczarki, dostaje się nakoniec Młynica na brzeg tarasu Szczyrbskiego, a spadając po tym brzegu w dół, tworzy ów powyżej wzmiankowany wodospad, wysoki na kilkanaście metrów, znany dobrze turystom, zwiedzającym

tę część Tatr, gdyż gościniec, prowadzący od kolei żelaznej do jeziora Szczyrbskiego, a wijący się w tern miejscu u stóp tarasu Szczyrbskiego, tuż około niego prowadzi.

Ze taras Szczyrbski przedstawia wielką morenę lodowego okresu, nie ulega już dziś żadnej wątpliwości. To, co Penck o morenowej krainie na północnych stokach Alp w Ha wary i mówi, że „na obszarze jej gleba zmienia nagle swą powierzchowność, w miejsce zupełnie równej płaszczyzny występuje nadzwyczaj nieregularna okolica; wydłużone grzbiety, wybiegające tu i ówdzie w tępe wierzchołki, albo jamami poprzerywane, biegną równolegle i albo zbliżając się do siebie, zrastają się ze sobą, albo oddalając się od siebie, wytwarzają małe płaszczyzny, zajęte przez ciemne wód zwierciadła ; powierzchnia gleby jest bezładnie powikłana; na każdym prawie kroku daje się czuć brak zasady, któraby następstwo wklęsłości i wypukłości, albo i kierunek wód tłumaczyła“, wszystko to stosuje się wybornie i do naszej okolicy. Takie same jeziorka i takie same mozgrowiska są też przedstawione na mapie Pencka, dającej obraz krainy morenowej nad Amperą w Ba-waryi¹). Te właśnie jeziorka wyróżniają najściślej zwały lodowcowe od innych nasypów skalistych, występujących po bokach i u podnóża gór alpejskich, które w następującym ustępie dokładniej poznamy. Takie zbiorniki wody mogły powstać jedynie na brzegu lodowca, który na swym końcu i po swych bokach buduje bezustannie nieprzepuszczalne tamy, a wszystkie zagłębienia wypełnia wodą.

Zasadnicza różnica między jeziorami, zajmującemi dna kotłów i dolin tatrzańskich, a opisanemi przez nas mozgrowi-skami loży w tom, że pierwsze przedstawiają lejkowate wyżłobienia w granitowej glebie, drugie zaś powstały po wewnętrznej stronie zwałów lodowcowych, przez powstrzymanie wód odpływu. Gdy pierwsze, zamknięte skalistemi progami, odznaczają się nadzwyczajną trwałością, to drugie tracą wskutek przepiłowania zamykających jo tam, stopniowo wodę, zarastają roślinami torfiastomi i są skazane na rychłą zagładę.

Jest rzeczą uderzającą, że utwory te uszły dotąd uwagi kartografów, napróżno przynajmniej szukamy ich na lepszych mapach Tatr. To pominięcie tak ważnych szczegółów w bu-

’) J. Penck, u Kirchhofa: Länderkunde v. Europa, I. str. 140,

по dowie Tatr może wytłumaczyć jedynie ta okoliczność, że tak opisane powyżej mozgrowiska, jak i rzeka Młynica w swym średnim biegu kryją się w okolicy dzikiej i niedostępnej i są trudne do wyśledzenia. Niedawne to jeszcze czasy, kiedy jezioro Szczyrbskio przedstawiało jedne z najdzikszych, najbardziej zaniedbanych i najmniej zwiedzanych miejscowości, bo przed dwudziestu jeszcze laty brzegi jego, pokryte dziś szeregiem wspaniałych budynków i ożywione rojem turystów, szukających tutaj wrażeń, przedstawiały prawie zupełnie bezludną i dziką pustynię.

Szczyrbski taras spada od wschodu stromo ku dolinie Mięguszowieckiej. Jest to jedna z największych dolin tatrzańskich, a lodowiec jej musiał być potężnie rozwinięty, gdyż pozostawił po sobie jedno z najpiękniejszych zagłębień lodowcowych, które z powodu kamienistej gleby obecnie w pastwisko zamienione przez Słowaków nazwą „Pośrednia“ oznaczone bywa. Prawy zwał, zamykający to zagłębie od zachodu a zrastający się ze Szczyrbskim tarasem, przedstawia przedłużenie Baszty, lewy, wschodni, przedłużenie Osterwy; to boczne zwały są na swych końcach połączone potężnym zwałem końcowym, zamykającym całe zagłębie od południa. Od Szczyrbskiego tarasu jest ten zwał oddzielony ważkim i głębokim parowem, który został bez wątpienia wyżłobionym przez wody ściekające w tym kierunku z Mięguszowieckiego lodowca, zaś rzeka Poprad, biorąca początek w tej dolinie, była zmuszoną okrążyć ten zwał od wschodu i zamyka go z tej strony. Pomiędzy dolinami Mięguszowiecką i Wielicką (Felka) rozpostarł się, u stóp Batyżowieckiego szczytu, taras Batyżowiecki, znacznie węższy od poprzedzających, ale wysoki, silnio pogięty i popróty, spadający równie stromo ku spiskiej płaszczyźnie; posiada on trzy jeziora morenowe, znane jodynie z mapy Tatr. Lodowiec Wielickiej doliny (Felka, także Felker-Thal) pozostawił po sobie dwa olbrzymio zwały boczne, odznaczające się niezwykłą wysokością i nagłym spadkiem. Pomiędzy doliną Wielicką i Zimnej wody (Kolbach - Thal) rozwinął się u podnóża Sławkowskiego Szczytu (Schlagendorfer - Spitze) taras Sławkowski, wyróżniający się od poprzedzających swą równą powierzchnią i brakiem jezior morenowych a obfitością wód za-skórnych; te to wody wytworzyły powyżej Sławkowskich Szczaw (Szmeks) liczne, niedostępne moczary leśne, które na

Ill

mapach wiedeńskich błędnie jako jeziorka, w liczbie pięciu, wyznaczone zostały.

Dolina Zimnej wody, powstająca u podnóża Wielkiego wodospadu z połączeniem Staroleśnej, czyli Wielkiego Kolbacha i Zimnej wody, czyli Małego Kolbacha, pozostawiła również dwa zwały boczne, ostro zarysowane i od sąsiednich tarasów lodowcowych wyraźnie oddzielone. Rozstępują się one ku końcowi, pozostawiając w pośrodku pięknie rozwinięte, po części jeszcze przez torfowisko zajęte łoże lodowcowe, nazywane przez saskich osadników Christelau. Gdy prawy zwał, zawalony na swym ważkim grzbiecie olbrzymiemi odłamami skał (Räuberstein!) na swym końcu słabiej rozwinięty, przez potok miejscowy silnie nadwerężonym został, to lewy wyskakuje na końcu w górę Stósschen (1013 nr.), kopułowatej postaci, która spada stromo ku równinie. Na wschodnim boku tej kopuły znajduje się ukrytych w lasach sześć maleńkich jeziorek zwałowych, z których trzy na mapach geograficznego zakładu wiedeńskiego wyznaczone zostały. Dwa z pośród nich były w lecie 1890 r., pomimo niezwykłej posuchy w Tatrach, wypełnione wodą, na powierzchni której unosiły się pływające rośliny wodne, należące do gatunków wodnicy pływającej i rdestu ziemnowodnego, co przemawia za tern, że nie tracą one nigdy zupełnie swej wody. Trzecie jeziorko przedstawia silnie podmokłe torfowisko, porosłe z rzadka brzeziną. Dalej ku wschodowi rozwinął się u podnóża Łomnicy taras Łomnicki, od poprzedzających i węższy i niższy a o powierzchni tak równej, że znaczna jego część przedstawia obecnie bujne górskie łąki, tak zwane Mat-lary wyższe; taras ten sięga na wschodzie po dolinę Białej wody, czyli Koperszad węgierskich. Ta wydała również dwa podłużne zwały; jeden z nich, mianowicie lewy, uwadziwszy o Kopę nad Surowiną (Stósschen 1531 nr.) zespolił się z nią i stracił swoją wyrazistość, gdy prawy natomiast przybrał postać wysokiego, pięknie rozwiniętego grzbietu lodowcowego. Na tern kończy się lodowcowy próg Spiskich Tatr; dalej na wschód, ku Kotlinom, jest podnóże gór zupełnie wolne. Bialskie Tatry nie dorównują pod względem wysokości grupie głównej i lodowców tak silnie rozwiniętych posiadać nie mogły.

Porównując różne części dopiero co opisanego progu między sobą widzimy, że tarasy zachodnie, u podnóża Krywańskiej grupy położone, są najobszerniejsze i najwyższe, że rozmiary

i wysokość tych utworów zmniejszają się dość nagle ku wschodowi. Przyczyny tego nierównego ich rozwoju trzeba szukać w pierwotnem upostaceniu gleby u stóp Tatr Spiskich, która na dziale wodnym, u podnóża Krywańskiej grupy, wzniosła się najwyżej, a obniża się zarówno ku wschodowi jak i ku zachodowi. Gdzie podnóże gór było od początku wyższem, tam lodowce osiadały swemi kończynami w wyższym poziomie, były mniej narażone na wpływ ciepłoty letniej, wolniej topniały i materyał morenowy z wnętrza dolin wyniesiony bez przeszkody u stóp gór osadzać mogły. Tak było u podnóża Krywańskiej grupy Tatr. Przeciwnie zaś lodowce wschodniej strony obsuwały się o kilkaset metrów niżej, gdzie wyższa ciepłota lata nagiej je niszczyła, a potoki z ich topnienia powstające materyał morenowy snadniej po równinie roznosić mogły. Jak daleko te lodowce zachodziły na Spiską dolinę i czy granica opisanego progu przedstawia rzeczywistą granicę owych lodowców, trudno nà razie orzec, materyał morenowy z wnętrza Tatr pochodzący nie ogranicza się bowiem do tego progu, lecz sięga znacznie dalej, gdyż cała północna, do podnóża Tatr przypierająca część Spiskiej doliny jest na swej powierzchni przykryta pokładom szutrów znacznej grubości. Niektórzy badacze przypuszczali, że szutry te pochodzą ze zwałów lodowcowych, lecz że zostały rozniesione po równinie przez potoki lodowcowe. Przeciwko takiemu poglądowi wystąpił węgierski geolog S. Roth, twierdząc, że we wnętrzu tych szutrów znajdują się odłamy tatrzańskich granitów niekiedy takich rozmiarów, iż wszystkie wody Spiskich Tatr, w jedne złączone rzekę, jeszczoby ich z miejsca ruszyć nie zdołały. Wobec tego faktu jest rzeczą prawdopodobną, że i te szutry Spiskiej doliny zostały przez lodowce ta, trzańskie, może w jakimś dawniejszym okresie zamrożenia tych gór, tam, gdzie się obecnie znajdują, osadzone.

zamro-

Chociaż północna strona Tatr była równie silnio żoną jak i południowa, a północne ich doliny posiadały równie potężnie rozwinięte lodowce, to pozostałości po nich są pomimo to i mniej obfito i mniej wyraźne a dla upostacenia gór prawie bez znaczenia. Powodu tego zjawiska trzeba szukać w budowie północnej strony Tatr, zupełnie odmiennej od południowej. Gdy bowiem po południowej stronie granitowy grzbiet Tatr i przyczepione do niego ramiona spadają bezpośrednio ku Spiskiej równinie, wskutek czego lodowce tamtej strony do podnóża

ив

gór z łatwością dotrzeć mogły i tam ze sobą łączyć się musiały, to po północnej stronie Tatr rozwinął się obok granitowego ich grzbietu szereg wierzchołków wapiennych, o wiele niższych, wskutek czego lodowce, powstające na głównym grzbiecie, od podnóża gór temi wierzchołkami oddzielone, przedewszystkiem pod tym grzbietem, a zatem w głębi dolin sadowić się musiały. Pozostawiły one też liczne ślady w dolinach, ale wyjątkowo tylko wpłynęły na upostacenie podnóża gór. Potężny zwał morenowy, który zatarasował ujście doliny Suchej Wody, posiadający sześć małych zagłębień zwałowych, z których dwa, znano pod nazwą Toporowych Stawków, na mapach wyznaczone zostały, jest tu jedynym utworem, przypominającym choć w małej mierze stosunki lodowcowego podnóża Spiskich Tatr. Natomiast jest rzeczą prawdopodobną, że lodowco dolin północnej strony były o wiele dłuższe od lodowców dolin południowych. Ich podłużnemu rozwojowi sprzyjały tutaj szczególniej stosunki terenu, gdyż doliny właściwych Tatr znajdują swoje przedłużenie na obszarze Gubałowskiego wzniesienia, gdzie są jeszcze tak stromemi zamknięto bokami, iż lodowce Tatr, zwarte pomiędzy niemi, jedynie w kierunku podłużnym postępować mogły. Nie braknie też oznak rzeczywistych, pozwalających się domyślać, iż nie kończyły się one u brzegu Tatr, jak to dawniejsi badacze przypuszczali, lecz że długość ich była o wiele większą, że zachodziły może na właściwą dolinę Nowotarską. I tak wzgórze Toporowych Stawków, uważane przez Partscha za zwał końcowy lodowca Suchej Wody, nie oznacza rzeczywistego jego końca, gdyż cały taras u podnóża tego wzgórza jest jeszcze, jak to na Toporowej Czerń z łatwością sprawdzić można, pokryty szutrem lodowcowym, z pośród którego sterczą tu i owdzie olbrzymie odłamy skał granitowych, co wszystko razem sięga po Cichą Wodę, płynącą już u samego podnóża Gubałowskiego wzniesienia; tak samo lodowiec Bystrej Wody, który według Partscha miał się kończyć powyżej Kuźnic Zakopiańskich, w poziomie 1050 m., sięgał rzeczywiście o wiele dalej, bo opuściwszy tę dolinę dzielił się, jak to na innern wykazaliśmy miejscu¹), na dwa ramiona, z których jedno, przeszedłszy w poprzek przez taras Kozińca, spadało

do potoku Olczyska (gdzie łączyło się z ramieniem idącem od lodowca Suchej Wody przez dolinę Olczyska), gdy drugie, zboczywszy na lewo, pokryło równinę dzisiejszego Zakopanego i nie oparło się, aż o podnóże Gubałowskiego wzniesienia. Te trzy ramiona, połączywszy się około Poronina, dały lodowiec, który zachodził prawdopodobnie pod same Beskidy. Przemawiają za tern głazy granitowe, leżące w Szaflarach na prawym stoku doliny obok drogi, do wsi Gron prowadzącej, w wysokości, do której wody Dunajca z pewnością nigdy nie dochodziły; ale i na Gubałowskiem wzniesieniu znaleźliśmy w potoku Czerwonka i w jednym z jego dopływów, w pośród otoczaków piaskowcowych, kilka brył zwietrzałego granitu, które każą przypuszczać, iż lodowiec Suchej Wody przekroczył gdzieś wysoki i stromy brzeg Gubałowskiego wzniesienia, wskutek czego granity w jego wnętrzu zawarte, za pośrednictwem potoków na brzegu lodowca powstających, po owem wzniesieniu rozniesione być mogły. Jest nakoniec cała równina nad rzeką Białka w okolicy Nowej Białej (Uj Bela) pokryta potężnym pokładem szutrów, złożonych z grubych, zaokrąglonych i ogładzonych odłamów granitu, spojonych z lekka zlepiszczem pia-szczystem, albo gliniastem; szutry te rozpościerają się od stromego brzegu przy Krempachu aż po Cisłową skałę, sterczącą samotnie z Nowotarskiej równiny, a zachodzą w Harklowej po sam Dunajec, ku któremu spadają stromym brzegiem, dochodzącym do 9 metrów wysokości. W korycie Białki i przy jej brzegach robią te szutry wrażenie ryniu rzecznego, ale rozmiary całego pokładu, jego znaczne wyniesienie nad dzisiejszy poziom rzeki pod Cisłową skałą, gdzie nadto otoczaki są wgniecione w glinę i powierzchownie gliną przykryte, budzą wątpliwość, czy cały ten utwór może być dziełem Białki, czy nie wypadałoby go raczej uważać za morenę gruntową, jedynie powierzchownie przez wody tej rzeki przepłukaną 1 oczyszczoną. Stanowcze rozstrzygnięcie tego pytania jest, na razie przynajmniej, dla braku głębszych odsłonięć, niemożebne. Brakuje tutaj bowiem odłamów skał większych rozmiarów, jakie we wnętrzu gruntowej moreny prawie zawsze się znachodzą i głazów ostro kanciastych, nieogładzonych, które na powierzchni lodowców wędrują; ale jeżeli zważymy, że odległość tej miejscowości od Morskiego Oka, gdzie się poczynał dawny lodowiec Białki i zkąd czerpał swój materyał morenowy, wynosi około 35 km. i że lodowiec, posuwający się przy tak słabym spadku gleby zaledwie o 50 metrów na rok, do przebycia całej tej przestrzeni co najmniej 700 lat potrzebował, to łatwo zrozumieć, że głazy na powierzchni jego się znajdujące już z początkiem tej drogi pod jego spód się dostawszy, w skład gruntowej moreny wejść musiały, a wskutek bezustannego tarcia i pierwotny swój kształt i pierwotne rozmiary utraciły. Dlatego przepuszczenie, że kamieniste pole przy ujściu Białki do Dunajca jest moreną gruntową, ma jeszcze za sobą wiele prawdopodobieństwa. Jeżeli zaś lowowce Tatr rzeczywiście tak daleko na dolinę Nowotarską zachodziły, to musiał każdy z nich wytworzyć wał poprzeczny, powstrzymujący bieg wód miejscowych i przed każdym z nich mogło się wytworzyć nagromadzenie wód, zamieniające pzryległą część doliny Nowotarskiej w jezioro, a owo wzmiankowane wyżej przypuszczenie Alta, że zabagnienie doliny Nowotarskiej zostało spowodowa-nem przez zalanie jej wodą, wypadałoby raczej w ton sposób pojmować, że pod wpływem lodowców Tatr nie cała jej powierzchnia, lecz tylko pojedyncze jej części przez wody zalane, chwilowo w jeziora zamienione zostały.

¹

) A. Rehman : Eine Moränenlandschaft in der Hohen Tatra, Verh. d. geogr. Gesellschaft in Wien, 1893.

VII. Rzeźba Tatr.

Doliny strony południowej na zachodzie. Doliny Spiskich Tatr; łoża i zwały lodowcowe ; nasypy stożkowe ; piargi i łomiska ; progi i kotły. Dolina Mięguszowiecka i Zimnej -wody; Koprowa i Białej Wody; Batyżowiecka, Wielicka i Lejkowego jeziora. Doliny boczne; Młynica i Furkota. Doliny północnej strony Tatr na wschodzie ; na zachodzie. Główny grzbiet Tatr i jego wierzchołki. Ramiona Tatr.

Wapienie północnej strony. Dział Jaworzyńsko-Bialskich wapieni.

Doliny zamknięte pomiędzy ramionami, przyczepionemi do głównego łańcucha Tatr, są wszystkie dolinami poprzecznemi. Te doliny, które dochodzą do głównego gór grzbietu, nazywamy wielkiemi, te zaś, które prowadzą pod wierzchołki, należące do bocznych ramion, małemi; przykładu tych ostatnich dostarcza Białe, Słrążyska i dolinka za Bramką, utworzone przez ramiona Giewontu nad Zakopanem. Rozgałęzienia tak wielkich, jak i małych dolin nazywamy dolinami bocznemi, pierwszego, lub drugiego rzędu. Rozróżniamy na północnej stronie Tatr siedm wielkich dolin, mianowicie, idąc od zachodu ku wschodowi, Zuberecką (Studenego potoku), Chochołowską, Kościeliską, Kondratową, czyli Bystrej Wody, Suchej Wody (od dopływu Porońca także Porońcem nazywaną), Białki i Jaworzyńską. Po południowej stronie Tatr naliczyliśmy zaś wielkich dolin czternaście, a mianowicie, postępując w tymże samym kierunku, Suchego potoku, Jałowicką, Smereczankę, Jamnicką, czyli Małą Białą, Raczkową, Kamienistą, Cichą, Koprową, Mięguszowiecką, Batyżowiecką, Wielicką (przezwaną z węgierska Felka), Staroleśną, czyli Wielkiego Kolbacha, Zimnej Wody, czyli Małego Kolbacha i Białej Wody czyli Koporszady Bialskie. Najdłuższą ze wszystkich jest dolina Białki, za początek której trzeba uważać dolinę Podupłazki, czyli północnej Białej Wody, a długość jej od Polskiego Grzobionia po Łysą Polanę wynosi 12 kilom.; najkrótszą zaś jest Batyżowiecka, odpowiadająca tamtej z południowej strony, długa zaledwie na 3 kilom.

Ponieważ główny grzbiet Tatr nie przedstawia linii prostej, lecz biegnie zygzakiem, tworząc łukowate skręty, a przyczepione do niego ramiona nie są równoległe, przeto i wymienione doliny mogą mieć różny kierunek. Jest ogólna zasada taka, że doliny zamknięte pomiędzy ramionami, przyczepionemi do wypukłej strony skrętu, rozbiegają się, a są krótsze i otwarte, gdy tymczasem doliny, objęte wewnętrzną częścią skrętu, bywają dłuższe, u wejścia zwężone i zbiegają się w kierunku promieni, wskutek czego dwie doliny główne, połączywszy się ze sobą, mogą dać jedne, którą nazywamy podwójną. Do takich należy po północnej stronie Tatr Chochołowska, powstająca z Chochołowskiej właściwej i Starorobociańskiej i Jaworzyńska powstająca z Jaworzyńskiej właściwej i Koperszad Jaworzyńskich. Po południowej stronie Tatr należą zaś do podwójnych dolin Jamnicka, czyli Mała Biała, składająca się z Jamnickiej właściwej i Rączkowej, a w podobny sposób łączy się także dolina Staroleśna, czyli wielkiego Kolbacha z doliną Zimnej Wody, czyli Małego Kolbacha. Ale najbardziej ze wszystkich jest złożona dolina Białki, gdyż ta powstaje z połączenia dolin Roztoki, Białki właściwej (idącej od Rybiego) i Białej Wody; ale że ta ostatnia powstaje z połączenia doliny Rówienki i doliny pod Zielonem Jeziorem, przeto dolina Białki powstaje z połączenia czterech dolin, z których każda dobiega do głównego grzbietu Tatr i każda za wielką uważaną być mogła. Z tego też powodu znajduje się wielkich dolin po północnej stronie Tatr nie siedm, lecz dwanaście. Co się tyczy dolin bocznych drugiego i trzeciego rzędu, to tak ich liczba, jak rozmiary są w Tatrach w ogóle mniejsze, aniżeli w Alpach, bez wątpienia z tego powodu, że tutaj rozwój dolin wielkich został przez ramiona Tatr, niezwykle liczne i gęsto ustawione, ograniczony.

Doliny Tatr odznaczają się zarówno pod względem swej budowy, jak i pod względem swojej powierzchowności wielką rozmaitością. Upostacenie tych dolin zależy głównie od jakości skał (granity, wapienie, łupki), wpośród których one wydrążone zostały, przedewszystkiem zaś od ich twardości i oporu, jaki one działaniu wody i powietrza przeciwstawić zdołają; drugim najważniejszym czynnikiem w rozwoju tutejszych dolin była pierwotna wysokość tatrzańskiego wału i jego spadek na obie strony. Najprostszą budową odznaczają się doliny południowej strony Tatr, mianowicie w ich zachodniej, Liptów-skiej połaci (dolinaSuchego potoku, Jałowicka, Smereczanka, Jamnicka, czyli Mała Biała, Raczkowa, Kamienista i Cicha); rozwinęły się one w dziedzinie miękkich i podajnych gneisów i łupków krystalicznych, są wszystkie głęboko wyżłobione, gdyż poczynają się już w poziomie od 900 do 1000 m., a wyróżniają się oprócz tego znaczną szerokością i łagodnym, jednostajnym spadkiem. Nie posiadają one prawie zupełnie dolin poprzecznych, gdyż dopiero pod głównym gór grzbietem dzielą się zazwyczaj na kilka ramion, które w postaci obszernych parowów wznoszą się nagle w górę i jako takie kończą się pod połogą wierzchowiną głównego grzbietu. Ale doliny biorące początek pod wyniosłą grupą Rohaczów ulegają na swych górnych kończynach znacznemu rozszerzeniu i wytwarzają półkoliste kotły, o płaskiem dnie, zamknięte stromemi skalistemi bokami, a niektóre z tych kotłów (dolina Mała Biała, Raczkowa i Toman owy żleb w dolinie Cichej) posiadają nawet małe jeziorka, zamknięte zwałami lodowcowemi. Trzeba jednakże dodać, że wymienione powyżej doliny południowo-zachodnich Tatr dotąd ani naukowo badane, ani dokładniej opisane nie były, a ponieważ spostrzeżenia robione z większej odległości są często złudne i mogą do fałszywych doprowadzić wniosków, przeto i szczegółowy opis tych dolin byłby przedwczesnym.

Południowe doliny wschodnich czyli Wy soki ch albo Spiskich Tatr, które rozwinęły się w twardych i niespożytych granitach, wyróżniają się już niezwykłą rozmaitością. Ze względu na ich budowę wypadałoby tu rozróżnić doliny niskie od dolin wysoko położonych. Do pierwszych należą tylko dwie, mianowicie Mięguszowiecka i Wielkiej Zimnej Wody (powstającej z połączenia Staroleśnej i właściwej, czyli Małej Zimnej Wody). Mają one obie to wspólnego, że w każdej z nich można rozróżnić trzy części. Rozpoczyna się każda z nich od spodu, jak już wiemy, wspaniale rozwiniętem łożem lodowcowem, oto-czonem ze wszech stron wyniosłemi zwałami lodowcowemi; łoża te nie leżą jeszcze we wnętrzu samych Tatr, lecz u ich podnóża; te najniższe części dolin zostały, jakeśmy to już wyżej zaznaczyli, zdobyte przy pomocy lodowców na równinie podtatrzańskiej. Równa powierzchnia tych łóż jest pokryta po-tężnemi pokładami, odpowiadającemi morenie gruntowej, a zarzucona licznemi odłamami granitów i ogołocona z lasów, jakie ją niegdyś pokrywały, leży obecnie odłogiem. Łoże lodowcowe

Wielkiej Zimnej Wody, które, jak wiemy, było przez dłuższy przeciąg czasu zalane woda, jest jeszcze obecnie zajęte w znacznej części przez torfowisko.

Średnia część tutejszych dolin poczyna się na samym kraju Tatr a zachodzi prawie pod ich główny grzbiet. Doliny Tatr są już tutaj zamknięte potężnemi grzbietami, wyskakującemu na swej wierzchowinie w niebotyczne wierzchołki, a spadającemu w dół stromemi, skalistemi, niekiedy dziko poszarpanemu skłonami i obrywami. Dno dolin podnosi się tu o wiele nagiej, a pokryte całe materyałem morenowym, jest nierówne, pogięte i pogarbione. Wypada przypuścić, że z ociepleniem się powietrza, jakie nastąpiło pod koniec okresu lodowego, lodowce Tatr, które zapuściły się swojemi kończynami na przyległe równiny, cofnęły się zrazu nagle, wskutek czego gleba zajmowana tam przez nie pozostała wolną od zwałów powierzchownych, a otoczona zewsząd zwałami bocznemi przybrała postać owych łóż, o których co dopiero była mowa. Ale we wnętrzu właściwych dolin, głębokich, cienistych i chłodnych, lodowce te wolniej topniały, a wzmacniane co roku śniegiem, obsuwającym się ze stromych grzbietów, zachowały jeszcze na długo swą żywotność i cofały się bardzo powoli; postępując w ten sposób w górę, pozostawiały one po drodze materyał morenowy, jaki gromadził się bezustannie na ich powierzchni, a który też i dzisiaj jeszcze dna tych dolin zalega. Grubość tych zwałów jest tak wielka, że potoki, torujące sobie wśród nich swe drogi, nie zdołały ich na wskroś przebić i nie odsłoniły prawie nigdzie pierwotnej podłogi doliny. Można tu widzieć wyraźnie dwa zwały boczne, ale jeżeli dolina posiada dwa równolegle biegnące potoki, jak to ma miejsce n. p. w dolinie Mięguszowieckiej, to bywają one rozdzielone zwałem trzecim, środkowym. Zwały te przedstawiają w ogóle olbrzymie nagromadzenie odłamów granitowych, pomieszanych z piaskiem i drobniejszym szutrem; ale w wielu miejscach zostały te piaski i szutry przez wody rozmyte i uniesione, a pozostały po nich jedynie grubsze głazy, sterczące wszędzie z powierzchni zwałów.

Te zabytki starodawnych lodowców, pokrywające powierzchnię spiskich dolin w ich średniej części, są na swej powierzchni, szczególniej po bokach, pokryte utworami nowszemi, dwojakiego rodzaju. Granity Tatr ulegają pomimo swej nadzwy-

czajnej twardości, pod wpływem klimatu bezustannemu zniszczeniu. Lite skały opierają się silniej temu działaniu, a zwietrzenie objawia się u nich jedynie zmianą barwy na powierzchni. Ale jeżeli w granitach znajdują się szpary i szczeliny, to woda deszczowa wdziera się bezustannie w ich wnętrze, a marznąc w zimie i zwiększając, jako lód, swoją objętość, rozsadza je z wolna. Wskutek tego oddzielają się od stoków gór bez przerwy odłamy granitu mniejszych i większych rozmiarów i padają w dół. Niezmierna ilość drobniejszego szutru gromadzi się po żlebach, a obsuwając się pod wpływem własnego ciężaru, a jeszcze więcej pod wpływem ściekającej żlebami wody deszczowej, osiada u podnóża i po bokach gór w postaci olbrzymich stożków, dochodzących niekiedy do kilkuset metrów wysokości. Ponieważ stożki takie podlegają bezustannemu zasypywaniu przez padające z góry kamienie, przeto roślinność osadzić się na nich nie może; jedynie płaskie stożki, które przeszły już w stan spoczynku, porastają niezbyt obficie na swej powierzchni ziołami i trawami alpejskiemi. Ale zdarza się nieraz, że w czasie silnego deszczu strumień wody, pędzący z góry, rozryje taki stożek i nietylko zniszczy jego roślinność, lecz pozostawi po sobie rynnę, która na nowo żwirem zapełniona być musi. Nasypy stożkowe Mięguszowieckiej doliny są tak wielkie, że pokryły w wielu miejscach dawne zwały na ich powierzchni i zrozumienie ich powstania niezwykle utrudniły. W wielu przypadkach stożki dochodzą do koryta- rzek górskich i zmuszają je do zmiany kierunku, w innych zapuszczają się w jeziora, zasypują je bezustannie i zmniejszają ich objętość.

Jeżeli grzbiety zamykające dolinę z jednej i drugiej strony są łagodniej nachylone, to porastają na dole lasem, w większych wysokościach kosodrzewem i halnemi ziołami. Ale na grzbietach, które wzniosły się powyżej górnej granicy koso-drzewu, jest roślinność zbyt nikła, ażeby mogła ich glebę uchronić przed niszczącym wpływem wilgoci i ciepłoty; skały, z których te grzbiety są zbudowane, pękają do znacznej głębokości i rozpadają się na całej swej powierzchni na niezliczoną ilość już grubszych już drobniejszych brył, które po usunięciu przez wodę deszczową szutru i piasku, wypełniających szczeliny, zalegają w niezmiernej ilości stoki gór, jako t. z. piargi. Ponieważ te bryły obsuwają się zwolna po pochyłościach, przeto

piargi spuszczają się często całą swą masą na doliny, a natrafiwszy po drodze na jakąś zaporę, ulegają niekiedy silnemu spiętrzeniu. Piargi w Tatrach wytworzyły się wyłącznie na granitach, są one tutaj złożone z odłamów granitu różnych rozmiarów, rzuconych jeden na drugi w ten sposób, że pozostają pomiędzy niemi wszędzie liczne dziury i szczeliny. Z tego powodu rośliny, wymagające stałego pożywienia, utrzymać się na nich nie mogą; oprócz licznych gatunków porostów, szarej lub żółtej barwy, pokrywających cieńką, skamieniałą skorupą większe odłamy skał, są te piargi z wszelkiej ogołocone roślinności. Pokrywają one nietylko boki gór, lecz zalegają i ich grzbiety, a nadają okolicy posępną, szarą barwę i niemiłą, odpychającą powierzchowność. Drogi przez piargi należą do najniebezpieczniejszych i najbardziej nużących, a przebycie piarg przedstawia jedno z najtrudniejszych zadań, jakie w tych niegościnnych górach lubownika pięknych widoków oczekują.

na

Ale gdzie boki gór zamykających dolinę są stromsze, tam odrywają się od nich i większe bryły granitowe, a padając bezpośrednio w dolinę i gromadząc się na jej dnie, dają to, co nasi górale tomiskami¹) (Trümmerfeld) nazywają. Jedno takie tomisko znacznych rozmiarów znajduje się w dolinie Staroleśnej pod stromym uskokiem Sławkowskiego szczytu (Schlagendorfer Spitze), na lewo od ścieżki, prowadzącej do schroniska Reinera, drugie, nieco mniejsze, w dolinie Mięguszowieckiej pod Basztą. Olbrzymie odłamy skał granitowych, niekiedy spiętrzone jedne drugich, leżą tu na ziemi zasłanej niezliczoną ilością mniejszych i większych, ostrokanciastych brył w takiem położeniu, w jakiem padły przed wiekami. Pokrywają się niekiedy te zwaliska roślinnością, czepia się ich nawet kosodrzew i smreczyna, ale nie zdołają one złagodzić niesłychanej dzikości, jaką ustronia te przedstawiają. Ponieważ bryły zalegające glebę znajdują się często w stanie ruchomym, a dotknięte nogą pochylają się to w jedne, to w drugą stronę i narażają podróżnego na zapadnięcie w głębokie dziury, jakiemi są porozdzielane, przeto zwiedzanie łomiska jest zawsze połączone z niebezpieczeństwem; przedstawiają one też najdziksze i najwięcej ¹

opuszczone miejscowości w Tatrach, które podróżni z daleka tylko podziwiają, omijając je starannie. Jeżeli dodamy do tego, że i zwały lodowcowe, zalegające dna tutejszych dolin, są porosłe lasem a wyżej gęstwiną kosodrzewu, to łatwo zrozumieć, że ta średnia część dolin, niedostępna zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt domowych i opuszczona, razi, pomimo wspaniałych widoków, jakie tu podróżnego na każdym kroku witają, swą dzikością i działa przygnębiająco na umysł widza. Ale łomiska i nasypy stożkowe nie są zresztą bez znaczenia dla teoryi zjawisk lodowcowych, tłómaczą one nam bowiem powstanie zwałów lodowcowych; cała ta ogromna ilość skał, kamieni, szutru, żwiru i piasku, powstająca z rozpadania się skał, gromdząca się obecnie po bokach i u podnóża gór, zamykających doliny, a dająca dziś łomiska i nasypy stożkowe, dostawała się niegdyś na powierzchnie lodowców, tworzyła t. z. zwały boczne, które obsuwały się bezustannie z lodami w dół. W ten sposób powstawało na końcach lodowców owo olbrzymie nagromadzenie materyału zwałowego, któremu opisana powyżej kraina morenowa, przypierają'ca do podnóża Tatr wschodnich od południowej strony, swe istnienie zawdzięcza, Doliny tej części Tatr ulegają pod głównym gór grzbietem znacznemu rozszerzeniu i przybierają postać obszernych, zazwyczaj półkolistych, niekiedy podłużnych kotłów górskich, które przez francuskich geografów cyrkami nazywane bywają. Ta górna część dolin bywa zazwyczaj od średniej oddzielona wyraźnym, mniej lub więcej wysokim*progiem; ale zdarza się także, że dno doliny podnosi się ku głównemu grzbietowi kilkoma tarasami, porozdzielanemi od siebie mniej stromemi nasypami kamienistemi. Pierwszy przypadek ma właśnie miejsce w dolinie Mięguszowieckiej, jej średnia część jest zamknięta od góry wysokim progiem granitowym, po którym potok tej doliny spada nagle, tworząc piękny wodospad. Chociaż próg ten nie jest równym, gdyż podnosi się po bokach w jednym i w drugim kierunku, to jest on na swej powierzchni, szczególniej w pośrodku, tak wygładzony, iż przybiera postać skalistej podłogi. Widać w tem działanie dawnych lodowców, które, obsuwając się po progu, wygładzenia tego przy pomocy granitowego żwiru, jaki się pod niemi gromadzi, dokonały. Kocioł Mięguszowieckiej doliny, leżący już w poziomie dwóch tysięcy metrów, należy do najpiękniejszych w całych Tatrach-

Powierzchnia jego jest z lekka sfałdowana, ale jest on o tyle otwarty, że wdrapawszy się na pierwsze lepsze wzniesienie można go przejrzeć bez trudności. Gleba tego kotła jest zawalona licznemi odłamami skał, ale skały te nietylko są mniej albo więcej ogładzone, lecz leżą nadto w jednostajnym poziomie, tak, że przeskakiwanie z kamienia na kamień i poruszanie się po dnie kotła nie jest utrudnione. Górną jego część zajmuje wspaniała płaszczyzna wodna, tak zwane Lulkowe jezioro (Hinzen - See), a poniżej znajduje się kilka lekkich zagłębień, mniejszych rozmiarów, wypełnionych również wodą. O jeziorach Tatrzańskich będzie niżej mowa. Kocioł Lulkowego jeziora» otwarty jedynie od strony progu, jest z trzech stron zamknięty dziko poszarpanemi, niedostępnemi, skalistemi obrywami. Gdzie obryw jest stromszy, tam gromadzą się u jego podnóża chropawe, ostro - kanciaste odłamy granitu, dając ło-miska na mniejsze rozmiary; po zagłębieniach i po żlebach, rozdzielających wypukłości pojedynczych ścian, zbiera się zaś ogromna ilość drobniejszego szutru i wytwarza nasypy stożkowe, obsuwające się w wielu miejscach na dno kotła. Nasypy te bywają przez całe lato pokryte śniegiem. Do drugiego wzoru należy dolina Staroleśna, gdyż średnia jej część nie jest od górnej tak wyraźnie oddzielona, lecz podnosi się ku głównemu grzbietowi gór stopniowo, tarasami, z których każdy swe własne jeziorka posiada.

Dwie inne niskie doliny Spiskich Tatr, mianowicie Koprowa i Białej Wody, czyli Koperszad Bialskich, nie należą wyłącznie do granitowych Tatr, gdyż ta druga, zamykająca tę formacyę od wschodu, jest z tej strony otoczona wapieniami Jaworzyńsko - Bialskiego działu, pierwsza zaś, zamykająca ją od zachodu, jest z tej strony otoczona stokami Wielko - Kopiańskiego ramienia, które, zbudowane co prawda z granitu, lecz pokryte miejscami pokładami gneisu, już do zachodnich, niskich Tatr należy. Pod względem swych rozmiarów nie ustępują te doliny poprzednio opisanym. Ale różnią się od nich pomimo to pod wieloma względami. Prze-dewszystkiem brakuje im wzmiankowanych powyżej łóż lodowcowych, wskutek czego składają się one nie z trzech, lecz tylko z dwóch części. W spodnich swych częściach są obie, tak samo jak i poprzedzające, pokryte zwałami lodowcowemi, a po części nasypami stożkowemi i łomiskami i kończą się pod głównym gór grzbietem kotłami, obfitującemi również w jeziora; ale gdy Koprowa posiada dwa jeziora (Smreczyń-skie) a oddzielona od nich nagłym uskokiem, zbliża się pod tym względem do Mięguszowieckiej, to dolina Białej Wody posiada dwa zupełnie od siebie nie zależące kotły, mianowicie Zielonego jeziora (1538 m.), który werznął się głęboko w gra⁻nitowy stok Łomnicy i kocioł Białych jezior, który, chociaż znacznie wyżej położony, ma postać płaskiego, prawie rów* nego, słabo od zewnątrz zamkniętego tarasu z siedmioma jeziorkami.

Trzy inne główne doliny Spiskich Tatr, mianowicie Batyżowiecka, Wielicka i Kamienistego jeziora (Steinbachsee), różnią się od poprzedzających tern, że leżą w bardzo wysokim poziomie, gdyż poczynają się one w wysokości około 1500 metrów; należą one też w całości do głównego grzbietu gór i odpowiadają swą budową najwyższym częściom poprzednio opisanych dolin, czyli formacyi kotłów. Najdłuższą i najpiękniej rozwiniętą pomiędzy niemi jest dolina Wielicka. Uległa ona, jak wiemy, od spodu znacznemu wydłużeniu przez dwa potężne zwały boczne, które osiadły w tern miejscu na pochyłem podnóżu Tatr; ale w rzeczywistości poczyna się ona dopiero w wysokości około 1550 m. obszernym kotłem, którego dno jest po części zawalone przez dawne zwały lodowcowe, a po części zajęte przez piękne jezioro Wielickie, leżące w poziomie 1641 m. Ponad stromą ścianą, zamykającą ten pierwszy kocioł od strony głównego grzbietu, a zroszoną rzęsistym wodospadem, znajduje się drugi kocioł, o powierzchni prawie zupełnie równej, przecięty jedynie szeroką wstęgą Wielickiego potoku; zasypany w pośrodku zlekka żwirami jest ten kocioł dobrze znany turystom tatrzańskim dla swej nadzwyczaj urozmaiconej roślinności i z tego powodu Wielickim Ogrodem nazywany bywa. I ten kocioł jest jeszcze zamknięty od góry stromym skalistym progiem, po nad którym znajduje się trzeci, z dwoma jeziorami, mianowicie Długiem i Zamarzłem, podcho-dzącem pod sam główny grzbiet Tatr, gdzie kończy się przełęczą , znaną pod nazwą Polskiego Grzebienia. Dwie inne wysokie doliny, mianowicie Batyżowiecka i Lejkowego jeziora są o wiele krótsze od Wielickiej i przedstawiają pojedyncze, wysoko położone kotły górskie, których dna są również przez mniejsze jeziorka zajęte.

W podobny sposób rozwinęły się i drugorzędne doliny Spiskich Tatr. Obfituje w nie przede wszy stkiern grupa Kry-wańska, posiadająca pięć dolin drugorzędnych, zbiegających ku Koprowej, mianowicie Smreczyńską, Iilińską, Nefcerkę, Kotliny i Teriańską i trzy inne otwarte ku południowi, mianowicie Handlową, Furkotę i Młynicę, które z powodu ukośnego kierunku Krywańskiego ramienia zbiegają bezpośrednio na Spiską równinę i zastępują tutaj poniekąd miejsce dolin pierwszorzędnych. Oprócz tego posiada dolina Mięguszowiecka po swej wschodniej stronie trzy drugorzędne, mianowicie Łomiska (Po-prader - Trümmerthal), dolinę Smoczego jeziora i jezior Żabich, a za drugorzędną, z powodu swojej budowy, musi być także uważana dolina Małej Zimnej Wody, chociaż rozmiarami swemi nie wiele się różni od Staroleśnej, z którą się łączy. Wszystkie te drugorzędne doliny wyróżniają się swem Wysokiem położeniem i przedstawiają albo pojedyncze kotły z jeziorami, albo po kilka kotłów wznoszących się jeden nad drugim, a porozdzielanych skalistemi progami, z okazałemi wodospadami. Nieco odmienne stosunki przedstawia jedynie Młynica. Jest ona najdłuższą pomiędzy drugorzędnemi, a spuszcza się przytem tak nisko, że do dolin niskich zaliczoną być musi. Spodnia jej część, znajdująca się w poziomie Szczyrbskiego jeziora, w wysokości 1350 m., przedstawia obszerne, pięknie przechowane łoże lodowcowe (taras pierwszy), o powierzchni prawie zupełnie równej, zamknięte od zewnętrz zwałami, należącemi do Szczyrbskiego tarasu. Średnia jej część (taras drugi) odznacza się nagiejszym spadkiem i jest pokryta, na wzór doliny Mięguszowieckiej, zwałami podłużnemi, ku którym spuszczają się liczne nasypy stożkowe, a posiada oprócz tego tę właściwość, że środkiem jej ciągnie się podłużny, niezbyt wysoki grzbiet skalisty, wyskakujący w kilku miejscach w maleńkie kopuły, nieregularnej postaci; i boki i wierzchołki tych kopuł są obtarte, a niekiedy wygładzone na swej powierzchni i przedstawiają to, co geografowie garbami lodowcowemi (Rundhöcker) nazywają. Pod jednym z takich garbów znajduje się maleńkie, na wpół zarosłe jeziorko zwałowe, nazywane jeziorem Młynicy. Ta średnia część doliny jest od góry zamknięta stromym, prawie pionowym obrywem skalistym, po którym spada piękny wodospad, nazywany Skokiem. Górna powierzchnia tego progu ma postać wygładzonej, skalistej podłogi, na której znajdują się liczne zagłębienia kształtu płytkich czarek, średnicy 10 do 20 cm. Gdyśmy to miejsce we wrześniu 1892 r. zwiedzali, były niektóre z tych czarek wypełnione ziarnkami kwarcu i blaszkami miki. Zagłębienia takie powstają przez chemiczne działanie wody, która, stojąc przez dłuższy czas na powierzchni skały granitowej, jej feldspatowe składniki îozpuszcza i unosi, gdy blaszki miki i ziarnka kwarcu, opierające się silniej takiemu działaniu i uwolnione od zwiąku, pozostają na miejscu i wypełniają zagłębienie tak długo, dopóki przez wiatr, albo silniejszy prąd wody nie zostaną uniesione. Od strony wschodniej podnosi się ten próg nagle i wyskakuje w olbrzymią skalistą kopułę, również na swej powierzchni wygładzoną, laias nad tym progiem (trzeci z kolei) znacznej długości, posiada, bezpośrednio nad wodospadem, piękne jeziorko, wyżłobione w litej skale, nazywane Nadskokiem. Powyżej tego jeziorka jest gleba tarasu zasłana pozostałościami lodowcowemi a zamyka go od góry drugi próg skalisty, wyskakujący również od wschodu w wysoką kopułę; tak powierzchnia samego progu jak i jego kopuła są wygładzone i wykazują na całej swojej powierzchni wyraźne ślady działania dawnych lodowców. Taras nad tym drugim progiem (czwarty) ma już postać krótkiego, ale obszernego kotła, półkolistej postaci, którego dno stosunkowo równe jest zasłane niezliczoną ilością granitowych głazów o bokach obtartych, o górnej powierzchni sprowadzonej poniekąd do jednakowego poziomu. We wschodnim boku tego kotła znajduje się jeziorko Kozie (taras piąty), zamknięte niezbyt wysokim nasypem morenowym; z tejże samej strony spuszcza się ku temu jeziorku olbrzymi nasyp stożkowy i zmniejsza bez-ustanie jego rozmiary. Trzeba jednakże dodać, że Młynica nie kończy się u góry kotłem Koziego jeziora, gdyż ponad nim znajdują się jeszcze dwie, jak gdyby w skalistym grzbiecie gór wyżłobione nisze (taras szósty), z których jedna, mianowicie wschodnia, posiada jedno małe jeziorko, Kozie górne, druga dwa, mianowicie jezioro Dóllera i Szent

zachodnia

zaś

Iwanyego.

W ten sposób przewyższa dolina Młynicy pod względem swego rozwoju, chociaż jest doliną drugiego rzędu, wszystkie inne dotąd opisane. Sąsiadująca z nią od zachodu dolina Furkoty składa się tylko z dwóch części, mianowicie średniej i górnej, a zbliża się do podrzedzającej o tyle, że średnia jej

Doliny północnej strony Tatr różnią się od południowych tein, że dolne ich części biegną w pośród pokładów wapiennych, które im z powodu swej skalistości szczególny nadały wygląd. We wschodnich, granitowych Tatrach są te wapienie jeszcze słabo rozwinięte, przybrały one tutaj postać niezbyt wysokich, prawie odosobnionych kopuł, albo grzbietów, które przyczepione do kraju gór, dla ich upostace-nia są jeszcze dość obojętne. Wyjątek pod tym względem tworzy tylko ostatnia ze wschodnich dolin, mianowicie Jaworzyńska, czyli Koperszad Polskich, gdyż ta jest zamknięta od wschodu w całej swojej długości wspaniałym i właśnie z tej strony niezwykle malowniczym grzbietem Jaworzyńsko - Bialskich wapieni. Żadna z północnych dolin wschodnich (granitowych) Tatr nie posiada łoża lodowcowego, wskutek czego można u nich rozróżnić tylko dwie części, mianowicie spodnią i górną. Spodnie części tych dolin odznaczają się niezwykłą długością; są one zasłane również olbrzymiemi zwałami lodow-cowemi a dna ich, nieregularnie pogarbione, najeżone odłamami granitów, sterczącemi z pośród żwirów morenowych i porosłe ciemnym lasem, albo niedostępnym kosodrzewem, nużą swą jednostajnością. W górnej swej części kończą się i tu tak doliny główne jak i poboczne kotłami, obfitującemi w jeziora, zamkniętemi olbrzymiemi, skalistemi progami, po których wody spadają z szumem, tworząc wspaniałe wodospady. Gdy jedne doliny posiadają w swej górnej części kilka kotłów, wznoszących się stopniowo jeden nad drugim, to inne kończą się jednym wielkim kotłem, którego dno zawalone niezliczoną ilością skał i kamieni, bywa nadto zajęta przez kilka jeziorek Postać kotłów jest od upostacenia właściwych dolin niezależną, zdarza się bowiem, że szerokie doliny kończą się ściśle ograni-czonemi kotłami, gdy ważkie rozszerzają się nagle i są zamknięte obszernemi kotłami. Piękny przykład tego ostatniego rodzaju przedstawia dolina Roztoki, która ma kształt zwartego, zupełnie niedostępnego parowu, zamkniętego olbrzymim skalistym progiem, po którym spada jeden z najpiękniejszych wodospadów tatrzańskich, t. z. Siklawa woda, a po nad którym roz-

część, pokryta również zwałami, posiada szereg okazałych, wygładzonych garbów lodowcowych, pod zasłoną których przechowały się dwa małe jeziorka morenowe, nazywane jeziorami Furkoty.

pościera się najobszerniejszy ze wszystkich kotłów tatrzańskich, z pięcioma jeziorami, znanemi pod nazwą Pięciu stawów polskich.

Szereg dolin należących do wschodnich, granitowych Tatr, zamyka dolina Bystrej Wody, prowadząca na przełęcz pod Goryczkową, odpowiadającą granicy między wschodniemi i za-chodniemi Tatrami. Wapienie tej doliny są już silniej rozwinięte a wejście do niej od strony Zakopanego jest zamknięte malowniczemi wapiennemi górami, mianowicie Nosalem 1215 m. i Krokwią 1378 m. Ale wnętrze tej doliny nie różni się jeszcze od co dopiero opisanych, jest i ona zawalona olbrzymią ilością lodowcowego osadu. Wapienie występują w zachodnich Tatrach w całej pełni dopiero na zachód od Bystrej Wody i tutaj dopiero wywierają przeważny wpływ na upostacenie dolin. Wejścia do tych dolin są zamknięte stromemi, niekiedy piono-wemi ścianami, które tak się do siebie zbliżają, iż tworzą ważkie, skaliste bramy. Najpiękniejszą jest niezawodnie Brama Kantaka w dolinie Kościeliskiej. W podobny sposób jest zamknięta i dolina Chochołowska, a nawet i niektóre doliny drugorzędne, jak Białe, za Bramką i kilka innych. Poza temi bramami ulegają większe doliny znacznemu rozszerzeniu a bywają w tej części otoczone stromemi stokami gór, z pośród których sterczą malownicze grupy skał wapiennych, przybierających nieraz dziwaczne kształty; naśladują one ruiny starych zamków, albo kościołów, wieże, filary, kominy i t. d. i otrzymały od górali odpowiednie nazwy, jak pióra, baby, sowy, kominów, zamków i t. p. Pokrywają się te skały z czasem roślinnością; krzewy i mniejsze drzewa sadowią się po szparach i szczelinach, gdy okazalsze smreczki, jodły, albo buki wznoszą nieraz śmiało swe korony z wierzchołka takiego komina, albo takiej wieży. Te strome ściany tworzące boki doliny, te fantastyczne skały, sterczące po stokach gór i odbijające dziwnie swą białością od ciemnej zieleni boru, przystrojone zielonym trawnikiem mchów, ubarwione niezliczonem kwieciem alpejskiem, są najpiękniejszą tutejszych dolin ozdobą. Spadek tych dolin jest nadto o wiele łagodniejszym, aniżeli wszystkich dotąd opisanych, a ponieważ są wolne od zwałów lodowcowych, przeto dna ich przedstawiają miejscami płaszczyzny prawie zupełnie równe, i porastają bujnym, kwiecistym zarostem zielnym, dając najpiękniejsze łąki górskie, nazywane tutaj polanami. Niektóre doliny ulegają w dziedzinie wapieni ponownemu zwężeniu i przybierają postać zwartego, skalistego wąwozu, przeciętego potokiem, przedzierającym się z szumem w pośród kamieni, zalegających jego łożysko. Ale pod głównym grzbietem gór, w dziedzinie gneisów i łupków krystalicznych, z jakich ten grzbiet jest złożony, rozszerzają się wszystkie wielkie doliny, lecz kotłów, właściwych granitom nie wytwarzają. Te górne części dolin nie są tu nigdzie tak stromo ograniczone, jak w granitowych Tatrach, przeciwnie, wierzchołki jakie je otaczają, obniżają się ku nim mniej, albo więcej na-chylonemi upłazami, porosłemi zazwyczaj roślinnością; dzikie łomiska granitowych Tatr są tutaj nieznane, a nasypy stożkowe pokrywają się także prędzej albo później roślinnością. Wyjątkowe stosunki przedstawia po północnej stronie zachodnich Tatr przedewszystkiem obszerna grupa Czerwonych Wierchów, zbudowana przeważnie z wapieni, posiada ona bowiem cztery nie wielkie, ale pięknie rozwinięte kotły (Rozpadła, Świstówka, Mułowa i Litworowa), które od wschodu i od północy wgryzły się głęboko w ich potężną wierzchowinę, a następnie grupa Rohaczów, która składa się z granitów i z tego właśnie powodu budową swoją zbliża się do wschodnich Tatr; doliny jej kończą się pod głównym grzbietem, co prawda słabiej rozwi-niętemi, ale wyraźnemi kotłami, których dna są zasłane piargami, a po części zajęte przez małe jeziorka,

W tej postaci przedstawiają tatrzańskie doliny wiele szczególnych, sobie właściwych znamion, któremi różnią się od dolin innych gór, przedewszystkiem od alpejskich. Te ostatnie są w ogóle obszerniejsze, a dna ich bywają tak płaskie, że nie tylko dostarczają dość miejsca dla osad ludzkich, lecz posiadają obszerne łąki górskie, a niekiedy nawet znaczne obszary gleby, przydatnej do uprawy. Z tego też powodu, gdy doliny naszych Tatr są zupełnie nie zamieszkałe, to w dolinach Alp znajdują się liczne wsie i miasteczka, a wznoszą się tam aż do wysokości 2000 metrów (Fend i Gurg w Tyrolu). Nie są też boki dolin alpejskich tak spadziste, jak naszych, wskutek czego i roślinność zielna jest na nich o wiele bujniejsza, niż u nas, i wypasy dla bydła daleko korzystniejsze. Takie grzbiety nieurodzajne, zasypano nagiemi piargami, jakie u nas zaczynają się już na górnej granicy lasów, a ograniczają zazwyczaj i średnią i górną część dolin, ukazują się w Alpach w znacznie większej wysokości. Spadek dolin alpejskich nie jest też tak nagłym jak w Tatrach, wskutek czego znamiona ich z rosnąca wysokością mniejszym ulegają zmianom, rozróżnienie części spodniej, średniej i górnej, a przynajmniej wyznaczenie granic między niemi, jest trudniejsze. Ale najdonioślejsze różnice wykazują górne części dolin, gdy bowiem w Alpach ulegają doliny w górze stopniowemu zwężeniu i przybierają ostatecznie postać wąwozów, które, podnosząc się jednostajnie, prowadzą bezpośrednio na główny grzbiet gór, a przebycie tego żadnych nie przedstawia trudności, to w naszych Tatrach przybrała górna część dolin postać kotłów, wyżłobionych w grzbiecie gór, zamkniętych od spodu skalistym progiem, a otoczonych od góry stromemi, niekiedy prawie pionowemi ścianami, wskutek czego wdarcie się na główny grzbiet jest połączone z niezwykłemi trudnościami, a przedostanie się na drugą jego stronę w wyjątkowych tylko przypadkach możebne. Wielkie doliny Tatr możnaby ze względu na ich budowę zaledwie z drugo- albo i z trzeciorzędnemi dolinami Alp porównać.

Dla uzupełnienia nakreślonego powyżej obrazu Tatr pozostaje nam jeszcze wspomnieć o upostaceniu ich głównego grzbietu i ich wierzchołków. Pod tym względem rozpadają się Tatry, jak już powyżej kilkakrotnie naznaczono, na dwie odmienne połowy, zachodnią i wschodnią, a granicę między niemi tworzy przełęcz Lilijowa, rozdzielająca górę Beskid 1981 m. (na mapie sztabowej oznaczona jako „Nad kotliną“) od Skrajnej Turni (Świnnica), przez którą znajduje się przejście z doliny Suchej Wody do doliny Cichej na węgierskiej stronie *). Przez tę przełęcz przechodzą wapienie strony północnej (Ma-góra) wazką smugą na południową stronę Tatr (Ścianki pod Goryczkową). Różnica w upostaceniu wschodniej i zachodniej połaci Tatr jest zaś ściśle związaną z ich geologiczną budową, gdy bowiem pierwsza jest zbudowana z granitów, to w drugiej granity są przeważnie przykryte gneisami i starokrystalicznemi jupkami. Główny grzbiet zachodniej połaci Tatr składa się z szeregu wierzchołków, których postać możnaby porównać z wyniosłemi, już podłużnemi, już zaokrąglonemi kopułami,

na mapach sztabowych, Góra ,,Piargi (Beskid)*⁻

¹) Wysokość tej przełęczy, nie podana musi wynosić nieco więcej, jak 1800 m. tejże mapy nazywa się w rzeczywistości Kasprowa.

o bokach mniej spadzistych, wskutek czego są one w ogóle łatwo przystępne. Zbacza od tej postaci przedewszyskiem Bystra, nazywana także Pyszną (2250 m.), zamykająca dolinę Kościeliską od południa, złożona z łupku talkowego, której wierzchołek ma postać ostrego, podłużnego grzbietu, spadającego na kształt dachu stromo na obie strony, a następnie granitowy Rohacz, (2126 m.), sterczący na zachodzie z głównego grzbietu gór w postaci skalistej piramidy. Najwyżej wzniosła się w tej połaci Tatr wzmiankowana powyżej Pyszna, bo do 2250 metrów, lecz ta nie należy do głównego grzbietu, gdyż zbacza od niego z lekka ku południowi; po niej zaś Wysoki Wierch, wzniesiony na 2170 m., po tym Czerwony Wierch, wysoki na 2128 m. Inne wierzchołki idą tu od zachodu ku wschodowi w następującym porządku: Siwy Wierch 1806 m., Palenica 1574 m., Salatyński 2050 m., Baników 2178 m., Wielki Rohacz, czyli Płaczliwy 2126 m., Mały Rohacz 2072 m., Wołowiec 2065 m., Hruby Wierch 2142 m., Kończysta 2071 m., Wysoki Wierch 2170 m., Bystra, czyli Pyszna 2250 m., Wielka Kamienista 2128 m., Tomanowa polska 1978 m., Czerwony Wierch 2128 m., Matołączniak 2101 m., Kondracka 2004 m., Czuba Goryczkowa 1881 m., Kasprowa 1977 m. i Beskid 1981 m.¹). Chociaż główny grzbiet Tatr zmienia tutaj bezustannie swój kierunek i przechodzi z jednego skrętu w drugi, to pomimo to łączą się wszystkie wymienione wierzchołki ze sobą i to w bardzo wysokim poziomie, co znaczy, że siodła rozdzielające jo od siebie, przez górali bardzo trafnie przełęczami nazywane, są niezwykle wysokie, wskutek czego przejścia z jednej strony gór na drugą są trudne, dla wytworzenia linij komunikacyjnych zupełnie nieprzydatne. Najniższa przełęcz, położona między Czerwonym Wierchem i Tomanowa polską, a rozdzielająca dolinę Kościeliską od doliny Cichej jest jeszcze na 1689 metrów nad poziom morza wzniesiona; po niej idzie zaś przełęcz, rozdzielająca Pyszną od Wielkiej Kamienistej, a prowadząca z doliny Kościeliskiej do doliny Kamienistej, wzniesiona na 1789 m. Wszystkie inne przełęcze poruszają się w tej połaci Tatr w poziomie od 1800 do 1900 m.

G Wykaz ten nie jest dokładnym z tego powodu, że wiele wierzchołków nie posiada szczegółowej nazwy, wskutek czego na mapach sztabowych jedynie ich wysokość bez nazwy podaną została.

Jest zresztą, z wyjątkiem granitowego Rohacza, powierzchnia wierzchołków w tej części Tatr równa, bardzo rzadko najeżona drobniejszemi skałkami, częściej pokryta kamieniskiem; ale piargi tak obfite, jak je widzieliśmy po stokach granitowych wierchów wschodnich Tatr, nie rozwinęły się tu nigdzie. Po połogich grzbietach i płaskich przełęczach można tu nawet napotkać płytkie zagłębienia, wypełnione aż do lata śniegiem, a po jego stopnieniu wodą. Gdzie gleba jest suchszą, tam wierchy porastają krótkiemi, jałowemi trawami, w pośród których można napotkać kilka roślin alpejskich o niskiej łodydze i wielkiem kwieciu, albo sitem trójdzielnym (skucina); gdzie gleba jest wilgotną, tam wytwarza się na niej zbita darń mchów i porostów.

Boki wierchów obniżają się dość łagodnie, kąt ich nachylenia rzadko przechodzi 30°; natomiast spadek ich ku dolinom jest nagiejszy, przerywany, a w kilku przypadkach tworzą one nawet strome, prawie pionowe ściany skaliste. Ściany takie można widzieć w dolinach Kasprowej, Jałowickiej i Racz-kowej, nad kotłami Czerwonych Wierchów, a po południowej stronie góry Babie Nogi, (zachodni bok Kościeliskiej doliny) znajdują się nawet w łupkach krystalicznych nadzwyczaj dzikie i głębokie parowy.

Zupełnie odmienną postać ma grzbiet wschodnich, granitowych Tatr. Widziany z daleka, przedstawia się on, jak szereg wysokich, skalistych, dziko poszarpanych, ostro zakończonych szczytów; są one porozdzielane głębokiemi szczelinami, a spadają ku dolinom nadzwyczaj stromemi uskokami, a niekiedy olbrzymiemi, prawie zupełnie pionowemi ścianami. Rozmaitość postaci jest tutaj niezwykle wielka; jedne szczyty przedstawiają się, jak olbrzymie piramidy, inne mają postać stromych wieżyc, inne przedstawiają się jak szeregi filarów, przypominając postać organów. Jeżeli cały ton łańcuch tatrzańskich olbrzymów, widziany z daleka, robi imponujące wrażenie, budzi mimowolny podziw, to widziane z bliska, z wnętrza dolin przedstawiają te szczyty obraz tak okropnej dzikości, iż wywołują mimowoli uczucie grozy, któremu nawet najsilniejsze umysły oprzeć się nie zdołają. Wzniosły się te szczyty o wiele wyżej, aniżeli wierzchołki zachodniej połaci. Najwyższym szczytem na głównym grzbiecie wschodnich Tatr jest Lodowy 2G29 m. a po nim Wielka Wysoka 2555 m. Idą

tu zresztą ważniejsze szczyty od zachodu ku wschodowi w następującym porządku: Swinnica 2293 m., Szczyt nad Ka-miennem 2158 m., Gładkie 2082 m., Miedziane 2167 m., Czu-bryna 2435 m., Mięguszowiecki 2435 m., Rysy 2508 m., Wielka Wysoka 2555 m., Batyżowiecki 2464 m., Wielicki (Felkaerspitze) 2218 m., Mała Wysoka 2196 m., Ważę 2490 m., Szczyt nad doliną Rówienki 2378 m., Jaworowe Sady (Rothethurm) 2465 m., Lodowy 2629 m., Baranie Rogi (Grüne Seespitze) 2536 m., Kołowy (Rothe Seespitze) 2425 m., Jagnięcy Wierch (Weise Seespitze) 2235 m., Kopa (Durlsberg) 1818 m.

Wysokość przełęczy, rozdzielających wszystkie wymienione szczyty wschodnich Tatr, jest jeszcze większą, aniżeli w zachodnich Tatrach, gdyż nawet przełęcz pod Kopą, zamykająca granitowy grzbiet Tatr po wschodniej stronie, a oddzielająca Kopę od Szalonego Wierchu, który już do północnego, wapiennego działu należy, jest jeszcze na 1773 m. nad poziom morza wzniesiona, a jeden tylko punkt na właściwym grzbiecie, t. z. Polski Grzebień, rozdzielający szczyt Wielicki (Felkaer Spitze), 2218 m. od Małej Wysokiej, 2190 m. a tworzący przejście z doliny Białej Wody do doliny Wielickiej (Felka that) spada poniżej 2000 metrów. Zresztą wszystkie inne przełęcze wschodnich Tatr, przez górali o wiele stosownej szczerbami nazywane, . wznoszą się przeszło na 2000 m. nad poziom morza, a ta wyniosłość głównego grzbietu Tatr i ta jego niedostępność są uderzające, jeżeli zważymy, że Alpy, o wiele wyższe, obfitują w wygodne przejścia, prowadzące prawie wszędzie z jednej strony gór na drugą; i tak słynny wąwóz Brenner w Alpach Oetztalskich, a całe 1000 m. wyższych od naszych Tatr, (Wild-spitze 3764 m.), jest tylko na 1456 metrów nad poziom morza wzniesiony. Z pomiędzy wszystkich europejskich gór tylko środkowe Pyronejo dałyby się może pod względem budowy porównać z naszemi Tatrami, gdyż i one tworzą zwarty szereg potężnych wierzchołków, tak silnie ze sobą spojonych, że średnią wysokość przełęczy obliczono dla nich na 2600 m. Ale ta wysokość przełęczy jest w Pyrenejach zarazem następstwem wysokości szczytów, dochodzących do 3400 m. Można powiedzieć, że przełęcze w Tatrach i Pyrenejach mało co różnią się swem wzniesieniem od samych szczytów, gdy tymczasem w Alpach tworzą one głębokie wcięcia w głównym gór grzbiecie

Ramiona przyczepione do głównego grzbietu od strony południowej odpowiadają zarówno pod geologicznym względem, jak i co do swej postaci w zupełności głównemu grzbietowi tych gór. W zachodniej bowiem połaci składają się one, tak samo jak ten grzbiet, z gneisów i łupków krystalicznych, wierzchołki ich przybrały tutaj również postać połogich grzbietów, kopuł i czub zaokrąglonych, a wysokością swoją nie wiele one ustępują głównemu grzbietowi, lecz nigdy go nie przewyższają, Za granicę tej łupkowo - gneisowej formacyi musi być uważana dolina Koprowej, gdyż potężna grupa Krywania, zajmująca wschodni bok tej doliny, jest już cała z granitu złożona. Ważniejsze wierchy, wieńczące te ramiona, następują tutaj po sobie, od zachodu ku wschodowi w takim porządku: Ostra 1765 m., Jałowicka Hora 1832 m., Babki 1568 m., Roztoka 1953 m., Wielki Wierch 2184 m., Baraniec 1949 m., Jakubina 2189 m., Ma,góra Niżna 1921 m., Jeżowa 2045 m., Szeroki Upłaz 1991 m., Iilina 1883 m., Klinik 1502 m., Wielka Kopa 2054 m., Krzyżne 2040 m. i Cicha 1947 m. Ramiona wschodniej połaci Tatr odpowiadają także pod względem swej geologicznej budowy (granit) i swej postaci w zupełności głównemu grzbietowi tych gór, lecz różnią się od niego tern,

• że w nich właśnie mieszczą się, jak widzieliśmy, najwyższe szczyty całego łańcucha, a mianowicie Gerlach 2663 metrów i Łomnica 2634 m. wysokie. Idą zaś najwyższe szczyty tych ramion od zachodu ku wschodowi w następującym porządku: Krywań 2496 m., Hruby Wierch 2437 m., Koprowa 2369 m., Kopki 2297 m., Kończysta 2535 m., Gerlach 2663 m., Staro-leśna 2453 m. Pośredni (rozdzielający doliny Staroleśną i Zimnej Wody) 2440 m., Łomnica 2634 m. i Kezmarski 2559 m.

Geologiczne stosunki północnej strony Tatr, mianowicie potężne pokłady skał wapiennych, które północnym dolinom, jak widzieliśmy, tak odmienną nadały postać, nie mogły pozostać bez wpływu na rozwój ramion, przyczepionych z tej strony do głównego grzbietu tych gór; jakoż chociaż nie wzniosły się one nigdzie do tej, co granity wysokości, to nadały pomimo to i ramionom Tatr i pojedynczym ich wierzchołkom właściwą, od formacyj gneisowych i granitowych zupełnie odmienną postać. Rozpoczynają się te wapienie Siwym Wierchem (1806 m.) na Orawie, a kończą Bujaczym Wierchem (Stirnberg, 1947 metrów) nad spiskiem miasteczkiem Bela, nie

ulegając na całej tej linii żadnej przerwie, z wyjątkiem erozyjnych przełomów, zdziałanych przez potoki tatrzańskie. Stykają się one w wyjątkowych tylko razach bezpośrednio z granitami lub gneisami, gdyż są od nich zazwyczaj oddzielone pokładem kwarcytów i czerwonych piaskowców, starszego wieku, a zapadają u stóp Tatr pod młodsze piaskowce Gubałow-skiego wzniesienia. Barwa tatrzańskich wapieni bywa różna: biała, siwa, ciemna, czerwona, w ogóle jednakowoż jaśniejsza od barwy granitów. Oprócz właściwych wapieni biorą udział w rozwoju tej formacyj i inne składniki, jak dolomity, margle i okruchowce, lecz te zewnętrznym swym wyglądem od wapieni po części nie wiele się różnią (dolomity i okruchowce), po części zaś w tak ograniczonych występują rozmiarach, iż na postać gór stanowczego nie wywarły wpływu (margle). To samo można powiedzieć i o wieku tych wapieni; chociaż bowiem należą do różnych formacyj geologicznych, do tryjasowej, lejasu, jurajskiej, kredowej i trzeciorzędnej, to są one pomimo to tak do siebie podobne, a góry wytworzone przez nie mają tyle wspólnych znamion, iż muszą one wszystkie, pod geograficznym przynajmniej względem za jedne całość, za formacyę skał wapiennych być uważane. Z tego też powodu nie można twierdzić, ażeby formacya ta była wyłącznie przywiązaną do Tatr, ażeby Siwy Wierch i Bujaczy wyznaczały jej granice, gdyż w rzeczywistości wapienie te sięgają tak na wschodzie, jak i na zachodzie o wiele dalej. W ostatnim kierunku zachodzą one na Orawę, z nich bowiem składa się nietylko całe pasmo Orawsko - Liptowskich Hal, lecz one nadają także szczególny charakter przełomowi rzeki Orawy, a olbrzymia piramida Ro-sudźca, po zachodniej stronie tej rzeki położona, a należąca do pasma Małej Fatry, jest cała z wapienia złożona. Tak samo i na wschodzie, pomiędzy Popradem i Dunajcem, chociaż pokłady wapieni są tam pokryte piaskowcem karpackim młodszego wieku, to przebiły się one pomimo to na niezliczonych punktach i wydobyły na powierzchnię ziemi, zmieniając charakter gór, a w jednem miejscu, w uroczych Pieninach, wytworzyły nawet samodzielną grupę, otoczoną ze wszech stron innerni formacyami.

Skały wapienne północnej strony Tatr trzymają się w zasadzie zdała od grzbietu tych gór, wskutek czego i ramiona Tatr są tu w części z granitu lub star okry sta licznych łupków w części zaś z wapieni złożone. Wyjątkowo wdarł się wapień na grzbiet Tatr, na przełęcz Lilijową, rozdzielającą wschodnią połać tych gór od zachodniej, i przechodzi tutaj nawet na południową ich stronę, do doliny Cichej. Zresztą przedstawia postać gór wapiennych na różnych punktach Tatr doniosłe różnice i wymaga szczegółowego opisu.

Ramiona zachodniej połaci Tatr zrastają się ściślej z głównym grzbietem i zbliżają się do niego zewnętrzną swą postacią. Są one w ogóle więcej równe, wierzchołki sterczące z nich tu i ówdzie naśladują swym kształtem gneisowe i łupkowe kopuły głównego grzbietu, a obniżają się ku dolinom spadzi-stemi, lecz równemi skłonami ; ostateczne zaś kończyny, jakiemi te ramiona zbiegają ku zagłębieniu, oddzielającemu Tatry od Gubałowskiego wzniesienia, przedstawiają również łagodnie zaokrąglone, lasem porosłe wierzchołki, wskutek czego nazwy takie, jak Kopa, albo Kopieniec powtarzają się na całej tej przestrzeni wiele razy. Skał sterczących po bokach gór jest tutaj mniej, a zachodnie doliny, mianowicie Zuberecka, Bobrowiecka i Chochołowska są w ogóle mniej urozmaicone. Ramiona tej części Tatr są z głównym ich grzbietem w ten sposób połączone, że granica pomiędzy wapieniami a forma-cyami głównego grzbietu (gneisy i łupki starokrystaliczne) jest w ogóle mniej wyraźną, nieraz trudną do wyśledzenia. Od tego ogólnego typu zbacza tutaj jedynie sam Siwy Wierch, którego strome, skaliste boki wyskakują nagle ponad połogi grzbiet Tatr, obniżający się dość nagle ku Orawsko - Liptowskim Halom. Odmienną jest już postać ramienia rozdzielającego dolinę Chochołowską od Kościeliskiej, gdyż granica pomiędzy niem a głównym grzbietem Tatr jest nieco silniej naznaczona, a środkowa jego część, znana pod nazwą Kominów (1826 m.) przybrała postać skalistych, dziko poszarpanych wierchów, spadających stromo ku sąsiednim dolinom. Jeszcze samodzielniej rozwinęła się góra Giewont nad Zakopanem, oddzielona od głównego grzbietu Tatr wyraźną przełęczą, a zajmująca całą przestrzeń między doliną Kościeliską i doliną Bystrej Wody. Przedstawia ona jeden z najdzikszych i najwięcej poszarpanych utworów wapiennych w Tatrach. Wierzchołek Giewontu, od południowej strony zaokrąglony, lecz głęboko wyszczerbiony, spada od północy prawie prostopadłą ścianą ku dolinom Strążysk i Białego, a ramiona jego, rozbiegające się

w różne strony, są prawie wszędzie najeżone stromemi skałami

co licznym dolinom, objętym przez nie, niezwykłego

udziela uroku. Wapień Giewontu styka się bezpośrednio z gneisami Małołączniaka, przechodzącemi w gruboziarnisty granit, a jest rzeczą uderzającą, iż zetknięcie to żadnego nań nie wywarło wpływu, nie zmieniło ani jego barwy, ani ziarnistości.

Po za doliną Bystrej Wody poczyna formacya wapieni tatrzańskich tracić na wyrazistości. Kopa Magóry, od głównego grzbietu Tatr mniej wyraźnie oddzielona, zbiega ku dolinom połogiemi ramionami i ani pod względem wyrazistości swych kształtów, ani pod względem swej skalistości z Giewontem w porównanie iść nie może. Jeszcze słabiej rozwinęły się wapienie tatrzańskie pomiędzy doliną Suchej Wody (Gąsienicowe Stawy) a doliną Białki, gdyż wierzchołki wapienne, okalające granitowe stoki Wielkiej Koszystej, jak Kopa 1336 m., Filipka 1488 m., Rusinowa 1493 m., robią wrażenie płaska-wycli, lub słabo zaokrąglonych pagórków, które nie wzbiły się nigdzie po nad górną granicę lasów, a miejsce malowniczych dolinek zakopiańskich zajęły tutaj ważkie parowy, które z powodu ubóstwa swych form przez turystów zupełnie zaniedbane i mało znane, zaledwie uwagę geografa, lub przyrodnika ściągnąć zdołają. Podobną postać mają i utwory wapienne, rozdzielające dolinę Białki od doliny Jaworzynki; tworzą one wazki grzbiet, który w Upłazie wzniósł się co prawda do 1672 m., ale pomimo to podnosi się powoli, bez żadnych znaczniejszych uskoków, ku potężnej Szerokiej Jaworzyńskiej, której jądro składa się z granitu, a której najwyższy wierzchołek jest na 2216 m., n. p. m. wzniesiony.

Najwyższy stopień samodzielności osiągła ta wapienna formacya na wschodnim krańcu Tatr, gdyż przybrała ona tutaj postać znakomicie rozwiniętego pasma górskiego, zaczynającego się górą Muraniem (1827 m.) nad Jaworzyną węgierską, a kończącego się Kobylim Wierchem (1096 m.) nad Kotliną. Zbacza to pasmo i swym kierunkiem od reszty wapieni tatrzańskich, gdyż rozciąga się od północnego zachodu ku południowemu wschodowi. Niemieccy geografowie oddzielają je od Tatr, oznaczając je nazwą „Bialskich Alp wapiennych“ (Belaer Kalkalpen), a to rozróżnienie i ta nazwa są o tyle uzasadnione, że jest ono na całej linii silnem zagłębie-

niem, mianowicie dolinami Jaworzyńskich i Bialskich Koper. szad od Tatr oddzielone, a wierzchołki jego wznoszą się wysoko ponad górną granicę lasów. Ale pomimo to wszystko orograficzny związek tych wyniosłości z Tatrami jest tak widoczny, iż żadną miarą za odrębne pasmo uważane być nie mogą, wskutek czego my je w przyszłości Jaworzyńsko-Bialskim działem nazywać będziemy. Długość tego działu wynosi 14 kilometrów, a składają go następujące wierzchołki: Murań 1827 m., Nowy 1999 m., Hawrań 2151 m., Widły 2158 m., Szalony Wierch 2061 m., Jatki (Fleischbónke) 2019 m., Bujaczy Wierch ') (Stirnberg) 1947 m., Faiksowa (Faixblcsse) 1940 m. i Kobyli Wierch 1097 m. Jest tedy wysokość wapiennych wierzchołków na wschodnim krańcu Tatr w ogóle nieco większa, aniżeli na zachodnim.

Obniża się cały ten dział łagodnie ku wschodowi i zapada pod karpackie piaskowce Spiskiej Magóry, ale zawsze w ten sposób, że granica pomiędzy różnemi geologicznemi for-macyami jest tutaj wyraźna i łatwo dostrzegalna. Gościniec prowadzący z Nowego Targu przez Harklowe i Maniawy do Beli i Kezmarku, jedna z najdawniejszych dróg, łączących Polskę z Węgrami, wyznacza dość dobrze tę granicę; zresztą przedstawia i ta linia silne zagłębienie, gdyż przełęcz, dzieląca Spiską Magórę od Jaworzyńsko - Bialskiego działu jest zaledwie na 1081 m. wzniesiona. Przeciwnie od zachodniej strony jest spadek tego działu nagły; łączy się on z Tatrami jedynie za pomocą przełęczy, nazywanej powszechnie Kopą (Kopa pass, 1773 m.), rozdzielającej wapienny Szalony Wierch (2061 m.) od granitowej Twarożny (Durslsberg, nazywanej także Kopą, 1818 m.). Od tej przełęczy zbiega ku północy odszerna dolina Koperszad Jaworzyńskich, czyli polskich, przecięta potokiem Jaworzynką, wpadającą powyżej Jurgowa do Białki, ku południowi zaś zbiega od Kopy dolina Koperszad Bialskich, czyli węgierskich, przecięta Białą Wodą, wpadającą pod Kezmar-kiem do Popradu. Obie te doliny należą do najobszerniejszych i najlepiej rozwiniętych w Tatrach i wyróżniają się od innych tem, że po jednej, mianowicie wschodniej swej stronie, są zamknięte szeregiem wapiennych wierzchołków Jaworzyń-

') Tak nazywają, tę górę mieszkańcy Zdziaru. Z nazwą ,,Ho-licy“ (Kotulu) w okolicy Kotliny nie spotkaliśmy się.

sko - Bialskiego działu, zaś po drugiej, po zachodniej stronie granitowemi ramionami właściwych Tatr. Przedział między wapieniami i granitami jest tutaj tak wyraźny i tak wybitnie naznaczony, że spostrzegacz patrzący na te utwory z boku, z nieco wyższego stanowiska, doznaje mimowoli takiego wrażenia, jak gdyby olbrzymi pas wapieni, wskutek silnego podniesienia \y górę oberwał się i odłączył od granitowego jądra Tatr. Ale przypuszczenie to nie znalazło dotąd naukowego uzasadnienia, bo chociaż geologowie wykryli tutaj istnienie załomu i przesunięcie się warstw, wskutek którego zewnętrzna smuga wapieni uległa odchyleniu i zapadła w głąb, to przesunięcie to nie dosięgło dolin Koperszadzkich, które muszą być uważane, tak jak i inne doliny Tatr, za utwory erozyjne-

Góry tworzące dział Jaworzyńsko - Bialskich wapieni mają postać wielobocznych kadłubów o obszernych, płaskich, silnie nachylonych wierzchołkach, otoczonych ze wszech stron stromemi, prawie pionowemi ścianami, wskutek czego są one wszystkie w ogóle trudno dostępne. Murań i Hawrań, stojące na straży pięknej Jaworzyńskiej doliny, których zuchwałe formy niepokoją bez przerwy podróżnych, zdążających do Morskiego Oka drogą przez Bukowinę, mogą być uważane za wzór tego szczególnego typu. Sam wierzchołek Murania, przedstawiający obszerną płaszczyznę, porosłą bujną roślinnością, jest tak niedostępny, że owce, które tu całe lato przepędzają, muszą być, podług opowiadania juhasów, w jednem miejscu na barkach ludzkich przenoszone. Ale inne wierchy tego działu zbaczają od tego typu, przypominając swemi kopuło-watemi wierzchołkami postać Magóry, a ostateczne jego kończyny po nad Spiską Belą nie różnią się już od Kop i Ko-pieńców na dorzeczu Czarnego Dunajca.

Już z tego pobieżnego przeglądu widoczną jest rzeczą, że góry wapienne odznaczają się niezwykłą rozmaitością postaci, że wapienie przewyższają pod tym względem tak granity, jak i piaskowce. Z tego też powodu są po północnej stronie Tatr i doliny i wierchy o wiele więcej urozmaicone, aniżeli po południowej, a ta obfitość form drobnych, ale wykończonych, wynagradza tutaj poniekąd odległość granitowych olbrzymów, wznoszących swe dumne czoła bezpośrednio po nad Spisko - Liptowską zapadłością.

¹

Wyraz „tomisko" oznacza w języku naszych górali glebę zasypaną grubemi odłamami skał; „złomiskiem“ zaś nazywają las powalony przez wiatr.

VIII, Wody Tatr

i ich znaczenie dla upostacenia tych gór.

Powstawanie źródeł: ich ciepłota. Doliny bezwodne. Wodospady. Jeziora Tatr; ich rozmiary i głębokość; ich barwa i ciepłota. W jaki sposób powstały doliny, kotły górskie i jeziora.

Tatry odznaczają się nadzwyczajnem bogactwem wód. Niema z pewnością nietylko w całym systemie Karpat, lecz w ogóle pomiędzy górami środkowej Europy drugiego pasma, któreby im pod tym względem dorównywało. Oprócz wartkich górskich potoków, wijących się w pośród zielonych lak środkiem doliny, albo podrywających bezustannie jej strome boki, wydobywają się tu ze skalistych szczelin, lub z pośród zwałów kamiennych w wielu miejscach olbrzymie zasoby wody, tworząc źródła tak potężne, że każde z nich mogłoby daó początek wielkiej rzece. Wody deszczowe, zwilżające tak obficie powierzchnię gór tutejszych, dostają się bezustannie do wnętrza ziemi; przedarłszy się szybko pomiędzy mchy leśne i trawy, zaścielające ziemię, torują one sobie drogę przez pokłady żwirów i kamieni, a natrafiwszy prędzej lub później na litą skałę, ściekają po niej, jako tak zwana woda gruntowa, przebywając nieraz znaczne przestrzenie pod powierzchnią ziemi. Jeżeli uda im się potem przełamać zapory, powstrzymujące je w biegu, wydobywają się one nagle i niespodzianie na powierzchnię ziemi. Takim jest początek źródła w dolinie Kościeliskiej, nazywanego zwykle Lodowem, jednego z najobfitszych w całych .Tatrach; woda, kłębując z lekka, wydobywa się tutaj z zagłębienia na płaszczyźnie i rozchodzi się trzema ramionami na trzy strony; jej ciepłota; wynosząca tylko 41° C., gdy termometr zanurzony w potoku, do którego ona wpada, wykazuje 8T° C., każe się domyślać, źe wydobywa się ona z takiej głębokości, iż dzienne wahania ciepłoty powietrza już na nią nie oddziałują. Po Lodowem najobfitszem jest w Tatrach źródło w dolinie Bystrej, powyżej

Kuźnic Zakopiańskich, uważane zazwyczaj za początek Białego Dunajca; olbrzymia ilość wody wydobywa się tu z nasypu kamienistego, porosłego dokoła drzewami leśnemi i daje potok Bystry, który jest w rzeczywistości jednym z najważniejszych dopływów Białego Dunajca. Początku tego źródła trzeba szukać w Suchej dolinie i w Kondratowej, które, jak już nazwa pierwszej każe się domyśleć, potoków nie posiadają; wody ich gromadzą się pod powierzchnią ziemi i jako potoki podziemne dochodzą do miejsca, gdzie z powodu stromego obrywu z łatwością wydobywają się na wierzch. Do najbardziej obfitujących w wodę należą też po północnej stronie Tatr źródło pod Goryczkową i w dolinie Olczyska. Ale w wielu przypadkach wsiąka woda zaskórna we wnętrze pokładów skalistych i żłobi w nich przewody, a wychodzi na jaw bezpośrednio ze skalistego otworu. Piękny przykład takiego źródła znajduje się w Jaszczurówce, w parowie pod górną willą.

Ciepłota źródeł, wydobywających się z niższej części dolin Tatrzańskich wynosi 4 do 5 stopni C., odpowiada ona średniej ciepłocie tychże dolin i pozostaje zimą i latem niezmienną, co przekonuje, że źródła te otrzymują swe wody z bliższego otoczenia, że wody ich gromadzą się w miernej głębokości pod powierzchnią ziemi. Źródła, płynące powierzchownie i wystawione na wpływ słońca, zmieniają swą ciepłotę w różnych porach roku; gdy w lecie dochodzi ona do 7—8° C., to w zimie może spaść poniżej 0, co powoduje ich zamarznięcie. Ale zdarza się też niekiedy, że wody podziemne, spuściwszy się szczelinami do większej głębokości, ulegają tam, wskutek ciepłoty właściwej wnętrzu ziemi, znacznemu ogrzaniu, a wzbiwszy się potem, wskutek hydrostatycznego ciśnienia, na powrót w górę, wydobywają się na powierzchnię ziemi i dają źródła o wysokiej ciepłocie, nazywane w ogóle cieplicami. Jedyną cieplicą po północnej stronie Tatr jest źródło Jaszczurówka przy Zakopanem, którego ciepłota wynosiła pierwotnie 20" C. i była w każdym razie o 9 do 10° C. wyższą od ciepłoty wody w sąsiednim potoku Olczyska,’ do którego to źródło uchodzi¹).

ł) Obecnie obniżyła się ciepłota Jaszczurówki, z powodu przedarcia się z boku innego, zimnego źródła, do 16'5" C.

Każda górska dolina posiada swój potok, a obfitość i stałość jego wody stoją w ścisłym związku z jej rozmiarami. Jeżeli w dolinie niema potoku, to można uważać za rzecz pewną, że wody, ściekające po jej stokach, dostają się pod powierzchnię ziemi i płyną w pośród żwirów i kamieni w mniejszej, albo większej głębokości. W Tatrach zdarza się bardzo często, że górna część jakiejś doliny jest suchą, że potok przebywający tę jej część podziemnie, wydobywa się na jaw dopiero w niższym poziomie. Ale w wielu przypadkach są skały, szczególniej wapienie, tak podziurawione, obfitują tak w otworki, czasami na ich powierzchni zupełnie niedostrzegalne, że wody deszczowe zamiast ściekać po pochyłościach gór i gromadzić się na dnie doliny, wsiąkają szybko w ziemię a dostawszy się we wnętrze skał, torują sobie podziemne, ludziom zupełnie nieznane drogi, a uchodzą bezpośrednio do większych rzek, albo potoków. Ten brak wód powierzchownych dał w Tatrach powód do nazw takich, jak Sucha dolina, Suchy żleb a nawet Suchy potok i Sucha woda. W takich miejscowościach obfitują góry zazwyczaj w pieczary i jaskinie, wyżłobione przez wody podziemne. Kierunek tych podziemnych dróg bywa zazwyczaj odmiennym od kierunku żywych wód, co przekonuje, że wiek owych wyżłobień jest niezwykle dawnym, iż powstały one niezależnie od dzisiejszej rzeźby gór, w czasach, gdy powierzchnia tych gór miała zupełnie od dzisiejszej odmienną postać. Tą właściwością odznaczają się przedewszystkiem wapienie na wschodnim końcu Tatr, w dziale Jaworzyńsko-Bialskich wapieni, obfitującym zarówno w bezwodne doliny, jak i w olbrzymie pieczary; ale na daleko większe rozmiary rozwinęło się to zjawisko w innych pasmach północno-zachodnich Karpat, na dorzeczu Hnilca i Siany, gdzie oprócz suchych dolin i pieczar gleba, podminowana we wszystkich możebnych kierunkach, zapadła się na niezliczonych prawie miejscach i przedstawia wszystkie zjawiska właściwe bezwodnym okolicom południowego Krasu (Karst).

Niejednostajny spadek dolin tatrzańskich i częste progi, rozdzielające pojedyncze ich części, są powodem, że Tatry obfitują w liczne wodospady. Najłatwiej dostępnemi i najbardziej znanemi były dotąd wodospady w dolinie Zimnej Wody, czyli Pięciu stawów węgierskich, po południowej stronie Tatr. Jest ich kilka, a każdy z nich otrzymał własną nazwę.

Za najpiękniejszy w całych Tatrach był do niedawna uważany wodospad, nazywany Olbrzymim, w dolinie tejże Zimnej Wody; potok, płynący z jej stawów, dobiegłszy do progu, zamykającego tę dolinę od spodu, spada po prostopadłej, na 40 m. wysokiej ścianie, szeroką, jednostajną, nieprzerwaną wstęgą. Woda jego dostaje się do zagłębienia, które sama sobie w litej skale wydrążyła, a następnie do potoku doliny Staroleśnej, który niebawem po połączeniu się z tamtym wytwarza cztery inne wodospady, mianowicie: Mały, Ukryty, Wielki i Długi. Wysokość samego Wielkiego, jest cenioną na 100 metrów, ale że zajmuje on dłuższą przestrzeń i przedstawia raczej szereg progów, przeto nie jest mniej pięknym od Olbrzymiego. Wszystkie te wodospady odznaczają się tern, że u stóp ich znajdują się w korycie potoku garnki, t. j. otwory, wyżłobione w litej skale, a w każdym z nich leży jeden wielki, prawie zupełnie okrągły, lub kilka mniejszych kamieni. Otóż zrobiono tutaj to ciekawe spostrzeżenie, że wielkie kamienie zmieniają swe położenie w kotle, po każdem wezbraniu potoku, i że to one właśnie swym ruchem owe zagłębienia wyżłobiły. Takie otwory z ruchomemi kamieniami bywają także nazwą „djabelskich młynów“ oznaczane.

Inne wielkie i widzenia godne wodospady posiada jeszcze południowa strona Tatr w dolinach Młynicy i Mięguszowieckiej. Ale żaden z nich nie dorównuje pod względem rozmiarów i piękności wodospadom strony północnej. Największym i najwięcej zwiedzanym był do niedawna wodospad Siklawej Wody w dolinie Roztoki. Potok w dolinie Pięciu stawów polskich (górna część Roztoki), opuściwszy staw Wielki, dostaje się nad brzeg przepaści i rzuca się w nią z hukiem trzema wstęgami, które jednakże niżej łączą się ze sobą w ten sposób, że cała olbrzymia masa rozbitej w śnieżny puch wody spada do kotła, i kłębiąc się i burząc, toczy się jeszcze na kilkadziesiąt metrów po pochyłem dnie doliny. Wysokość tego wodospadu wynosi 67 metrów. Ale najpiękniejszem zjawiskiem tego rodzaju w Tatrach są niezawodnie wodospady Mickiewicza. Dolina Roztoki, poczynająca się właśnie u Siklawej Wody, ma postać ważkiego, skalistego, lasem porosłego parowu, który z powodu swej dzikości i zupełnej niedostępności do niedawna przez górali i podróżnych starannie omijany, znanym był zaledwie z nazwiska. Wiedzieli

Tatry wyróżniają się też przed wszystkiemi innemi górami środkowej Europy niezwykłem bogactwem jezior; ustępują one pod tym względem pierwszeństwa jedynie północnej Europie, mianowicie półwyspowi Skandynawskiemu i Finlandyi. Naliczono w Tatrach dotąd 112 jezior; ale gdybyśmy dodali do tego owe zanikłe jeziora, które swą wodę utraciły i albo zamieniły się w moczary i torfowiska, albo zupełnemu uległy osuszeniu, to powyższa liczba byłaby co najmniei jeszcze raz tak wielką. Co do ich rozmieszczenia, wpadają od razu dwie okoliczności w oczy; przedewszystkiem jest zachodnia, niższa połowa Tatr, bardzo ubogą w te utwory, są one prawie wyłącznie do wschodniej, wyższej ich połowy przywiązane; tutaj zaś jest ich po południowej stronie więcej, aniżeli po północnej, ale rozmiary pierwszych są za to o wiele skromniejsze. Największem jeziorem w Tatrach jest Wielki staw, w dolinie Pięciu stawów polskich, którego powierzchnia zajmuje 3484 hektarów¹), a po nim dopiero następuje Morskie Oko, czyli Rybie, o powierzchni 33D0 hekt. W ogólności przedstawiają się rozmiary wszystkich ważniejszych, a zatem większych jezior tatrzańskich, jak następuje:

jednak i opowiadali górale, że Roztoka tworzy w tym wąwozie kilka wielkich wodospadów, które Wodogrzmotami nazywali. Dopiero gdy przed niewielu laty udało się kilku członkom Towarzystwa tatrzańskiego dotrzeć do wnętrza tego wąwozu, pokazało się, że dno jego podnosi się w kilku miejscach gwałtownemi progami w górę, po których spadająca rzeka tworzy szereg wodospadów, które pod względem ilości wody przewyższają wszystkie inne, a zwarte w pośród pionowych, skalistych ścian wąwozu, otoczone ze wszech stron dzikim borem, przedstawiają najpiękniejsze na całe Tatry zjawisko tego rodzaju. Obecnie przystęp do wodospadów Mickiewicza został otwarty na całej ich długości, a rzucone przez rzekę tymczasowe mostki ułatwiają przystęp i pozwalają podziwiać to wspaniałe dzieło przyrody, tak z dołu, jak i z góry.

3300 hekt. 21-32    „

Morskie Oko

Czarny staw nad Morskiem Okiem .

W dolinie Pięciu stawów polskich:

675 hekt. 1305 „ 34-84 „ 7-70 „

4- 36 „ 2-80 „ 1-61 „ 2-66 „

2- 53 „

213 „ 609 „ 509 „

5- 20 „ 079 „

Zadni staw pod Kołem.....

Czarny staw.......

Wielki staw.......

Przedni staw.......

W dolinie Suchej Wody:

Czarny sta\v.....

Zamarzły, około ....

Litworowy.....

Zielony, czyli Suczy

Kurtkowiec.....

Długi......

Smreczyński w Kościeliskach Lodowy pod Wysoką .

Czeskie jezioro ....

Żabie górne.....

Żabie dolne.....

Zielony pod Żelaznemi Wrotami . Litworowe jezioro .... Zamarzłe pod Polskim Grzebieniem Zielone Jaworzyńskie .

Ciche......

Jezioro Żabie pod Lodowym Czarne Jaworzyńskie Kołowy staw (Pflocksee)

Wielkie Smreczyńskie .

Zielone plesso ....

Teriańskie.....

Wahlenberga górne Wahlenberga dolne

Nadskok .....

Szczyrbskie .....

Lulkowe (Hinzensee)

Popradzkie.....

Batyżowieckie    ;

Wielickie (Felkaersee) .

Długie w Wielickiej dolinie Wielki staw w dolinie Zimnej Wody Zielone Kezmarskie

Czerwone Białe

048 hekt.

105    „*)

Najniżej ze wszystkich tatrzańskich jezior jest położo-nem jezioro Richthofena po południowej stronie Tatr, gdyż znajduje się ono w poziomie 1307 m., lecz to należy do mniejszych. Z pomiędzy wielkich jezior najniższy poziom, gdyż tylko 1351 m. zajmuje jezioro Szczyrbskie, o którem już poprzednio była mowa, Wszystkie inne większe jeziora tatrzańskie leżą znacznie wyżej, bo już w krainie kosodrzewu, między 1384 m. (Morskie Oko), a 2000 m. (Zadni staw w dolinie Pięciu stawów polskich 1889 m.). Jeziorka mniejsze, przypierające do głównego grzbietu Tatr, leżą już w krainie nagich turni, powyżej 2000 m., a nawet i 2200 m.

Dawniejsze próby mierzenia głębokości jezior tatrzańskich były dla braku łodzi, których przeniesienie na takie wysokości z niepospolitemi jest połączone trudnościami, i dla braku odpowiednich przyrządów, tak niedokładne, że niema między niemi dwóch, któreby się ze sobą zgadzały. Jest to zasługa przedwcześnie zmarłego fizyka warszawskiego, Eugeniusza Dziewulskiego, że pierwszy zabrał się do spełnienia tego zadania w sposób systematyczny, że nie ograniczył się do wyszukania największej głębokości jezior naszych, lecz zbadał i przedstawił graficznie budowę całego dna dla każdego z nich z osobna ł). Z poszukiwań Dziewulskiego okazało

za-

’) Według K. Kolbenheyera: „Die hohe Tatra“. Nie zgadzają się te liczby z pomiarami Dziewulskiego, który wielkość Morskiego Oka podaje na 30 hektarów, Wielkiego stawu na 33, Czarnego kopiańskiego na 16‘9, Czarnego nad Morskiem Okiem na 18 hekt. (Pam. Piz. 1, str. 86, Pam. Tow. Tatrzań. IV, str. 115, V, str. 36, VII, str. 81). Ponieważ Kolbenheyer oznaczał wielkość jezior przy pomocy planimetru na mapach sztabowych, przyczem błędy są prawie nieuniknione, Dziewulski zaś mierzył ją bezpośrednio za pomocą zdjęć stolikowych, przeto liczby podane przez tego ostatniego więcej zasługują na wiarę. Jeżeli w powyższem przedstawieniu trzymaliśmy się liczb podanych przez Kolbenheyera, to jedynie z tego powodu, że odnoszą się one do większej liczby jezior, wskutek czego o ogólnych ich rozmiarach lepsze dają wyobrażenie.

²) E. Dziewulski: Rybie jezioro w Tatrach polskich, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, 1879.

Tenże : Morskie Oko powyżej Rybiego jeziora w Tatrach polskich, Pam. Tow. tatrz. 1880.

się, że najgłębszem jeziorem po północnej stronie Tatr jest Wielki staw w dolinie Pięciu stawów polskich, którego największa głębokość wynosi 78 m.; głębokość innych stawów w tejże dolinie przedstawia się jak następuje: Zadni 29 m., Czarny 37 m., Przedni 30 m., Mały 2 m. Największa głębokość Morskiego Oka, czyli Rybiego wynosi Ą9l/₂ m., Czarnego zakopiańskiego 47 m. Pomiary wykonane w nowszych czasach przez profesora Dezoó ¹) po południowej stronie Tatr dały zaś dla jeziora Szczyrbskiego największą głębokość 19 m., dla Popradzkiego 15 m., a dla Wielickiego w dolinie Wielickiej tylko 5 m. Chciaż przesadne wyobrażenia o nadzwyczajnej głębokości jezior tatrzańskich zostały w ten sposób stanowczo usunięte, to pomimo to trzeba przyznać, że jest ona jeszcze zawsze bardzo znaczną, a jest w każdym razie rzeczą uderzającą, iż głębokość jezior po południowej stronie Tatr położonych jest przeciętnie prawie cztery razy mniejszą od głębokości jezior północnych.

Chociaż woda tatrzańskich jezior odznacza się niezwykłą czystością i widziana w naczyniu szklannem wydaje się zupełnie przeźroczystą, to barwa jezior nie jest pomimo to jednakowa. Nazwy Zielonego jeziora, albo Czarnego stawu, powtarzające się tak często w Tatrach, każą się domyślać, że te dwie barwy są tutaj panujące. Rzeczywiście barwa jezior tutejszych jest w największej liczbie przypadków szma-ragdowo - zieloną, od barwy dna niezależną, a z rosnącą głębokością wody przechodzi w czarną. Owej pięknej, ciemno-błękitnej barwy, właściwej jeziorom alpejskim, nie widziano tutaj nigdy. Ale zabarwienie niektórych jezior, mianowicie Czerwonego jeziora w dolinie Białej Wody, Czerwonego stawu w dolinie Pańszczycy, Batyżowieckiego i Żabich w Mięguszowieckiej dolinie wyróżnia się czerwonym odcieniem, co pochodzi od osadu, wydzielanego przez wodę, zawierającą niedo-kwas żelaza.

Ciepłota wody w jeziorach tatrzańskich zależy od ciepłoty powietrza i dochodzi na powierzchni, w porze letniej

Tenże : Pięć stawów w dolinie Roztoki w Tatrach polskich Pamiętnik fizyograficzny, torn I, 1881.

Tenże: Czarny staw gąsienicowy pod Kościelcem, Pam. Tow. Tatrz 1882.

) Jahrbuch des ungarischen Karpaten-Yereines, 1876.

do 12° C. Ale z rosnącą głębokością spada ona dość szybko. Cenne badania, dokonane nad tym przedmiotem przez prof. Świerża w miesiącu sierpniu 1884 roku wykazały'), że woda w Morskiem Oku, czyli Rybiem przy 12-2" C. na powierzchni, w głębokości 20 metrów miała już tylko 4,8'⁾ C. i że ta ciepłota pozostała w głębi prawie niezmienną, gdyż w głębokości 50 metrów termometr pokazywał 4⁻2,ł C. Podobne stosunki znalazł prof. Świerz i w Czarnym stawie Gąsienicowym, mianowicie na powierzchni wody 84n C., w 20 metrach głębokości 4‘4° C., w głębokości 50 metrów 3‘3° C. Liczby te wykazują przedewszystkiem, że wpływ promieni słonecznych, a w ogóle ciepłoty powietrza, na wodę jezior w Tatrach nie sięga głębiej, jak do 20 metrów, następnie zaś, że ciepłota głębszych warstw wody jest nieco wyższą tak od średniej ciepłoty powietrza, jak i od ciepłoty źródeł, tryszczących w tej wysokości. Powód tego zjawiska jest dobrze znany fizykom, a polega na tern, że słodka woda posiada w ogóle przy -j-4⁻0° C. największą gęstość, a zarazem i największy ciężar; ile razy tedy czy to w jesieni, czy na wiosnę, woda na powierzchni jeziora ogrzeje się do 4" C., to cała jej ilość, posiadająca ten stopień ciepłoty, opada na dno i musi z biegiem czasu wyprzeć zupełnie z głębi wodę, czy to cieplejszą, czy chłodniejszą. Pod tym względem jeziora tatrzańskie zachowują się zupełnie tak samo, jak i alpejskie, których woda w głębi ma-także 4° C. W ten sposób powstaje z czasem na dnie każdego głębszego jeziora nagromadzenie wody, której ciepłota wynosi tylko 4° C. Ciepłota ta głębinowej wody jest zimą i latem niezmienna. Ponieważ jednakowoż rueh warstw wody, dążących jedynie na podstawie różnego ciężaru gatunkowego do równowagi, odbywa się nadzwyczaj powoli, przeto może się zdarzyć, że woda jeziora będzie miała w głębi ciepłotę odmienną od 4° C., mianowicie w tym przypadku, gdy wody źródlane o odmiennej ciepłocie wydobywają się z dna jeziora w większej obfitości.

W toku dotychczasowych przedstawień zrobiono już kilkakrotnie wzmiankę o wpływie, jaki woda na przeobrażenie

¹) L. Świerz: Ciepłota źródeł i stawów tatrzańskich, w Pam. Tow. Tatrzańskiego, T. II, 107, VII. 95, X, 122.

powierzchni ziemi wywiera. Powietrze i woda są rzeczywiście czynnikami, którym powierzchnia ziemi swą rzeźbę zawdzięcza. Wielkie nierówności na powierzchni ziemi, a zatem niziny i wyżyny, lądy i morza powstały przez kurczenie się skorupy ziemskiej, spowodowane jej stygnięciem; ale mniejsze nierówności są dziełem wody i powietrza. Stygnięciu ziemi zawdzę-cza więc jej powierzchnia swe ogólne upostacenie, ale powietrzu i wodzie swą szczogółową rzeźbę, której każda okolica ma swój właściwy charakter do zawdzięczenia.

Dziełem wody są przedewszystkiem doliny Tatr, bez których góry te nie byłyby tern, czem są obecnie. Rozróżniamy w ogóle dwa rodzaje dolin, mianowicie tektoniczne, które powstały wskutek fałdowania się skorupy] ziemskiej i przynajmniej w zawiązku swoim już w chwili wytworzenia się każdego górotworu wyznaczone zostały, i erozyjne, które swe istnienie działaniu wód płynących zawdzięczają. Tektoniczny początek mają w Karpatach niezawodnie dolina Nowotarska i Spisko - Liptowska, natomiast wszystkie doliny właściwych Tatr są dziełem wód tamtejszych. Woda, ściekająca po pochyłej powierzchni ziemi niszczy bezustannie glebę i wytwarza zagłębienie, któie z czasem w dolinę zamienić się może, a niema na ziemi skały tak twardej, iżby się temu jej działaniu oprzeć zdołała. Objawia zaś taka woda swoją działalność w trojakim kierunku; przedewszystkiem pogłębia ona bezustannie swe łoże; następnie wyrównuje jego spadek, co znaczy, że zmniejsza jego nachylenie i znosi nierówności, z jakiemi spotyka się w biegu, wskutek czego przeszkody takie, jak progi i wodospady, przerywające bieg rzeki z czasem zupełnie zniknąć muszą; wskutek bezustannego niszczenia gleby w okolicy źródeł cofa się nakoniec rzeka bezustannie wstecz, wydłuża swoją dolinę w górę i przybliża się do głównego grzbietu, a ta wsteczna jej działalność może zajść tak daleko, że grzbiet gór, tworzący dział wodny między dwoma przeciwległymi dolinami zostanie przepiłowanym, że miejsce jego zajmie wąwóz, łączący te doliny.

Te wszystkie przemiany gleby są dziś uważane za następstwo erozyi. Zależy zaś natężenie erozyi i chyżość, z jaką ona działa od trzech warunków; przedewszystkiem od twardości gleby, a zatem od oporu jaki ona przeciwstawia działaniu wody, następnie od nachylenia gleby, ktere potęguje siłę płynącej wody i nakoniec od ilości samej wody, gdyż im większa jej obfitość, tern też i działanie jej silniejsze.

Patrząc na doliny Tatr z tego stanowiska, przychodzimy z łatwością do tego przekonania, że ich upostacenie jest bez-pośredniem następstwem budowy tych gór. Niezwykle silne nachylenie (spadek), jakiem się oba boki Tatr od początku odznaczały, musiało spowodować, że wody. spadające na ich powierzchnię, ściekały po niej z wielką chyżościa, a że dążyły ku ich podstawie w kierunku linii prostej, przeto łączenie się ich było niemożebnem; z tego powodu dały one wielką liczbę potoków, z których każdy działa na swoją rękę, co nam też istnienie tak wielkiej liczby dolin tłumaczy. Nie jednakowa twardość skał, z jaką te potoki miały do walczenia, wystarcza zaś do zrozumienia różnicy, zachodzącej między dolinami zachodnich i wschodnich Tatr. W zachodniej bowiem połaci, w dziedzinie miększych i podaj niej szych skał (wapienie, gneisy, starokrystaliczne łupki) erozyjna działalność wody, a zatem pogłębianie i wyrównywanie łożyska, jakoteż cofanie się doliny wstecz, odbywało się i łatwiej i jednostajniej, wskutek czego spadek dolin tamtejszych jest łagodniejszy a wysokość przełęczy głównege grzbietu mniejsza. We wschodniej połaci, w dziedzinie niespożytych granitów, było to zadanie o wiele trudniejszem, wskutek czego erozyjna działalność wody nie mogła tutaj zajść tak daleko, jak w zachodniej. Z tego powodu jest tutaj pogłębienie dolin słabsze a ich spadek naglejszy. Potężne progi, przerywające te doliny i powodujące tak nagłe i tak doniosłe różnice w poziomie tej samej doliny, przemawiają nadto za tern, że twardość granitów tatrzańskich nie jest w całej ich miąższości jednakową, że pewne poziomy stawiały erozyjnemu działaniu wody silniejszą przeszkodę, inne słabszą. Przemawia za takiem przepuszczeniem silnie ta okoliczność, że wysokość górnych progów jest we wschodnich Tatrach prawie jednakowa, gdyż po południowej stronie tych gór znajdują się one, według Koristki¹) w dolinie Koprowej, w dolinie Białego Wagu, Mięguszowieckiej, Wielickiej i obu Kolbachów w poziomie od 1700 m. do 1770 m., zaś po północnej stronie w dolinie Białki i Roztoki w pozio-

*) Koristka: Die Hohe Tatra, Peterm. Głeogr. Mitth. 1864. Ergänzungsheft nr. 12.

raie od 1500 do 1630 metrów. Progi te tworzą, według Ko-ristki, wał skalisty, złożony z granitów, z wyraźnem uławice-niem, a autor ten przypuszcza, że i tam, gdzie próg przedstawia powierzchownie kamienisty nasyp, pod nasypem tym lita skała znajdować się musi.

0 wiele trudniejszą jest do wytłómaczenia postać górnej części dolin tatrzańskich, a zatem owych kotłów z dnem nietylko płaskiem, lecz w wielu przypadkach zagłębionem, wypełnionem wodą. Niektórzy fizycy, z Bonneyem na czele, są tego zdania, że i te kotły mogą być dziełem erozyi; przypuszczają oni, że jeżeli większa liczba potoków dąży w kierunku promieni ku jednomu punktowi, to wypadkiem ich erozyjnej działalności musi być zagłębienie gleby półkolistej postaci, o dnie mniej albo więcej płaskiem, a zatem kocioł, czyli bottner, jak te utwory w Szwecyi nazywają. Ale Partsch robi słuszny zarzut, że jakikolwiek byłby wzajemny stosunek owych promieni wody, to połączywszy się ze sobą dadzą one w każdym razie jeden potok, żłobiący sobie własne koryto, że. wypadkiem erozyi musi być w takim przypadku szczelina, ale nigdy powierzchnia równa, jaką właśnie w kotłach widzimy. Heiland uważa kotły za dzieło lodowców, a powstanie ich pojmuje w ten sposób, że woda, z topnienia lodu pochodząca, wnika w szczeliny skał, tworzących boki i dno pierwotnego zagłębienia, a ulegając wskutek marznięcia silnemu rozszerzeniu, rozsadza i niszczy te skały, powoduje rozszerzenie i wyrównanie dna pierwotnego zagłębienia i nadaje mu ostatecznie postać kotła. Poszedł za Hellandem i Partsch, a na poparcie jego teoryi przytacza głównie tę okoliczność, że kotły są tak w Alpach, jak i na wyżynie Skandynawskiej jak najściślej złączone z dzisiejszemi lodowcami, w innych zaś górach Europy, jak n. p. w Tatrach i Sudetach, istnieją jedynie tam, gdzie ślady dawnych lodowców wykryte zostały; ale wyznaje on rónocześnie, że teorya Hellanda nie daje mu wyobrażenia o tem, co się pod spodem lodowca dzieje i że arii wyrównania, ani pogłębienia dna kotła zupełnie mu nie tłumaczy. Zajmował się sprawą kotłów i Richthofen ') w swym nieocenionym „Przewodniku dla podróżników naukowych“. Za-

*) Г. V. Richthofen. Führer für Forschungsreisende, 1886,

str. 255,

ziiacza on przedewszystkiem, że kotły powstają pod głównym grzbietem, a przedstawiają zagłębienia, w których śnieg w wielkiej ilości nagromadzony (wskutek swego topnienia, przesiąknięcia wodą i następnego marznięcia) w tak zwany firn się zamienia, że są one górnemi kończynami, a zatem początkiem lodowców. Powstawanie zaś i rozwój kotłów próbuje tłóma-czyć przez ciśnienie, jakie firn na swą podstawę wywiera. Ponieważ analiza sił działających w pokładzie firnu, leżącego na wklęsłej pochyłości, wykazuje, że ciśnienie firnu na pewien punkt tejże wklęsłości musi być silniejsze, aniżeli na wszystkie inne, przeto przypuszcza Richthofen, że to ciśnienie może spowodować pogłębienie dna, czyli wytworzenie kotła. O sposobie, w jaki to ciśnienie działa na podstawę firnu, nic autor nie wspomina, zalicza jednakże to działanie do erozyi lodowcowej, która różni się zasadniczo od erozyi wodnej; gdy bowiem woda płynąca żłobi sobie koryto i pogłębia je bezustannie, a wytwarza w ogóle na powierzchni ziemi nierówności, to lodowiec rozciera przy pomocy okruchów, jakie się pod nim gromadzą, skały, znosi nierówności gleby, a wygładza jej powierzchnię. „Jak wosk przepełniony piaskiem, albo szmirgel na kawałku wełnianej materyi mogą być użyte do polerowania granitu, albo i twardszych od niego skał, tak owe okruchy nadają lodowi własność proszku gładzącego“²). Z tych powodów nazywa Richthofen działanie lodowców korrazyą, dla odróżnienia go od działania wody, czyli erozyi.

Ale wszystkie te teorye utykają w naszych Tatrach o jedne niepospolitą trudność, leżącą w tern, że prawie wszystkie tutejsze kotły są, (albo były niegdyś) zajęte przez jeziora, że nie mamy tutaj do czynienia z prostem wygładzeniem, lecz z wyżłobieniami, których głębokość dochodzi do 80 m. Próbowali niektórzy fizycy tłómaczyć powstanie takich wyżłobień za pomocą wody spadającej ze znacznej wysokości, posiadającej jak wiadomo dość siły do rozbicia najtwardszej gleby. Ale istnienie wodospadów w Tatrach w tej wysokości do jakiej jeziora sięgają (2000 m.), może być uważane za nieprawdopodobne, a nie trzeba też zapominać, że działanie wodospadu, spadającego do jeziora, ma pewne granice, bo jeżeli głębokość jeziora jest znaczną, to wodospad zakłóci wodę na jego po-

wierzchni, ale dolne jej pokłady zostawi w spokoju, dna jego nie dosięgnie i tak znacznego zagłębienia wykonać nie zdoła. Heiland tłumaczy powstawanie płaskich wyżłobień w litej skale przez wpływ stojącej wody, która wnikając w szczeliny, kruszy skały wskutek rozszerzania się swego, spowodowanego marznięciem; chociaż nie podlega najmniejszej wątpliwości, że woda może wytworzyć w ten sposób płytkie zagłębienia w skalistej podłodze, szczególniej na połogim grzbiecie gór, to pomimo to początek, a jeszcze bardziej głębokość jezior tatrzańskich nie da się odnieść do tej przyczyny, gdyż woda głębszych jezior marznie tylko na powierzchni, a lód dna ich nie sięga. Najwięcej rozpowszechnionem jest między fizykami przekonanie, że jeziora alpejskie, zamknięte skalistym progiem, są wyżłobieniami, wytworzonemi przez korrazyę lodowcową; do zwolenników tej teoryi należą Mortillet, Ramsay, Tyndall, Geikie, Nordenskiöld, Heliand, Penck i Richthofen a różnią się oni jedynie w pojmowaniu działania tego czynnika. Początek kotłów i jezior kotłowych w Tatrach wypadałoby według tej teoryi w ten sposób pojmować, że w miejscu, gdzie się pod głównym grzbietem gór kilka strumyków łączyło, powstawało przez erozyjną ich działalność obszerniejsze wydrążenie, dolina kończyła się tutaj rozszerzeniem, jakie i dzisiaj w podobnych przypadkach (i w niższych górach) w oczach naszych powstają, Dno takiego rozszerzenia było z razu nierówne. Dopiero gdy Tatry w okresie lodowcowym zostały pokryte śniegiem, śnieg ten obsuwając się po stokach gór, gromadził się w większej ilości w takiem rozszerzeniu i tutaj przez przesiąkanie wodą i marznięcie w firn i lód się zamieniał a gniotąc całym swym ciężarem podstawę, na której spoczywał i obsuwając się po niej zwolna, wyrównywał i pogłębiał dno owego pierwotnego rozszerzenia. Ponieważ woda przez topnienie lodowca w lecie powstająca unosiła i usuwała z pod niego materyał ze zgniecenia i zmiażdżenia skały pochodzący, przeto przy większej grubości lodowca i jego długiem istnieniu pogłębienie dna mogło w kotle zajść dość daleko. Powstałe w ten sposób zagłębienie wypełniło się po zniknięciu lodów wodą i dało jezioro.

Ale jeżeli jeziora Tatr są dziełem lodowego okresu i istnienie ich jest tak dawne, to uderzającą jest rzeczą, iż w tak długim przeciągu czasu, jaki od zniknięcia lodów upłynął, tak

małym uległy zmianom. Są bowiem w naturze dwa czynniki, które górskim jeziorom bezustannie zniszczeniem grożą. Prze-dewszystkiem bowiem wody ściekające do jeziora pokrywają dno jego żwirem i głębokość jego bezustannie zmniejszają, a następnie potok, uchodzący z jeziora, pogłębiając swój odpływ i niszcząc próg skalisty, zamykający jezioro od zewnętrz, musi bezustanne obniżanie się zwierciadła wody w jeziorze powodować. Oba te czynniki występują w Tatrach z taką siłą, że gdyby trwałość jezior tylko od nich zależała, to większa ich liczba jużby dawno zupełnemu osuszeniu uledz powinna była, Tymczasem odznaczają się one wielką trwałością; gdy bowiem wszystkie jeziorka morenowe u podnóża Tatr, . opatrzone nieco silniejszym odpływem, chociaż wolne od zasypywania, jedynie wskutek pogłębienia odpływu, swą wodę już dawno utraciły, to z jezior kotłowych znamy tylko jedno, mianowicie w dolinie Łomiska pod Zelaznemi Wrotami, które takiemu uległo losowi. Musi więc istnieć w naturze jakaś inna, dotąd nieuwzględniona siła, która równoważąc zasypywanie dna jeziora i pogłębianie jego odpływu, chroni je przed utratą wody a siłą tą jest, naszem zdaniem, chemiczne działanie wody. Posiada ona tę własność, że rozpuszcza, szczególniej przy pomocy zawartego w niej gazu kwasu węglowego (bezwodnik węgla) prawie wszystkie składniki gleby. Rozbiór chemiczny wody morskiej i źródlanej dał 29 pierwiastków w niej rozpuszczonych, a zatem prawie połowę wszystkich, jakie dotąd na ziemi poznane zostały. Znaleziono między niemi i metale, n. p. żelazo (bardzo pospolite), srebro, miedź, ołów, cynk, kobalt, nikiel, glin i inne¹). Pomiędzy minerałami złożonemi (skały) wchodzącemi w skład skorupy ziemskiej, bez względu na to, jaki jest ich początek, niema pono arii jednego, któryby się opierał chemicznemu działaniu wody. Z jaką łatwością ulegają mu wapienie, o tern była już w ustępie o źródłach, a będzie jeszcze przy opisie pieczar mowa. Granity tatrzańskie odznaczają się co prawda niezwykłą twardością, ale i one.ulegają z łatwością zwietrzeniu, w czem właśnie woda deszczowa, zwilżająca ich powierzchnię i wnikająca szczelinami do ich wnętrza, główną gra rolę. Ale woda niszczy granit

’) Porównaj w tym przedmiocie : Peschei. Physische Erdkunde, II str, 8 i 304.

i wtedy, gdy przez dłuższy przeciąg czasu stoi na jego powierzchni. Na wygładzonej i poziomej powierzchni granitowego progu nad wodospadem w dolinie Młynicy znajduje się wielka ilość miseczkowatych zagłębień, pokrytych na dnie blaszkami łyszczku i kryształkami kwarcu, które, jak to na innem wykazano miejscu '), jedynie pod wpływem stojącej wody, przez jej chemiczne działanie powstać mogły. Z trzech składników granitu, mianowicie feldspatu, kwarcu i łyszczku, pierwszy ulega najłatwiej działaniu wody a rozpuszczony przez nią zamienia się w utwór gliniasty, który woda z łatwością unosi, pozostawiając na miejscu łyszczek i ziarnka kwarcu, opierające się silniej jej działaniu. W ten sposób tworzy stojąca na granitowej podłodze woda zagłębienia, które za początek jezior uważane być mogą. Takie zarodkowe jeziorka zostały wykryte w Tatrach na Polskim Grzebieniu i na tarasie pod Mnichem, w położeniu takiem, że w niem i działanie wody płynącej i lodowców za nieprawdopodobne uważane być musi²). Wobec takich okoliczności można uważać za rzecz pewną, że i woda w jeziorach, na granitowej położonych glebie> rozpuszcza skały, ich dno tworzące, a pogłębiając je zwolna, ale stale, równoważy ich zanoszenie żwirem i obniżanie się ich wody przez pogłębianie ich odpływu. Wobec tego może być i obawa, iż jeziora Tatr są skazane na zagładę i że Tatry mogłyby z czasem utracić tę najpiękniejszą swą ozdobę, uważaną za bezpodstawną.

') A. Itehman: Eine Moränenlandschaft in der Hohen Tatra und andere Gletscherspuren dieses Gebirges, Mittheil. d. geogr. Gesell, in Wien 1893, str. 488.

²) Jak wyżej, str. 615.

¹

) Jeden hektar = 1.7377 morgom wiedeńskim, zaś jeden taki mórg — 1600 kwadr, sążniom wied.

²

) Richthofen, j. w. str 251,

IX. Pieczary w Tatrach.

zna-

Podziemny bieg wód. Powstawanie pieczar; ich geograficzne czenie. Nacieki w pieczarach. Doliny bezwodne. Pieczary w Kobylim Wierchu Alabastrowa grota Lodowa grota. Inne pieczary w Tatrach. Ślady zwierząt lodowego okresu w pieczarach Tatr.

Wapienie tatrzańskie nietylko powierzchownością swoją przyczyniają się do urozmaicenia Tatr i nietylko zewnętrznemi swemi kształtami zajmują uwagę podróżnika; odznaczają się one nadto obfitością pieczar i jaskiń, jakich dotąd ani w piaskowcach, ani w granitach nie odkryto. Istnienie tych utworów musi być uważane za następstwo zarówno chemicznego, jak i mechanicznego działania wody. Woda czysta nie rozpuszcza wapna, ale czyni to, jak już wiemy, wtenczas, gdy jest nasycona gazem kwasem węglowym, który zabiera z warstw powierzchownych. W tym stanie tworzy ona na powierzchni skał otworki, które zagłębiając się co raz bardziej w ich wnętrze i rozszerzając stopniowo, mogą skale nadać z czasem porowatość gąbki. Wnikająca przez takie otworki do wnętrza skał woda natrafia na szpary i szczeliny i tu rozpoczyna się jej mechaniczne działanie; przedzierając sio przez całe pokłady skał niszczy je w najbliższem swem otoczeniu a rozszerzając bezustannie swe podziemne przepływy, tworzy we wnętrzu ziemi wydrążenia, różnej postaci i różnych rozmiarów. Kierunek tych podziemnych wydrążeń został tu już z góry przez szczeliny i szpary, istniejące we wnętrzu skał wyznaczony; woda rozmywa i unosi jedynie pokłady o mniejszej spoistością znajdując w litej skale granicę swego niszczącego działania Z tych powodów mogą też i rozmiary i postać tych podziemnych wydrążeń być różne. Gdy w jednych przypadkach przybierają one kształt ważkich kanałów, przez które sama woda nie bez trudu się przeciska, to w innych razach rozszerzają się one w obszerne korytarze, w innych znowu zamieniają się w komory, których objętość zaledwie wielu tysiącami kubicznych metrów zmierzyćby można. Wszystkie pieczary i podziemia wytworzyły się przeważnie w pierwszych chwilach istnienia gór, bezpośrednio po ich wydźwignięciu, gdy dzisiejsze doliny i potoki jeszcze nie istniały. Wówczas to większa część wód deszczowych zapadała pod powierzchnię ziemi i krążyła w jej wnętrzu. Ale woda, ściekająca po pochyłej gór powierzchni, pracowała równocześnie na własną rękę nad wytworzeniem dolin, a potoki wrzynały się coraz to głębiej w ich powierzchnię. Dlatego musiało się zdarzyć niejednokrotnie, że potok taki przeciął podziemne pieczary i zabrał im wodę, wskutek czego i dalszy ich rozwój powstrzymanym został. Mają więc pieczary pod względem geograficznym to znaczenie, iż wskazują nam pierwotne drogi i kierunki wód atmosferycznych. Ale o pierwotnej budowie naziomu nie dają one wyobrażenia. Gdy bowiem woda, ściekająca swobodnie po powierzchni gór, zostaje wyłącznie pod wpływem siły ciężkości i dlatego płynie tylko z góry na dół, to wody podziemne zostawały pod wpływem hydrostatycznego ciśnienia, mogły się zarówno wznosić, jak i opadać, według okoliczności. Z tego powodu kierunek pieczar i podziemi (podziemne doliny) nie zgadza się z kierunkiem dolin erozyjnych, chociaż i jedne i drugie zawdzięczają swe istnienie temuż samemu czynnikowi. Natomiast pieczary oddziaływały od początku i oddziaływują jeszcze ciągle na hydrograficzne stosunki gór, bo zabierając część wód deszczowych, zmniejszają ich obfitość w potokach i osłabiają działanie erozyi. Z istnieniem pieczar jest też prawie zawsze złączonem istnienie suchych potoków, t. j. dolin, pozbawionych żywej wody.

Ale ta sama woda, która tworzy pieczary, pracuje równocześnie nad ich zmniejszeniem, przeniknąwszy bowiem na wskroś pokłady skał i dostawszy się do wydrążeń, we wnęłrzu ziemi ukrytych, zwilża bezustannie ich ściany, a tracąc wskutek zetknięcia się z powietrzem cały zasób zawartego w sobie kwasu węglowego, pozbywa się równocześnie i wapna *), które osiada na ścianach i zdobi co prawda wnętrze pieczar pięk-

]) Wapno zgęszczone, lecz nie stężałe, pokrywające wnętrze niektórych mniejszych pieczar, bywa w Zakopanem „góralską śmietanką“ nazywane.

nemi naciekami, ale zmniejsza równocześnie ich rozmiary. Krople wody, zawieszone a stropu pieczary, dają narośle zrazu brodawkowatej postaci, które wydłużając się od spodu, przybierają z czasem postać sopli lodowych i nazwą stalaktytów, czyli sopleńców oznaczane bywają; jeżeli cały szereg sopleń-ców połączy się ze sobą, to naśladują one zasłony z tkaniny, zwieszające się nierównemi zębami od stropu ku podłodze. Krople wody, spadające na podłogę, dają znowu narośle rosnące w górę; te zamieniają się z czasem w słupy, sterczące do różnej wysokości. W wielu razach łączą się sopleńce ze słupami i przybierają postać filarów, podpierających sklepienie. Postać i rozmiary tych wszystkich utworów zależą zresztą od chyżości, z jaką woda przecieka i z jaką się ulatnia, następnie zaś od jej zasobu w wapno, a rozmaitość kształtów, jaką tu napotykamy, jest prawie niewyczerpana. Ponieważ woda przecieka przez skały niekiedy tak powoli, że między spadnięciem dwóch kropli może upłynąć kilkanaście minut, przeto nie trudno zrozumieć, że do wytworzenia sopleńca długiego na kilka metrów potrzebnym był przeciąg czasu kilku, albo i kilkunastu tysięcy lat.

Wszystkie dotąd poznane pieczary Tatr znajdują się po ich północnej i wschodniej stronie, w dziedzinie wapieni; ale i tutaj rozmieszczenie ich nie jest jednostajne, gdyż największa ich liczba została dotąd poznaną na wschodnim krańcu Tatr, w dziale Jaworzyńsko-Bialskim. Z wielu oznak można było już z góry przypuszczać, że pasmo to musi obfitować w te utwory. Przedewszystkiem doliny jego, chociaż znacznych rozmiarów, są przeważnie ubogie w wodę, a niekiedy zupełnie jej pozbawione. Znakomity przykład tego rodzaju przedstawia całe otoczenie Bujaczego Wierchu (Stirnberg 1947 m.) Zamyka on ten dział od południowo-wschodniej strony, a zbiega ku nizinie silnie rozwiniętem ramieniem, obejmującem Skalne Wrota 1603, Faiksową 1490 i Kobyli Wierch 1097, jest zaś to ramię ograniczone od północy doliną Suchego Potoku (Rothbaum-grund), od południa Huczawy bialskiej (Tiefer Grund). Otóż pierwsza z tych dolin, chociaż obszerna i rozgałęziona, jest zupełnie bezwodną, Gromadzi się co prawda po ulewnych deszczach na jej dnie woda, lecz w ilości zbyt małej, każącej się domyślać, że daleko większe jej zasoby zapadają bezpośrednio pod ziemię i odpływają pod jej powierzchnią;

miejsce, w którem ona opusza dolinę, nie zostało dotąd odkryte. Na południowo-wschodnich stokach Jaworzyńsko-Bialskiego działu znajduje się, wysoko między Bujaczym Wierchem i Skalnemi Wrotami, piękny kocioł, nazywany przez naszych górali „Kotłem nad zimnemi źródłami“, przez Niemców spiskich Drechselhäuschen. Znanem jest dobrze to miejsce naturalistom z powodu wielkiego bogactwa rzadkich roślin alpejskich. Kocioł ten, chociaż bardzo obszerny i zamknięty wysokiemi, ska-listemi piętrami, jest także zupełnie suchy; ale za to na dolnym jego brzegu wydobywa się ze stromych stoków gór pięć zimnych źródeł, tak obfitych, iż dają odrazu początek wielkiemu strumieniowi, uchodzącemu do potoku Bialskiej Hu-czawy, który jako Czarny potok pod miasteczkiem Belą do Popradu wpada. Trzeba dodać, że liczba źródeł, a właściwiej mówiąc otworów, z których się woda w tern miejscu na powierzchnię ziemi wydobywa, powiększa się nawet po ulewnych deszczach. Jeszcze ciekawszym jest parów Kotlińskiej Huczawy ( Wasserschlicht), podchodzący pod sam grzbiet Faikso-wej, gdyż ten posiada potoczek dość obfity, ale pomimo to przy wejściu do tego parowu wydobywa się z zachodniego stoku góry, w poziemie nieco wyższym od jego dna, słynne z obfitości wód źródło, znane na całą okolicę pod nazwą Huczawy (Rauschquelle), tak bogate, że chociaż większa część jego wód została odprowadzona do zakładów Kotlińskich (Höhlenhain), to ta, która swobodnie odpływa, daje jeszcze potok znacznych rozmiarów. Inny parów, zbiegający od przełęczy pomiędzy Kobylim Wierchem i Faiksową ku wschodowi, nazywany Drabiną, jest także zupełnie bez wody.

Zwracały też z dawien dawna na siebie uwagę z powodu swej szczególnej postaci same Skalne Wrota. Z gładkiego, silnie rozszerzonego i murawą porosłego grzbietu tejże góry sterczy olbrzymia, stromo ociosana, u wierzchu prawie równo ucięta, podłużna skała, kształtu wielkiej kamienicy, wysoka na kilka pięter. Jest ona nawskróś przedziurawiona dwoma otworami, z których większy ma kształt obszernego tunelu, mniejszy kształt szczeliny, a rozmiary pierwszego są takie, że patrząc z doliny Suchego Potoku ku górze widzi się go bardzo dokładnie, jak gdyby na ścieżaj rozwartą bramę w kamienicy. Od tej też skały otrzymała cała góra nazwę Skalnych Wrót. Jak ta skała przedstawia resztki, niegdyś

Na podstawie wszystkich tych faktów można się było spodziewać, że we wnętrzu tutejszych gór muszą się znajdować próżne przestrzenie. Przypuszczenie to zostało w ostatnich czasach rzeczywiście stwierdzone przez odkrycie podziemi, których rozmiary i obfitość przeszły wszelkie oczekiwania. Najpiękniejszym utworem tego rodzaju jest właśnie system pieczar w samym Kobylim Wierchu¹). Zdaje się, że były one znane już w przeszłem stóleciu poszukiwaczom złota, którzy w dawniejszych czasach, goniąc za szczęściem, nierzadko i Tatry odwiedzalia), lecz ci wiadomości o nich chowali w tajemnicy, wskutek czego i wieść o nich zaginęła. Otwór, prowadzący do tych pieczar, został dopiero w roku 1881 przypadkiem ponownie odkryty, a kilku wykształceńszych mieszkańców Beli zajęło się bezzwłocznie ich zbadaniem. Badania te trwały lat kilka, a chociaż wypadki osiągnięte przez tych zacnych lubo-wników ojczystej przyrody świetnym zostały uwieńczone skutkiem, to nie mogą one być pomimo to uważane za ukończone, gdyż od owego czasu nie minął ani jeden rok, któryby nie przyniósł ze Spiża świeżej wiadomości o jakiemś no wem, w najwyższym stopniu zajmującem odkryciu. Pokazało się bowiem, że całe wnętrze Kobylego Wierchu jest wypełnione podziem-nemi pieczarami, które pod względem rozmaitości swych form i rozmiarów do najznakomitszych utworów tego rodzaju zaliczone być muszą. Znajdują się tutaj w zasadzie dwa chodniki, biegnące prawie równolegle, ukośnie w górę, z których każdy dzieli się znowu na znaczną liczbę ramion. Chodniki te ulegają w jednych miejscach tak znacznemu zwężeniu, iż tworzą przejścia, przez które zaledwie na czworaku przeczołgać się można, w innych zaś rozszerzają się o tyle, iż zamieniają się we wspaniałe komory, olbrzymich rozmiarów. Największą ¹ 2

o wiele wyższego, a jedynie przez denudacyę zniszczonego wierzchołka góry, tak te otwory w niej nie są niczem innem, jeno resztkami pieczar, które przebiegały ten wierzchołek, a wyszły na jaw dopiero wskutek zniszczenia boków całej góry.

z odkrytych dotąd komor jest „Sala śpiewaków“, długa na 76 a wysoka na 40 metrów. Ściany wszystkich tych otworów są pokryte wielką ilością nacieków pięknej, białej barwy. W jednych salach pokrywają one stropy w postaci lekkich białych obłoczków, w innych zwieszają się na dół, tworząc festony i draperye, nie dochodzące do ziemi, gdzieindziej znowu przedstawiają one na pochyłościach ścian wspaniałe, jak gdyby zlodowaciałe wodospady. Krople wody, spadające na podłogę pieczar, wytworzyły i tutaj z biegiem czasu nacieki, sterczące w postaci krzewów, skał, ludzi, zwierząt i filarów. W wielu przypadkach połączyły się postacie, ustawione na ziemi z naciekami, zwieszającemi się ze stropu, a z połączenia takiego powstały kolumny, wieże gotyckie, drzewa, palmy i tym podobne utwory, podpierające sklepienia tych podziemnych budynków. Do najbardziej zajmujących przedmiotów należy tu „Kolumna wandomska“, słup zupełnie odosobniony, prosty i równy, po którego powierzchni biegnie od góry do dołu, w kierunku linii spiralnej, nabrzmienie na kształt liny, z którego zwieszają się znowu drobniejsze zęby i nabrzmienia, sięgające od jednego skrętu do drugiego; wygląda ten słup tak, jak gdyby był od wierzchu do podstawy niezbyt szeroką koronką obwiedziony. Żałować wypada, że przez nieostrożność robotników utracił on swój wierzchołek. Mają te podziemia i swoją własną muzykę, gdyż sopleńce, szczególniej rozpłaszczone, uderzone laską wydają miły dźwięk, podobny do głosu nieco stłumionych dzwonów; gdzie kilka sopleńców nierównej długości wisi u stropu jeden obok drugiego, tam uderzając w nie po kolei można otrzymać różne tony skali a niekiedy nawet dość czyste akordy. Znaleziono w tych podziemiach nawet kilka stawków, lecz te tracą w posuchę swą wodę. Do najbardziej zajmujących miejsc w pieczarach należy „Studnia czarodziejek“ (Nixenheiml ; jest to nisza walcowatej postaci, na 10 metrów wysoka, na 5 szeroka, tak ze wszech stron szczelnie zamknięta, że tylko przez otwór z góry, położywszy się na ziemi, zajrzeć do niej można. Dno jej jest wypełnione czystą, jak kryształ wodą, a z dna tego sterczy kilka ładnych słupków; z jej pułapu zwieszają się okazałe sopleńce śnieżnej białości, a ściany boczne są od spodu do góry pokryte naciekową koronką. Dla lepszego oświetlenia tej kryjówki spuszcza przewodnik na wodę maleńką łódkę ze światłem. Ta studnia zajmuje najwyższy punkt w pieczarach, a grubość pokładów, dzielących ją od powierzchni góry, musi wynosić około 70 metrów. Długość całego systemu pieczar w Kobylim Wierchu, od wejścia aż do ostatniego, obecnie poznanego punktu, wynosi w prostej linii, a zatem z pominięciem zakrętów i rozgałęzień 380 m., a różnica w poziomie pomiędzy punktem najniższym i najwyższym 115 m. Całkowita długość wszystkich, do roku 1886 poznanych podziemi wynosiła 3300 metrów, a zatem prawie pół mili. Ciepłota tych pieczar porusza się pomiędzy 5 a 11° C., nie spada w zimie, nawet w czasie najtęższych mrozów, według twierdzenia tutejszych przewodników poniżej zera, a średnia roczna ciepłota wyniesie 6" C.’). Powietrze zaś bywa w ich wnętrzu zupełnie nasycone wilgocią²). Wypada też nadmienić, że maleńka jaskinia nad Kotlińską Huczawą, nazywana przez tutejszych Niemców „Rauschkeller“, przedstawia niezawodnie wejście do wielkiej pieczary, zapchane zupełnie ziemią i kamieniami. Wapień Kobylego Wierchu należy do formacyi tryjasowej.

Chociaż pieczary Bialskie tak pod względem swych rozmiarów, jak i pod względem swej rozmaitości do najznakomitszych utworów tego rodzaju zaliczone być muszą, to pomimo to wiele osób nie doznaje przy zwiedzaniu ich takiego wrażenia, jakiego spodziewały się, czytając ich opisy. Bez wątpienia w opisach tych miejsc znajduje się wiele przesady, mogą one dać o nich błędne wyobrażenie, o rozmiarach sopleń-

Kolbenheyer (1. c. str. 12) obliczył ze spostrzeżeń robionych od kwietnia do sierpnia w latach 1882, 1885 średnią ciepłotę cieplejszej pory roku na 7‘7 ' C. Wskutek uwzględnienia zimowych miesięcy średnia roczna będzie znacznie niższą.

J) Dnia 22. czerwca 1890 r. o godzinie 4. po południu pokazywał termometr suchy przy wejściu do pieczar, na wolnem powietrzu 18" C , mokry 16, wskutek czego wilgotność powietrza wynosiła 80’’ nasycenia. We wnętrzu zaś pieczar i suchy i mokry termometr stały na równi, pokazywały w miejscach niższych 7, w wyższych 7 5" C , nasycenie powietrza wynosiło 100". Ale przy wejściu do korytarza, prowadzącego do pieczar, w miejscu, gdzie wysoki komin wiedzie do dawnego, zarzuconego wejścia, pokazywał termometr suchy 5'7" C., mokry 4 5" C., a wilgotność powietrza wynosiła tu tylko 85° bez wrątpienia z powmdu przeciągu powdetrza, jaki tu w chwili obserwacyi panował ców, o ich ilości i barwie; w miejsce wspaniałych salonów znajdzie nie jeden podróżny ciemne piwnice, to, co kto inny nazwał jeziorami, będzie dla niego zaledwie najskromniejszą sadzawką, a spinanie się i spuszczanie na dół po stromo ustawionych drabinach, albo brodzenie po wilgtnej ziemi nie może też przyczynić się do uprzyjemnienia pobytu w tych ustroniach. Chociaż w ocenieniu każdego przedmiotu chwilowe usposobienie i osobista wrażliwość niepodrzędną grają rolę, to nie da się zaprzeczyć, że podróżny przyzwyczajony na powierzchni ziemi do światła, przestrzeni i swobody w ruchach, do bogactwa barw i form, z jakiemi wzrok jego na każdym spotyka się kroku, dostawszy się w te podziemia doznaje dziwnego wrażenia, czuje się bowiem na każdym kroku skrępowanym ciemnością i brakiem miejsca, a brnąc w rozwilgłej ziemi, lub utykając o kamienie doznaje obawy, którą zaledwie ciekawość, albo zajęcie dla badań naukowych zwalczyć zdołają. Czuje on, że nie w swoim znajduje się tutaj żywiole, że to świat dla niego obcy, jemu nie sprzyjający i zdarza się nieraz słyszeć zdanie, że przy zwiedzaniu podziemi najprzyjemniejszą jest chwila, w której podróżny, opuściwszy je, znowu światło dzienne zobaczy. Z tern wszystkiem kilka tysięcy osób zwiedza co roku te podziemia, a u stóp Kobylego Wierchu powstał za staraniem szlachetnych obywateli miasteczka Bela, do których ta część Karpat należy, piękny zakład klimatyczny, jakiego może Węgrom pozazdrościć Galicya. W miejscu, gdzie przed dziesięciu jeszcze laty rozpościerała się nieprzebyta puszcza leśna, tak dzika, iż łatwiej było spotkać się w niej z niedźwiedziem lub wilkiem, aniżeli z człowiekiem, stanął wspaniały budynek zakładowy, łaźnia i wiele ładnych domów prywatnych, których liczba z każdym rokiem się zwiększa. Źródło Huczawy, sprowadzone tutaj podziemnemi rurami, zaopatruje wszystkie te budynki w wyborną wodę, stary las nad stromym brzegiem rzeki Beli został zamieniony w piękny park, a wygodne ścieżki, wijące się wężykowato po stokach gór, w pośród dziewiczych lasów, albo ponad skalistemi urwiskami, prowadzą wszędzie na najwyższe gór wierzchołki. Prawdziwe zamiłowanie dla dziwów tutejszej przyrody było także powodem, że właściciele zakładu nieestetyczną nazwę Kobylego Wierchu zamienili na Górę Koboldów.

W niewielkiej odległości na północ od pieczar Bialskich znajdują się, już na stokach Bujaczego Wierchu, od strony Suchego Potoku, inne pieczary, nazywane Alabastrową grotą, które, chociaż ani swemi rozmiarami, ani ozdobnością nie dorównają tamtym, to pomimo to zasługują z wielu względów na uwagę. Wejście do nich znajduje się w wysokości 1490 m. n. p. m.; składają się one z czterech wielkich komór, połączonych ze sobą chodnikami, zawalonemi kamieniami, a tak wąz-kiemi, że przebycie ich jest w wielu miejscach jedynie na czworakach możebne. W czwartej komorze znajduje się w bocznej ścianie przejście, prowadzące dość stromo w górę na brzeg ciemnego, ważkiego, pionowego otworu, kształtu komina, którym obfity strumień wody spada z szelestem z góry na dół, rozbijając się o jego ściany. Rozmiary tego komina nie zostały dotąd dokładniej oznaczone, woda jego uchodzi zaś podziemnie ku otworowi pieczar, gdyż szmer jej słychać pod kamieniami; zapada ona w głąb, nie dobiegłszy do samego wejścia. Ale na tern samem miejscu słychać silny szelest innej wody, wydobywający się z głębi pieczar; jakoż spuściwszy się nieco z tej samej komory ważkim korytarzem na dół, staje się przy wejściu do małej niszy, ze stropu której spada przez wazki otwór inny strumień, którego woda gromadzi się na dnie niszy, pokrytem drobnym żwirem, tworząc studnię, bez widocznego odpływu. Pochodzenie wody tworzącej oba wodospady, jak i sposób, w jaki ona uchodzi z owego zagłębienia, są zupełnie nieznane, a bliższe poznanie obu tych podziemnych strumieni byłoby ze względu na powstawanie i rozwój jaskiń w ogóle bardzo pożądane. Alabastrowa grota jest ubogą w nacieki, gromadzą się one prawie wyłącznie po ścianach chodników, któremi główne komory są ze sobą połączone, a mają zupełnie inną postać od tych, które poznaliśmy w wielkich Bialskich pieczarach, gdyż miejsce sopleń-ców, słupów i tym podobnych utworów zajmuje tutaj skorupa z czystego (?) węglanu wapna, gruba na 1 do 2 centymetrów, pokryta mnóstwem krótkich narośli, przypominających swym kształtem i wielkością zwierzokrzewy morskie z gatunku, nazywanego pospolicie białemi koralami. Ta skorupa jest w mniejszych odłamkach na wpół przezroczystą i bywa przez nieświadomych turystów uważaną za alabaster, którzy też z tego powodu pieczarom tym nazwę Alabastrowej groty nadali. Ciepłota jest we wnętrzu tych pieczar, przynajmniej w porze letniej, dość wysoką, gdyż dochodzi do 7'5° C.¹).

W tejże samej dolinie znajduje się po drugiej stronie parowu, w skalistym boku Bujaczego Wierchu, o 50 m. wyżej od Alabastrowej, grota Lodowa. Jest to obszerne, lejkowate wydrążenie w skale, spuszczające się nieco ukośnie w dół i przybierające postać ważkiego, wysokiego, krótkiego korytarza. Okazałe wejście do tego korytarza jest zatarasowane dwoma olbrzymiemi odłamami skały, które oderwały się od stropu i legły jeden na drugim tak, że po obu ich bokach pozostały dwa przejścia, których ściany bywają jeszcze w porze letniej pokryte oślizgłą płytą lodową. Bezpośrednio za tą zaporą znajduje się komora nie zbyt wielkich rozmiarów, której ściany są również pokryte skorupą lodową a wnętrze jest zajęte przez kilkanaście słupów lodowych, sięgających od stropu do podłogi. Cieńsze z nich miały (1890) w średnicy po 1 do 4 decymetrów, grubsze do '/з metra. W d. 24. czerwca 1890 r. były one już silnie przez ciepłotę letnią nadwyrężene i straciły wiele ze swej pierwotnej grubości, a kilka z nich utraciło już swą górną połowę, która oderwała się od stropu i runęła na podłogę, pozostałe zaś spodnie ich części przedstawiały słupy ustawione na podłodze, nie wyższe nad 2 metry. Najgrubszy z tych słupów miał w średnicy prawie ¹/з metra; krople wody, spadające ze stropu i uderzające bezustannie w też same miejsca na jego powierzchni, wydrążyły w nim trzy przewody, które sięgały aż do jego podstawy i były wypełnione wodą. Ciepłota we wnętrzu tej groty wynosiła w tym dniu 5° C. przy ciepłocie wolnego powietrza 106° C.; powietrze w jej wnętrzu było bardzo suche, gdy bowiem względne nasycenie wolnego powietrza parą wodną wynosiło 70°, to we wnętrzu groty znaleźliśmy tylko 49°. Powodów wypełniania tej groty lodem trzeba szukać w jej znacznem wyniesieniu nad poziom morza i w tej okoliczności, że jest ona umieszczona w północno-wschodnim stoku Bujaczego Wierchu, wskutek

!) Ciepłota wód w tej pieczarze ma według Kolbenheyera (Die hohe Tatra, 1888, str. 159) wynosić 4’4 ’ C., co jednakże nie jest prawdopodobnem z tego powodu, źe normalna ciepłota źródeł w tej wysokości Tatr wynosi zaledwie 2° C. Ponowne zbadanie tego przedmiotu, a w ogóle całych tych podziemi, byłoby bardzo pożądanem, czego promienie słońca prawie nigdy do niej nie dochodzą. Woda spadająca z jej stropu na dół marznie przez całą zimę, i wytwarza potężne sople, sięgające aż do podłogi, a że w lecie wnętrze groty powoli się ogrzewa, przeto i lód w niej nagromadzony bardzo powoli taje i przy niskiej ciepłocie lata może przetrwać do drugiej zimy, tak samo, jak się to i w naszych dobrze zaopatrzonych lodowniach dziać zwykło. Ale ściany groty, wymrożone w zimie, zachowują jeszcze i w lecie długo ciepłotę niższą od 0, a chłonąc wilgoć z powietrza dopiero w tej porze pokrywają się gołoledzią. Kładziemy nacisk na te stosunki z tego powodu, ponieważ ta miejscowość przedstawia najprostszą formę grot lodowych, które w innych częściach Karpat na daleko większe wytworzyły się rozmiary i rzuca ważne światło na początek i rozwój tych utworów,

Z innych podziemi w paśmie Bialskich Tatr nabrała większego rozgłosu mała grota, odkryta we wierchu, nazywanym Nowym, a przypierającym do Murania od strony wschodniej. Wejście do niej znajduje się w poziomie około 1800 m., a zatem już wysoko w krainie kosodrzewu; ma ona zrazu postać dość obszernej komory, przechodzącej w długi, wazki i niedostępny korytarz, którego ściany są na końcu pokryte lodem. Ślady drewnianej ściany, jakie w tej grocie znaleziono, przekonują, że była ona w dawniejszych czasach zamieszkałą przez ludzi, może przez opryszków, albo poszukiwaczy złota-Ale większe zajęcie od śladów człowieka budzą szczątki zwierząt, jakie w tej grocie odkrył węgierski geolog Dr. Roth, który badał ją z polecenia węgierskiego towarzystwa karpackiego¹)-Znalazł on bowiem w żółtej, kamienistej ziemi, pokrywającej dno pieczary, niezliczone kości drobnych zwierząt, które przesłał do oznaczenia Dr. Nehringowi, znakomitemu znawcy zwierząt kopalnych z nowszych okresów geologicznych. Dr. Neh-ring przekonał się ³ 4), że kości tutejsze należą do 28 gatunków zwierząt kręgowych⁵), z których wielka liczba i dziś jeszcze w skład tatrzańskiej fauny wchodzi. Ale znalazło się pomiędzy niemi i kilka takich, które obecnie w środkowej Europie nigdzie nie żyją, gdyż są one mieszkańcami mroźnych okolic podbiegunowych, a do tych należy renifer, dwa gatunki leminga, dwa rodzaje myszy, dwie pardwy, i jedna sowa. Ślady tych właśnie zwierząt mają pod naukowym względem niezwykłą doniosłość, przekonują one bowiem, że klimat Tatr był niegdyś o wiele zimniejszym, niż jest obecnie i uległ w najnowszym dopiero okresie geologicznym zmianie w ten sposób, że ciepłota całej Europy znacznie się podniosła. To ocieplenie się powietrza musiało wpłynąć i na roślinność, a zmiana tej nie mogła pozostać bez wpływu na świat zwierzęcy. Objawił on się w ten sposób, że i owe zwierzęta lodowego okresu u nas wyginęły, a przechowały się jedynie w zimniejszych okolicach podbiegunowych,

Oprócz powyżej opisanych poznano jeszcze dwie inne pieczary w Nowym, jedne w Muraniu, trzy około Jaworzyny węgierskiej (Sucha dziura, Mokra i Kościółek), po jednej w Magórze i pod Gewontem i dwie w Kościeliskach, lecz te wszystkie w porównaniu z powyżej opisanemi schodzą do bardzo podrzędnych rozmiarów. Ale nie są i one pozbawione naukowego znaczenia, bo Sucha i Mokra są staremi przepływami Jaworzynki, Kościółek i grota w Magórze przedstawiają groty lodowe w najprostszej formie, gdyż lód przechowuje się w nich

wyginęły zupełnie; oznaczone ⁶ żyją

przez całe lato, a piękne rozgałęzione korytarze, odkryte i szczegółowo badane przez Pawlikowskiego w dolinie Kościeliskiej, muszą być uważane za szczątki większych pieczar, zniszczonych przez rozszerzenie i pogłębienie doliny Kościeliskiej-Zdaje się jednakże, że znajomość nasza tego podziemnego świata w Tatrach znajduje się dopiero w zawiązku, i że na tem polu można oczekiwać jeszcze wiele niespodzianek, w chwili bowiem, gdy te słowa piszemy, dochodzi nas wiadomość, że kilku członkom Towarzystwa Tatrzańskiego udało sio wykryć zajmujący system pieczar w bliskości Zakopanego, a zatem w miejscowości najwięcej przez turystów zwiedzanej i stosunkowo najlepiej poznanej. Znajdują się one w dolinie Kasprowej. Wejście do tych pieczar, w postaci ważkiego i niewygodnego chodnika, długiego na 40 m., a zakończonego małą grotą, było od dawna znane juhasom, pasącym bydło w tej dolinie, ale pomiędzy turystami nie obudziło ono zajęcia; dopiero wskutek poszukiwań dokonanych we wrześniu 1889 r. pokazało się, że z tej groty prowadzą dwa chodniki do dwóch innych pieczar większych rozmiarów, ozdobionych naciekami, a liczne otwory wr ścianach, silny przeciąg powietrza, jaki tu panuje i właściwy odgłos pozwalają się domyślać, że istnieje tutaj cały system podziemnych wydrążeń, tego samego rodzaju, co w Kobylim Wierchu na wschodnim krańcu Tatr.

X. Klimatyczne stosunki Tatr.

Powietrze jako czynnik geograficzny. Ubytek ciepłoty z rosnącą wysokością; od czego zależy. Wpływ Tatr na rozdział deszczów. Śniegi w Tatrach. Powstawanie lodowców i ślady, jakie po sobie zostawiają. Okres lodowy w Tatrach. Zwierzęta tego okresu. Zmiana klimatu Tatr; w czem polega. Choroba górska. Wiatr halny (foehn); skąd się bierze. Jak daleko można widzieć z Gerlachow-skiego szczytu. Różnica pomiędzy długością dnia na szczycie i u podnóża tej góry.

Mieszkaniec nizin, umiejący patrzeć na wszystko to, co go otacza i chociażby tylko powierzchownie z przyrodą swej ojczystej okolicy obznajomiony, dostawszy się we wnętrze gór, nietylko spostrzeże bez trudu, że tu i ziemia i woda i powietrze są odmienne, lecz rozpatrując się nieco pilniej około siebie napotka wiele roślin i zwierząt, jakich w domu nigdy nie widział i przyjdzie niebawem do tego przekonania, że w górach tak twory martwej, jak i żywej przyrody są zupełnie odmienne od tworów otaczających je nizin. I tak jest w rzeczywistości. Każda znaczniejsza wyniosłość na powierzchni ziemi przedstawia sama dla siebie mały światek, w którym ziemia, woda i powietrze, rośliny i zwierzęta a nawet i człowiek odznaczają się właściwemi sobie znamionami, zwracają na siebie uwagę swoją odrębnością. Ale dla człowieka myślącego nie wystarcza już dzisiaj samo podziwianie cudów przyrody; pragnie on poznać ostateczne przyczyny zjawisk, a znalazłszy się w nieznanej sobie krainie zadaje sobie na każdym prawie kroku pytanie, dlaczego to, na co patrzy, ma taką, a nie inną postać. Jednym z najważniejszych czynników geograficznych jest powietrze. Woda spadająca z niego pod różną postacią nietylko napełnia rzeki i jeziora, nasyca źródła, żywi rośliny i zwierzęta, ale ona to siłą swoją zniszczyła, jak wiemy, olbrzymie pokłady miększych skał i złożyła je na dnie oceanów, ona rozryła powierzchnię ziemi, a górom i dolinom ich dzisiejszą nadała postać, ona wierzchołki gór, i oba bieguny ziemi lodową pokryła skorupą a we wnętrzu ziemi wyżłobiła olbrzymie pieczary, przedmiot naszego podziwu. Ale to sarno powietrze żywi też rośliny, które pokrywając powierzchnię ziemi, każdej okolicy właściwy nadają charakter a dając podstawę dla istnienia zwierząt i człowieka ożywiają tę okolicę. Można powiedzieć bez przesady, że każda kraina swą dzisiejszą postać ma po największej części swojemu powietrzu, swojemu klimatowi do zawdzięczenia. Ponieważ bez znajomości tego klimatu znajomość zjawisk fizycznych w naszych górach byłaby niedostateczną a zrozumienie rozwoju samych gór i ich dzisiejszej postaci niemo-żebnem, przeto uważamy za stosowne dać czytelnikowi m jżność zaznajomienia się i z tym przedmiotem, chociażby tylko w najgrubszych zarysach.

Pod nazwą klimatu obejmujemy wszystkie te zjawiska fizyczne, których widownią jest powietrze. Zajmuje się tedy klimatologia przedewszystkiem powietrzem, jako takiem, bada jego gęstość, ciężar i ciepłotę, pozostawiając chemii poznanie jego części składowych. Następnie zaś zajmuje się ta umiejętność wodą, ale tylk > tą, która w powietrzu w postaci pary jest zawarta, a wskutek ruchu powietrza i zmian jego ciepłoty może uledz skropleniu i spada na ziemię w postaci rosy, deszczu, śniegu, gradu albo szronu. Najważniejszym czynnikiem ktimatycznym jest ciepłota powietrza, gdyż od niej i jego gęstość i kierunek wiatrów i ilość i postać opadu wodnego zależy. Jest rzeczą powszechnie znaną, że z rosnącą wys »kością ciepłota powietrza się obniża; wiedzą o tern mieszkańcy dalekich równin, którzy zwiedzając Tatry w miesiącu lipcu, albo sierpniu, muszą nieraz w skwarne południe brnąć przez śniegi, wypełniające górskie szczeliny, albo pokrywające boki wyniosłych dolin tatrzańskich. Powód tego obniżania się ciepłoty ku górze jest następujący. Ponieważ ilość ciepła, jaką ziemia w ciągu jednego roku od słońca odbiera, może być uważaną za stałą, niezmienną, przeto ciepłota jakiegoś miejsca powinna zależeć ud bliskości równika albo bieguna, a wszystkie miejsca na tym samym stopniu szerokości geograficznej położone powinny mieć ciepłotę jednakową. W rzeczywistości jest jednakże inaczej. Powietrze przepuszcza promienie słoneczne, ale samo słabo się rozgrzewa; rozgrzewa się rzeczywiście ziemia i ona to dopiero swą ciepłotę powietrzu oddaje. Z tego powodu jest powietrze na równinach naj-cieplejszem przy powierzchni ziemi, a stygnie ku górze bardzo szybko, gdyż pomiary robione przy pomocy balonów wykazały, że na każde 100 metrów wysokości spada ciepłota powietrza (w otwartem polu) blisko o jeden (0⁻9) stopień Cels. Ponieważ na równinach cała powierzchnia ziemi się rozgrzewa, przeto i ogrzanie powietrza musi tu być silniejsze; przeciwnie w górach wierzchołki, wznoszące się do większych wysokości, przedstawiają poniekąd tylko drobne odłamki tej pow erzchni i dlatego ilość ciepła jaką same otrzymują od słońca, a oddają powietrzu, musi być tutaj o wiele mniejszą. Nie małej wagi jest i ta okoliczność, że mniejsza, albo większa część każdej góry znajduje się bezustannie w cieniu, a ta pozbawiona promieni słonecznych i sama stygnie i ziębi otaczające ją powietrze. Rozgrzewa się co prawda w górach powietrze nieco silnie na dnie dolin i z powodu swej lekkości wznosi się bezustannie w górę, lecz tutaj, mieszając się z powietrzem silnie rozrzedzonem, ulega samo rozrzedzeniu a ta zmiana jego gęstości jest zawsze połączona z utratą ciepła. Mechaniczna teorya ciepła uczy, że powietrze suche, wznosząc się w górę, traci z powodu swego nagłego rozrzedzenia na każde 100 m. wysokości 1" C. ze swej pierwotnej ciepłoty. Z tego też powodu i to wznoszenie się ciepłego powietrza w górę nie przyczynia się do podniesienia jego ciepłoty, lecz przeciwnie wpływa na jej obniżenie.

Liczne spostrzeżenia czynione od wielu lat nietylko w Europie lecz i w innych częściach ziemi wykazały, że ciepłota w górach spada na każde 170 metrów o jeden stopień Cel., co znaczy, że jeżeli wzniesiemy się o 100 m. wyżej, to ciepłota spadnie o 0'6° C. Liczba ta jest dla nas nadzwyczaj ważną, ponieważ przy jej pomocy możemy obliczyć ciepłotę dla każdego miejsca w górach. I tak, wiedząc, że średnia ciepłota roku we wsi Poroninie, u stóp Tatr w poziomie 742 m. położonej, wynosi 4⁻9° C., to możemy obliczyć, że ciepłota Morskiego Oka, wzniesionego na 1384 m., powinna wynosić 11° C., a równa się ciepłocie Uleborgu w Finlandyi, miasta o 16 stopni geograficznych dalej na północ wysuniętego; w ten sam sposób przekonujemy się, że średnia roczna ciepłota Gerlachowskiego szczytu (2663 m.) wynosi 6-6° C,

niżej zera, a równa się ciepłocie południowej kończyny wyspy Spicberg, na morzu Lodowatem pólnocnem położonej, a o 28 stopni dalej ku północy wysuniętej.

Trzeba jednakże dodać, że to obniżanie się ciepłoty w większych wysokościach zależy także od ilości pary wodnej, zawartej w powietrzu, gdyż ta, dostawszy się w większą wysokość, ulega z powodu oziębienia skropleniu, wskutek czego uwalnia ze siebie znaczne zasoby ciepła. Skraplanie się pary wodnej w górze działa tedy wręcz przeciwnie, jak rozrzedzanie się powietrza i znosi częściowo jego następstwo. Doświadczenie przekonało, że zasoby ciepła pochodzące z tego źródła są bardzo znaczne, że para zamieniająca się w wodę uwalnia właśnie tyle ciepła, ile go spotrzebowała sama woda przy przejściu swojem w parę. Z tego też powodu odbywa się obniżanie się ciepłoty z rosnącą wysokością o wiele powolniej w zimie, gdy nasycenie powietrza parą wodną jest silniejsze, aniżeli w lecie, gdy względna ilość tej pary jest mniejsza, a poszukiwania czynione nad tym przedmiotem wykazały, • że gdy w zimie ciepłota powietrza spada w górach na każde 100 m. o 045" C., to w lecie spada o 070° C. Ta ostatnia liczba jest również bardzo ważną i oddaje wielkie przysługi, gdy rozchodzi się o rozsiedlenie roślin w górach, albo o zbadanie granicy wiecznych śniegów i lodów.

Po ciepłocie jest najważniejszym dla geografa czynnikiem klimatycznym woda, spadająca z powietrza w postaci deszczu, śniegu, lub rosy. Ponieważ deszcz powstaje w ten sposób, że para wodna zawarta w powietrzu, wzbiwszy się razem z niem do większych wysokości, ulega tam wskutek swego oziębienia skropleniu i spada napowrót (jako deszcz) na ziemię, przeto nie trudno zrozumieć, że stosunki opadu wodnego w górach muszą się różnić pod wieloma względami od opadów na równinach. Jest tam przedewszystkiem ilość tych opadów o wiele większą, a to z następujących powodów. Powietrze u podnóża gór jest zawsze wilgotniejsze, aniżeli na równinach, a zawarta w niem para, wzbijając się w górę, ulega tu (w górach) prędzej, już w daleko mniejszej wysokości, skropleniu; z tego też powodu zdarza się. w porze letniej bardzo często, że gdy na równinach najpiękniejsza panuje pogoda, to góry nietylko są zasłonięte chmurami, lecz chmury te wydają

ze siebie częstokroć obfite strugi wody; w taki sposób powstające deszcze nazywają fizycy deszczami elewacyjnemi.

Ale wskutek deszczów elewacyjnych uległoby powie-' trze w górach prędkiemu osuszeniu, gdyby nie było w inny sposób zasilane wilgocią. Wilgoć tę przynoszą wiatry, a od ich kierunku zależy przeważnie, jeżeli nie wyłącznie, ilość opadów wodnych, właściwych każdej krainie. Wiatry wiejące od kontynentów są suche, osuszają powietrze i przynoszą pogodę, a do takich należą u nas wszystkie wiatry wiejące od wschodu, od strony azyatyckiego lądu; obfitują w wilgoć jedynie wiatry wiejące od strony morza, a zatem u nas te, które przybywają od strony Atlantyckiego oceanu. Ponieważ kierunek łańcucha Tatr jest taki, że stanęły one w poprzek tym ostatnim wiatrom, przeto też i powietrze, niesione przez nie, utknąwszy o taką zaporę, wznosi się nagle w górę, w dziedzinę niższej ciepłoty, gdzie para wodna w niem zawarta przybiera natychmiast postać kropli wodnych i spada na ziemię. Z tego powodu musi być i ilość opadu wodnego w bliskości gór większą, aniżeli w pewnem od nich oddaleniu; że tak jest rzeczywiście, o tem przekonujemy się z łatwością, porównując naprzykład średnią ilość rocznego opadu ’) we wsi Poroninie, u stóp Tatr położonej i w Krakowie, oddalonym od ich podnóża o 83 km., wynosi ona bowiem dla Poronina 937 milimetrów, dla Krakowa zaś tylko 630.

W ten sposób traci powietrze, przybywające od Atlantyckiego oceanu, po północnej stronie Tatr większą część zawartej w niem pary wodnej, a dostaje się na południową ich stronę już znacznie osuszone, wskutek czego ilość opadów po węgierskiej stronie musi być znacznie mniejszą, aniżeli po galicyjskiej. Ze tak jest rzeczywiście, o tem przekonuje nas znowu porównanie Poronina z Kezmarkiem, gdy bowiem w pierwszej miejscowości spada rocznie 937 milim., to ilość

9 Ażeby ocenić ilość wody, spadającej w jakiemś miejscu w ciągu jednego roku, chwyta się ją do naczynia (o jednostajnej średnicy) i mierzy się wysokość słupa, jaki ta woda przedstawi z końcem roku. Wysokość tę wyraża się albo w liniach paryskich, albo w milimetrach. 1 milim. = 044 linij. Jeżeli znalezione w ten sposób ilości z kilku lub kilkunastu lat dodamy, a sumę ich podzielimy przez liczbę lat, to otrzymamy średnią ilość opadu wodnego dla tegoż miejsca.

opadu rocznego w drugiej miejscowości wynosi tylko 577 mm. Słusznie więc przezwano Tatry wielkim murem granicznym dla klimatycznych stosunków Europy. Ale granica ta nie jest wyłącznie do Tatr przywiązaną, lecz bierze w niej udział cały północny łańcuch Karpat i jego to działaniu trzeba przypisać, że ilość opadów wodnyoh na nizinach węgierskich jest o wiele mniejszą, aniżeli na równinach Galicyi i Polski; dla przykładu wspomnimy tylko, że gdy ta ilość w Krakowie wynosi rocznie 630 milimetrów, to w Peszcie, stolicy Węgier, wynosi ona tylko 527 mm.¹). Te cyfry tłómaczą nam dostatecznie różnicę roślinności, jaka zachodzi pomiędzy krajami po północnej i południowej stronie Karpat położonemi; gdy bowiem pierwsze były pierwotnie zupełnie, a są i teraz po części pokryte buj-nemi lasami, to niziny węgierskie przedstawiają bezleśną krainę, dającą przedsmak stepów, jakie rozwinęły się dalej na wschodzie, nad brzegami morza Czarnego i Azowskiego.

Liczne spostrzeżenia wykazały nakoniec, że ilość opadu w górach zwiększa się . z rosnącą wysokością. Przyrost ten, chooiaż w ogóle znaczny, nie we wszystkich górach jest jednakowym, gdyż zależy od kierunku gór, od ich nachylenia, ich wysokości i t. p. okoliczności. Dla przykładu wspomniemy tylko, że w Alpach Arulańskich, na stacyi St. Christoph, w poziomie 1800 m. spada rocznie półtora raza więcej wody, aniżeli na stacyi Bludenz, w poziomie 590 m. a jeszcze wyraźniejsza jest ta różnica w górach Czarnego Lasu (Schwarzwald), bo gdy na stacyi Auggen w poziomie 290 m. spada rocznie 107 centym, wody, to w Höchenswand, w poziomie 1010 m. spada już 188 centym. Ten przyrost opadu ma jednakże miejsce tylko do pewnej wysokości, po za którą znowu nagle się zmniejsza. Taka granica najobfitszego opadu leży w Alpach w wysokości 2000 m. nad poziomem morza, a u nas w Tatrach prawdopodobnie nieco niżej. Podróżni zwiedzający Tatry wiedzą dobrze o tern, że niebezpieczeństwo przemoknięcia od deszczu jest tutaj u stóp gór i w dolinach o wiele większe, ⁷

) Powyższe liczby są wyjęte z pracy Hanna:

aniżeli na szczytach, a Wahlenberg, który zwiedzał te góry w roku 1813, słynnym z niepamiętnych powodzi, upewnia, że gdy ślady tych powodzi widział na dole na każdym prawie kroku, to w większych wysokościach były one prawie niedostrzegalne, Przyczyna tego nagłego ubytku w opadach powyżej pewnej granicy leży bezwątpienia w silnem rozrzedzeniu powietrza, które powoduje rozproszenie się chmur, jakoż nawet w porę taką, w której u podnóża Tatr i w dolinach padają bez przerwy ulewne deszcze, bywają wierzchołki tych gór jedynie wilgotną mgłą otoczone.

To obniżanie się ciepłoty z rosnącą wysokością jest także powodem, że w górach pada daleko częściej śnieg, niż na równinach; zdarza się nieraz w Tatrach, że wierzchołki ich w miesiącach czerwcu, albo sierpniu, a w wyjątkowych latach nawet i w lipcu ukażą się po dłuższej niepogodzie obielone śniegiem; zimowe zaś śniegi nikną tu po dolinach i niższych wierchach o trzy do pięciu tygodni później, aniżeli na równinach. Ale w kotłach, przypierających do głównego grzbietu gór, albo otoczonych wyższemi szczytami, nie wystarcza niska ciepłota lata do zupełnego stopienia śniegu, a chociaż ubywa go wiele przez lato, to nie ginie on tu nigdy zupełnie, lecz pewna jego ilość przechowuje się od jednej zimy do drugiej. Takie, nie ginące nigdy śniegi nazywamy wiecznemi, albo stałem!. W Tatrach zajmują one tylko mierne obszary ziemi, tworzą małe pólka w górnych kotlinach. Na pięknej mapie Tatr, wydanej przez wyjskowy zakład geograficzny we Wiedniu w 1881 roku (w rozmiarze 1 : 40000), są one wszystkie wyznaczone. Jest ich 20 po północnej i prawie tyle po południowej stronie głównego grzbietu, ale rozmiary ich są tak małe, że według pomiaru Grissingera¹), wszystkie razem wzięte nie dają jeszcze jednego kwadratowego kilometra, gdyż rzeczywista ich powierzchnia wynosi 0-9344 km.; są zaś te śnieżne pola po południowej stronie Tatr w ogóle większe, gdyż na nie same przypadają dwie trzecie części powyższej ilości. Najniższe pola po północnej stronie zaczynają się na wysokości 1600 m., po południowej w wysokości 1800 m.,

fi K. Grissinger, Die Schneegrenze in der Hohen Tatra, w Verein der Geographen an der Universität Wien, Bericht über das XIV Vereinsjahr (1888).

średnia ciepłota roku, odpowiadająca ich północnej granicy, wynosi (według Grissingera) 02° C., na południowej zaś OS'* C.; ale średnia ciepłot i miesięcy letnich, które najwięcej do zniszczenia śniegów się przyczyniają, wynosi dla północnej granicy 95⁰ C. dla południowej 103⁰ C.

Chociaż tedy nie brakło Tatrom owej najwdzięczniejszej szaty gór alpejskich, jaką właśnie wieczne śniegi i powstające z nich lodowce przedstawiają, to trzeba wyznać, że zjawisko to rozwinęło się w Tatrach na bardzo małe rozmiary i nie może iść w porównanie z tem, co w innych wysokich górach Europy napotykamy. Czemże są bowiem owe maleńkie pólka śnieżne, chroniące się pod głównym grzbietem Tatr i jedynie pod zasłoną stromych turni skalistych swój skromny byt wiodące, w porównaniu z lodowcami Alp, które nietylko najwyższe ich szczyty, ale i całe ich grzbiety białym całunem pokrywają a spuszczają się w doliny w postaci potężnych ramion, które aż w kamę lasów, po granicę mieszkań ludzkich zachodzą, których rozmiary nie na kilometry, lecz na mile kwadratowe liczyć wypada. Zastanawiano się wielokrotnie nad brakiem lodowców w Tatrach i tłumaczono go już to suchością klimatu, już szczególną postacią szczytów i grzbietów tatrzańskich, przypuszczając, że z powodu ich nadzwyczajnej stromości śnieg na nich utrzymać się nie może. Ale ani jeden, ani drugi pogląd nie jest słusznym, bo opady wodne są w Tatrach bardzo obfite, a gdyby śniegi na grzbiecie i po szczytach Tatr jedynie z powodu ich stromości utrzymać się nie zdołały, to obsuwając się w doliny wytworzyłyby w nich pokłady, które właśnie w lodowce niezwykłej grubości zamienićby się musiały. W rzeczywistości rozwój lodowców zależy od dwóch czynników; przedewszystkiem od tej ilości opadów, która spada w zimie, gdyż tylko ta daje śnieg, a następnie od ciepłoty lata, która go niszczy. Otóż porównując rozkład opadów wodnych na pojedyncze pory roku widzimy, że w zachodniej Europie (Alpy) spada daleko więcej wody w zimie, niż w lecie, że spada ona tam przeważnie w postaci śniegu, gdy we wschodniej (Karpaty) więcej jej spada w lecie, aniżeli w zimie, wskutek czego i ogólna ilość spadającego śniegu jest tutaj mniejszą. Nie bez znaczenia jest i ten fakt, że ciepłota samego lata jest we wschodniej Europie nieco wyższą, niż w zachodniej, że śnieg jest tu w lecie więcej na zniszczenie

A jednak istniał czas, w którym zlodowacenie naszych Tatr było o wiele silniejszem, niż jest obecnie, bo mówiąc o upostaceniu tych gór wspomnieliśmy już, że w okresie dy-luwialnym lodowce nietylko doliny tatrzańskie wypełniały, lecz i daleko po za podnóże Tatr się wysuwały. Ażeby zrozumieć szczegóły, które nas do wysnówania takich wniosków upoważniają, ażeby ocenić, czy i o ile znaczenie, jakie geografowie do tych szczegółów przywiązują, jest uzasadnionem, porzućmy na chwilę Tatry i przenieśmy się na alpejskie wyżyny środkowej Europy, starajmy się zrozumieć, w jaki sposób powstają lodowce, jakim one ulegają przeobrażeniom i jaki jest koniec ich istnienia.

narażony. 1, tych też powodów podnosi się i granica wiecznych śniegów w Europie od zachodu ku wschodowi coraz to wyżej.

Śnieg gromadzący się po wyniosłych szczytach i grzbietach gór alpejskich jest w porze letniej, z powodu ubytku ciepłoty w górze, w miernym tylko stopniu na działanie ciepła narażony, topnieje on jedynie na swej powierzchni. Woda z jego topnienia pochodząca dostaje się do jego wnętrza, ale ponieważ ciepłota w tych wysokościach spada w każdą prawie noc poniżej zera, przeto marznie ona bezustannie, wskutek czego śnieg zamienia się w zlodowaciałą masę, którą w Alpach firnem nazywają. Zlodowacenie to, na wielkich wysokościach słabe i powierzchowne, potężnieje na dolnej granicy tych śniegów wskutek silniejszego ich przemakania i mrozów zimowych tak, że im bardziej zbliżamy się do spodniego końca lodowca, tern więcej firn staje się do lodu podobnym.

Chociaż firn nie jest nigdy tak zbitym, jak lód prawdziwy, powstający ze zmarznięcia płynnej wody, to pomimo to jest jego ciężar dość znaczny i z tego powodu obsuwa on się bezustannie po pochyłej powierzchni gór, tak samo, jak obsuwa się każde ciało, położone na równi pochyłej. Wskutek tego ruchu spuszcza się firn w doliny alpejskie i wypełnia ich górne części w postaci płaskich, wydłużonych języków. Im nachylenie gleby jest silniejsze, im grubość lodowca, a tern samem i jego ciężar są większe, tern ruch jego jest szybszym; ale szybkość tego ruchu zależy także od parcia, jakiego lodowiec doznaje z tyłu, od jego wyżej położonych części i dlatego ruch ten nie niknie nawet wówczas, gdy dno doliny

przybiera poziome położenie, co więcej, lodowiec popychany z góry jest w stanie wznieść się nawet do znacznej wysokości i przesadzić mniejsze zapory, a zatem nierówności dna doliny, albo skaliste progi, jakie mu drogę tamują. Nie jest jednakże ruch całej masy lodu jednostajny, przeciwnie u podstawy lodowca i po jego bokaoh jest on, z powodu tarcia o dno doliny i jej boki, o wiele wolniejszym, a raźniej poruszają się jego powierzchowne części, przedewszystkiem na linii środkowej. W tej postaci przypomina ruch ten w ogóle płynięcie wody w rzece, a różni się od niego jedynie mniejszą chyżością. Lodowce w Alpach posuwają się na dobę o 20 do 30 centym., w ciągu roku zaś o 75 do 110 metrów a średnio zaledwie 6 92 metry. Jest to tedy ruch tak powolny, że kamień umieszczony na wierzchołku lodowca, którego długość wynosi 10 km., potrzebowałby około 110 lat, ażeby dostać się na dolny jego koniec. Liczba ta przekonuje nas, że lodowce nie są zjawiskiem jednej chwili, lecz że do rozwoju swojego potrzebują długiego przeciągu czasu. Następstwo tego ruchu jest jednakże w każdym razie takie, że lodowiec dolnym swym końcem zajdzie, prędzej czy później, w niższe okolice, gdzie wysoka ciepłota powietrza w lecie niszczy go gwałtownie.

Z boków dolin, zamykających lodowiec z obu stron, spadają bezustannie głazy, kamienie i drobniejszy żwir i tworzą na jego powierzchni nasypy, które zwałami lodowcowemi, albo morenami nazywamy. Gromadzą się one szczególniej po jego bokach, u podnóża gór i tu powstają zawsze dwa zwały boczne. Jeżeli jednakowoż lodowce, postępujące z dwóch sąsiednich dolin, połączą się w jeden, to zwały wewnętrznych boków tych dolin dostaną się na środek połączonego lodowca, pójdą, już to każdy z osobna, już pospołu i dadzą zwał środkowy. Ponieważ wszystkie te głazy p suwają się razem z lodowcem na dół, przeto na spodnim jego końcu, gdzie on ginie wskutek topnienia, powstaje z czasem potężne nagromadzenie żwirów i kamieni, które znowu zwałem końcowym nazywamy. Ale znaczna ilość okruchów, rozrzuconych po powierzchni, wpada w szczeliny, które powstają bezustannie w lodowcu wskutek nierówności podłogi, po jakiej on się porusza; że zaś lodowiec topnieje najsilniej od spodu a przysy-pywany bezustannie śniegiem na powierzchni swojej nie zanika, lecz nawet pewien przyrost od wierzchu wykazuje, przeto ôkruchy rozmieszczone w jego wnętrzu, dostając się coraz głębiej, znajdą się prędzej czy później pod jego spodnią powierzchnią i dadzą morenę gruntową, czyli spodnią. Odłamy skał, pozostające na powierzchni lodowca, nie zmieniają swej pierwotnej postaci, przechowują one kanty ostre a ściany chropawe. Ale głazy spodniej moreny, przygniecione całym ciężarem lodowca, są wystawione na niesłychanie silne tarcie, wskutek czego ulegają cząstkowemu zniszczeniu, przybierają postać już walcowatą, już nieregularnie wieloboczną, a ściany ich ulegają wygładzeniu, albo porysowaniu; znaki te są tak stale do nich przywiązane, że z postaci głazów możemy od razu powiedzieć, czy mamy do czyniena z moreną gruntową, lub jakąś inną. Ale głazy i odłamy skał moreny gruntowej niszczą także dno doliny, szczególniej, gdy trafią na litą skałę, rozcierają ją, gładzą i rysują a nawet tworzą w niej znaczne zagłębienia. Taki sam wpływ wywiera posuwający się lodowiec i na skaliste boki doliny; obcierając je bezustannie, pozostawia na nich albo szramy, albo wygładzenia, które na twardszym materyale nawet po zupełnem zniknięciu lodowca długo się przechowują i o istnieniu lodowców w dawniejszych czasach na pewne wnosić pozwalają.

Pokazuje się z tego wszystkiego, że tenże sam lodowiec w różnych wysokościach na powierzchnię gleby w różny, zupełnie odmienny oddziałuje sposób. Śnieg pokrywający wyniosłe grzbiety i szczyty gór, a przeobrażający się bezustannie we firn, chroni glebę przed wpływami zmian klimatycznych, ratuje ją od zniszczenia, a gdyby w Alpach wyżyny pokryte firnem uległy nagłemu obnażeniu, to powierzchnia ich miałaby zupełnie odmienną postać od grzbietów i szczytów niżej położonych, wolnych od śnieżnej powłoki. Lodowce wypełniające doliny niszczą znowu glebę i pogłębiają ją, ale równocześnie wyrównywają one dna dolin, naprzód przez to, że rozcierają i usuwają progi i zapory, a następnie dlatego, że zagłębienia ograniczonych rozmiarów bywają zazwyczaj wypełnione i zapchane przez materyał, wchodzący w skład moreny gruntowej. Nie można tedy tego działania lodowców kłaść na równi z działaniem wody płynącej, gdyż ta żłobiąc sobie własne koryto, pogłębia zawsze dno doliny, ale niszcząc silniej glebę miększą, a omijając skaliste progi i twardsze zapory wytwarza zrazu nierówności i nagłe uskoki, zmienia

jednostajny spadek doliny. Z tego powodu oddziela Richthofen, jak już wzmiankowaliśmy, działanie lodowców od działania płynącej wody, nazywając pierwsze korrazyą, drugie zaś erozyą. Materyał morenowy nakoniec, gromadzący się na spodnim końcu lodowca wskutek jego topnienia, wpływa najsilniej na zmianę charakteru miejscowości, gdyż tworzy on potężne wały i progi, przerywa jednostajny spadek dolin, a w wielu razach przybiera postać zapory, która powstrzymuje w biegu górskie potoki, powoduje częściowe zalanie doliny i staje się powodem powstania jezior alpejskich. Ponieważ jednak koniec lodowca nie jest przywiązany do jednego poziomu, lecz w szeregu lat chłodniejszych spuszcza się niżej, w latach zaś ciepłych cofa się w górę, przeto jeden i ten sam lodowiec może osadzić końcowe moreny w różnych wysokościach, może przerwać dolinę górską w kilku miejscach, może wytworzyć kilka jezior.

Wszystkie wymienione ślady dawnych lodowców, a zatem różnorodne zwały, szramy i wygładzenia po skałach, zostały wykryte w Tatrach tak nisko, w takiej odległości od dzisiejszej granicy wiecznych śniegów, że istnienie potężnych lodowców w Tatrach, w okresie, który my lodowym, a dawniejsi geologowie dyluwialnym nazywają, może być uważanem za udowodnione. Pierwszy ich ślad wykazał polski geolog Zajszner¹) w roku 1856; po nim poszli Sonklara), Kreutz³), Alt⁴), Dziewulski⁴) i Emericsy⁶). Największe zasługi około zbadania tego przedmiotu położył niezawodnie profesor geografii w uniwersytecie wrocławskim J. Partsch⁷) który poznanie śladów lodowego okresu w Tatrach i innych górach środkowej Europy obrał sobie za przedmiot szczegółowych studyów i z zadania

') Sitzungsber. d. Wien. Akademie, mathem.-naturwis. Classe,

XXI, 1856.

e) Reiseskizzen ans d. Alpen und Karpathen, 1857.

³)    Sprawozdanie Kom. fizyogr III, str. 6

⁴)    Sprawozdanie Kom. fizyogr. XIII., 1879, str. 260.

⁵)    Pamiętnik Tow. Tatrz., tom IV, V, VII.

⁶)    Jahrbuch des ungarischen Karpathenvereins, V, 1878 i VIII.. 1881.

⁷) J- Partsch: Die Gletscher der Vorzeit in den Karpathen und den Gebirgen Mitteldeutschlands, 1882. Streszczenie tej pracy podał prof. Wierzejski w Pamiętniku Tow. Tatrz t. VIII., r. 1883.

tego świetnie się wywiązał; uzupełnił zaś spostrzeżenia Par-tscha S. Kotli*). W latach 1891 i 1892 badał nakoniec autor niniejszej pracy z polecenia c. k. Towarzystwa geograficznego w Wiedniu ślady starodawnych lodowców zarówno po północnej, jak i po południowej stronie Tatr⁸ 9). Ogólny wypadek tych studyów jest taki, że w okresie lodowym były po południowej stronie wschodnich Tatr zarówno doliny jak i boki gór wypełnione i pokryte potężnemi lodowcami, które u podnóża tych gór ze sobą się łączyły i ślady swego istnienia w postaci pięknie rozwiniętej i urozmaiconej krainy morenowej pozostawiły. Nie mniej silnie były rozwinięte lodowce strony północnej, ale że Tatry są z tej strony zasłonięte wzniesieniem Gubałowskiem, a doliny ich znajdują na obszarze tego wzniesienia swe przedłużenie i nie łączą się ze sobą, przeto i połączenie się lodowców i powstanie takiej krainy morenowej, jak po ich południowej stronie, nie mogło przyjść tu do skutku. Ale rozwinęły się te lodowce natomiast o wiele silniej na długość i zachodziły prawdopodobnie daleko na dolinę Nowotarską. Pozostawiły lodowce tatrzańskie liczne ślady swego istnienia, jak zwały, garby i jeziorka morenowe, szramy i. wygładzenia i w wyżej położonych dolinach. Ponieważ brak miejsca nie pozwala nam zapuszczać się w szczegółowy opis tych utworów, przeto zmuszeni jesteśmy odesłać ciekawych czytelników do prac szczegółowych, powyżej wymienionych. Tutaj nadmieniamy tylko, że lodowce Tatr spuszczały się w owych czasach po ich południowej stronie do 850, po północnej do 750 metrów abs. wys. Na podstawie swych spostrzeżeń przypuszcza Partsch, że granica wiecznych śniegów znajdowała się w owym okresie w Tatrach w wysokości 1500 m., a zatem o całe 800 m. niżej aniżeli obecnie. Porównując ślady dawnych lodowców w Średnich górach Europy zrobił Partsch to spostrzeżenie, że granica ich sięgała we wschodniej Europie o wiele wyżej, aniżeli w zachodniej,

gdyż w Wogezach znalazł on ją na wysokości 300 m., w górach Czarnego Lasu w wysokości 1000 m., w górach Olbrzymich w wysokości 1150 m., a w Tatrach nakoniec w wysokości 1500 m.¹⁰). Ponieważ dzisiejsza granica wiecznych śniegów w górach Europy w kierunku od zachodu ku wschodowi w tenże sam sposób się podnosi, przeto ze zgodności tych linij wyprowadza Partsch dwa wnioski wielkiej doniosłości; prze-dewszystkiem ten, że wszystkie zaginione lodowce. Średnich gór Europy były utworami współczesnemi, należały do jednego i tego samego okresu lodowego, a następnie, że klimat tegoż okresu nie różnił się zasadniczo od dzisiejszego, że zarówno stosunki ciepłoty, jak i rozdział opadu wodnego na pojedyncze pory roku i na różne okolice były wówczas w zasadzie takie same, jakie są dzisiaj, a różniły się od dzisiejszych jedynie pod względem ilościowym. Z tych powodów sądzi Partsch, że do wytłómaczenia całego zjawiska lodowego okresu wypada tylko przypuścić, iż ogólna ilość opadów wodnych, a wskutek tego i obfitość śniegów zimowych, była w tym okresie większą, niż jest dzisiaj, że ówczesny klimat Europy miał więcej charakter morski. Dla wytłómaczenia różnicy, zachodzącej między dzisiejszą i ówczesną granicą wiecznych śniegów przypuszcza zaś Partsch, że średnia ciepłota Europy była w okresie lodowym w ogóle nie o więcej, jak o 4° C. niższą od dzisiejszej ‘).

Ale nie na tern kończy się znajomość nasza lodowego okresu w Tatrach, gdyż szczęśliwy przypadek dał nam jeszcze poznać świat zwierzęcy, jaki wówczas istniał w Tatrach. W jaskini znajdującej się w jednym z wierchów, zamykających dolinę Jaworzyńską od północy, mianowicie w tak zwanym Nowym, wykrył bowiem, jak już powyżej wspominaliśmy, Dr. Roth obfite nagromadzenie kości, należących do 28 gatunków zwierząt, pomiędzy któremi oprócz gatunków, jeszcze dziś w Tatrach i na Podhalu żyjących, znalazło się wiele takich, które obecnie tylko mroźne okolice podbiegunowej zamieszkują a mianowicie kości renifera, szczekuszek syberyjskich, zająca bielaka, dwóch lemingów, pardwy i zaginionego niedźwiedzia jaskiniowego, którego kości zostały już dawniej w grocie Ma-

gory wykryte ’). Żyły więc te zwierzęta w okresie lodowym pospołu z dzisiejszymi mieszkańcami Tatr i Podhala a wypierane stopniowo z ociepleniem się klimatu z dawniejszych swych siedzib, cofały się ku północy i zatrzymały się dopiero w mroźnych okolicach podbiegunowych. Ale ślady tej arkty-cznej fauny przechowały się u nas i dotąd, bo do niej należy zaliczyć kozicę, świstaka, sorka alpejskiego i smuszkę, które żyją jeszcze obecnie w Tatrach, a profesor Wierzejski znalazł nadto w jednem z tamtejszych jezior szczególnego skorupiaczka, zwanego zadychwą (Branchynecta paludosa), który oprócz Tatr znanym jest jedynie ze Skandynawii i Grenlandyi. Z tego powodu uważa i jego prof. Wierzejski za zwierzątko arktyczne i przypuszcza, że w okresie lodowym był on pospolitym w Europie, że wyginął w niej wskutek ociepłenia się klimatu, a przechował się po dziś dzień, jako niemy świadek wielkiego, dawno minionego zjawiska, jedynie w Tatrach, znalazłszy w chłodnej wodzie ich jezior korzystne dla swego istnienia warunki.

Jest rzeczą powszechnie znaną, że ciśnienie, jakie wywiera powietrze atmosferyczne z powodu ciężaru swojego, maleje z rosnącą wysokością, że mierząc to ciśnienie barometrem możemy oznaczyć wysokość każdego miejsca w górach. Szczegóły te należą do zakresu fizyki elementarnej i zastanawiać się tu bliżej nad niemi nie mamy zamiaru. Ale ze względu na góry nabiera to zmniejszone ciśnienie powietrza jeszcze szczególnego znaczenia z tego powodu, że staje się niekiedy powodem objawów chorobliwych, znanych pod nazwą choroby górskiej. Objawia się ona dusznością, bólem głowy, brakiem apetytu, apatyą i zmęczeniem, a powodem tego wszystkiego jest rozrzedzenie powietrza, a zatem niezawodnie mniejsza ilość kwasorodu, jaką człowiek w znacznej wysokości nad poziomem morza zużywa. To zmniejszanie się gęstości powietrza następuje zrazu dość nagle, a z rosnącą wysokością coraz to wolniej, w każdym jednakże razie w ten sposób, że już w wysokości 5000 m. nad poziomem morza jest powietrze prawie o połowę rzadsze, aniżeli na dole. Ponieważ na najwyższych

¹) Według Wierzejskiego (1. c. str. 18.) miał Both znaleść w grocie w Nowym i kości lisów polarnych, lecz o tych sam Roth w swej pracy nie wspomina.

Gdy jest mowa o klimatycznych właściwościach Tatr, to nie można pominąć szczególnego wiatru, nazywanego przez górali naszych wiatrem halnym '), który przychodzi od południa, spada z niezwykłą gwałtownością od grzbietu Tatr na doliny, a wyróżnia się od wszystkich innych tern, że jest suchy i ciepły. Zdarza on się w Tatrach w ogóle dość rzadko, jedynie w lata gorące i suche, a wielu turystom jest znanym więcej z opowiadań przewodników, aniżeli z własnego doświadczenia. Nawiedził on w ostatnich czasach Tatry w latach 1887, 1892 i 1894, a świadkiem jego wystąpienia w r. 1887 był prof. Fabjan, który też obszerną zdał o nim relacyę r). Przebieg całego zjawiska opisuje autor w następujący sposób. „W ciągu kilku dni poprzedzających burzę, padały częste i obfite deszcze, ale z rana 16. sierpnia zaczęło się niebo wyjaśniać. Powietrze stawało się coraz przozroczystsze, a w południowych godzinach szczyty Kościelca i Swinnicy zdawały się leżeć znacznie bliżej. Około godziny 6. wieczorem rozpoczęły się z razu w dłuższych przerwach, co prawda słabe jeszcze podmuchy wiatru z południowego - zachodu. Oświetlenie gór, zazwyczaj przy zachodzie słońca tak piękne w Zakopanem, stawało się coraz żywsze. Wydłużony grzbiet Koszystej lśnił

szczytach Tatr, w poziomie 2500 m., traci powietrze zaledwie siódmą część tej gęstości, jaką posiada u stóp Tatr, n. p. w Zakopanem, przeto pojawienie się górskiej choroby pomiędzy turystami, zwiedzającymi Tatry, należy w ogóle do rzadkich przypadków. Trzeba jednakże dodać, że zależy ono w wysokim stopniu od ogólnego stanu zdrowia i usposobienia, że gdy u jednych ślady tej choroby objawiają się już w wysokości 2000 m., to inni bywają zupełnie od niej wolni. I tak podróżnik Wymberg przenocował na szczycie góry Cotopaxi, w wysokości 5960 m., nie czując zupełnie skutków rozrzedzenia powietrza, a bracia Szlagintweit wznieśli się na szczycie Ibi- Gamin w górach Himalayskich do wysokości 6780 metrów, a chociaż ciśnienie powietrza wynosiło tam zaledwie 339 mm., to pozostali tam pomimo to wolni od skutków choroby górskiej.

’) W Alpach nazywają (Niemcy) laki wiatr „foehrP.

²) Dr. O. Pabjan: W Alpach i Tatrach. Urywek z meteorologii gór, w Ateneum, Rok Kill., tom III., zeszyt 1, str. 54.

ciemno-czerwoną, prawie fiołkową barwą, a ostre szczyty Granatów i w dali widniejące Tatry węgierskie w tern oświetleniu przypomniały mi dolomity Alp tyrolskich, błyszczące przy zachodzie słońca wspaniałem światłem purpurowem. Wreszcie zaczęły się na szczytach gór gromadzić drobne, białe chmurki i płynęły ku wschodowi i północy, dając, w szczupłych wprawdzie ramach, obraz tego, co Szwajcarzy murami fonu nazywają. Około dziewiątej wieczorem zerwała się burza nad samą wsią, gdy tymczasem do sąsiednich górskich dolin, jak n. p. do Kościelisk, zawitała już o kilka godzin wcześniej. W coraz to częstszych i coraz silniejszych wybuchach srożył się odtąd wicher aż do godziny 2. w nocy i wstrząsał chaty góralskie. Nie doszedł jednak do takiej potęgi, ażeby ludzkim siedzibom stać się istotnie groźnym. Bez strat i szkód po ogrodach i lasach obejść się oczewiście nie mogło, ale straty te były jeszcze względnie nieznaczne. Nazajutrz było zupełnie spokojnie, w ciągu dnia chmurzyć się znowu zaczęło, a przed wieczorem spadł deszcz, choć niezbyt obfity“.

„Zestawiając spostrzeżenia meteorologiczne, notowane przez oba dni w Bielsku, Żywcu, Wadowicach, Krakowie, Jodłowniku, wreszcie w Poroninie i Zakopanem, a po południowej stronie gór w Szmeksie, Debreczynie i Ungwarze, znajdujemy przedewszystkiem wszędzie silne spadanie barometru, zwłaszcza w nocy z 16. na 17. W Krakowie wyniosło ono 8 mm., w Zakopanem 10 mm. W ciągu zaś 17. t. m. barometr z wolna znowu się podnosi. Wilgotność zeszła w Krakowie z 86% na 43%, w Jodłowniku z 77% na 51%, a w Zakopanem z 76% na 22%- Temperatura we wszystkich wymienionych stacyach wzrosła, W Zakopanem najwięcej. Wynosiła ona 16. rano 8° C., o godzinie 2. 20° C., a wieczorem 29° C. Spadek barometryczny doszedł w czasie burzy w Zakopanem do ćwierć milimetra na milę.

Na podstawie zaś wiadomości, zebranych pomiędzy mieszkańcami Zakopanego, podaje Dr. Nowicki¹) o tym wietrze następujące szczegóły: „Jest to ciepły, gwałtowny wiatr, pojawiający się tylko na północnej stronie Tatr, u ich stóp. Nastaje (rodzi się) w halach, dmie od nich i dlatego halnym zwany.

’) Dr Nowicki: Rzeźba Tatr, w Pamiętniku Towarz. Tatrz, tom I., str. 24,

Bywa w jesieni w zbiorki (podczas żniw), lub po nich, zatem we wrześniu i nieco później, nim nastaną mrozy. Na wiosnę znowu duje (dmie) w poście, rzadziej w mięsoposty, miecie wtedy śniegiem przed sobą, robiąc zadmy, czyli zaspy, które wnet potem topi. Raz wiat nawet w zimę na Boże Narodzenie, a wtedy połamał las pod Chodźkowskiem i szopę przeniósł z miejsca. Słychać go naprzód, jak jednostajne huczenie w halach; na dół przybywa już to wnet, już po kilku, niekiedy nawet po dwunastu godzinach. Czasem cofnie się i znowu, ale tężej przychodzi. Dmie zawsze dłużej trzech godzin, zwykle ze dwanaście, czasem przez noc i na drugi dzień do południa. Niekiedy przychodzi z siekawicą (gęstym deszczem) błyskawice, grzmoty, krupy i grad nigdy mu nie towarzyszą. Jest on tak silnym, że z wozów zrywa i roznosi snopki, po-węzem i drągiem na krzyż przymocowane, a gdy zaskoczy człowieka w halach, gdzie miecie drobnemi kamykami, ten nie zdoła utrzymać się na nogach, lecz musi położyć się na brzuchu, aby nie zostać powalonym o ziemię i raczkiem czołgać się w miejsce zaciszne. Widziano wszakże dzikie gęsi lecące w tym wietrze, ale falisto, w górę i na dół. W reglach drze świerczynę, wywraca drzewa z korzeniem (czyni wywroty), lub łamie je, kędy smugą przez las przejdzie, tak nagle, że ani człowiek, ani zwierzę nie ma czasu do ucieczki. Grube nawet świerki łamie na dwa, trzy i cztery kawałki, tak, że na tem miejscu sterczą tylko pniaki mniej lub więcej wysokie, jak to n. p. widać przed polaną Waxmundzka. Zakopianie nazywają takie miejsca łomem lasu, rąbaniskiem zaś siekierą wycięte. Halny wiatr bywa zarazem powichrem, bierze bowiem i unosi w górę owies, liście, kurz, które potem znowu opuszcza. Jokoż na Podhalu rozmiata niekiedy ze szczętem skoszone zboże (owies), koniczynę, lub siano i co bądź napotka, jak się to przed dwoma laty z nienacka biednym Zakopianom przydarzyło. Nim z hal zejdzie w dolinę, garnie cały wał chmur przed sobą, przez Czerwone wierchy i Gewont aż po Świnnicę. Te kłębiąc się pędzą, jak mówią górale, na przewyrt w doliny podhalskie, nikną nie dochodząc do wsi. Niebo bywa podczas tego wiatru czyste, jeno ponad halami widać wał chmur; gdy wiatr halny dopadnie chmury wyżej w powietrzu zawisłej, to ją rozpędza. Dmie od Witowa po Jaworzynę Spiską i Jurgów, lecz na tych kończynach już słabnie. Ustaje, gdy się na deszcz zbierze. Gdy jest silny, czyli hruby, jak się wyrażają Podhalanie, dmie na całym tym pasie. Na Orawie niema go; w dolinie Chochołowskiej wieje także, ale od Roztoki bierze się więcej w polany (ku Kościeliskom), wsi nie dotyka, W Witowie i Jurgowie już zboża nie wymłaca i nie rozmiata. Zwykle nie zajmuje on całego tego pasu, dmąc w Kościeliskach, Zakopanem i na Bystrem, słabnie na Olczy. Niekiedy słabszy jest w Zakopanem a silniej dmie na Bystrem. Pod Gubałówką niema go, do Poronina także już nie dochodzi, ani na wiosnę zasp zmiękowych (topniejących) nie tworzy. Na Liptowie niema go i zdarzyło się już, że strzelcy napadnięci od niego na Goryczkowej, wyszłi z jego obrębu, skoro się zniżyli w las ku Jaworowej, w dolinie Wiercichy“.

W tej postaci nie różni się nasz wiatr halny niczem prawie od foenu, gorącego i suchego wiatru Alp europejskich, dla których ma niepospolite znaczenie, gdyż z wiosną, gdy zawieje, topi w przeciągu 24 godzin więcej śniegu, jak zwykłe słońce w ciągu 14 dni i bywa z tego powodu za prawdziwego zwiastuna wiosny uważany; w jesieni zaś przyspiesza dojrzewanie winogron i kukurydzy, a ogrzewane przez niego wyniosłości posiadają nawet, według prof. Kernera, odmienną, więcej południową roślinność. Słynny naturalista i znakomity znawca Szwaj-caryi, Fryderyk Tschudi, w ten sposób opisuje zjawisko foenu w Alpach: „Od strony południa pojawiają się mgliste obłoki i czepiają się szczytów gór. Słońce blade i bez blasku zachodzi na tle silnie zaczerwienionego nieba, poczem obłoki długo jeszcze płoną barwą purpurową. Noc zaczyna się duszna, rosy niema. Księżyc otoczony ponurą czerwonawą obsłoną. Powietrze w najwyższym stopniu przeźroczyste, tak, iż góry zdają się być o wiele bliżej. Tło nieba barwi się fiołkowo. Zdała słychać szum górskich lasów. Potoki huczą wśród ciszy nocnej, tocząc zwiększony zapas wód. Jakieś życie niespokojne zdaje się budzić wszędzie i zdążać w doliny. Wreszcie zjawia się foen, zapowiadając się kilkakrotnym, gwałtownym podmuchem, z początku zazwyczaj chłodnym i ostrym, zwłaszcza w porze zimowej, kiedy z olbrzymich pól śnieżnych nadchodzi. Poczem nagle nastaje cisza. Ale w krotce dalsze, gorące fale wichru wpadają gwałtownie w dolinę, a wzmagając się aż do potęgi szalonego orkanu, zmieniającego wciąż swe natężenie, panują przez dwa lub trzy dni i w odmęt całą wprawiają przyrodę. Łamią drzewa, rzucają głazy z gór, wzburzają leśne potoki, zrywają dachy domostw, są dla wszystkich postrachem“.

Te szczególne własności foenu, przedewszystkiem zaś jego wysoka ciepłota i właściwy mu brak wilgoci, stały się powodem, iż w Alpach uważają go za wiatr afrykański, przypuszczają powszechnie, iż przybywa on od pustyni Sahary i rozgrzane na glebie afrykańskiej powietrze przynosi do Europy. Ale znakomity wiedeński meteorolog Dr. Juliusz Hann wykazał, że przypuszczenie to jest zupełnie bezpodstawnem. Przedewszystkiem bowiem powietrze w północnej Afryce jest w porze zimowej stosunkowo chłodne i tak gorącego prądu spowodować nie może, a następnie wiatr wiejący od pustyni Sahary musiałby, wskutek obrotu ziemi około osi, zboczyć ku zachodowi i trafić nie na Alpy, lecz raczej na Pireneje, albo na brzegi Portugalii. Ale chociażby nawet foen przybywał z Afryki, to mijając wyżyny Alpejskie musiałby uledz zupełnemu ostudzeniu, po części dlatego, że powietrze, wznoszące się w górę, traci wskutek swego rozrzedzenia ciepło, po części zaś przez oddziaływanie lodowców, pokrywających tak grzbiet, jak i szczyty alpejskie. Podał natomiast Dr. Hann inną teoryę foenu, odznaczającą się niezwykłą prostotą, przypomniał on bowiem jedynie, że jak powietrze wznoszące się ku górze traci wskutek rozrzedzenia swe ciepło, tak też powietrze, spuszczające się z gór w doliny, musi uledz zgęszczeniu, którego nieodzownem następstwem jest podwyższenie jego ciepłoty, wskutek czego każden wiatr, który, minąwszy główny grzbiet gór, spuszcza się w doliny, w foen zamienić się musi. Ze tak jest w rzeczywistości, o tem przekonało porównanie równoczesnych zjawisk meteorologicznych w Alpach; pokazało się bowiem, że w czasie najsilniejszego rozwoju foenu po północnej stronie Alp, wiał w dolinach południowych wiatr chłodny, wilgotny, powodujący obfite opady deszczu a nawet i śniegu i widoczną jest rzeczą, że tenże sam wiatr, utraciwszy swą wilgoć, po części wskutek posuchy, jaka panuje w wyższych warstwach powietrza, uległ ociepleniu dopiero po przebyciu głównego grzbietu gór, a z porównania ciepłoty powietrza w różnych częściach dolin alpejskich można się było nawet przekonać, że ciepłota foenu wzmagała się stopniowo z jego oddalaniem się od tegoż grzbietu i z jego obniżaniem się. Zgodnie z tą teoryą pokazało się też, że foen nie jest wyłączną własnością Alp, lecz że zdarza się i w innych górach, n. p. w Pyrenejach i nad morzem Kaspijskiem, a następnie, że nie jest on wyłącznie wiatrem południowym, lecz że może przychodzić z różnych stron, gdyż w Alpach zdarza się nawet foen wiejący od północy. Jednem z najciekawszych zjawisk tego rodzaju jest gorący i suchy wiatr, który zjawia się niekiedy na wyspie Gren-landyi, a podnosi w porze zimowej ciepłotę wybrzeży o 12 do 20 stopni C. Przybywa on od wschodu, albo od południowego wschodu, a zatem od oceanu Atlantyakiego, który w porze zimowej jest w tych stronach przeważnie pokryty lodami, a minąwszy wnętrze Grenlandyi, wzniesione do 2000 m. nad p. m., spada z wielką siłą w fiordy zachodnich wybrzeży, a dobroczynny jego wpływ na ciepłotę tych posępnych, zlodowaciałych okolic daje się jeszcze czuć pod 82¹/₂ stopniem szer. geogr.

Lubownicy górskiej przyrody uważają wycieczkę na jeden z najwyższych szczytów za największą przyjemność i za ostateczny cel swego pobytu w pośród tego dziwnego świata, a ciągnie ich tam nadzieja upojenia się nadzwyczajnym, jak zazwyczaj mówią, pięknym widokiem. Niezwykłem jest rzeczywiście wrażenie, jakiego doznaje człowiek, który przyczepiony w olbrzymiej wysokości do maleńkiego odłamu nagiej skały, zawieszony prawie w powietrzu, widzi u stóp swych chmury i wszystkie te skaliste turnie, które przerażały go przed chwilą swą nagą, dziko poszarpaną powierzchownością, sięga jednym rzutem oka po za góry, które na dole widok bezustannie mu zasłaniały, któremu się zdaje, że obejmuje wzrokiem niezmierzone obszary, że oko jego biegnie w nieskończoność. Zwyczajny śmiertelnik, pędzący swe życie po salonach i bulwarach, ani o tym widoku, ani o tern wrażeniu wyobrażenia mieć nie może. Ale mało kto z turystów jest w stanie zdać sobie sprawę z tego, dlaczego z wierzchołka wysokiej góry widzimy o wiele dalej, aniżeli, gdy znajdujemy się na płaszczyźnie. Gdyby powierzchnia ziemi była zupełnie równą, wówczas wzrok nasz biegłby rzeczywiście w dal nieskończoną bez przeszkody, tak jak biegnie na przykład w przestrzeń wszechświata, a byłby jedynie ograniczony nieprzezroczystością powietrza. W rzeczywistości jest jednakże możność widzenia ograniczona kulistą postacią ziemi, gdyż wypukłość jej zasłania przed naszym wzrokiem wszystko to, co się za nią, a wła-

ściwiej mówiąc, pod nią znajduje; jeżeli Zaś wznosimy sie w górę, to oddalając się od powierzchni ziemi, patrzymy bez przeszkody z góry na tę samą krzywiznę, która przed chwilą zasłaniała nam widok; zamienia się ona w oczach naszych na płaszczyznę ograniczoną również krzywizną, ale ta druga krzywizna należy już do innego kawałka ziemi. Im się tedy bardziej w górę wznosimy, tem granica naszego widzenia bardziej się od nas oddala, tem dalej sięgamy wzrokiem, tem większą przestrzeń powierzchni ziemi przejrzeć zdołamy. Jeżeli znaną jest wysokość punktu, na którym się znajdujemy, to przy pomocy rachunku można z łatwością obliczyć odległość naszego widzenia ’). I tak, gdy dla człowieka średniego wzrostu, stojącego nad brzegiem morza, którego oczy znajdują się w wysokości jednego i ³⁶/,(nl metra, są już przedmioty pływające na wodzie w odległości większej, niż 3 kilometry, niewidzialne, to podróżny na pokładzie okrętu, którego oczy są na cztery metry nad wodę wzniesione, widzi je jeszcze w odległości 11 kilometrów. Przy pomocy takiegoż rachunku można się przekonać, iż ze szczytu Gerlacha, góry, nietylko w całem paśmie Karpat, lecz i w całej Polsce najwyższej, wzniesionej na 2663 m. nad poziom morza, powinniśmy widzieć przedmioty oddalone na 184 kim. W pogodny dzień, przy czystem powietrzu, można rzeczywiście widzieć z tego szczytu nietylko wieże Krakowa, lecz i górę Chełm nad doliną Ojcowa, której odległość (od Ger-lachowskiego szczytu) wynosi w linii powietrznej 117 kilometrów. W rzeczywistości zaś powinnyby być z niego jeszcze widzialne wzniesienia Chencińskie.

W ścisłym związku z tem zostaje i inne, również przez kulisty kształt ziemi spowodowane zjawisko, a mianowicie przy dłużenie dnia, a skrócenie nocy po miejscach znacznie nad poziom morza wzniesionych. Ponieważ bowiem promień wscho-

ł) Ze wzoru X = У(2 к + h) h, w którym R oznacza promień ziemi, h zaś wzniesienie oka nad jej powierzchnią. Jeśli h jest bardzo znaczne, to za odległość widzenia nie można brać linii prostej, lecz łuk na powierzchni ziemi; by wielkość tego znaleść, oznaczamy naprzód kąt cp zawarty między liniami prowadzącemi od środka ziemi do naszego stanowiska i do granicy widzenia na powierzchni ziemi, z wzoru cos. cp = h Pv R a potem dopiero oznaczamy długość samego łuku, która się równa R cp. W ten sposób są obliczane liczby podane w tekście. R = 6370 klm.; 1 mila geogr. = 7420 metrów.

dzącego słońca oświeca (właśnie z powodu kulistego kształtu ziemi) najprzód szczyt każdej góry i od niego dopiero spuszcza się powoli ku jej podstawie, a zachodzące słońce rzuca najprzód cień na podstawę góry, który stopniowo ku jej wierzchołkowi postępuje, przeto i długość dnia na szczycie każdej góry musi być większą, aniżeli u jej podnóża. Otóż można wykazać rachunkiem, że gdyby Gerlach wznosił się bezpośrednio z poziomu morza, to słońce o 13 minut wcześniejby na jego szczycie wschodziło i później zachodziło, aniżeli u jego stóp, a dzień byłby na jego szczycie blisko o pół godziny dłuższym, niż u jego podnóża. Ale ponieważ góra ta spoczywa na podstawie, która sama prawie na 600 m. nad poziom morza jest wzniesioną, przeto i to przydłużenie dnia na jej wierzchołku jest nieco mniejsze.

¹

)    Kolbenheyer: Die Belaer Tropfsteinhoehle, w „Programm des Obergymasiums in Bielitz, 1885/6“. Wykaz prac innych autorów o tych grotach, tamże na str. 4.

²

)    Por. Długosz, Lib. Ben., III, 354, 356.

³

)    Dr. Samuel Kotli : Die Höhlen der Hohen Tatra und der Umgehung, Jahrb. d. ung. Karpathen-Vereines IX., str. 333.

⁴

)    Dr. A. Nehring: Ein Hoehlenfund aus d. h. Tatra, Globus XXXVII., Б. nr. 20.

⁵

)    Kości znalezione w tej grocie należą, według Nehringa, do następujących zwierząt : *Leming norwegski (Myodes lemmus). *Le-ming obrożny (Myodes torquatus), Nornik alpejski (Arvicola nivalis)

⁶

Nornik syhirski (Arvicola gregalis), ⁶ Nornik północny (A. raticeps), Nornik wielki (A. amphibius), Nornik polny (A. arvalis), Nornik ziemny (A. agrestis), Nornik leśny (A. glareolus), Chomik (Cricetus frumentarius), ⁶) Zając alpejski, biały (Lepus variabilis), ⁶) Szcze-kuszka północna (Lagomys hyperboreus), Ryjówka zwyczajna (Sorex vulgaris), Kret (Telpa europaea), mały gatunek nietoperza, większy gatunek nietoperza, (Niet, śniadobrunatny, Verpertilio serotinus), Łasica gronostaj (Poetorius erminea), Łasica łaska (F. vulgaris), •»«•Niedźwiedź jaskiniowy (Ursus spelaeus), ⁶ Ren (Cervus tarandus), *) Pardwa alpejska (Lagopias alpinus), ⁶) Pardwa właściwa (Lag. albus ), Kaczka cyranka (Anas crecca), średniej wielkości gatunek kaczki, gatunek bekasa (Scolopax sp.), gatunek wilgi (Oriolus sp.), Sowa śnieżna (Strix nivea), Żaba brunatna (Rana temporaria) Gatunki oznaczone znakiem jeszcze w okolicach podbiegunowych ; oznaczone ⁶) żyją na Litwie i dalej na północ}", lecz niema ich w Galicyi ; podane bez znaków żyją jeszcze obecnie w Tatrach.

⁷

ntersuchungen über die Regen Verhältnisse v. Oesterreich-Ungarn'¹, w Sitzungsberichte der Wiener Akademie, matem, natuhr. Abth. LXXX, 2. Abth., str. 571.

⁸

)    S.Roth: Die einstigen Gletscher auf der Südseite d. Hohen Tatra w Földtani Közlöny 1885, str. 53— 75. Spuren einstiger Gletscher auf der Nordseite d Hohen Tatra, tamże, r. 1888, str. 394 do 431. A. Hajclani Jégarak Nyomai a Mugas-Tatra ete. 1886.

⁹

)    A. Rehmann: Eine Moränenlandschaft in der Hohen Tatra und andere Gletscherspuren dieses Gebirges, w Mittheilungen der Geogr. Gesell, in Wien, 1893, str. 473 — 527.

¹⁰

) Gletscher d. Vorzeit, str. 166, ’) str. 176.

XI, Roślinność Tatr,

Roślinność wysokich gór i jej powinowactwo. Skarłowacenie form; rozmiary kwiatów. Lasy Tatr. Polany. Potoki i niższe doliny. Szarota, kocie łapki. Dziedzina kosodrzewu. Hale tatrzańskie. Różanecznik w Tatrach. Dziedzina nagich turni. Powinowactwo flory Tatr z podbiegunową i alpejską. Bujność gleby. Granica roślin hodowanych. Wartość lasów i hal. Tatry jako cel wycieczek.

Wszystkie znaczniejsze wyniosłości na powierzchni ziemi posiadają właściwą sobie florę i faunę; żywią one wiele gatunków roślin i zwierząt takich, jakich niema zupełnie po nizinach, otaczających te wyniosłości, a postępując od podnóża gór ku ich wierzchołkom będziemy z rosnącą wysokością coraz to inne, odmienne napotykali utwory. Jest ogólna zasada taka, że jestestwa organiczne, przywiązane do większych wysokości, odpowiadają tak pod względem swej postaci, jak i powinowactwa utworom okolic dalej ku biegunowi ziemi wysuniętych, a badacz przyrody, robiący wycieczkę na szczyt wysokiej góry, doznaje takiego wrażenia, jak gdyby odbywał podróż do bieguna ziemskiego; z tego też powodu porównywali dawniejsi naturaliści każdą górę z całą półkulą ziemi, której biegun odpowiadał wierzchołkowi owej góry.

Liczba wszystkich roślin naczyniowych (jawnokwiatowe, widłaki, paprocie, skrzypy i korzenioziarne), wykrytych dotąd w Tatrach i w ich najbliższem otoczeniu, wynosi około 1200 gatunków. Pomiędzy temi znajduje się zaś około 260 gatunków takich, które na niziny nigdy nie schodzą i wyłączną własność flory górskiej przedstawiają. Porównując rozmieszczenie tych górskich roślin w innych krajach Europy, przekonujemy się jednakże, że nie tworzą one wyłącznej własności Karpat, gdyż 236¹) z pośród nich rośnie także w górach Tyrolu i Szwąjcaryi i przychodzimy mimo woli do tego przekonania, że te Tatrom właściwe rośliny są także składnikami flory Alp. Ale wiele gatunków właściwych Alpom i Karpatom występuje ponownie na dalekiej północy, w górach Skandynawii, a nawet na wyspach morza Lodowatego; w samych Tatrach jest takich gatunków 101 R. Z tych powodów bywają wszystkie te wyższym górom środkowej Europy właściwe rośliny obecnie ogolną nazwą alpejsko-arktycznej flory oznaczane.

Z ogólnych znamion alpejsko-arktycznej flory wypada przedewszystkiem podnieść drobne rozmiary roślin, w skład jej wchodzących, gdyż odznaczają się one prawie bez wyjątku niskiemi łodygami i małemi liśćmi. Dla przykładu nadmienimy tylko, że gdy wierzby rosnące po nizinach umiarkowanej Europy mają przeważnie postać dorodnych drzew, albo krzewów, a łodygi ich dochodzą tu do wysokości 10 i więcej metrów, to po wyżynach Alp i Karpat, jak niemniej i w okolicach podbiegunowych żyje wiele gatunków wierzb, które tutaj postać maleńkich, zaledwie na kilka decymetrów wysokich krzewinek, o drobniutkich liściach przybrały. Podobne przykłady skarłowacenia alpejsko-arktycznych roślin napotykamy prawie we wszystkich innych rodzinach świata roślinnego. Rozmiary roślin i pojedynczych przyrządów roślinnych, a przedewszystkiem liści, zależą zaś od zasobu pożywienia, z jakiego roślina może korzystać i od ciepłoty, w której się ona rozwija. Ponieważ tak wysokie góry, jak i okolice podbiegunowe odznaczają się w zasadzie niezwykłą obfitością wilgoci, zarówno gleby jak i powietrza, wskutek czego i pożywienia roślinom tam nigdy nie braknie, przeto powód ich skarłowacenia może leżeć jedynie w stosunkach ciepłoty. Najważniejszym zaś czynnikiem jest pod tym względem niezawodnie późna wiosna i przedwczesna zima, właściwe wysokim górom, gdyż z tego powodu przeciąg czasu, w którym rośliny mogą spełniać swe życiowe czynności, bywa tu o wiele krótszym, niż na nizinach umiarkowanej Europy. Ponieważ peryod rozwojowy roślin ulega tu tak niezwykłemu ograniczeniu, przeto i przyrządy roślinne mają tu do swego rozwoju o wiele mniej czasu, niż na nizi-

i) Według B. Kotuli: Rozmieszczenie roślin naczyniowych w Tatrach, 1889—90 str. 228.

nach, i nie mogą tez dojść do takich, jak tam rozmiarów. Nie bez znaczenia jest jednakże i sama ciepłota ziemi i powietrza w ciągu tego peryodu, gdyż od niej zależy natężenie czynności życiowych każdej rośliny. Ponieważ tak peryod rozwojowy roślin, jak i ciepłota, w której one swe czynności życiowe spełniają, z rosuącą wysokością coraz to większemu ulegają ograniczeniu, przeto łatwo zrozumieć, że i to skarłowacenie utworów roślinnych musi z rosnącą wysokością coraz to wybitniej występować, że większe wysokości są w górach właściwą siedzibą roślin alpejskich. I tak gdy u podnóża Tatr, w wysokości 1000 m., na 10 roślin nizinowych znajdujemy zaledwie 2 alpejskie, to w wysokości 1500 m. znajdziemy ich już 9, w wysokości 2000 m. będzie ich 42, a w wysokości 2500 m. nie będzie już ani jednej rośliny nizinowej, gdyż te wyżyny są przez same utwory alpejskiej flory zajęte.

Drugie znamię wspólne roślinom alpejsko-arktycznym polega w tem, że kwiaty ich odznaczają się przeważnie wiel-kiemi rozmiarami i żywem zabarwieniem. Potrzeba tylko porównać alpejskie gatunki jaskra, fiołka, pięciornika, goryczki, pierwiosnka, gwoździka i kukliku z pokrewnemi formami rosną-cemi na nizinach, ażeby się przekonać, że pomiędzy ostatniemi niema ani jednej formy, któraby pod względem żywości barw i rozmiaru kwiatów pierwszym dorównywała. I ta właściwość alpejskiej flory stoi w ścisłym związku z jej życiowemi warunkami. Liczne doświadczenia, czynione nad roślinami chodo-wanemi, przekonały bowiem, że chociaż kwiaty większej liczby roślin są obupłciowe, wskutek czego każden kwiat może sam przez się wydać nasienie, to rozwój nasienia jest pomimo to o wiele pewniejszym, a samo nasienie silniejszem, jeżeli w celu jego wydania łączą się kwiaty różnych okazów roślinnych. Przenoszenie się pyłku kwiatowego z jednej rośliny na drugą odbywa się co prawda bardzo często, szczególniej, gdy pyłek ten wytwarza się w obfitości, za pośrednictwem wiatru; ale w niezliczonych przypadkach czynność tę spełniają owady, szukające pożywienia w kwiatach, a barwa i rozmiary tych ostatnich nie mają nic innego na celu, jak przywabienie owa dów i rozwinęły się wprost pod wpływem wymienionego warunku życiowego. Ponieważ w wysokich górach liczba owadów zwiedzających kwiaty jest stosunkowo mniejszą, gdyż w większych wysokościach istnienie ich z powodu ostrości klimatu

Ponieważ rozwój roślin alpejskich stoi w ścisłym związku z krótkością cieplejszej pory roku i z niską ciepłotą powietrza, a stosunki te ulegają w górach, z rosnącą wysokością, stopniowemu spotęgowaniu, przeto też alpejskie rośliny ukazują się u stóp gór zrazu w mniejszej ilości, jako domieszka zwykłej flory nizinowej i podgórskiej i w pewnej dopiero wysokości liczba ich wzrasta o tyle, iż wypierają tamte i biorą nad niemi przewagę. I tak stoki Tatr i niższe części dolin są pokryte lasami, które składają się głównie ze świerków, buków i jodeł i nie wiele różnią się od lasów niższych gór, a nawet i wyniosłości znacznie od Tatr oddalonych, gdyż w tejże samej postaci można je widzieć i na Szląsko - Polskiej wyżynie i dalej na północy. Skutki górskiego klimatu występują w Tatrach na jaw dopiero w poziomie 1260 metrów¹), gdyż w tej wysokości nikną buki i jodły, a pozostaje w lasach sama tylko świerczyna; ale i ta w wysokości 1545 m. znajduje górną granicę swego istnienia. Rozpadają się tedy lasy tatrzańskie na dwie dziedziny: dolną i górną. Oprócz świerka, buka i jodły zdarza się w dolnej dziedzinie miejscami sosna, modrzew, jesion i jawor. Ten ostatni przeważnie w zbiedniałych okazach; ale olbrzymie, na wpół obumarłe pnie jaworów, które przechowały się jeszcze gdzie niegdzie pod zasłoną skał, i nazwy takie jak Jawor, Jawornik, Jaworzyna, każą się domyślać, że drzewo to było w Tatrach niegdyś o wiele pospolitszem i zostało przez człowieka wytępione. To samo można powiedzieć o modrzewiu. Drzewo to po północnej stronie Tatr w dzikim stanie nie zna-chodzone, rośnie po węgierskiej stronie dość często i obficie, bo n. p. stary las u podnóża Sławkowskiego szczytu, (Schla-gendorfer Spitze), przez który droga ze Szmeksu do doliny Wielickiej prowadzi, miejscami ze samych modrzewiów jest

i siły prądów powietrznych coraz to więcej staje się utrudnio-nem, przeto tylko rośliny takie, które, czy to rozmiarami swych kwiatów, czy żywością barw, silniej oddziałują na zmysły owadów, zdołają wydać w tych wysokościach zdrowe i obfite nasienie i musiały tam wziąść z czasem wskutek naturalnego współzawodnictwa przewagę nad roślinami o kwiatach niepozornych.

’) Granice roślinności zostały podane na podstawie wymienionego powyżej dzieła Kotuli.

złożony. Był więc niezawodnie i modrzew niegdyś pospolitem drzewem w Tatrach i jedynie przez człowieka, z powodu swego cennego drwa, wytępionym został. Jeszcze gorzej obszedł się człowiek z cisem, bo z tego zaledwie kilka nędznych krzaków na całe Tatry pozostało. Natomiast dąb, grab, klon i lipy, znamionujące lasy naszych nizin, do podnórza Tatr nigdzie nie dochodzą. Lasy górnej dziedziny składają się zaś wyłącznie ze świerków, ale po brzegach świerczyn występuje niekiedy, jako domieszka podrzędnego znaczenia, biała brzoza, zapuszczająca się znacznie wyżej od świerka, bo aż w dziedzinę koso-drzewu. Różnią się w ogóle lasy tatrzańskie od nizinowych swą przejrzystością, gdyż krzewy tworzące podszew leśną po równinach i okolicach pagórkowatych (leszczyna, dereń, świdwa_ trzmielina, szakłak, rokita, iwa i t. p.) giną z daleka od podnóża Tatr. Ale czernica, w zachodniej części kraju nazywana borówką, rozwija się tu niekiedy w ogromnej ilości po widniej-szych świerczynach, bruśnica na zaschłej glebie torfiastej a malina po porębach leśnych. Gdzie zaś las jest gęstszym, a zasoby jago wilgoci większe, tam gleba leśna porasta tylko bujnym i urozmaiconym, ale bezpożytecznym trawnikiem mchów, albo zwyczajnemi paprociami, które chronią się po parowach leśnych i u podnóża skał i dochodzą tu do olbrzymich rozmiarów. Roślinność zielna, właściwa glebie leśnej, jest natomiast więcej urozmaiconą, gdyż obok pospolitych gdzieindziej form, występuje tutaj obficie tłustosz zwyczajny i alpejski (Pinguicula vulgaris i P. alpina), niezapominajki leśne, jaślinek (Soldanella alpina), przez górali nazywany urdzikiem, podbialik (Homogyne alpina), lepiężnik biały (Petasites albus) i wiele innych, które już za zapowiedź flory alpejskiej uważane być muszą.

Poręby leśne w Tatrach odznaczają się niezwykłą buj-nością; porastają one różnemi trawami, jak n. p. trzcinicą górską i leśną (Calamagrostis montana i silvatica), kostrzewą leśną i olbrzymią (Festuca silvatica i gigantea), stokłosą szor-stkowłosistą (Bromus asper), kosmatką białą i wielką (Luzula albida i maxima), oprócz tego jastruniem złotokwiatem i balda-szkogronowym (Chrysanthemum Leucanthemum i corymbosum), wierzbówką wązkolistną (Epilobium angustifolium), starcem pod-alpejskim i gajowym (Senecio subalpinus i nemorensis), które

') Nazwy polskie zostały podane według Flory Tatr Berdana.

dochodzą tu olbrzymich rozmiarów. Rzadziej ukazuje się na nich chaber górski (Centaurea montana), mleczaj (Mulgedium) i przenęt (Prenanthes purpurea), a jeszcze rzadziej wieczernik damski (Hesperis matronalis), albo miesięcznica (Lunaria); z biegiem czasu biorą tu jednak przewagę rośliny łąkowe nad leśnemi a poręby tutejsze zamieniają się z nadzwyczajną łatwością w polany.

Właściwe polany Tatr są zarostami zielnemi, a zatem łąkami, które w dziedzinie lasów dwojaką w ogóle przybrały postać. Po nizinach u stóp Tatr, gdzie woda, sącząca się z góry, wydobywa się na jaw na każdym prawie kroku, rozwinęła się roślinność moczarowata, uboga w ogóle w gatunki roślinne, a obfitująca w trawy turzy co wate i skrzypy; te niższe polany, nazywane na Podhalu młakami, dają mało siana i w gorszym gatunku. Natomiast polany położone po wyższych pochyłościach, szczególniej na gliniastej glebie, przedstawiają bogatą mieszaninę form nizinnych z górskiemi i podalpejskiemi, pomiędzy któremi zasługują na wymienienie, z powodu niezwykle okazałych kwiatów, prosiecznik helwecki (Hypochaeris helve-tica), pompawa wielkokwiatowa (Crépis grandiflora), jastrzębiec pomorańczowy (Hieracium aurantiacum), omieg pospolity (Do-ronicum austriacum) i mnóstwo storczyków.

Niemniej zajmującą jest roślinność nad brzegami potoków górskich, gdzie te zstępują w dziedzinę lasów. Po stromych ich brzegach tworzy gęste zarosty olsza siwa, a kamieniste odsypy (ryń), rozwijające się w ich korytach, porastają z czasem wierzbą siwą i tamaryszkiem niemieckim. Gdzie zaś ryń rzeczny jest drobniejszy, gdzie pokrywa się wilgotnym żwirem, tam można napotkać, szczególniej z wiosną, wielką ilość najpiękniejszych roślin alpejskich, których właściwą siedzibą są doliny wyżej położone, a które w żywym stanie porwane przez wody potoków i u podnóża Tatr porzucone, w ryniu rzecznym wyjątkowy i niepewny wiodą żywot.

Gdzie boki dolin tatrzańskich są tak spadziste, że las na nich utrzymać się nie zdoła, tam rozwija się jeszcze dość swobodnie brzoza karpacka, wierzba szląska i jarzębina, przez górali skoruchą nazywana, a po skałach wapiennych można napotkać jarząb mączny (Sorbus Aria), jeden z naj ozdobniej szych górskich krzewów, nazywany przez górali mukinią. Te skałki wapienne są zarazem siedzibą najpiękniejszych roślin górskich,

Za,ledwie pierwsze podmuchy wiosny uwolnią stoki niższych gór od grubej pokrywy śnieżnej, a już w szczelinach skał ukazują się tu olbrzymie, szafirowe kwiaty goryczki bezłody-gowej (Gentiana acaulis), lub żółte kwiatowe kiście pierwiosnka łyszczaka (Primula Auricula), pięciornika złotokwiatowego i salc-burskiego (Potentilla aurea i salisburgensis), białe kwiaty jaskru alpejskiego (Ranunculus alpestris), rzeżuchy trójlistnej (Cardamine trifoliata) i wiele innych, niemniej dziwnych przedstawicieli flory alpejskiej.

na

wa-

Gdy w porze letniej ciepłota powietrza się podnosi, zanikają te rośliny u stóp Tatr, ale można je jeszcze znaleźć w tę porę w najpiękniejszym rozwoju o kilka tysięcy stóp wyżej, po brzegach potoków, albo po urwiskach skalistych w dziedzinie kosodrzewin Inne utwory alpejskiej fiory zajmują natomiast ich miejsce na dole, gdyż obok rozlicznych traw i turzyc, pokrywających skały, można tu w tę porę napotkać największą ozdobę alpejskich okolic, tak zwaną szarotę promienistą, czyli kocie łapki (Gnaphalium Leontopodium), której okazały kwiat został przyjętym za odznakę przez wszystkie prawie stowarzyszenia alpejskie, a która właśnie z powodu owych kwiatów ze strony turystów, a więcej jeszcze może ze strony chciwej zarobku górskiej młodzieży na takie narażoną jest tępienie, iż w wielu okolicach Alp prawie zupełnie wyginęła a towarzystwa, opiekujące się przyrodą gór, musiały wezwać pomocy rządów dla uchronienia jej od zupełnego wyginięcia, Po tych kocich łapkach jest niezawodnie najpiękniejszą w dziedzinie lasów rośliną powojnica alpejska (Atragene alpina), przez górali gościec zywana, o olbrzymich czteropłatkowych koronach błękitnej barwy, spinająca się na wzór powojów bogatemi w liście i kwiaty splotami na konary i gałęzie drzew. Liczba innych roślin alpejskich, właściwych leśnej dziedzinie, jest zresztą o wiele większą po stronie północnej Tatr, aniżeli po południowej, gdyż przenoszą one nad wszelką inną glebę skały pienne, których, jak wiemy, po tamtej stronie zupełnie brakuje.

Wypada tu nadmienić, że profesor Nägeli zrobił to spostrzeżenie, a właściwie mówiąc zwrócił uwagę botaników na tę okoliczność, iz dziedzina lasów w górach środkowej Europy odznacza się w porównaniu z nizinami i alpejskiemi wyżynami niezwykłem ubóstwem gatunków i tłómaczy to zjawisko wędrówkami, jakie rośliny tej części Europy w okresie lodowym odbywać byty zmuszone. Już z tego, co się powyżej o roślinności dziedziny leśnej w Tatrach powiedziało, można wnosić, że to twierdzenie znakomitego profesora do Tatr się nie odnosi, przedstawiają one pod tym względem wyjątkowe stosunki. Ale ten stan rzeczy, mianowicie ubóstwo krainy górskiej w rośliny, występuje uderzająco w całym systemie Karpat piaskowcowych i dlatego wspominamy o nim w ustępie o Beskidach Zachodnich.

Ciemny płaszcz borów, pokrywających Tatry od spodu, niknie od góry nagle w wysokości mniej więcej 1545 m., górna granica drzew jest tutaj wszędzie ostro naznaczona i przedstawia jednostajną, prawie zupełnie równą linię. Gdybyśmy spróbowali zajrzeć do najwyżej położonych obszarów leśnych, to przekonalibyśmy się, że rozwój drzew jest tam upośledzonym, gdyż przyrost pnia jest mierny, gałęzie tracą przedwcześnie liście, a drzewa świerkowe nie dochodzą tu nigdzie do późnego wieku; z tego też powodu zdarzają się na górnej granicy lasów prawie wszędzie liczne, obumarłe pnie, sterczące ponad drobnym zarostem młodej świerczyny. Gdzie zaś gleba jest jałowsza, tam świerk ulega skarłowaceniu; można tu w wielu miejscach napotkać liczne, zaledwie na jeden metr wysokie, silnie rozgałęzione, przygniecione do ziemi okazy tego drzewa, których wiek pomimo ich drobnych rozmiarów bywa dość znacznym, gdyż w łodygach zaledwie na dwa do trzech centymetrów grubych naliczono nieraz po dwadzieścia do trzydziestu pierścieni rocznych.

Powyżej górnej granicy lasów występuje w Tatrach wszędzie kosodrzew, przez górali przeważnie kosówką nazywany i pokrywa stoki gór w postaci niskich, gęstych zarostów, ciemnozielonej barwy. Jest on bardzo zbliżony do naszej sosny, ale różni się od niej na pierwszy rzut oka tern, że łodyga jego zazwyczaj na kilka metrów długa, leży przygnieciona do ziemi, niekiedy ukryta w pośrów mchów i kamieni, a podnosi się jedynie na wierzchołku swoim, dzieląc się równocześnie na kilka gałęzi, których wysokość nie przechodzi nigdzie dwóch metrów. Gałęzie należące do różnych łodyg plączą się pomiędzy sobą, wskutek czego przebycie zarostów kosodrzewu jest nadzwyczaj trudne, a gdzie krzew ten rozwinął się na piargach, obfitujących w liczne ukryte szczeliny i otwory, wprost niemożebne. Chociaż karłowata postać kosodrzewu każe się domyślać, że wyżyny przez niego zajmowane nie dostarczają wysokopiennym drzewom potrzebnych do życia warunków, to rośnie pomimo to w jego zakresie w Tatrach jedno z najbardziej zajmujących naszych drzew, mianowicie limba; jest i ona ze sosną ściśle spokrewniona, a różni się od niej owocem, gdyż nasiona jej mają postać drobnych orzeszków i są jadalne. Limba poczyna się w Tatrach w wysokości 1300, ginie w wysokości 1600 m., a wyrasta w ogóle w drzewko od 10 do 15 m. wysokie. Jest ona po północnej stronie, szczególniej na wapieniach dość rzadką, po południowej stronie Tatr można ją jeszcze napotkać prawie we wszystkich większych dolinach, lecz wszędzie w małej ilości. Można jednakowoż uważać za rzecz pewną, że i limba była niegdyś częstszą w Tatrach, lecz uległa, podobnie jak cis i jawor wyniszczeniu, gdyż rozpowszechnionem jest na Podhalu przekonanie, że drzewo limbowe, odznaczające się przyjemnym, żywicznym zapachem, odpędza mole i inne owady, wskutek czego było ono, jako materyał na skrzynie, wysoko cenione i poszukiwane. Mała stosunkowo ilość młodych drzewek limbowych w Tatrach przemawia jednakże i zatem, że mnożenie się tego drzewa natrafia tu na szczególne przeszkody ze strony klimatu, albo gleby; jest rzeczywiście limba drzewem syberyjskiem, wschodniem, a że w Tatrach znajduje się na granicy swego rezsiedlenia, przote widocznie jej warunki życiowe nie znajdują się tu już w stanie niezbędnej równowagi. Obok kosodrzewu jest w tych wysokościach najpospolitszym krzewem jałowiec karłowaty (Jeniperus nana), a zdarzają się zresztą dość często i skarłowaciałe okazy białej brzozy, a następnie jarzębina, nazywana przez górali skoruchą, wierzba szląska, porzeczka skalna i wielka obfitość borówek a miejscami i bruśnica.

Dziedzina kosodrzewu jest w Tatrach zarazem dziedziną hal. HalamiJ) nazywają górale zbocza gór, porosłe trawą

*) Gustawicz wyprowadza wyraz „hala“ (w Słown. geogr. pod „Hala“) z gockiego „hallus“ kamień, skała, i ze staroniemieckiego „hala V. hałda“ pagórek i t. d. Pogłąd ten jest błędnym, bo wyraz hallus zaginął w potocznej mowie, a halde, używane jedynie w języku górników, ma szczególne znaczenie. Wyraz „hala“, przypomina nazwę „halawa“, używaną na naszem Podolu do oznaczenia łąk, po brzegach i w pośród lasów położonych i białoruskie „hało“ i ziołami, a przydatne na wypasy dla statku grubego (woły, krowy i konie) i drobnego (owce i kozy). W tem znaczeniu używają oni tego wyrazu, gdy mówią: hala Goryczkowa, hala Kasprowa i t. d. Ilość roślin zielnych, żyjących wpośród zarostów kosodrzewu, jest stosunkowo niewielka, gdyż pod osłoną jego rozwija się prawie wszędzie zbita darń mchów, przeważnie torfowców, albo płonnika, które niechętnie łączą się z innemi roślinami. Ale miejsca wolne od kosodrzewu są tu wszędzie pokryte przez bujną i urozmaicone roślinność. Suche stoki gór porastają co prawda tylko skuciną (Juncus trifidus), kostrzewą owczą (Festuca ovina), albo mietelnią skalną (Agros-tis rupestris) i przedstawiają jeszcze płonniejszą i mniej pożyteczną glebę; ale po łagodnych stokach, pochylonych ku potokom, występują już gromadnie roślejsze trawy, jak śmiałek pogięty (Aira flexuosa), kosmatka brunatna (Luzula spadicea) i owies pstry (Avena versicolor), kilka gatunków trzcinnika (Calamagrostis) i turzycy (Carex), niekiedy tomka wonna (Antho xanthum odoratum)), brzanka alpejska (Phleum alpinum) i wyklina alpejska (Poa alpina), a nieodłącznemi tych traw towarzyszami są: marchwica (Meum Mutellina), kuklik górski (Geum montanum), pięciornik alpejski (Potentilla alpestris), jastrzębiec alpejski (Hieracium alpinum), podbielik alpejski (Ilomogyne alpina), goryczka trojeściowata (Gentiana asclepiadea) i kilka innych roślin kwiatowych, dających w połączeniu urozmaiconą darń i wyborną paszę. Ale najobfitsze zarosty zielne rozwijają się po miejscach wilgotnych, nad potokami i po cienistych żlebach; występują tu liczne tojady (Aconitum), pełnik (Trollius), przez górali za najpiękniejszy kwiat uważany i liliją (leluja) nazywany, knieć błotna (Caltha palustris), jaskier tojadolistny (Ranunculus aconitofolius), bodziszek leśny (Geranium silvestre), gęsiówka alpejska, kuklik nadbrzeżny (Geum rivale), świerzą-bek lśniący i szorstko - włosisty (Chaerophyllum nitens i hir-sutum), dziurawiec czterokątny (Hypericum quadrangulum), jastruń okrągłolistny (Chrysanthemum rotundifolium), starzec podalpejski i gajowy (Senecio subalpinus i nemerensis), omieg (Doronicum), trędownik (Scrophularia) i różne szczawie. Jest oznaczające błota, nie porosłe lasami. „Hala“ nie jest niczem innem, jak przekręconem ze słowacka „goła“, a zatem góra naga, t. j. nie porosła lasem.

rzeczą uderzającą, że większa część roślin, wymienionych w ostatnim ustępie, przedstawia gatunki przeważnie niżowe, a co najwięcej podgórskie, dla których ich pierwotnej ojczyzny na alpejskich wyżynach szukać wypadnie.

Ale kto chce poznać cale bogactwo alpejskiej flory Tatr, której główną siedzibą jest właśnie dziedzina kosodrzewu, ten musi drapać się po stromych bokach dolin, musi zajrzeć w skaliste szczeliny, zwiedzić kotły, wyżłobione w głównym gór tych grzbiecie. Inne gatunki rosną zresztą na glebie wapiennej, a inne na granitowej i warunki życiowe, jakich te dwa rodzaje skał dostarczają, są różne. Siedzibą roślin alpejskich w zakresie wapieni są strome skały, w szczelinach ich sadowią się przedewszystkiem rośliny o darnistym wzroście, a zatem liczne skalnice (Saxifraga), lepnica bezłodygowa (Silene acaulis), mokrzyca modrzewiolistna (Alsine laricifolia), piaskownica rzęsowata (Arenaria ciliata), cherlerka razchodniko-wata (Cherleria sedoides) i kilka innych, odznaczających się tern, że liczne ich łodygi, łącząc się ze sobą, tworzą zbite poduszki, posiadające tę własność, iż chciwie chłodną wilgoć a raz uchwyconą przez długi przeciąg czasu przechowują. Listeczki wszystkich tych roślin są tak drobne, że trawniczki ich widziane z odległości robią raczej wrażenie mchów dar-nistych; ale zmieniają one swą powierzchowność, gdy się pokryją obfitem kwieciem białej, zielonej, żółtej, lub czerwonej barwy. Gdzie skały wapienne są mniej strome, poprzerywane progami, albo uskokami, tam gromadzą się z biegiem czasu większe zasoby czarnoziemu, który bujniejszą pokrywa się roślinnością, a po miejscach takich można w pośród licznych traw i turzyc napotkać i okazalsze rośliny kwiatowe, jak gwoździk pierzasty (Dianthus plumarius), jaskier alpejski (Ranunculus alpestris) i toaryjski (R. Thora), przez górali pieprzem halnym nazywany, ostróżkę wyniosłą (Delphinium elatum), dwa gatunki tojadu (Aconitum), liczne jastrzębce (Ilieracium), plu-skiewniki (Pedicularis) i kilka roślin strączkowych, należących do największych rzadkości, a przywiązanych wyłącznie do gleby wapiennej. Wpośród takich zarostów rozwija się także obficie najpiękniejsza z naszych wierzb karłowatych, z powodu siatkowanych liści wierzbą siatkowaną (Salix reticulata) przezwana.

Jest rzeczą uderzającą, że w krainie kosodrzewu w Tatrach brakuje różaneczników (Rhododendron), drobnyeh krzewów z rodziny wrzosowatych, które nietylko w Alpach i Siedmiogrodzie, lecz i na Czarnej Horze we wschodnio - galicyjskich Karpatach rosną w wielkiej obfitości, a z powodu pięknych kwiatów czerwonej barwy za największą ozdobę alpejskiej flory uważane bywają, Z tego też powodu niemałe pomiędzy botanikami krajowemi zrobiła przed kilkunastu laty wrażenie wiadomość, iż berliński botanik Aschersohn, który z kilkoma tewarzyszami zwiedzał wówczas Tatry, miał napotkać na Ge-woncie różanecznik szorstki (Rhododendron hirsutum), i to w jednym tylko okazie. Wiadomość ta była tak niespodzianą, że nie brakło nawet niedowiarków, którzy w jej prawdziwość powątpiewali, przedewszystkiem z tego powodu, że alpejskie różaneczniki są roślinami gromadnemi i gdzie żyją, tam występują zawsze w wielkiej obfitości; ale istnienie tego krzewu na Gewoncie może być uważanem za niewątpliwe, bo chociaż autor niniejszej pracy sam go w Tatrach nie zbierał, to udało mu się znaleść świeże jego gałązki i kwiaty w bukieciku, zatkniętym za kapelusz, u jednego z juhasów, pasących owce na tej górze. Ponieważ najbliższe stanowiska dla tej rośliny znajdują się dopiero w Styryi, i bezpozśrednie przeniesienie się jej nasienia do Tatr nie jest prawdopodobnem, przeto wypadałoby przypuścić, że różanecznik ten żył niegdyś na wapiennych skałach Tatr w większej obfitości, lecz że wskutek zmian klimatycznych byt jego został tu tak dalece zagrożonym, iż jeżeli jeszcze nie wyginął zupełnie, to jest bliskim wyginięcia. Wypada też dodać, że węgierskie Towarzystwo Tatrzańskie, które około przyozdobienia Tatr nie małe już położyło zasługi, chcąc rozpowszechnić ten różanecznik w Tatrach, sprowadziło z Alp żywe jego okazy, które jednakże w kilku posadzone miejscach, z wyjątkiem jednego, wyginęły. Świadczy to niezawodnie za tern, iż klimat Tatr tej roślinie nie odpowiada.

Zupełnie inaczej przedstawia się roślinność tej dziedziny na granitowej glebie Tatr. Zdaje się, że gleba ta nie sprzyja rozwojowi czarnoziemu, wskutek czego i pionowe skały granitowe są tutaj prawie zupełnie nagie, a po progach i uskokach granitowych zaledwie nieco traw i turzyc napotkać można. Właściwą siedzibą alpejskiej roślinności są tutaj żwiry i nasypy, gromadzące się po żlebach, albo u podnóża skał. Stoki gór granitowych, zasypane takiemi żwirami, porastają na górnej granicy kosodrzewu niezliczoną ilością roślin główkozro-słych, jak kozłowcem (Aronicum Clnsii), prosiecznikiem szwajcarskim (Hypochaeris helvetica), pąpawą wielkokwiatową (Crépis grandiflora) i licznemi jastrzębcami (Hieracium), których okazałe, żółte kwiaty mieszają się z błękitnemi dzwonka halnego i Inolistnego (Campanula alpina i linifolia), dając pospołu niesłychanie barwny trawnik. Dopiero gdy te żwiry się ustalą, sadowią się na nich halne trawy, a wypierając stopniowo tamte rośliny zmieniają barwę owego trawnika i przeobrażają go w wyborne wypasy. Ale na żwirach wilgotnych, wypełniających cieniste żleby, szczególniej, gdy bywają zwilżane cieknącą ze śniegów wodą, sadowią się wybredniejsze, a nie mniej ozdobne twory alpejskiej flory, jak jaskier lodowy i ru-tolistny (Ranunculus glacialis i rutaefolius), kuklik pełzacz (Geum reptans), goryczka mroźna (Gentiana frigida) i kilka skalnic (Saxifraga). Rośliny te zakwitają tu tak późno, że jeszcze w miesiącu wrześniu można je napotkać w pełnym rozwoju a śnieg, który hale już niekiedy przed końcem tego miesiące zasypuje, kładzie zazwyczaj nagle kres ich krótkiemu życiu.

Górna granica kosodrzewu znajduje się w Tatrach w wysokości 1960 m. Powyżej tej linii rozpoczyna się dziedzina nagich turni, przezwana także przez niektórych podróżników dziedziną martwych głazów. Ale wyrazy nagi i martwy znaczą w tym przypadku jedynie tyle, że w tej wysokości nie rosną w Tatrach ani drzewa, ani krzewy; nie wynika ztąd jednakże bynajmniej, iżby te wyżyny miały być wszelkiej pozbawione roślinności. Układ form roślinnych zależy tutaj od postaci gór i bywa w zasadzie dwojaki. Po połogich wierzchołkach zachodnich Tatr, gdzie i śniegi zimowe dłużej wylęgają i mierne zasoby czarnoziemu jeszcze się wytwarzają, jest roślinność nieco bujniejszą, można tu napotkać przedewszyst-kiem sit trójdzielny (Tuncus trifidus), przezwany przez górali skuciną, trawkę płonną, sztywną i bezpożyteczną, która w postaci zbitych trawników znaczne nieraz pokrywa przestrzenie, a w późnej jesieni rdzawą barwę przybierając nazwę „czerwonych“ wierchów spowodowała; po miejscach równiejszych, szczególniej po zagłębieniach i po siodłach rozwija się zaś przeważnie bujny trawnik mchów, z różnobarwnych gatunków złożony, z któremi mieszają się i porosty z rodzajów chrobatki

(Cladonia) i tarczownicy (Cetraria), przedewszystkiem zaś tar-czownica śnieżna i islandzka (Cetraria nivalis i islandica). Ta ostatnia, w Tatrach płucnikiem nazywana, pospolita w całej dziedzinie kosodrzewu, bywa na północy, w ubogich okolicach Skandynawii przyrządzana na pożywienie, lecz u nas to jej zastosowanie jest zupełnie nieznanem. Można nakoniec po wierzchołkach zachodnich Tatr napotkać niejedne zajmującą roślinę kwiatową, jak n. p. fiołek alpejski (Viola alpina), pierwiosnek najmniejszy (Primula minima), jastruń alpejski (Chrysanthemum alpinum), dzwonek alpejski (Campanula alpina), jastrzębiec alpejski (Hieracium alpinum), wietrznicę alpejską (Anemone alpina), gwoździk lodowy (Diantus glacialis), wo skówkę alpejską (Cerastium alpinum) i kilka innych.

O wiele uboższą jest roślinność tej dziedziny we wschodniej połaci Tatr, gdzie boki gór pokryły się piargami, a po narożnikach sterczy wszędzie lita skała granitowa, gdyż jawno-płciowa roślinność jest w tych wysokościach przywiązaną prawie wyłącznie do szczelin, mniej na bezpośredni wpływ słońca, a zatem i na utratę swej wilgoci narażonych. Liczba roślin żyjących w tej wysokośei jest bardzo mała, ale z wyjątkiem traw i wierzb odznaczają się one wszystkie wielkiemi kwiatami, a można napotkać pomiędzy niemi kilka naj ozdobniej szych, jedynie do tej wysokości i do granitowej gleby przywiązanych rzadkości, jak n. p. sosiureę karłowatą (Saus-surea pygmaea), bylicę kłosistą (Artemisia spicata), szarotę karpacką (Gnaphalium carpathicum), starca karniolskiego i karpackiego (Senecio carniolicus i carpathicus), goryczkę lodową (Gentiana glacialis), nibymarchwicę pojedynczą (Neogaya simplex), jak niemniej kilka turzyc i kilka traw. Chociaż nakoniec prawie żadna z tych roślin na najwyższe szczyty Tatr nie zachodzi, to i o tych nie można powiedzieć, iżby zupełnie roślinnej pozbawione były szaty, gdyż i skały i kamienie są tu pokryte licznemi porostami z działu tak zwanych skorupo-rostów, które przedstawiają się oku w postaci różnobarwnych, przeważnie żółtawych i cisawych plam, a widziane z bliska urozmaicają nieco jednostajny, szary koloryt, panujący w tej nieprzyjaznej krainie.

Zmniejsza się tedy z rosnącą wysokością liczba roślin, tworzących florę Tatr, ale za to flora ta przybiera coraz wybitniejszy, wysokim górom właściwy charakter, a pod systematycznym względem zmienia się ona tak samo, jak z rosnącą szerokością geograficzną, w kierunku ku biegunowi ziemskiemu. Analogia jest tutaj niewątpliwą. Dla przykładu wspomnimy tylko, że gdy wierzba siatkowana, wznosząca się w Tatrach do wysokości 2000 metrów, na północy granicę swego rozsiedlenia znajduje w Laponii, to wierzba zielna, zachodząca na najwyższe szczyty granitowych Tatr, rośnie jeszcze na Szpicbergach. Podobnych przykładów znaleźlibyśmy bardzo wiele w rodzajach, posiadających w Tatrach większą liczbę gatunków, naprzykład w rodzaju skalnicy, goryczki, jastrzębca, turzycy, u roślin strąkowych i t. d. Widoczną jest rzeczą, że te stosunki rozwinęły się z biegiem czasu pod wpływem klimatu. Najsilniejszy wpływ na układ dzisiejszych okręgów roślinnych wywarł okres lodowy, o czem, gdy jeszcze inne zjawiska tego okresu poznamy, na innem miejscu obszerniej pomówimy. Posiadają oprócz tego Tatry wiele roślin wspólnych z Alpami, a nawet i z Pyre-nejami, których nie ma na północy, a najwybitniejszym przykładem tego rodzaju jest właśnie kosodrzew, który w naszych Karpatach północną granicę swego rozsiedlenia znajduje i poza tą linią nigdzie odkrytym nie został. Te formy wspólne Karpatom i Alpom, a zatem górom, które w bezpośrednim związku prawie zupełnie ze sobą nie stoją, przekonują nas znowu, że sam klimat dla zrozumienia rozsiedlenia roślin nie wystarcza, że chcąc systematyczny charakter dzisiejszej flory należycie ocenić, trzeba uwzględnić rozwój tej flory, trzeba sięgnąć w jej przeszłość i zbadać jej początek i przemiany, jakim ona w ubiegłych epokach geologicznych ulegała. Natomiast ogół szaty roślinnej, a zatem łączenie się pewnych gatunków w grupy (formacye roślinne), wywierające tak znakomity wpływ na charakter krajobrazu, na życie zwierząt i ludzi, rozwinęło się wyłącznie pod wpływem klimatu. Jakoż postępując ku biegunowi północnemu napotykamy takie samo następstwo for-macyj roślinnych, jakie poznaliśmy w naszych górach. Po lasach mieszanych, odznaczających się obecnością dębu, nastąpią lasy bukowo - mieszane, po tych czyste świerczyny, a dalej dziedzina krzewów karłowatych z rodziny kotkowych (brzoza wierzba), należących po części do tychże samych gatunków', które zdobią hale i szczyty naszych Tatr. Analogia ta dałaby się przeprowadzić i w drobniejszych szczegółach, bo potężne pokłady torfowców i płonników, rozwijające się u nas w zaroś-tach kosodrzewu, odpowiadają z pewnością tundrom północnym, a jeżeli formacya ta z górną granicą kosodrzewu nagle niknie i nie zachodzi na szczyty Tatr, to powód tego zjawiska nie leży w klimacie, lecz we właćciwościach gleby. Gdy bowiem na dalekiej północy ziemia zlodowaciała do głębokości kilkudziesięciu, albo kilkuset metrów i jedynie na powierzchni odta-jała, odznacza się w lecie niezwykłemi zasobami wilgoci, to najwyższe szczyty i wierzchowiny naszych gór składają się z pokładów skał, które pod wpływem różnych czynników uległy połupaniu i porozpadały się na niezliczoną ilość głazów i kamieni, wskutek czego woda deszczowa, zapadając tutaj w szczeliny, ginie w głębi i jest dla powierzchni ziemi straconą. Z tego też powodu i ezarnoziem, któryby gromadny rozwój roślin umożliwił, wytworzyć się tu nie mógł, skały i kamienie pokrywają się jedynie porostami, które obecnością swą nie wiele zdołają przyczynić się do złagodzenia pierwotnej dzikości krajobrazu.

Jest rozpowszechnionem przekonanie, że góry nasze odznaczają się nadzwyczajną nieurodzajnością, że przedstawiają one najpłonniejszą i naj nie wdzięczniej sza dla gospodarza ziemię. Ale pogląd ten nie zgadza się z rzeczywistością, bo chociaż uprawa roślin pożytecznych kończy się u podnóża Tatr to naturalna ich roślinność mogłaby pod względem swej buj-ności iść z naj urodzaj niej szemi okolicami naszego kraju w zawody. Uprawa roślin chodowanycli w cieplejszych częściach kraju nie ustaje w górach nagle, lecz stopniowo. Pszenica, kukurydza i buraki, dające pewny plon na Powiślu, nie zachodzą w Beskidy, a żyto, udające się jeszcze dobrze w dolinach Dunajca, Popradu, Raby, Skawy, Soły, Koszarawy, już na nizinie Nowotarskiej często zawodzi. Na wzniesieniu Gubałow-skiem i w zagłębiu, oddzielającem to wzniesienie od Tatr, a zatem u samego ich podnóża, rośnie jeszcze tylko owies, kartofle, kapusta i sałata a udaje się wybornie len, lecz do wnętrza dolin tatrzańskich żadna z tych roślin nie zachodzi. Ale uprawa gleby w tych dolinach jest jedynie z powodu ostrości klimatu niemożebną. Gdzie bowiem gleba tych dolin została pokrytą osadem rzecznym, naniesionym przez górskie potoki w czasie powodzi, tam rozwinęły się na niej sianożęcia (polany), które pod względem ilości i dobroci siana bywają zaliczane do najlepszych. Również i lasy Tatr odznaczają się nadzwyczajną bnjnością, drzewo w nich jest zdrowe, przyrost znaczny, a okoliczność ta, że las wycięty odrasta z nadzwyczajną łatwością i odtwarza się bez żadnej ze strony człowieka pomocy, świadczy o bnjności gleby, której podstawę trzeba widzieć w potężnym pokładzie próchnicy, jaki się z biegiem czasu w tych lasach wytworzył. Jeżeli brakuje tu owej podszwy leśnej, jaką odznaczają się mieszane lasy okolic niższych, to powód tego leży przedewszystkiem w braku światła, a następnie i w tej okoliczności, że szpilki świerkowe rozkładają się bardzo powoli i glebę leśną na powierzchni dla rozwoju roślin młodych mniej przydatną czynią. Pomimo to wydaje ta gleba ogromną ilość jagód (czernice i maliny) i grzybów, które to ostatnie zbierane i starannie suszone przedstawiają nawet ma-teryał wywozowy i przy ocenieniu ekonomicznych stosunków tych stron uwzględnione być powinny. Można powiedzieć bez przesady, że lasy Tatr stałym ich mieszkańcom nietylko do-staczają zarobku (wyrąb lasu, palenie węgla, wywóz drzewa), lecz zopatrują ich w pożywienie.

O bujności hal tatrzańskich nie może mieszkaniec nizin mieć dobrego wyobrażenia, w porze bowiem, w której on tu przybywa, są te już zazwyczaj po części spasione; gdy jednakowoż w innych częściach kraju długotrwałe spaszanie pociąga za sobą bezustanne zmniejszanie się wydatności pastwiska i wartość gleby obniża, to hale tatrzańskie, chociaż od wieków spaszane, nic a nic ze swej wydatności nie straciły. Znajdują się one tak samo, jak i polany prawie bez wyjątku w posiadaniu włościan i dają im możność chowania większej ilości bydła. Przy pomocy tych hal rozwinęło się też w Tatrach na większe rozmiary gospodarstwo alpejskie, nabiałowe, z tą jednakże różnicą, że gdy w Alpach i bydło i jego właściciele mieszkają w najbliższem sąsiedztwie hal, są poniekąd ich stałymi mieszkańcami, to bydło w Tatrach przepędza jedynie lato, a na zimę wraca do wsi rodzinnych. Z tego powodu przedstawiają Tatry typową krainę pasterską, w której ślady koczowniczego życia do dni naszych się przechowały. Hale tutejsze dostarczają wybornej karmy, za którą bydło przepada, ale którą nie długo się cieszy. Zapędzają bydło na hale dopiero w połowie miesiąca czerwca, z razu w niższe miejscowości i stopniowo tylko, z ocieplaniem się powietrza, postępują w górę, a opuszczają je już w drugiej połowie sierpnia.

Strome stoki gór i niedostępne żleby służą tu do wypasu owiec (drobnych statek), a po miejscach otwartych i łatwiej przystępnych, gdzie porost traw jest bujniejszym, pasą się woły i krowy (gruby statek), jak niemniej i konie. Chociaż pobyt w górach jest z powodu ciągłej prawie niepogody, nagłych zmian ciepłoty i jednostajnego pożywienia żmudny, to zawód pasterza ma pomimo to dla młodego górala wiele uroku.

Bujność hal nie zależy tyle od ich wzniesienia nad po* ziom morza, ile od położenia miejscowości, gdyż i na wyso' kości 2000 metrów, pod głównym grzbietem gór, gdzie już ko-sodrzew nie rośnie, zdarzają się po cienistych żlebach jeszcze nieraz bardzo piękne zarosty zielne. Ale sam grzbiet Tatr, chociaż porasta nieraz obficie skuciną i mchami, chociaż płuc-nik rozwija się na nim w wielkiej obfitości, przedstawia już i dla człowieka i dla zwierząt zupełnie bezpożyteczną glebę, a odnosi się to jeszcze więcej do granitowych turni i szczytów we wschodniej połaci Tatr. Jest to dziedzina szarych, ogołoconych z roślinności skał i głazów, kraina zamarła, wroga zarówno dla ludzi, jak i dla zwierząt. Stały mieszkaniec gór nigdy się też na te wyżyny nie zapuszcza, a ze zwierząt górskich jeden orzeł, który, czyhając na zdobycz, godzinami całemi krąży w obłokach, znużony lotem spuści się niekiedy dla wypoczynku na jeden, albo drugi ze szczytów tatrzańskich; ale i on tu długo nie bawi, bo i on czuje, że na tych wyżynach utrzymać się nie zdoła. Granitowe szczyty Tatr powyżej krainy kosodrzewu przedstawiają niezawodnie najpłonniejszą glebę kraju naszego i niema z pewnością siły, któraby ją w urodzajną zmienić zdołała. Znalazła też ta dziedzina oddźwięk w pieśni ludowej, bo ją niezawodnie Podhalanin ma na myśli) gdy śpiewa:

„Oj biedna, biedna ta nasza kraina,

Gdzie się chleb kończy a skała zaczyna'⁴.

Można tedy powiedzieć, że w Tatrach najurodzajniejsza gleba graniczy o miedzę z najjałowszą, o ile urodzajność przy tutejszym klimacie i geologicznych własnościach ziemi jest możebną. Inna rzecz, czy rozdział ziemi jest tutaj taki, iżby stałym mieszkańcom gór potrzebne do życia środki zapewniał. Na to zapytanie możemy odpowiedzieć pośrednio, że płody rolnictwa dla wyżywienia ludności wiejskiej, pomimo całej za-biegliwości i skrzętności, jaką się ona odznacza, nigdy tu nie

tc

cc

ÖJO wystarczały, wsie na Podhalu, szczególniej na północnej stronie Tatr, należały zawsze do najbiedniejszych. Ludność tych wsi musiała szukać zarobku, a znajdowała go jedynie w lesie i w przemyśle górniczym. Ale górnictwo nigdy w Tatrach nie rozwinęło się na wielkie rozmiary, bo Tatry nie obfitują w kruszce pożyteczne. Kopalnie złota i srebra na Krywaniu zostały już przed wiekami zarzucone, a pokłady rudy żelaznej, które dały powód do założenia hut w Zakopanem i Jaworzynie węgierskiej, są dziś zupełnie wyczerpane i roboty około nich zostały powstrzymane. Tak samo i lasy tatrzańskie uległy już silnemu przetrzebieniu, a wyrąb drzewa w miejscowościach bliżej wsi położonych musiał być powstrzymanym. Z tych to powodów zarobek na miejscu zmniejszył się, a osady na Podhalu zaczęły podupadać.

Ale Tatry nabrały w ostatnich czasach pod innym względem znaczenia. Zamiłowanie do pięknego krajobrazu jest wrodzonem człowiekowi, każden nieupośledzony na umyśle przenosi okolicę urozmajconą i wesołą nad jednostajną i posępną. Z drugiej strony potrzeba wytchnienia na świeżem powietrzu, użycia chociażby krótkiego wypoczynku na łonie przyrody, staje się dla mieszkańców miast, szczególniej dla znękanych umysłową pracą i nie hygienicznem życiem, nieodzowną. Wobec tego poczęli zamożni mieszkańcy miast, którzy do niedawna jeszcze wszystkiego tego po za granicami kraju szukali, zwracać się, z razu zwolna, potem tłumnie, ku rodzinnym górom, a Tatry stały się niebawem przedmiotem ogólnego zajęcia. Zasługują one bezwarunkowo na takie uwzględnienie, bo powietrze w nich zdrowe, woda wyborna, a gór, któreby na tak małej przestrzeni posiadały takie bogactwo zajmujących widoków, od uroczych dolinek, otoczonych wieńcem lasów najżywszej zieloności, do niebotycznych szczytów, przygniatających umysł widza swym ogromem i dzikością, niema drugich w Europie. To też niezliczone tłumy ciągną co roku z różnych stron świata ku Tatrom, by odetchnąć ich powietrzem, ugasić pragnienie ich wodą, nasycić się ich widokiem i odpocząć w ich cieniu, a opuszczają ją wszyscy wzmocnieni na duchu i pokrzepieni na ciele. Bezpośredniem następstwem takich wędrówek jest to, że pomiędzy ludem, dokoła Tatr mieszkającym i dobrobyt nagle się poprawił i oświata szybsze robi postępy. Znaczna część przywożonych tu kapitałów przechodzi bowiem w jego ręce, nasi poczciwi Podhalanie przyszli do tego przekonania, że ich płonne Tatry są niewyczerpaną kopalnią złota, dobrobyt ich bezustannie się podnosi, a przez obcowanie z wykształconymi ludźmi nabierają sami, przy wrodzonem uzdolnieniu, obszerniejszego poglądu na świat i ogłady. Ku pochwale naszego społeczeństwa trzeba podnieść, że znaleźli się przyjaciele ludzkości, którzy nietylko chwilowe korzyści, ale stałe poprawienie losu włościan mając na oku, postarali się o założenie pod Tatrami szkół przemysłowych, które najlepsze wydają owoce, bo dały młodzieży górskiej sposobność do rozwinięcia wrodzonych zdolności, przyzwyczajają ją do systematycznej pracy i zapewniają jej stałe utrzymanie. Obecnie nie rozchodzi się już o to, żeby starać się o ciągłe zwiększanie się liczby osób, zwiedzających co roku Tatry, lecz o ułatwienie zwiedzania tych gór i o jednostajniejszy rozdział materyalnych i moralnych dobrodziejstw, z tych odwiedzin na mieszkańców Podhala płynących, a to może być osią-gniętem jedynie przez zakładanie nowych stacyj u stóp Tatr. Pod tym względem okazali Węgrzy o wiele więcej zmysłu od nas, bo po węgierskiej stronie Tatr powstał cały szereg stacyj, w których życie jest, z wyjątkiem jednego Szmeksu, i wygodniejsze i tańsze, aniżeli w naszem Zakopanem. Z tego powodu została też i południowa, węgierska strona Tatr o wiele lepiej poznaną, aniżeli polska. Przepełnienie Zakopanego w porze letniej i wynikające ztąd niedogodności doszły w ostatnich latach do takich rozmiarów, że utworzenie nowych stacyj dla turystów i letników po północnej stronie Tatr stało się nie-uniknionem. Nadawałyby się na takie stacye dobrze na wschodzie dolina Białki, na zachodnim zaś końcu Tatr wieś Witów, od której i do uroczej doliny Kościeliskiej i do Chochołowskiej, zamkniętej wspaniałą grupą granitowego Rohacza, nie daleko.

¹

) Według B. Kotuli: Rozmieszczenie roślin naczyniowych w Tatrach, 1889—90, str. 228.

XII. Orawsko-Liptowskie Hale.

Związek Orawsko-Liptowskich Hal z Tatrami. Ich budowa. Połać wschodnia, Prosieczeńska ; postać dolin ; podziemny bieg Prosieczanki. Cieplice w Łuczkach; pokłady martwicy. Połać zachodnia. Góra Chocz. Pieczary w Mnichu. Człowiek przeddziojowy.

razem z

Na wschodnim swym końcu są Tatry oddzielone wąwozem Zdziarskim od Spiskiej Magóry, zaś doliną Popradu od Braniska. Oba te pasma leżą w jednej linii z Tatrami i muszą być zaliczone do drugiego łańcucha Zachodnich Karpat. Ale ponieważ Spiska Magóra pod względem swej budowy i postaci jest więcej spowinowacona z Beskidami, a Branisko z pasmem Hnileckiem, przeto opis ich odkładamy do ustępów, w których o Beskidach i o Hnileckiem paśmie będzie mowa, a obecnie przenosimy się na zachodni koniec Tatr, do Orawsko-Liptowskich Hal, Małej Fatry, Wiaternych Hal i Inowca, które Tatrami drugi łańcuch Zachodnich Karpat składają.

one co

Orawsko-Liptowskie Hale¹), sięgające na zachodzie po przełom rzeki Orawy, tworzą zachodnie przedłużenie Tatr i muszą do jednego z niemi systemu być zaliczone, są bowiem z niemi złączone nietylko jednakowym kierunkiem, lecz wspólnością znamion geologicznych. Co do kierunku, to zbaczają prawda od wschodnio - zachodniego, Tatrom właściwego,

nazwa

0 Zajszner (Monograficzny opis wapienia lijasowego, Rocznik Tow. nauk. Krak.) nazywa te góry Halami Liptowskiemi, mniej stosowna, gd}rż należą one i do Orawy i do Liptowa ; poszedł za Zejsznerem Koristka (1. c). Geolog Stur (Jahrbuch der geol. Reichsanstalt XL. str. 33.) dzieli ten łańcuch na trzy części, mianowicie na zachodnią (Sip- u. Hrdosingebirge) przejściowego charakteru, a następnie środkową (Chocz-Gebirge) i wschodnią (Proseczno-Gebirge), które łączy z Tatrami, Na „General-Karte von Mittel - Europa, Viooooo“ i „Übersichtskarte von M.E. V₇₅nooo“ s% one oznaczone nazwą gór Twardoszyńskich na mapie sztabowej (¹/7r,oo<>) п^е mają one żadnej ogólnej nazwy.

Chociaż Orawsko-Liptowskie Hale są, tak samo jak i Tatry, pojedynczem pasmem górskiem, to i budowa ich i układ ich wód i stosunki ich wysokości są od tatrzańskich zupełnie odmienne. Wypada przedewszystkiem zaznaczyć, że górotwór ten rozpada się na dwie doliną Łuczek rozdzielone połowy, zupełnie odmiennej budowy, mianowicie na wschodnią, którą od góry Prosieczno, w samym jej środku położonej, Prosie-czeńską połacią, i na zachodnią, którą od najwyższego w niej wzniesienia Chocza, Choczańską połacią nazywać będziemy.

z lekka ku południowi, lecz zboczenie to wynosi zaledwie kilka stopni i niema większej doniosłości. Składają się zaś te góry z wapieni, spoczywających na czerwonych piaskowcach, należących do tychże samych, co tatrzańskie, formacyj geologicznych, różnią się natomiast od Tatr brakiem granitów i staro-krystalicznych łupków, które na ich obszarze, z wyjątkiem samego przełomu Orawy, nigdzie na powierzchnię ziemi się nie wydobyły.

Połać Prosieczeńska składa się z szeregu niezbyt wysokich, lecz ściśle ograniczonych, stromo ku południowi spadających wierzchołków, porozdzielanych poprzecznemi dolinkami. Chociaż ta połać tworzy bezpośrednie przedłużenie Tatr, to budowa jej jest pomimo to zupełnie odmienną. Gdy bowiem wierzchołki Tatr w takiej ze sobą łączą się wysokości, że główny ich grzbiet nie uległ nigdzie przerwaniu, a wody Tatr od tego grzbietu na dwie różne (północną i południową) spływają strony, to Prosieczeńska połać jest na wskroś przecięta trzema poprzecznemi, ku południowi otwartemi dolinami, mianowicie Huciańską, Prosieczańską i Sestrzecką, wskutek czego rozpada się ona na cztery drugorzędne działy, których wody bez względu na to, w jakim kierunku pierwotnie się poruszają, w tych poprzecznych dolinkach się gromadzą, w postaci trzech potoków ku południowi płyną i na dolinie Liptowskiej z Wagiem się łączą.

Ażeby zrozumieć tę szczególną budowę Prosieczeńskiej połaci trzeba przedewszystkiem pamiętać, że Gubałowskie wzniesienie, przypierające od północy do Tatr na całej ich długości, nie kończy się na zachodnim krańcu tych gór, lecz idzie dalej ku zachodowi, bo granicę jego w tym kierunku tworzy dopiero przełom rzeki Orawy. Podchodzi zaś to wzniesienie pod Orawsko-Liptowskie Hale zupełnie w ten sam sposób,

jak i pod Tatry, gdyż grzbiet jego, przedstawiający zarazem jego kulminacyę, trzyma się i tu jego południowej strony, a spada nagle ku tym Halom i jest od nich oddzielony po-dłużnem, wyraźnie zaznaczonem zagłębieniem, w którem znajdują się obszerne osady, jak Huta 789 m., Świniarki, czyli Małe Borowe, Wielkie Borowe 828 m., Malacina 802 m., Osadka, Leszczyny 586 m., Górny Kubin 525 m. i Dolny Kub in nad Orawą, 468 m. Ponieważ wymienione powyżej doliny (Huciań-ska, Prosieczańska i Sestrzecka) mają wszystkie swój początek na grzbiecie Gubałowskiego wzniesienia i zabierają wody południowej jego pochyłości, przeto ten grzbiet jest tutaj rzeczywistym działem wodnym, rozdzielającym dopływy Wagu od dopływów Orawy. Tworzy on pod hydrograficznym względem bezpośrednie przedłużenie grzbietu Tatr, z którym się jedynie za pośrednictwem przełęczy, prowadzącej od Siwego Wierchu w Tatrach na Kopiec nad Hutami (1253 m.), łączy, gdyż przełęcz ta odgranicza Borową Wodę, wpdającą do Studenego po-toka, a z nim do Orawy, od Huciańskiego potoku, który płynie na południe do Wagu.

Dolinki, przecinające Prosieczeńską połać, stoją prostopadle do jej osi i są wszystkie dolinami poprzecznemi ; ale w górnej swej części ulegają one rozwidleniu i wydłużają się w kierunku zagłębia, rodzielającego całą połać od Gubałowskiego wzniesienia, a zatem równoległe do osi tejże połaci i mają tutaj charakter dolin podłużnych. Różnica pomiędzy miękkiemi piaskowcami i łupkami Gubałowskiego wzniesienia, a twardemi wapieniami Orawsko - Liptowskich Hal nie pozostała bez wpływu na rozwój tycli dolin, gdyż są one w górnych swych częściach obszerniejsze i więcej otwarte, otoczone wogóle łagodniejszemi pochyłościami, a zwężają się stopniowo ku południowi i przybierają ostatecznie postać ważkich, skalistych jarów; pomimo to jest ich spadek wogóle jednostajny i łagodny, wskutek czego tworzą one dość wygodne linie komunikacyjne. W tej postaci przedstawiają one krótkie, lecz typowo rozwinięte przełomy rzeczne, budzące szczególną uwagę przedewszystkiem z tego powodu, że wierzchołki pasma, które przecinają, są nieco wyższe od grzbietu, na którym początku ich wód szukać potrzeba, a następnie i dlatego, że istnieją w Orawsko - Liptowskich Halach i inne poprzeczne, również ku południowi otwarte i zupełnie do nich równoległe dolinki, które jednakże początkiem

swym Gubałowskiego wzniesienia nie sięgają, lecz powstają na grzbietach drugorzędnych działów, zamkniętych pomiędzy owemi przełomami. Nie bez znaczenia dla przyszłych badań nad powstaniem i rozwojem tych przełomów będzie może i ten szczegół, że potok jednego z najlepiej rozwiniętych, mianowicie doliny Prosieczańskiej, większą część swej drogi odbywa pod powierzchnią ziemi, o czem za chwilę obszerniej wspomnimy.

Pierwsza od wschodu dolina, mianowicie Huciańska, łącząca Huty z Kwaczanami, w górnej swej części silnie ku wschodowi wydłużona i otwarta, jest w dolnej części zamknięta stromemi, skalistemi ścianami i obfituje w piękne widoki. W dziale pomiędzy Huciańskim potokiem i Tatrami wzniósł się najwyżej podłużny, skalisty grzbiet Holicy do 1330 m.; kierunek jego jest od wschodu ku zachodowi. Następująca dolina, Prosieczańska, znacznie krótsza od poprzedzającej, ma postać ważkiego jaru, zamkniętego niezwykle wysokiemi, dziko spię-trzonemi, skalistemi ścianami i jest niezaprzeczenie najpiękniejszą w całem paśmie, a charakter jej przeważnie alpejski. W dziale zamkniętym między Prosieczanką i Huciańskim potokiem wzniosło się najwyżej Prosieczno (1373 m.). Dolina Prosieczańska należy zresztą do najbardziej zajmujących w całem tern paśmie, a to z tego powodu, że wody jej (rzeka Pro-sieczanka) odbywają większą część swej drogi pod powierzchnią ziemi. Wiedeński geolog Stur¹), jeden z nielicznych uczonych, którzy te strony zwiedzali, przedstawia to zjawisko w następujący sposób:

„Na północnych stokach góry Prosieczno, na gruntach wsi Borowe, w bliskości Borowskiego szałasu, znajduje się lejkowate zagłębienie, przez mieszkańców tych stron Sworcem nazywane. Potok, w którym gromadzą się wody najbliższego otoczenia, wpada do tego Sworca i ginie w nim bez śladu. Z tego powodu dolina Prosieczańska jest zupełnie suchą. Ale postępując nią na dół, przybywa się ostatecznie do miejsca, na którem ów potok nagle się wydobywa z otworu, odznaczającego się wystąpieniem żwirów. Wapienie Prosieczna, których warstwy są w wielu miejscach prawie zupełnie poziomo uło-

zone, dały tutaj oczywiście, tak samo jak i na Karscie, powód do wytworzenia pieczar podziemnych, przez które woda przepływa. Wypada nadto zaznaczyć, że ów Sworzec nie leży w zakresie wapieni, lecz już na łupkach menilitowych, należących do Gubałowskiego wzniesienia, pod które wapienie Pro-sieczna zapadają tak samo, jak i tatrzańskie“.

Trzecia z rzędu dolina, Sestrzecka, przecięta potokiem Sestrzec, łącząca wieś Malacinę z Januszowcami, zamknięta połogiemi, lesistemi bokami, różni się od poprzedzających brakiem skał’ wapiennych, wskutek czego jest mniej malowniczą, a charakter ten jest już właściwy wszystkim dalej ku zachodowi położonym dolinom. Równocześnie zmienia się i kierunek grzbietów, gdyż biegną one od północy ku południowi. Dział zamknięty pomiędzy Prosieczanką i Sestrzecka przedstawia dwa takie grzbiety, rozdzielone krótką, otwartą dolinką Świętej Anny. Jest nadto i wysokość tych grzbietów o wiele mniejsza, niż poprzedzających, gdyż wschodni wzniósł się w wierzchołku Łomno do 1278 m., a zachodni w Paterowej do 1209 m.

Po za doliną Sestrzecka ulega dotychczasowy układ gór o tyle zboczeniu, że grzbiet Gubałowskiego wzniesienia zrasta się w jednem miejscu wyraźnie nietylko z działem czwartym, lecz za pośrednictwem ważkiego ramienia, złożonego z gór Ostronia (1103 m.) i Holicy (1089 m.) ze samym Choczem. Potok Roztoczna, odwadniający dolinę Łuczek, a dzielący Pro-sieczeńską połać od grupy Chocza, powstaje na południowej stronie tego ramienia, które dzieli znowu Roztoczna od Leszczyńskiego potoku, płynącego w zagłębieniu, rozdzielaj ącem Gubałowskie wzniesienie od Orawsko - Liptowskich Hal, w kierunku zachodnim, ku rzece Orawie. Z tego też powodu Roztoczna wód z Gubałowskiego wzniesienia nie bierze, a dolina Łuczek nie jest przełomem rzecznym, lecz doliną erozyjną i należy cała do Orawsko - Liptowskich Hal. Dział zamknięty pomiędzy doliną Sestrzecka i Łuczańską, składa się z trzech podłużnych grzbietów, biegnących również od północy ku południowi; wschodni z nich, nazywany Sielnicką Horą wzniósł się do 1051 m., środkowy, Hawraniec do 1000 m., a zachodni, Magóra do 1168 m.

Dolina Łuczek, rozdzielająca Prosieczeńską połać od Cho-czańskiej jest tak samo, jak i Sestrzecka, zamknięta łago-

dnemi, lesistemi stokami i dla braku skał mniej malowniczą. Ale nabiera ona natomiast znaczenia z tego powodu, że na południowym jej końcu wydobywają się z ziemi obfite źródła gorące, które dały początek kąpielowemu zakładowi Łuczki. Miejscowość ta, położona u wejścia do doliny, której dała nazwę, otoczona malowniczemi wzgórzami, pokrytemi najbujniejszemi lasami bukowemi, ponad któremi wznosi się dumnie skalisty, od wschodniej strony stromo oberwany szczyt Chocza, należy do najmilszych ustroni po południowej stronie Tatr, a łagodny klimat nadaje jej stanowczo pierwszeństwo przed wszystkiemi innemi. Temperatura głównej cieplicy wynosi 32° C., inne są nierównie słabsze i chłodniejsze; tak na przykład ciepłota źródła przy figurze, niedaleko zakładu wynosi tylko 17° C. W wodzie tych źródeł znajdują się w wielkiej ilości rozpuszczone węglany wapna i magnezyi, oprócz tego niedokwas żelaza i wolny kwas węglowy. Z tego powodu wydzielają one z siebie, w zetknięciu z powietrzem atmosferycznem, wielką ilość części stałych, które dały początek obfitym pokładom martwicy. Gdziekolwiek woda tych źródeł przepływa po powierzchni ziemi, tam tworzy sobie wapienną rynienkę, brunatnej barwy. Ponieważ pokłady martwicy tworzą w Łuczańskiej dolinie skały, wznoszące się do 23 m. nad dzisiejszy jej poziom, a rozciągają się blisko na dwa kilometry, przeto wypadałoby przypuścić, że w odległych czasach i poziom, w którym się źródła tutejsze wydobywały, i obfitość wody musiały być odmienne. Znajdują się w tutejszych martwicach liczne otwory, pochodzące od pni drzew, które objęte i przykryte tworzącym się osadem uległy z czasem zniszczeniu.

Zupełnie odmienną jest budowa zachodniej, Choczańskiej połaci Orawsko - Liptowskich Hal, gdyż ulegają one tutaj prze-dewszystkiem znacznemu rozszerzeniu, a przybierają postać nieregularnego pięcioboku, zamkniętego ze wszystkich stron liniami wodnemi Orawy i Wagu, wraz z ich dopływami. Wysuwa się ten pięciobok znacznie dalej ku południowi, niż połać Prosieczeńska, gdyż wyniosłości jego dochodzą do samego Wagu> a dolina tej rzeki, zamknięta od północy stokami tego pięcioboku, od południa wyniosłościami Wielkiej Fatry, przybiera postać wąwozu, który od wsi Kralowian, położonej przy ujściu Orawy do Wagu, Kralowiańskim wąwozem nazywać będziemy.

Łączy się ten pięciobok jedynie za pośrednictwem znanego nam juź ramienia Holicy z Gubałowskiem wzniesieniem. Na południowych stokach tegoż ramienia powstaje, jak mówiliśmy Roztoczna, która, przebiegłszy dolinę Łuczek, wpada do Wagu i zamyka razem z nim ten pięciobok od wschodu i południa; po północnej zaś stronie Holicy bierze początek potok Leszczyński, który zabiera wody zagłębienia, rozdzielającego Orawsko - Liptowskie Hale, a w danym przypadku grupę Chocza od Gubałowskiego wzniesienia, płynie zrazu ku zachodowi, następnie ku północnemu zachodowi i wpada około Dolnego Kubina do Orawy, ograniczając wspólnie z nią grupę Chocza od strony północnej i zachodniej.

Niema zresztą ten pięciobok pod względem budowy gleby żadnego podobieństwa z Prosieczeńską połacią, gdyż tworzy on wzuiesienie masywne, którego środek przedstawia płaszczyznę, prawie na 600 m. nad poziom morza wzniesioną, ale widocznie pogłębioną i otoczoną ze wszech stron o wiele wyż-szemi wierchami, które wytworzyły się na obwodzie, czyli po brzegach całego wzniesienia. Wierchów takich jest tutaj sześć; przedewszystkiem Chocz 1613 m., zamykający całą grupę od wschodu, następnie Czechrad 1060 m., Radyczyna 1137 m. (z Keczką 1140 m.), Ostry 1069 m. i Szyp 1169 m., zajmujące południowy bok pięcioboku i spadające stromo ku przełomowi Wagu, a nakoniec Ziemiański Dił 756 m., wznoszący się w północno-zachodniej stronie, a łączący się z Choczem za pośrednictwem Hradka 716 m. i Brestowej 732 m. Płaszczyzna, otoczona temi wierchami, ma powierzchnię w ogóle pogiętą, a wody zbiegające z niej w różnych kierunkach mają koryta słabo pogłębione, nie zasługujące nawet na nazwę dolin. Z tych powodów cała ta grupa jedynie za silnie rozszerzony trzon górski uważaną być może.

Najwyższa góra w całej tej grupie, Chocz, wzniosła się swym skalistym, od wschodu stromo oberwanym wierzchołkiem do wysokości 1613 m.; zbiegają zaś od niego na wszystkie strony silnie rozwinięte, wydłużone ramiona, porozdzielane głębokiemi, skalistemi, niedostępnemi dolinami. Przypomina Chocz swą postacią wapienne wierchy północnej strony Tatr i jest jedyną górą w całem paśmie Orawsko-Liptowskich Hal, która swym wierzchołkiem wystrzeliła w krainę kosodrzewu. Z tego też powodu jest geograficzne stanowisko Chocza wat-pliwe. Wahlenberg *) powiada, że „alpejska góra Chocz pomiędzy Fatrą i zachodniemi szczytami Tatr tak się samotnie wznosi, iż wątpliwą jest rzeczą, do których z większą słusznością zaliczoną byćby powinna; zdaje się jednakże, iż ze względu na przyrodę i roślinność podobniejszą jest do Fatry“. Wiedeński geolog Stur ²) zaliczył zaś i górę Chocz i połać Pro-sieczeńską do Tatr, ale oddzielił od Chocza wyniosłości po zachodniej jego stronie, w klinie pomiędzy Orawą i Wagiem położone, które nazywa górami Twardoszyńskiemi. Głównego powodu do takiego rozdziału dostarczyła Sturowi ta okoliczność, że Chocz jest od innych wierchów wzmiankowanego pię-cioboku oddzielony wąwozem, przez który prowadzi gościniec z Rosenberga nad Wagiem do Dolnego Kubina nad Orawą. Ale wąwóz ten, którego najwyższy punkt na górze Brestowej jest na 730 m. nad poziom morza wzniesiony, jest tylko na swych kończynach nieco silniej pogłębionym, gdyż obie jego doliny, tak dolina Starego Potoku, prowadząca od Brestowej na północ do Niżnego Kubina, jak i Likawki, prowadząca od Brestowej na południe do Rosenberga, (a zamknięta, u wejścia wspaniałemi ruinami Likawskiego zamku), są tak słabo rozwinięte, iż z dolinami wschodniej połaci w porównanie iść nie mogą.

Pomiędzy innemi wierchami całego pięcioboku wyróżnia się zresztą tylko Szyp, gdyż wcisnął się on ostrym klinem pomiędzy Orawę i Wag, a skalisty jego wierzchołek, którego wysokość 11.69 m. wynosi, spada stromemi bokami zarówno ku północy, jak i ku południowi. Podstawę wapieni Szypu tworzy granit Małej Fatry, od której góra ta jest przełomem Orawy oddzielona. Ale skaliste wierzchołki tak Szypu, jak i Chocza i innych gór w tern paśmie, nie zostały wytworzone z wapieni, lecz z dolomitu, nazywanego choczańskim (Chocz-Dolomit), należącego do formacyi kredowej (neokom).

Potoki Orawsko - Liptowskich Hal nie mogą pod względem ilości swej wody mierzyć się z tatrzańskiemi ; zdaje się, że znaczna część wód deszczowych zapada tu we wnętrze skał, nie dobiegłszy do dna doliny, i wytwarza pod powierzchnią ziemi podziemne żyły, które nieznanemi nam drogami znaj-

Wahleuberg: Flora Carpatorum principalium, 1813, str NLI. ²) Stur, w pracy przytoczonej na początku niniejszego ustępu.

dują ujście do Wagu. Przemawiają za tem przypuszczeniem najusilniej liczne doliny bezwodne, pomiędzy któremi naj-pierwsze zajmuje miejsce już powyżej opisana Prosieczańska, a następnie obszerne pieczary, wykryte tu w ostatnich czasach. Znajdują się one w górze Mnichu, która rozciąga się nad samym Wagiem, przy Rozenbergu, od wschodu ku zachodowi, musi być uważaną za ostateczną kończynę południowego ramienia Chocza, a jest cała złożona z tryjasowego wapienia, znanego nam już z Kobylego Wierchu. Główne wejście do tych pieczar znajduje się we wschodnim boku góry, obok wioski Liszkowy, wyniesione prawie na 12 metrów nad poziom pól sąsiednich. Pieczary te przedstawiają labirynt chodników niskich i ważkich, rozszerzających się miejscami w komory znacznych rozmiarów; największa z tych komór ma 28 metrów wysokości. Cały system pieczar obniża się ku południowi, a jeden z chodników musi nawet zapadać, co najmniej, na 17 metrów pod dno Wagu. Ściany tych pieczar są ubogie w nacieki, nie ma tu ani sopleńców, ani słupów, jedynie chropawa skorupa wapienna, gruba zaledwie na kilka milimetrów, pokrywa w kilku miejscach strop i ściany pieczar; ale dno ich jest w niższych miejscach przykryte pokładem martwicy znacznej grubości, co świadczy, że były one niegdyś zalane wodą. Obecnie są one zupełnie suche, w jednem tylko miejscu wydobywa się z podłogi obfite źródełko wody zimnej, wybornego smaku. Długość głównego chodnika, rozciągającego się w kierunku od wschodu ku zachodowi, wynosi 600 metrów, długość wszystkich poznanych podziemi została ocenioną na 2700 m. Ale pomiędzy okoliczną ludnością utrzymuje się podanie, że podziemia te prowadzą nietylko do ruin Ilkowskiego zamku, oddalonych о З’/з kilom., lecz że podchodzą nawet pod Orawski zamek, oddalony od Rozenberga, w prostej linii, na 19 kilometrów.

W tej postaci nie budzą pieczary w Mnichu wiele zajęcia u zwykłego turysty, tem bardziej, że zwiedzanie ich jest z nie-zwykłemi połączone trudnościami, gdyż wnętrze ich nie zostało dotąd oczyszczone. Chodniki są tu wszędzie zapchane kamieniami, komory zaś zawalone wielką ilością skał, kamieni i żwiru, które oderwały się od stropu i legły w bezładzie na podłodze, a przy bladem świetle łojówki, lub niepewnej pochodni robią na umyśle przychodnia wrażenie okropnej dzikości

i spustoszenia, co do badań tych miejsc bynajmniej nie usposabia.

LC

A jednak nie są te podziemia pozbawione wysokiego znaczenia naukowego; gdy bowiem pieczary Bialskie przyciągają podróżnego rozmaitością swych nacieków, gdy grota w Nowym zadziwia go obfitością śladów zaginionych zwierząt lodowego okresu, to pieczary w Mnichu zasługują na szczególne uwzględnienie z powodu licznych śladów przedhistorycznego człowieka, jakie w nich wykryte zostały. Już ślady ognia, dostrzegane bez trudu na ścianach, kazały się domyślać, że pieczary te służyły niegdyś ludziom za schronienie, a domysł ten zamienił się w pewność, gdy węgierskiemu archeologiwi Majlathowi¹) udało się odnaleźć tutaj kości ludzkie, należące do 48 osób. Byli to ludzie niskiego wzrostu, nie wyżsi nad U/2 metra ; o małych okrągłych głowach, takich samych, jakie dziś w kamiennych grobach skandynawskich napotykamy i należeli według Schaffhausena J) do rasy mongolskiej, fińskiego szczepu. Sześć narzędzi z krzemienia, znalezionych w tern miejscu, pozwala nadto wnosić, że mamy tu do czynienia ze szczątkami prastarej rasy, z okresu kamiennego, starszego i nowszego, a piszczele ludzkie, połupane w podłuż, każą się domyślać, że ludzie ci trudnili się ludożerstwem. Używali oni krzemieni zamiast metalu; znaleziono odłam tego minerału tkwiący głęboko w jednej czaszcze w ten sposób, iż jedynie za koniec strzały uważanym być może; rana uległa zupełnemu zabliźnieniu, ale właściciel jej nie zdołał usunąć ze swej twarzy owego odłamku i żył z nim po zupełnem swem wyzdrowieniu. Ale znaleziono tu i ślady nieco wyższej kultury, mianowicie zwitki drutu miedzianego, a nawet kość udową, noszącą ślady od cięcia ostrem narzędziem, może nawet Żelaznem i liczne czerepy garnków glinianych, po części lepionych w rękach, po części toczonych na kole. Ludzie, którzy te ślady pozostawili, żyli już o wiele później, znali użytek metali, a trudnili się nietylko polowaniem, lecz i chodowlą zwierząt domowych, gdyż obok ich śladów znaleziono kości kaczki, wołu, owcy, sarny, jelenia,

*) Bela Majlath: Studien zur Urgeschichte des Menschen Joseph Mihalik: Liptau in topographischer Hinsicht, w Roczn. weg. tow tatrz , XIII, str 99, z planem pieczar. a) Mihalik, jak wyżej.

zająca, lisa, psa domowego i niedźwiedzia. Lecz śladów zwierząt z okresu lodowego, które w innych częściach Europy żyły pospołu z człowiekiem, w tych pieczarach, z wyjątkiem jednego zęba mamuta, nie znaleziono; ale że i wejście do tych pieczar i chodniki w ich wnętrzu są tak ważkie, iż zwierz takich rozmiarów, jak mamut, do wnętrza ich w żaden sposób dostać się nie mógł, przeto geolog Lócsy, który badał te pieczary z polecenia węgierskiej Akademii nauk, przypuszcza, iż znaleziony przez Majlatha ząb mamuta dostał się do wnętrza pieczar jako przedmiot, budzący ciekawość, za pośrednictwem ich pierwotnych mieszkańców ¹).

Już z tego pobieżnego opisu można przyjść do tego przekonania, że skromne i dlatego prawie zupełnie zapoznane pasmo Orawsko-Liptowskich Hal dostarcza dla geograficznych studyów niezwykle wdzięcznego i pouczającego tematu. Ze względu na swą budowę są one o wiele lepiej rozwinięte od potężnego łańcucha Tatr, gdy bowiem ten składa się z głównego grzbietu, z poprzyczepianemi do niego z obu stron krótkiemi ramionami, to Orawsko - Liptowskie Hale rozpadają się na dwie połacie, zupełnie odmiennej budowy, gdyż wschodnia przedstawia wazki grzbiet, poprzerywany na wskroś przełomami rze-cznemi, zachodnia zaś wzniesienie masywne, czyli trzon, którego środek jest wyraźnie zakląknięty, a brzegi silnie podnie-. sione. W ten sposób rozpada się cały łańcuch Karpat, zam knięty pomiędzy Zdziarskim wąwozem i przełomem Orawy, na trzy części, z których każda do odmiennego należy typu. Pod teoretycznym względem budzi może najwięcej zajęcia część środkowa, tak zwana połać Prosieczeńska, gdyż rzuca pewne światło na powstanie przełomów rzecznych. Rozwój jej możnaby na razie w ten sposób pojmować, że była ona pierwotnie silnie zespojona z brzegiem Gubałowskiego wzniesienia, lecz nieco od niego niższa, wskutek czego wody tego wzniesienia, zbiegając ku południowi, poczęły od razu pracować nad pogłębieniem swych koryt. Napotkawszy w dolnym swym biegu, w twardej wapiennej glebie na silniejszy opór, wytworzyły one tu ważkie, skaliste jary; natomiast w górnym swym biegu, gdzie miękkie łupki i piaskowce Gubałowskiego wzniesienia mniejszy ich działaniu stawiały opór, rozmyły

) Mihalik, jak wyżej śtr. 105.

one silnie glebę i potworzyły obszerniejsze, otwarte doliny, a idąc granicą pomiędzy wapieniami i piaskowcami, przybrały tu kierunek do osi gór równoległy, czyli podłużny. Ale połać zachodnia, czyli grupa Chocza, musiała być od początku wyższą od Gubałowskiego wzniesienia, wskutek czego wody jej poszły w różnych kierunkach, a tylko na granicy pomiędzy jej wapieniami i północnemi piaskowcami, pod które tamte zapadają, wytworzyło się, również do osi gór równoległe, a zatem podłużne zagłębienie, którem płynie obecnie potok Leszczyński. W ten sam sposób musiały powstać i przełomy rzeczne po północnej stronie Tatr (Białki, Białego i Czarnego Dunajca, Orawicy i Studenego potoku). Ponieważ Tatry były pierwotnie o wiele silniej zespojone z Gubałowskiem wzniesieniem, niż to'ma miejsce obecnie, przeto wody Tatr, spływające po o wem wzniesieniu, przepiłowały je w pięciu miejscach i dały początek pięciu przełomom rzecznym. Ale równocześnie z tern pracowały wody atmosferyczne nad ogólnem obniżeniem (donudacya) terenu, i one to, natrafiwszy na miększy grunt wytworzyły, przy pomocy potoków drugiego rzędu, owo zagłębienie, jakie rozdziela dziś Tatry od Gubałowskiego wzniesienia. Ostateczny wypadek naszych badań jest w każdym razie ten, że tak przełomy rzeczne w łańcuchu Tatr, jakoteż i zagłębienie, dzielące ten łańcuch od Gubałowskiego wzniesienia, są dziełem wod płynących, że uciekanie sie do innych szczegółów w celu wytłómaczenia ich początku jest w tym razie zupełnie zbytecznem.

XIII. Mała Fatra z Orawską Magórą.

Przełom Orawy. Kralowiański przełom Wagu. Jego geograficzne znaczenie. Streczeński przełom. Wojenne góry. Budowa Małej Fatry. Jej geologiczne stosunki. Postać dolin Dolina Wratny. Postać grzbietów i wierzchołków. Wielki Rosudziec. Roślinność Małej Fatry. Orawska Magóra.

Rzeka Orawa rozdziela Orawsko - Liptowskie Hale od Małej Fatry, która się składa z Orawskiej Magóry i właściwej Małej Fatry. Powstaje ta rzeka, jak wiemy, z połączenia Białej i Czarnej Orawy; pierwsza z nich płynie od zachodu, z zagłębienia rozdzielającego Orawską Magórę od Beskidów, druga od doliny Nowotarskiej, a łączą się obie około Żabieńca. Dolina połączonej Orawy ulega tutaj nagle zwężeniu, a rzeka ta płynie stąd krętym i zmiennym biegiem, zrazu (po Twardoszyn) południowi, a przyj ąwszy tu tatrzańską Ora wice skręca ku ku południowemu zachodowi i dobiega w tym kierunku aż po Kralowiany, gdzie wpada do Wagu. Chociaż długość Orawy na tej linii nie jest znaczna, bo w prostej linii wynosi zaledwie 40 kilometrów, to w rozwoju tej doliny wypadnie pomimo to rozróżnić trzy różne części. W pierwszej części, od Żabieńca po Międzybrodzie, dolina Orawy, zamknięta z obu stron wyniosłemi górami, ulega miejscami o tyle rozszerzeniu, że uprawa gleby jest w niej możebną, wskutek czego brzegi jej zajęły tutaj obszerne i liczne osady. Ta część jej biegu należy pod krajobrazowym względem do piękniejszych miejscowości w Karpatach, bo chociaż połogie i łagodnie pogięte boki doliny nie wznoszą się do znacznej wysokości, to liczne skalice wapienne, sterczące z nich już pojedynczo, już grupami i spadające w wielu miejscach stromo ku rzece udzielają całej okolicy niezwykłego uroku. Jest to prawdziwy krajobraz skali-cowy, którego szczególne znamię polega w połączeniu łagodnej powierzchni miękkich piaskowców z szorstkiemi, dziwacznie

połupanemi bryłami niespożytych wapieni. Geolog Zejszner¹), który zwiedzał’ te strony przed czterdziestu laty, zachwyca się okolicą Twardoszyna, Podbielą, Dnbowej i Międzybrodzia, a za najpiękniejszą część doliny uważa otoczenie samego miasteczka Orawy (Aiwa Varalja). „Zbliżając się do Lekotki, pisze on, otwiera się jeden z najwspanialszych widoków w całej Orawie; przedewszystkiem uderzają bystro wyskakujące skały, oblane rzeką i uwieńczone rozpadającym się w ruinę zamkiem Orawskim. Inne wzgórza okrywają czarne lasy. Skały, dziwnie pięknie uszykowane, przegrodzone bujną roślinnością, wydały ten rzadki krajobraz. Na samym wierzchu jednej stromej skały, zaledwie dwa sążnie szerokiej, wznosi się najwyższa część zamku zupełnie opustoszała. Podróżni niekiedy ją zwiedzają, aby z niej używać nieporównanych widoków, które ze wszech stron mają coś tajemniczo ponętnego. Od tej najwyższej części zamku ciągną się zabudowania aż do połowy góry; tam odznacza się starożytny kościół w gotyckim stylu, zachowany dobrze. Aczkolwiek najwyższa część zamku wznosi się tylko na 72 stóp nad poziom Orawy, płynącej w tern miejscu na 1513 stóp nad poziom morza, skała wydaje się niezmierną. Góry wzniesione na południe od zamku okrywają nadzwyczajnie bujne buki, inne są czarne od smagłych jodeł i świerków. Dolina za zamkiem Orawskim zwęża się do tego stopnia, że drogę do Kubina poprowadzono na boku bardzo nierównym i trzeba raz wraz wyjeżdżać na grzbiety i z nich zstępować, jednak droga ta nie nudzi, bo ciągnie się wśród bujnych lasów i zachwycających dolin“.

Około Międzybrodzia (514 m.) traci dolina Orawy charakter wąwozu i widocznemu ulega rozszerzeniu; góry zamykające ją z jednej i drugiej strony obniżają się znacznie i przybierają postać płaskich, połogich skłonów, co jednakowoż nie przeszkadza, że w wielu miejscach sterczą i tutaj z powierzchni ziemi już pojedynczo, już grupami, malownicze skalice wapienne, mniejszych co prawda rozmiarów, ale nadające pomimo to krajobrazowi wiele uroku. Ziemia z rozkładu tych skalic pochodząca pokryła tutaj wszędzie stoki gór i użyźniła ich glebę, wskutek czego okolica ta należy do naj-

») L. Zejszner: Orawa, w Bibl. Warszawskiej, 1853, tom. III.,

str. 333.

urodzajniejszych, a zarazem i najprzyjemniejszych na północnem Podhalu. Ludne i zamożne wioski ciągną się tutaj bez przerwy po obu brzegach Orawy i wznoszą się nawet do znacznej wysokości na okoliczne wyżyny, szczególniej po prawym, północnym brzegu rzeki. Ale już około wioski Parnicy (452 m.) zwęża się znowu nagle dolina, a Orawa wpada tutaj w wąwóz zamknięty po prawej stronie stokami Małej Fatry, po lewej zaś znanego nam już Szypu. Wysokie, strome góry, pokryte ciemnym płaszczem borów, zamykają ten przełom Orawy z obu stron, tworząc krajobraz dziki, ale dziwnie malowniczy, zmieniający swą postać na każdym zakręcie rzeki. Na całej przestrzeni od Parnicy po wieś Kralowiany, powyżej której Orawa uchodzi do Wagu, nie ma ani jednej wioski, bo przełom ten jest tak wazki, że z niemałym wysiłkiem zdołano na prawym jego brzegu zdobyć tyle zaledwie miejsca, ile do poprowadzenia gościńca było potrzebnem. Strome ściany tego przełomu, spadające w wielu miejscach pionowo ku rzece, składają się ze skał granitowych, gdyż część granitów Małej Fatry, odcięta Orawą, znalazła się tu po lewym brzegu tej rzeki, gdzie zapada pod wapienne formacye Orawsko - Liptowskich Hal, a dla fizycznych dziejów tej części Karpat ma niepospolite znaczenie ten fakt, że przełom Orawy przedstawia tutaj naturalną szczelinę, powstałą przez pęknięcie gleby, połączone z obsunięciem się granitów, po lewej stronie rzeki położonych¹).

Grupa Małej Fatry²) ma postać ważkiego, długiego, pojedynczego pasma, biegnącego od północnego wschodu ku połu-

*) R. Meier: Die geolog. Verhältnisse zwischen Rosenberg, Kralowany und Kubin, Jahrb. der geolog. Reichs-Anstalt, t. XVIII., str. 427.

septentrione versus meridiem extenso.

²) Na jak niskim stopniu znajduje się jeszcze obecnie znajomość Karpat, o tern przekonują, najwymowniej nieustalone nazwy wielu znakomicie rozwiniętych, w skład całego systemu wchodzących górotworów. Pasmo, o którem mówić zamierzamy, oznaczył już w 1813 r. Wahlenberg nazwą Wielkiej Fatry, mówiąc: „Fatra constituitur longo jugo,

Flumen Vagus idem pénétrât et dividit in duas partes, soil, in Fatram magnam. vel septemtrionalem et in Fatram parvam, vel meridionalem“, a jako najwyższe szczyty owej Wielkiej Fatry wymienia Sztoch, Krywań Turoczański (właściwie Fatrzański) i Rosu-dziec, które i obecnie też same noszą nazwy (Flora Carp, strona XXXIX. i XL dniowemu zachodowi, a zatem prawie równolegle do Orawsko-Liptowskich Hal, a obejmuje oprócz Małej Fatry także Orawską Magórę. Całe to pasmo jest ze wszystkich stron szczelnie liniami wodnemi ograniczone. Wschodnią jego granicę tworzy od Zabieńca po Kralowiany co dopiero opisana dolina Orawy, południową zaś Wag, który dzieli Małą Fatrę od Wielkiej i od Wiaternych Hal. Ze zaś między Wielką Fatrą i Wiaternemi Halami legła pięknie rozwinięta, ze wszech stron wyniosłemi górami szczelnie zamknięta dolina Turczańska, przeto dolina

Tak samo oznacza wymienione górotwory i G. A. Kornłmber (Das Erdbeben y. 15. Jänner 1858, w Verhandl. des Vereins für Naturkunde zu Presburg, 1858, str. 29.).

Pomimo to Zejszner nadał Wielkiej Patrzę Wahlenberga nazwę Hal Turczańskich (Opis skał plutonicznycb w Tatrach, str. 846, 412; opis wapienia Kasowego, str. 240), a za Zejsznerem poszli i nasi nowsi geografowie. Ale Gustawicz nazywa ją Turczańsko-Orawską Magórą (Słown. geogr. pod Magórą), aMajerszki po prostu Magórą (Das mittlere Waagtlial, w Deutsche Rundschau für Geo-gi’aphie und Statistik, t. XI., str. 492 i n.).

Koristka nazywa znowu to pasmo „Klein-Krivan - Gebirge“ (Hohe Tatra, str. 4.) a za Koristką poszli w tej mierze Stur (Bericht über die geolog. Übersichtsaufnahme, Jahrb. der geolog. Reichs -Anstalt, tom XI., str. 83 i n.), Paul (Die nördl. Arva, Jahrb. der geolog. Reichsanstalt, tom XVIII, str. 201 i n.), Meier (tamże, str. 427) i Supan (w Kirchhofa : Länderkunde der fünf Erdtheile, Europa, 39. Lief. str. 187).

E. Reclus (Nouvelle Geographie universelle, t. III.) nazywa ten górotwór na str. 299. „Krivan-Fatra“, źaś na str. 364 (rysunek) „Magóra“, z dopiskiem: „Region minière der Kremnitz“, zkąd widno, że o jego położeniu nie miał wyobrażenia.

Znakomity austryacki geograf Sonklar nazywa Wielką Fatrę Wahlenberga Małą, a jego Małą Fatrę, Wielką. (Die oesterreichisch-ungarisclie Monarchie in Wort und Bild, Übersichtsband, str. 54).

na Specialkarte der oester.-ungar. ) oba górotwory są oznaczane nazwą: „Fatra“.

75000

Nomenklaturę Sonklara przyjmujemy i my w niniejszej pracy, ponieważ przekonaliśmy się na miejscu, że chociaż nazwy te nie są ustalone, to wykształceńsi mieszkańcy tej części Węgier używają tych nazw przeważnie w myśl tegoż geografa, nazywają bowiem pasmo północne zamknięte Orawą i Belą „Kleine-Fatra“ zaś pasmo południowe, między Rewucą i Turczanką „Grosse Fatra“. Na Übersichtskarte V. Mittel-Europa (‘/750000) pierwsze nie ma ogólnej nazwy, tylko najwyższy w niem wierzchołek jest oznaczony jako: „Krivan-Fatra“, drugie nazywa się „Grosse Fatra“. Na Generalkarte von Mittel-Europa (Ed. II. '/200000) i Monarchie (*/

Wagu ulega tu w dwóch miejscach zwężeniu, tworzy dwa wąwozy, rozdzielone właśnie doliną Turczanki. Granicę pomiędzy Wielką i Małą Fatrą przedstawia wschodnie, czyli górne zwężenie, zaczynające się przy Rozenbergu w Liptowie (496 m.) a kończące się przy Sutowie w Turczańskiem hrabstwie (412 m.); trzeba jednakże pamiętać, że od Rozenberga po Kralowiany płynie Wag pomiędzy Wielką Fatrą i Orawsko - Liptowskiemi Halami i że dopiero od ujścia Orawy do Wagu, a zatem od Kra-lowian, zaczyna się właściwa granica Małej Fatry, o^którą nam się tutaj rozchodzi.

Długość całego tego wąwozu wynosi w prostej linii 17 kilom. Na całej tej linii płynie Wag krętym biegiem, pomiędzy wysokiemi górami, porosłemi niegdyś wspaniałym, dziś silnie przetrzebionym lasem bukowym, w pośród którego zielenieją tu i ówdzie bujne polany; ale góry zamykające ten wąwóz nie są tak strome, iżby uprawa gleby była na ich stokach niemożebną, a miejscami oddalają się one nawet o tyle od rzeki, iż nad jej brzegiem znalazło się dość miejsca dla kilku ludnych osad. Najdzikszą i najpiękniejszą jest dolna część tego zwężenia pomiędzy Kralowianami i Sutowem, gdyż tutaj tak góry Małej (Suchy Wierch 1265 m.), jak i Wielkiej Fatry (Sokoli Wierch 922 m., Kopa 1181 m.) spadają stromiej ku rzece i zamieniają jej dolinę w niedostępny i niezaludniony wąwóz, noszący nazwę Hradyskiogo przełomu.

Wypada nadmienić, że ta część doliny Wagu przedstawia z całem jej otoczeniem, pod geograficznym względem jedne z najciekawszych, a zarazem i najtrudniejszych do wyświecenia miejscowości w całym systemie Karpat, Ponieważ w miejscu tern łączą się trzy różne pasma, bo Orawsko - Liptowskie Hale, Mała Fatra i Wielka Fatra, przeto mamy tutaj przed sobą niewątpliwy i pięknie rozwinięty węzeł górski. Związek dwóch środkowych łańcuchów Karpat, jaki w tem miejscu istnieje, ma podwójną podstawę, gdyż grupa Choczań-ska, przypierająca zarówno do wyniosłości Małej, jak i Wielkiej Fatry, łączy je pod względem orograficznym, gdy północno-zachodni kierunek granitowej osi Wielkiej Fatry przemawia za związkiem geologicznym. Ale Kralowiański węzeł przedstawia jeszcze inny ciekawy szczegół geograficzny. Gdyby bowiem rzeki Wag, (którego kierunek w miejscu, gdzie do niego Orawa wpada, ulega załamaniu) i Orawa straciły na chwilę swe wody, to koryta ich nie byłyby niczem innem, jak trzema szczelinami, przecinającemi ten węzeł w samym jego środku. Każda z tych szczelin prowadziłaby zaś do osobnej kotliny, czyli zapadłości, bo górny Wag do kotliny Liptowskiej, dolny do Turczańskiej, a Orawa do Orawskiej, czyli zachodniej części doliny Nowotarskiej, a „gdybyśmy, jak geolog Stur²) wykazał, połączyli Kralowiany liniami prostemi z Zażywa, Rozenbergiem i Radkowem (poniżej Sutowa), to linie te wyznaczyłyby kierunek trzech dolin, które stykają się ze sobą w Kralowianach i to w ten sposób, że kąty zawarte pomiędzy niemi są prawie równe, a wynoszą po 120 stopni“. Powstanie takiego węzła może być jedynie dziełem tej siły, której tutejsze góry swoje istnienie zawdzięczają, jest on utworem tektonicznym, przez wody (erozya) jedynie na swej powierzchni zmienionym. Tektoniczny charakter i początek mają też prawdopodobnie i koryta obu rzek tutejszych, przedstawiają one trzy szczeliny, które powstały przez popękanie powierzchni ziemi w czasie jej podniesienia. Przemawiałby za tern tektoniczny charakter trzech kotlin, do których one prowadzą. Ale sprawdzenie istnienia szczeliny i stanowcze rozstrzygnięcie pytania, czy wąwóz jakiś jest utworem tektonicznym, czy erozyjnym, jest bez dokładnego poznania geologicznych stosunków miejscowości, prze-dewszystkiem układu warstw, jakie jej glebę składają, prawie niemożebne, a właśnie Kralowiański przełom pod tym względem zaledwie powierzchownie dotkniętym został. Doniosłe znaczenie, jakie ta miejscowość pod geograficznym względem posiada, uważamy za dostateczny powód, ażeby rychłe i gruntowne zbadanie Kralowiańskiego przełomu i całego jego otoczenia polecić jak najgoręcej naszym geologom.

Od Sutowa po Rudkę płynie Wag po otwartej, obszernej i prawie zupełnie równej dolinie Turczańskiej, ku której Mała Fatra spada stromemi stokami, porysowanemi licznemi parowami i dolinkami. Poniżej Rudki zaczyna się w poziomie 375 m. drugi, dolny wąwóz Wagu, oddzielający Małą Fatrę od Hal Wiaternych; kończy on się przy Strecznie (359 m.) i od tego miasta Streczeńskim wąwozem nazywanym bywa. Długość jego w prostej linii nie przenosi 6 kilometrów; kierunek jego jest od południa ku północy. Jest on tak ważkim, a spadek gór, zamykających w tem miejscu dolinę Wagu, tak nagły, iż na stały pobyt dla ludzi zupełnie się nie nadaje, jakoż całą przestrzeń od Rudki po Streczno można było niedawno jeszcze przebyć, nie napotkawszy nigdzie śladów człowieka. Ale obecnie jest on przecięty koleją żelazną. Pod względem dzikości przewyższa on o wiele wąwóz Kralowiański, a urozmaicony skalistemi ścianami, spadającemi pionowo ku wodzie i grupami skał, sterczącemi po pochyłościach gór, obfituje w zajmujące widoki. Najpiękniejszą część wąwozu przedstawia jego zachodnia, a zatem niższa strona, gdzie się on ku Żylińskiej kotlinie otwiera, gdyż tutaj góry, szczególniej strony zachodniej, są silniej pofałdowane, porysowane parowami, spuszczaj ącemi się od wierzchołka Połomu, 1069 m. (Wiaterne Hale) po brzegi Wagu. Wejścia do wąwozu strzegą nadto z tej strony wspaniałe ruiny dwóch zamków, od zachodniej strony Stre-czeńskiego, a od wschodniej Owarskiego, czyli Starego Hradu; pierwszy z nich należy zarówno pod względem swego położenia, jak i pod względem śmiałości budowy do najpiękniejszych zabytków wieków średnich i może mierzyć się z ruinami Li-kawki; drugi jest mniej korzystnie położony i tylko z niektórych punktów dobrze widzianym być może. Bezpośrednio po za ruinami Streczeńskiego zamku wybiega od Saroszyńskiego Wierchu, 1186 m. ku wschodowi ramię nazywane Domaszynem, w postaci ważkiego, skalistego grzbietu, wskutek czego Wag łamie się tu po dwakroć, ulega znacznemu zwężeniu, a rozbijając się o skały nadbrzeżne, omija z szumem przeszkodę, groźną dla spławów i z tego powodu przez flisaków „Besną skałą“ (czyli djabelską) nazywaną. W tej postaci jest Stre-czeński wąwóz, chociaż o wiele krótszy od Kralowiańskiego, o wiele od niego piękniejszym.

same

Przez wzgląd na prawdę musimy jednakże wyznać, że opisy tej miejscowości, jakie pojawiły się w nowszej literaturze, nie dają o niej dobrego wyobrażenia, a turyści, którzy pod wpływem chwilowego zachwytu Streczeński wąwóz za najpiękniejszy przełom rzeczny w Karpatach uważają, grzeszą przesadą. Kto poznał nasze Pieniny, ten zgodzi się bezwarunkowo na to, że wąwóz Streczeński mierzyć się z niemi nie może, ze zaledwie za mały jakiś ich odłamek mógłby być uważanym. Z tem wszystkiem ma on wysokie naukowe znaczenie, gdyż Mała Fatra i Wiaterne Hale, pomiędzy króremi

Wag tutaj przepływa, są zarówno pod względem swej postaci, jak i pod względem swej geologicznej budowy tak do siebie zbliżone, iż za jeden górotwór uważane być muszą, a część doliny Wagu, rozcinająca ten górotwór na dwie połowy, przedstawia niewątpliwy przełom rzeczny, w najczystszej postaci. Czy Wag mógł rozerwać tak jednolite pasmo i jak wypada tłumaczyć wytworzenie się Streczeńskiego przełomu, o tern wspomnimy, gdy poznamy jeszcze inne przełomy rzeczne w Karpatach, mianowicie Dunajca i Popradu.

Po północno-zachodniej stronie Małej Fatry ciągnie się równolegle do niej wyniosły grzbiet Beskidów, odgraniczający Galicyę od Węgier, a tworzący dział wodny pomiędzy Sołą (dopływ Wisły) i Wagiem. Pomiędzy tym grzbietem Beskidów i pasmem Małej Fatry znajduje się jeszcze obszar przejściowy, który w najwyższej w niem górze, mianowicie w Paraczu wzniósł się do 1326 m., a przez mieszkańców swych, przynajmniej w jednej części, Wojennemi górami nazywanym bywa. Otóż od tych Wojennych gór jest Mała Fatra oddzielona doliną Warynki (nazywanej także Belą), która płynie ku południowemu zachodowi, a wpada pod Warynem w poziomie 352 m. do Wagu i doliną Hrustynki, która płynie ku północnemu wschodowi, a łączy się z Orawą około Lochczy (kościół na pagórku 655 metrów). Chociaż Warynka i Hrustynka płyną tuż u podnóża Małej Fatry. a leżą tak dokładnie w jednej linii, że dolina jednej za przedłużenie drugiej uważaną byćby mogła, to źródła ich pomimo to nie graniczą ze sobą, gdyż właśnie w pośrodku pomiędzy niemi legła jeszcze maleńka kotlina, wyżłobiona w Wojennych górach, a odwodniona czterema potokami, które około wsi Zaźywy, u samych stóp Małej Fatry w poziomie 581 metrów, ze sobą się łączą. Te połączone potoki dają rzeczkę Zażywę, która dla Małej Fatry ma niepospolite znaczenie, gdyż płynąc ku południowemu-wschodowi przecina je w poprzek i tworzy naturalną granicę pomiędzy właściwą Małą Fatra, a Orawską Magórą, a wpada do Orawy poniżej znanej nam dobrze wsi Parnicy w poziomie 452 m. Ponieważ po zachodniej stronie Zażywskiej kotliny wznosi się Pupowa Góra do 1095 metrów, po wschodniej zaś Przysłopiec do 1260 m., przeto przełęcz dzieląca Zażywę od Warynki będziemy nazywać przełęczą Pupowską, zaś przełęcz dzielącą Zażywę od Hrustynki przełęczą Przysłopiecką.

W tej postaci przedstawia Mała Fatra zupełnie odosobnione i liniami wodnemi ściśle ograniczone pasmo, którego długość wynosi 56 kilometrów, a największa szerokość zaledwie 15. kilometrów. Ale ani geologiczna budowa, ani zewnętrzne upostacenie tego pasma nie są jednostajne. Rozwinęło się ono najsilniej w południowo-zachodniej swej połaci, we właściwej Małej Fatrze, gdyż tutaj i szerokość jego i wysokość są o wiele znaczniejsze, a słabną stopniowo w połaci wschodniej, w tak zwanej Orawskiej Magórze.

Właściwa Mała Fatra przedstawia dziwne podobieństwo z Tatrami, gdyż spoczywa i ona na wydłużonej podstawie, a składa się również z głównego grzbietu, do którego są z obu stron poprzyczepiane krótkie poprzeczne ramiona. Ale i pod geologicznym względem zbliża się Mała Fatra w wysokim stopniu do Tatr, gdyż jest w zasadzie zbudowaną z granitu, o który opierają się pokłady wapieni, oddzielone od niego czer-wonemi piaskowcami, tegoż samego, co tatrzańskie wieku, a budowa jej jest również jednostronną, niesymetryczną, gdyż i tutaj zajmują wapienie jedynie północno-zachodnią stronę pasma. Ale granit nie wzniósł się tu nigdzie nad poziom głównego grzbietu; wystąpił on na jaw jedynie na południowych i wschodnich jego stokach; na głównym nawet grzbiecie jest on przykryty kwarcytami, należącemi do formacyi dyjaso-wej i z tego kwarcytu składają się też najwyższe wierzchołki całego wzniesienia. Najwyższą górą w całem tern paśmie jest Krywań Fatrzański z dwoma wierzchołkami, z których wyższy wznosi się na 1711 metrów, niższy na 1669 metrów nad poziom morza. Idą zresztą inne szczyty, grzbiet Małej Fatry składające, od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, w następującym porządku: Panoszyna nad Wagiem 1022 metrów, Magóra 1367 m., Suchy 1468 m., Krywań Fatrzański 1669 m., Szczyt bez nazwy zamykający dolinę Wielkiej Bra-nicy 1537 m., Krywań wyższy 1711 m., Hieb 1644 m., Hro-mowe 1624 m., Biała Skała 1478 m. i Sztoch 1608 m. Zrastają się wszystkie te wierzchołki, ze sobą, tak samo jak i w Tatrach, w bardzo znaczne wysokości, wskutek czego i tutaj względne wzniesienie przełęczy jest wielkie, a przebycie głównego grzbietu trudne. Pojedyńcze góry, wchodzące w skład tego grzbietu, nie mają tu zresztą tej wyrazistej postaci i tych śmiałych zakrojów, co tatrzańskie i dlatego nie nazywamy ich szczytami, lecz po prostu wierzchołkami. Obniżają się one więcej jednostajnie ku dolinom, boki ich są gładkie i równe, wskutek czego skał jest tu bardzo mało, a charakter gór ła

godniejszy.

Ramiona przyczepione do głównego grzbietu Małej Fatry, chociaż w ogóle krótkie, ulegają jeszcze niekiedy w dolnej swej części rozwidleniu, wskutek czego rozróżniamy i tutaj doliny wielkie, podchodzące pod główny grzbiet gór i małe, objęte rozgałęzieniami wzmiankowanych ramion. Liczba dolin wielkich jest w tern paśmie bardzo znaczna, lecz są one w ogóle mało znane, a niektóre z nich nie posiadają nawet nazw ustalonych. Szeroki pas wapieni, zajmujący jedynie zachodnią stronę Małej Fatry, jest zresztą powodem, że i doliny po dwóch różnych stronach tego górotworu położone, do dwóch zupełnie odmiennych należą typów. Doliny strony południowo-wschodniej, granitowej, są nadzwyczaj ważkie, a z powodu silnego swego spadku poprzerywane progami i uskokami, po których spadają Fatrzańskie potoki tworząc wodospady znacznych rozmiarów. Wysokość wodospadu w dolinie Sutowskiej ma, według relacyi przewodników, równać się dwom wieżom kościelnym, a szczelina, w którą on zapada, jest tak niedostępną, iż wodospad ten jedynie z góry widzianym być może. Doliny te mają raczej postać górskich parowów, nie ulegających nigdzie znaczniejszemu rozszerzeniu; na próżno szukałoby się tu owych uroczych polan, które dolinom tatrzań

skim tak wiele dodają uroku.

Z wyjątkiem głównego grzbietu i tych wierzchołków, które wzniosły się w krainę kosodrzewu, niema tu nigdzie tak bujnych wypasów, jak w Tatrach, gdyż wszystkie, nawet bardzo strome pochyłości gór są zajęte przez gęste, chociaż już silnie przetrzebione lasy bukowe, które spuszczają się i na dno tutejszych dolin, a mieszając się tu z zarostami jarzębiny, rokity, bzu i innych górskich krzewów, tworzą gąszcz nieprzebyty, który nietylko widok na wszystkie strony zasłania, lecz i zwiedzanie tych dolin w całej ich długości prawie niemo-żebnem czyni. Z tych powodów jest Mała Fatra od południowo wschodniej strony trudniej przystępną i w ogóle mało znaną.

Zupełnie inaczej przedstawia się ten górotwór od strony zachodniej, gdyż ta jego strona jest na całej linii, od brzegów Wagu po przełom Zażywy zajęta przez pokłady wapieni, które

opierają się co prawda o kwarcyty, a względnie o granit głównego grzbietu,, ale rozwinęły się zupełnie samodzielnie, tak samo, jak po północnej stronie Tatr. Te wapienne wyniosłości są od granitowego grzbietu Małej Fatry prawie wszędzie wyra-źnemi, głębokiemi przełęczami oddzielone i przedstawiają poniekąd osobny wał, który poprzerywany przez potoki Małej Fatry wziął udział w rozwoju tutejszych dolin i rozpadł się na kilka maleńkich działów, nie łączących się bezpośrednio ze sobą. I wysokość i rozmiary tych działów rosną widocznie w kierunku ku północy, zaczyna się bowiem ta formacya nad Wagiem (358 . m.) górą Lipowcem, której wierzchołek wznosi się ponad ruinami Owarskiego zamku (472 m.) do wysokości 565 m., a kończy nad Zażywskim przełomem Wielkim Ro-sudźcem, który wznosi się na 1606 metrów nad poziom morza, a od Fatrzańskiego Krywania (1711 m.), • najwyższego w całem paśmie, jest tylko o 105 metrów niższym. Rosudziec jest cały zbudowany z wapienia, a od sąsiedniego Sztocha (1608 m.), należącego do głównego grzbietu Małej Fatry, jest oddzielony przełęczą, oznaczoną na mapie sztabowej nazwą: „Międzyhale“, wzniesioną na 1185 m. n. p. m.

Z tych powodów są doliny zachodniej strony Małej Fatry i dłuższe i lepiej rozwinięte, a budowa ich jest taka sama, jak północnych dolin w Tatrach. Ulegają one wszystkie w dolnym swym końcu, a zatem u wejścia, silnemu zwężeniu, są tu bowiem zamknięte przez strome, dziko poszarpane i malownicze skały wapienne; po za temi bramami rozszerzają się one zaś o tyle, że i dno ich się rozpłaszcza i widok na wszystkie strony otwiera. Dopiero w górnej części, już na stokach głównego grzbietu, ulegają one ponownemu zwężeniu i przybierają postać górskich parowów. Równocześnie zwiększa się ich spadek i staje się mniej jednostajnym; ale progów tak wzorowo rozwiniętych, jak w Tatrach, nie widzieliśmy tu nigdzie. Nie ma tu i owych kotłów, właściwych Tatrom; doliny tutejsze dzielą się w górnej swej części na kilka parowów, parowy przechodzą w szerokie żleby i w tej postaci giną one pod głównym grzbietem gór.

Chociaż tedy zachodnie doliny Małej Fatry należą do bardzo zajmujących utworów górskich, to pozostały one do dziś dnia prawie zupełnie nieznanemi. Wyjątek pod tym względem tworzy jedynie dolina Wratny, położona w północno-zachodnim końcu całego górotworu, nietylko największa, lecz i najpiękniejsza ze wszystkich. Musi ona pod estetycznym względem mieć niepospolitą wartość, skoro nawet geologowie, zazwyczaj mniej czuli na wdzięki krajobrazu, nie szczędzą jej pochwał. Zejszner powiada, że dolina Wratny pod względem piękności nie ustępuje w niczem Kościeliskiej; Stur porównuje ją z dolinami wapiennych Alp austryackich, a Paul twierdzi, że przedstawia ona jeden z najbardziej zachwycających widoków w Karpatach. Jest ona zamknięta w dolnym swym końcu wysokiemi skalistemi górami, mianowicie po wschodniej stronie Bobotami (1092 m,), po zachodniej Sokołem (1172 m.), których boki spadają stromo ku rzece i wejściu do doliny postać ważkiej, malowniczej bramy nadają. Ale brama ta jest tutaj tak długą, że raczej na nazwę górskiego wąwozu zasługuje, a pod względem dzikości przewyższa ona wszystko, co w tym rodzaju w Tatrach widzieliśmy. Wapienie tutejsze nie mają tej trwałości, co tatrzańskie, przeciwnie należą one do gatunku okruchowców, robią takie wrażenie, jak gdyby były złożone z niezliczonej ilości drobnych, lecz silnie do siebie przylegających odłamków i rozpadają się z łatwością pod wpływem wilgoci, a że wody, spadające z powietrza, nie działają na powierzchnię skał jednostajnie, lecz wnikają w jednem miejscu głęboko w ich wnętrze, gdy drugie zwilżają jedynie powierzchownie, przeto i zniszczenie gór nie jest jednostajnem, a części skał, mniej wystawione na wpływ wilgoci, przybierają wobec zniszczenia, jakie się w ich najbliższem otoczeniu bezustannie odbywa, najdziwaczniejsze formy. Cała powierzchnia Bobot i Sokolego, a szczególniej ich grzbiety są najeżone turniami, przypominającemi swą postacią wieże, kominy, słupy, maczugi i iglice, dochodzącemi do kilkunastu metrów wysokości, a na grzbiecie Bobotów znajdują się nawet dwie szersze skały, przedziurawione na wskroś wielkiemi otworami i przypominające wierzchołek Skalnych Wrót na wschodnim krańcu Tatr. Wszystkie te formy powtarzają się i przy wejściu do doliny Wratny i bramie jej dziwaczne nadają wejrzenie; ale najwięcej uderzającą postacią wyróżnia się Kapucyn, stroma turnia, w dwóch miejscach na wskroś przedziurawiona, przypominająca mnicha z wzniesioną w górę ręką. Chociaż smukłe świerki, znacznych rozmiarów, trzymające się uparcie i wytrwale wielu turni, świadczą, że zniszczenie skał postępuje tu wogóle powoli, to żwir lecący z góry wytworzył pomimo to u podnóża skał olbrzymie stożkowate nasypy i zasypuje bezustannie dno doliny; oczyszcza ją co prawda bezustannie z tych naleciałości potok, jaki ją przecina, lecz siły jego nie starczą do usunięcia wielkich odłamów skał, które legły w jego łożysku i tamując bieg wody zmuszają ją do ominięcia tych przeszkód za pośrednictwem kilku mniejszych wodospadów. Po za tą bramą ulega dolina Wratny zrazu silnemu rozszerzeniu, płaskie jej dno jest tu pokryte polanami, a nawet małemi pólkami owsa i kartofli, a zamknięta ze wszech stron lesistemi grzbietami, ponad któremi wznoszą się najwyższe wierzchołki Małej Fatry, obfituje tu w piękne widoki; następnie dzieli się ona na dwa długie ramiona, mianowicie wschodnie, nazwane Stahorką, kończące się pomiędzy Sztochem i Wielkiem Rosudźcem i zachodnie, czyli Starą Dolinę, która w górnej swej części rozszerza się amfiteatralnie i rozbiega w kilka drugorzędnych dolin, mających postać parowów, a zachodzących pod Białą Skałę, Bromowe, Hieb i pod wyższy, wschodni szczyt Fatrzańskiego

Krywania.

Po tern wszystkiem można się już łatwo domyśleć, że

i wapienne wierzchołki Małej Fatry muszą się postacią swą znacznie różnić od kwarcytowych wierzchołków głównego jej grzbietu. I tak jest w rzeczywistości. Gdy bowiem te ostatnie przedstawiają prawie bez wyjątku wydłużone płaskie kopuły, a nawet wały, które gładkiemi bokami obniżają się ku dolinom, a pokryte powyżej górnej granicy lasów jednostajnym, zielonym trawnikiem, lub zarzucone tylko zrzadka krzewami kosodrzewu i pozbawione zupełnie skał na swej powierzchni robią co prawda miłe, ale swą jednostajnością nużące wrażenie G to wierzchołki wapienne mają postać skalistych, stromo ze wszech stron ociosanych wieloboków, o chropawej po-

’) Do jakiej przesady w opisach posuwają się niektórzy, nawet wykształceni turyści, o tem świadczy opis Małej Fatry Józefa Ma-jerszkiego (Deutsche Rundschau für Geogr. und Statistik, t. XI., str. 495). Mówi on między innemi, że „Krywań Fatrzański, widziany od strony Żyliny, ma tak szlachetną i majestatyczną, a przytem tak łagodnie odlaną postać, iż musi być bez namysłu do najpiękniejszych gór na kontynencie europejskim zaliczonym, że gdyby posiadał śnieżny płaszcz, jaki zdobi n. p. górę Jungfrau w Szwajcaryi, to mógłby pod względem piękności iść z nią w zawody“. Widocznie poznał on Karpaty jedynie z okien wagonu kolejowego. Gdyby

to

05

wierzchni, które, najeżone niezliczonemi turniami i porysowane głębokiemi szparami i szczelinami, do najdzikszych obrazów w Karpatach zaliczone być muszą. Z tych powodów jest też i przystęp do tych wapiennych wierzchołków nie łatwy. Nikt z turystów nie zadał sobie jeszcze trudu dostania się na grzbiety Bobot albo Sokolego, żeby się przekonać, jak wyglądają z bliska owe skały z naturalnemi bramami, czy oknami. Wielki Rosu-dziec, chociaż od Gewontu o całe 300 m. niższy, jest o wiele od niego niedostępniejszym; dostać się można na jego wierzchołek tylko z jednej strony, od południowego-wschodu i to za pomocą jedynej, ważkiej i spadzistej perci. Góra ta spada ku południowi na całej swej szerokości, tak samo jak i Gewollt, olbrzymią, zupełnie pionową ścianą skalistą, a głęboka; podłużna szczelina u stóp tej ściany, zawalona olbrzymiemi odłamami skał, w pośród których otwiera się cały labirynt dzikich, niedostępnych kryjówek, porosłych drzewami i krzewami, przedstawia obraz spustoszenia, o którym z opisu trudno jest nabrać wyobrażenia. Ta szczelina, nazywana „Kotłem“, powstała niezawodnie przez pęknięcie góry i oderwanie, a przynajmniej odchylenie się jej spodniego odłamu, a zasypywana bezustannie spadającemi z góry kamieniami i odłamami skał musiała stracić wiele ze swej pierwotnej głębokości. Ponad tą dolną ścianą znajdują się jeszcze dwie inne, lecz mniejsze i łatwiejsze do ominięcia. Ale chcąc z południowego, niższego szczytu Wielkiego Rosudźca dostać się na północny, wyższy, trzeba jeszcze dwa razy spuszczać się w dół i dwa razy spinać w górę, ostatnim razem po boku góry tak spadzistym, że przebycie go bez pomocy rąk własnych i przewodnika jest prawie niemożebne. Sam szczyt góry ma postać bryłowatego trójkąta, na którym tak mało jest miejsca, że jeden podróżny musi się ustępować drugiemu. To też można powiedzieć bez przesady, że nawet turysta zawodowy, który poznał szczyty Krywania i Łomnicy, dostawszy się na szczyt Wielkiego Rosudźca, doznaje zadowolenia, które go za podjęte trudy sowicie wynagrodzi.

Rzecz dziwna, że górotwór Fatry pomimo tylu wdzięków, pomimo tak łatwego do niego przystępu, gdyż kolej im się był z bliska przypatrzył, byłby schował nieco pochwał, jeżeli nie dla Wielkiego Rosudźca, to przynajmniej dla Tatr.

Popradzka pomiędzy Rudką i Wary nem, na przestrzeni dziesięciu kilometrów, ani na chwilę go meodstępuje, jest tak mało zwiedzanym i tak mało został poznanym. Żadne z Towarzystw Karpackich, ani polskie ani węgierskie, nie zajęło się nim jeszcze, a wycieczki odbywają się tutaj obecnie w ten sposób, jak w Tatrach przed laty trzydziestu. Jedynie geologiczne stosunki Małej Fatry zostały jako tako zbadane; o jej roślinności i klimacie wiedzieliśmy do niedawna tyle, ile przed osiemdziesięciu laty Wahlenberg napisał. Powiada on, że Wielka i Mała Fatra są pokryte dziwnie pięknemi lasami bukowem.i, jakich nigdzie więcej w północnych Karpatach nie widział i że robią one pod tym względem więcej wrażenie Alp. Ponieważ pomiędzy roślinami, jakie on z tych stron wymienia, znajdują się trzy (Skalnica okrągłolistna, Żywiec dziewięciolistny i Hakie-tia), które ani w Tatrach, ani w Beskidach nigdzie nie rosną, są bowiem właściwe górom więcej ku południowi wysuniętym, a Wahlenberg, jak sam wyznaje, w Małej Fatrze jedynie wierzchołek Sztocha i spód Fatrzańskiego Krywania zwiedził, przeto można się było spodziewać, że flora tych gór, po dokładniej-szem ich poznaniu znacznie się wzbogaci. Że przypuszczenie to nie było bezpodstawnem, o tern przekonaliśmy się w czasie jednodniowej wycieczki na Rosudziec, znaleźliśmy bowiem na nim 70 gatunków roślin górskich, pomiędzy któremi powtarzają się i najciekawsze składniki alpejskiej flory Tatr, jak n. p. kortuza, gwoździk skalny, goryczka wiosenna i bezłodygowa, pierwiosnek uszatek, aster alpejski i wiele innych. Zdaje się, że i wnętrze ziemi dostarczy tu jeszcze ciekawych szczegółów, bo właściwości tutejszych wapieni i małe zasoby wody w dolinach (z wyjątkiem jednej Wratny) każą się spodziewać istnienia podziemi. Według opowiadania mieszkańców Tyjerchowy mają się w Rosudźcu znajdować pieczary, przez które rzeka przepływa i we wnętrzu których ginie pod ziemią.

Długość doliny Zażywy, oddzielającej Małą JMtrę od Orawskiej Magóry, wynosi od Zażywy po Parnicę 9 kilometrów; jest ona zupełnie niezaludnioną, gdyż na całej tej przestrzeni nie ma ani jednej wioski, ani jednej większej osady. Upostace-niem swojem przypomina ona dolinę Orawy pomiędzy Mokra-dami i Parnicą, gdyż wyniosłości Orawskiej Magóry obniżają się łagodnemi skłonami ku rzeczce Zażywie, a zpośród karpackich piaskowców tych wyniosłości sterczą i tutaj w wielu miejscach skały wapienne. Postać i rozmiary tych skał mogą być różne. Jedne z nich, złożone z miększego materyału kredowej formacyi, mają kształt niskich, kopnłowato zaokrąglonych kopców, które w okolicy Wielkiej Wsi (Nagy Fału) „mogiłkami“ nazywane bywają. Inne, należące do formacyi jurajskiej sterczą w postaci odosobnionych skał mniejszych rozmiarów, albo kupią się w grupy, naśladując postacią ruiny starych budynków; mniejsze z nich bywają na Orawie nazywane „skałkami“, większe zaś, tak samo jak i na Podhalu „skalicami“ ³).

Orawska Magóra, chociaż złączona z Małą Fatrą w jedno pasmo i równie wyraźnie, jak tamta liniami wodnemi ograniczona, różni się jednakowoż od niej zarówno swym geologicznym składem, jak i zewnętrznem upostaceniem. Jest ona tak samo, jak sąsiednie Beskidy i Gubałowskie wzniesienie zbudowaną z piaskowca karpackiego i do jednego z niemi systemu zaliczoną być musi. Grzbiet jej prosty i równy jest zaś o wiele niższym od Fatrzańskiego i nie przekroczył nigdzie górnej granicy lasów. Najwyższe wzniesienie całego tego pasma, t. zw. Kubińska Hala, zamykająca je od strony południowej, jest tylko na 1345 m. nad poziom morza wzniesiona; w północnej zaś stronie wznosi się Budyń do 1220 m. Obniża się cały ten grzbiet tak ku Orawie, jak i ku Hrustynce łagodnemi, płaskiemi skłonami, a zagłębienia, jakie ściekające po nim w obie strony wody wytworzyły, są tak płytkie i otwarte, iż prawie za doliny uważane być nie mogą. Nie różni się cała ta wyniosłość i pod względem roślinności od innych gór piaskowcowych, gdyż jałowa jej gleba jest pokryta po części mięszanemi, silnie nadwyrę-żonemi lasami, a po części płonnemi pastwiskami. Jest nadto i związek Orawskiej Magóry z Beskidami o wiele silniejszy, aniżeli Małej Fatry z temiż górami, bo przełęcz Przysłopiecka, oddzielająca Orawską Magórę od Paradzkich wyniosłości jest od przełęczy Pupowskiej, dzielącej też wyniosłości od Małej Fatry i wyższa i szersza, a dolina Hrustynki o wiele słabiej rozwinięta od doliny Warynki; z tego też powodu musi być Orawska Magóra jedynie za ogniwo pośrednie, łączące Beskidy z Gubałowskiem wzniesieniem, uważaną, a związek swój z Małą Fatrą i kształt ważkiego, pojedynczego grzbietu ma ona jedynie kierunkowi i działaniu wód tutejszych do zawdzięczenia. Jakie okoliczności wpłynęły na rozwój tego kierunku, dlaczego pasmo Małej Fatry zrasta się na dwóch punktach z Beskidami, dlaczego rzeczka Zażywa w poprzek go przecina, dlaczego Orawa, zamiast pójść na wschód, w kierunku Dunajca, poszła ku południowi i oderwała Małą Fatrę od Hal Orawsko-Liptowskich, na te pytania może dać odpowiedź jedynie dokładne poznanie tektonicznych stosunków całej tej krainy, a pod tym względem wyczekują geografowie, jak dotąd, co prawda, bezskutecznie, objaśnień od geologów.

¹

) D. Stur : Bericht über die geolog. Uibersichtsaufnahme des Wassergebietes der Waag u. Neutra, Jahrb. der geolog. Reichs-Anstalt, 1860 (t. XI.) str, 122.

²

) Dr Stur: Bericht, str 17,

³

) C. M. Paul, Die nördliche Arva, str. 2IG.

XIV. Wiaterne Hale. Inowiee. Dolina Wagu.

Głogowięckie Karpaty. Ich podział. Wschodnia część Wiaternych Hal, czyli połać Minczolska; jej budowa i powierzchowność: Zachodnia część Wiaternych Hal, czyli połać Harwańsko-Strażowska ; jej budowa i krajobrazowe zalety. Kotlina Zulowska. Pasmo Ino-wieckie. Dolina Wagu ; górny bieg tej rzeki. Kotlina Żylińska. Inne rozszerzenia w dolinie Wagu Cieplice w Hajcu, Trenczynie i Pisz-czanach. Trzęsienia ziemi w dolinie Wagu; ich zależność od tektonicznych stosunków gleby.

Góry na południe od Streczeńskiego przełomu położone, a zamykające drugi łańcuch Zachodnich Karpat na jego południowo-zachodniej kończynie, bywają przez niemieckich i węgierskich geografów ogólną nazwą gór Głogowieckich (Galgocser Gebirge, od miasteczka Głogowca, po węgiersku Galgocs, po niem. Freistadtel, w żupaństwie Trenczyńskiem, nad Wagiem) nazywane.

Od północy i zachodu są te góry zamknięte doliną Wagu, która oddziela je od Małej Fatry, od Wojennych gór, od Beskidów, Bielaw i Małych Karpat; po wschodniej zaś stronie są one zamknięte doliną Turczanki, płynącej ku północy, do Wagu i doliną Nitry płynącej ku południowi, do Dunaju. Są zaś źródła Turczanki od źródeł Nitry oddzielone granitowym, nie zbyt wysokim, lecz silnie rozwiniętym grzbietem górskim Zdziaru, za pomocą którego zrastają się Głogowieckie góry z trzecim łańcuchem Karpat, mianowicie z Krzemnickiemi Ru-dawami, leżącemi w pośrodku między (północną) Wielką Fatrą i (południowem) pasmem Ptacznika. Kończą się zaś Głogowieckie góry na południu właśnie nad miasteczkiem Głogow-cem, gdzie przechodzą w obszary pagórkowate, które grubą pokrywą loessu wyróżniają się już na pierwszy rzut oka od właściwych gór i nazwą Nitrzańskiego pogórza oznaczane bywają.

W tej rozciągłości przedstawiają góry Głogowieckie grupę górską złożoną z dwóch pasm, mianowicie północnych Wiater-nych Hal i z południowego Inowca. Granica pomiędzy temi pasmami przypada na linię łączącą miasto Trenczyn nad Wagiem z miasteczkiem Nitra, nad rzeką Nitra, a jest znakomicie wyznaczona przez rzekę Bebrawę, wpadającą do rzeki Nitry. Powstaje ta Bebrawa z połączenia kilku potoków, których źródła znajdują się na ważkim grzbiecie, bezpośrednio ponad Tren-czynem, a zatem nad samym prawie Wagiem położonym. Z tego powodu są potoki spływające z tego grzbietu ku Wagowi krótkie i ubogie w wodę, a doliny ich niepozorne; zato dolina Bebrawy, płynącej ku wschodowi jest tern silniej rozwinięta i ulega już w połowie swej długości, powyżej Banowiec (216 m.), kotlinowatemu rozszerzeniu, a wypełniona młodszemi osadami przedstawia naturalną zapadłość. Wysokość przełęczy, przez którą prowadzi droga z Trenczyna do Banowiec, a która rozdziela północną Maczkową (599 m.), należącą do Wiaternych Hal, od południowych Jaworów (746 m.j, należących już do Inowca, wynosi tylko 365 m. Geolog Stur nazywa ten przesmyk, od słowackiej wsi Jastrabie, Jastrabską przełęczą. Ale i Wiaterne Hale przedstawiają same dla siebie drugorzędną grupę górską, której oś dłuższa, skierowana od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, jest równoległą do doliny Wagu. Najważniej szem znamieniem morfologicznem całego tego górotworu jest to, iż jest on rozcięty w kierunku podłużnym znakomicie rozwiniętą doliną Rajczanki, czyli Zylinki. Źródła tej rzeki znajdują się w południowej stronie Wiaternych Hal, nad wsią Cycmaniem, na stokach Strażowskiej góry^ (1214 metrów) a uchodzi ona do Wagu pod miasteczkiem Żylina, wskutek czego - dolina jej ciągnie się prawie przez dwie trzecie części Wiaternych Hal; ulega ona w pośrodku kotlinowatemu rozszerzeniu, i musi być, tak samo jak dolina Nitry i Turczanki, uważaną za szczelinę tektoniczną, rozszerzoną przez wody płynące. Miastecko Rajec, prawie w samym środku tej kotliny, na zachodnim brzegu Rajczanki, w poziomie 455 m. położone, jest znane ze swego pięknego otoczenia i swych gorących źródeł, odwiedzanych w celach leczniczych, a w wąwozie, odcinającym tę kotlinę od doliny Wagu, sterczy, po tejże samej stronie rzeki, olbrzymia skała, spadająca prawie pionową ścianą ku dolinie, uwieńczona na swym wierzchołku pięknemi ruinami Lietawskiego zamku.

Rozcina dolina Rajczanki Wiaterne Hale na dwie nierówne części, mianowicie na wschodnią, mniejszą, czyli połać Minczolską i na zachodnią, większą, czyli połać Harwańsko-Strażowską. Połać Minczolską *) oddzielona jedynie Streczeń-skim przełomem Wagu od Małej Fatry, musi być zarówno pod geologicznym jak i pod morfologicznym względem za jej przedłużenie uważaną. Jej jądro składa się także z granitu, ale granit ten jest przykryty i ściśle złączony z gneisem i staro-krystalicznemi łupkami (łupek mikowy, talkowy, amfibolowy i serpentyn). Ta pierwotna formacya rozwinęła się o wiele silniej w południowej i wschodniej stronie, a słabnie stopniowo ku północy, gdyż ani gnois ani owe starokrystaliczne łupki do Wagu nie dochodzą, wskutek czego nie znajdujemy ich też w Małej Fatrze. Po zachodniej stronie Minczolskiej połaci leżą na tych utworach znane nam dobrze czerwone piaskowce i kwarcyty, nadto starodawne łupki iłowe, a na tych dopiero różnorodne utwory wapienne, należące do tych samych, co i w Małej Fatrze formacyi, lecz tutaj o wiele słabiej rozwinięte. Ponieważ te piaskowce i te wapienie pokrywają jedynie zachodnie stoki Minczolskiej połaci, przeto jest i jej budowa geologiczna jednostronną, niesymetryczną.

Pomimo takiego podobieństwa z Małą Fatrą jest zewnętrzna postać Minczolskiej połaci pod wieloma względami od tamtej odmienną. Jest ona przedewszystkiem o wiele niższą, a upostacenie jej grzbietu i dolin mniej wyraziste. Najwyższym wierzchołkiem w całym tym dziale jest Wielka Łuka (1477 m.); inne ważniejsze wzniesienia idą tutaj od północy ku południowi w następującym porządku: Połom nad Strecznem 1069 m., Upłaz 1304 m., Minczoł 1364 m., Wielka Łuka 1477 m., Hornia Łuka 1293 m., Usypana Skała 1160 m., Hnilicka Kiczera

!) Ta właśnie połać została pierwotnie przez Zejsznera, i to od jednego ze swych wierzchołków, nazwą Wiaternych Hal oznaczoną (L. Zejszner: opis geologiczny Wiaternej Hali, Rocznik Tow. nauk. krak., r. 1858, str. 189.), która to nazwa przez wiedeńskich geologów do całego górotworu zastosowaną została Stur dzieli jeszcze połać Minczolską na dwie części, mianowicie południowy, którą nazywa „Naklate“ i północną, którą nazywa „Minczołem“.

1219 m., Holespak 1193 m., Klak 1353 m. i Rewań, zamykający cały łańcuch od południa, 1209 m. Widzimy z tego przeglądu, że wszystkie wierzchołki Minczolskiej połaci poruszają się w jednostajnym poziomie, a różnica pomiędzy wysokością tych wierzchołków i dzielących je przełęczy jest rzeczywiście tak nieznaczną, iż główny grzbiet, widziany z daleka, robi wrażenie jednostajnej, słabo pogiętej linii poziomej; wyróżnia się na tym grzbiecie jedynie sam Minczoł, który ma postać nieco wyrazistszej, chociaż rozpłaszczonej piramidy. Pomimo to wzniósł się ten grzbiet ponad górną granicę lasów, a powierzchnia jego jest po części pokryta kosodrzewem, po części zaś górskiemi łąkami, które z powodu nieprzepuszczalności gleby silnie podmakają i przechodzą miejscami w górskie

moczary.

Mniejsza wysokość, a przedewszystkiem silne rozpłaszczenie Minczolskiej połaci są powodem, że jej doliny nie mają tak nagłego spadku, jak w Małej Fatrze i nie są też ani tak dzikie, ani tak malownicze. Pomimo to zdarzają się w spodniej ich części, w zakresie wapieni, strome ściany i spadziste stoki, najeżone tu i ówdzie sterczącemi skałami większej wysokości; w pasie czerwonego piaskowca i łupków krystalicznych, ulegają te doliny znacznemu zwężeniu (Zejszner), a pod samym grzbietem przybierają postać parowów. Z wyjątkiem formacyj wapiennych, nie sprzyja tutejsza gleba rozwojowi źródeł; wytworzyły się one nieco obficiej jedynie w spodniej części dolin tutejszych, a nikną prawie zupełnie w dziedzinie czerwonego piaskowca i łupków krystalicznych. Stoki gór i skaliste obrywy na obszarze wapieni są tu bujną pokryte roślinnością, która jednakże z rosnącą wysokością co raz to bardziej słabnie, a na glebie granitowej jest w ogóle ubogą.

Minczolska połać łączy się z zachodnią częścią Wiater-nych Hal za pomocą Paczkowskiej przełęczy (809 mi), przez którą prowadzi droga od Paczkowej (536 m.), w dolinie Raj-czanki, do Gaj delà (403 mi) w dolinie Nitry. Ta zachodnia część Wiaternych Hal rozpada się znowu na dwa działy, północny, który od góry Harwanisko nazywamy Harwańskim¹) i południowy, który za przykładem geologa Stura będziemy nazywać Strażowskim. W Harwańskim dziale biegnie dział wodny bezpośrednio nad doliną Rajczanki, wskutek czego jego doliny otwarte ku zachodowi, ku rzece Wag (Podhradzka górna, Zulowska, Domaniska i Pruszyńska) są długie i znakomicie rozwinięte, podczas gdy doliny wschodnie, zbiegające ku Rajczance, są krótkie i niepozorne. Wyjątek pod tym względem tworzy jedynie północna kończyna Harwańskiego górotworu, gdyż od miasteczka Rajca zbacza ów dział o tyle ku północy, że potoki, zbiegające z niego ku wschodowi, i ich doliny, (Banowiecka, Lietawska i Swinianka) znacznemu ulegają wydłużeniu. Zresztą jest sam grzbiet, rozdzielający dopływy Rajczanki od dopływów Wagu, niski, poszarpany i słabo rozwinięty, podczas gdy ramiona jego, które legły w poprzek pomiędzy dolinami, nie ustępują mu pod względem wysokości, a przewyższają go o wiele pod względem swej objętości i zewnętrznego upostacenia.

W południowej swojej części w tak zwanym Strażowskim dziale ulega pasmo Wiaternych Hal silnemu rozszerzeniu, a od Strażowskiej góry (1214 m.) rozbiegają się w kierunku promieni liczne i dobrze rozwinięte doliny. Zasługują pomiędzy niemi na wymienienie Cycmańska, zbiegająca ku Rajczance, Bielanka, Radyska i Bebrawa ku Nitrze, Teplicka, Dubnicka, Porubska, Podhradzka dolna, Podhradzka średnia i Pruszyńska, zbiegające ku Wagowi. Ponieważ na ramionach, rozdzielających te dopływy, znajdują się wierzchołki znacznej wysokości, przeto musi ten Strażowski dział Wiaternych Hal być uważanym za trzon górski, który wskutek silnego swojego rozszerzenia przybiera już znamiona grupy górskiej.

Pod geologicznym względem zbliża się cała ta zachodnia połać Wiaternych Hal do Minczolskiej jedynie o tyle, że po wschodniej jej stronie, w okolicy źródeł Bielanki znajduje się inny górotwór, noszący juz od dawna tę samą nazwę, mianowicie pasmo Litawskie (Leithagebirge), tàk nazwane od rzeki Lita wy (Leithafluss), położone na granicy między Węgrami i Austryą, a następnie dlatego, ze przezwanie jakiegoś górotworu od wsi, na jego krawędzi położonej, jest w ogóle niestosownemu Dla górotworów, nie mających nazwy w języku ludowym, uważamy za najodpowiedniejsze nazwy wzięte od najwyższego, albo najznakomiciej rozwiniętego ich wierzchołka.

także jądro pierwotne, obejmujące Małą Magórę (1162 m.), położoną pomiędzy Bielanką i Nitra, i wyniosłości Suchego Wierchu (1026 m.), położone pomiędy Bielanką i pomiędzy Radyszą, wpadającą około Banowiec do Bebrawy. Składa się zaś to jądro, tak samo jak w Minczolskiej połaci, z granitu, otoczonego ze wszech stron gneisami i starokrystalicznemi łupkami, które miejscami zupełnie go zakrywają. Granit tutejszy posiada złoto. Mała Magóra słynęła tu niegdyś z obfitości złota, które po części z żył kwarcowych, po części ze zwietrzałych łupków krystalicznych wydobywano¹). Zresztą składają się góry, przypierające do tego jądra i wypełniające całą przestrzeń pomiędzy Wagiem i pomiędzy linią Rajczanki i Nitry, z utworów wapiennych (wapienie, dolomity, margle, okruchowce) należących do różnych formacyj geologicznych (tryjasowa, jurajska, kredowa i trzeciorzędna²) ; w dolinach większych rzek wydobyły się zaś na jaw piaskowce kredowe i trzeciorzędne, zbliżone do karpackich, pokryte w wielu miejscach osadami rzecznemu Niezależnie od tego wszystkiego wystąpiły nad Wagiem utwory formacyi skalicowej i to w znacznych rozmiarach, gdyż do tej formacyi zaliczają geologowie okazałą Rohatyńską górę, na południe od miasteczka Bellus, i skalisty grzbiet Wielkiego i Małego Manina, na północ od tegoż miasteczka położony. Tak Rohatyn, jak i oba Maniny, są otoczone piaskowcami (istebnieckiemi), zaliczanemi do formacyi kredowej, a związek tych gór z Wiaternemi Halami jest bardzo słaby.

Cbociaż wzniesienie Strażowsko - Harwańskiej połaci nad poziom morza nie jest wielkie, bo najwyższy jej wierzchołek Strażów, jest tylko na 1214 m. wysoki, a wszystkie inne poruszają się w poziomie od 800 do 1000 m., to odznacza się ona pomimo to pod względem zewnętrznego swego upostacenia wielką rozmaitością. Skała granitowa, tworząca jądro Małej Magóry i Suchego Wierchu, jest dla jej morfologii, podobnie jak w Minczolskiej połaci i w paśmie Małej Fatry, prawie bez znaczenia, gdyż przykryta obfitym pokładem gneisów i staro-

*) J. Cermak : Die Umgebung v D. Proben mit Zdziar u. M. Magóra, w Jahrb. d. Geolog. Reichsanstalt, 1866, str. 141.

²j Według Stura : Geologische Uibersichtsaufnahme des Gebietes d. Waag u Neutra, Jahrb. d. Geolog.-Reichsaustalt, 1860, str. 99 i nast.

krystalicznych łupków, występuje na jaw jedynie w wyżej położonych szczelinach. Nie wielkie znaczenie mają też pod tym względem i gneis i starokrystaliczne łupki, gdyż ulegają zbyt łatwo zniszczeniu, a wyniosłości, utworzone przez nie, są ograniczone połogiemi, słabo nachylonemi płaszczyznami i przypominają w ogóle dziedzinę karpackiego piaskowca w naszych Beskidach. Zato skały należące do formacyi wapiennej, mianowicie dolomity, wapienie, a po części i okruchowce odznaczające się w ogóle większą trwałością, przedstawiają niewyczerpane bogactwo form, które i górom i dolinom tutejszym, pomimo ich ograniczonych rozmiarów, pod krajobrazowym względem niezwykłej wartości udzielają. Patrząc ze szczytu Minczoła ku zachodowi, widzimy przed sobą prawdziwe morze skał (Majerszki). I główny grzbiet Harwańskiej połaci i ramiona, rozdzielające tutejsze doliny, mają postać skalistych, dziko poszarpanych szkarp i wałów, a składowe ich części tak się ze sobą mieszają, iż zoryentowanie się w pośród tego chaosu skał jest, dla braku wybitniejszych przedmiotów, prawie niemożebne. Niemniej dziko i awanturniczo przedstawiają się Harwańskie wyniosłości od zachodniej strony. Wrażenie, jakie sprawiają te góry, widziane od doliny Wagu, opisuje Majerszki ’) w następujący sposób:

„W jednym z najbardziej rozpowszechnionych podręczników geografii czytamy, że Bielawy przedstawiają nadzwyczaj stromy łańcuch górski, a pasmo Głogowieckie szereg kopuł łagodnie zaokrąglonych, lasami pokrytych. Przenigdy! w rzeczywistości wręcz przeciwnie. Ten opis zgadza się jedynie tam, gdzie oba łańcuchy się poczynają, a zatem nad dolnym Wagiem, nad Głogowcem i Mjawą; ale tam, gdzie główne masy gór się wznoszą, już ten przypadek nie ma miejsca, Głogowieckie góry, ciągnące się po lewym brzegu Wagu, naprzeciwko Bielaw, nie są łagodnie zaokrąglone, lecz przeciwnie, chropawe, dzikie, popękane i niedostępne. Wschodnia, większa połowa tych gór robi wrażenie Alp w małych rozmiarach, a liczba wierzchołków, któreby się z silnie pogłębionych dolin pod mniejszym kątem, jak 45° wznosiły, jest nieznaczną. W łonie tych cichych dolin drugorzędnych są tutaj ukryte partye

A. Majerszki: Das mittlere Waagthal, w Deutsche Rundschau für Geographie und Statistik, t. XI., str. 495, o wiele piękniejsze, aniżeli słynne skały Weckeldorfu i Aders-bacha, ale dla braku przystępu, gdyż drogi do nich nawet jeszcze wyznaczone nie zostały, pozostają one nieodkryte i niezbadane, tworząc białą plamę dla Bedeckera, Meyera i Schmidta. Z tego też powodu nie zostały one jeszcze zbeszczeszczone przez wrzaskliwe, podpite, bezmyślne gromady zawodowych wielko-i małomiejskich turystów; ale właśnie dlatego są one tern milsze dla samotnego wędrowca, któremu udało się krążyć z rozwagą i ze skupieniem ducha po tych zapomnianych okolicach. Chociaż od II lawy w górę Wagu tak wysokość, jak szerokość gór Głogowieckich się zmniejsza, to stają się one pomimo to coraz stromsze i coraz więcej poszarpane. Na wschód od góry Manin widać już tylko przeważnie prostopadłe skały, przyczem wysokość gór coraz to bardziej się zmniejsza, tak, że przybierają nakoniec postać drobnych rogów, zębów i ostrzów, co wszystko razem przedstawia obraz niezwykle dziwaczny, wyjątkowy, a robi takie wrażenie, jak gdyby Głogowieckie góry nikły w tern miejscu pod ziemią, jak gdyby tutaj tylko ich skaliste czuby nad powierzchnią gleby sterczały“.

Niemniej malownicze są i tutejsze doliny; o najpiękniejszej z nich w ten sposób wyraża się geolog Stur¹): „Kotlina Zu-lowska jest na dnie zbudowaną z utworów, należących do for-macyi kredowej, a otoczona do koła starotrzeciorzędnemi okru-chowcami. Przystęp do tej kotliny od strony Predmiru nad Wagiem jest utworzony przez wąwóz, który w kilku miejscach tak się zacieśnia, że wszelki dalszy pochód zdaje się być niemożebnym. Po prawej i lewej stronie tego wąwozu upatruje wyobraźnia w skałach najróżnorodniejsze postacie, tysiące i tysiące tworów, zupełnie tak samo, jak to ma miejsce w dolomitowych okolicach Alp. Pomimo to zwiedzenie Zu-lowskiej kotliny przedstawia miłą niespodziankę nawet dla tych, którzy znają dobrze Alpy i ich dziwne piękności. Powód tego leży niezawodnie w tem przyzwyczajeniu, iż pięknie ugrupowane skaliste iglice i głębokie bezleśne szczeliny o alpejskim wyglądzie, jakie w Zulowskiej kotlinie z łatwością i bez znużenia napotykamy, iż to wszystko w Alpach jest dla nas dopiero po całodziennem spinaniu się, wysoko ponad ostatniemi mieszkaniami ludzkiemi, przystępne. Pod tym względem nie-

*) D. Stur: Bericht üb. d. geolog. Aufnahmen, str. 111.

tylko kotlina Zulowska, lecz i cała dolina Wagu wyróżniają się tem, że już w dziedzinie, zaledwie na 800 stóp nad poziom morza wzniesionej, takie bogactwo form górskich przedstawiają, jakie w Alpach, czy to w środkowym łańcuchu krystalicznym, czy w zakresie zewnętrznych wapieni, dopiero w wysokości trzech do czterech tysięcy stóp nad poziomem morza napotykamy“. Powstanie tych dziwacznych skał tłómaczy zaś Paul¹) w następujący sposób: „W jednem tylko miejscu, na wschód od wsi Jabłonowej, znajduje się zbity, żółty wapień numulitowy i on to właśnie tworzy wejście do wąwozu Zulowskiego. Na . tym wapieniu leżą okruchowce wapienne i ono to nietylko zajmują największą część staro - trzeciorzędnych obszarów, lecz tworzą najważniejsze grzbiety w okolicy. Z nich też składają się góry, otaczające ze wszech stron słynną z dziwacznych i awanturniczych kształtów skał kotlinę Zulowska, mianowicie Czaków, Czybryd, Marek, Nadholasne i Patrykowa. Te dziwaczne kształty gór, które spostrzegacza nieprzygotowanego na taki widok mogą w najsłuszniejsze zdumienie wprowadzić, stoją bez wątpienia w związku ze składem tutejszych okru-chowców. Są one utworzone przeważnie z zaokrąglonych odłamków wapienia, o gładkiej powierzchni, pomiędzy któremi zlepiszcze najczęściej wcale nie istnieje, a jeżeli się ono zdarzy, to jest miękkiem i ulega z łatwością zwietrzeniu, wskutek czego i spojenie owych żwirów jest bardzo słabe. Nie trudno tedy zrozumieć, że te tak słabo ze sobą połączone żwiry oddzielają się z łatwością pod wpływem wilgoci powietrznej i wskutek ciężaru swego bezustannie odpadają. W ten sposób powstają w pojedynczych przeważnie pokładach, których grubość jest w ogóle dość znaczną, lejkowate wyżłobienia, a że proces ten rozpadania się okruchowców odbywa się bezustannie, przeto pokłady zamieniają się ostatecznie w szeregi stożków; gdzie punkta ciężkości stożków powstałych z kilku, jeden na drugim ułożonych pokładów, leżą przypadkiem w jednej linii pionowej, tam stożki wznoszą się jedne nad drugiemi, gdy tymczasem przyległe części warstw, pozbawione podstawy, stopniowo odpadają; w ten sposób powstają utwory, przypominające ludzką postać, znane od dawna okolicznym mieszkańcom i różnemi oznaczane imionami; w zwężeniach, roz-

’) K. M. Paul : Das linke Waagufer, str. 344.

dzielająch głowy, szyje i tułowy tych postaci, można w wielu razach rozróżnić dość wyraźnie płaszczyzny, jakie rozgraniczały pierwotne pokłady okrnchowca. Wzdłuż malowniczej, ale nużącej ścieżki pomiędzy Ilrabową i Zulowem można widzieć powyżej opisane przeobrażenia we wszystkich stopniach rozwoju ¹).

Wyniosłość Inowca, tworząca ostateczną kończynę drugiego łańcucha Karpat od południa, przedstawia krótki, w południowej stronie nagle zwężony, w ogóle silnie rozpłaszczony grzbiet, którego najwyższy wierzchołek, północny Inowiec, jest tylko na 1042 m. wysoki. Dalej ku południowi wzniosła się na tym grzbiecie Jakubowa na 909 m., Ptasi Wierzszek na 975 m., Pańska Jaworyna na 943 m., Berowiec na 741 m., Marchat na 749 m., Krogulczy Wierch na 490 m., a kończy się to pasmo Holim Wierchem nad Głogowcem, wzniesionym na 433 m. nad poziom morza. Inowiec posiada silnie rozwinięte jądro krystaliczne, złożone także z granitu, lecz tak gnei-sem i krystalicznemi łupkami pokryte, że skała granitowa jedynie w dwóch punktach, po wschodniej stronie pasma, na jaw wystąpiła. Od południowej i zachodniej strony przylegają do tego pierwotnego jądra utwory wapienne, pomiędzy któremi dolomit Choczański, należący do kredowej formacyi (neokom), przeważne zajmuje miejsce. Jest wskutek tego i budowa Inowca jednostronną i niesymetryczną. Spadek całego pasma jest od strony Wagu nieco nagiejszy, a od zachodu i południa przypiera do jego podnóża pagórkowata kraina loesowa, która zajmuje wielkie obszary około ujścia Wagu, Nitry i Hronu (Gran), a otwarta od strony Dunaju należy już do nizin nad-dunajskich, mianowicie do górno - węgierskiej kotliny.

Ponieważ rozwój doliny Wagu stoi w najściślejszym związku z budową i upostaceniem drugiego łańcucha Karpat, przeto poznawszy ogniwa, w skład jego wchodzące, przejrzyjmy się jeszcze nieco bliżej tej dolinie. Powstaje Wag z Białego Wagu, którego źródła znajdują się na stokach Krywania w Tatrach i z Czarnego, biorącego początek pod Kralową Halą w Niżnych Tatrach. Łączą się te źródłowe potoki na dolinie Liptowskiej około Królewskiej Lechoty, w poziomie 671 m., zkąd Wag płynie ku zachodowi równolegle do osi właściwych i Niż-

) Porównaj ustęp o dolinie Wratny w Małej Patrzę.

nych Tatr, wskutek czego ta część jego doliny jest doliną podłużną. Pomiędzy Rozenbergiem (496 m.), a Sutowem rozdziela Wag, jak już wiemy, Orawsko - Liptowskie Hale i Małą Fatrę od Wielkiej Fatry i tworzy znany nam dobrze jego górny, czyli Kralowiański przełom. Poniżej tego przełomu wpływa Wag na dolinę rzeki Turczanki, a ta część jego biegu przedstawia, jak już Stur *) zaznaczył, to rzadkie zjawisko, że dwie doliny podłużne, mianowicie Turczanki i Wagu, stykają się tutaj ze sobą pod kątem prostym. Streczeński przełom, rozcinający granitowe jądro Małej Fatry i Minczolskiego działu na dwie połowy, ma znowu dla rozwoju Wagu to szczególne zna ozenie, że rzeka ta, której dolina od jej źródeł aż po Rudkę rozdziela drugi łańcuch Karpat od trzeciego, przerzuca się tym przełomem na północ, mija drugi łańcuch Karpat i przybrawszy napowrót południowo - zachodni kierunek, przechodzi w inną dolinę podłużną, rozdzielającą drugi łańcuch Karpat od pierwszego, zewnętrznego.

Poza Streczeńskim przełomem dostaje się Wag do obszernej i pięknie rozwiniętej Żylińskiej kotliny (Żylina 344 m.j. Wyniosłości otaczające ze wszech stron tę kotlinę należą do pięciu różnych górotworów, gdyż do Małej Fatry, do działów Minczolskiego i flawrańskiego, do Bielaw i Gór Wojennych. Pomiędzy licznemi potokami, jakie wpadają do Wagu na tym obszarze, zasługują na szczególną uwagę znana nam już dobrze podłużna Rajczanka, płynąca od południa, ze środka Wiater-nych Piał i (poprzeczna) Kisucza, która płynie od północy, od Jabłoneckiej przełęczy; uchodzą one obie do Wagu około Żyliny, a kierunek ich jest tak zgodny, że dolina jednej może być uważana za przedłużenie doliny drugiej. Ale geolog Stur, wychodząc z założenia, że obie te doiiny, razem wzięte, przedstawiają wielką szczelinę, biegnącą w poprzek przez oba zewnętrzne pasma Karpat, uważa je obie za poprzeczne, tektoniczne. A że i Wag na obszarze Żylińskiej kotliny ma kierunek poprzeczny, przeto Żylińska kotlina jest, według Stura} przecięta dwoma poprzecznemi dolinami, mianowicie Wagu i Kisuczy z Rajczanka; krzyżują się te dwa kierunki właśnie około Żyliny, prawie pod kątem prostym, a przecinają warstwy gór, otaczających tę kotlinę, pod kątem 45°. Jest to niezawodnie

') Dr. Stur, Bericht, str. 18.

szczególny stosunek, z którym nie tak łatwo gdzieindziej spotkać by się można, a nie jest on bez znaczenia dla trzęsień ziemi, które właśnie w kotlinie Żyliny bywają silniejsze, aniżeli w innych okolicach tutejszych Karpat¹).

Około górnego Hrycowa ulega Żylińska kotlina nagłemu zwężeniu, a równocześnie zmienia i Wag swój kierunek na po' łudniowo - zachodni i przechodzi w wazką, podłużną dolinę, ciągnącą się w prostej linii aż po Nowe Miasto nad Wagiem (Neustadl) u podnóża Bielaw, naprzeciw znanego nam dobrze Inowca. Na przestrzeni tej ulega dolina Wagu dwukrotnemu zwężeniu, raz około Wagskiej Bystrzycy, drugi raz powyżej Trenczyna, wskutek czego rozpada się ona tu na trzy samodzielne kotliny, mianowicie na północną Predmirską, środkową Illawską i południową Trenczyńską. Łączą się one ze sobą za pomocą szczelin tak ważkich, że zaledwie dla samego Wagu dość miejsca w nich się znajdzie. Wąwóz, rozdzielający kotlinę Predmirską od Illawskiej, ulega trzechkrotnemu skręceniu, a zamknięty wysokiemi górami przedstawia jedne z najpiękniejszych nadbrzeżnych okolic Wagu. Przy wejściu do niego leży naprzeciwko Wagskiej Bystrzycy, po prawym brzegu rzeki, malownicza i znana dobrze geologom osada Orłowe, na jego dolnym końcu, nie mniej pod tym względem ważny, Puchów. Drugi wąwóz, powyżej Trenczyna, kręci się w półkole a jest po prawym brzegu rzeki ozdobiony dwoma pięknemi ruinami.

Pomiędzy Bohusławicami i Mieszycami (Miesić), powyżej miasteczka Neustadl, uderza Wag o zupełnie odosobnioną „Turecką skałę“, a odbiwszy się od niej, skręca ku południowi, podsuwa się pod pasmo Inowca i podmywając jego stoki płynie stąd już prosto ku południowi, do Dunaju. Już od Nowego Miasta nad Wagiem (Neustadl 195 m.) rozszerza się silnie jego dolina i przybiera postać podłużnej, od południa zupełnie otwartej kotliny, w pośrodku której leży w poziomie 146 m. miasteczko Tyrnawa (Nagy Szombat). Gleba tej Tyrnawskiej kotliny jest zlekka tylko pogięta, pokryta pokładami loesu, któremu cała okolica swoją niezwykłą żyzność zawdzięcza i przedstawia Tyrnawskie pogórze, które łączy się bezpośrednio ze wschod-niem, Nitrzańskiem. Wag nie wpada do samego Dunaju, lecz do ramienia tej rzeki, które oddziela się od głównego jej ko-

!) Według Stura, jak wyżej.

ryta poniżej Poźona, biegnie prosto na Komarno (Komorn) i odcina znaną z nadzwyczajnej urodzajności, płaską wyspę Wielki Szyt, nazywaną „Złotym ogrodem Węgier“. Połączenie Wagu z tern ramieniem Dunaju odbywa się pod węgierskiem miasteczkiem Gutta w poziomie 110 m.

Szczególne znamię całej doliny Wagu spoczywa więc w tern, że ulega ona na sześciu miejscach tak silnemu zwężeniu, iż rozpada się wskutek tego na siedm samodzielnych kotlin, mianowicie na Liptowską, Turczańską, Żylińską, Predmirską, Illawską, Trenczyńską i Tyrnawską a liczba ta jest tak wielką, iż rzeka Wag nietylko w krajach karpackich, lecz i w całej środkowej Europie podobnej sobie nie znajduje. Ze względu na cały system północno-zachodnich Karpat odznacza się zaś Wag tern, iż należy on do dwóch zapadłości tektonicznych, gdyż w górnym swym biegu, od Królewskiej Lechoty po Rudkę, rozdziela drugi łańcuch Karpat od trzeciego, gdy w dolnym swym biegu, od górnego Ilrycowa aż po swe ujście do Dunaju, płynie zapadłością, rozdzielającą drugi łańcuch Karpat od pierwszego. To przerzucenie się Wagu z jednej walnej doliny w drugą i to rozpadniecie się jego doliny na samodzielne kotliny stoi niezawodnie w ścisłym związku z wytworzeniem się tutejszych gór, ale wykazanie tego związku jest w danej chwili niemo-żebnem, gdyż geologiczne stosunki tutejszych gór, a przede-wszystkiem ich tektonika, nie zostały jeszcze dostatecznie poznane. Niezwykła rozmaitość skał wchodzących w skład północno-zachodnich Karpat, jak n. p. granity i starokrystaliczne łupki łańcucha drugiego i trzeciego, dalej pas skalicowych wapieni, który musi być uważany za ślady starego lądu, następnie kredowe i trzeciorzędne piaskowce pasma zewnętzrnego, a nakoniec trachyty i inne młodsze skały wybuchowe, występujące na obszarze Rudaw węgierskich i na granicy nizin węgierskich, wszystko to każe się domyślać, że rozwój północno-zachodnich Karpat odbywał się powoli i stopniowo, że wiek pojedynczych ich pasm nie jest jednakowy, że powstawanie górotworów późniejszych oddziaływało wielokrotnie na górotwory dawniejsze i wpłynęło na zmianę ich postaci. Wskutek kurczenia się skorupy ziemskiej pękała gleba na wielu miejscach i powstawały szczeliny, które przecinały w poprzek góry i doliny, nadając wodom płynącym nowe kierunki. Chociaż ślady takich przewrotów zostały w wielu miejscach wykryte

Liczba gorących źródeł, w które Węgry w ogóle niezwykle obfitują, jest w północno - zachodnich Karpatach, a przede-wszystkiem w dolinie Wagu, bardzo wielka. Niektóre z nich nabrały z powodu swych leczniczych własności większego rozgłosu i zostały wskutek tego lepiej poznane, a do takich wypada zaliczyć cieplice Łuckie, Rajeckie, Trenczyńskie i Pisz-czańskie; ale oprócz tych znajduje się w tutejszych górach wiele innych gorących źródeł, o których tylko okoliczni mieszkańcy mają wiadomości. Jak już w jednym z poprzedzających ustępów naznaczyliśmy, powstają gorące źródła w ten sposób, iż woda, spuszczająca się szczelinami do wnętrza ziemi, przybiera tam ciepłotę właściwą pokładom, jakie zmuszona jest przebywać, a następnie wznosi się w górę, po części wskutek hydrostatycznego ciśnienia, po części wskutek parcia, jakie wytwarzająca się para wodna na nią wywiera i wydobywa się znowu na powierzchnię ziemi. Stosunek, w jakim ciepłota rośnie we wnętrzu ziemi został o tyle poznany¹), że znając ciepłotę gorącego źródła, możemy przynajmniej w przybliżeniu obliczyć, z jakiej ono wydobywa się głębokości. Jeżeli przyjmiemy, że ciepłota wnętrza ziemi powiększa się na każde 33 metrów głębokości o jeden stopień Celsiusza, to najgorętsze źródło w dolinie Wagu, mianowicie jedno z Piszczańskich, którego ciepłota wynosi 65 stopni C., musi się wydobywać z głębokości 1876 metrów a); znaczy to tyle, iż w okolicy Piszczan istnieje w ziemi szczelina, której głębokość nie jest mniejszą od wysokości najwyższego szczytu w Tatrach (zmierzonego od

na powierzchni ziemi, to niezwykła ilość gorących źródeł, wydobywających się w dolinie Wagu, jak niemniej i częste trzęsienia ziemi, jakim ta dolina podlega, każą się domyślać, że oprócz szczelin, których istnienie zostało udowodnio-nem, znajduje się tn jeszcze wiele innych, pod powierzchnią ziemi ukrytych, że sięgają one głęboko do wnętrza skorupy ziemskiej.

’) Porównaj O. Peschei: Physische Erdkunde, I. str. 188 i n.

²) Od ciepła źródła potrzeba odjąć ciepłotę warstwy niezmiennej, to jest tej, która na wpływy zewnętrzne (ciepłota dnia i nocy, zimy i lata) jest nieczułą, która posiada ciepłotę stałą, równą średniej ciepłocie powietrza w danej miejscowości. Głębokość tej stałej warstwy w dolinie Wagu przyjęliśmy na 28 m., a średnią ciepłotę powietrza na 9° C.

jego podstawy). Ale ta ciepłota Piszczańskiego źródła nie daje nam jeszcze prawdziwego wyobrażenia o głębokości owej szczeliny, gdyż nie mamy pewności, czy wody okoliczne na samo jej dno zapadają; przeciwnie, można uważać za rzecz pewną, że szczelina ta sięga o wiele głębiej, lecz że spód jej został ma-teryałem skalnym tak zapchany, iż wody do niego przystępu nie mają. Przemawia za tern jak najsilniej ta okoliczność, że gdy kilka źródeł gorących wydobywa się na powierzchnię ziemi w niewielkiej od siebie odległości, to bardzo rzadko się zdarza, ażeby wszystkie miały jednakową ciepłotę, co właśnie przekonuje, że każde z nich z innej wydobywa się głębokości. Ponieważ zostało nadto udowodnionem, że z bocznych otworów dostaje się bardzo często do źródła woda zimna i mieszając się z gorącą, obniża jej ciepłotę, przeto niema bynajmniej pewności, czy ciepłota 65 stopni C. odpowiada naprawdę głębokości, z jakiej się tu woda wydobywa, a zanieczyszczenie Piszczańskich źródeł zimną wodą jest tern prawdopodobniejsze, iż wydobywają się one wszystkie na powierzchnię ziemi na wyspie, objętej dwoma ramionami Wagu.

Nie mniej ważnych wskazówek co do tektonicznych stosunków gleby, w ogólności przynajmniej, dostarczają trzęsienia ziemi. Nie mamy dokładnej statystyki trzęsień, jakie wydarzyły się w historycznych czasach we Węgrzech, ale zdaje się że największa liczba tych, które miały charakter więcej lokalny, odnosi się do północnych Węgier, a w wielu przypadkach można utrzymywać na pewne, że siedzibą ich była przeważnie dolina Wagu. Z pośród wielkiej liczby węgierskich trzęsień ziemi wymieniamy te, które północno-zachodnie Karpaty niezawodnie dotknęły; miały one miejsce w latach następujących: 1443,    1586,    1590,    1600,    1613,    1615, 1786,

1813, 1815, 1822, 1853, 1854, 1855, 1856, 1858, 1859, 1860, 1862, 1864, 1865, 1866, 1868¹). Niema zaś pewności, czy trzę-

’) G. A. Kornhuber: Das Erdbeben vom 15. Jänner 1858, w Verliandl. des Vereines für Naturkunde zu Presburg, 1858, str. 23 Sitzungsberichte, str. 1P, 58, 67, 70.

I. Schmidt: Untersuchungen über d, Erdbeben vom 15. Jänner 1858, w Mittheil. d. Wiener geograph. Gesellschaft, 1858, 2. Heft (nv.).

sienią z lat 1715 i 1783 dały się czuć i w północno - zachodnich

Karpatach.

(O

o«

Ol-

Jest rzeczą uderzającą, że znajduje się w północno-zachodnich Karpatach jedna miejscowość, która przy wszystkich tutejszych trzęsieniach była widownią najsilniejszych ruchów a w kilku przypadkach, jak na przykład w latach 1443, 1600; 1613, 1858 miała nawet przedstawiać punkt środkowy, z którego trzęsienie ziemi na wszystkie rozchodziło się strony; miejscowością tą jest miasteczko Żylina z kotliną Żylińską, pomiędzy Strecznem i górnym Hrycowem, gdzie poprzeczny przełom Wagu ulega, jak wiemy, skrzyżowaniu z tektoniczną szczeliną Rajczanki-Kisuczy. Ażeby dać wyobrażenie o rozmiarach, jakie wstrząśnienia ziemi w tej okolicy przybierają i o ich skutkach, podamy kilka szczegółów o trzęsieniu z roku 1858, które dotąd ze wszystkich najlepiej poznanem zostało¹).

Rozpoczęło się to trzęsienie w dniu 15. stycznia, a trwało ze znacznemi przerwami prawie do końca tegoż miesiąca; w ciągu tego czasu uległa powierzchnia ziemi w okolicy Żyliny około trzydziestu wstrząśnieniom. Nie było to jednakowoż zjawisko lokalne, gdyż wstrząśnienia te dawały się czuć równocześnie w zachodniej Galicyi i w Wielkiem Księstwie Krakow-skiem, na austryackim i pruskim Szlązku i na Morawie, a cały obszar ziem, dotkniętych niemi, przedstawia nieregularną elipsę, której oś dłuższa rozciągała się od zachodniego końca Tatr po Jelenią górę (Hirszberg) na Szlązku. Z oznak, jakie zwykły zapowiadać trzęsienie ziemi, wymieniają kroniki miejscowe jedynie tę jedne, iż zasoby wody w źródłach i studniach przed 15. stycznia były w okolicy Żyliny niezwykle małe, a zwiększyły się niezawodnie, gdy katastrofa minęła. Pierwsze wstrzą-śnienie z dnia 15. stycznia dały się czuć między godziną ósmą, a dziewiątą wieczorem, a brak zgodności co do minut musi być uważany za następstwo niedokładnego uregulowania tamtejszych zegarów; zegar wahadłowy na zamku Biczyckim,

A. Boue: Über die Erdbeben vom J. 1868 in der Mitte Ungarns, w Sitzungsberichte, der mathem. - naturwissenschaftlichen Classe der Wiener Akademie d. Wissenschaften, 1868, str. 863.

Trzęsienia ziemi, jakie wydarzyły się w północno-zachodnich Karpatach po roku 1868, nie mogły być, dla braku pewnych źródeł, w niniejszej pracy uwzględnione.

ł) Według Kornhubera, jak wyżej.

który wskutek pierwszego wstrząśnienia został powstrzymany w biegu, wskazywał godzinę 8 i 52 minut. Prawie wszystkim silniejszym wstrząśnieniom towarzyszył, a właściwie poprzedzał je huk podziemny. Sprawozdania miejscowe porównują ten łoskot już to z podziemnym grzmotem, jużto z odgłosem, jaki wydają wielkie, silnie obciążone wozy, pędzące galopem po wyboistej drodze. Skutki tych wstrząśnień dały się czuć szczególniej na wysokich, murowanych budynkach, przedewszyst-kiem na domach narożnych. W miasteczku Żylinie nie było ani jednego domu, któryby coś nie ucierpiał. W murach potworzyły się szczeliny, sięgające aż do fundamentów, sklepienia popękały, sufity poodpadały, kominy i piece poprzewracały się, schody murowane i korytarze uległy skręceniu. Pięć domów w Żylinie zostało tak uszkodzonych, iż stały się nieuży-tecznemi, a słynny kościół w Wiśniowem, na południowy wschód od Żyliny, znajdujący się do owej chwili w najlepszym stanie, musiał być również przez władze zamknięty. Przedmioty stojące swobodnie we wnętrzu mieszkań uległy prawie wszystkie wstrząśnieniu, figurki pospadały, obrazy zawieszone na ścianach przybrały ukośne położenie, które i po przejściu pierwszego wstrząśnienia zachowały, zegary wahadłowe zostały powstrzymane w biegu, szklanki i naczynia przechowane w otwartych szafach powypadały, dzwony po wieżach zostały wprawione w ruch i poczęły same dzwonić, szyby w oknach dźwięczały, drzwi niepoprzymykane poczęły trzaskać. Szkody, jakie to trzęsienie ziemi poczyniło w budynkach, zostały w samej Żylinie na 100.000 zł. ocenione.

Wrażenie, jakie to gwałtowne i groźne zjawisko na ludziach sprawiło, było w różnych miejscowościach różne, gdyż zależało po części od siły, z jaką ono występowało, a po części od stopnia wykształcenia mieszkańców. W Żylinie, w Biczy-cach, w Wiśniowem i w Dziurczynie, gdzie trzęsienie było najsilniej szem, powybiegali ludzie zaraz po pierwszem wstrząśnieniu na ulicę, wielu bez odzienia, z gołemi głowami, a kobiety uciekały z na wpół nagiemi dziećmi w pole. Około figury Matki Boskiej na rynku Żylińskim zebrały się liczne gromady i przepędziły większą część nocy na kolanach, szukając w modlitwie pociechy. U wielu osób objawiły się skutki uderzenia krwi do głowy, nudności i niemoc, ale u drugich spowodował nagły przestrach inny, dla zdrowia nieszkodliwy objaw żołądkowy. Upadek na duchu był w ogóle znaczny, a powiększy się dni następnych wskutek powtórzenia się wstrząśnień tak że liczba tych, którzy spokój zachowali, była niewielką. Prostacy, którzy niezwykłego zjawiska wytłumaczyć sobie nie byli w stanie i sądzili, że albo jest ono dziełem złego ducha, albo karą Bożą, szukali odwagi w wódce. Nie brakło także i scen komicznych. Istnieje w tutejszych górach zwyczaj, że do szynek wędzonych po kominach przywiązują dzwonki; gdy wtedy te dzwonki wskutek trzęsienia ziemi dzwonić, a dachy trzeszczeć zaczęły, powstało zrazu przypuszczenie, że złodzieje dobierają się do mięsa, co dało powód do przeszukania domów i ich sąsiedztwa.

Ze stanowiska naukowego nastręcza każde trzęsienie ziemi powód do trzech zagadnień: przedewszystkiem, na którym punkcie ziemi się ono rozpoczęło, następnie, z jaką chy-żością po okolicy się rozchodziło, a na koniec, z jakiej głębokości pod powierzchnią ziemi wyszła pobudka do tego trzęsienia. Na wszystkie te zagadnienia można znaleść odpowiedź, jeżeli chwila, w której jedno i to samo wstrząśnięnie w różnych miejscowościach czuć się dało, została ile możności z jak największą oznaczona dokładnością ¹). Nie jest to łatwy warunek do spełnienia, gdyż przy oznaczeniu tego czasu rozchodzi się o dokładność w pojedynczych sekundach, a zegarki na prowincyi, nietylko po wsiach, ale nawet i po większych miasteczkach, nie są nigdy tak dokładnie nastawione, iżby minuty, a tern mniej sekundy wiernie pokazywały. Ale metoda rachunkowa, prowadząca do rozwiązania powyższych zagadnień, jest o tyle ścisłą, że już kilka dat dokładnych do osiągnięcia tego celu wystarcza. Na podstawie takich dat wykazał Juliusz Schmidt²) przedewszystkiem, że za punkt, z którego Żylińskie trzęsienie ziemi wyszło, musi być uważana góra Minczoł w Wia-ternych Halach, że pierwsze wstrząśnienie w dniu 15. stycznia 1858 roku musiało mieć miejsce wieczorem o 8 godzinie 20 minut 42 sekund, a nakoniec, że rozchodziło się ono od Min-czoła z chyżością mniej więcej 725 (± 32) paryskich stóp na

’) Porównaj O Peschei: Physische Erdkunde, I, strona 249 następne.

³) Sitzungsber. des Vereines für Naturkunde in Presburg, 1858

str. 70.

sekundę. Według obliczeń Seebacha¹) musiało się zaś ognisko tego trzęsienia znajdować mniej więcej w głębokości 26.266 m., a zatem prawie trzech i pół mil geograficznych pod powierzchnią ziemi.

Wobec tego wszystkiego powstaje zapytanie, dlaczego północno-zachodnie Karpaty częściej bywają nawiedzane przez trzęsienia ziemi, aniżeli ich wschodnia połać, dlaczego skutki tych trzęsień najsilniej objawiają się w dolinie Wagu i jakim właściwościom ma Żylińska kotlina to do zawdzięczenia, iż posłużyła za punkt wyjcia dla kilku i to najważniejszych wstrzą-śnień. Ponieważ odpowiedź na te zagadnienia nie da się streścić w kilku wierszaeh, a szczegółowy rozbiór tego przedmiotu przekroczyłby zakres naszej pracy, przeto ograniczymy się na tern miejscu jedynie do kilku ogólnikowych uwag, odsyłając ciekawych do prac szczegółowych, wymienionych w niniejszym ustępie.

Trzęsienia ziemi były jeszcze do niedawna uważane za rzadkie i wyjątkowe zjawiska; ale od czasu, gdy uczeni zaczęli badać szczegółowo ten przedmiot i wymyślili przyrządy, przy pomocy których można nawet bardzo słabe drgnienia powierzchni ziemi wykazać (seismografy), pokazało się, że trzęsienia ziemi są w ogóle bardzo częstemi zjawiskami. Można utrzymywać na pewne, że w przecięciu zdarza się około 700 trzęsień ziemi w ciągu jednego roku, czyli dwa w każdej dobie. Znaczy to tyle, że skorupa ziemska podlega bezustannym ruchom, drgnieniom, lub wstrząśnieniom. Powód tych ruchów może być trojaki. Najczęściej zdarzają się one w okolicach wulkanicznych, stoją w ścisłym związku z wybuchami wulkanów i te bywają nazwą trzęsień wulkanicznych oznaczane. Znacznie rzadziej dają się one czuć zdała od owych podziemnych ognisk, a w takim razie są one znowu przeważnie przywiązane do gór młodszego wieku, które pofałdowaniu skorupy ziemskiej swe powstanie zawdzięczają; stoją one w ścisłym związku z geologiczną budową tych gór i z tego powodu bywają nazywane trzęsieniami tektonicznemi. Trzeci rodzaj wstrząśnień skorupy ziemskiej może nakoniec być spowodowany zapadnięciem się podziemnych pieczar, w jakie różne formacye geologiczne obfitują. Chociaż wstrząśńienia,

’) Peschel, jak wyżej, str. 253.

takiem zapadnięciem się gleby spowodowane, mogą być bardzo silne i w skutkach swych zgubne, to są one przywiązane jedynie do pewnych okolic i nie mają z tego powodu ogólniejszego znaczenia. Wolnemi zaś od trzęsień ziemi są jedynie okolice niżowe, pokryte osadami młodszemi, których pierwotne ułożenie nie uległo zakłóceniu i które jeszcze w najnowszych epokach geologicznych dno morskie tworzyły.

na

Badania trzęsień ziemi, jakie wydarzyły się w nowszych czasach w górach młodszego wieku, a przedewszystkiem na obszarze Alp, wykazały, że są one tu przywiązane do pewnych linii, że stoją w związku z pęknięciami, jakie powstały w skorupie ziemskiej w czasie tworzenia się gór, a spowodowały uskoki i przesunięcie się warstw skalistych, te góry tworzących. Z tego też właśnie powodu bywają one nazywane tekto-nicznemi. Ich związek z dyslokacyami geologicznemi nie jest trudnym do zrozumienia. Amerykański geolog Dana²) starał się pierwszy wykazać, że ponieważ powierznia ziemi ulega wskutek bezustannej utraty ciepła ciągłemu kurczeniu się, przeto pokłady, jakie ją składają, muszą znajdować się w stanie naprężenia i mogą w tych miejscach, gdzie są słabiej spojone, uledz pęknięciu, połączonemu z nagłym ruchem, który powierzchni ziemi jako wstrząśnienie objawić się musi-Takiemi właśnie miejscami są wszystkie szczeliny tektoniczne. Im one są dłuższe, im głębiej sięgają we wnętrze ziemi, im spojenie ich boków jest mniej dokładne, tern mniejsza siła wystarcza do zakłócenia ich równowagi, a badania, o których jest mowa, wykazały rzeczywiście, że wszystkie miejscowości w Alpach, które częściej bywają nawiedzane trzęsieniami ziemi, w których te trzęsienia najsilniej się objawiają, odpowiadają właśnie takim dyslokacyom.

sam

Nie można ich przypisywać działaniu sił wulkanicznych, bo chociaż zjawiska wulkaniczne brały w rozwoju gór tutejszych czynny udział, a pozostawiły swe ślady w olbrzymich pokładach skał wybuchowych młodszego wieku, (trachyty, bazalty) i w nie mniej potężnem nagromadzeniu popiołów wulkanicz-

Geologiczne stosunki północno-zachodnich Karpat pozwalają wnosić na pewne, że tutejsze trzęsienia ziemi mają ten charakter, co i w Alpach, że są one również tektonicznemi.

nych, jakie zazwyczaj towarzyszy wybuchom wulkanicznym, to zjawiska te należą bez wyjątku do okresu trzeciorzędnego, a zatem do bardzo dawnego, a w nowszych czasach już się więcej nie powtórzyły. Mamy więc tutaj do czynienia z wiel-kiem ogniskiem wulkanicznem, które obecnie znaków życia nie daje i za dawno wygasłe uważanem być musi. Nie można też uważać tutejszych trzęsień ziemi za następstwo obrywania się i zawalania pokładów skał, gdyż zawalenia, powodujące tak silne i tak daleko sięgające wstrząśnienia, pozostawiłyby niezawodne ślady na powierzchni, których tutaj nigdzie nie odnaleziono.

Źe tutejsze trzęsienia ziemi mają ten sam charakter co w Alpach, że są i one następstwem kurczenia się skorupy ziemskiej, zatem przemawia najsilniej podobieństwo Karpat z Alpami, gdyż są i one w znacznej części górami fałdowemi, młodszego wieku, obfitującemi w liczne dyslokacye. Przemawiałaby zatem przedewszystkiem ta okoliczność, że trzęsienia ziemi występują tutaj najsilniej w dolinie Wagu, której cieplice świadczą o⁻istnieniu takich dyslokacyj i w kotlinie Żylińskiej, gdzie, jak wiemy, dwie poprzeczne szczeliny krzyżują się nawzajem i gdzie spoistość pokładów, tworzących w tern miejscu skorupę ziemi, największemu musiała uledz nadwyrężeniu. Jakikolwiek jest powód tutejszych trzęsień ziemi, to o kotlinie Żylińskiej można powiedzieć, że jest to locus minoris resistentiae, miejsce, w którem powierzchnia ziemi wskutek swej geologicznej budowy stawia siłom, starającym się jej spokój i równowagę zakłócić, najmniejszy opór, w którem równowaga tej powierzchni najłatwiej może uledz zwichnieniu.

¹

) Zejszner nazywa Harwański dział Wiaternych Hal, od wioski Lietawy, pasmem Lietawskiem (I. t. str. 212), lecz nazwa ta jest z dwóch powodów nieprzydatną,. Przedewszystkiem dlatego, że istnieje

²

D. Dana: Manual of Geology, 2. ed. 1875, str. 743.

XV. Branisko. Hnileckie pasmo.

Trzeci łańcuch Zachodnich Karpat. Granice Braniska. Dolina górnego Hornadu. Toryska i Świnka. Budowa i geologiczne stosunki Braniska. Jego powierzchowność. Źródła mineralne i pieczary tego pasma. Pasmo Hnileckie Jego granice. Kotlina Koszycka. Budowa tego pasma. Dolina Hnilca. Dział północny Hnileckiego pasma; dział południowy; geologiczne stosunki i powierzchowność. Htraceńska dolina. Sadelski jar. Uprawa gleby i przemysł górniczy Hnileckiego

pasma.

Przechodzimy do trzeciego łańcucha Zachodnich Karpat. Ma i on postać silnie wygiętego luku, którego kierunek jest do poprzednio opisanego równoległy, ale rozmiary jego są nieco mniejsze, a rozwój ogniw, w skład jego wchodzących, w ogóle słabszy. Od północnej strony jest ten łańcuch we wschodniej swej połaci zamknięty podłużną doliną płynącego ku wschodowi Popradu, który jednakże skręca niebawem ku północy, zapuszcza się pomiędzy Spiską Magórę i Branisko i traci znaczenie wielkiej linii orograficznej, odstępując je Hornadowi. Dolina tej rzeki ma również kierunek podłużny, rozciąga się bowiem w górnej swej części od zachodu ku wschodowi, ale Hornad skręca następnie tak ku południowi, że tworzy zarazem wschodnią granicę trzeciego łańcucha, oddzielając go od trachytowych wyniosłości Hedziali. Zachodnia połać tego łańcucha jest zaś zamkniętą od północy, aż po Święty Marcin Turezański (Turocs Sz. Marton), podłużną doliną Wagu, od zachodu zaś również podłużnemi dolinami Turczanki i Nitry, znanemi nam już po części z poprzedzających opisów. Po południowej stronie jest zaś cały ten system ograniczony we wschodniej swej połaci górnym biegiem Siany (Sajo), i jej lewego dopływu Bodwy, w zachodniej zaś doliną Hronu (Gran). Ale kierunki tych rzek nie wszędzie odpowiadają orograficznemu układowi gleby i dlatego ta wewnętrzna granica wymaga pewnego objaśnienia. Prze de wszy stkiem rzeka

Siana, powstająca powyżej miasta Dobszyny, na przełęczy, za pośrednictwem której trzeci łańcuch Karpat łączy się z czwartym i Bodwa, powstająca na samym prawie wschodnim końcu trzeciego łańcucha, powyżej Koszyc, płyną od swych źródeł równolegle do osi trzeciego łańcucha, a zatem dolinami po-dłuźnemi, pierwsza ku wschodowi, druga ku zachodowi i zbliżają się ku sobie, ale zbaczają potem [pierwsza od Rożnawy (Rosenau), druga od Torny] ku południowi i łączą się ze sobą o wiele niżej, a wyniosłości, wypełniające czworobok, utworzony przez te rzeki, należą już do czwartego łańcucha Karpat' mianowicie do wyżyny Słowackiego Krasu. Następnie rzeka Hron, która od źródeł swych płynie podłużną, łukowato wygiętą doliną i tworzy znakomicie rozwiniętą granicę pomiędzy łańcuchem trzecim i czwartym, dobiegłszy do miasta Zwolenia (Altsohl), skręca nagle ku zachodowi i przecina w poprzek łańcuch trzeci, rozdzielając pasmo Krzemnickie od pasma Szczawnickiego, które oba do trzeciego łańcucha zaliczamy. Za bezpośrednie przedłużenie doliny Hronu musi zaś być uważaną niepozorna dolinka rzeczki Nereśnicy, wpadającej do Hronu od południa, naprzeciw samego Zwolenia; dalej na południu odpowiada zaś Nereśnicy rzeczka Krupina (Karpfenbach), wpadająca do Ipoli. Linia Nereśnicy z Krupina przedstawia zaś zagłębie, rozdzielające góry Szczawnickie, należące do trzeciego łańcucha, od pasma Jaworyjskiego, które już do czwartego łańcucha zaliczone być musi.

Zaczyna się ten trzeci łańcuch na północnym wschodzie Hnileckiem pasmem, tak nazywanem od miasta Hnilca (Gólnitz) i od rzeki Hnilca (Gólnitz); inne zaś ogniwa w skład jego wchodzące w takim od wschodu ku południowemu zachodowi po sobie następują porządku: Niżne Tatry, Mała Fatra, pasmo Krzemnickie ze Zdziarem, Ptacznik i pasmo Szczawnickie, to ostatnie już po lewym brzegu Hronu położone. Ale północno wschodniego końca tego łańcucha czepia się jeszcze, jak wiemy, Branisko, pasmo, które leży co prawda w jednej linii z Tatrami i z tego powodu do drugiego łańcucha Karpat zaliczonem być musi; ale górotwór ten odpowiada pod względem swego zewnętrznego upostacenia więcej Beskidom, a ze względu na swe geologiczne stosunki jest znowu tak z pasmem Hnileckiem złączony, iż za utwór przejściowy, łączący pierwszy łańcuch Zachodnich Karpat z trzecim, uważanym być musi i z tego powodu na tem miejscu jego opisowi kilka słów poświęcić zamierzamy.

Jest Branisko zamknięte od zachodu i północy doliną Popradu, od południa zaś doliną Hornadu. Wschodnia jego granica biegnie od Pławca (Palocza) 488 m., gdzie Poprad skręca nagle ku północy i wpada w swój słynny przełom, zrazu zagłębieniem, oddzielającem Branisko od Cergowskiego Minczoła, które odwadniają potoczek Hartlowa, płynąca ku północy do Popradu i Lusi potok, który płynie ku południowi, a wpada w Lipianach (389 m.) do Toryski (Tarcsa). Wysokość przełęczy nad wsią Kijowem, rozdzielającej te dwa potoki, wynosi 601 m. Od Lipian zaś przechodzi ta zapadłość w szeroką, pięknie rozwiniętą dolinę Toryski, która wpada do Hornadu. Ale Hor-nad, płynący, jak wiemy, w górnym swym biegu od zachodu ku wschodowi, dobiegłszy do Obiszowiec (Abos), gdzie odległość jego od Toryski, zaledwie dwa kilometry wynosi i przyjąwszy tu płynącą od północy Świnkę skręca nagle ku południowi i płynie równolegle do Toryski, oddzielony od niej. jedynie ważkim, a długim, pagórkowatym językiem, a łączy się z nią dopiero poniżej Koszyc, w poziomie około 180 m.

Ma wskutek tego Branisko postać nieregularnego czworoboku wydłużonego od wschodu, ku zachodowi, z którego w południowo wschodnim jego końcu, wybiega wazki, a długi język, rozdzielający w tem miejscu równoległe doliny Hornadu i Toryski. Język ten, chociaż z Braniskiem tak ściśle złączony należy pod orograficznym względem do Koszyckiego pogórza. Pomiędzy dolinami, które ten czworobok Braniska w tak naturalny ograniczają sposób, jest najlepiej rozwinięta dolina Toryski, najsłabiej zaś dolina Hornadu. Źródła tego znajdują się pod Przednią Halą (1548 m.), tworzącą wschodni narożnik Niżnych Tatr, gdzie oprócz Hornadu i Hnilec, który później z nim się łączy i Czarny Wag, który płynie w przeciwnym kierunku, ku zachodowi, biorą także początek. Hornad płynie zrazu otwartą, pagórkowatą okolicą, a dolina jego, zamknięta łagodnemi pochyłościami, urozmaicona tu i ówdzie (Nowa Wieś, Olenowa) skalistemi uskokami, ulega w kilku miejscach kotlinowatemu rozszerzeniu. Ponieważ gleba doliny Hornadu jest w tej stronie bardzo urodzajna, a oprócz tego przemysł górniczy i hutniczy jest w niej wysoko rozwinięty, przeto przedstawia ona najlepiej zaludnioną część Spiskiego hrabstwa; wioski i miasteczka łączą się tutaj ze sobą bez przerwy. Ale już powyżej Krompacha, gdzie Słowianka uchodzi do Hornadu, zwęża się nagle jego dolina, a zamknięta w wielu miejscach stromemi, skalistemi ścianami, zmienia bezustannie swój kierunek. To zwężenie doliny Hornadu przybiera poniżej Margiczan (ujście Hnilca 315 m.) takie rozmiary, że najważniejszy gościniec krajowy, prowadzący ze Spiżu do Koszyc, był zmuszonym opuścić ją i poszedł na przełaj przez góry. Poniżej Margiczan jest nadto dolina Hornadu tak skalistemi urwiskami poprzerywaną, że ominięcie ich jest nawet dla pieszego wędrowca niemożebne, wskutek czego i ścieżki przeznaczone dla pieszych w wielu miejscach na wyniosłości wdzierać się muszą, a nieliczne wioski, rozrzucone w tej części doliny, są od reszty świata prawie zupełnie odcięte. Z tych powodów należała ta część doliny Hornadu, chociaż pod względem krajobrazowego uroku bywa wyżej stawiana od słynnych wąwozów Wagu (Kralo-wiański i Streczeński), do niedawna do najdzikszych, naj-niedostępniejszych i najmniej znanych okolic karpackich i dopiero przecięta w ostatnich czasach popradzką koleją żelazną, stała się nieco przystępniejszą. Na całej tej przestrzeni robi dolina Hornadu wrażenie ważkiej szczeliny górskiej, rozszerzonej jedynie tu i ówdzie przez wody płynące, a traci ten charakter dopiero około Koszyc (237 m.), gdzie ulega nagle kotlino watemu rozszerzeniu.

Zupełnie inaczej przedstawia się dolina Toryski, ograniczającą Branisko od strony wschodniej. Źródła tej rzeki znajdują się w samem wnętrzu tego górotworu, w jego południowo-zachodniej stronie, pod górą Kruszkiem (978 m.). Płynie ona ztąd zrazu ku północy, potem ku wschodowi, trzymając się środka całego wzniesienia, a przyjąwszy Sławkowski potok, płynący również od południa, z pod gory Branisko, skręca od wsi Krywania ku południowi i dostaje się nagle w szeroką, otwartą dolinę, która, wypełniona osadami młodszego wieku, przedstawia naturalną zapadłość, o wiele lepiej rozwiniętą od Hornadzkiej szczeliny. Chociaż Toryska bywa uważana za dopływ Hornadu i połączywszy się z nim traci swą nazwę, to jest ona niezaprzeczenie rzeką główną, a sam Hornad jedynie za jej dopływ uważanym być powinien. Spadek doliny Toryski jest jednostajny i łagodny, a w związku z tern stoi jej znaczna szerokość, jakoż różni się ona od wszystkich dolin południowych tern, że nie ulega ani razu zwężeniu, nie rozpada się na pojedyncze kotliny, a ta jej właściwość przenosi się i na dolinę Hornadu, z którym się Toryska poniżej Koszyc łączy. Ponieważ góry, zamykające tę dolinę z jednej i drugiej strony, obniżają się ku niej łagodnemi skłonami przeto należy ona do najmniej malowniczych okolic Karpat i nie wytrzymuje porównania z dzikim przełomem Hornadu. Ale dno jej jest zato pokryte urodzajnemi osadami rzecznemi, a uprawa gleby stoi w niej w ogóle wysoko. Z tego też powodu należy ona do bogatszych i lepiej zaludnionych części Karpat; oprócz licznych wiosek znajduje się w niej kilka większych miast, jak Mały Sabinów (Kis Szeben), Wielki Sza-rysz (Nagy Saros), Preszów, Drynów i kilka innych. Tą doliną poszedł także najważniejszy gościniec, łączący Polskę z Węgrami, biegnący z Tarnowa na Nowy Sącz, Muszynę, Preszów, Koszyce, do ojczyzny przedziwnych win węgierskich Jagiera (Erlau), Miszkowca (Miskolcs) i Tokaja, a w ślad za tym gościńcem poszła także Tarnowsko - Leluchowska kolej żelazna; idąc w górę, zrazu doliną Biały, potem Popradu, dochodzi ona do Pławca, przerzuca się przez Kijowską przełęcz w dolinę Toryski, skręca od Drynowa ku zachodowi, a przeciąwszy wąziutki przesmyk, dzielący Branisko od południowego jego wydłużenia, dobiega do Hornadu, gdzie dzieli się na dwa ramiona; jedno z nich, znane pod nazwą linii Popradzkiej, zawraca ku zachodowi i idzie w górę Hornadem, prosto ku Tatrom, drugie zaś spuszcza się doliną Hornadu na dół do Koszyc i Miszkowca i do stolicy Węgier Budapesztu.

Górotwór Braniska ma postać silnie rozpłaszczonego, nie zbyt wysokiego pasma, którego linia kulminacyjna trzyma się jego zachodniej i południowej strony, a stoi w ścisłym związku z jego liydrograficznemi stosunkami; jest bowiem Branisko przecięte pośrodku Toryska, a we wschodniej swojej połaci także Świńką, której kierunek jest do kierunku Torysy dziwnie podobny, gdyż powstaje i ona blisko jego południowej granicy, płynie zrazu ku północy, później ku wschodowi i ku południowi, a zatoczywszy łuk takiej samej, jak łuk Toryski postaci, wpada do Hornadu około Obiszowiec (Abos). Wskutek tego jest linia kulminacyjna Braniska zarazem działem wodnym, gdyż zachodnie jej ramię rozdziela Toryskę od Popradu, południowe zaś Toryskę i Świnkę od Hornadu. Dział ten ma postać słabo rozwiniętego grzbietu, na którym znajdują się też najwyższe wzniesienia całego górotworu, mianowicie na ramieniu zachodniem: Rzepisko 1250 m., Ihła 1284 m., Szwarzen-berg 1291 m., Skopowa 1228 m„ Obszar 1107 m., na południo-wem Kadłub 938 m., Hala 940 m., Hubica 1131 m., Czarna Hora 1028 m., Bystra 763 m. i wierzchołek nad Strażą 688 m. Na dziale środkowym, rozgraniczającym Toryskę od Świnki, wzniosły się zaś najwyżej Jaworzynka 1062 m. i Smerekowica 1193 m. Od tych działów obniża się cały górotwór dość jednostajnie ku północy i ku wschodowi.

Zewnętrzne upostacenie Braniska stoi w ścisłym związku z jego geologiczną budową. Górotwór ten posiada przede-wszystkiem jądro krystaliczne¹), złożone z granitu i gneisów, które jednakże tylko na jego południowej granicy, wzdłuż Hornadu i w samym jego środku, na północ od wierzchołka, Braniskiem nazwanego, wystąpiły. Na tych skałach pierwotnych leżą gruboziarniste, zielone, piaskowce, łupki i białe kwar-cyty, wszystko razem utwory bardzo dawnego wieku, również słabo rozwinięte i tylko lokalnie na jaw wychodzące. Na nich leżą dopiero tryjasowe wapienie i dolomity, które już nieco większe zajmują obszary. Trzymają się te wapienie prawie wyłącznie południowej granicy całego górotworu, przedewszyst-kiem doliny Hornadu i one to przełomowi tej rzeki poniżej Margiczan, jak niemniej i dolinom pomiędzy Lipoczem i Wyżnym Sarkowem dziką, a zarazem malowniczą nadały postać. Nikną zaś wszystkie powyżej wymienione skały pod utworami piaskowca karpackiego, należącemi bezwątpienia do starszej, trzeciorzędnej formacyi, w skład której wchodzą łupki mar-glowe, ułożone naprzemian z ławicami piaskowca. Ta forma-cya tworzy całą powierzchnię Braniska, z wyjątkiem jego południowej krawędzi. Ułożenie ty di skał jest prawie zupełnie poziome, wskutek czego powierzchnia Braniska odznacza się łagodnemi, zaokrąglonemi zakrojami gór i płytkiemi, otwartemi dolinami; ulegają one jedynie u źródeł rzek zwężeniu i przechodzą w głębokie, dzikie, przez wody płynące wyżłobione parowy. Te trzeciorzędne margle i piaskowce dają w ogóle bardzo jałową glebę, wskutek czego i ludność we wnętrzu gór jest tu mniej zamożna i nieliczna, a wioski, otoczone wyniosłościami ogołoconemi z lasów, zajętemi przez ubogie role, albo jałowe pastwiska, przypominają żywo wnętrze naszych Beskidów.

W ten sposób nie różni się główny obszar Brani ska swą powierzchownością od innych gór piaskowcowych. Ale w zagłębiu, rozdziel aj ącem ten górotwór od Cergowskiego Minczoła, wystąpiły na jaw znane nam dobrze wapienie skalicowe i tworzą szereg, który musi być uważany za wschodnie skrzydło, a zarazem za ostateczną kończynę owego wielkiego łuku, którego początek już na dorzeczu Wagu poznaliśmy. Składa się ta formacya i tutaj, co najmniej z kilkuset skałek już mniejszych, już większych, już odosobnionych, już połączonych w grupy, a sterczą one tu, tak samo, jak na Orawie i na No-wotarskiem Podhalu, z pośród niezgodnie ułożonych pokładów karpackiego piaskowca, tworzącego stoki Cergowskiego Minczoła. Ten górotwór należy już do formacyi Beskidów, a jest rzeczą uderzającą, że gdy piaskowce Braniska, graniczącego z nim o miedzę, leżą prawie zupełnie poziomo i nie zmieniły swego pierwotnego ułożenia, to piaskowce Cergowskiego Minczoła uległy pogięciu i poszarpaniu, warstwy ich przybrały w wielu miejscach kierunek zupełnie pionowy. Różnica ta w układzie warstw tak do siebie zbliżonych stoi w ścisłym związku z olbrzymią dyslokacyą, jaką spowodowało zapadnięcie się wschodniej połaci tutejszych Karpat, a o której przy opisie następnych łańcuchów tych gór obszerniej będzie mowa.

Branisko obfituje w źródła mineralne, z pomiędzy których cztery, mianowicie szczawy żelaziste w Bardyjowie, Lubowni i Lipoczu (Szinye Lipocs) i siarczane źródło w Lubicy (Leibitz), z powodu swych leczniczych własności wielkiej nabrały sławy, a dwie pierwsze miejscowości należą dziś do najznakomitszych zakładów leczniczych. W pokładach wapiennych doliny Hor-nadu znajdują się też liczne jaskinie, lecz najważniejsze z nich po prawym, t. j. południowym brzegu tej rzeki położone należą do pasma Ilnileckiego i przy jego opisie uwzględnione

będą. Do Braniska należą tylko pieczary w Lipoczn i lodowa grota w Spiskiem Podegrodziu (Kirchdrauf). Pierwsza z nich, długa na 40 metrów, zapada w dół na 23 m. i ma pewne znaczenie dla rozwoju grot lodowych, gdy bowiem w jej przedniej, a zatem wyżej położonej, części ciepłota powietrza dochodzi w lecie do 12° C., to w tylnej, niższej wynosi ona tylko 7°C. Zresztą nie przedstawia ta pieczara nic godnego uwagi. Lodowa grota w Podegrodziu, miejscowości zasługującej na uwzględnienie i z tego powodu, że w najbliższem jej sąsiedztwie znajdują się ruiny Spiskiego zamku, jednej z najstarszych w tej części Karpat osad, która całej okolicy nazwę nadała, jest rozmieszczona w górze Dreweniku, złożonej z miękkiego wapienia martwicowego, według Rotha dyluwialnego wieku¹). Wody deszczowe rozryły i porysowały powierzchnię tego Dre-wenika we wszystkich kierunkach i potworzyły w niej liczne parowy i wąwozy, w których działanie erozyi może być śledzone krok za krokiem. Wzmiankowana lodowa grota ma postać szczeliny długiej na 80, wysokiej na 8 do 12, szerokiej na 1 do 3 metrów. Wejście do niej znajduje się w północnej stronie góry, w poziomie 525 m. Sklepienie groty jest w jednem miejscu przebite kominem, przez który dochodzi światło dzienne. Poziom jej jest nierówny, ale zapada ona w ogóle w dal w ten sposób, że różnica między jej otworem i punktem końcowym, najniższym, wynosi 24 metrów. Ściany groty są w kilku miejscach pokryte nie zbyt obfitemi naciekami, a po części utworami lodowemi, które zajmują końcowy, najniższy jej oddział. Stoi to w ścisłym związku z ciepłotą jej powietrza, która w dniu 28. sierpnia 1880 roku wynosiła na wolnem powietrzu 18" C., we wnętrzu zaś groty, w przedniej komorze 7'5°, w jej środku 4'3° a w oddziale końcowym 1°. Ciepłota wody w tern miejscu (a zapewne i ścian zamrożonych) wynosiła 0° C. Utwory lodowe występowały zrazu jako szron pokrywający strop i ściany pieczary, a w komorze ostatniej jako nacieki lodowe, pokrywające ściany w formie wodospadu i przygniecionych do nich sopli.

Dolina Hornadu rozdziela, jak mówiliśmy, Branisko od Hnileckiego pasma, należącego już do trzeciego łańcucha Kar-

B S. Roth : Einige Höhlen Oberungarns, w Jahrb. des ung. Karpatenvereins, t. VIII., str, 417.

pat. Styka się to Hnileckie pasmo na zachodzie z Niżnemi Tatrami, zakończonemi z tej strony Przednią Halą (1548 m.), która kn wschodowi nagle się obniża, gdyż przełęcz, dzieląca ją od Hnileckiej Jaworzyny (1188 m.), tak zwana Popowa góra, jest tylko na 1056 metrów nad poziom morza wzniesiona. Ta Przednia Hala ma zarówno dla orografii, jak i dla hydrografii północno - zachodnich Karpat niepospolite znaczenie. Przede-wszystkiem wysuwa się od niej ku północy słabe i niepozorne ramię, które biegnie prosto ku Tatrom i przechodzi w ów grzbiet Wysokiego Boru (Hochwald), rozdzielający dolinę Liptowską od Spiskiej; ku południowi wysuwa się zaś od niej inne, również niepozorne ramię, lecz prowadzące prosto na Stolicę (1480 m.), jeden z najwyższych wierzchołków łańcucha czwartego. Wskutek tego przedstawia Przednia Hala wyniosłość, za pośrednictwem której łączą się ze sobą trzy wewnętrzne łańcuchy Zachodnich Karpat. Nie trzeba jednakże sądzić, że tu istnieje skrzyżowanie się różnych górotworów; przypadek taki jest już z tego powodu niemożebnym, że kierunek wszystkich trzech łańcuchów jest równoległy. Ramiona, jakie je łączą, nie są niczem innem, jak przełęczami, i to silnie pogłębionemi, gdyż Wysoki Bór, oddzielający Tatry od Niżnych Tatr, obniża się do 915 m., zaś przełęcz od strony Stolicy ma być na 1000 m. nad powierzchnię morza wzniesioną. W okolicy Przedniej Hali bierze nadto początek pięć rzek, z których dwie mianowicie Czarny Wag i Hron, płyną ku zachodowi, a cztery inne, mianowicie Poprad, Hornad, Hni-lec i Siana ku wschodowi.

Północną i wschodnią granicę Hnileckiego pasma tworzy, jak wiemy, dolina Hornadu; jest ono z tej strony ściśle ogra-czone i nie łączy się z żadnym innym górotworem. Nieco od-mienniej przedstawia się jego południowa granica. W zachodniej połaci jest ono z tej strony ograniczone rzeką Sianą, która powstaje pod ową przełęczą, łączącą Kralową Halę ze Stolicą, a płynie aż po miasto Rożnawę (Rosenau) wazką, do osi Hnileckiego pasma równoległą, a zatem podłużną doliną; ale poniżej Rożnawy (314 m.) ulega ta dolina nagłemu rozszerzeniu i przybiera postać niewielkiej, lecz szczelnie ze wszech stron zamkniętej Rożnawskiej kotliny. Minąwszy tę kotlinę skręca Siana dość nagle ku południowemu zachodowi, dostaje się pomiędzy wyniosłości łańcucha czwartego i przybiera kierunek poprzeczny. Ale w Rożnawskiej kotlinie wpada do Siany rzeczka Czeremoszna, która płynie wazką doliną prosto od wschodu i odcina od Hnileckiego pasma wazki, skalisty grzbiet nazywany przez Węgrów Felso Hegy. W południowej stronie od źródeł Czeremoszny, w odległości zaledwie pięciu kilometrów, znajdują się zaś źródła Bodwy, oddzielone od tamtych jedynie górą Czukeresz (1187 m.). Źródłowa Bodwa płynie zrazu ku wschodowi, w kierunku przeciwnym Czeremoszny i odcina, tak samo jak i tamta, wazki, skalisty grzbiet, zrastający się szczelnie z wymienionym Felso Hegyem. Otóż ta wyniosłość Felso Hegy, chociaż i swą geologiczną budową i powierzchownością odpowiada więcej Słowackinmu Krasowi, należącemu już do czwartego łańcucha, to jest pod orograficznym względem tak ściśle z Hnileckiem pasmem złączoną, iż za jego południowy kraniec uważaną być musi.

Rzeka Bodwa, skręciwszy dość nagle ku południowi, opuszcza brzeg tutejszych Karpat około miasteczka Jaso i dostaje się na Koszycką kotlinę, którą przecina w kierunku od północy ku południowi, a zboczywszy potem od Janoka, 186 m. ku zachodowi, wdziera się pomiędzy wyniosłości Słowackiego Krasu. Rozmiary Koszyckiej kotliny są bardzo znaczne, jest ona od wschodu zupełnie otwartą i łączy się prawie bezpośrednio z doliną Hornadu poniżej Koszyc. Orograficzne stosunki całej tej okolicy wypadałoby w ten sposób pojmować, że dolina Hornadu ulega powyżej Koszyc, po jego połączeniu się z Toryską i Świnką, silnemu rozszerzeniu i przybiera postać wielkiej kotliny, zamkniętej od wschodu trachytowemi wyniosłościami Hedziali, a rozszerzającej się głównie ku zachodowi, gdzie brzeg Hnileckiego pasma, Słowackiego Krasu i południowego nadbodwiańskiego pogórza tworzą jej granicę. Cała ta kotlina jest wypełniona osadami alluwialnemi, spoczywają-cemi na utworach trzeciorzędnych, najmłodszego wieku (neogen) i przedstawia dawną zatokę morską, która tutaj jeszcze w najmłodszym okresie geologicznym pod sam brzeg karpacki podchodziła. Jest zaś rzeczą uderzającą, że kotlina ta należy do dwóch dorzeczy, gdyż wody jej płyną po części na wschód do Hornadu, po części zaś na zachód do Bodwy, a dział wodny po-pomiędzy temi rzekami ma postać niepozornego nabrzmienia, zaledwie na 40 m. nad średni ich poziom wzniesionego. Jeszcze dziwniejszym jest jednakże fakt, że rzeka Ida, odwadniająca poprzeczną dolinę Idy, należącą do Hnileckiego pasma, dzieli się około osady Małej Idy na dwa ramiona, z których jedno, tak zwane Sokole, płynie na wschód do Hornadu, zaś drugie, właściwa Ida, skręca na zachód i wpada do Bodwy¹). Przypadek taki, ażeby wody jednej i tej samej doliny należały do dwóch dorzeczy, a dział wodny zaczynał się w tejże samej dolinie, jest tak rzadkim i wyjątkowym, iż nasuwa się mimo-woli przypuszczenie, że stosunki te nie odpowiadają pierwotnej budowie tutejszej gleby, lecz że wytworzyły się pod wpływem drugorzędnych czynników. Ponieważ tak spodnia część doliny Idy, jak i dno Koszyckiej kotliny są, jak Sturï) wykazał, zasłane grubym pokładem żwirów, których wytworzenie się wypada odnieść do najmłodszego okresu trzeciorzędnego (neo-gen), przeto możebną jest rzeczą, iż właśnie nagromadzenie się tych żwirów rozwidlenie Idy spowodowało. Ale rzeka Bodwa, przedzierając się przez skaliste wyżyny Słowackiego Krasu, miała takie do zwalczenia trudności, a ta część jej doliny zdradza tak dawny wiek, iż obecny jej kierunek żadną miarą do tejże samej przyczyny odniesionym być nie może. Przeciwnie, prawdopodobną jest rzeczą, że początek Koszyckiej kotliny jest o wiele późniejszym, że wytworzyła się ona dopiero w związku z ową wielką dyslokacyą, która zniszczyła częściowo wschodni brzeg tutejszych Karpat i przeobraziła pierwotne stosunki zarówno Hnileckiego pasma, jak i Słowackiego Krasu, nie naruszywszy jednakże pierwotnej doliny rzeki Bodwy.

Hnileckie pasmo ma kształt ważkiego trójkąta, opartego ostrym kątem o Niżne Tatry, a otwartego ku wschodowi, ku dolinie Hornadu. Szczególne znamię całego tego pasma polega w tem, iż jest ono przecięte podłużną doliną Hnilca (Göllnitz) i rozpada się na dwa podłużne, prawie równolegle grzbiety, nierównej wielkości. Rzeka ta powstaje po południowej stronie Przedniej Hali, biegnie ztąd prosto ku wschodowi, ale zbacza już powyżej miasta Hnilca (Göllnitz) ku północnemu wschodowi a wpada do Hornadu pod Margiczanami, właśnie tam, gdzie jego dolina ulega zwężeniu. W górnej swej ² 3 części przedziera się Hnilec wazką doliną, po glebie silnie pogiętej, w pośród dziko nagromadzonych skał, a w kilku miejscach zapada on pod powierzchnię ziemi i odbywa w jej wnętrzu znaczną część swej drogi. Ta część doliny Hnilca, nazywana doliną Straeeńską, bywa zaliczaną do najpiękniejszych miejscowości w tutejszych Karpatach. Zmienia dolina Hnilca swój charakter dopiero na obszarze łupków krystalicznych, gdyż tu ulega ona kilkakrotnie znacznemu .rozszerzeniu. Bogate pokłady metaliczne, wykryte w tej części jego doliny, stały się powodem silnego rozwoju przemysłu górniczego, w ślad za czem powstało tu wiele zamożnych osad, a odnoga Popradzkiej kolei żelaznej znalazła przystęp do samego środka tej doliny.

f-

Ci

-a

.cc

Północna połać Hnileckiego pasma, zamknięta pomiędzy Hnilćem i Hornadem, jest znacznie węższa i ma postać rozpłaszczonego, ale silnie pogiętego grzbietu, którego wierzchołki, kopułowa to zaokrąglone i w ogóle mniej wyraźne, nie przechodzą 1100 metrów wysokości; najważniejsze z nich idą od zachodu ku wschodowi w następującym porządku: Hoły 1015 m., Karaban 1000 m., Adlersbrunnen 1049 m., Ostry wierch 1054 m., Klippberg 1030 m., Kurlowa Skała 800 m. Nieco odmienną postać przedstawia wschodnia strona tej połaci, gdyż jest ona tutaj rozcięta również podłużną doliną rzeczki Słowinki, która biegnie samym jej środkiem, równolegle do Hnilca i Hornadu, a łączy się z tym ostatnim poniżej Krompacha, Wskutek tego rozpada się ta wschodnia część północnej połaci jeszcze raz na dwa podłużne grzbiety, z których północny, zamknięty pomiędzy Słowinką i Hornadem, wyróżnia się od sąsiednich wyniosłości, złożonych ze starokrystalicznych łupków, tern, iż jest zbudowany z wapieni (tryjasowych); chociaż wysokość jego daleko jest mniejszą od innych grzbietów tutejszych, bo jeden tylko jego wierzchołek nad wsią Górną Słowianką, nieznanego nam nazwiska, wykazuje 921 m. a, w., to zbacza on pomimo to swemi ostremi zakrojami od gór południowych i zwraca z daleka na siebie uwagę. Otrzymał on też z tego powodu osobną nazwę gór Galmusowych.

Południowa połać Hnileckiego pasma, zamknięta pomiędzy Hnilcem z jednej, a Sianą i Koszycką zapadłością z drugiej strony, jest i dłuższa i znacznie wyższa od północnej, a różni ' się od niej nadto swoją budową, gdyż w miejsce podłużnej

doliny S'l'owinki występuje tutaj rzeka Smolnik, która ma kierunek poprzeczny, płynie od południa ku północy, a wpada do Hnilca pod samym Mniszkiem (Einsiedel, Szepes Remete 419 m.). Dolina Smolnika dzieli znowu tę południową połać na dwa działy, mianowicie zachodni i wschodni. Zachodni bywa także, od najważniejszej jego rzeki Sułowy, płynącej w południowym kierunku, a wpadającej do Siany, nazwą gór Sulowskich oznaczany, chociaż ta nazwa odnosi się właściwie do działu wodnego między Sułowa i Hnilcem. Najwyższemi wierzchołkami w całym tym dziale są: Babina 1278 m., Smerczynka 1268 m., Hala 1258 m., Wołowiec 1290 m., Ramzas 1255 m., i Kekorowa 1255 m. W tym dziale znajduje się też najwyższy całego Hnileckiego pasma wierzchołek, nazywany Złotym Stołem (Goldener Tisch), wzniesiony na 1318 metrów nad poziom morza; nie należy on jednakże do głównego jego grzbietu, gdyż leży na północ od niego, w klinie między Hnilcem i Smol-nikiem, a łączy się bezpośrednio z Ramzasem. Grzbiet wschodniego działu, noszący w samym swym środku nazwę Trochanki, jest wyznaczony wierzchołkami: Pipitka 1226 m., Czukeresz 1187 m., Kloptania 1135 m., Kojsowska Hala 1248 m., Koń-szycka Holica 1027 m. i Horbek nad Koszycami 575 m.

Hnileckie pasmo przedstawia jedyne ogniwo Zachodnich Karpat, które pod względem swej geologicznej budowy z Alpami porównanemi byóby mogło; gdy bowiem wszystkie inne pasma, o jakich dotąd była mowa, odznaczały się budową jednostronna, niesymetryczną, to jedno Hnileckie pasmo posiada jądro krystaliczne, otoczone z dwóch stron, tak od północy jak i od południa skałami osadowemi, różnego wieku⁴). To krystaliczne jądro rozwinęło się tutaj nadzwyczaj silnie, gdyż zajmuje ono właściwie cały górotwór, a skały osadowe zostały na jego skrzydła zepchnięte. Składa się ono z granitu, gneisu i starokrystalicznych łupków, lecz granit i gneis są tak owemi łupkami przykryte, że pierwszy wystąpił na jaw w je-dnem tylko miejscu, na grzbiecie dzielącym źródła Sulowej od doliny Hnilca, gneis zaś w postaci sześciu wysp, niewielkich rozmiarów, rozrzuconych po wschodnio - południowej połaci ca-

O'-

łego górotworu. Formacye osadowe rozwinęły się głównie nad Hornadem i Sianą, a składają się z łupków, okruchowców i kwarcytów formacyi węglowej i permskiej, przebitych w wielu miejscach starszemi skałami wybuchowemi (dioryt, serpentyn i melafiry); po tych następują dopiero utwory formacyi tryjasowej, rozwinięte już na większe rozmiary, przeważnie jako wapienie i dolomity. Jest rzeczą uderzającą, że gdy utwory węglowe i permskie zostały z pierwotnego swego położenia ruszone, a pokłady ich uległy silnemu pogięciu, to utwory formacyi tryjasowej leżą prawie poziomo i nie zgadzają się zupełnie z poprzedzającemi. Ten stosunek występuje bardzo wyraźnie na granicy pomiędzy Hnileckiem pasmem i Bra-niskiem, a Stur r) wyprowadza ztąd wniosek, że w Karpatach tutejszych musiało pod koniec okresu permskiego nastąpić silne pofałdowanie warstw i wywołało zmiany terytoryalne, wskutek których utwory tryjasowe rozwinęły się zupełnie niezależnie od dawniejszych. Dalszy wniosek, jaki Stur wyprowadza, jest ten, że tak wyniosłość Braniska, jak i Hnileckiego pasma, musiały już w okresie węglowym istnieć w postaci oddzielnych wysp krystalicznych, które dopiero później zostały otoczone skałami osadowemi. Zgodnie z tern rozwinęły się też i wapienie tryjasowe w Hnileckiem paśmie jedynie po bokach pierwotnego, krystalicznego jądra; na północy tworzą one trzy odosobnione grupy, z których jedna, wschodnia, zajmuje kolano Hornadu przy ujściu Świnki, druga, środkowa, tworzy góry Galmusowe, trzecia, zachodnia, wypełnia przestrzeń między Hornadem i Hnilcem, od Hrabuszyc (Kapsdorf) po Stracenę; po południowej zaś stronie tworzą one jedne wielką grupę na dorzeczu górnej Bodwy, zkąd rozpościerają się silnie w południowym kierunku i przechodzą w wyniosłości Słowackiego Krasu.

Z utworów geologicznych późniejszych znaleziono na granicach Hnileckiego pasma ślady skał jurajskich, a piaskowce karpackie podchodzą pod ten górotwór z dwóch stron, mianowicie od północy, od Braniska i od Koszyckiej kotliny. Szczególne zajęcie budzą także wzmiankowane już powyżej nasypy żwirowe, wypełniające doliny rzek, zbiegających na nizinę Koszycką; i ilość tych żwirów i rozmiary utworzonych przez nie

) Jak wyżej, str. 389.

Tl

-i

er

nasypów są tak wielkie, ze, jak Stur zauważył, ani rozmiarom dolin, ani obfitości ich wód, ani wysokości gór tutejszych nie odpowiadają. Są to rzeczywiście żwiry starsze, gdyż w piaskach z niemi złączonych znaleziono odciski zaginionych drzew, należących do rodzaju sumaka, graba i orzecha r), skąd można wnosić, że żwiry te wytworzyły się w najmłodszym okresie trzeciorzędnym.

Ponieważ łupki krystaliczne, zajmujące prawie całą powierzchnię gór tutejszych, są w ogóle skałą miękką i ulegają z łatwością działaniu wody i powietrza, przeto góry utworzone przez nie zbliżają się pod względem swej postaci do gór piaskowcowych. Grzbiety, rozdzielające tutejsze doliny, są w ogóle połogie i równe, ale pojedyncze wierzchołki mają kształt kopuł o bokach niekiedy dość stromych, ale rzadko tylko skalistym obrywem ograniczonych. Doliny podłużne ulegają miejscami o tyle rozszerzeniu, że ich dno może być przydatnem dla uprawy gleby; ale wszystkie doliny poprzeczne są ważkie, a pomimo to mało malownicze. Podobne stosunki przedstawiają i granity i gneisy tego pasma; nie wpłynęły one bynajmniej na zmianę jego powierzchowności. Zmienia się krajobraz w Hni-leckich Karpatach jedynie na ich obwodzie, na obszarze wapieni. One to wytworzyły owe skaliste grzbiety w dolinie Hornadu, które pomimo nieznacznej swej wysokości wyróżniają się na pierwszy rzut oka silnem poszarpaniem i ostremi zakrojami pojedynczych wierzchołków, a upostaceniem swojem zgadzają się w ogóle z wapiennemi utworami Tatr i innych poprzednio opisanych pasm. Tym wapieniom zawdzięcza swą postać i Stracenska dolina, która bezsprzecznie za jedne z najpiękniejszych miejscowości w całym systemie Karpat uważaną być musi. Rzeka Hnilec powstaje po północnej stronie Kralo-wej Hali (1943 m.), ale skręca bezzwłocznie ku wschodowi i płynie zrazu w pośród wyniosłości, złożonych z łupków de-wońskiej formacyi, doliną tak jednostajną, że nie zwracałaby na siebie szczególnej uwagi, gdyby nie była zamkniętą potężnym grzbietem Niżnych Tatr. Ale już w odległości 7 kilometrów od wierzchołka Kralowej Hali obniża się poziom Hnica, przy Pustem Polu do 900 metrów, a równocześnie śmielsze, więcej urozmaicono zakroje gór i ważkie bezwodne

) Dr Stur, jak wyżej, str. 415.

parowy, łączące się z doliną, pozwalają się domyślać, że rzeka wstąpiła na obszar wapieni. Po bokach gór ukazują się skały wapienne, dolina poczyna zmieniać swój kierunek, i rozszerza się niebawem w niewielką, lecz nader malowniczą kotlinkę; w górnym końcu tej kotlinki sterczy w samym jej środku zupełnie odosobniony, od północnej strony prostopadłą ścianą ku rzece spadający, w ogóle stromy i niedostępny stożek skalisty, znany na całą okolicę pod nazwą Ostrej Skały (Spitzenstein), a w Długim Wierchu, zamykającym dolinę z południowej strony i oddzielającym Hnilec od Dobszynki, znajduje się słynna Dobszyńska pieczara lodowa. Po za kotlinką Ostrej Skały rozpoczyna się najpiękniejsza część Straceńskiej doliny. Z południowei strony, od Długiego Wierchu (1149 m.), wysuwa się prosto ku rzece ważkie, skaliste ramię, a odpowiada mu od strony północnej inne, należące do Ilawranej Skały (1158 m.), spadające ku nurtom Hnilca w postaci olbrzymiego, skalistego wielob oku, nazywanego Krywaniem. Bystry Hnilec, mający w tern miejscu rozmiary silnego górskiego potoku, wpada pomiędzy stoki tych ramion i rozbija się z szumem po dnie ska-listem, zawalonem olbrzymiemi głazami, dolina jego przybiera postać ważkiego, skalistego jaru i ulega czterokrotnemu załamaniu, a zamknięta z obu stron niebotycznemi, dziko poszar-panemi ścianami, uwieńczonemi ciemną zielenią świerkowych borów, zmienia swą postać na każdym prawie kroku. Krajobrazowe bogactwo tego wąwozu jest tak wielkie, że wąwozy takie, jak Kralowiański i Streczeński wobec niego zaledwie na wzmiankę zasługują; ale porównanie z Pieninami dałoby o nim o tyle mylne wyobrażenie, że Pieniny są zwężeniem wielkiej doliny rzecznej, gdy tu mamy do czynienia z dzikim wąwozem górskim, którego postać nie odpowiada rozmiarom gór, jakie go otaczają. Jedynie wąwóz przy wejściu do doliny Białego nad Zakopanem daje o nim przybliżone wyobrażenie. Cały ten wąwóz jest tak niedostępnym, że związek między dolną i górną częścią Straceńskiej doliny był w tem miejscu do niedawna zupełnie przerwany, a droga, łącząca Dobszynę z Popradem, była zmuszoną opuścić brzegi Hnilca i jedynie wzniósłszy się na przepaściste stoki Harwańskiego Krywania przeszkodę tę ominąć zdołała; ale w nowszych czasach trudności terenu zostały zwalczone 'przez rozsadzenie skał nadbrzeżnych i połączenie przeciwległych brzegów doliny za pomocą kilku mostków, a następnie przez przebicie jednej ze ścian skalistych tunelem, co nietylko zwiedzanie wąwozu ułatwiło, lecz i do urozmaicenia tej uroczej miejscowości znacznie się przyczyniło. Trzeba dodać, że lasy w Straceńskiej dolinie zachowały jeszcze swą pierwotną świeżość, a flora ma już charakter podalpejski, bo po skałach i łąkach rośnie wiele pięknych roślin, jak n. p. kortuza, pierwiosnek uszatek i mą-czasty, tłustosz alpejski i pospolity, pięciornik złoty, urdzik górski, gdy gałęzie drzew oplata gościec, a w cieniu lasów kryje się najpiękniejszy z naszych storczyków, t. z. trzewicznik. Ten urozmaicony krajobraz i ta jego nadzwyczajna świeżość są też powodem, że Straceńska dolina obecnie do najpiękniejszych miejscowości w Karpatach zaliczoną bywa i co roku tysiące podróżnych do siebie przyciąga ').

Znacznie odmienną postać przybrały utwory wapienne przyczepione do południowej strony gór Ilnileckicb, gdyż miasto ściśle ograniczonych grzbietów przedstawiają one skaliste płaszczyzny o ogólnym poziomie równym, ale o powierzchni skalistej, poszarpanej i przypominają wapienne góry Krasu, na północ od Adryatyku, tworzące przejście od Alp do górotworów Bałkańskiego półwyspu. Chociaż krasowe formy gleby wytworzyły się w Zachodnich Karpatach w całej pełni dopiero w czwartym ich łańcuchu, to występują one dość wyraźnie i na brzegu Ilnileckiego pasma, na południe od Czeremoszny i Bodwy, gdyż wyniosłości odcięte temi rzekami odznaczają się także jednostajnym poziomem i poszarpaną powierzchnią; ale są one jeszcze poprzecinane silnie pogłębionemi, wązkiemi dolinami rzecznemi, których właściwy Kras nie posiada. Wielkiego rozgłosu nabrała tu dolina Sadelska, nazywana „Węgierską Szwajcaryą“; początek jej znajduje się na zachodnich stokach góry Czukeresz, rozdzielającej, jak wiemy, źródła Czeremoszny od źródeł Bodwy, a opuszcza ona brzeg Karpacki nad miasteczkiem Toma, już na zapadłości Koszyckiej poło-żonem¹). Ma ona postać głębokiej, a ważkiej szczeliny ska-

*) Obszerniejszy opis znajdzie czytelnik w dziełkach:

J. E. Pelech: Das Stracener Thal und die Dobschauer Eishöhle 1884, tłómaczył z węg. S. Klein,

H. Miildner: Z podróży po Słowacyi, 1877.

') F. Hochstetter: Geolog. Beschaffenheit v. Edeleny etc , Jahrfl. d. Geolog. Reichsanstalt, 1856, str. 703, listej, ograniczonej prostopadłymi ścianami wapiennemi, na dnie której skromny potok się przewija. Przy wejściu do niej leży mała wioska Sadelo. Szerokość tej szczeliny jest zrazu dość znaczna, ale im bardziej posuwamy się po jej silnie nachylonej podłodze w górę, tern bardziej ona się zwęża i to tak dalece, że w kilku miejscach szerokość jej wynosi zaledwie dwa do trzech sążni, gdy skały wapienne sterczą nad potokiem na 400 do 600 stóp, przybierając postać jużto stromo przechylonych ścian, już ostrych uskoków. Na każdym zakręcie potoka tworzą nadto skały kulisowate narożniki, po za któ-remi co raz to nowe i co raz to dziwaczniejsze otwierają się widoki. Długość tej szczeliny wynosi podobno milę, a na górnym jej końcu ma się znajdować młyn, w którym strudzony podróżnik może znaleść w porze letniej wypoczynek i pokrzepienie. Ale na wiosnę, gdy śniegi i lody pokrywają górskie wyniosłości, bywa zwiedzanie tej szczeliny nieprzyjemne z tego powodu, że silny prąd zimnego powietrza ciągnie nią bezustannie z góry na dół.

Środkowe wyniosłości gór Hnileckich są w większej części pokryte lasami, które nie różnią się jeszcze od Tatrzańskich, gdyż składają się przeważnie ze świerka, jodły i buka. Lasy sięgają tutaj wszędzie na najwyższe gór wierzchołki, gleba uprawna znajduje się jedynie w dolinach, a łąki i pastwiska, rozrzucone po stokach gór, powstały prawie bez wyjątku przez wytrzebienie lasów. Pomimo to drzewostanów pięknych i dobrze zachowanych jest już obecnie bardzo mało. Zostały one wyniszczone i zużyte na miejscu, po części jako materyał budowlany, po części dla opalenia tutejszych zakładów fabrycznych. Hnileckie pasmo odznacza się wielką obfitością rud i szlachetnych metali, które tu od niepamiętnych czasów bywają wydobywane. Z tego też powodu bywa ono Ruda wami Węgierskiemi nazywane i tą nazwą na różnych mapach oznaczane. Ale że te Rudawy rozciągają się od doliny Hornadu na wschodzie, aż po dolinę Nitry na zachodzie, a obejmują najróżnorodniejsze górotwory, przeto nazwa ta przy naukowem traktowaniu przedmiotu ostać się nie może. Rudy tutejsze są ściśle złączone z formacyą łupków krystalicznych, przedewszystkiem gabrowych i występują już to w postaci żył, przebijających w poprzek te łupki, już w postaci pokładów, na przemian z niemi ułożonych. Oprócz żelaza i miedzi znajduje się tu złoto, srebro, rtęć, antymon, cynober, kobalt, nikiel, asbest i granaty¹). Najobfitsza kopalnia złota istniała do niedawna w dolinie owej Idy, której bifurkacyę poprzednio już opisaliśmy; złoto znajduje się nawet w namule, jaki ta rzeczka osadza, co jej też nazwę słowacką „Zlata Idka“ (po węgiersku Arany-Idka) zjednało. To bogactwo rud i ten silny rozwój przemysłu górniczego i hutniczego stał się powodem, że słowacka ludność w tej części Karpat odznacza się w ogóle większym dobrobytem i nieco wyższym stopniem wykształcenia; ale ta łatwość zarobku i wysoka wartość pracy sprawiły też, że tak uprawa gleby, jak i chodowla zwierząt, która w innych okolicach Karpat jest warunkiem istnienia dla ich mieszkańców, tutaj zostały zaniedbane. Zwrócono się do ziemi dopiero w ostatnich czasach, gdy ludność znacznie się pomnożyła, a wyczerpanie skarbów mineralnych stało się powodem upadku i opuszczenia wielu zakładów górniczych. Cena ziemi podniosła się w ogóle, a lasy, które wskutek nie-oględnej gospodarki i tak niewielką już przedstawiały wartość, zaczynają nagle niknąć, ustępując miejsca łąkom i rolom. Wysoki rozwój przemysłu górniczego i hutniczego miał dla całej tej krainy i to znaczenie, że pod względem ilości dróg i ich dobroci stoi ona wyżej od wszystkich innych okolic Karpackich. Była ona z dawien dawna przecięta trzema poprze-cznemi liniami komunikacyjhemi, a w nowszych czasach wdarła się w jej wnętrze kolej żelazna w trzech kierunkach, mianowicie linia Popradzka zapuściła swe odnogi od północy w doliny Hnilca i Smolnika, gdy linia Koszycka przecięła całą do⁻linę rzeki Siany i dotarła na północy aż do wioski Dobszyny.

*) Gr. .Faller : Reise-Notizen über Metallbergbaue Ober-Ungarns w Berg- u. Grüttenm. Jahrb. 1867, str. 128.

¹

) Dr. Stur: Bericht über die geologische Uibersichtsaufnahme in der Umgebung von Schmöllnitz und Göllnitz, Jahrbuch d. geolog. Reichsanstalt, 1869, str. 388.

H. Hofer : Die Aufnahmen an den Grenzen des Saroszer und Zipser Comitates, '• erhandl, der geologischen Reichsanstalt, 1869. str. 247.

²

)    Te stosunki są przedstawione na podstawie mapy : Generalkarte y. Mitel-Europa кгооооо-

³

)    Dr Stur, jak wyżej, str. 391, 415.

⁴

) Dr. Stur: Bericht über die geolog. Aufnahme der Umgehungen y. Schmöllnitz und Göllnitz, Jahrbuch der geolog. Reichsanstalt, 1869, str. 382.

XVI. Pieczary Hnileckiego pasma.

Lodowe pieczary Straceńskiej doliny, czyli t. zw. Dobszyńska grota, leli ciepłota i powody icli zamrożenia. Prévost i Pictet. Budowa pieczar lodowych. Zjawisko pieczar lodowych wytłómaczene na podstawie mechanicznej teorjd ciepła. Rusińska pieczara. Peryo-dyczne źródło Straceńskiej doliny.

Wapienie Hnileckiego pasma odznaczają się niez w y kłem bogactwem pieczar i jaskiń. Najwięcej zajęcia budzi pomiędzy temi utworami słynna lodowa pieczara Dobszyńska, dopiero w roku 1870, i to przypadkiem, przez inżyniera górniczego Ruffiniego odkryta. Wieś Dobszyna leży nad potokiem Do-bszynką, który wpada do rzeki Siany; ale pieczary, o których jest mowa, znajdują się dalej na północy, już w dolinie samego llnilca, w prawym, a zatem południowym jej boku, należącym do Długiej Góry (1149 m.), która w tej części bywa nazywana Duczą. Wejście do pieczar, otwarte ku północy, znajduje się w wysokości 970 metrów, a jest nad poziom Hnilca prawie na 250 m. wyniesione. W dniu 25. maja 1890 roku, w którym zwiedzaliśmy to miejsce, gdy termometer na wolnem powietrzu pokazywał 14° C., były skaliste ściany przy wejściu do pieczary pokryte cieńką skorupą z lodu; gdzie zaś woda po stromym boku góry ściekała, tam wytworzyły się (przez noc) sople, długie na pół metra. Z otworu do pieczar wydobywał się prąd zimnego powietrza, pod wpływem którego para, zawarta w powietrzu wolnem, dokoła otworu, ulegała zgęstnieniu i wytworzyła małą chmurkę, zasłaniającą wejście do tego ustronia i nadającą mu pozór tajemniczości. Chmurka ta spuszczała się z wolna w otwór, świadcząc wymownie o tern, że para wodna nie wydobywa się z pieczar, lecz że przeciwnie z powietrza do nich się dostaje. Na wilgotnej ziemi, pokrywającej skałę, można było widzieć w tę porę w najpiękniejszym rozkwicie rośliny takie, które zdała od pieczary już przed

miesiącem swe kwiaty potraciły, jak nrdzik górski, lepiężnik biały, szczawik, piżmaczek i śledziennicę, należące w ogóle do najwcześniejszych naszych roślin wiosennych.

Pieczary tutejsze rozciągają się od wejścia ku południowemu-wschodowi, a zatem niezgodnie z dzisiejszym kierunkiem doliny Hnilca, która właśnie w tern miejscu skręca ku północnemu wschodowi. Bezpośrednio za wejściem zapadają one silnie w głąb i dzielą się na dwa piętra. Do górnego trzeba się spuszczać po 38 schodach drewnianych, a najważniejszą jego część przedstawia „Komora Lodowa“, której długość wynosi 1.20 metrów, szerokość 35 do 60 m., a wysokość przeszło 10 m. Prawie połowa tej olbrzymiej przestrzeni jest zajęta przez płytę lodową, która i w lecie mało co taje, a ponad którą sterczą trzy okazałe słupy z lodu, dochodzące do samego stropu. Powierzchnia lodu, pokrywającego podłogę, jest gładka, lecz nie równa, nabrzmiewa ona w jednem miejscu w pagórek, przypominający postacią namiot, a jedna ze ścian jest zajęta przez wspaniały, zamrożony wodospad. Rozmiary piętra górnego musiały być niegdyś o wiele większe, aniżeli są dzisiaj, gdyż bezpośrednio po za ową komorą jest pieczara zapchana grubemi odłamami skał i ziemią, ponad któremi, na wierzchu góry, znajduje się olbrzymia skalista werteba, zajmująca 4 hektary powierzchni, powstała widocznie przez zapadnięcie się góry. Piętro dolne, do którego się również po drewnianych schodach spuszczać trzeba, składa się z dwóch rozchodzących się od jednego punktu korytarzy, nierównej długości, których końce zostały oprócz tego połączone tunelem, wybitym sztucznie w masie lodowej. W korytarzach tych występuje lód w postaci „Ściany lodowej“, w postaci „Zasłony“, „Organów“, „Szklannego Słupa“ i „Bloku Lucypera“, a sztucznie została wyrzeźbioną w masie lodowej „Kaplica z wiecznem światłem¹)“. Całkowita długość obu korytarzy wynosi około 200 m.; szerokość ich dochodzi w jednem miejscu do 25, wysokość do 30 metrów. Tylny koniec pieczar leży, według naszych pomiarów, o 54 metrów niżej od wejścia, a przedstawia się obecnie w ten sposób, iż korytarz dłuższy ulega nagle silnemu zwężeniu i zapada w głąb w postaci ważkiego, zasypanego ka-

D Wyczerpujący opis wszystkich tych utworów znajdzie czytelnik w cytowanym dziełku Pelecha.

mioniami kanału, w którym ginie w porze letniej woda, powstająca z topnienia lodu. Z końca dłuższego korytarza można się dostać po 150 schodach wprost na piątro górne do „Lodowego Wodospadu“.

Rozmiary powierzchni tutejszych pieczar w całym ich ciągu zostały przez dobszyńskich inżynierów obliczone na 8874 metrów kw., z czego część pokryta lodem wynosi 7171 metrów kwadr., a reszta, to jest 1073 metrów kwadr, jest zajęta przez nagą skałę. Ilość lodu, znajdującego się w pieczarze w roku 1884, miała wynosić 125.000 m. kub., a ciężar całej tej masy został obliczony na jeden milion cetnarów metrycznych. Woda przybiera w tutejszych pieczarach pod wpływem niskiej ciepłoty dwojaką postać, mianowicie szronu i lodu. Szron występuje jedynie w przedniej części pieczar, głównie w komorze lodowej i w górnych częściach obu kurytarzy, a pokrywa obficie strop i ściany boczne, jak niemniej schody, poręcze, deski i wszystkie przedmioty z drzewa, znajdujące się w tych miejscach. Powstaje on niezawodnie z pary wodnej, która od zewnątrz dostaje się bezustannie do pieczar i pokazuje zarazem, jak daleko para ta w pieczarach się zapuszcza. Pokład szronu dochodzi tu niekiedy do kilku cali grubości i przedstawia gęsty kobierzec, złożony z niezliczonej ilości tabliczkowatych kryształów, gwiazdkowatej postaci, uderzających niezwykłą swą wielkością, gdyż niektóre z nich dochodzą do 8 centymetrów średnicy. Jeżeli lato jest suche, to szron ten nie ginie wcale; ale jeżeli wskutek silnego ogrzania się zewnętrznego powietrza w lecie, ciepła para dostanie się do wnętrza pieczar, to odpada on i pokrywa w wielkiej ilości ich podłogę. Promienie sztucznego światła ulegają w tych kryształach wielokrotnemu załamaniu i odbiciu, a skały pokryte szronem robią przy elektrycznem oświetleniu, jakie w pieczarach przed kilku laty zaprowadzonem zostało, takie wrażenie, jak gdyby były wysadzane niezliczoną ilością wspaniałych, różnobarwnych diamentów. Woda dostająca się do wnętrza jaskini w stanie naturalnym ścina się w lód i przybiera postać płyt, przylegających do ścian i podłogi; gdzie zaś ścieka kroplami, albo gdzie się sączy, tam tworzy sople, słupy, opony, wodospady i tym podobne utwory. Przypatrzywszy się z bliska olbrzymim słupom, podpierającym strop wielkiej komory i korytarzy, widzi się wyraźnie, że powstają one z wody, która przecieka w większej ilości przez szczeliny tegoż stropu, albo ścian bocznych i ulega szybkiemu zamrożeniu. W porze letniej, gdy topnienie lodu odbywa się nieco raźniej, tracą te słupy swoje wierzciołki, a woda, sączęca się z góry, żłobi w nich ważkie, głębokie szpary. Lód, przykrywający podłogę, taje w lecie na całej swej przestrzeni, a zagłębienia, jakie w nim powstają, wypełniają się wodą. Pomimo to lodu w jaskiniach nie ubywa, przeciwnie, ilość jego zwiększa się z każdym rokiem. Chodnik drewniany, prowadzący po lodzie, był pierwotnie tak założony, że wznosił się na 25 cm. nad jego powierzchnię; ale już po dwóch latach został on przykryty lodem na 15 cm., zaś obecnie jest on silnie w nim zagłębiony i co roku odrębywanym być musi. Oprócz tego znajduje się w pieczarach kilka słupków, które w oczach ludzkich powstały i których objętość z każdym rokiem się powiększa. Lód, pokrywający ściany pieczar i tworzący słupy i wodospady, ma znamiona stalaktytowe, a jest albo przezroczystym* albo matowym, w którym to razie łamie światło na wzór opalu, co jest następstwem zawartych w nim baniek powietrza. Zresztą odznaczają się wszystkie utwory lodowe w tych pieczarach, nie wyjmując nawet podłogi, jasną barwą i niezwykłą czystością, a że są pokryte na powierzchni niezliczonemi dro-bniutkiemi kryształkami wody, które światło łamią i odbijają na wzór dyamentów, przeto całe wnętrze pieczar robi przy elektrycznem oświetleniu czarujące wrażenie. Nie wytrzymują też z Dobszyńskiemi pieczarami porównania żadne inne podziemia, a słynne sopleńcowe pieczary Bialskie i Agteleckie, zwiedzane po tamtych, robią wrażenie wilgotnych, zabrudzonych piwnic, budzących podziw więcej z powodu swych rozmiarów, niżeli z powodu swej ozdobności. Woda, powstająca w lecie z topnienia lodu, spływa w dolne części pieczar i ginie w otworze zawalonym kamieniami. Co się z nią dzieje, trudno na pewne powiedzieć. Kreimer¹) przypuszcza, że daje ona początek jednemu z pięciu źródeł, wydobywających się na powierzchnię ziemi u stóp góry Duczy, przy domu gościnnym. Ale przypuszczenie to uważamy za bezpodstawne; gdy bowiem ciepłota wody powstającej z topnienia lodu jest mało co wyższą od zera, to ciepłota owych źródeł, mierzona przez nas

) I A. Krenner; Die Eishöhle y. Dohschau, Budapest, 1874,

w ostatnich dniach miesiąca maja 1890 roku wynosiła od 6 do 7 stopni C., a tak nagłe ogrzanie się wody lodowej jest ze względu na małą odległość, dzielącą te dwie miejscowości, niemożebnem. Oprócz tego, gdyby woda tego źródła pochodziła z topniejącego lodu w pieczarze, to ilość jej musiałaby zależeć od ciepłoty powietrza i w zimie, gdy topnienie lodu niema miejsca, źródło musiałoby zasychać; w rzeczywistości zaś zasoby jego wody są nadzwyczaj wielkie i we wszystkich porach roku stałe.

Ciepłota we wnętrzu pieczar nie jest jednostajna, W Komorze Lodowej wynosiła ona w ostatnich dniach miesiąca maja 1890 roku -j- 06 stopni C., na dole w korytarzu lewym

02, w prawym zaś

gie

03. Pomiary z psychrometrem nie doprowadziły do celu, gdyż z powodu niskiej ciepłoty powietrza i zbyt krótkiego przeciągu czasu doprowadzenie termometru mokrego do największego możebnego obniżenia nie powiodło się. Spostrzeżenia nad ciepłotą pieczar są zresztą za staraniem zarządu od kilku lat notowane, a ogólny ich wynik jest następujący. W roku 1880 średnia ciepłota wolnego powietrza na wysokości pieczar wynosiła -j- 4'52 stopni C., w pieczarach zaś — 058. W roku 1881 pierwsze pomiary dały -j- 5 2, dru-0-275 stopni C. Średnia ciepłota pieczar jest tedy w każdym razie niższą od zera. Najcieplejszem miejscem w pieczarach jest część wielkiej komory, znajdująca się bezpośrednio pod wertebą na górze Ducza, która powstała, jak wiemy, przez zapadnięcie się ziemi. Najzimniejszem zaś miejscem jest korytarz na samym końcu pieczar, gdyż tutaj lód nigdy nie topnieje, a powietrze jest w ogóle najsuchsze. Najwyższą ciepłotę pieczar dostrzeżono dotąd w dniu 18. sierpnia 1881 roku i to w wielkiej komorze: przy ciepłocie powietrza -|- 19-5 stopni C., wynosiła ona tutaj -{- 4*5. Najniższą zaś dostrzeżono w teinże samem miejscu w dniu 23. stycznia t. r.; termometr na dworze pokazywał w tym dniu 251), w piecza, rze zaś — 7⁻5 stopni C. Gdy wahania termometru dały w roku 1881 na wolnem powietrzu 44-5 stopni C., to we wnętrzu pieczar wyniosły one tylko 12 stopni.

Pieczary lodowe nietylko należą do rzadszych zjawisk przyrody, lecz i liczba takich, w których zlodowacenie rozwinęło się w wyższym stopniu, jest w ogóle mała. Lodowe pieczary większych rozmiarów są rozrzucone po całej Europie znaleziono bowiem 4 w Szwajcaryi, 4 inne we Francyi, 3 w Karpatach (Dobszyńska, Demanowska i Skeriszora w górach Bi-harskich), 1 w Styryi, 1 pod Salzburgiem, 1 w Krymie, 1 w gubernii Permskiej i dwie w południowym Uralu. Groty lodowe mniejszych rozmiarów znajdują się w większej liczbie na Krasie, a po części i w Karpatach. Pod względem rozmiarów, stopnia zamrożenia i rozmaitości zjawisk lodowych najpierwsze miejsce pomiędzy wszystkiemi terni utworami zajmują niezawodnie pieczary Dobszyńskie, a ktokolwiek miał sposobność przyjrzeć im się z bliska, ten mimowoli zadaje sobie pytanie, jaki może być powód ich zamrożenia i dlaczego nie we wszystkich podziemiach naszych gór lód się wytwarza. Pierwszym uczonym który podał naukową teoryę pieczar lodowych i to już w r. 1789, był fizyk Prévost¹) a podstawy do tej teoryi dostarczyło mu zbadanie pieczary Baume pod Besançon, w górach Jura, która niemałego rozgłosu nabrała z tego powodu, że gdy w roku 1727, z rozkazu księcia Levi, wszystek lód z niej usuniętym został, to już w szesnaście lat potem znaleziono ją na nowo lodem i to w tej samej, jak poprzednio, mierze, wypełnioną. Zbadawszy jak najstaranniej stosunki tej pieczary przyszedł Prévost do tego przekonania, że napełnia się ona w porze zimowej zimnem powietrzem, pod wpływem którego wszelka woda, dostająca się do pieczary ulega zamrożeniu, a nagromadzony w jej wnętrzu lód przechowuje się od jednej zimy do drugiej. Poszedł za Prevostem w trzydzieści lat później De Luc, starał się jednakowoż jego teoryę uzupełnić i dokładniej uzasadnić, utrzymując, że zimne powietrze, dostające się w zimie do wnętrza pieczary, zajmuje w niej, z powodu swego większego ciężaru, wszystkie miejsca głębsze i pozostaje w niej przez całe lato, gdy przeciwnie w lecie powietrze ogrzane, jako lżejsze, do wnętrza pieczary zupełnie niema przystępu. Uzupełnił tę teoryę w r. 1861 Thury o tyle, iż kładzie nacisk na znaczne oziębienie się ścian pieczary w porze zimowej, które przeciąga się i do lata i topnienie lodów w cieplejszej porze roku utrudnia. Od poglądów swoich poprzedników odstąpił jednakowoż Thury o tyle, że lód we wnętrzu pieczar nie powstaje, zdaniem jego, w zimie, gdyż

) Fr Czerny: O jaskiniach lodowych, 1884, str, 9 i nast.

w tej porze woda zamarznięta przystępu do pieczar nie ma, lecz na wiosnę. Uzupełniona w ten sposób teorya Prevosta znalazła zwolenników w Brownie, który badał w roku 1865 lodowe pieczary Francyi i Szwajcaryi (Ice-caves of France and Switzerland) i w Krennerze, który zajmował się, jak wiemy, pieczarą Dobszyńską, a stanął po jej stronie i Eberhard Fugger na czwartym międzynarodowym kongresie alpinistów w Salzburgu w 1882 r. Nie różni się też od Prevosta w poglądzie na ten przedmiot Richter¹); zwracając jednakże uwagę na ten fakt, iż zarówno ciepło, jak i zimno dostają się z powierzchni ziemi do jej wnętrza tak powoli, iż piwnice nasze najniższą ciepłotę dopiero na wiosnę, w kwietniu albo maju wykazują, sądzi on, że oziębienie powierzchni ziemi może oddziałać i na wnętrze pieczar i w skutkach swych także i w porze wiosennej objawić się powinno. Do tego samego przekonania przyszedł, jak się zdaje, zupełnie samodzielnie Listów ¹ 2), gdyż kładzie on nacisk na oziębienie się w porze zimowej całej góry, obejmującej pieczary, nie od wewnątrz, lecz od zewnątrz i przypuszcza, że wskutek takiego oziębienia się całej góry rozwija się w lecie prąd zimnego powietrza, które przez szczeliny w ścianach do wnętrza pieczar się dostaje i jej niską ciepłotę w lecie podtrzymuje.

Zupełnie inaczej pojmował to zjawisko spółczesny De Lucowi Pictet; oziębienie wnętrza pieczar przypisuje on parowaniu wody, która, przenikając przez skały, dociera do ścian podziemi i wydobywa się na całej ich wewnętrznej powierzchni. Ponieważ parowanie wody odbywa się zawsze kosztem ciepła najbliższego otoczenia, a powietrze w pieczarach jest już i tak wskutek wpływu zimy znacznie ostudzone, przeto parowanie tej wody wystarcza, żeby ciepłotę we wnętrzu pieczar przez całe lato utrzymać poniżej zera, wskutek czego wszelka woda, która się do ich wnętrza dostanie, w lód zamienić się musi. Wytwarzanie lodu odbywa się, według Picteta, w porze letniej, a parowanie wody bywa zwiększone przez prądy powietrzne, których istnienie w pieczarach i szczelinach skał Pictet uważa za pewne. Poszedł za Pictetem i karpacki geolog Sydow, dla którego jednakowoż powodem niskiej ciepłoty w pieczarach nie jest parowanie tej wody, która się do ich wnętrza dostaje, lecz tej, która się na powierzchni ziemi znajduje. Powiada on, że na sklepienie lodowej pieczary działają w lecie bezpośrednio promienie słoneczne, wskutek czego woda zawarta w ziemi po nad tą grotą, ulegając nadzwyczaj silnemu parowaniu, odciąga ciepło z głębi, a sklepienie pieczary oziębia się tak silnie, iż para wodna, zawarta w pieczarze, w zetknięciu z tom sklepieniem w lód się zamienia. Z tego też powodu ma ciepłota w jaskiniach być według Sydowa ’) w porze letniej chłodniejszą, a w zimie cieplejszą, tworzenie się lodu w ich wnętrzu odbywa się w lecie. W podobny sposób pojmuje zamrożenie pieczar i Schwalbe (1881), polegając bowiem na doświadczeniach Jungka (1865), który wykazał, iż woda, sącząca się przez przedmioty porowate, ulega znacznemu ostudzeniu, sądzi, iż samo to przenikanie wody przez pokłady porowatych wapieni może wystarczyć do zamrożenia jaskini. Ostatnim, który zabrał głos w tym kierunku, był Konrad Jarz w 1882 roku; połączył on teoryę Picteta i Schwalbego w jedne całość i sądzi, że z jednej strony przesączenie się wody przez pory i szczeliny skał, z drugiej zaś jej parowanie, wzmocnione przez prądy powietrzne, mogą spowodować takie oziębienie pieczar, iż woda dostająca się do ich wnętrza zamrożeniu uledz musi.

Jeżeli rozchodzi się o wybór pomiędzy temi dwoma kierunkami, to poznawszy kilkanaście najważniejszych pieczar w Karpatach i rozpatrzywszy się nieco dokładniej w ich stosunkach, musimy przyznać bezwarunkowo słuszność teoryi Prevosta. Za punkt wyjścia dla ocenienia tego zjawiska służą nam nie wielkie podziemia, lecz owe maleńkie, na w pół otwarto groty lodowe w Bujaczym Wierchu i w Magórze. Woda dostająca się do tych grot marznie już w jesieni, jak tylko ciepłota powietrza pocznie spadać poniżej zera, ale tworzenie się lodu ulega przerwie, jeżeli dopływ wody wskutek zatkania szczelin lodom zostanie przerwanym. Wytwarza się on jednakże i na wiosnę, jak tylko te szczeliny odtają, a że w górach naszych ciepłota powietrza jeszcze w miesiącu maju i czerwcu spada często

') Sydow: Centralkarpatlien.

poniżej zera, przeto przybytek lodu może być i w tej porze bardzo znaczny. Ociepla się zaś wnętrze tych grot w lecie bardzo powoli i to z dwóch powodów; przedewszystkiem dla tego, że są one wszystkie wystawione na północ, wskutek czego promienie słońca do nich przystępu nie mają, a następnie dlatego, że ściany takiej groty wymarzają w zimie do znacznej głębokości i chłoną w porze letniej ciepłotę z całego swego otoczenia; dowodem takiego wymarzania ścian jest ta okoliczność, że para powietrzna, dostająca się w cieplejszej porze roku do wnętrza groty i osiadająca na jej ścianach, ścina się bezzwłocznie w szron, ściany te pokrywają się gołoledzią. Jeżeli więc zasoby lodu, jakie powstały wewnątrz groty pod wpływem zimy, są dość znaczne, ta ciepłota lata może okazać się niedostateczną do zupełnego jego stopnienia, lód ten przechowuje się do następnej zimy, a całe wydrążenie przybiera znamiona groty lodowej.

Nieco odmienniej przedstawiają się stosunki ciepłoty w pieczarach i podziemiach wielkich rozmiarów, a w naszym klimacie zależą one przedewszystkiem, jeżeli nie wyłącznie, od kierunku pieczary. Ten może być w zasadzie dwojaki, gdyż albo dno pieczary podnosi się w górę, w ten sposób, że wejście do niej jest położone niżej od innych jej części, albo też zapada ona w głąb, dno jej obniża się, a wejście do niej znajduje się w wyższym poziomie od innych jej części. W pierwszym przypadku ciepłe powietrze letniej pory, któro jako lżej-zse wznosi się w górę, dostaje się z łatwością do wnętrza pieczary, gdy zimne powietrze chłodniejszej pory roku, które jako cięższe na dół opada, przystępu do niej nie ma; z tych też powodów ciepłota we wnętrzu takich pieczar podlega co prawda silniejszym wachaniom, ale nie spada nigdy poniżej zera.

.Nie mało do ogrzania takich pieczar przyczynia się też para wodna, która się wraz z powietrzem do ich wnętrza dostaje. Ilość pary wodnej, zawartej w powietrzu, zależy od jego ciepłoty. Im ono jest cieplejszo, tern więcej pary w niem pomieścić się może, ale ilość jej nie może przekroczyć pewnej granicy, która dla każdej ciepłoty jest stałą i znaną r). Jeśli

¹) Porównaj tabelkę w Hann, Hochstetten, Pokorny, Allgemeine Erdkunde, ed. 1881, str 102, i H. Mohn : Meteorologie ed. 1879 str 84.

19

powietrze posiada już cały zasób pary wodnej, jaką przy danej ciepłocie objąć zdoła, to mówimy, iż jest nasycone parą wodną, a nasycenie jego objawia się tem, że każda, chociażby najmniejsza ilość pary, dodana do takiego powietrza, ulega bezzwłocznie skropleniu, co jest połączone z uwolnieniem ciepła. Jeżeli na przykład ciepłota powietrza we wnętrzu pieczary wynosi 1° C., zaś wolnego powietrza 25°, a powietrze tu i tam jest nasycone parą wodną, to jeden metr kubiczny pierwszego zawiera 52 gramów wody, drugiego 22⁻8 grm. Jeżeli wolne powietrze dostaje się do wnętrza pieczary i miesza się z tem, które jest w niej zawarte, w ilościach równych, to ciepłota mieszaniny powinna wynosić -¹²⁶ =z 13° C., a ilość pary wodnej 5 2 +₂ ²²— = 14 gramów. Ale że największa ilość pary, jaka się w powietrzu przy ciepłocie 13!) C. w jednym metrze kubicznym pomieścić zdoła, wynosi tylko 113 grm., przeto każdy metr kubiczny pomieszanego powietrza wydzieli z siebie 14—ll⁻3 czyli 27 gramów pary, która się zamieni w wodę i uwolni 162 jednostek ’) ciepła (licząc po 06 jednostek ciepła na joden gram). To, w ten sposób uwolnione, ciepło wystarczy, ażeby ciepłotę owego kubicznego metra powietrza podnieść o 5722° C.¹), a ciepłota mieszaniny nie powinna wyno-

’) Jednostką ciepła nazywamy tę ilość ciepła, której potrzebuje jeden kilogram wody do tego, ażeby jej ciepłota podwyższyła się o jeden stopień Celsiusza.

Woda czysta zamieniająca się w parę (przy O⁹ C.) zużywa do tego celu 607 jednostek ciepła. Ciepło, jakie zużywa przytej pracy jeden kilogram wody, obniża ciepłotę 607 kilogramów tego płynu o 1. stopień C Jeżeli para wodna ulega skropleniu, to oddaje napo-wrót, czyli uwalnia tę samą ilość ciepła, t. j 607 jednostek. Ciepło tedy, jakie się wywiązuje przez skroplenie jednego kilograma wody, wystarcza, ażeby ciepłotę 607 kilogramów wody podnieść o 1° C.

1-62

= 5-3° C.

0-307

J) Ponieważ jeden gram pary, zamieniający się w wodę, uwalnia O 6 jednostek ciepła, przeto każdy metr kubiczny pomieszanego powietrza uwolni 27 X 0*6 — 1'62 jednostek ciepła, które jednakże zużyje bezzwłocznie do podwyższenia swojej własnej ciepłoty. Ażeby ciepłota jednego kilograma powietrza podniosła się o 1° C., do tego' potrzeba 0 2375 jednostki ciepła; ale ponieważ jeden kubiczny metr powietrza waży 1 293 kilograma, przeto jedna jednostka ciepła podniesie ciepłotę jednego kubicznego metra powietrza o 0 2375 X 1 293 = 0 3,070.875 zkąd wynika, że uwalniońe z jednego metra kubicznego wskutek skroplenia nadmiaru pary 1'62 jednostek ciepła powinny podnieść jego ciepłotę o

sić 13° С. lecz 13" С. + 5‘3° С., czyli 18\3° С. Ale ponieważ powietrze nasycone przy tej ciepłocie musi zawierać 15’4 grama wody w każdym metrze knbicznym, przeto owe 14 gramów, któreśmy znaleźli dla mieszaniny przy ciepłocie 13® C. nie wystarczyłyby już teraz do jego nasycenia, jakoż w rzeczywistości będzie i ilość skroplonej pary i spowodowane' przez nią podwyższenie ciepłoty znacznie mniejsze. Jeżeli rozchodzi się o przybliżone oznaczenie tych stosunków, to można powiedzieć, iż ciepłota mieszaniny będzie odpowiadać całej znalezionej dla niej ilości pary, czyli, że w danym przypadku, przy 14 gr. pary, dojdzie ona do 16’5° C.

Trzeba jednakże nadmienić, że przypadek taki, iżby różnica między ciepłotą we wnętrzu pieczary, a ciepłotą wolnego powietrza wyniosła 25° C., chociaż nie jest niemożebnym, to w naszym klimacie nie często się zdarzy; obraliśmy zaś w tym przykładzie umyślnie nieco wyższe cyfry, ażeby znaczenie faktu uwydatnić r). Nie trzeba też zapominać, że każda pieczara jest wypełniona swem własnem powietrzem, wskutek czego przystęp wolnego powietrza do jej wnętrza jest utrudniony, a mieszanie się obu w ograniczonej tylko może odbywać się mierze. W każdym razie wpływ zewnętrznego powietrza i zawartej w niem pary wodnej, na pieczary o dnie podnoszącem się, jest ten, iż średnia ciepłota ich wnętrza jest znacznie wyższą od średniej rocznej ich najbliższego otoczenia, Znakomitego w tym rodzaju przykładu dostarczają właśnie wielkie pieczary Bialskie; chociaż bowiem ciepłota wolnego powietrza w ich otoczeniu spada nieraz na 25° C. poniżej zera, to we wnętrzu ich nie spada ona nigdy, według świadectwa osób wiarogodnych, do zera, woda w ich wnętrzu nie marznie wcale, wskutek czego i lód się tam wytworzyć nie może.

Zupełnie odmienny stosunek przedstawiają pieczary zapadające w głąb ziemi, gdyż te wypełniają się w chłodniejszej

’) W d. 26. lipca 1882 roku znalazł Kolbenheyer przy ciepłocie zewnętrznego powietrza 23⁻2" C. we wnętrzu pieczar Bialskich вВ" C., co dało różnicę 14 4" C. Ciepłota pomieszanego powietrza

8-8 + 23-2

powinna była w tym razie wynosić 8'6 + 20-6

= 16° C , a wilgotność = 14 6 gr. Ale że 16° C. odpowiada 13 5 gr., przeto ciepłota powietrza wzniosła się w danym przypadku, odpowiednio do wilgotności 14'6 gr., do ll'2° C.

porze roku zimnem powietrzem, które też pozostaje w nich przez cały rok, gdyż powietrze ogrzane w lecie, jako lżejsze i w górę się wznoszące, przystępu do nich nie ma. Ogrzewa się zaś wnętrze takich pieczar w porze letniej nie wskutek przypływu ciepłego powietrza, lecz w ten sposób, że ciepło jednych warstw powietrza udziela się drugim przez bezpośrednie ich zetknięcie się, czyli przez przewodnictwo ; ale że powietrze jest, jak wszystkie gazy, złym przewodnikiem ciepła, przeto i ogrzewanie się jego na tej drodze postępuje bardzo powoli i nie dochodzi zazwyczaj do spodu pieczary, z tego powodu i że wymrożone jej ściany ogromne zasoby ciepła pochłaniają, Dostająca się do takich pieczar para wodna osiada bezzwłocznie na lodzie, a cały zasób ciepła, jaki się wywiązuje przez jej skroplenie, bywa zużytym do stopienia lodu i do ocieplenia powietrza zupełnie się nie przyczynia. Z tych powodów ciepłota we wnętrzu takich pieczar pozostaje przez większą część roku poniżej zera, Ponieważ pierwszym warunkiem tworzenia się lodu jest obniżenie się ich ciepłoty poniżej zera, przeto każda pieczara, zapadająca w głąb, odpowiada w naszym klimacie temu warunkowi, a w tern właśnie położeniu znajdują się i Dobszyńskie pieczary, których koniec znajduje się o 54 m. niżej od ich wejścia. I tutaj może lód wytwarzać się zarówno w jesieni, jak i na wiosnę, tworzenie się jego ulega bowiem przerwie tylko wtenczas, gdy szpary, przez które woda dochodzi, zostaną wskutek zmarznięcia wody zamknięte.

Ale zamrożenie Dobszyńskich pieczar doszło obecnie do tego stopnia, że szczeliny w ich ścianach pozostają przez większą część roku zamknięte, a otwierają się jedynie w czasie upałów letnicłi; w ostatnich dniach miesiąca maja 1890 roku nie przepuszczały one jeszcze ani jednej kropli wody, ciepłota pieczar była niższą od zera, a topnienie lodu jeszcze się zupełnie nie rozpoczęło. Nie obojętną jednak dla stosunków ciepłoty jest tu ilość istniejącego we wnętrzu pieczary lodu, bo ten topniejąc, pochłania ogromne ilości ciepła. Mechaniczna teorya ciepła uczy ‘), że ta jego ilość, jakiej potrzebuje n. p. jeden kilogram lodu do swego zupełnego stopnienia, wystarczyłaby,

¹) Lód topniejący zużywa do tego celu 80 jednostek ciepła; jeśli woda zamienia się w lód, to xiwalnia wskutek tego 80 jednostek ciepła.

= 336'8 kilogr. powietrza, czyli (przyjąwszy ciężar jednego metra kubicznego powietrza na 1-293 kil.) 260-5 metrów kubicznych. Dostająca się więc do wnętrza lodowych pieczar para wodna do ocieplenia powietrza przyczynić się nie może, bo chociaż w zetknięciu z lodem ulega szybkiemu skropleniu, to cały zasób ciepła, jaki przytem wydaje, zostaje zużytym do stopienia lodu. Mieszkańcy Straceńskiej doliny upewniali mnie, że nic nie przyczynia się do zniszczenia lodu w pieczarach tak skutecznie, jak wilgotne powietrze letniej pory. Ponieważ jeden kilogram pary uwalnia przy swem skropleniu 607 jednostek ciepła a e-den kilogram lodu potrzebuje ich do swego stopienia tylko 80, przeto każdy kilogram osiadającej na jego powierzchni pary topi 7'587 jego kilogramów. Widoczną tedy jest rzeczą, że nagromadzony w pieczarze lód, pochłaniając przy swem topnieniu ciepło, zarówno powietrza jak i zawartej w niem pary, przeszkadza najwięcej ociepleniu się ich wnętrza, a znaczenie tego czynnika przedstawi nam się jasno, jeśli przypomnimy sobie, że w Dobszyńskiej grocie znajdowało się w roku 1884 jeden milion metrycznych cetnarów lodu i że ilość jego z każdym rokiem się powiększa.

ażeby ciepłotę takiej samej ilości wody podnieść o 80° C., co znaczy, że jeden kilogram topniejącego lodu obniży ciepłotę 80 kilogramów wody o 1° C. Ale ta utrata ciepła odbywa się przeważnie kosztem zawartego w pieczarze powietrza, a że jeden jego kilogram potrzebuje do podwyższenia swej ciepłoty o 1° C., 0-2375 jednostek ciepła, przeto jeden kilogram topniejącego lodu obniży o 1° C. ciepłotę

VI

0 2375

Wobec tych faktów poglądy Picteta i jego zwolenników na zjawisko pieczar lodowych tracą zupełnie swą podstawę. Parowanie wody, dostającej się do wnętrza pieczar, nie może być uważanem za powód obniżania się ich ciepłoty i to z dwóch powodów. Przedewszystkiem bowiem, śledząc bacznie Dobszyńskie pieczary, przekonaliśmy się, że para wolnego powietrza dostaje się do ich wnętrza, gdyż wytwarza w nich nawet obfite pokłady szronu i gołoledź na ścianach, ale zupełnie z nich na zewnątrz się nie wydobywa, co znaczy, iż ilość pary, wytwarzającej się we wnętrzu pieczar lodowych, jest bardzo mała, Następnie trzeba pamiętać, że wskutek silniejszego parowania wody powietrze we wnętrzu każdej pieczary zostałoby w krótkim przeciągu czasu parą wodną tak nasycone, że

dalsze jej tworzenie się stałoby się niemozebnem, a najmniejszy jej przybytek musiałby spowodować skraplanie się istniejącej już pary, coby bezzwłoczne podwyższenie ciepłoty w jej wnętrzu sprowadzić musiało. Parowanie wody może wpłynąć na obniżenie ciepłoty wewnętrznego powietrza jedynie wówczas, gdy powstająca para bywa z pieczary szybko oddaloną, do czego przeciąg powietrza niezawodnie przyczynić się zdoła, Ale ten przypadek w Dobszyńskich pieczarach miejsca niema, są one zupełnie wolne od przeciągu powietrza. Natomiast przesączanie się wody przez porowate pokłady skał, obniżając, w myśl doświadczenia Iungka, ich ciepłotę, może się przyczynić do zamrożenia pieczary. Zwiedzając przed wielu laty w towarzystwie prof. Lassaula kopalnie lawy pod miasteczkiem Nieder-Mending nad Renem, prawie na nizinie położone, przekonaliśmy się, że pokrywają się tam szronem w lecie ściany korytarzy i chodników, zagłębionych na 80 m. pod powierzchnię ziemi, których średnia ciepłota około 12° C. wynosićby powinna, a powód tego zjawiska wypadnie z pewnością odnieść do oziębienia, jakiemu lawa wskutek przesiąkania przez nią wody ulega.

Natomiast tłómaczenie podane przez Sydowa jest zupełnie fałszywem i polega na niezrozumieniu praw przyrody, albowiem woda wystawiona na działanie słońca nie paruje dlatego, iż słońce na nią świeci, lecz dlatego, że promienie słoneczne jej ciepłotę zwiększają, a w tym stanie nie odbiera ona też swemu otoczeniu cieplika, lecz przeciwnie ogrzewa wszystkie przedmioty, które się z nią bezpośrednio stykają. Co się nakoniec tyczy wymarzania całej góry od zewnątrz, o jakiem wspominają Richter i Listów, to nie może ono mieć w Dobszyńskich pieczarach zastosowania, ponieważ te zapadają, jak wiemy, w głąb na 54 m., a że bok góry Duczy od otworu wchodowego ku wierzchołkowi jeszcze wysoko się podnosi, przeto pieczary te muszą być już w swej średniej części przynajmniej na 80 do 100 m. od powierzchni góry oddalone, gdy roczne wachania ciepłoty w naszym klimaoie nie sięgają głębiej, jak na 30 m. pod powierzchnię ziemi. Ale w okolicach północnych, gdzie wpływ zimowej ciepłoty sięga na sto i więcej metrów w głąb ziemi, wymarzanie góry od zewnętrz nie jest bez znaczenia, jakoż w północnej Syberyi wszystkie, w większej głębokości położone podziemia, jeżeli tylko woda ma do nich przystęp, zamieniają się w pieczary lodowe.

Z innych pieczar Hnileckiego pasma zasługują na wzmiankę przedewszystkiem dwie w dolinie Hornadu, przy wsi Rusinie położone, a przez węgierskiego geologa Rotha szczegółowo zbadane¹). W jednej z nich, przezwanej pieczarą Antoniego, znaleziono (w osadach gliniastych, przykrytych pokładem ziemi, pomieszanej z odłamkami węgla drewnianego i z czerepami naczyń glinianych, gładkich i zdobionych) obfite nagromadzenie kości różnych zwierząt, mniejszych i większych. I te zabytki były badane przez Dra Nehringa, a wypadek jego poszukiwań jest niesłychanie zajmujący, pokazało się bowiem, że wszystkie te kości pochodzą z okresu lodowego, a należą do 34 gatunków zwierząt kręgowych. Ogólne znamiona tej fauny są takie same, jak tej, która w Nowym, w Tatrach poznaną została. Ale Rusińska pieczara posiada dwanaście gatunków, których w Nowym nie znaleziono. Pomiędzy owemi 34 gatunkami Rusińskiej pieczary jest 21 takich, które i obecnie tę miejscowość zamieszkują, ale 13 innych należy do form dyluwialnych, które obecnie albo zupełnie wyginęły, albo cofnęły się w okolice biegunowe. Z pomiędzy tych ostatnich zasługuje na wzmiankę lis polarny, którego nie znaleziono w Nowym, następnie kozica, której ślady przekonują, że dolina Hornadu i góry, jakie ją w tern miejscu otaczają, musiały w owym okresie posiadać roślinność alpejską, a nakoniec i suseł, który jest zwierzątkiem stepowem i pozwala wnosić, że klimat Karpat musiał być w owej epoce o wiele suchszym, aniżeli jest dzisiaj, co też zgadza się w zupełności z klimatycznemi stosunkami miejscowości, obfitujących w obszary lodowe. W drugiej pieczarze znaleziono obok kości zaginionego już niedźwiedzia jaskiniowego liczne ślady człowieka i to w ten sposób ułożone, że mamy tu niezawodnie do czynienia z człowiekiem okresu dyluwialnego. Dalej zasługuje na wzmiankę pieczara przy wsi Imryhowcach, nazywana Jatką, zapewne z tego po-

*) S. Roth : Einige Höhlen Ober Ungarns, w Jahrbuch des ung. Karpathen-Vereins, tom VIII., str. 402. Z opisu miejscowości podanego przez Rotha wypadałoby wnosić, że Rusińska dolinka, w której te pieczary się znajdują,, jest położoną po północnej stronie Hornadu, co gdyby tak było, to należałyby one do górotworu Bra-niska. Sprawdzenie tego faktu stało się dla mnie niemożebnem z tego powodu, że zasłużony ten badacz Karpat w lecie 1890 roku życie zakończył.

wodu, że znaleziono w niej wielkie nagromadzenie kości różnych zwierząt ssących, a pomiędzy temi szkielety żubra i daniela, które w Karpatach obecnie już nigdzie nie żyją. Istnieją oprócz tego w górach tych dwie jaskinie przy wsi Poraczu, dwie inne przy Łuczywnie, a po południowej stronie Endeckiego pasma, na dorzeczu Bodwy, jedna przy Faluczce, jedna przy Szepsi i trzy przy Jazo.

Chociaż liczba pieczar poznanych dotąd w Hnileckiem paśmie jest bardzo znacznna, to przedstawia ona niezawodnie maleńką część tego, co się tu w głębi ziemi mieści. Przemawiają za tem jak najsilniej bezwodne parowy, doliny i potężne źródła, jakie się tu u stóp gór, w okolicach wapiennych, na powierzchnię ziemi wydobywają. Pod tym względem otwiera się tutaj szerokie i wdzięczne pole do badań. Ponieważ opisanie szczegółów niedostatecznie poznanych i wątpliwych nie leży w zakresie tej pracy, przeto zwracając uwagę badaczy na ten przedmiot, kończymy ustęp niniejszy wzmianką o słynnem peryodycznem źródle Straceńskiej doliny. Znajduje się ono po południowo-wschodniej stronie Harwanej Skały, która w tem miejscu spada stromą ścianą, do poziomu 930 metrów. Ujście źródła przedstawia maleńkie, obecnie obmurowane zagłębienie. Zwiedzając to miejsce w dniu 28. maja 1890 roku nie znaleźliśmy w niem ani jednej kropli wody, chociaż zwilżone kamienie i mokry namuł, wypełniający dno odpływu, kazały się domyślać, że przeszła ona tędy nie zbyt dawno. Źródło to bije rzeczywiście peryodycznie, w czasie posuchy raz na dobę, w czasie deszczów po dwa, a nawet po trzy razy. Woda okazuje się dość nagle, chociaż zrazu w mniejszej ilości, ale już po chwili wydobywa się ona z szumem z pośród kamieni i z taką siłą, że podnosi z łatwością i odrzuca na bok kilkofuntowe kloce drewniane. Ale wydobywanie się wody nie trwa dłużej nad półtorej godziny; niknie ona prawie tak nagle, jak się ukazała, a jest rzeczą uwTagi godną, że i ilość wypływającej wody i czas, jakiego ona do wypłynięcia potrzebuje, pozostają zawsze te same. Jest jeden tylko sposób wytłómaczenia tego dziwnego zjawiska, mianowicie porównanie go z lewarem, czyli rurą metalową, lub szklarnią, załamaną zazwyczaj pod kątem prostym, jakiej po piwnicach do wypuszczania płynów z beczek używają. Musimy przypuścić, że we wnętrzu Harwanej Skały istnieje, w poziomie nieco wyższym od samego źródła wydrążenie, od którego prowadzi w górę otwór, mający kształt luku, albo rury, załamanej w ten sposób, że część jej zwrócona ku powierzchni góry spuszcza się na dół i kończy otworem przy źródle. Do wydrążenia we wnętrzu skały napływa szczelinami woda, a jak tylko wydrążenie to wypełni sią o tyle, że poziom wody dojdzie do wierzchołka owej załamanej rury, to zamieni się ona bezzwłocznie w lewar, woda pocznie przy jej pomocy wypływać na zewnątrz, a wypływanie to będzie trwać tak długo, dopóki owo wydrążenie nie zostanie wypróżnionem.

¹

)    E. Richter : Zur Frage über die Entstehung der Eishöhlen, w Roczn. Petermanna 1876, str. 315 — 817.

²

)    Listów : Pieszczery-ledniki, z prilozeniom plana Gipsowej góry goroda Песка, plana i profilci pieszczar i dwoch graficzeskich tablic. Materyały dla geologii Rosyi, wyd. Petersb. Tow. mineral, t. КИ, 1885.

XVII, Niżne Tatry. Wielka Fatra,

Granice Niżnych Tatr i ich budowa. Łuczywniański dział. Doliny Niżnych Tatr Geologiczne stosunki tego pasma. Niżne Tatry pod względem krajobrazowym Pieczary Demanowskiej doliny. Roślinność Niżnych Tatr: lasy i niedźwiedzie. Kopalnie i przemysł górniczy Szczelina Rewucy i Starohorskiej Bystrzycy. Sturecka przełęcz. Wielka Fatra. Jej granice i budowa; dolina Lubochny. Geologiczne stosunki tego pasma; jego powierzchowność Tufna grota.

Za wschodnią granicę Niżnych Tatr wypada uważać przełęcz, rozdzielającą Przednią Halę, 1548 m., od Hnileckiej Jaworzyny, 1188 m., wzniesioną na 1056 m. nad powierzchnię morza; na zachodzie przypierają zaś te góry do pasma Wielkiej Fatry, od której są oddzielone głęboko wyżłobioną doliną Rewucy, płynącej ku północy, a wpadającej pod samym Rozen-bergiem, 496 m., do Wagu i doliną Starohorskiej Bystrzycy, która płynie w kierunku południowym, a wpada do Hronu pod Bańską Bystrzycą (Neusohl 362 m.). Przełęcz, dzieląca Niżne Tatry od Wielkiej Fatry, przez którą prowadzi droga z Rozen-berga do Bańskiej Bystrzycy, znana pod nazwą Sturca, jest na 1010 m. nad poziom morza wzniesioną. Po północnej stronie są Niżne Tatry opraniczone w całej swej długości doliną Liptowską, przeciętą Wagiem, po południowej zaś doliną Hronu, która, chociaż w ogóle słabiej od tamtej rozwinięta, ulega w dwóch miejscach znacznemu rozszerzeniu i przybiera postać dwóch kotlin, mianowicie górnej, Połomsko - Pohorelskiej i dolnej, od miasta Brezno (Bries 498 m.) Brezneńską przezwanej. W tych granicach są rozmiary Niżnych Tatr nieco większe od właściwych Tatr, gdyż długość ich wynosi 75 kilom., a średnia szerokość około 27 km.

Widziany z góry, przypomina ten górotwór swoją budową Tatry o tyle, że można i w nim rozróżnić główny grzbiet z po-przyczepianemi do niego ramionami; ale kierunek tego grzbietu jest więcej jednostajny, a ramiona jego, szerokie i ściśle do siebie przylegające, nie mają tej, co tatrzańskie wyrazistości. Jest rzeczą uderzającą, że i grzbiet Niżnych Tatr ulega prawie w swym środku, w miejscu, gdzie od północy dolina Boczańska, od południa zaś Szczawnicka (dopływ Bystrej) silnie we wnętrze całego górotworu się wcisły, znacznemu obniżeniu. Przełęcz Czertowicka (1238 m.), która rozgranicza te doliny, a przez którą gościniec z doliny Wagu do doliny Hronu prowadzi, dzieli całe to pasmo również na dwie połowy, które tak pod względem swej postaci, jak i geologicznej budowy znacznie pomiędzy sobą się różnią.

Dalej na wschodzie ulega ten grzbiet, co prawda, jeszcze raz znacznemu obniżeniu, gdyż przełęcz Prehibka, rozgraniczająca północną dolinę Ipolicy od południowej Helweckiej, wzniesiona na 1190 m., jest nawet głębsza od Czertowicy, ale doliny Ipolicka i Helwecka są w ogóle słabiej rozwinięte i nie mają dla morfologii całego górotworu większej doniosłości. W zachodniej połaci, pomiędzy Czertowicka, a Sturecką przełęczą, biegnie główny grzbiet Niżnych Tatr prawie środkiem całego pasma, wskutek czego spadek jego jest na obie strony prawie jednakowy, a długość dolin północnych i południowych równa. Grzbiet tej zachodniej połaci, zaczynający się na zachodzie Hru-bym Wierchem, zaledwie na 1169 m. wysokim, wzniósł się najwyżej w granitowym wierzchołku Dijumbiru do 2045 m.; idą zaś jego wierzchołki od zachodu ku wschodowi w ogóle w następującym porządku: Hruby Wierch 1169 m., Keczka 1226 m., Kozi Hrbet 1380 m., Wielka Chohula 1754 m., Latyhorska Hala 1648 m., Chabeniec 1955 m., Polana 1890 m., Chopek 2004 m., Dijumbir 2045 m., Kraliczka 1809 m., Równa Hala 1723 m., Niejednostajne wzniesienie tego grzbietu stało się prawdopodobnie powodem, że różne jego części otrzymały różne nazwy. I tak część zachodnia, najniższa, aż po Kozi Hrbet, otrzymała nazwę Starych Hor; środkowa część, od Holicy po Chabeniec, bywa w ogóle nazwą Praszywy, albo Praszywskich Hal, zaś wschodnia, od Cliopka po Równą Halę, Dijumbirem nazywana. We wschodniej połaci Niżnych Tatr trzyma się główny grzbiet więcej południowej strony, wskutek czego doliny tej połaci zbiegające ku południowi są krótsze, a nadto z powodu wysokiego poziomu górnego Hronu znacznie słabiej rozwinięte. Najwyżej wzniosła się w tej połaci Kralowa Hala 1943 m.; inne wierzchołki następują tutaj od zachodu ku wschodowi w takim porządku: Czertowa Swadźba 1475 m., Fiszerka 1480 m, Werbowica 1517 m., Zadnia Hala 1661 m., Orańczowa 1548 m., Koleszarewo 1507 m., Wielka Wapienica 1692 m., Andreszowo 1521 m., Orlawa 1841 m., Kralowa Hala 1943 m., Upłaz 1557 m. i Przednia Hala 1548 m. Wrszystkie wierzchołki, tak zachodniej, jak i wschodniej połaci Niżnych Tatr, łączą się ze sobą w bardzo wysokim poziomie, a przełęcze Czerto-wicy i Prehibki przedstawiają jedyne znaczniejsze wcięcia, ułatwiające przejście z jednej strony gór na drugą. Średnia wysokość całego grzbietu Niżnych Tatr będzie prawdopodobnie taka sama, jak w zachodniej połaci właściwych Tatr, do których zbliża się ten górotwór i pod względem swej geologicznej budowy, gdyż grzbiet jego składa się także z granitu, gneisu i łupków starokrystalicznych; ale pomimo to nie dorównuje on tamtemu pod względem wyrazistości swych kształtów, gdyż wierzchołki jego, miasto wyniosłych, śmiało zarysowanych kopuł, mają postać rozpłaszczonych kopców.

Ramiona przyczepione do głównego grzbietu od strony północnej, zbiegające na dolinę Liptowską, są o wiele dłuższe od południowych. Są one oddzielone od tego grzbietu znacznie pogłębionemi przełęczami, a każde z nich posiada jeden, albo drugi wyniosły wierzchołek, który wzbił się ponad górną granicę lasów i sięgnął w dziedzinę hal i kosodrzewin Do wierzchołków takich wypada przedewszystkiem zaliczyć na zachodniem skrzydle Zwoleń (1403 m.), nad Stureckiem siodłem, którego stanowisko jest o tyle wyjątkowem i wątpłiwem, iż łączy się on z głównym grzbietem gór za pośrednictwem Keczki (1226 m.), bez porównania od niego niższej. Całe zaś ramię, do którego Zwoleń należy, zamknięte pomiędzy Rewucą i jej dopływem Korytnicą, bywa nazywane Sońskiem. Oprócz Zwolenia zasługuje na wymienienie Salatyn (1634 m.), wznoszący się również jeszcze nad doliną Rewucy, a następnie, postępując ku wschodowi, Wysoka 1819 m., Simia 1563 nr, Krzakowa Hala 1753 m., Ohniste, .1508 m., Wielki Bok 1728 m., Niemiecka 1536 m., Holica 1577 m., Pańska Hala 1430 nr, Kolibisko 1387 m., Czer-towica (góra nad Wikartowem) 1429 m. i Przednia Hala, 1548 metrów. Wszystkie te wierzchołki tworzą po północnej stronie jedną linię większych wzniesień, prawie równoległą do głównego grzbietu, co północnym ramionom tutejszego pasma niezwykle wiele nadaje samodzielności i jego porównanie

BOI

z Tatrami uzasadnia. Niezależnie od tych wyniosłości podnosi się prawie każde ramię jeszcze raz na kraju gór i przybiera ponownie postać wierzchołka, który, chociaż znacznie niższy od środkowego, dzieli się jeszcze po zewnętrznej stronie na kilka mniej wyraźnych ramion drugorzędnych. W ten sposób otrzymujemy po północnej stronie całego pasma jeszcze jeden szereg wierzchołków, które wznoszą się mniej więcej do 1300 metrów, (Południca, nad Świętym Janem, nawet do 1550 metrów), a spadają stromo ku dolinie Liptowskiej. Granica pomiędzy podnóżem gór i równiną jest jedynie na wschodzie, w okolicy Wysokiego Boru, pomiędzy miasteczkami Hradkiem i Popradem mniej wyraźną, ale, począwszy od Hradka nad Wagiem, spada podnóże Niżnych Tatr ku Liptowskiej dolinie wszędzie stromo, a granica ta staje się ku zachodowi coraz to wyrazistszą.

Zupełnie inną postać mają ramiona południowej strony Niżnych Tatr. W zachodniej ich połaci, na Praszywskim i Di-jumbirskim dziale, jest ich długość jeszcze dość znaczna, ale spadek ich ku dolinie Hronu jednostajny, a w klinie pomiędzy Starohorską Bystrzycą i Hronem, gdzie długość ich jest największą, maja one już tylko postać wydłużonych, połogich, słabo pogiętych grzbietów, poprzegradzanych płytkiemi dolinami. Ta właśnie część Niżnych Tatr bywa przez miejscowych Słowaków Staremi Horami nazywana. Dalej na wschodzie, gdzie grzbiety Praszywski i Dijumbirski znacznie wyżej się podnoszą, przybierają i południowe ramiona postać nieco wy-wyrazistszą i wzniosły się w kilku wierzchołkach ponad górną granicę lasów; ale wierzchołki te są w ogóle o wiele niższe od północnych, a od głównego grzbietu tak mało oddalone, że w wielu razach oddzielić się od niego nie dadzą; na wymienienie zasługują pomiędzy niemi Roztocka Hala 1566 m., Struchar 1471 m., Zdziar 1408 m., Babia Hala 1617 m. i Wielki Gapeł 1670 m. Po za Czertowicką przełęczą, we wschodniej połaci Niżnych Tatr, trzyma się grzbiet tych gór tak dalece południowej ich strony, a odległość jego od koryta Hronu jest tak małą, że ani dłuższe doliny, ani wyraźne ramiona rozwinąć się tutaj nie mogły, a grzbiet Niżnych Tatr, porysowany jedynie parowami i żlebami, spada tutaj bezpośrednio ku Hronowi. Tylko pierwsze od strony Czertowickiej przełęczy ramię, zamknięte pomiędzy dolinami Bystrą i Bacuchowską, przyczepione

do Czertowej Swadźby, odznacza się większemi rozmiarami, a wierzchołek Beniuszka, zajmujący sam jego środek, wzniósł się na 1544 m. nad poziom morza.

Wszystkie doliny Niżnych Tatr stoją prostopadle do osi gór i są dolinami poprzecznemi. Wyjątek pod tym względem tworzy jedynie Czarny Wag. Źródła jego znajdują się pod Przednią Halą, a właściwie pod zachodnim jej narożnikiem, nazywanym Upłazem (1557 m.), zkąd rzeka ta płynie w kierunku północno-zachodnim a zatem jeszcze poprzecznym; ale dobiegłszy do góry Grzegórzeckiej (1038 m.), skręca ona nagle ku zachodowi i płynie równolegle do osi gór, a zatem w kierunku podłużnym, zmierzając prosto ku Królewskiej Lechocie, gdzie łączy się z Białym Wagiem, płynącym od strony Tatr. Ta część doliny Czarnego Wagu odcina od Niżnych Tatr wazki a długi grzbiet, który rozszerza się znacznie ku wschodowi, zrasta się z Wysokim Borem, wciska się następnie pomiędzy równoległe doliny Popradu i Hornadu i przechodzi bezpośrednio w wyniosłości Braniska, od których jedynie przełęczą, nad poziom sąsiedniego Popradu zaledwie na 40 m. wzniesioną, jest oddzielony. Grzbiet ten, który od osady Łuczywny Łuczy-wniańskim działem nazywać będziemy, wzniósł się w najwyższym swoim wierzchołku, Kozim Kamieniu, który z powodu pysznego widoku, jaki się z niego na wszystkie otwiera strony „Karpackim Rigi“ nazywanym bywa, zaledwie na 1243 metrów nad poziom morza; ale nabiera on większego znaczenia z tego powodu, że właśnie po nim biegnie wielki dział wodny europejski, gdyż minąwszy wyniosłość Wysokiego Boru skręca on ku wschodowi, wciska się pomiędzy Poprad i Hornad i biegnie właśnie po głównym grzbiecie Łuczywniańskiego działu, z którego się przenosi na Branisko.

Jak we właściwych Tatrach wypada i tutaj rozróżnić doliny wielkie, poczynające się na głównym grzbiecie gór, od dolin małych, należących do ramion tegoż grzbietu. Ale doliny wielkie, szczególniej północnej strony, ulegają w górnej swej części rozgałęzieniu i dzielą się na doliny boczne, których kie runek jest do osi gór mniej, albo więcej równoległy i które za podłużne (drugiego rzędu) uważane być muszą. Liczba dolin wielkich jest w tern paśmie bardzo znaczna, a wiele z nich może pod względem swojej długości, jeżeli nie pod względem postaci, współzawodniczyć z dolinami właściwych Tatr. Pierw-

воз

sza na zachodzie jest dolina Rewucy, wazka, głęboko wyżłobiona, oddzielająca Niżne Tatry od Małej Fatry, a biegnąca od Stureckiego siodła prosto ku Rozenbergowi. Potoki Luśniański . i Korytnicki, wpadające do Rewucy około wioski Osady (609 m.), powstają pod samym grzbietem Niżnych Tatr, a doliny ich są najdłuźszemi bocznemi w całem paśmie. Z doliną Rewucy sąsiaduje od zachodu Lupelnica, czyli Niemiecka Lipcza, zaczynająca się na Latyhorskiej Hali, z bogatemi niegdyś kopalniami złota w Magórze, z tą Krzyżanka, zaczynająca się na Chabińcu, a zasługująca na szczególną uwagę z tego powodu, że potok, który ją odwadnia, dzieli się już w znacznej wysokości na dwa ramiona, rozchodzące się w ten sposób, że wschodnie idzie na wieś Laziste, zachodnie na Dubrawę, a każde z nich uchodzi z osobna do Wagu. Ale ten rozdział wód tejże samej doliny, przypominający bifurkacyę Idziańskiego potoku, nie ma dla geografii tych gór większego znaczenia, gdyż został on w celach przemysłowych sztucznie zdziałanym. Dalej ku wschodowi następują doliny Demanowska, Szczawnicka północna czyli Świętojańska, Boczańska i Ipoltycka. Pomimo znacznych rozmiarów tych dolin nie ma pomiędzy niemi ani jednej , któraby pod względem swej budowy mogła być porównaną z tatrzańskiemi. Są one wszystkie w ogóle węższe, a spadek ich jednostajny. Nie ma tutaj nigdzie owych progów skalistych, które w Tatrach • w tak wysokim stopniu zajmują uwagę geografa, ani owych nagłych rozszerzeń, umożebniających istnienie pięknych i żyznych polan na dnie doliny, ani owych przedziwnych kotłów, ozdobionych uroczemi zwierciadłami jezior tatrzańskich, otoczonych dumnie w niebo strzelającemi turniami. Maleńkie zbiorniki wody, zdarzające się dość często na dnie dolin tutejszych, zostały w celach przemysłowych, dla spławiania drzewa, przez zagrodzenie potoków, a zatem sztucznie wywołane. Wszystkie wielkie doliny dzielą się w górnej swej części na kilka ramion, a doliny drugorzędne, ważkie i jednostajne, różnią się od głównych jedynie swym silniejszym spadkiem, przybierają one ostatecznie postać parowów, kończących się pod głównym gór grzbietem. Jedynie pod samym Dijumbirem, od północnej strony, znajduje się obrzerne zagłębienie, które zasiane niezliczoną ilością głazów, zamknięte od południa granitową ścianą Dijumbiru, przypomina poniekąd kotły wschodniej połaci Tatr.

Jeszcze biedniej przedstawiają się doliny południowej strony, zbiegające ku Hronowi, bo chociaż w zachodniej połaci pasma i liczba i rozmiary ich są jeszcze dość znaczne, to budowa ich jest jeszcze mniej urozmaiconą; jedynie doliny Pra-szywskiego i Dijumbirskiego działu są silniej pogłębione, wyż-szemi grzbietami porozdzielane i nieco więcej malownicze. Rozpoczyna ten szereg na zachodzie dolina Starohorskiej Bystrzycy, a następują po niej Lupczyca, czyli Słowiańska Lipcza, Mostenica, Ważniańska, Sopotnica, Jasieńska, Feiskowska, Bystra ze Szczawnicką południową i Bacuchowska. Zasługuje między niemi na szczególną wzmiankę przedostatnia, mianowicie owa Bystra, prowadząca (za pośrednictwem Szczawnickiej) na Czartową Swadźbę, z tego powodu, że w lewym jej boku znajduje się bardzo długa pieczara, która zaczyna się nad hutami w Bystrej , kończy się w odległości wielu kilometrów przy osadzie Wołoskiej nad Hronem, a bywa zamienianą w naturalny wodociąg. Ponieważ otwór tej pieczary w Bystrej znajduje się w znacznej nad rzeką wysokości, przeto, aby woda poszła przez nią, musi rzeka być na kilka godzin zastawioną. Woda, wpadająca do pieczary w Bystrej, przepływa ją w całej długości, a wydobywa się otworem nad Wołoską, gdzie też zaraz jako motor zużytą bywa. Pieczara ta odpowiada prawdopodobnie dawnemu, podziemnemu korytu rzeki Bystrej, która przebiła w tern miejscu dolomitowe skały tryjasowej formacyi. Dalej ku wschodowi przybierają tutejsze doliny postać górskich parowów, których nazwy znane są jedynie górnikom i pasterzom, zapędzającym tutaj w porze letniej swe trzody.

Geologiczna budowa Niżnych Tatr¹) jest prawie taka sama, jak i Tatr właściwych, gdyż składają się one w zasadzie z granitu, gneisu i starokrystalicznych łupków, przykrytych jedynie od północnej strony skałami osadowemi, różnego wieku. Ale granit nie wydobył się tutaj nigdzie na powierzchnię ziemi w tych, co w Tatrach, rozmiarach; tworzy on jedynie grzbiet zachodniej połaci, mianowicie Dijumbiru i Praszywy; grzbiet wschodniej połaci i cały południowy stok Niżnych Tatr składa się z gneisu, przykrytego starokrystalicznemi łupkami,

]) D. Stur: Geolog. Übersichtsaufnahme im Geb. d. Waag. u. Neutra, Jahrb. d. geol. Reichsanst 1860, str. 128.

Tenże :

Geolog. Ausnahme im oberen Waag u. Granthale, Jahrb. d. geol. Reichsanstalt 1868, str. 337.

sos

przedewszystkiem łupkiem mikowym, talkowym i ilastym Utwory te nie dochodzą jednakże do samego Hronu, gdyż dno jego doliny jest, szczególniej tam, gdzie ono kotlinowatemu ulega rozszerzeniu, wypełnione skałami osadowemi różnego wieku, od czerwonych piaskowców i kwarcytów dyasowej for-macyi, aż do utworów trzeciorzędnych i dyluwialnych, co przemawia za tern, że dolina ta przedstawia zagłębienie tektoniczne bardzo dawne, że rozwijała się samodzielnie i niezależnie od otaczających ją wyniosłości. Po północnej stronie jest zaś to krystaliczne jądro Niżnych Tatr przykryte czerwonemi piaskowcami, tegoż samego co i w Tatrach wieku (dyasowa formacya) ; ale utwory te rozwinęły się tutaj o wiele silniej, a wyróżniają się nadto tem, że we wschodniej połaci zostały przebite skałą wybuchową, z powodu swej ciemnej barwy melafirem nazwaną. Skała ta wystąpiła przedewszystkiem na dorzeczu Czarnego Wagu, gdyż zaczyna się we wschodnim boku Szczawnickiej doliny, ciągnie się ztąd ku wschodowi, mija Wag poniżej Te-pliczki i przechodzi na Łuczywniański dział. Na owych kwar-cytach i piaskowcach spoczywają utwory wapienne, tryjasowe, jurajskie i kredowe, mianowicie wapienie, dolomity i margle, ułożone w ten sposób, że skały tryjasowe zajęły szeroki pas środkowy i odpowiadają drugiemu szeregowi wierzchołków, gdy szereg trzeci, zamykający całe pasmo od strony doliny Liptowskiej, jest prawie wyłącznie z utworów kredowych, przykrytych jeszcze w kilku miejscach trzeciorzędnym wapieniem nummulitowym złożony. Ale udział skał trzeciorzędnych i jurajskich w budowie Niżnych Tatr jest bardzo ograniczony. Jest natomiast rzeczą uderzającą, że kredowe utwory znajdują się w ederwanych płatach i na samym grzbiecie gór, gdyż geolog Stur wykrył znaczny pokład marglu kredowego po południowej stronie Dijumbiru; margiel ten spoczywa tutaj bezpośrednio na gnei-sie i nie pozostał bez znaczenia dla roślinności tej miejscowości. Stur wyprowadza z tego faktu wniosek, iż stosunki tutejszych gór uległy już po osadzeniu się tej skały z kredowego morza gwałtownym przewrotom, że geologiczna budowa Niżnych Tatr została dopiero w nowszych okresach geologicznych wykończoną ’).

D. Stur: Geolog. Übersichtsanfnahme der Wassergeb. d. Waag u. Neutra, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, 1860, str. 131.

Cały zewnętrzny szereg wzniesień, zamykających Niżne Tatry od strony Liptowskiej doliny, musi być uważany za południowy brzeg zatoki morskiej, którą otaczały dokoła starodawne (paleozoiczne) wyniosłości Karpat, mianowicie od północy właściwe Tatry, od południa Niżne Tatry i Wielka Fatra, od zachodu zaś Mała Fatra, a która zatoka stała w długim szeregu geologicznych okresów w bezpośrednim związku z wiel-kiem morzem, jakie rozpościerało się na północy, poza owemi paleozoicznemi górotworami Karpat. Owe skrajne wyniosłości Niżnych Tatr przedstawiają bowiem nagłówki pokładów, jakie się w owej zatoce wytworzyły, a należą do tych samych formacyi, które i w dolinie Hronu i Rewucy napotykamy¹). Ponieważ trzeciorzędne (eoceńskie) piaskowce, tworzące powierzchnię Spisko - Liptowskiej doliny, odpowiadają po części swym wiekiem piaskowcom Beskidów, przeto wypadałoby przypuścić, że osuszenie i zupełne zniknięcie owej zatoki stoi w bezpośrednim związku z wytworzeniem się najmłodszych ogniw karpackich.

Pomimo tak znacznej wysokości i tylu wspólnych znamion nie mogą Niżne Tatry pod względem swej zewnętrznej postaci mierzyć się z Tatrami. Grzbiet tych gór, widziany z któregokolwiek ze szczytów tatrzańskich, przedstawia się, jak gdyby był ograniczony jednostajną, z lekka tylko pogiętą, poziomą linią; niema tutaj nigdzie owych dumnie w niebo strzelających szczytów, ani dziko poszarpanych turni, ani owych malowniczych, ostremi liniami ograniczonych wierzchołków, ani nawet tych kopuł, które łańcuchowi Tatr, widzianemu z daleka, tak niezwykłego dodają uroku. Nie wiele też zmienia się powierzchność Niżnych Tatr, gdy podróżny stanie na ich grzbiecie, bo chociaż powierzchnia jego przedstawia się zbliska, jako silnie pogięta, w wielu miejscach stromo spadająca płaszczyzna, to nierówności te są tego rodzaju, że prawie cały grzbiet gór bez trudu na koniu przebyć można. Niema też tutaj nigdzie większej obfitości skał, z wyjątkiem chyba samego Dijumbiru, którego granitowy grzbiet spada ku północy stromą, na kilkaset metrów wysoką, prawie pionową ścianą. W podobny sposób rozwinęły się także ramiona przyczepione do głównego grzbietu Niżnych Tatr; mają one prawie bez wyjątku postać podłużnych, słabo pogiętych grzbietów, spadających dość

во?

nagle kn dolinom, a pojedyncze wierzchołki, wznoszące się ponad te ramiona, są, pomimo ich znacznej wysokości, łago-dnemi ograniczone liniami. Nieco więcej rozmaitości przedstawia północna strona tych gór na obszarze wapieni; wierzchołki wznoszące się bezpośrednio nad doliną Liptowską, ograniczone silniej pogiętemi liniami, odznaczają się urozmaiconą postacią, a po bokach ich rozwinęły się miejscami strome ściany i malownicze grupy skaliste. Góra Południca, panująca nad Miko-laszem, wpada z daleka w oczy z powodu ogromnych swych rozmiarów; jest ona od wschodniej strony zamknięta skalistym, niedostępnym bokiem, a wierzchołek jej jest również stromemi, skalistemi ograniczony ścianami. Góry wapienne, zajmujące po południowej stronie podnóże całego pasma, sprawiły też, że doliny tutejsze ulegają w spodniej swej części znacznemu zwężeniu, co przypomina bramy północnych dolin Tatr właściwych; ale po za temi bramami są one w ogóle ograniczone połogiemi, porosłemi lasem, bokami; rzadko tylko zdarzy się gdzieś skalisty obryw znaczniejszych rozmiarów, albo większe bryły wapienia, sterczące z pośród połogich, lesistych wyniosłości. Najwięcej malowniczą ze wszystkich jest niezawodnie dolina De-manowska, gdyż prawie cały zachodni jej bok jest najeżony ostremi skałami. W dolinie Świętojańskiej czyli Szczawnickiej, wznoszą się również w miejscu, gdzie ona ulega zwężeniu, prostopadłe, skaliste ściany.

Te młodsze wapienie odznaczają się tutaj, tak samo jak i w Tatrach, wysokim stopniem porowatości, w ślad zaczem idzie ich skłonność do wytwarzania podziemnych szczelin i pieczar. Najbardziej obfituje w te utwory dolina Demanowska, a przynajmniej w niej zostały one najlepiej poznane. Przede-wszystkiem potok przecinający tę dolinę, który powstaje z dwóch ramion, biorących początek pod samym Dijumbirem, wpada bezpośrednio po ich połączeniu się w otwór skalisty i ginie w nim bez śladu, a wydobywa się z ziemi dopiero w odległości kilkuset sążni, w postaci silnego, szumiącego źródła; widoczną jest rzeczą, że zasoby jego wody w ciągu tej podziemnej przeprawy znacznie się zwiększyły. Ten podziemny przepływ wód został tutaj, tak samo jak i w Prosieczeńskiej dolinie Orawsko - Liptowskich Hal, poziomem ułożeniem warstw spowodowany. Oprócz tego posiada Demanowska dolina kilka pieczar, z których najlepiej poznaną została Smocza Jama, czyli

Grota Lodowa, opisana już przed 170 laty przez Buchholza¹). Geolog Stur podaje o niej następującą wiadomość. Demanow-ska Lodowa pieczara znajduje się w prawym boku doliny, na północnym brzegu gór wapiennych. W samotnym domku przy drodze, prowadzącej do doliny, żyje strażnik, u którego klucze od groty znajdują się w przechowaniu. Idzie się z razu doliną w górę, a minąwszy potok przy pierwszym od wschodu spuszczającym się dopływie, podchodzi się stromą ścieżką pod ścianę prawego boku doliny, gdzie w dwóch trzecich częściach jej wysokości znajduje się wejście do pieczary. Dostajemy się najprzód do obszernego przedsionka, do którego światło wpada z góry, przez otwór od strony południowej, a który obniża się stromo ku północy. Spuściwszy się ze światłem w ręku po silnie nadwerężonych schodach, stajemy na wzgórzu, usypanem ze żwiru, od którego na prawo ciągnie się właściwa pieczara, wijąca się ślimakowato w dół. My udajemy się od tego wzgórza na lewo i dostajemy się przez mały otwór do głębszego, bocznego piętra, a postępując po zlodowaciałym jego dnie stajemy niebawem przed zamrożonym, kroplistym wodospadem. Grube słupy lodu bywają tutaj przez chciwych zarobku rozbijane, a lód z nich pochodzący dostaje się do Mikolasza. gdzie bywa zużywanym przy wyrabianiu chłodnikówł). Ściany tej zlodowaciałej pieczary są całe pokryte zmarzłemi kroplami wody i soplami lodu, w których światło naszych świec tysiąckrotnie się odbija. Spuściwszy się nieco w dół, stajemy przed drugą górą lodową, którą minąwszy przy pomocy stopni w niej wyrąbanych, opuszczamy pieczary boczne i dostajemy się do głównej. Wije się ona ślimakowato i spuszcza się nieznacznie w dół. Przestrzenie, jakie mijamy, mają przeważnie postać gotyckich sal, prawie na dziesięć sążni wysokich, a na cztery do sześciu szerokich. Miejsce lodu zastępują w tej części pieczar sopleńce, ale w ogóle jest ich niewiele. Wyróżnia się od innych słup, na wierzchu stożkowato zakończony, z jednej strony ozdobiony na kształt galeryi, z drugiej przypominający stary pień lipowy. Dno pieczar jest tutaj pokryte kańciastym żwirem,

') Antra Demanfalviensia admiranda in Comitatu Liptoviensi. Georgius Buchholz adiit et fideliter delneavit, a. d 1719.

-) W nowszych czasach, wskutek ułatwionej komunikacyi, bywa lód Demanowskich pieczar w porze letniej nawet do Wiednia i Pesztu wywożony.

albo skorupą wapienną, a warstwy wapienia zapadają ku północnemu wschodowi.

Tyle wiadomości podaje o lodowych pieczarach Demanow-skiej doliny Stur. Widoczną jest rzeczą, iż powód ich zamrożenia jest ten sam, co i w Dobszyńskich pieczarach, polega bowiem w ich kierunku, w ich zapadaniu w głąb ziemi. O tłó-maczeniu tego zlodowacenia, podanem przez Sydowa i o wartości jego teoryi była już poprzednio, przy opisie pieczar Dobszyńskich mowa. Oprócz Smoczej Jamy znajduje się w Dema-nowskiej dolinie wiele innych grot i pieczar mniejszych rozmiarów, lecz z pośród tych zostały, jak dotąd, tylko dwie nieco lepiej poznane, mianowicie mała grota nazywana Oknem i pieczara Benikowa, od poprzedzającej o pół godziny drogi oddalona, znacznych rozmiarów, w której według Zejsznera, miały się niegdyś znajdować kości przedpotowego niedźwiedzia¹). Szepeshazy, Sydów i Zejszner wspominają nadto o grocie, którą nazywają „Wody Wywierane“. Ponieważ Zejszner nadmienia, że ta pieczara „ma dosyć znakomite rozmiary a w środku jej płynie strumyk, rozszerzający się w małe jezioro“ i że z tej jamy bierze początek rzeka Demanówka, wpadająca do Wagu, przeto widoczną jest rzeczą, że jest tu mowa o podziemnym przepływie Demanowskiego potoku. Zwiedzał w nowszych czasach te „Wywierane Wody“ (wywierzysko, czyli źródło) Miildner i w opisie swym ²) nadmienia, że we wnętrzu pieczary znajduje się dziko poszarpana, obszerna rozpadlina, z której woda pod ziemię odpływa, gdy szum innej wody, przedzierającej się przez szczeliny skał, lecz niewidzialnej, daje się słyszeć nad głowami podróżnych. U podnóża góry bucha zaś z dwóch skalistych otworów źródło obfite, bez wątpienia to samo, które przedziera się przez ową pieczarę; woda jego ma pozornie ciemną barwę, ale w naczyniu szklannem jest zupełnie przejrzysta i ma smak wyborny. Inna grota ma się znajdować według Müldnera w górze Uhliszcze, dwie inne mało co znane jamy, według Zejsznera w dolinie Świętojańskiej. Opisany powyżej podziemny przepływ rzeki Bystrej, w dolinie tejże nazwy, jest jedyną, poznaną dotąd pieczarą południowej strony Niżnych Tatr.

') H. Miildner: Szkic z podróży po Słowacyi 1877, str. 17 i n. ,J) H. Miildner: Szkice ze Słowacyi, str. 20.

Szata roślinna Niżnych Tatr jest prawie taka sama, co i Tatr właściwych. Północne stoki całego pasma są pokryte jednostajnym, ciemnym płaszczem borów, złożonych przeważnie ze świerków i jodeł, buków jest tutaj znacznie mniej. Ale w większej wysokości ginie i buk i jodła zupełnie, a pozostaje jedynie świerk. Swierczyna wznosi się tutaj nieco wyżej aniżeli w Tatrach. Skały wapienne, zdarzające się tu i ówdzie w dziedzinie lasów, posiadają bogatą roślinność pod-alpejską, która różni się od tatrzańskiej obecnością kilku form, właściwych więcej południowym okolicom. Jedną z najpiękniejszych roślin tej dziedziny, której nie dostaje naszym Tatrom, jest dzwonek karpacki (Campanula carpathica), którego olbrzymie, błękitne kwiaty zdobią skały wapienne w flradku nad Wagiem i w kilku innych miejscowościach. Lasy nie zachodzą tu nigdzie na główny grzbiet gór, a cała wierzchowina Niżnych Tatr jest zajęta przez wypasy, albo przez zarosty kosodrzewin Hale tego pasma różnią się znacznie od tatrzańskich, bo gdy skaliste boki Tatr w krainie kosodrzewu porastają drobnemi trawami i wielkokwiatowemi aromatycznemi ziołami alpej-skiemi, nadającemi się przedziwnie na karmę dla owiec, to połogie, podmokłe boki i upłazy Niżnych Tatr są przeważnie pokryte bujnemi trawami, odpowiadającemi więcej potrzebom grubego bydła. Pomimo to nadaje się i tutejsza gleba w wielu miejscach na wypasy dla owiec, których wielka liczba bywa tu z Liptowa i Spiżu na lato zapędzaną, a życie halskie jest na wyżynach Niżnych Tatr równie silnie, jak we właściwych Tatrach, rozwinięte. Ale roślinność tych trawiastych obszarów jest w ogóle uboższą w gatunki, aniżeli w Tatrach, a powierzchownością swoją odpowiada ona więcej słynnym połoninom Czarnej Hory. Wielka jednostajność gleby, jaka znamionuje cały grzbiet Niżnych Tatr, a przedewszystkiem brak skał, zwilżonych ściekającą ze śniegów wodą, jest powodem, że właściwa alpejska flora tych gór jest, pomimo znacznej ich wysokości, bardzo ubogą. Jedynie pod skalistym obrywem Dijumbiru, gdzie śnieg przez całe lato się przechowuje, można znaleść dokoła potoków miejsca, które co do obfitości roślin alpejskich mogłyby iść w porównanie z wyższemi szczelinami i kotłami Tatr właściwych.

Chociaż dolina Liptowska należy do najlepiej zaludnionych okolic karpackich, a liczne wsie i miasteczka, połączone Popradzką koleją żelazną, ciągną się u podnóża Niżnych Tatr nieprzerwanym prawie szeregiem, to doliny tego pasma okazały się na stały pobyt dla ludzi nieprzedatnemi i pozostały dotąd, z wyjątkiem Boczańskiej, przez którą bita droga na południe, do doliny Hronu prowadzi, zupełnie niezamieszkanemi, a powodem tej ich niegościnności jest niezawodnie ta okoliczność, że ani na ich dnie,- ani po stokach gór, które je otaczają, nie ma gleby przydatnej do uprawy. Z tych powodów są Niżne Tatry, przynajmniej po północnej swej stronie, równie dzikie i niedostępne, jak Tatry właściwe. Ożywia się wnętrze tych gór nieco w porze letniej, gdy mieszkańcy okolicznych wiosek ruszą ze swemi trzodami na hale; ale życie to ogranicza się prawie wyłącznie do wierzchowiny gór, do głównego ich grzbietu, a lesiste doliny północnej strony pozostają i w tej porze opu-szczonemi przez ludzi. Krajobraz, jaki w ich wnętrzu się otwiera, może swą świeżością zachwycić przyrodnika, ale zwykłego śmiertelnika przeraża on swoją dzikością. Łatwiej jest spotkać w tych dzikich ustroniach ślad niedźwiedzia, aniżeli ślad człowieka. Ciemne bory tutejsze są rzeczywiście ulubioną siedzibą tego zwierzęcia. Przepędza on dzień w naj-niedostępniejszych kryjówkach górskich, a o zmroku podchodzi pod koliby i robi w dobytku wielkie szkody. Odpłacają mu się i Słowacy, jak mogą i czychają bezustannie na jego zgubę. Oprócz broni palnej używają przeciw niemu samotrzasków, które porozstawiane po drogach leśnych, mogą stać się i dla nieostrożnycłi turystów, nieoswojonych z miejscowemi stosunkami, niebezpiecznemi. W roku 1866 wpadł w samotrzask taki wiedeński geolog St. Wolf i o mało że nieostrożności swej życiem nie przypłacił. Geolog Stur, który przerwane tym nieszczęśliwym przypadkiem badania, w roku następnym dalej prowadził, kreśli wrażenie, jakiego doznał na widok miejsca owego nieszczęścia, w następujący sposób: „Zwiedzając dolinę Świętojańską (Szent - Iwańską) w sierpniu 1867 roku w towarzystwie kolegi Meyera chciałem poznać miejsce, w którem przed rokiem nasz przyjaciel Wolf uległ znanemu nieszczęściu. Na górę Ohniste udaliśmy się nie bez trudu od strony południowej, strzegąc staranie śladów niewyraźnej ścieżki, wskazanej nam przez pracującego u stóp gór Słowaka, który nas też ostrzegł, ażebyśmy się mieli na baczności przed samotrzaskiem na niedźwiedzia, o tej porze już nastawionym. Nadaremnie jednakowoż szukaliśmy go na miejscu naznaczonem na mapie przez Wolfa i poczęliśmy już nawet żartować, że to może tylko wybranym osobom jest dozwolonem popaść w pułapkę. Nakoniec puściliśmy się po nie małych trudach w dalszą drogę, w przekonaniu, że nieszczęsny samotrzask został rozebranym, że znikł bez śladu. Opuściwszy otwarte, łąkami porosłe miejsca na górze, poszliśmy w las drogą szeroką i utartą, która coraz to lepiej nam się przedstawiała. Jednakowoż wkrótce potem droga ta poczęła się pogłębiać i przybrała postać ważkiego parowu. W miejscu najwęższem dostrzegliśmy niebawem, tuż przy drodze, na prawo i na lewo, dwa pionowe pale. z przyczepionem do nich ogrodzeniem, które zboczenie z drogi czyniło niemo-żebnem; oprócz tego stały tu dwa inne pale, oparte o tamte, jak gdyby przypadkiem, ale w ten sposób, że zwężone przejście pomiędzy niemi było zaledwie na dwie do trzech stóp szerokie. Na ziemi pomiędzy temi palami dostrzegliśmy zagłębienie, wpadające w oczy z tego powodu, że ziemia, pokrywająca je, była pomieszana z żółtym, zawiędłym mchem. Poznaliśmy od razu, że stoimy przed samotrzaskiem, ale przekonani najsilniej, że nie jest nastawiony, gdyż obecność nasza w okolicy była powszechnie znaną, obejrzeliśmy cały przyrząd starannie , z zamiarem udania się w dalszą drogę. Nim jednak przekroczyliśmy to fatalne miejsce, podjąłem na szczęście wielki kamień z ziemi i rzuciłem go z całą siłą na owe mchem pokryte zagłębienie. Któż zdoła sobie wyobrazić nasze przerażenie, gdy w tejże samej chwili klapy nieszczęsnej maszyny wyskoczyły z ziemi i zwarły się przed oczyma naszemi z taką siłą, że gdyby nie moja przezorność, bylibyśmy obaj w takie samo popadli nieszczęście, jakie przed rokiem naszego przyjaciela nad brzeg grobu zawiodło. Rozpoznaliśmy jeszcze na klapach wyraźne ślady młotka, od uderzeń, jakie przyjaciel Wolf w śmiertelnej trwodze wymierzył z ostatnim wysiłkiem sił swoich w maszynę, chcąc się od niej uwolnić. Na próżno próbowaliśmy rozewrzeć te klapy, gdyż połączone nasze siły nie wystarczyły na to, by ściągnąć sprężynę, która te klapy trzymała“.

O wiele korzystniej przedstawia się południowa strona Niżnych Tatr, gdyż nietylko sama dolina Hronu jest bardzo dobrze zaludniona i posiada oprócz licznych wiosek, kilka większych miasteczek, lecz osady zapuściły się tutaj i we wnętrze górskich dolin, zaczem poszło, że i lasy zostały wytrzebione i drogi poprawione i nieurodzajność gleby sztuką zwalczona, a wskutek tego i pierwotna dzikość okolicy znacznie zmniejszyć się musiała. Powód tego zjawiska leży w bogactwie metali, jakiem odznaczają się Niżne Tatry, jakoż wszystkie osady w dolinie Hronu zawdzięczają swoje istnienie prawie wyłącznie silnie rozwiniętemu przemysłowi górniczemu i hutniczemu. Żyły, obfitujące w złoto, srebro, antymon, miedź i inne kruszce, są tutaj, tak samo, jak i w Hnileckiem paśmie, przywiązane do pokładów granitu, gneisu i starokrystalicznych łupków. Ponieważ po północnej stronie gór skały te trzymają się głównego ich grzbietu, gdzie przystęp do nich nietylko z powodu większych wysokości, lecz i z powodu szerokiego pasu skał wapiennych, jaki je od siedzib ludzkich na dolinie Liptowskiej oddziela, o wiele jest trudniejszym, przeto i przemysł, związany z niemi, nie mógł się tu rozwinąć na większe rozmiary. Pomimo to wydobywano tu dawniej złoto w dolinie Boczańskiej, a kopalnia złota i antymonu w Magórce, pod Latyhorską Halą, należała do niedawna do najbogatszych w całych Karpatach. Jeszcze za czasów Zejsznera¹) wydobywano tu około 6000 cetnarów czyszczonego siarczyku antymonu rocznie, a 1000 cetnarów kwarcu dawało 8 łutów złota, W r. 1859 wydała Ma górka 6083 cetnarów antymonu, 10 funtów menniczych złota i 5 takichże funtów srebra, z czystym zyskiem 31.608 złr. Ale od tego czasu wydatność kopalni zmniejszała się coraz bardziej, a w r. 1867 okazał się niedobór w ilości 8.000 złr., co dało powód do jej opuszczenia ²). O wiele korzystniej przedstawiają się pod tym względem południowe stoki Niżnych Tatr, gdyż skały, obfitujące w żyły kruszcowe, spuszczają się tam do samego Hronu, wskutek czego praca w kopalniach jest o wiele łatwiejszą i tańszą. Kopalnie miedzi w Starych Horach (Altgebirge), w Szpanej Dolinie (Herrn-grund) i Balaszu znajdują się tu od sześciu wieków w ruchu. Oprócz licznych żył kwarcowych, obfitujących w złoto, zna-chodzi się ten szlachetny metal w tutejszych gneisach i granitach, a wysokie nasypy ziemiste, jakie można widzieć przy

’) L. Zejszner: Opis skał plutonicznych i t. d, str. 395,

²) R. Meier: Der Gold- und Antimon-Bergbau der Magórka, w Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, 1868, str. 256, wejściu do każdej prawie bocznej doliny, świadczą, że złoto wydobywano tu w dawniejszych czasach, gdy wartość jego była większą, a praca tańszą, na niezliczonych prawie miejscach. Przemysł górniczy stał się też powodem, że nietylko ludność słowacka zapuszczała się stopniowo w te dzikie ustronia, lecz że liczne rodziny niemieckie sprowadzano tu z kopalnianych okręgów Saksonii i z okolic nadreńskich, a dolina Hronu została wkrótce zapełnioną ludnemi osadami i wyprzedziła pod względem rozwoju społecznego doliny podtatrzańskie-Znajdują się też w górach tutejszych obfite źródła mineralne, przedewszystkiem kwaśne (Korytnica, Zelezno, Boczą, Jaraba, Jasienowa, Bacuch, Pohorella i w. i.), lecz te z oddawna zna-nemi i wygodnie urządzonemi w Bardyjowie, Szczawnicy, Żegiestowie i Krynicy, współzawodnictwa wytrzymać nie są w stanie i nie wiele mieszkańcom tych gór przynoszą korzyści. Jedynie źródła w malowniczej dolinie Korytnicy, pod samą Praszywą położone, używają z powodu swych leczniczych własności zasłużonej sławy i stały się powodem, że w ustronnej, zupełnie bezludnej i dzikiej miejscowości powstał i rozwinął się zakład kuracyjny (Korytnica), odpowiadający w zupełności wymaganiom nowszych czasów.

Niżne Tatry przypierają na swym zachodnim końcu do łańcucha Wielkiej Fatry, od której są oddzielone wazką, poprzeczną szczeliną, rozciągającą się od Rozenberga (496 m.) nad Wagiem, po Bańską Bystrzycę (Neusohl, 362 m.) nad Hronem (Gran). Sturecka przełęcz (1010 m.), łącząca Zwoleń (1403 m.), należący do działu Praszywy, z Krzyżną (1578 m.) i Pustalocią (1586 m.), najwyższemi wierzchołkami Wielkiej Fatry, rozcina tę szczelinę na dwie doliny, prawie równych rozmiarów, mianowicie na północną Rewucy i południową Sta-rohorskiej Bystrzycy.

Dolina Rewucy należy do najdłuższych, a zarazem i najpiękniej rozwiniętych dolin Karpackich, odznacza się bowiem przed innemi swym prostym kierunkiem, jednostajnym spadkiem i jednakową szerokością. Ulega ona jedynie w dwóch miejscach nieznacznemu rozszerzeniu. Przedewszystkiem w połowie swej długości, przy wsi Osada (609 m.), gdzie Korytnica i Luśniański potok, najdłuższe dopływy Rewucy, wpadają do niej od strony wschodniej; tu też wznoszą się w pośrodku doliny dwa odosobnione pagórki, Polana i Krywy Kut, przypominające, jeżeli nie swą postacią, to swem położeniem, Ostrą Skałę Straceńskiej doliny; zawdzięczają one swe istnienie działaniu rzek tutejszych, które zmieniały niegdyś kierunek swego biegu i podmywając owe pagórki to z jednej, to z drugiej strony, odcięły je od związku ze stokami gór sąsiednich i ich obecne odosobnienie spowodowały. Drugie rozszerzenie wytworzyło się przy Górnej Rewucy, ostatniej i najwyżej położonej osadzie, w miejscu, gdzie trzy wielkie potoki, zbiegające od Zwolenia, Pustaloci i sąsiedniego Ostredoka, łącząc się ze sobą, dają początek rzece Rewucy. Wielki trakt, łączący hrabstwo Liptowskie ze Zwoleńskiem, trzyma się powyżej górnej Rewucy Zwoleńskiego potoku, ale minąwszy wazką i malowniczą bramę, utworzoną przez dwie strome, a nawet przechylone ściany skaliste, opuszcza ten potok i wijąc się po stokach gór, dostaje się na Sturecką przełęcz.

Stoki gór zamykających dolinę Rewucy spadają z resztą ku niej stromo; parowy i żleby, jakie je rozdzielają, zazwyczaj suche, wypełniają się po silniejszych ulewach wodą, która zbiega nieraz w postaci wodospadów i niszczy potężne stożki żwirowe, jakie rozwijają się w porze suchszej z okruchów skał i kamieni, spadających bezustannie z góry. Niższe góry, zamykające dolinę, są porosłe, niegdyś wspaniałemi, dziś silnie przetrzebionemi lasami, z pośród których sterczą w wielu miejscach malownicze grupy skał wapiennych; gdzie góry są wyższe i obnażone, tam dolina jest więcej malowniczą, ale grube odłamy skał, odrywające się od wierzchołków, pokryły w wielu miejscach dno doliny w takiej ilości, że gleba jej stała się nieprzydatną do uprawy i jedynie na łąki, albo pastwiska użytą być mogła.

Granity Wielkiej Fatry, zajmujące lewy, zachodni bok doliny Rewucy poniżej Osady, nie wywarły na jej postać żadnego wpływu, gdyż są one porosłe lasem, a lita skała jest tu wszędzie roślinnością przykryta. Przy wejściu do doliny, powyżej Białego potoku, rozwinęły się natomiast potężne pokłady martwicy, które nietylko zajmują jej dno, lecz spinają się wysoko na stoki Wielkiej Fatry, tworząc całe przedgórze, porosłe łąkami i zaroślami. Martwica tutejsza odznacza się, pomimo swego wiotkiego ułożenia, niezwykłą trwałością, a ponieważ jest lekka i traci z łatwością wilgoć, przeto dostarcza cennego materyału do budowy i bywa wywożoną do Rozenberga

i innych miejsc w Liptowie. Z tego też powodu został lewy bok doliny Rewucy, między Białym potokiem i Zabawą w wielu miejscach silnie uszkodzonym, a rozbicie gleby stało się powodem, że ładny wodospad powyżej Białego potoku, wyznaczony nawet na mapach sztabowych, znikł zupełnie z powierzchni ziemi. Martwica tutejsza opiera się o paleozoiczne kwarcyty i ma znamiona skały starszej, a ponieważ obecnie wytwarza się ona w bardzo małej ilości, przeto Sturr) przypuszcza, że mamy tutaj do czynienia z utworem geologicznym starszego, może trzeciorzędnego wieku. Skała ta wytworzyła się w kilku miejscach w takiej obfitości, że nawet zmieniła dno doliny. Stur zauważył, że jeżeli woda, wydzielająca wapno, płynie po glebie równej, albo bardzo słabo nachylonej, tak powoli, iż jej przypływ i jej parowanie postępują w równej mierze, to wydzielająca się z niej martwica podnosi dno potoku i przybiera z czasem postać wału, którego wysokość i szerokość mogą dojść do 2 metrów; gromadząca się za takim wałem woda tworzy zaś małe jeziorko, a spływając po tym wale, podwyższa, przez ciągłe wydzielanie ze siebie wapna, jego wysokość i to tak długo, dopóki wskutek zwiększonego ciśnienia nie zrobi w nim gdzieś otworu, przez który odpłynie, co powoduje osuszenie jeziorka. Przy ujściu potoku Hliboka znalazł Stur 8 takich jeziorek, ustawionych po części w szeregu, po części jedno obok drugiego, na dolinie, której dno jest tu całe przez pokłady martwicy zajęte.

Jeszcze więcej urozmaiconą i bogatszą w zjawiska przyrody jest południowa część tej szczeliny, należąca do Starohor-skiej Bystrzycy. Rzeka ta bierze początek na wschód od Sturca, na przełęczy, łączącej Zwoleń (1403 metrów) z Keczką (1226 m.), należącej do grzbietu Praszywy, zajętej przez słowacką wieś Donowale. Potoczek, który za początek Bystrzycy uważanym być musi, a którego ślad już pod donowalskim kościołem jest widoczny, ginie niebawem pod ziemią, a górna część doliny Bystrzycy jest zupełnie bezwodną i ma postać ważkiego, słabo rozwiniętego, wypełnionego lasami parowu. Rozszerza się ten parów dopiero w odległości trzech, albo czterech kilometrów, a przy wejściu do wioski Jergało wydo-

¹) D. Stur: Geologische Aufnahmen in oberen Waag- und Granthaie, Jahrb. d geolog. Reichsanstalt, 1868, str. 423.

bywa się z otworu pomiędzy skałami źródło tak obfite, że woda jego wprawia od razu w ruch młyn o kilku kamieniach; z położenia tego źródła można wnosić, że powstanie swoje zawdzięcza ono podziemnym wodom co dopiero wzmiankowa-negu parowu. Ale w następnej wiosce Stubnie wydobywa się również ze skalistej gleby, w północnym boku doliny, inne, nie mniej obfite źródło, niewiadomego pochodzenia, które zasoby wody w Bystrzycy tak dalece wzbogaca, że odtąd już mała tylko ich część, odprowadzona rowem, do poruszania kilku młynów okolicznych wystarcza. We wsi Motyczki, gdzie to górne ramię Bystrzycy dobiega do Sturca, zkąd skręca pod prostym prawie kątem ku południowi, staje się jednostajny dotąd poziom doliny mniej równym, a dno jej, zajęte całe przez pokłady martwicy, spada dość nagle kilku upłazami w dół. Poniżej kościoła w Motyczkach znajduje się lekkie zagłębienie, pokryte bujną łąką moczarowatą, zamknięte od strony zachodniej szerokim wałem, który po stronie zewnętrznej obniża się nagle, spadając na kilkadziesiąt metrów w dół. Rzeka Bystrzyca, minąwszy owo zagłębienie, przebija ten wał i wydobywa się na zewnątrz ważkim ciemnym tunelem, długim na 16 metrów, a spadając po zewnętrznej jego pochyłości, naprzód prostopadle, potem ukośnie, tworzy piękny wodospad, który śnieżną swą białością odbija przyjemnie od żywej zieleni traw, pokrywających stoki owego wału. Zagłębienie to bywa nazywane Jeziorem (Jazero). Według miejscowego podania istniało tu niegdyś rzeczywiste jezioro, które już w r. 1746, z polece-cenia ówczesnego właściciela Motyczek, Mitrowskiego, przy pomocy owego tunelu spuszczone i osuszone zostało.

Dobiegłszy do stóp Sturca, skręca Bystrzyca prawie pod prostym kątem ku południowi, a ta część jej doliny należy do najpiękniejszych miejscowości w Karpatach. Od strony Sturca jest ona zamknięta wazką, długą, skalistą bramą, a poniżej tej bramy ulega zrazu znacznemu rozszerzeniu. Boki jej są tu utworzone przez wysokie, prawie pionowe, dziko poszarpane skały dolomitowe, ozdobione licznemi okazami świerków, buków, modrzewia, skoruchy i rokity, które usadowiły się w szczelinach i spinają się na najwyższe skał wierzchołki, gdy żleby pomiędzy ścianami są wypełnione gęstym zarostem krzewiastym, najżywszej zieloności. Dno doliny, obniżające się nagle nierównemi uskokami, jest i tu całe zajęte przez pokłady martwicy. Bystrzyca, przyjąwszy skromny, a w porze suchej zupełnie zanikający potoczek, wydobywający się z Stureckiej bramy, trzyma się prawego boku doliny i płynie u podnóża skał wązkiem, głęboko wyżlobionem korytem, tworząc i tutaj kilka mniejszych wodospadów, ukrytych po części w pośród zarostów nadbrzeżnych. W miejscu zaś, gdzie spadek doliny się zmniejsza, znajduje się u stóp olbrzymiej skały, noszącej nazwę „Na Jezercach“, takie samo zagłębienie, jakie poznaliśmy poniżej kościoła w Motyczkach, zamknięte również wałem z martwicy, przebitym tunelem, który rzeka przepływa. Jak już sama nazwa tej miejscowości wskazuje, mamy i tutaj do czynienia z dnem osuszonego jeziora, a powtórzenie się tegoż samego zjawiska w niezmienionej prawie postaci przemawia stanowczo za tern, że i owo pierwotne jeziorko i owe wały, jakie je zamykały, są dziełem przyrody. Wały, które tamowały bieg wody i spowodowały wytworzenie się jeziorek, powstały tu prawdopodobnie w ten sam sposób, jak się to obecnie jeszcze w dolinie Rewucy, przy ujściu petoku Iiliboka odbywa. Ponieważ Bystrzyca obecnie wapienia nie osadza, przeto wodyj które tę skałę w takiej wytworzyły obfitości, nie należały prawdopodobnie do Bystrzycy, lecz do źródeł miejscowych, które wypływały u podnóża skał i wiły się z wolna po dolinie. Podziemny bieg Bystrzycy pomiędzy Donowalami i Jergałem, jak nie mniej i liczne parowy, pozbawione zupełnie żywej wody, każą także przypuszczać, że w górach tutejszych po-winnyby się znajdować pieczary; jedna z nich została rzeczywiście we wschodnio - południowej stronie od Motyczek poznana i nadała nawet dolinie, która do niej prowadzi, nazwę Dżerawy (Dziurawa)l).

Wobec tych stosunków należy dolina Starohorskiej Bystrzycy niezaprzeczenie do najpiękniejszych, a zarazem i najwięcej zajmujących miejscowości w Karpatach i może się śmiało mierzyć z Kościeliską, Wratniańską i Straceńską; pod względem swej postaci zbliża się ona najwięcej do tej ostatniej ;

P W archiwum kościelnem w Motyczkach (niegdyś siedziba misyi jezuickiej) znajduje się manuskrypt łaciński z roku 1756, którego autor w opisie okolicy Sturca wspomina o owej pieczarze, nadmieniając, że znalazł w niej kamienne stoły i ławy, nadto liczne kości ludzkie i zwierzęce.

są one obie skalistemi, dzikiemi wąwozami. Połączywszy się w niewielkiej od Motyczek odległości z inną poprzeczną doliną, nazywaną Górno - Jeleńska, również malowniczą i skalistą, a prowadzącą na sam szczyt Krzyżnej, dobiega ona w powyżej opisanej postaci do Starych Hor (Altgebirge), gdzie traci swój górny charakter, gdyż poniżej tej miejscowości wzniesienia, zamykające ją z obu stron, znacznie się obniżają, a skały zanikają. Połączywszy się jeszcze przy Ulmance z płynącym od wschodu Hermanieckim potokiem, wpada Starohorska Bystrzyca do Hronu około Bańskiej Bystrzycy (Neusohl) w poziomie 362 m. Ponieważ wszystkie wyniosłości tej części Karpat odznaczały się niegdyś nadzwyczajnem bogactwem kruszców i metali, które tu już od początku XII. wieku były wydobywane, a praca znajdowała dobre wynagrodzenie, przeto ściągali tu ze wszech stron robotnicy, wskutek czego okolice tutejsze należą do najwięcej zaludnionych w Karpatach. Gdy w dolinie Rewucy, gdzie jedynie las dostarcza zarobku i ratuje człowieka w razie nieurodzaju, dwie tylko większe osady rozwinęły się, mianowicie Osada i Rewuca (złożona z Dolnej, Średniej i Górnej), a doliny drugorzędne pozostały zupełnie nie-zamieszkałemi, to w dolinie Starohorskiej Bystrzycy, a nawet w dzikich i niedostępnych dolinkach drugorzędnych, należących do jej systemu, powstały, pomimo nieurodzajności gleby liczne, ludne i zamożne osady, przeważnie słowackie, po części niemieckie, Z tych powodów przedstawia też ta część Karpat jedne z najbardziej kwitnących i najwięcej cenionych okolic, wchodzących w skład Węgierskiego królestwa. O jej bogactwach mineralnych wspomnimy obszerniej w jednym z następujących ustępów niniejszej pracy.

Górotwór Wielkiej Fatry jest ograniczony od zachodu doliną rzeki Turczanki, od północy Kralowiańskim wąwozem Wagu, od wschodu co dopiero opisanemi dolinami Rewucy i Starohorskiej Bystrzycy. Południową jego granicę tworzy zaś szczelina Hermaniecka, zbliżająca się swą postacią znacznie do Stureckiej; najwyższy punkt tej szczeliny, to jest przełęcz, łącząca Wielką Fatrę z Krzemnickiem pasmem, nazywana Gołym Kopcem (Holi Kopec), jest wzniesiony nad poziom morza na 891 m.; od tego Gołego Kopca płynie ku wschodowi Hermaniec, wpadający do Starohorskiej Bystrzycy

pod Ulmanką, ku zachodowi zaś Biały potok, wpadający do Turczanki.

Górotwór Wielkiej Fatry ma postać krótkiego, szerokiego pasma górskiego, zamkniętego od zachodu i północy liniami wodnemi, a łączącego się we wschodniej i południowej stronie z Niżnemi Tatrami i pasmem Krzemnickiem. Długość jego wynosi 35 kilometrów, średnia szerokość zaś około 18. Ponieważ kierunek dłuższej osi tego pasma jest prawie północno-południowy, do osi Niżnych Tatr prawie prostopadły, przeto Wielka Fatra ma dla trzeciego łańcucha Karpat to szczególne znaczenie, iż tworzy ona wielki narożnik, od którego łańcuch ten skręca nagle ku południowi, co się też w kierunku Hronu, Turczanki i Nitry odbiło.

Wielka Fatra jest w północnej swej połaci przecięta wazką, głęboką, wyżłobioną doliną Lubochny, która ma kierunek czysto -podłużny, gdyż zdąża ku północy, a przebiegłszy większą połowę całego górotworu wpada do Wagu, w zachodniej części Kralowiańskiego wąwozu, w niewielkiej odległości od ujścia Orawy. Kierunek Lubochny jest więc zupełnie równoległy do kierunku Rewucy, Turczanki i Rajczanki, a mają nadto wszystkie te rzeki to wspólne, iż doliny ich są utworami tektonicznemi, iż przedstawiają pierwotne zagłębienia, jakie wytworzyły się równocześnie z wy dźwignięciem wszystkich tych górotworów, z któremi są orograficznie związane. Chociaż kierunek ten jest wspólnym z kierunkiem północnych dolin Niżnych Tatr, których wody wpadają również do Wagu, to nie mają one pomimo to nic wspólnego ze sobą, gdyż doliny Niżnych Tatr są utworami erozyjnemi. Rozpatrzywszy się w mapie tej części Karpat spostrzegamy natomiast, że Lubochnia znajduje swe przedłużenie w Orawie, a dalej w Zaży-wie, rozdzielającej Małą Fatre od Orawskiej Magóry, a ponieważ dolina Zażywy jest poprzeczną, przeto przedstawia ona wspólnie z Lubochną jedne wielką szczelinę, która rozciąga się przez dwa główne łańcuchy Karpat, a ze względu na górotwory, jakie przecina, jest w południowej swej części szczeliną podłużną, w północnej zaś poprzeczną. Jest to tedy powtórzenie tego samego stosunku, jaki poznaliśmy dalej na zachodzie, w Żylińskiej Kotlinie, gdzie Rajczanka, rozcinająca w podłuż Wiaterne Hale, przechodzi po drugiej stronie Wagu w poprzeczną Kiesuczę.

82 i

Ponieważ dolina rzeki Łubochny rozcina północną połać Wielkiej Fatry na dwa, pod ostrym kątem rozchodzące się ramiona, przeto górotwór ten ma postać wideł, a grzbiet jego rozpada się na trzy części, mianowicie na południową, wspólną i przyczepione do niego dwa północne ramiona. Ale linia kulminacyjna całego górotworu trzyma się jego wschodniej strony; najwyższe jego wierzchołki należą do ramienia południowego wspólnego, z którego przechodzą na prawe, wschodnie ramię wideł, a ciągną się nieprzerwanym szeregiem nad dolinami Starohorskiej Bystrzycy i Rewucy, co robi takie wrażenie, jak gdyby lewe ramię wideł było do głównego grzbietu w połowie jego długości przyczepione. Najwyższe wierzchołki głównego grzbietu idą tutaj od południa ku północy w następującym po sobie porządku. Nad przełęczą Hermaniecką (Goły Kopiec 891 m.) wznosi się bezpośrednio Krasny Kopiec 1232 m., za nim Krzyżna 1575 m., na północ zaś od tej, w niewielkiej od niej odległości, Pustalocia 1586 m., która jest najwyższym wierzchołkiem całego górotworu. Po Pustaloci następuje Ostre-dok 1389 m. i Ploska 1533 m., tworząca z Boryszowem 1512 metrów grupę, na północnym stoku której rzeka Lubochna bierze początek i od której rozwidlenie głównego grzbietu się rozpoczyna. Na wschodniem ramieniu wzniosły się najwyżej, postępując w tymże samym kierunku: Rakitów 1568 m., Skalna 1463 m., Smrekowica Wyższa 1531 m., Smrekowica Niższa 1488 m., Szypruń 1463 m., Tłusta Hora 1211 m. i Kutników Kopiec już nad Wagiem 1066 m. Odpowiadają im zaś na ramieniu zachodniem Jaworyna 1330 m., Stefanowa 1295 m., Ja-rabina 1314 m., Klak 1395 m., Magóra 1061 m. i Kopa nad Kralowianami 1181 m. Ponieważ kulminacya południowej połaci Wielkiej Fatry trzyma się wschodniej jej strony, przeto doliny zbiegające ku Starohorskiej Bystrzycy są krótkie, gdy doliny strony zachodniej, należące do zlewiska Turczanki, odznaczają się daleko większemi rozmiarami; cztery z nich, mianowicie, poczynając od Hermanieckiej szczeliny, Błatnicka, Kadzierska, Nieczpalska i Bielańska, zachodzą na sam główny grzbiet całego górotworu i jako doliny wielkie zasługują na szczególne wyróżnienie. Ten sam stosunek powtarza się i w zachodniem ramieniu, gdyż i tu najwyższe wierzchołki wznoszą się bezpośrednio nad Lubochną, wskutek czego jedynie doliny zachodniej jego strony, zbiegające ku Turczance, są dłuższe i nieco

lepiej rozwinięte; po Bielańskiej następuje tu dolina Foucka, dalej Szczawnicka, Podhracka i Wielka, Na wschodniem zaś ramieniu sa doliny, tak jednej jak i drugiej jego strony, prawie jednakowe, a wiekszemi rozmiarami i lepszym rozwojem wyróżniają się natomiast dwie doliny zbiegające od Szyprunia ku Wagowi, mianowicie Bystrego Potoku i Czutkowska, których kierunek jest do Lubochny zupełnie równoległy i które z tego powodu za małe doliny podłużne uważane być muszą.

Pod geologicznym względem wyróżnia się Wielka Fatra od wszystkich górotworów karpackich, o jakich dotąd była mowa. Jest i ona zbudowaną ze skał krystalicznych i osadowych różnego wieku; ale gdy wszystkie zbliżone do niej postacią pasma Karpat odznaczały się budową jednostronną, niesymetryczną, to w Wielkiej Fatrze granit zajmuje sam środek górotworu i przedstawia jądro krystaliczne, którego oba boki są symetrycznie pokryte skałami osadowemi. Zbliża się tedy Wielka Fatra pod geologicznym względem najwięcej do Hni-leckiego pasma; ale gdy w tamtem skały krystaliczne wystąpiły w kierunku dłuższej osi, gdyż z nich składa się główny grzbiet tych gór, to granit w Wielkiej Fatrze rozwinął się w kierunku osi krótszej, poprzecznej. Rozpoczynają się te pokłady granitowe nad samą Rewucą, bezpośrednio na północ od Osady, z nich składają się tak Wielka jak i Mała Smrekowica i całe dno Lubochniańskiej szczeliny, około sioła Czerniawy, a dalej na zachodzie wszystkie wierzchołki pomiędzy Kłakiem i Ja-rabińską Skałą, jak niemniej u źródeł Szczawnickiego potoku, zkąd wazką smugą zachodzą po Podzamską Sklabinę¹). Ciągnie się tedy ta granitowa oś Wielkiej Fatry od południowego wschodu ku północnemu zachodowi i tworzy poprzeczne ogniwo, łączące poniekąd granity Niżnych Tatr z granitami Małej Fatry, po północnej stronie Wagu.

Osadowe skały Wielkiej Fatry należą do tych samych formacyj, jakie poznaliśmy w Tatrach i innych pasmach na dorzeczu Wagu. Ale stare czerwone piaskowce i kwarcyty (formacya dyjasowa) rozwinęły się tu bardzo słabo, gdyż wystąpiły jedynie lokalnie po północnej stronie granitowego jądra; w dolinie Lubochny granit jest bezpośrednio przykryty wapie-

’) Stur: Geologische Aufnahmen im oberen Gran- undWaag-Thale, Jahrb. d Geolog. Reichsanstalt. 1868, str. 34Ü.

32В

marni tryjasowemi. Wszystkie inne utwory osadowe, należące do formacyi tryjasowej, jurajskiej i kredowej, rozwinęły się przeważnie jako wapienie i dolomity, podrzędne znaczenie mają zaś margle i okruchowce. Największe obszary zajmuje dolomit choczański, nazywany także karpackim, po nim wapienie jurajskiej formacyi. Wszystkie te utwory nadają Wielkiej Fatrze, z pominięciem jej granitowego jądra, charakter gór wapiennych, a niema w całym systemie Zachodnich Karpat drugiego górotworu, w którymby wapienie na tak wielkie, jak tutaj rozwinęły się rozmiary.

Górotwór Wielkiej Fatry należy do najmniej poznanych ogniw karpackich i dlatego o jego morfologicznych stosunkach, o upostaceniu jego grzbietu, jego wierzchołków i dolin niewiele na razie da się powiedzieć. Granity, którym wszystkie wyższe szczyty w Tatrach zawdzięczają swą dziką postać, nie wywarły na upostacenie Wielkiej Fatry żadnego widocznego wpływu; góry granitowe, chociaż znacznej wysokości, odznaczają się tu łagodnie zaokrąglonemi zakrojami i są porosłe lasami, a wierzchołki ich łąkami; skały granitowe nie-tylko, że nie wytworzyły się tu nigdzie na większe rozmiary, lecz są nadto prawie wszędzie pokryte tak grubym pokładem ziemi rodzaj nej, powstałej z ich rozkładu, przeobrażonej przez roślinność, że w wielu razach nawet rozpoznanie geologicznej podłogi jest niemożebnem; w miejscowościach takich jest geolog, jak Stur wspomina, zmuszonym szukać pomocy w kupkach ziemi, wyrzuconych przez krety, ażeby z ich składu, mianowicie z zawartych w nich blaszek miki, nabrać przekonania, że i ta ziemia spoczywa na granitowym podkładzie. Wierzchołki wapienne wyróżniają się natomiast śmielszemi, więcej nieregularnemi kształtami, ale chociaż rozmaitość jest tu jeszcze dość wielką, to górotwór tutejszy nie dorównuje pod tym względem ani Tatrom, ani Małej Fatrze. Najczęściej powtarza się ta postać zaokrąglonych, zupełnie roślinnością pokrytych kopców, rzadziej występują już nieregularne kadłuby, ze skalisterni obrywami. W dolinie Rewucy najwięcej zajęcia budzi wapienny wierzchołek nad Średnią Rewucą, nazywany Czarnym Kamieniem; ma on postać skalistego, silnie połamanego, zupełnie z roślinności ogołoconego grzbietu, którego jedno ramię, t. zw. Zdziary, najeżone skałami, spuszczając się zwolna ku dolinie, dobiega do samego sioła i urywa się pionową

ścianą, skalistą nad gościńcem. Ale już sąsiedni Rakitów (1568 m.), chociaż od Czarnego Kamienia znacznie wyższy, bo wystrzelił wysoko ponad górną granicę lasów, ma postać zaokrąglonego kopca i jest cały porosły murawą, wpośród której w kilku tylko miejscach przeświecają skaliste progi, zaledwie na kilka stóp wysokie.

0 upostaceniu podłużnych dolin Rewucy i Starohorskiej Bystrzycy była już poprzednio mowa. Dolina Lubochny ma postać ważkiej, głęboko wyżłobionej szczeliny, ale boki jej, chociaż silnie nachylone, są gładkie i porosłe lasami. Dno tej doliny jest w całej jej długości tak ważkie, że gleba jego nie nadaje się nigdzie do uprawy. Z tego powodu niema w niej ani jednej większej osady; ożywia się ona nieco w porze letniej, gdy ludzie, zajęci pracą leśną, ściągną do niej w większej liczbie, ale praca ta ustaje w zimie, a stała jej ludność składa się jedynie z kilkunastu dozorców leśnych. Pomiędzy wszyst-kiemi wiekszemi dolinami Karpat dolina Lubochny jest jedyną, o której można powiedzieć, iż jest jeszcze niezamieszkałą. Szczelina Hermaniecka ma swą postacią zbliżać się do Stu-reckiej, jej doliny, Hermaniecka i Żarnowiecka mają obfitować w skały i odznaczać się bogactwem krajobrazowem. Z dolin poprzecznych są przedewszystkiem zachodnie, zbiegające ku kotlinie Turczańskiej, lepiej rozwinięte, zbliżają się najwięcej do północnych dolin Niżnych Tatr i zasługują na dokładniejsze poznanie. Są i one zupełnie prawie niezamieszkane. Doliny poprzeczne, zbiegające ku Lubochnie i Rewucy, mają postać górskich parowów, o silnym spadku i nie budzą większego zajęcia; natomiast Górno-Jeleńska i Turecka, należące do dorzecza Starohorskiej Bystrzycy, zbliżają się swą postacią do doliny tej rzeki w górnej jej części i z powodu bliskości obwodów⁷ kopalnianych są stosunkowo gęsto zaludnione.

Wapienie Wielkiej Fatry obfitują także w podziemia, które jednakże nie zostały dotąd dokładnie zbadane. Najważniejszą pieczarą Wielkiej Fatry zdaje się być t. zw. „Tufna“ w Żarnowieckiej (?) dolinie. Wejście do tej pieczary, szerokie na 18 stóp, jest otoczone pionowemi skałami wapiennemi, ster: czącemi do znacznej wysokości. Wnętrze jej składa się z kilku komór znacznych rozmiarów, połączonych wązkiemi chodnikami. W ostatniej komorze, zarzuconej niezliczonemi odłamami skał, które odpadły od stropu, znajdowało się niegdyś bogate nagromadzenie kości, należących do zaginionego niedźwiedzia przedpotopowego. Wyniesiono ztąd w pierwszej połowie bieżącego stulecia kilkanaście doskonale zachowanych czaszek, które dostały się do różnych zbiorów. W roku 1839 zwiedzał te pieczary Zejszner i znalazł w nich jeszcze bez trudności liczne kręgi pacierzowe, żebra i piszczele, a nawet podruzgo-tane czaszki. Badał tę pieczarę przed Zejsznerem P. Zipser i znalazł w niej, oprócz szczątków niedźwiedzia jaskiniowego, czaszkę jakiegoś innego zwierzęcia, która jednakże dokładnie rozpoznaną nie została. Istota, w której te kości leżały, przedstawiała, ciało białe, dające się rozetrzeć, jakby stwardniały tłuszcz, a ponieważ nietylko zlepiała kości, lecz wypełniała wszystkie ich wydrążenia, przeto Zipser przypuszczał *), że istota ta jest rzeczywiście nagromadzonym tłuszczem owych niedźwiedzi, które swe kości na dnie tej pieczary złożyły. Dwa inne podziemia większych rozmiarów znajdują się w bliskości wsi Błatnice.

Z pomiędzy licznych źródeł mineralnych tego górotworu jedno tylko, mianowicie cieplica w Stubnie, położona u samego podnóża gór, przy brzegu Turczańskiej kotliny, nabrała większego znaczenia. Ciepłota wody wynosi tu 465° C., a składniki chemiczne wody odpowiadają najwięcej cieplicom Gasteinskim.

‘) Leonhard u. Bronn: Neues Jahrb. für Mineralogie etc., r. 1840, str. 88, 211 i 437, r. 1841, str. 88.

¹

) D. Stur: Wassergeb. d. Waag u. Gran str 390.

XVIII. Krzemnickie pasmo. Zdziar, Ptacznik i Trybiec.

Pochodzenie skał, skorupę ziemi tworzących. Skały wybuchowe w Karpatach; trachyty, ryolity i bazalty; lakolity. Krzemnickie pasmo; jego granice i budowa; jego geologiczne stosunki; trachyty, ryolity i tufy wulkaniczne; jego powierzchowność. Kopalnie złota i srebra. Zdziarskie pasmo Dolina rzeki Turczanki; jej budowa; właściwości jej gleby; jej powstanie. Pasmo Ptacznika. Jego budowa i powierzchowność. Trybiec.

Hermaniecka szczelina dzieli Wielką Fatrę od pasma Krzem-nickiego. Górotwór ten wprowadza nas w nowe, jak dotąd prawie zupełnie nieznane nam pole zjawisk geologicznych, mianowicie na owe obszary, które są zbudowane ze skał wybuchowych, młodszego wieku. Ponieważ zjawisko to nietylko w rozwoju całego systemu Karpat niepospolitą odegrało rolę, lecz i na upostacenie różnych jego części przeważny wpływ wywarło, a mieszkańcom północnych nizin podkarpackich jest w ogóle mało znanem, przeto, chcąc ułatwić zrozumienie następujących opisów, uważamy za stosowne, poprzedzić je kilkoma uwagami nad tym przedmiotem.

Wszystkie skały, z jakich skorupa naszej ziemi jest zbudowaną, dzielą geologowie ze względu na ich powstanie na trzy grupy, mianowicie na skały wybuchowe, na osadowe wodne i osadowe powietrzne ; pierwsze z nich powstały z różno-rodnych składników mineralnych, które stopione przez ciepło, właściwe wnętrzu ziemi, znajdowały się pierwotnie w większych pod jej powierzchnią głębokościach w stanie płynnym, a wydobywszy się na jej powierzchnię, zastygły i uległy stężeniu; drugie wydzieliły się z wód, pokrywających w różnej postaci powierzchnię ziemi, lub w jej wnętrzu krążących; trzecie spadły w postaci drobnego pyłu z powietrza.

Skały wybuchowe wydobywały się na jaw przy pomocy szczelin i otworów, jakie powstawały w różnych czasach w skorupie ziemskiej, wskutek jej kurczenia się, i jakie powstają jeszcze obecnie w czasie wybuchów wulkanicznych-Związek skał wybuchowych z osadowemi, których względny wiek został przy pomocy zawartych w nich skamieniałości dokładnie poznany, dał geologom możność oznaczenia także wieku samych skał wybuchowych. Do najdawniejszych należą dobrze nam znane granity i syjenity, których powstanie nie zostało dotąd należycie wyświecone, oprócz tego niewątpliwie wybuchowe dyjoryty i dyjabazy, które geologowie odnoszą do najstarszego okresu geologicznego, t. z w. paleozoicznego. Do okresu średniego, mezozoicznego, należą melafiry, z któremi spotkaliśmy się na Łuczywniańskim dziale Niżnych Tatr i w górach Głogowieckich, oprócz tych różne odmiany porfirów. Do okresu trzeciorzędnego należą trachyty i bazalty, do najnowszego lawy wulkaniczne, które jeszcze w oczach naszych codziennie prawie przy współczesnych nam wybuchach wulkanicznych na powierzchnię ziemi występują.

Pasma Karpat, o których obecnie mówić zamierzamy, są zbudowane z tracliytów i bazaltów, należących od trzeciorzędnego okresu. Niema prawdopodobnie na ziemi drugich gór, ani drugiej okolicy, w której skały te w tak ogromnej, jak tutaj, wystąpiłyby ilości, dla których to samo, co i tutaj, miałyby znaczenie. Ale jak rozwój i przebieg okresu trzeciorzędnego nie był dziełem jednej chwili, tak i te skały nie wystąpiły równocześnie, lecz wydobywały się z głębi ziemi stopniowo, w długiej czasu kolei, wydobywały się z różnej głębokości i w różnym stanie, wskutek czego też rozmaitą mogły przybrać postać.

Ogólne, zewnętrzne znamiona skał trachytowych polegają w tern, iż odznaczają się one wszystkie mniejszym, albo wyższym stopniem porowatości, a powierzchnia ich jest, na świeżym przynajmniej odłamie, szorstką, co też w ich nazwie, z greckiego wziętej języka, jest wyrażonem. Występują one w rozlicznych odmianach, nietylko pod względem barwy, lecz także pod względem chemicznego składu i petrograficznych właściwości, wskutek czego ich klasyfikacya jest dość trudną, Prof. Richthofen¹), który badał szczegółowo trachyty Węgier

') F. Richthofen: Studien aus den ungarisch-siebenbürgischen Trachytgebirgen, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, tom NI., str. 158, i Siedmiogrodu, podzielił je na dwie grupy, mianowicie na tra-chyty właściwe i na ryolity, a podział ten ma niezwykłe dla geografii znaczenie z tego powodu, że uwzględnia różny wiek» różny rozwój, zewnętrzne upostacenie i znaczenie skał trachy-towych dla morfologii gleby.

Właściwe trachyty są wszędzie skałą starszą, wydobyły, się one, przynajmniej na obszarze Węgier, z większej głębi, ze szczelin obszernych, powstałych przez zapadnięcie się gleby, na suchym lądzie, i to wszędzie w takiej ilości, iż wytworzyły same przez się wzniesienia masywne większych rozmiarów. Skały trachytowe odznaczają się w ogóle większą trwałością ale pomimo to dzielą się już to w płyty, o kierunku poziomym, już w nieregularne słupy pionowe, cztero lub pięcioboczne, znacznej grubości. Ale poznano też w tej części Karpat odmiany trachytów, które ciemną swą barwą i regularną postacią słupów przypominają bazalty. Górotwory trachytowe zbliżają się pod względem swej zewnętrznej postaci do piaskowcowych, ale wierzchołki ich są silniej zaokrąglone, a wyróżniają się w ogóle częstem występowaniem regularnych kopuł i dzwonów, których brakuje piaskowcom. Właściwe trachyty dzieli dalej Richthofen na zieleńce (Grünstein), odznaczające się zieloną barwą, skłonnością do zwietrzenia i obfitością żył kruszcowych i siwce (graue Trachyte), u których przeważa barwa siwa i które trudniej ulegają zwietrzeniu. Richthofen przypuszcza, że żyły kruszcowe w zieleńcach odpowiadają szczelinom, jakie się w ich zastygłych złożach, w czasie późniejszych wybuchów ryolitowych, przez ich popękanie, potworzyły, a skała feldspatowa, albo kwarcowa, która te żyły wypełnia i w której złoto, srebro i inne metale bywają ukryte, dostała się do nich, zdaniem nowszych uczonych, w stanie lotnym, jako gorące pary mineralne, które dopiero w tych szczelinach zastygły i albo na ich ścianach osiadły, albo ich wnętrze zupełnie wypełniły (teorya inhalacyi).

Ryolity są skałami młodszego wieku, wydobyły się z mniejszych głębokości, ze szczelin węższych, powstałych przez popękanie skorupy ziemskiej, w ogóle w mniejszej ilości. Gdy trachyty właściwe wystąpiły na jaw na suchym lądzie, wskutek wybuchów plutonicznych, to ryolity wydobyły się przeważnie przy brzegach morza, częstokroć z jego dna, a w każdym razie przy współudziale wody i odpowiadają wybuchom wulkanicznym, w ściślejszem znaczeniu tego wyrazu. Z tych też powodów odznaczają się ryolity większą rozmaitością w swem zewnętrznem upostaceniu. W wielu wypadkach przybrały one postać pięknie rozwiniętych stożków wulkanicznych, a nawet kraterów, w innych rozlały się one po powierzchni ziemi, a zastygłszy, przybrały postać strumieni z lawy. Ale gdzie wybuchy odbywały się na dnie morza, tam i stożki i kratery uległy zniszczeniu. W sąsiedztwie ryolitów można też napotkać prawie wszędzie drugorzędne utwory, przywiązane do wybuchów wulkanicznych, jak zuzle wulkaniczne, obsydian (szkło wulkaniczne), perlit, różniący się od poprzedzającego swym ziarnistym składem, pumeks i olbrzymie pokłady tufów, powstałe z popiołów wulkanicznych, spadłych do wody. Te tufy towarzyszą prawie wszędzie ryolitom i wyróżniają je od trachytów właściwych; że powstały one przy współudziale wody, o tern przekonują skorupy zwierząt wodnych, a następnie pokłady węgla i odciski roślin lądowych, jakie w ich pokładach w kilku miejscowościach znalezione zostały.

Bazalty są najmłodszemi skałami wybuchowemi trzeciorzędnego okresu, a różnią się od trachytów i ryolitów swą zbitością, ciemnemi barwami, a przedewszystkiem swą zewnętrzną budową, gdyż dzielą się one w bardzo regularne, pionowe słupy, pięcio - albo sześcioboczne, znacznej grubości, co skałom bazaltowym, gdziekolwiek wnętrze ich zostało odsłonięte, szczególne nadaje wejrzenie. Góry bazaltowe mają w ogóle postać kopuł, niekiedy pokrywa bazalt skały osadowe w postaci grubych płyt, tworząc poziome płaszczyzny znacznie nad poziom morza wyniesione, rzadziej rozlał on się po nizinach. W Karpatach wystąpiły bazalty zupełnie samodzielnie, niezależnie od trachytów i ryolitów i rzadko tylko z niemi się łączą.

Zdarzało się też wielokrotnie, że skały wybuchowe nie przebiły skorupy ziemskiej na wskroś i nie od razu wydobyły sę na jej powierzchnię, lecz podniosły tylko jej górne pokłady i zastygłszy pod powierzchnią ziemi, wytworzyły kopułowate wzniesienie, złożone z wybuchowego jądra, zamkniętego od zewnątrz innemi skałami. Takie wzniesienia bywają przez geologów nazywane lakolitami. Dopiero gdy ta zewnętrzna osłona została przez opady deszczowe zniszczoną, wystąpiła

wybuchowa skała na jaw, a lakolit mógł zamienić się w zwyczajną kopułę wybuchową.

Krzemnickie pasmo jest od północy zamknięte szczeliną Hermaniecką, dzielącą je od Wielkiej Fatry; od wschodu i południa zamyka je zaś dolina rzeki Hronu, który od źródeł swych płynie ku zachodowi i dopiero, połączywszy się przy mieście Bańskiej Bystrzycy (Neusohl 362 m.) z płynącą od północy Starohorską Bystrzycą, przybiera jej kierunek, skręca nagle ku południowi i oddziela Krzemnickie pasmo od Uhroń-skiego, należącego już do czwartego łańcuca Karpat. Dobiegłszy do miasta Zwolenia (Altsohl 295 m.) przyjmuje Hron płynącą od wschodu Slatinę, a zarazem i jej kierunek, gdyż skręca ztąd nagle ku zachodowi, łamie się w poprzek przez trzeci łańcuch Karpat, rozdzielając na tej przestrzeni pasmo Krzemnickie od Szczawnickiego. Po wschodniej i po zachodniej stronie. tego poprzecznego przełomu ulega dolina Hronu znacznemu rozszerzeniu i wytwarza dwie obszerne, szczelnie zamknięte kotliny, tam Zwoleńską, tu Świętokrzyską. Na zachodzie przypiera zaś Krzemnickie pasmo do dwóch innych wyniosłości, mianowicie w północno-zachodnim kierunku do pasma Zdziaru, za pośrednictwem którego łączy się z Minczolskim działem Wiaternych Hal, w południowo-zachodnim kierunku zaś do pasma Ptacznika,

W tych granicach ma to pasmo postać elipsy, której dłuższa oś biegnie od wschodu ku zachodowi. Jest ono zaś rozcięte w poprzek, a zatem w kierunku południka, zagłębieniem, przypominającem poniekąd swą budową szczelinę Hermaniecką, albo Sturecką. Północną część tego zagłębienia odwadnia Turczanka, dopływ Wagu, południową zaś Krzemnicki potok, dopływ Hronu; na siodle, rozdzielaj ącem te dwie rzeki, wzniesionem na 550 metrów nad poziom morza, znajduje się miasto Krzemnica, ognisko jednego z najważniejszych okręgów górniczych Austryacko-Węgierskiej monarchii.

Wschodnia połać Krzemnickiego pasma jest i obszerniejszą i wyższą, a ma postać pojedynczego, szeroko rozpłaszczonego grzbietu górskiego. W północnej stronie biegnie ten grzbiet od zachodu ku wschodowi, równolegle do Hermaniec-kiej szczeliny, a ta jego część bywa nazywana Flochową; naj-wyższem wzniesieniem Flochowej jest wierzchołek bez nazwy, nad wsią Hermańcem, wysoki na 1312 m. Od tego wierzchołka skręca ten grzbiet ku południowi i obniża się stopniowo, następują po nim bowiem Swrtonik 1114 m., Wichnatowa 1281 m., Sucha Hora 1227 m., Goldbrunn 1266 m., Lawrin 1026 m., Czerne Brdo 909 m. ; spada zaś ten grzbiet w przełomie Hronu średnio do 280 metrów. Doliny tej połaci są w ogóle słabo rozwinięte, a że jej kulminacya trzyma się jej zachodniej strony, biegnie bliżej Krzemnickiej szczeliny, przeto doliny strony zachodniej są węższe, odznaczają się naglejszym spadkiem i są niezalu-dnione, gdy doliny strony wschodniej i południowej, zbiegające ku Hronowi, są dłuższe, obszerniejsze, więcej otwarte i dostarczyły schronienia dla licznej ludności, kupiącej się w pobliżu tutejszych zakładów hutniczych i górniczych.

Zachodnia połać Krzemnickiego pasma jest i mniejszą i niższą, gdyż nie dochodzi nigdzie do 1000 m. bezwzględnej wysokości. Jest i budowa jej od poprzedzającej odmienną, gdyż wzniosła się ona najwyżej w swej północnej kończynie, gdzie przybrała postać rozpłaszczonego grzbietu, biegnącego od wschodu ku zachodowi, jakby w przedłużeniu Flochowy. Północno-zachodni narożnik tego grzbietu, mianowicie wierzchołek bez nazwy nad miasteczkiem Handlową, wysoki na 962 m., jest zarazem najwyższem wzniesieniem całej tej połaci. Odległość tego grzbietu od doliny Turczanki jest tak małą, a jego spadek w tym kierunku tak nagły, że po północnej swej stronie jest on porysowany jedynie krótkiemi parowami, nie zasługującemi na nazwę dolin. Na południowych jego stokach rozwinęły się natomiast cztery długie, otwarte, prawie zupełnie równoległe, stosunkowo dobrze zaludnione doliny; dwie wschodnie, mianowicie Śląską i Kopernicka, przewyższają o wiele obie zachodnie i rozmiarami i zaludnieniem, a wody wszystkich tych czterech dolin wpadają do rzeki Lu-tylli, rozdzielającej Krzemnickie pasmo od Ptacznika, Lutylla wpada zaś do Hronu przed samym Świętym Krzyżem, 266 metrów.

Geologiczna budowa tego pasma jest stosunkowo bardzo prosta; jest ono całe zbudowane z trachytów właściwych, po-przebijanych na obwodzie tu i ówdzie żyłami ryolitów, rzadziej bazaltem, a wszystko to jest otoczone silnie rozwiniętemi pokładami tufów wulkanicznych. Sam środek całego górotworu, mianowicie przełęczy, dzielącej dolinę Turczanki od doliny Krzemniczki i całe jego otoczenie jest zajęte przez gatunek trachytu, nazywany zieleńcem; odznacza sie on przedewszyst-kiem zieloną barwą, która nawet w odmianach bardzo ciemnych, prawie czarnych, nigdy zupełnie nie ginie, następnie zaś skłonnością do rozkładania się; jakoż pokłady zieleńca zmieniają pod wpływem wilgoci powietrza na swej powierzchni, i swą barwę i swą budowę tak dalece, że otrzymanie odłamka w stanie pierwotnym, niezmienionym, jest często z wielkiemi połączone trudnościami; gdzie zwietrzenie sięgło głębiej, tam skała zamieniła się w zbity ił, zielonawej barwy. Z tego też powodu góry, z tej utworzone skały, przybierają w ogóle łagodniejsze formy, wierzchołki zieleńcowe przypominają swą postacią dzwony, kopuły i bochny, co pozwala odróżnić je już z wielkiej odległości od ostrych form innych skał trachytowych. Formacya ta ma szczególne dla ludzi znaczenie z tego powodu, że mieści w swem łonie potężne żyły kwarcu, obfitujące w szlachetne metale, przedewszystkiem w złoto i srebro.

Zieleńce są najstarszą skałą Krzemnickiego pasma; od nich rozpoczęło się wytworzenie całego tego górotworu, one też przedstawiają tu jądro, otoczone ze wszech stron zwyczaj-nemi trachytami. Te ostatnie występują tu w licznych, zarówno pod względem barwy, jak i petrograficznej budowy odmianach, a różnią się od zieleńców większą trwałością i ska-listością, wskutek czego góry, utworzone przez nie, odznaczają się śmielszemi, więcej malowniczemu formami. Szczególniej grzbiet Wihnowy, zamykający Hermniecką szczelinę od południowej strony, a dalej na południu Sucha Hora i Goldbrunn wyróżniają się swemi ostremi zakrojami i połamaniem, a spadziste ich boki są tu i ówdzie skalistemi narożnikami poprzerywane. Doliny wschodniej połaci ulegają też, szczególniej w górnej swej części, wielokrotnie zwężeniu, spowodowanemu oporem, jaki skała trachytowa działaniu wody przeciwstawia. Pod krajobrazowym względem są góry trachytowe niezawodnie lepiej wyposażone, aniżeli piaskowcowe, ale pomimo to niedo-równują nigdy wapiennym.

Ryolity wydobyły się w wielkiej obfitości po południowej stronie Krzemnickiego pasma, na dorzeczu Krzemniczki, w mniejszej ilości po stronie północnej, w dolinie Tepliczki, na południe od zakładu kąpielowego w Górnem Stubnie. Ryolity południowej grupy zamykają od wschodu Świętokrzyską kotlinę i tworzą odosobnione kopuły, sterczące z pośród po-

tęźnych pokładów tufów wulkanicznych. Te tnfy zajmują tu znaczne przestrzenie i tworzą geologiczne tło całej okolicy nad dolną Lutyllą, nad Krzemnickim potokiem i równoległym do niego Ihraczem; ale wystąpiły one też, chociaż w mniejszej ilości, po wschodniej stronie pasma Krzemnickiego, na całej linii pomiędzy Bańską Bystrzycą i Zwoleniem. W rozwoju tej formacyi wzięły też udział zlepieńce, złożone z odłamów starszych trachytów, albo i samych ryolitów, następnie tufy pumeksowe i perlitowe, ułożone na przemian z pokładami piasku wulkanicznego, którego najdelikatniejsza odmiana, białej barwy, bywa tu, jako t. zw. „ciężka kreda“ używaną do pisania, gdy „lekka kreda“, t. j. odmiany o nieco grubszem ziarnie, dostarczają szmirglu, t. j. ziemi, służącej do polerowania przedmiotów metalowych *). W tutach tutejszych znajdowano nie-tylko liczne odciski roślin i całe skamieniałe pnie (Jastraba nad Ihraczem), lecz także znaczne pokłady węgla brunatnego (Jastraba nad Ihraczem, między Badinem i Dolnym Rakitowcem nad Hronem), który bywał wydobywanym w celach przemysłowych. Odciski roślin zJastraby badał wiedeński paleontolog Ettingshausen *) i przekonał się, że należą one do 24 zaginionych, przeważnie dwulistnych gatunków. Roślinność ta odpowiadała swym charakterem dzisiejszej florze Afryki i gorącej Azyi, wskutek czego tufy tutejsze zostały zaliczone do utworów trzeciorzędnych mioceńskich. Wzmiankowane pokłady węgla, owe skamieniałe pnie i postać odcisków dowodzą stanowczo, że te tufy osadziły się z wody już po wystąpieniu tutejszych ryolitów; piękna Świętokrzyska kotlina powstała, według Andriana³), przez zapadnięcie się gleby, spowodowane wulkanicznemi zaburzeniami, jakim okolica ta w trzeciorzędnym okresie uległa i jakim swą dzisiejszą postać ma do zawdzięczenia.

Chociaż pomiędzy wszystkiemi, powyżej wymienionemi składnikami geologicznemi, tylko właściwy trachyt odznacza

’) Er. V. Andrian: Das südwestliche Ende des Schemnitz-Krem-nitzer Trachytstockes, w Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, tom XVI., str. 411.

²)    Sprawozdanie z tych badań zostało ogłoszone w Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, tom. I.

³)    Jak wyżej, str. 413.

się większą trwałością i skłonnością do wytworzenia skał, to Krzemnickie pasmo należy pomimo to pod krajobrazowym względem do bardziej zajmujących części Karpat. Dolina Hronu między Bańską Bystrzycą, a Zwoleniem, a jeszcze więcej przełom tej rzeki między Zwoleniem i Świętym Krzyżem są zamknięte wysokiemi, spadzistemi górami, wyskakującemi tu i ówdzie w skaliste narożniki, porysowanemi wązkiemi, cienistemi parowami, gdy dno doliny zajmują zielone łąki i role, co wszystko razem przedstawia miłą dla oka rozmaitość. Do najpiękniejszych dolin wewnętrznych należy zaś Krzemniczka; ma ona w ogóle postać parowu, miejscami tak ważkiego, że obok potoku, jaki ją przecina, z trudem tylko zdobyto tyle miejsca, ile było potrzeba do poprowadzenia drogi. Kolej żelazna Peszteńsko-Bogumińska, łącząca dolinę Hronu z doliną Wagu, a przecinająca w poprzek Krzemnickie pasmo, biegnie w kierunku środkowej zapadłości, w znacznej wysokości po nad dolinami Krzemniczki i Turczanki, na przełaj przez parowy, porozdzielane wązkiemi grzbietami, mijając pierwsze przy po-, mocy wijaduktów, drugie przy pomocy licznych tunelów i przedstawia niezawodnie najwięcej zajmującą linię karpacką, zarówno pod względem śmiałości budowy, jak i pięknych widoków; ale pomimo to porównanie jej ze słynnym Semmerin-giem daje o niej nieco przesadne wyobrażenie. Geologiczne stosunki tego pasma znalazły też odblaski w jego roślinności, gdy bowiem wyniosłości zieleńcowe są w ogóle pokryte roślinnością zielną i dostarczyły obszarów przydatnych dla uprawy roślin pożytecznych, to wyniosłości trachytowe sprzyjają więcej rozwojowi pruchnicy i są bujnemi pokryte lasami. Obok drzew leśnych, z jakiemi dotąd spotykaliśmy się w Karpatach, ukazuje się tu po raz pierwszy dąb, zapowiadający bliskość wielkich nizin węgierskich, z ich gorącym, stepowym klimatem.

Słynne krzemnickie kopalnie złota i srebra¹), których początek wypadnie odnieść co najmniej do X. wieku, znajdują się w zieleńcach, zajmujących sam środek Krzemnickiego pasma. Siedzibą szlachetnych metali są tu żyły, wypełnione kwarcem, albo rozcieńczonym zieleńcem. Główna żyła, której grubość wynosi od 10 do 30 metrów, dzieli się na 3 wdeksze i wiele drobniejszych. Wody, potrzebnej do poruszania młynów i innych przyrządów, dostarcza wodociąg długi na 21 kilometrów, którego początek znajduje się pod grzbietem Flochowy, w dolinie górnego Tureczka, należącego do dorzecza Turczanki, gdy inny, mniejszych rozmiarów, sprowadza wodę z zachodnich wyniosłości. Ponieważ w połowie bieżącego stulecia wody, gromadzące się w kopalni, utrudniały i przerywały robotę^ przeto przystąpiono w roku 1844 do wybudowania olbrzymiej sztolni Cesarza Ferdynanda, która została założoną w poziomie 200 metrów pod najgłębszemi szybami, a odprowadza wody całej kopalni do Hronu, przez co niebezpieczeństwo, grożące tutejszym zakładom ze strony tak groźnego żywiołu, zostało na kilka wieków zażegnanem.

Krzemnickie kopalnie są w części własnością rządu, a po części należą do przedsiębiorstw prywatnych. Całkowita ilość kwarcu, wydobywanego we wszystkich tutejszych zakładach, wynosiła w połowie bieżącego stulecia około jednego miliona cetnarów rocznie. Tysiąc cetnarów tego materyału dawało 5 do 9 łutów czystego mielonego złota i 20 do 30 cetnarów rudy, z której przy pomocy ognia wydobywano około 5 łutów złota i około 13 łutów srebra¹).

Oprócz tego dostarczały Krzemnickie kopalnie w dawniejszych czasach znacznej ilości ołowiu, miedzi i kobaltu. 0 wyda tności tych kopalni trudno, dla braku dokładnych wykazów statystycznych, nabrać słusznego wyobrażenia. Same rządowe kopalnie wydały, weług WindakiewiczaJ), od roku 1790 do 1863, a zatem w przeciągu 73 lat, 9699 menniczych funtów złota i 61.752 takichże funtów srebra, co przedstawia ogólną wartość 7,923.405 zł. w. a. W roku 1887 otrzymano tu jeszcze złota i srebra za 90.000 zł. a. w. Ilość ta, porównana z tą, jakiej dostarczyły w nowszych czasach kopalnie Australii i Ameryki, jest niezawodnie bardzo skromną. Nie da się też zaprzeczyć, że właśnie z powodu małej wartości, jaką złoto i srebro. obecnie (wskutek zwiększonej produkcyi) przedstawia, straciły Krzemnickie kopalnie swe dawne znaczenie. Ażeby dać

’) Hauer u. Foetterle: Geologische Übersicht der Bergbaue d. Oesterreichischen Monarchie, 1855, str. 55.

²) Jak wyżej, str. 266.

wyobrażenie o tern, jaką wartość przedstawiało złoto i srebro w wiekach średnich, przypomnimy jedynie, że całe Spiskie hrabstwo, jedna z najpiękniejszych i najbogatszych prowincyi Węgierskiego Królestwa, dostało się Rzeczypospolitej Polskiej za cenę 155.400 dukatów. Wówczas to kopalnie szlachetnych kruszców na dorzeczu Hronu, mianowicie złota w Krzemnicy, srebra w Szczawnicy i miedzi w Bańskiej Bystrzycy, używały światowej sławy i były przedmiotem zazdrości dla krajów ościennych, a znaczenie tych miejsc odbiło się w przysłowiu lu-dowern, według którego Krzemnica miała mury ze złota, Szczawnica ze srebra, a Bańska Bystrzyca z miedzi. Krzemnica posiadała nadto liczne przywileje, z których jeden nadawał jej wyłączne prawo bicia monety ze wszystkich kruszców, wydobywanych na całym obszarze korony Świętego Stefana, a jej zakłady mennicze przechowały się do dni naszych.

ira

Krzemnickie pasmo zrasta się na zachodzie ze Zdzia-rem. Jest to jeden z najmniejszych górotworów w całym systemie Karpat, ale odznacza się, pomimo to, wysokim stopniem samodzielności. Ma on kształt pojedyńczego, ważkiego, a długiego grzbietu, biegnącego od południowego wschodu ku północnemu zachodowi. Zrasta się ten grzbiet w północno-zachodniej stronie z Minczolskim działem, należącym do Wiater-nych Hal, a spada po północno-wschodniej stronie ku dolinie Turczanki, po południowo-zachodniej ku Handlowy, wpadającej do Nitry. Linia kulminacyjna tego grzbietu, słabo pogięta, obniża się nieznacznie w samym środku pasma, w Zdziarskiej przełęczy, przez którą prowadzi droga z doliny Nitry do doliny Turczanki. Najwyższe wierzchołki tego grzbietu są: Korenowo 894 m., Niemców 862 m., Opalony, Zdziar 602 m., Wyszehrad 829 m. i Halleit 833 m.; z powodu zbyt małej jego szerokości są doliny obu jego stoków tak słabo rozwinięte, iż jedynie nazwę górskich parowów zasługują.

Cały ten górotwór składa się z granitu, który jednakże łatwo wietrzeje i w czystym stanie jedynie w głębszych parowach widzianym być może. Wierzchołki, utworzone z tej skały, odznaczają się łagodniejszemi, mało urozmaiconemi zakrojami i przypominają w ogóle granitowe jądro Wielkiej F'atry. Oba końce tego grzbietu zapadają pod utwory osadowe, od strony Krzemnickiego pasma, jest on bowiem przykryty smugą skał kredowego i trzeciorzędnego wieku, ze znaczną ilością choczańskiego dolomitu (Koronowo), co przypomina w ogóle stosunki Wielkiej Fatry, od strony Wiaternych Hal skałami starszemi (dyjas, tryjas, lejas i kreda), odpowiadającemi stosunkom Wiaternych Hal. Stoki gór są zaś pokryte gliną, uważaną przez niektórych geologów za loes. W tej postaci przedstawia Zdziarskie pasmo ogniwo pośrednie, łączące tak pod geologicznym, jak i pod orograficznym względem Wielką Fatrę z Wiaternemi Halami, a tern samem i drugi łańcuch Karpat z trzecim. Pasmo to rozdziela równocześnie tektoniczne doliny Nitry i Turczanki, których kierunek jest tak zgodnym, iż obie razem wzięte za jedne wielką zapadłość, zamykającą trzeci łańcuch Karpat po stronie zachodniej i oddzielającą go od drugiego, uważane być muszą. Ponieważ Zdziarskie pasmo przerywa tę zapadłość, przeto przedstawia ono jedne z tych anomalij geograficznych, które do zawikłania budowy Karpat najwięcej się przyczyniają i których zrozumienie, jak dotąd niezwalczone przedstawia trudności.

Dolina Turczanki, otoczona Wiaternemi Halami, Zdziarem, Wielką i Małą Fatrą, przedstawia najobszerniejszą, a zarazem najszczelniej zamkniętą i najpiękniej rozwiniętą podłużną do linę w Karpatach. Długość jej od Dubowy pod Zdziarem po Sutów nad Wagiem wynosi 38 kilom., jej średnia szerokość około 9 kilom., jej spadek w kierunku osi dłuższej, od Dubowy po Rutkę 120 metrów, jej średnie wzniesienie nad poziom morza 440 metrów. Rzeka Turczanka bierze początek w Krze-mnickiem paśmie, powyżej osady Górnego Turczeka, na stokach Wichnatowy (1281 m.), a najważniejszym jej dopływem jest Teplica, która, jako Biały Potok, powstaje pod Hermaniecką przełęczą. Teplica i Turczanka, opuściwszy stoki gór właściwych, biegną jeszcze na dolinie obok siebie, rozdzielone pagór-kowatemi wyniosłościami, na przestrzeni około 10 kilometrów i łączą się ze sobą dopiero powyżej Świętego Grzegorza. Niższa część Turczańskiej doliny, od Sutowa po Rutkę, jest przecięta Wagiem, którego stosunki już powyżej poznaliśmy.

Budową swej gleby odpowiada Turczańska dolina najwięcej Liptowskiej, wypada bowiem i na jej obszarze rozróżnić niziny nadbrzeżne od obszarów pagórkowatych. Te pierwsze rozwinęły się tu pod wpływem wód płynących, przez zniszczenie i zniesienie wyniosłości, jakie bieg wody tamowały i dlatego przedstawiają one płaszczyzny znakomicie wyrównane,

22

ograniczone prawie wszędzie wyraźnemi, stromemi brzegami. Najobszerniejsza taka nizina rozpościera się nad Wagiem, gdzie szerokość jej, między Koszntem a Klaczanami, przechodzi 3 kilometry; południowo-wschodni brzeg tej niziny przybrał postać wspaniale, rozwiniętej, stromej krawędzi, która w wierzchołku Bukowinie (538 m.), nad Suczanami (394 m.), wzniosła się na 44 metry nad jej poziom; krawędź ta wygina się około Koszuta ku południowi i przeszedłszy na prawy, wschodni brzeg Tur-czanki, dobiega do Kościan, a cała jej długość wynosi prawie 14 kilometrów. Nizina nad Turczanką, chociaż szerokość jej nie przechodzi nigdzie ll/₂ kil, jest również pięknie rozwinięta, a z większemi dopływami tej rzeki zapuszcza się ona kilkakrotnie ku podnóżu gór, zamykających dolinę tej rzeki. Te nadbrzeżne niziny, pokryte grubym pokładem osadów rzecznych, przedstawiają najżyźniejszą glebę i są całe zajęte przez role, a gdzie podlegają powodziom, przez bujne łąki moczarowate. Znaczne obszary takich moczarów znajdują się nad Turczanką, poniżej Świętego Grzegorza, nad Wagiem między Suczanami i Klaczanami (wyznaczone nawet na mapach sztabowych, jako „horne“ i „dolne blata“), lecz tutaj, przecięte w nowszych czasach koleją żelazną, uległy częściowo odwodnieniu. Powodzie Wagu zanoszą jednakowoż tę glebę niekiedy piaskiem i niszczą -jej urodzajność; wieś Karpelany utraciła w ten sposób znaczną część swych gruntów ; zostały one grubym piaskiem tak pokryte, iż cała ich roślinność ogranicza się obecnie do kilku nędznych drzewek. Ale powodzie Wagu przybierają niekiedy takie rozmiary, że i życiu i mieniu ludzi zagrażają; w słynnym z tego powodu roku 1813 woda Wagu wezbrała tak silnie, że wieś Ratków została w ciągu jednej nocy zupełnie przez nią uniesiona i kilka tylko osób z fal uratować się zdołało.

Po za, temi aluwialnemi nizinami nadbrzeżnemi jest dno Turczańskiej doliny zajęte przez wyniosłości, które jej nadają charakter pagórkowaty.- Skały, tworzące te wyniosłości, należą do utworów trzeciorzędnych i najmłodszych, co odpowiada w zupełności stosunkom Liptowskiej doliny; ale nierówności gleby nie doszły na Turczańskiej dolinie do takich, jak tam, rozmiarów, gdy bowiem wzgórza Liptowa wznoszą się na 20Q, albo i 300 metrów nad poziom Wagu, to najwyższe wzniesienie na dolinie Turczanki, mianowicie pagórek naprzeciw Świę-

cc

CC

tego Grzegorza., ma tylko 533 metrów bezwzględnej wysokości i wznosi się zaledwie na 100 m. nad poziom rzeki. Z tego też powodu robi dolina Turczanki, gdy się na nią z okolicznych gór, czy to z Wielkiej Fatry, czy z Wiaternych Hal patrzy, wrażenie najdokładniejszej równiny; ale nierówności jej nie zasłaniają i na samej dolinie widoku, a ponieważ podnóże gór właściwych jest tu wszędzie ostro odgraniczone, przeto góry, otaczające dolinę i spadające ku niej stromo, przedstawiają się, szczególniej w godzinach porannych, gdy mgły nocne zalegają jeszcze niziny, uroczo. Najpiękniejszego widoku dostarczają zawsze stoki Wielkiej Fatry, strome, porozcinane wązkiemi, głęboko wyżłobionemi dolinami; natomiast znaczna długość Turczańskiej doliny jest powodem, że tak Mała Fatra, jak i Krzemnickie góry, gdy się na nie patrzy ze środka doliny, spadają do rozmiarów niepozornych pagórków i w tern położeniu doznaje się takiego wrażenia, jak gdyby ta dolina od południa i od północy była zupełnie otwarta.

Te pagórkowate obszary mają glebę przeważnie gliniastą, w ogóle żyzną i są całe zajęte przez uprawę, a że klimat Turczańskiej doliny jest, z powodu jej szczelnego zamknięcia i zasłonięcia od wschodnich i północnych wiatrów, cieplejszy udają się tu już wszystkie zboża; stoi ona przeto pod względem wartości gleby o wiele wyżej od Liptowskiej i Spiskiej, a tern więcej od Nowotarskiej doliny i należy do najlepiej zaludnionych. Ani niemiecka, ani madziarska kolonizacya nie dotarła do tego zakątka Karpat, a ludność jego jest czysto słowacka. Ponieważ kopalnie Krzemnicy, Szczawnicy i Starych Hor dostarczały tej ludności w razie nieurodzaju pewnego zarobku, przeto i lata niedostatku nie były tu nigdy tak dotkliwe i w swych skutkach zgubne, jak w innych częściach Karpat, za czem poszedł i wyższy stopień oświaty tutejszej ludności a najważniejsza miejscowość tej doliny, tak zwany Święty Marcin Turczański (Turocs Szent Marton), stolica Turczańskiego hrabstwa, stała się zarazem intelektualnem ogniskiem dla węgierskich Słowaków.

Geologiczne stosunki Turczańskiej doliny są urozmaicono i pouczające. Skały tworzące jej glebę mają znamiona utworów młodszych, trzeciorzędnych i aluwialnych. Oprócz glin i żwirów aluwialnych rozwinęły się tu silnie martwice wapienne około Stubneńskich cieplic, u stóp Wielkiej Fatry i między Klasztorem, a Słowacką Prawną (Windisch Proben, Tot Prona), u stóp Minczolskiego działu. Wiek tych wapieni jest również młodszy, prawdopodobnie aluwialny, a powstanie ich wypada odnieść do działania źródeł mineralnych, gorących, albo i zimnych, ale obfitujących w gaz kwas węglowy, coby świadczyło o bliskości ognisk wulkanicznych. Utwory trzeciorzędne młodsze (miocen) składają się z iłów i piasków, w pośród których występują ławice grubych żwirów, których ułożenie przemawia za tern, iż wytworzyły się one pod wpływem wielkich wód płynących¹). W miocenie tutejszym odkryto także w kilku miejscach pokłady węgla brunatnego (Rutka, Suczany), którego wydobywanie jednakowoż nie opłacało się. Trzeciorzęd starszy (eocen) przechował się w postaci łupków i piaskowców na stokach Wielkiej Fatry, a z ułożenia jego wnosi Andrian, że są to odłamki, albo raczej może ostateczne szczątki niegdyś silnie rozwiniętych pokładów, które w czasie wytworzenia się Turczańskiej doliny zburzeniu uległy. Dolina ta ma bowiem charakter tektoniczny, powstała ona pi zez zapadnięcie się gleby na większym obszarze (Einsturzbecken), a Andrian uważa to jej zapadnięcie się za następstwo wystąpienia Krzemnickich trachytów. Jest więc Turczańska dolina, tak samo, jak i Świętokrzyska nad Hronem, zamykająca Krzem-nickie pasmo od południowego zachodu, zapadłością wulkaniczną, a przełom Streczeński, zgadzający się z nią pod względem kierunku, mógłby być za jej bezpośrednie przedłużenie uważanym² 3 4).

W południowo-zachodniej stronie łączy się Krzemnickie pasmo z Ptacznikiem, który razem z przyczepionym do niego od zachodu Trybcem nazwą gór Nitrzańskich oznaczonym bywa. Górotwór Ptacznika ma postać długiego, a stosunkowo ważkiego pasma, ciągnącego się od północy ku południowi, zamkniętego po wschodniej stronie, w całej swej długości, doliną Hronu, po zachodniej z razu doliną Nitry, a następnie Zytwy, tworzącej granicę między Trybcem i Ptacznikiem. Od Zdziaru jest on oddzielny doliną Handlowy, wpadającej do

Nitry, przy słowackiem miasteczku Prewice (Privitz Previgye), w poziomie 280 m., od Krzemnickiego zaś doliną Lutylli, wpadającej do Hronu. Przełęcz, łącząca Krzemnickie pasmo z Pta-cznikiem, a rozdzielająca źródła Handlowy od Lutylli, jest na 602 metry n. p. m. wzniesiona. Rozpoczyna się Ptacznik na południowym brzegu rzeki Handlowy wierzchołkiem, nazywanym Małym Grycem, wysokim na 876 m., kończy się zaś Wielkim Inowcem, wzniesionym na 901 m.; ten spada już nagle ku południowi, ku Nitrzańskiemu pogórzu, gdyż gościniec, łączący Morawice (Aranyos Marot 196 m.) nad Żytwą, ze Świętym Benedyktem (Szent Benedek, 192 m.) nad Hronem, a okrążający Ino wiec od południa, dochodzi w najwyższym swym punkcie zaledwie do 276 m.

Prawie w samym swym środku, około osady Wielkopola, ulega grzbiet Ptacznika znacznemu obniżeniu i rozpłaszcza się zarazem, co dało powód do rozdzielenia go na dwie połacie, mianowicie północną, Ptacznicką i południową Wojczyńską v)4 W okolicy Wielkopola poczynają się też trzy, najgłębiej we wnętrze całego górotworu zapuszczające się doliny, mianowicie Hornicka, zbiegająca ku zachodowi, ku Nitrze, Zytwa, zbiegająca ku południowi, a wpadająca również do Nitry przy Erzek Ujwar (Neuhäusel) w poziomie 119 m. i Żarnowiecka, zbiegająca ku Hronowi; dwie pierwsze oddzielają pasmo Trybieckie od Ptacznika, zaś pierwsza z trzecią północną połać Ptacznika od południowej, a granice te nabierają większego znaczenia z tego powodu, że Wielkopolskie zagłębienie odznacza się, jak niebawem ujrzymy, właściwemi geologicznemi stosunkami. Na grzbiecie północnej połaci Ptacznika wznoszą się w kierunku od północy ku południowi następujące wierzchołki: Mały Gryc 876 m., Wielki Gryc (Donnerstein) 970 m., Biały Kamień 1133 m., Orli Wierch (Adlerstein) 1122 m., Ptacznik 1346 m.,

J) Andrian: (Das südwestliche Ende des Schemnitz-Krem-nitzer Trachytstockes, w Jahrbuch d. geolog Reichsantalt, tom XVI, str. 377) nazywa południową połać Ptacznika, od najwyższego w niej wierzchołka, Inowcem; ponieważ jednakże istnieje inne, już powyżej opisane, pasmo Inowca, między Nitrą i Wagiem, przeto, chcąc uniknąć synonimii, która zrozumienie i bez tego już dość za-wikłanej budowy Karpat niezwykle utrudnia, zmieniliśmy przyjętą przez Andriana nazwę.

Zadni Klak 1202 rn. i Marków 903 m.; na południowej zaś połaci Dirwald 801 m., Wojczyn 820 m., Siedłowa Skała 779 m., Wielki Inowiec 901 m. i Wielki Benat nad Morawicami 727 metrów.

Całe to pasmo składa się z siwych trachytów, które są przerwane około Wielkopola wapieniami i rozpadają się na dwie grupy, odpowiadające dwom połaciom Ptacznika; zajmują one sam środek pasma, z trachytów składa się bowiem główny jego grzbiet i przyczepione do niego wyższe ramiona. Ryolity wystąpiły tu na jaw tylko w jednem miejscu, ale za to w większej ilości, gdyż z nich wyłącznie składa się skalisty, na 730 m. wysoki, stromo ku wodzie spadający brzeg Hronu między Nową Banią (Koenigsberg, Ujbanya), a Zarnowicą. Itrachyty tutejsze i ten ryolit zapadają wszędzie pod olbrzymie pokłady tufów wulkanicznych, pokrytych powierzchownie loesem, z pod którego wydobyły się tu i ówdzie współczesne owym tufom -pokłady trzeciorzędne, zawierające w kilku miejscach, n. p. w dolinie Handlowy, dość znaczne pokłady burowęgla.

Trachyty tego pasma odznaczają się wielką trwałością i przybrały w wielu miejscach postać stromych i poszarpanych skał. Przedewszystkiem główny grzbiet północnej połaci, skalisty, stromy, powyszczerbiany, zwracał od dawna na siebie uwagę z powodu swej dzikiej powierzchowności, a podobną postacią odznaczają się też niektóre jego ramiona, co i dolinom tego pasma, szczególniej w górnych ich częściach, wiele mało wniczości nadaje. Trachyty sterczą także w wielu miejscach z pośród tufów w postaci odosobnionych stożków i kopuł, zarzuconych żużlami wulkanicznemi. Ale południowa połać Ptacznika ma, pomimo takiej samej budowy geologicznej, odmienną postać, gdyż przedstawia ona falisto pogiętą wyżynę, której środek zajmuje Inowieci Niemiecka Skała. Podobną powierzchownością odznaczają się i wzgórza tufowe, zbiegające od głównego grzbietu gór ku dolinom Nitry, Żytwy i Hronu. Całe to pasmo jest pokryte pięknemi lasami; w dolinie Hronu zostały one już, co prawda, z powodu bliskości zakładów górniczych i gęstszego jej zaludnienia, znacznie przetrzebione, ale w dolinie Nitry zachowały jeszcze do niedawna swą świeżość.

Trybiecki górotwór, oddzielony od Ptacznika dolinami Hor-nicy i Żytwy, jest z jego północną połacią tak złączony, iż poniekąd za jej Zachodnie ramię uważanym być może. Ma on postać pojedynczego grzbietu, biegnącego od północnego wschodu ku południowemu zachodowi; kulminacya tego pasma trzyma się jego wschodniej strony, a rzeki Wiczoma, wpadająca do Nitry i Leweska, dopływ Zytwy, rozcinają go na dwie połacie, mianowicie północną, szerszą i niższą, wznoszącą się w jednym tylko punkcie do 560 m. i południową, wyższą, trójkątnej postaci, z wyraźnym grzbietem, którego najwyższe wierzchołki idą od północy ku południowi w następującym porządku: Jaworów 728 m., Medwedi 776 m., Wielki Trybiec 829 m., Zybryca 618 m. i Soborska Góra, wznosząca się nagle nad miasteczkiem Nitra, wysoka na 587 m.

Trybieckie pasmo składa się z granitu, który wystąpił na jaw tylko w głównym grzbiecie południowej jego połaci i przedstawia krystaliczne jądro, otoczone skałami osadowemi. Po północnej stronie tego jądra występuje gneis w niewielkiej ilości. Skały osadowe składają się z kwarcytów i czerwonych piaskowców dyjasowej formacyi, a następnie z wapieni i dolomitów, należących do tryjasu, lejasu i jury. Cała północna połać składa się z wapieni i dolomitów, które w postaci języka wysuwają się ku wschodowi i wypełniając zagłębie Wielkopola rozcinają trachyty Ptacznika na dwie połowy. Ta wapienna formacya odpowiada swym wiekiem i swym składem zupełnie formacyom Wiaternych Hal, mianowicie owego działu, który w postaci ważkiego, skalistego grzbietu wypełnia klin między górną Nitra i jej zachodnim dopływem Bie-lanką, a wciska się pomiędzy krystaliczne utwory Małej Ma-góry i Suchego Wierchu¹). Ale pod względem ogólnej budowy zbliża się Trybieckie pasmo do Inowieckiego, zamykającego od południa Głogowieckie góry, a nawet i do Małycłi Karpat, zamykających w ten sam sposób Bielawy, a jest w każdym razie uwagi godną rzeczą, że wszystkie trzy zewnętrzne łańcuchy Karpat mają, pomimo różnorodnej swej budowy, od strony nizin Węgierskich, a zatem na ostatecznej swej gra-granicy, zupełnie zgodną postać, gdyż kończą się pasmami,

)¹ D. Stur : Geologische Übersichtsaufnahme im Gebiete der Waag uud Neutra, Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt, 1860 str. 137.

złożonemi z krystalicznego jądra, otoczonego skałami osado-wemi, jednakowego wieku.

Nizina, przypierająca od południowej strony do Trybca i Ptacznika ma powierzchnię falisto pogiętą, wzniesioną średnio na 250 metrów nad poziom morza, a zamknięta od wschodu doliną Hronu, przedstawia wschodnią część Nitrzań-skiego pogórza i dobiega w tej postaci do samego Dunaju.

¹

) E. Windakiewicz : Gold- uud Silber-Bergbau zu Kremnitz in Ungarn, Jabxh d. geolog. Reichsanstalt, t. XVI str. 217.

²

) Frd. Andrian: Bericht über d. im Sommer 1864 ausgefür-

³

ten Aufnahmen etc. Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XVI, 182

⁴

) Andrian, jak wyżej, str. 183.

XIX. Szczawnickie pasmo.

Granice Szczawnickiego pasma; jego budowa. Stosunki geologiczne; trachyty i ryolity. Wygasły wulkan Zapolenka. Bazalt i trachyt bazaltowy. Tufy wulkaniczne i zawarte w nich szczątki roślinne. Źródła gorące. Kopalnie Szczawnickie i ich znaczenie dla rozwoju

kraju; ich upadek.

Ostatniem ogniwem trzeciego łańcucha Karpat jest pasmo, od Bańskiej Szczawnicy (po słowacku Bańska Stjawnica, po niemiecku Schemnitz, po węgiersku Selmecsbanya) Szcza* wnickiem nazywane. Jest ono tak od strony Krzemnickiego pasma, jak i od Ptacznika oddzielone doliną Hronu, który od Świętego Krzyża, 266 m., zbacza ku południowemu zachodowi, a opuściwszy Świętokrzyską kotlinę przy wiosce Bukowinie, 223 m., skręca nagle ku południowi i biegnie już prosto ku Dunajowi, do którego wpada pod historycznemi Parkanami, w poziomie 107 metrów. Po wschodniej stronie przypiera zaś ten górotwór do pasma Jaworyjskiego, należącego już do czwartego łańcucha Karpat, a jest od niego oddzielony zagłębieniem, odwodnionem przez Nareśnicę, wpadającą do Hronu przy Zwoleniu i przez Krupinę (Karpfen), wpadającą do Ipoli przy Szagach (Ipoly-Sagh), w poziomie 137 m. Za południową granicę tego pasma przyjmujemy linię, prowadzącą od Tolma-cza nad Hronem (173 m.), przez Egeg (138 m.) nad Szczawnickim potokiem do miasteczka Krupiny, położonego nad rzeką Krupiną, w poziomie 332 m.

Szczawnickie pasmo różni się swem upostaceniem od wszystkich dotąd opisanych górotworów Karpat; gdy bowiem tamte odznaczają się silniejszym rozwojem w jednym kierunku, aniżeli w drugim, a najwyższe ich wzniesienia, ustawione szeregiem, łącząc się ze sobą, dają jeden wzpólny mniej, albo więcej wydłużony grzbiet, to Szczawnickie pasmo jest ograni-

czoiie linią, zbliżoną do koła, a najwyższe jego wzniesienia skupiły się na małym obszarze, w samym jego środku i obniżają się stopniowo ku jego obwodowi, co mu postać silnie rozpłaszczonego stożka nadaje. Te środkowe wyniosłości ustawiły się nadto w półkole, albo raczej w podkowę, otwartą ku południowi, we wnętrzu której rozpostarło się szeroko słynne ze swych kopalni miasteczko Bańska Szczawnica, w poziomie 727 m. Podkowa ta ma zarazem znaczenie działu wodnego między Hronem i Ipolą, gdy bowiem wody, spływające do jej wnętrza, łączą się w Szczawnicy, rzece płynącej ku południowi, a uchodzącej do Ipoli, to wody, ściekające po jej zewnętrznych stokach, dają siedm rzek, albo raczej górskich potoków, które chociaż rozbiegają się we wszystkie strony świata, pomimo to wszystkie do Hronu uchodzą. Posiada więc ten Szczawnicki stożeń dziewięć rzek, których doliny rozcięły go na dziewięć grzbietów, ustawionych również w kierunku promieni; łączą się zaś te grzbiety w środku całego górotworu, czepiając się, każdy na swą rękę, wzmiankowanej powyżej podkowy. Średnia wysokość tych grzbietów jest prawie jednakowa; ale najwyższe ich wierzchołki są niesymetrycznie na nich rozrzucone, w ogóle zaś grzbiety, dobiegające do Hronu, urywają się nagle, gdy zwrócone ku południowi i ku wschodowi łagodniej się obniżają. Wymienimy te rzeki i te ramiona po kolei, i podamy dla każdego ramienia najwyższe jego wierzchołki.

W kierunku czysto północnym płyną Nereśnica, (za początek której musimy przyjąć potok Bystry) i Stary Potok, ku północnemu zachodowi Tepla i Wihniański potok; na ramieniu między Nereśnica i Starym Potokiem znajdują się wierzchołki Wapienna 680 m. i Rzepisko 836 m.; między Starym i Tępią Sud 718 m. i Stalowa 835 m.; między Tępią i Wihniańskim wierzchołek Nad Bonka 850 m. i Krasna Lipa nad Szczawnicą 792 m. Ku pełnemu zachodowi płyną dalej potoki Hodrycki i Rychnowski, ku południowi Żykińce z Almaską, wpadające flo Hronu i Szczawnicki potok, wpadający do Ipoli; na ramieniu pomiędzy Wihniańskim i Hodryckim znajdują się Gerling 867 m. i Paradysz 942 m.; między Hodryckim i Rychnowski m Równa 749 m. i Piarg 869 m.; między Rychnowskim i Zykiń-eami Brezyl 736 m., Chełm 726 m., Wielki Wiaternik 754 m. i Wielki Zdziar 856 m. ; między Zykińcami i Almaską Almaski Rohacz 559 m.; między Almaską i Szczawnickim Nowińska 619 m., Chrowie 581 m., wierzchołek Nad Poczuwadłem 783 m. i Żytnia, najwyższe wzniesienie w całem paśmie, 1011. m. Nakoniec na ramieniu między Szczawnickim i Bystrym (dopływ Nereśnicy), zamkniętem od wschodu Krupiną (dopływ Ipoli), znajdują się Saski Wierch 712 m., Jabłonowa 763 m., Horwatow Wierch 778 m. i Skałka 883 m.

Szczawnicki stożeń jest także zbudowanym z młodszych skał wybuchowych, ale różni się od poprzednio opisanych ogniw tego rodzaju tern, iż posiada jądro krystaliczne, otoczone płaszczy ko wato skałami osado wemi, do koła którego rozpostarły się różne rodzaje skał wybuchowych młodszych i utworów z ich przeobrażenia powstałych. To jądro krystaliczne zajmuje zachodnią część całego górotworu i przedstawia szereg wyniosłości, biegnący od północy ku południowi, przerwany Hodrycką doliną i z tego powodu Hodryckim grzbietem nazywany, a składa się przeważnie z granitu, w małej ilości z sy-jenitu i gneisu; na tych skałach krystalicznych opierają się pokłady osadowe, złożone z łupków iłowych i kwarcytów de-wońskiej (?) formacyi i z bardzo słabo rozwiniętych łupków, wapieni i dolomitów tryjasowej (?) i trzeciorzędnej formacyi. Krystaliczne skały tego jądra (granit, syjenit, gneis) przedstawiają wierzchołki zaokrąglone, pokryte roślinnością i nie wywarły na postać gór tutejszych żadnego wybitnego wpływu. Skały osadowe tworzą zaś kilka odosobnionych, ale niepozornych wierzchołków. Nader ważnym faktem jest znachodzenie się trzeciorzędnego (eoceńskiego) zlepieńca z nummulitami (w dolinie Wichniańskiej) w znacznej wysokości, gdyż można z tego wnosić ’), że krystaliczne jądro Szczawnickie, a prawdopodobnie i wszystkie inne (krystaliczne jądra), jakieśmy dotąd poznali, rozwinęły się dopiero w trzeciorzędnym okresie, co zarazem przekonuje, że wiek Karpat jest stosunkowo bardzo młodym. Do koła tego jądra usadowiły się zieleńce, które i tu z łatwością wietrzeją i wytworzyły góry chełmowato zaokrąglone, a są siedliskiem szlachetnych metali. Najobficiej jednakże wystąpiły w tern paśmie siwe trachyty, w różnych odmianach; one to, przykryte miejscami tufami wulkanicznemi i pozornie na

n) Frd. Andrian: Das südwestliche Ende des Schemnitz-Kre-mnitzer Trachytstockes. Jahrb. d. geolog Reichsanstalt, tom XYI, str. 368.

kilka grup rozdzielone, wytworzyły większą część całego górotworu, im też mają do zawdzięczenia swą malowniczą postać wszystkie większe wyniosłości, jak nie mniej i wpośród nich zawarte doliny. Z tych siwych trachytów składa się przede-wszystkiem dziki, skalisty i urozmaicony grzbiet Zytny, z najwyższym w całem paśmie wierzchołkiem tejże nazwy, z którego zajmujący i szczególniej ku południowi, ku Dunajowi nadzwyczaj obszerny otwiera się widok. Trachytowa skała1 tworzy także podstawę ruin starożytnego zamku Sachsenstein, który na lewym brzegu Hronu, naprzeciw ujścia Krzemnickiego potoku położony, strzegł niegdyś drogi, prowadzącej do Krzem-nickich kopalni złota i srebra,

Trachyty ryolitowe przybrały i tu znamiona utworów młodszych, wystąpiły przedewszystkiem na obwodzie pasma, najobficiej na zachodniem kolanie Hronu, między Hlinkiem i La-domirem, gdzie sterczą w postaci odosobnionych stożków i kopuł z pośród pokładów tufowych; dostarczają one wybornego materyału na kamienie młyńskie, których wyrób znajduje się przy wsi Hliniku. Ale ryolity przebiły się także we wnętrzu gór, na granicy między zieleńcami i właściwemi trachytami. Bezpośrednio nad Wichnem tworzy ryolit dwie spadziste kopuły, zawalone tak wielką ilością odłamów tejże skały, że jedna z nich z tego powodu „morzem kamieni“ przezwaną została, Do tych właśnie ryolitów jest przywiązane istnienia wygasłego wulkanu Zapolenki, odkrytego w 1850 r. przez profesora geologii w Szczawnickiej akademii J. Pettko. Dolina Ho-drycka jest w swej spodniej części zamknięta poprzecznym wałem, nazywanym przez okolicznych mieszkańców Muraniem, złożonym z pumeksu; powyżej tego wału musiało się znajdować niegdyś, jak o tern budowa dna świadczy, małe jeziorko. Postępując lewą stroną doliny w górę, stanął prof. Pettko niespodzianie u wejścia do małej, owalnej dolinki, a zbadawszy ją dokładnie przekonał się, że przedstawia ona krater wygasłego wulkanu. Strumień lawy, jaki z tego krateru w czasie jego czynności wypłynął, wytworzył ów poprzeczny wał, a Hodrycki potok, powstrzymany w biegu przez ten wał, rozlał się w owe jeziorko, które dopiero później przez wyżłobienie głębszego koryta w skale odpłynęło. Wnętrze tego krateru nazywają tutejsi mieszkańcy Jaminy, co po słowacku znaczy tyle co jamy. Dłuższa średnica krateru, równoległa do grzbietu gór,

ГО

ST-

wynosi około 320 metrów, krótsza 30 do 40 metrów. Cały ten krater jest porosły lasem i tylko w północno-zachodniej jego części wytworzył się moczar. W południowo wschodniej, szerszej jego połowie znajdują się dwa stożki wybuchowe (nasypowe), łączące się ze sobą; wschodni większy ma 30 metrów średnicy, zachodni ma taką samą dłagość, ale jest nieco węższy. Oba razem tworzą nierówną wyżynkę, porosłą lasem, od brzegu krateru jedynie ważkim rowem oddzieloną. Brzeg właściwego krateru, również lasem porosły, jest w północno-zachodnim swym końcu najniższym i najmniej stromym i bywa tu Hincowym Wierchem nazywany, w północno-wschodniej zaś stronie wyższy i spadzistszy, wznosi się na 10 metrów nad dno krateru i ta jego część nosi nazwę Zapolenki. Cały ten krater składa się z trachytu ryolitowego, przemienionego w pumeks¹).

Jeszcze młodszemi od ryolitów są bazalty, skała wybuchowa, która wydobyła się w płynnym stanie przez szczeliny, w mniejszej ilości i nie tworzy z tego powodu większych górotworów, lecz jedynie pojedyncze kopuły, albo poziomo ułożone ławice mniejszych rozmiarów, a daje się na pierwszy rzut oka odróżnić po tern, iż dzieli się w piękne słupy sześcio-boczne. Z takiego bazaltu składa się przedewszystkiem Szczawnicka Kalwarya, góra stożkowatej postaci, „przedstawiająca typ wulkanicznego tumu, której wierzchołek został służbie Bożej poświęconym, a która przyczynia się nie mało do podniesienia krajobrazowego piękna otoczenia słynnego zkąd innąd miasta“¹); oprócz tego wytworzył tutaj bazalt dwie kopuły Szybenickiego Wierchu i małą wyżynkę około Brehów nad Hronem, pokrytą zupełnie loesem. Ale obok tych niewątpliwych bazaltów wydobyła się tu w kilku miejscach na powierzchnię ziemi inna skała, która, chociaż powierzchownie pod względem barwy, zbitości, słupowego układu i zależności od szczelin zupełnie odpowiada bazaltowi, to pod petrograficznym względem zbliża się więcej do trachytów i przez geologów za młodszy, bazaltowy trachyt uważaną bywa. Ta skała wystąpiła przedewszystkiem około młyna w Skałce, na wschód od Śwdętego Benedykta, gdzie jej pięknie rozwinięte słupy są

*) Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, I, 1850 str. 158. a) F. Hauer: Geologie, str. 587.

r$50 ustawione w regularny wachlarz i to w ten sposób, że dolna część słupów jest łukowato wygięta, górna zaś zupełnie prosta i pionowa; oprócz tego odkryto ten bazaltowy trachyt w La-domirzu nad Hronem i na południe od Poczuwadła, gdzie tworzy niski, wydłużony, wyraźnie ograniczony płaskowyż, otoczony tutami trachytowemi.

Tuty Szczawnickiego stożenia rozwinęły się na jego obwodzie najobficiej po jego południowej stronie, ale wdarły się też w kilku kierunkach głęboko w jego wnętrze, do znacznej wysokości. Są one tutaj, tak samo jak w Krzemnickiem paśmie, utworem wodnym, a w okolicy Rybnika i Ladomiru zawierają nawet skamieniałości muszli trzeciorzędnych i roślin. Znaleziono tu liczne gatunki, należące do rodzajów dziś jeszcze żyjących, jak grab, klon, wiąz, dąb, kasztan, Planera, Grewia, Dalbergia, ale oprócz tego i zaginione, jak Pinites, Libocedrus, Podogonium i Mimosites, co wszystko razem znamionuje florę o wiele cieplejszą od dzisiejszej karpackiej, odpowiadającą okolicom śródziemnomorskim. W pośród tych tufów wytworzyły się w kilku miejscach w ogromnej ilości okruchów ce (brekcye) trachytowe, a ponieważ zachodzą głęboko w górskie doliny i wystąpiły obficiej w sąsiedztwie litych trachytów, przeto geolog Paul przypuszcza, że materyał, z jakiego te okruchowce są złożone, powstał jako złoża trachytowe w czasie wybuchów samych trachytów i dopiero później, po zalaniu okolicy, przez fale ogładzonym i stosownie do swych rozmiarów i ciężkości w mniejszej, albo większej odległości od dawnych brzegów porzuconym został¹). Stoki gór tutejszych są zresztą pokryte loesem, który szczególniej po południowej ich stronie do znacznej dochodzi grubości. Ślady wulkanicznych przewrotów, jakim cała ta okolica swą dzisiejszą postać ma do zawdzięczenia, przechowały się w gorących źródłach, tryskających ze szczelin, w sąsiedztwie ryoli-tów się znajdujących. Słynne cieplice w Szklenie składają się z 8 źródeł, których ciepłota wynosi od 20 do 54° C., a ziemia w otoczeniu tych źródeł jest tak rozgrzana, iż śnieg nigdy na niej dłużej, jak przez kilka godzin utrzymać się nie zdoła. Cieplica we Wichnem została sztucznie wytworzoną, mianowicie

’) K. Paul: Der oestliche Tlieil des Schemnitzer Trachytge-birges, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XVI., str. \il.

S5Ï

w ten sposób, źe w miejscu, gdzie ciepłe, ale ubogie i zanieczyszczone źrodło osadziło znaczne pokłady martwicy, wybito sztolnię na 80 do 90 metrów długą, z której płynie obecnie około 9000 wiader żelazistej wody dziennie, a której ciepłota jest zupełnie stałą i wynosi 38° C.

Słynne Szczawnickie kopalnie złota i srebra¹), których początek wypadnie odnieść do I. wieku naszej ery, są tak samo, jak i Krzemnickie przywiązane do formacyi zieleńców, we wnętrzu których znajduje się tutaj niezwykła ilość żył, już cieńszych już grubszych, wypełnionych skałą feldspatowej przyrody, obfitującą w szlachetne metale. Kopalnie te przewyższają swemi rozmiarami wszystkie inne Austryacko-Węgierskiej monarchii. Około połowy bieżącego stulecia znajdowało się tutaj 217 sztolni, których długość wynosiła 76.139 kilometrów, oprócz tego 48 szachtów, z których najgłębszy sięgał do 448 metrów pod powierzchnię ziemi, a wydzielanie metalów odbywało się w 317 młynach. Wody potrzebnej do poruszania maszyn dostarczało 15 sztucznie założonych stawów, a do odprowadzenia wód z kopalni wybudowano sztolnię Józefa II., jedno z największych dzieł tego rodzaju. Jest to korytarz wysoki na 4 metry, szeroki na 3'/₃ metra, a długi na 18 kilometrów. Ilość mate-ryału, wydobywanego z żył dochodziła do 2 milionów cetna-rów rocznie, które dawały 320 do 400 funtów mielonego złota, 4500 do 5000 ze złotem pomieszanego srebra i 20.000 do 25.000 cetnarów ołowiu. W roku 1887 wydały jeszcze rządowe kopalnie w Szczawnciy 130 7 kilogramów złota w wartości 182.342 zł. a. w., 5868 kilogramów srebra wartości 528.107 zł. a. w., 8673 metrycznych cetnarów ołowiu w wartości 108.415 zł. a. w. i 135 metrycznych cetnarów miedzi, wartości 7421 zł. a. w. Oprócz tego dostarczają inne kopalnie Szczawnickiego pasma wielkiej ilości miedzi i żelaza.

Nie trudno ocenić znaczenie tych skarbów mineralnych dla rozwoju tej części Karpat. Dostarczały one od niepamiętnych czasów zarobku nietylko dla miejscowych Słowaków, lecz ściągały licznych cudzoziemców, przedewszystkiem niemieckiej narodowości, którzy wpośród nieoświeconych i na wpół dzikich mieszkańców tych gór zaszczepili oświatę i dali

im poznać jej dobrodziejstwa. Szczawnicka Akademia górnicza, zawdzięczająca swe istnienie tutejszym kopalniom, należy jeszcze zawsze do pierwszorzędnych zakładów naukowych Austryacko-Węgierskiej monarchii. Można powiedzieć bez przesady, że dolina Hronu, obfitująca dziś w ludne miasta i zamożne wioski, odznaczająca się gestem zaludnieniem i zamożnością mieszkańców, przedstawiałaby bez tutejszych kopalni obraz takiej dzikości, jaki można jeszcze widzieć w Karpatach Pokucia, Siedmiogrodu i po multańskiej ich stronie. Temu przemysłowi zawdzięczają tutejsze okolice nietylko liczne i dobrze utrzymane drogi, lecz nadto dwie wielkie linie kolejowe, z których jedne (Koszycko - Bogumińską) poznaliśmy nad Wagiem, Popradem i Hornadem, gdy druga połączyła ze światem cywilizowanym dolinę Hronu. Linia ta, przecinająca w poprzek cztery południowe łańcuchy Zachodnich Karpat, rozpoczyna się przy Hatwanie, stacyi kolejowej Peszteńsko - Koszyckiej, minąwszy zagłębie między pasmem Czerhadzkiem i Matra, spuszcza się ona do doliny Ipoli, a z tej dostaje się przez przełęcz łączącą pasmo Jaworyjskie z Uhrońskiem do doliny Slatyny, którą dobiega do Zwolenia nad Hronem. Od tego miasta idzie jedno ramię doliną Hronu w górę aż po za Brezno, gdy główna linia zapuszcza się w malowniczy przełom tej rzeki między Zwoleniem i Świętym Krzyżem, wysyłając z połowy tej drogi boczne ramię, które wazką, dziko malowniczą doliną Bystrego Potoku dochodzi do Szczawnicy. Od Świętego Krzyża zbacza główne ramie tej kolei ku północy, do Krze-mnicy, a przeciąwszy, pomimo niezwykłych przeszkód, w poprzek całe Krzemnickie pasmo, spuszcza się w dolinę Turczanki i łączy się w Rutce z linią Bogumińsko- Koszycką. Nie można jednakże zamilczeć, że i Szczawnickie kopalnie chylą się, tak samo jak Krzemnickie, ku upadkowi. Powody tego upadku leżą nietylko w wyczerpaniu głównych żył kruszconośnych, lecz w zwiększonych kosztach produkcyi i mniejszej wartości wydobywanych metali. Rządowe kopalnie nie opłacają się już od wielu lat, a prywatne, przy których łatwiej można zaprowadzić oszczędności, bardzo małe niosą dochody. Złoto i srebro tracą w tej części Karpat coraz to więcej na znaczeniu, a punkt ciężkości górniczego przemysłu spoczywa tu obecnie jeszcze tylko w miedzi i żelazie i przeniósł się w doliny górnego Hornadu, Hnilca i nad górny Hron. Ten upadek górniczego przemysłu dał się, już czuc w okolicy Krzemnicy i Szczawnicy, kilka tysięcy najpracowitszej ludności straciło bowiem sposób do życia, jaki tu z ojca przechodził na syna, zamożność miast widocznie się zmniejsza, a ludność wiejska, zagrożona brakiem środków do życia, opuszcza swe odwieczne siedziby i ciągnie w dalekie strony, szukać zarobku.

Po południowej stronie Szczawnickiego pasma rozpostarła się kraina pagórkowata, pokryta przeważnie loesem, która w południowym kierunku coraz bardziej zwężając się, przybiera postać ważkiego języka, zwartego dolinami Hronu i Ipoli i dobiega w tej postaci do samego Dunaju. Wspomnimy jeszcze o niej, gdy będzie mowa o dolinach Ipoli i Rymawy, zamyka-ących czwarty łańcuch Karpat od południa.

XX, Pasmo Jaworyjskie i Uhrońskie,

Dolina Hronu i innych rzek. Murańskie stołiwo; jego krasowy charakter. Bogactwo metali. Góra Żeleznik i kolej nad-

powietrzna.

Czwarty łańcuch Zachodnich Karpat Pasmo Jaworyjskie; jego granice i budowa; jego geologiczne stosunki. Wpływ skał na roślinność. Solfatara w Kalince Uhrońskie pasmo. Jego granice i budowa postać głównego grzbietu. Układ wód ; wpływ rzek na układ głównych działów. Geologiczne stosunki tego pasma. Jego powierzchowność.

Przechodzimy do czwartego łańcucha Karpat. Jest on ograniczony w północnej stronie górnemi dolinami Hronu Siany i Bodwy, na zachodzie Hronem, Krupiną i Nereśnicą’ na południu Ipolą i Rymawą, na wschodzie Hornadem. Różni, się ten łańcuch od poprzednio opisanych nietylko mniejszemi rozmiarami, lecz i ogólną budową. Przedewszystkiem bowiem owe pasma wydłużone w jednym kierunku, a opatrzone wy-raźnemi grzbietami, z jakich oba powyżej opisane łańcuchy przeważnie były złożone, ustępują tutaj miejsca ogniwom obszerniejszym, masywnym, wskutek czego układ wód płynących zasadniczej ulega zmianie. Są oprócz tego granice pomiędzy temi ogniwami mniej wyraźne, nieraz trudne do wyśledzenia; natomiast różnice morfologiczne pomiędzy niemi są pomimo ich mniejszej wysokości, o wiele donioślejsze, niż w łańcuchach poprzedzających.

Zaczyna się ten łańcuch na swym południowo-zachodnim końcu 'pasmem Jaworyjskiem. Jest ono oddzielone od Szczawnickiego dolinami Nereśnicy i Krupmy; od północy zamyka je dolina Slatyny, która płynie ku zachodowi, a wpada do Hronu przy Zwoleniu; od wschodu dolina Lozoncza, który jest najważniejszym dopływem Ipoli. Od południa przechodzi zaś to pasmo w pogórze Ipolskie; za południową jego granicę przyjmujemy linię łączącą miasteczka Krupinę z Lozonczem 191 m.. oba nad rzekami tychże samych nazwisk położone.

Jaworyjskie pasmo ma postać nieregularnej elipsy, której oś dłuższa jest skierowana od wschodu ku zachodowi. Najwyższe jego wzniesienia wytworzyły dwa, prawie równoległe grzbiety, nie jednakowej długości. Grzbiet północny, dłuższy, a zatem główny, zaczyna się w klinie między Nereśnicą i Hro-nem, biegnie zrazu ku południowi, potem ku wschodowi i znowu ku południowi, trzymając się w pewnej od rzeki Lozoncza odległości, a kierunkiem swym przypomina słabo skręconą, leżącą literę S (co). Najwyższe wzniesienia tego grzbietu idą po sobie, poczynając od północno-zachodniej jego kończyny, w następującym porządku: Zawór 717 m., Dubrawa 786 m., Łomno 908 m., Saskie Łomno 815 m., Podlisiec 889 m., Pod Skałką 919 m., wierzchołek Nad Balaszowską Hutą 930 m., Wilcza Jama 901 m., Budyńska Skała 767 m., Bradło 818 m., Łazów 667 m., Szafara 649 m., Lisiec 699 m. Od Budyńskiej Skały wysuwa się nadto ku północnemu wschodowi ramię, oznaczane ogólną nazwą Detwiańskich Łazów, które oddziela źródło Sla-tyny od źródeł Lozoncza i tworzy jedyne połączenie Jaworyj-skiego pasma z następującem, t. zw. Uhrońskiem. Grzbiet południowy, do środkowej części poprzedzającego prawie równoległy, jest od niego oddzielony podłużnemi dolinami Kru-pnicy, która płynie ku zachodowi, a wpada do Krupiny i Ti-sownika, który płynie ku wschodowi i jako Stregowacz wpada do Ipoli. Ten południowy grzbiet, oznaczany ogólną nazwą Jaworyi, jest od północnego krótszy, ale znacznie wyższy, przedstawia bowiem kulminacyę całego pasma, złożoną z czterech wierzchołków, których wysokość wynosi 882, 1024, 1044 i 855 metrów. Od tych grzbietów oddzielają się jeszcze ku północy i ku południowi liczne ramiona, a charakter masywnego wzniesienia, właściwy całemu Jaworyjskiemu pasmu, objawia się w tern, że na ramionach tych wznosi się jeszcze wiele wierzchołków do znacznej wysokości; po północnej stronie, na dorzeczu Slatyny, idąc od zachodu ku wschodowi, napotykamy Drien 868 m., Wielki Korczyn 863 m., Ślaczkową 878 m., Syren 690 m., Jawor 816 m. i wierzchołek Nad Bozenowem 773 metrów ; po południowej zaś stronie, w tymże samym kierunku, wznosi się Lehota 652 m., Żebrak 648 m., Kopany Zawór 777 m., Jasieny Wielkie 725 m., Stary Łaz 662 m., Kobola 666 m., Rektorów 676 m., (Lisice 662 m.) i Dieł 528 m. Zbliża się zresztą Jaworyjskie pasmo swą powierzchownością naj-

35 G więcej do Szczawnickiego, lecz nie dorównuje mu pod wzglę dem wykończenia, gdyż doliny jego są mniej zwarte, grzbiety i wierzchołki więcej zaokrąglone, a skał w niem stosunkowo mało.

Geologiczna budowa tego pasma jest bardzo prosta; składa się ono ze siwych trachytów, otoczonych ze wszech stron tutami, które szczególniej na dorzeczu Ipoli wielkie pokrywają przestrzenie. Skała bazaltowa wydobywa się na kilku punktach w dolinie Nereśnicy (Dubowo, Bacur), gdzie przebiła trachyty i tuty, nie wytworzyła ona tu jednakże słupów, lecz podzieliła się w poziome płyty. Na tutach tego pasma leżą, szczególniej w południowej jego stronie, znaczne pokłady loesu, który miejscami zapuścił się i w doliny górskie, przedewszystkiem w doliny Krupiny i Nereśnicy, a na dorzeczu Slatyny w dolinę Koziańską, najobszerniejszą ze wszystkich tutejszych, zachodzącą pod sam grzbiet (północny) pasma. Ponieważ tuty j złączone z niemi okruchowce przepuszczają wilgoć i z łatwością wysychają, przeto jedynie trachytowe wyniosłości Jaworyjskiego pasma są pokryte bujnemi lasami liściastemi, w składzie których dęby ważną grają rolę; rośnie tu już obficie nawet gatunek południowy, nazywany przez botaników Quercus Cerris. Wyżyny tutowe i okruchowcowe, chociaż głęboko porysowane erozyjnemi parowami, cierpią często na posuchę, wskutek czego i uprawa gleby nieraz na nich zawodzi; ale z wiosną pokrywają się one bujną roślinnością zielną i dostarczają dobrych wypasów. Do tych wypasów odnosi się nazwa „łazów“, jaką niektóre miejscowości oznaczane bywają; po południowej stronie rozróżniają tu Łazy Pleszowskie, Turo-polskie, Senohradzkie i inne. Ponieważ przemysł górniczy nie rozwinął się w tych górach na większe rozmiary, bo ogranicza się do żelaza i siarki, przeto Jaworyjskie pasmo należy do uboższych i więcej zaniedbanych okolic w Karpatach.

Tutejsze kopalnie siarki zasługują na szczegółową wzmiankę, gdyż nietylko zawdzięczają one swe istnienie wulkanicznej czynności skorupy ziemskiej, lecz w ich zakresie przechowało się nawet jedno z ciekawszych zjawisk wulkanicznych, mianowicie fumarole, czyli gazy wulkaniczne, wydobywające się ze szczelin w skałach. Siedzibą tych kopalni jest osada Kalinka, w dolinie Koziańskiej. u samego podnóża północnego grzbietu położona.

Według Heidingera i Noggerata mamy tutaj do czynienia z dawną, lecz nie zupełnie jeszcze wygasłą solfatarą, przedstawiającą bezpośredni związek z wnętrzem ziemi. Tutejszy pokład siarki, długi na 600, a szeroki na 300 lachtrów¹), wytworzył się w zagłębieniu, otoczonem wieńcem gór trachyto-wych. Całe to zagłębienie jest wypełnione okruchowcem, powstałym ze zniszczonej i rozpuszczonej skały trachytowej, w którym składowe jej części dają się jeszcze rozróżnić; zamieniła się ona tutaj w masę po części porcelanowej, po części ilastej przyrody. W tej masie znajduje się siarka, jużto w pokładach, już w żyłach, nadto i gips. Z rudy, wydobywanej bezpośrednio z kopalni, bywa siarka oddzielaną za pomocą destylacyi. W połowie bieżącego stulecia dostarczały te kopalnie około 900 cetnarów czystej siarki rocznie, ale obecnie zasoby tego minerału tak się zmniejszyły, iż rząd jego wydobywania zupełnie zaniechał. W dwóch miejscach tego zagłębienia znajdują się otwory, z których gorąca para wydobywa się z wielką siłą. Ciepłota tej pary została w jednem miejscu na 25, w innem na 50° C. oznaczoną. Zjawisko to stoi poniekąd w związku z gorącemi źródłami w Ślaczu, Szklenie i innych miejscowościach, wydobywającemi się z wielkiej głębokości. W jednem z tych źródeł zapuszczono ołowiankę do głębokości 100 stóp, w drugiem do 200 stóp, w żadnym jednak razie, ołowianka dna nie dosięgła² 3). W Kalinieckich pokładach siarki został też odkryty szczególny minerał, któremu nadano nazwę haueritu.

Następujące pasmo, Uhrońskie⁴), jest zamknięte od północy i zachodu doliną górnego Hronu, od wschodu doliną Siany, od południa Slatyny, Lozoncza z Ipolą i Rymy. Łączy się zaś ono za pomocą Detwiańskiej przełęczy, oddzielającej źródła Slatyny od źródeł Lozoncza, z pasmem Jaworyjskiem, za pomocą Sobociańskiej (Rima Szombat, Rymawska Sobota), między Ipolą i. Rymą, z piątym łańcuchem Karpat, za pomocą Prehibki, między Hronem i Sianą, z pasmem Hnileckiem. Ale

Siana nie wyznacza dokładnie wschodniej jego granicy, gdyż niektóre wzniesienia, leżące po zachodnim brzegu tej rzeki, muszą z powodu swej szczególnej budowy już do następnego pasma, do tak zwanego Słowackiego Krasu być zaliczone. Dokładniej szem wyznaczeniem wschodniej granicy zajmiemy się też przy opisie tego pasma.

Uhrońskie pasmo jest największem w całym systemie zachodnich Karpat, długość jego (na linii łączącej Bańską Bystrzycę nad Hronem z Rożnawą nad Sianą) wynosi bowiem około 102 kilometrów, szerokość zaś (między Breznem i Lo-zonczem) prawie 53 kilom. Z powodu takich rozmiarów jest i budowa jego więcej urozmaiconą, Przedewszystkiem bowiem są jego południowe i zachodnie stoki silnie rozwiniętemi liniami wodnemi na liczne działy porozdzielane, ale działy te są wspólnym grzbietem ściśle ze sobą złączone i z tego powodu za samodzielne ogniwa uważane być nie mogą, W rozwoju tego grzbietu występują wyraźnie dwie linie zasadnicze, mianowicie zachodnia, poprzeczna i wschodnia podłużna. Grzbiet zachodni ma kierunek północno - południowy, biegnie prawie równolegle do części Hronu między Bańską Bystrzycą i Zwoleniem. Zaczyna on się na północy górą Ławiste, powyżej Predajnej nad Hronem, wysoką na 1140 m., po której następują wierzchołki Czerteż 1205 m., Mały Wiepor 1255 m., Bru-żeński Gruń 1271 m., Strunga 1340 m., Polana 1459 m., Prednia Polana 1364 m.; a kończy się Fango wem powyżej Detwy nad Slatyną, wysokim na 647 m. Grzbiet wschodni łączy się zaś z poprzedzającym prawie w samym jego środku, gdyż czepia się Strungi, od której biegnie zrazu ku wschodowi, przez Stra-ceny 941 m., Slatyński 955 m. aż po Łom, osadę na dziale wodnym między potokiem Kamienistym (dopływ Hronu) i Ipolą, w poziomie 920m. położoną; od Łomu biegnie zaś ten grzbiet wielkim lakiem, zrazu ku północnemu, dalej ku pełnemu, na-koniec ku południowemu wschodowi. Na wschód od Łomu posiada ten grzbiet następujące wierzchołki: Trichotari 1143m., Wielki Wiepor 1341 m., Rosipek 1090 m., Banowa 1095 m., Kuczelak 1137 m., Fabowa Hala 1441 m., Wielka Stożka 1391 m., Wielki Cygan 1227 m., Łopuszna 1126 m., Kipro 1384 m., Stolica 1480 m., Lehocka Hala 1389 m., Kohut 1418 m., Ostry 881 m., Magóra 881 m., Hradek 812 m. i Słoweńska Skała 623 m. Od Strungi po Stolicę przedstawia ten grzbiet dział wodny, dzielący dopływy (północnego) Hronn od (południowych) Slatyny, Ipoli i Rymy; ale od Stolicy wbiega on pomiędzy Jelszawę i Szczytnik (dopływ Siany) i ma już tylko znaczenie linii kulminacyjnej.

Stosownie do budowy tego grzbietu rozpada się Uhroń-skie pasmo pod hydrograficznym względem na trzy obszary. Obszar zachodni, odcięty krótszem jego ramieniem, obejmuje trzy większe dopływy Hronu, mianowicie Hutną, Huczawę i Solną. Powstają one wszystkie w okolicy Brużeńskiego Gru-nia i płyną zrazu ku zachodowi, dolinami do głównej osi gór równoległemi, a zatem podłużnemi, ale w dolnym swym biegu przyjmują one wszystkie kierunek poprzeczny, gdyż Hutna, wpadająca do Hronu, zbacza ku północy, zaś Huczawa i Solna, wpadające do Slatyny, zbaczają ku południowi. Góry zamknięte pomiędzy dolinami tych rzek dochodzą do 800 metrów wysokości. Obszar północny odwadnia pięć strumieni, mianowicie, postępując od wschodu ku zachodowi, Rahów, Ilrono-wiec, Petrykowa, Rohożna i Czernawoda. Uchodzą one wszystkie do Hronu, ale kierunek ich i ich znaczenie dla układu całego pasma nie są jednakowe; gdy bowiem dwie pierwsze, mianowicie Rahów i Hronowiec płyną prosto ku północy, a zatem, odnośnie do całego pasma, w kierunku poprzecznym, to trzy następujące, mianowicie Petrykowa, Rohożna i Czernawoda zbaczają coraz to bardziej ku zachodowi i płyną w kierunku przekątni, a Czernawoda przybiera nawet kierunek podłużny. Odbiło się to widocznie w jej dopływach, gdy bowiem od strony głównego gór grzbietu wpada do niej pięć pięknie rozwiniętych potoków, (Czarny Hron, Brotoyo (?), Widrowa, Kamienisty i Osrebla), to z przeciwnej strony nie otrzymuje ona żadnych dopływów. Największym i najważniejszym jest z pomiędzy nich Kamienisty, gdyż w górnej swej części płynie on zupełnie równolegle do głównego gór grzbietu, a więc również doliną podłużną, a odcina od niego potężny dział górski, na którym Długi Gruń, łączący się z Łomem, wzniósł się do 1068 metrów, Obrubowaniec do 1023 m., a Zakluki do 1011 m. Wyniosłości zamknięte pomiędzy Czernowodą, Rohożna i Petrykowa tworzą dwa podłużne działy; pierwszy z nich, (między Czernowodą i Rohożna), czepiający się Banownj, wzniósł się w wierzchołku Zrazy do 974 m., drugi (między Rohożna i Petrykowa) oddzielający sie od Fabowej Hali jest i obszerniejszy

3G0 i wyższy; w samym jego środku wznosi sie wierzchołek Wielkie Blato do 1201 m.

Ponieważ główny grzbiet wschodniej połaci Uhrońskiego pasma trzyma się więcej jego północnej strony, przeto rzeki południowych jego stoków są tu o wiele dłuższe i lepiej rozwinięte, aniżeli północnych. Rozpoczyna szereg tych rzek na zachodzie Siaty na, która powstaje pod Siaty ńskim Wierchem 955 m., płynie w górnej swej części ku południowemu, w dolnej ku pełnemu zachodowi, a wpada do Hronu. Następująca Ipola płynie prosto ku południowi, a uchodzi na własną rękę, do Dunaju. Na wschód od Ipoli napotykamy Rymę. Jest to najdłuższa rzeka Uhrońskiego pasma. Poczyna się ona, jako Srebrny Potok, na stokach Fabowej Hali 1441 m., płynie w swej górnej części ku południowemu wschodowi w ten sposób, że dolna Slatyna i dolna Ryma, chociaż rozdzielone od siebie dorzeczem Ipoli, leżą na jednej linii, która przedstawia naturalną zapadłość, zamykającą Uhrońskie pasmo od południa, Górna Ryma otrzymuje znaczniejsze dopływy tylko po swej zachodniej stronie, mianowicie Furmaniec, Rymawę i Rymawicę; płyną one wszystkie od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, w kierunku przekątni i to w ten sposób, że dolina Rymawicy przedstawia poniekąd przedłużenie doliny Kamienistego potoku, a Furmaniec Rohoźny. Można wiec powiedzieć, że Kamienisty z Ryma wica, a Rohożna z Furmańcem odpowiadają ukośnym zagłębieniom, przecinającym Uhrońskie pasmo w kierunku przekątni i rozcinającym to pasmo na poprzeczne działy. Dział pierwszy, Polański, leżący na zachód od Kamienistego i Rymawicy, wzniósł się najwyżej w Polanie do 1459 m.; dział następny, Wieporski, leżący na zachód od Rohoźny i Furmańca, kulminuje w Wielkim Wieporze 1341 m. Rzeka Siana, zamykająca Uhrońskie pasmo od wschodu, otrzymuje zaś od niego trzy większe dopływy, mianowicie Szczytnik, Jelszawę i Turzec. Ale na przestrzeni między Ryma i Turcem znajduje się jeszcze Bałog, wpadający do dolnej Rymy. Bałog, Turzec, Jelszawa i Szczytnik mają bieg prawie równoległy, od północnego zachodu ku południowemu wschodowi. Największa i najważniejsza pomiędzy niemi Jelszawa (po weg. Jolsva), nazywana także Małą Sianą (Kis Sajo), albo Murańskim Potokiem, poczyna się blisko północnego brzegu pasma, niedaleko źródeł Hronu, a rozcina znowu wschodnią jego połać na dwa poprzeczne działy, mianowicie na zachodni, Fabowski, zamknięty między Ryrną i Jelszawą, którego najwyższy wierzchołek Fabowa Iiala jest na 1441 m. wzniesiony i na wschodni Stoli-czański, między Jelszawą i Sianą, kulminujący w Stolicy 1480 metrów. Rzeka Szczytnik, powstająca pod Stolicą rozcina jeszcze południowe stoki Stoliczańskiego działu na dwa podłużne ramiona. W ogóle wypada zaznaczyć, że rzeki południowej strony Uhrońskiego pasma wywarły na jego budowę wpływ przeważny, gdyż one rozcięły to pasmo na cztery poprzeczne działy (Polański, Wieporski, Fabowski i Stoliczański), które główny grzbiet połączył w jedno pasmo. Najsilniej rozwinął się między temi działami ostatni, Stoliczański, a przede-wszystkiem jego zachodnie ramię, zamknięte Jelszawą i Szczyt-nikiem, wzniosło się ono bowiem w Lehockiej Hali do 1398 m., zaś w Kohucie do 1411 m., a ponieważ Lehocka Hala i Kohut tworzą południowe wydłużenie samej Stolicy, przeto ramię to za wschodnią kończynę głównego grzbietu Uhrońskiego pasma uważanem być musi.

Nie mniej urozmaiconą jest i geologiczna budowa Uhrońskiego pasma. Sam jego środek zajęło krystaliczne jądro, postaci wydłużonej elipsy; rozciąga się ono od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, od Detwiańskiej przełęczy po Prehibkę, a pod orograficznym względem odpowiada bardzo dobrze działowi wodnemu pomiędzy Hronem z jednej, a Ipolą i Sianą z drugiej strony. Jest to największe złoże (masa) skał krystalicznych, jakie na całym obszarze zachodnich Karpat na powierzchnię ziemi wystąpiło. Pod petrograficznym względem zbliża się ono najwięcej do jądra Hnileckiego pasma, składa się bowiem z gneisów, z pośród których wydobyła się w dwóch miejscach, mianowicie w Fabowej Hali i w Kohucie skała granitowa; w Wielkim Wieporze zostały zaś one przebite przez trachyt. Gneisy Uhrońskiego pasma łączą się w północnej stronie, u źródeł Hronu. z gneisowym grzbietem Niżnych Tatr. Po wschodniej stronie leżą na tych gneisach starokrystaliczne łupki, tworzące bezpośrednie przedłużenie łupków Hnileckiego pasma, po zachodniej zaś stronie są one przykryte utworami formacyi trachytowej, mianowicie siwemi trachytami, z których składa się potężne wzniesienie Polany i tutami trachyto-wemi, sięgającemi aż po koryto Hronu. Ta zachodnia część Uhrońskiego pasma przedstawia łącznie z pasmem Jaworyj-skiera, Szczawnicki era. Krzemnickiem i Ptaczni kiera jedno olbrzymie złoże młodszych skał wybuchowych, największe nie-tylko w Karpatach, lecz i na całej wschodniej półkuli ziemi. I gneisy i trachyty są na północy ograniczone skałami osado-wemi, które wypełniają dolinę Hronu między Breznem i Bańską Bystrzycą, a przedstawiają jeden z najdokładniejszych szeregów geologicznych w Karpatach, w skład którego wchodzą utwory formacyi dyjasowej, tryjasu, retu, jury, lejasu, neo-komskiej kredy i starego trzeciorzędu. Osadowe skały, mianowicie starsze wapienie i dolomity, tworzą nadto olbrzymią, prawie zupełnie odosobnioną grupę na samej wierzchowinie krystalicznego jądra, wciśniętą pomiędzy granity Fabowej Hali i Kohuta, a oprócz tego pokrywają południowo-wschodnie stoki tegoż jądra, tworząc zarówno pod geologicznym, jak i pod morfologicznym względem przejście do następnego pasma, do t. zw. Słowackiego Krasu. Maleńkie partye wapieni przechowały się nadto w kilku punktach na wierzchowinie tegoż krystalicznego jądra; tu należy przedewszystkiem malowniczy Radzim, 991 m. (nad Górną Sianą) i na wschód od niego leżący Stożek, następnie góra Strana, nad Włachowem (Wallen-dorf) i nakoniec dolomit przy drodze między Szczytnikiem (Czetnek) i Niżna Sianą. Te wyspy wapienne, osadzone na krystalicznej podstawie, budzą szczególne zajęcie z tego powodu, iż przedstawiają ostatnie szczątki, niegdyś obszernych i silnie rozwiniętych pokładów, które w sposób, dotąd niewyjaśniony, uległy zniszczeniu. Na południowych stokach Uhroń-skiego pasma, na dorzeczu Ipoli i Rymy, wystąpiły także młodsze utwory trzeciorzędne i pokłady loesu, a nad Hronem nowsze martwice wapienne.

Chociaż Uhrońskie pasmo przewyższa wszystkie dotąd opisane górotwory Zachodnich Karpat tak pod względem swej obszer-ności, jak i ilości składników geologicznych, to morfologiczne jego stosunki są pomimo to dość jednostajne. Malownicze kształty gór i nieco więcej urozmaicony krajobraz są przywiązane jedynie do ich północnej połaci, przedewszystkiem do dorzecza Hronu. Dolina tej rzeki przedstawia w górnym swym biegu wazką rynnę, wyżłobioną we właściwem zagłębieniu, rozdzielającem trzeci łańcuch Karpat od czwartego; rynna ta uległa w wielu miejscach rozszerzeniu, wskutek czego dolina Hronu składa się tutaj z szeregu obszerniejszych kotliri, otoczonych wyniosłemi górami, a porozdzielanych zwartemi, niekiedy dziko malowni-czemi wąwozami. Rozmiary tych kotlin rosną z biegiem rzeki, położone nad górnym Hronem są jeszcze tak małe, że na po-rzeczu, w wąwozach i w dolinach, widok jest zamknięty! a kto chce się rozglądnąć we właściwej budowie gór tutejszych, ten musi się dostać na jeden z wyższych wierzchołków; wówczas roztoczy się przed jego oczyma zupełnie inny krajobraz, gdyż tu dopiero znajdzie się na właściwej dolinie, zamkniętej od północy wyniosłym łańcuchem Niżnych Tatr, od południa silnie pogarbionemi stokami Uhrońskiego pasma. Ta budowa doliny Hronu zmienia się dopiero od Bańskiej Bystrzycy, przy której Bron przybiera południowy kierunek; między tem miastem i Zwoleniem płynie on bowiem po obszernej, zupełnie równej kotlinie, której niskie, ale wyraźnie zarysowane brzegi podnoszą się bezpośrednio ku otaczającym ją wyżynom; kotlina ta jest i słabiej ograniczoną i mniej malowniczą od północnych, ale gleba jej urodzajna zaopatruje zato w chleb pracowitą ludność górniczą, rozrzuconą po dzikich i niedostępnych ustroniach górskich. Podobne stosunki, mianowicie następstwo kotlin, porozdzielanych wąwozami, przedstawia dolina Hronu i w dalszym swym przebiegu. Malowniczy przełom tej rzeki między Zwoleniem i Świętym Krzyżem zbliża się najwięcej do Kralowiańskiego przełomu Wagu, a Świętokrzyska kotlina nie różni się zasadniczo od Zwoleńskiej. Od wsi Bukowiny zbacza Ilron jeszcze raz ku południowi, a zamknięty pomiędzy wyniosłościami Ptacznika i Szczawnickiego pasma, płynie aż po Tolmacz, na przestrzeni 26 kilometrów, malowniczą, wazką doliną, poczem dostaje się w ostatnią, obszerną, równą, da-wnemi osadami rzecznemi użyźnioną i z tego powodu urodzajną i gęsto zaludnioną kotlinę Lewiańską (Leva, 171 m.). Gdy całe jego górne dorzecze jest zamieszkałe przez Słowaków, to Lewiańska kotlina jest już zajęta przez ludność madziarską. Ogólny charakter doliny Hronu jest więc w zasadzie taki sam, jak i Wagu, składa się ona z wielkiej liczby mniejszych i większych kotlin, porozdzielanych wąwozami rzecznemi.

Zupełnie odmiennym jest charakter dolin, zamykających Uhrońskie pasmo od południa, mianowicie Slatyny, Ipoli i Rymy; gdyż przedstawiają one jednostajne, płytkie, a szerokie zagłębienia, otoczone łagodnemi wyniosłościami. Gdzie spadek gleby był nieco znaczniejszym i wody wyżłobiły sobie głębsze koryta, tam dna tych dolin uległy zupełnemu odwodnieniu i są cale zajęte przez uprawę; gdzie odwodnienie doliny, z powodu słabszego' jej spadku, nie przyszło jeszcze do skutku, tam pod-makająca gleba bywa zajęta przez bujne łąki, albo i moczary. Taką samą jednostajność w budowie przedstawiają też doliny Siany, Szczytnika, Jelszawy i Rymy; są one od tamtych mniej obszerne, ale ani nie wytwarzają kotlin, ani nie ulegają zwężeniu, a płaskie ich dna są również zajęte przez role, w małej ilości przez podmokłe łąki. Inne doliny, prowadzące do wnętrza górotworu, podchodzące pod główny jego grzbiet, są już ściślej ograniczone, w ogóle węższe, a gęste swe zaludnienie mają wyłącznie kwitnącemu przemysłowi górniczemu do zawdzięczenia.

Południowo-zachodnia część Uhrońskiego pasma, tak zwany dział Polański, złożony z trachytów i tufów, odpowiada w ogóle swą postacią innym górotworom trachytowym, ale z powodu przeważnego rozwoju tufów i braku skał niedo-równuje im pod względem krajobrazowym. Wyniosłości wschodniej połaci nie różnią się zaś od Hnileckiego pasma; tutaj panują w dziedzinie gneisów i łupków krystalicznych wszędzie łagodne i zaokrąglone formy. Nawet granity Fabowej Hali i Kohuta nie wpłynęły na urozmaicenie krajobrazu. Natomiast wapienie, jakie zajęły wierzchowinę głównego grzbietu na całej przestrzeni pomiędzy Fabową Halą i Stolicą, tworzą olbrzymie skaliste złoże (masę), które nietylko najpiękniejszą i najwięcej zajmującą część całego Uhrońskiego pasma przedstawia, lecz właściwą, typową postacią wyróżnia się od wapieni wszystkich innych, opisanych dotąd górotworów. Grupa ta rozpada się na dwie, pod morfologicznym względem odmienne połowy, mianowicie południową i północną. Pierwsza z nich rozcięta pięcioma źródłowemi potokami Rymy, łączącemi się około Cisowca (Theisholz 411 m.), rozpada się na tyleż skalistych wałów, ustawionych wachlarzowato. Chociaż wzniesienie tej Cisowieckiej grupy jest mniejsze, bo najwyższy w niej Wysoki Wierch nie przechodzi 1263 m., to wały te, wązkie, stromo ku dolinom spadające, skaliste i z roślinności obnażone, wyróżniają się już na pierwszy rzut oka od rozpłaszczonych, lesistych grzbietów gneisowych i łupkowych, a doliny, zamknięte między niemi, mają już kształt malowniczych górskich wąwozów. Wszystkie te wały kończą się około Cisowca ko-

pulowatemi, ale stromemi i śmiało zarysowanemi wierzchami, które już z daleka wpadają w oko, a otoczenie tej starodawnej górniczej osady przedstawia jeden z piękniejszych krajobrazów karpackich. Zupełnie inną postać przybrała północna grupa, którą nazwą Murańskiego stoliwa oznaczamy, gdyż przedstawia ona olbrzymią płytę wapienną, wznoszącą się w Wielkiej Stożce do 1391 metrów, o powierzchni na pozór poziomej, chociaż w rzeczywistości ku południowemu wschodowi nachylonej. Uderzającą jest rzeczą, że gdy granica pomiędzy wapieniami Cisowieckiej grupy i otaczającemi ją ze wszech stron gneisami jest niewyraźną, to Murańskie stoliwo spada na wszystkie strony stromym skalistym obrywem, przybierającym w kilku miejscach postać pionowej, niezwykle wysokiej ściany. Najsilniej rozwinęła się ta krawędź w okolicy górniczej osady Murania 394 m., u źródeł Murańskiego potoku. Dolinka północnego dopływu tej rzeki rzeki jest na przestrzeni pomiędzy Muraniem i Murańską Hutą zamknięta od zachodu jednostajną skalistą ścianą olbrzymiej wysokości, od wschodu ukośnie, ale nadzwyczaj stromo spadającym stokiem gór gneisowych (Burakowa 875 m.) i przedstawia najdzikszy może, zupełnie niedostępny parów w Karpatach. Jeszcze więcej zajęcia budzą dwie inne dolinki, które od osady Murania wgryzły się prosto w tę olbrzymią płytę, t. zw. Suchy Doł i Rdzawa (pod Kościelcem), gdyż pod względem rozmiarów skał, jakie je z obu stron zamykają i dzikości krajobrazu, nie mają one równych sobie w Karpatach. Dolinka Suchego Dołu odcina od głównego złoża (masy) gór płytę wapienną, sterczącą nad miasteczkiem w postaci ważkiej, długiej, niedostępnej szkarpy, olbrzymich rozmiarów, na wierzchołku której wznoszą się wspaniałe i dobrze przechowane ruiny Murańskiego zamku. Jest to jeden z najpiękniejszych zabytków średniowiecznych czasów, rycerskie gniazdo, które pod względem położenia i niedostępności przewyższa o wiele słynne ruiny Likawki i Lietawy, a z którem łączy się wiele zajmujących ustępów z węgierskiej historyi *)•

¹) O strategicznem znaczeniu Murańskiego zamku świadczy najlepiej ta okoliczność, źe w ciągu swojego istnienia dostał on się tylko jeden raz w ręce nieprzyjaciela, chociaż i w tym jednym przypadku nie uległ on przemocy, lecz padł ofiarą zdrady ze strony białogłowy. W połowie XVII. stulecia był on własnością Maryi

Cafe Murańskie stoliwo jest zaś od góry równo ucięte i przedstawia obszerną, skalistą płaszczyznę, której długość wynosi 15, a szerokość 3 do 5 kilometrów. Płaszczyzna ta wzniosła się najwyżej w Wielkiej Stożce, tworzącej jej południowo zachodni narożnik, wysokiej na 1391 m., a obniża się od niej jednostajnie i łagodnie, zarówno ku północy, jak i ku wschodowi. Chociaż wierzchowina Murańskiego stoliwa, widziana z daleka, robi wrażenie płaszczyzny zupełnie równej, to widziana z bliska przedstawia ona pomimo to niezliczone zagłębienia, zamknięte same w sobie, otoczone skalistym brzegiem, zawalone wewnątrz niezliczoną ilością skał wapiennych. Są to werteby, które powstały przez zapadnięcie się pieczar, pod powierzchnią ziemi ukrytych, a przedstawiają formę gleby, właściwą tej części Alp wapiennych, która zajmuje północne i wschodnie wybrzeże Adryatyku i przez tamtejszą ludność słowiańską „Krasem“ (po niem. Karst) nazywaną bywa. Ponieważ te krasowe formy gleby rozwinęły się na daleko większe rozmiary w ostatniem paśmie czwartego łańcucha Karpat, przeto odkładając ich opis do następnego ustępu, nadmieniamy tylko,

Szecsi, wdowy. Cldy w czasie wojen religijnych we Węgrzech Grzegorz Rakoczy stanął pierwszy w obronie protestantów, obrał on zamek Murański za punkt wyjścia dla swych działań, uzbroił go, a dowództwo nad nim oddał Kasprowi Illeshazyi, szwagrowi jego właścicielki. Zamek był znakomicie zaopatrzony w broń i prowizyę, jego załoga odważną i wierną, a naczelnik załogi stałym, gorliwym protestantem i wiernym zwolennikiem Rakoczego. Gdy w roku 1644 palatyn Weselenyi stanął na czele cesarskiej armii pod zamkiem i rozpoczął oblężenie, został on przez jego załogę, znającą swą siłę, z naigrawaniem przyjęty. Przyszedłszy po kilku bezskutecznych próbach do tego przekonania, że zamku siłą nie zdobędzie, postanowił młody palatyn wziąć go podstępem. Rozpoczął on z Maryą Szecsi układy i otrzymawszy schadzkę, ofiarował jej swą rękę w zamian za oddanie zamku. Propozycya jego została przez młodą i przystojną wdowę po krótkim namyśle przyjętą, która też znalazła niebawem sposobność do ubezwładnienia wojsk Illeshazego, zajmujących w tę porę zamek murański. Przy sposobności jakiejś uroczystości załoga, nie przeczuwająca zdrady, zostoła tak hojnie uraczoną, że wszyscy żołnierze popadli w stan bezwładności, a Weselenyi, otrzymawszy znak umówiony, przeszedł w miejscu wskazanem mury i stał się panem zamku. Dotrzymał on obietnicy, a młoda wdowa, która zmieniła swą religię, zdradziła swoją partyę, a szwagra swojego oddała w ręce nieprzyjaciół, została rzeczywiście jego małżonką.

że i inne zjawiska krasowej gleby nie są obce Murańskiema stoliwu, gdy bowiem wierzchowina jego jest zupełnie bezwodną to u stóp opisanej powyżej ściany tryskają liczne, nadzwyczaj obfite źródła, a na zachodnich jego stokach znajdują się obszerne, ale mało znane pieczary, mianowicie „Dziera“ między Szwabelką i Czerwoną Skałą, z sopleńcami i dwie jamy w Cyganie, z których jedna przechowuje we wnętrzu swem lód przez rok cały.

Uhrońskie pasmo jest dobrze znanem z nadzwyczajnego swego bogactwa metali. Ono to wspólnie z pasmem Hnilec-kiem, Krzemnickiem i Szczawnickiem tworzy owe Rudawy górnych Węgier (Oberungarisches Erzgebirge), których nieokreślone pojęcie przyczyniło się niemało do zawikłania poglądów na geograficzne stosunki Zachodnich Karpat. Żyły kruszcowe, przecinające różne rodzaje skał tutejszych, dostarczały od niepamiętnych czasów złota, srebra, miedzi, antymonu, kobaltu, arszeniku, żywego srebra, niklu i ołowiu, które wydobywano w Libetowie, Breznie, Klenoczu, Kokawie, Nusti, Surmaczu, Lehocie, Górnej i Dolnej Sianie, w Ochtynie, Szczytniki! i wielu innych miejscach. Ale żyły, w których minerały te były ukryte, zostały po części wyczerpane, po części zaś wydobywanie ich przestało się, wskutek spadku cen, opłacać, wskutek czego cała gałęź górnictwa, zajmująca się wydobywaniem metali szlachetnych, upadła tu tak samo, jak upadła w Krzemnicy i Szczawnicy. Natomiast wydobywanie i przerabianie rudy żelaznej przechowało się w całej pełni i tworzy dziś podstawę tutejszego górnictwa, Rudy żelazne, słynne z wydatności, bo dające do 50% czystego żelaza, znajdują się w Libetowio, Pojniku, Dubro-wicy, Cisowcu, Bystry, Batogu i prawie wszędzie w dolinie Jelszawy. 0 górze Źelezniku 812 m. opowiadają Słowacy, iż jest cała z żelaza złożoną; w rzeczywistości składa się ona z krystalicznych łupków, przeważnie iłowego, w którym znajdują się trzy pokłady rudy dochodzące do 30 m. grubości, zawierające do 50% czystego żelaza. W połowie bieżącego stulecia kopano tutaj rudę na 123 punktach, a wydobywano jej rocznie około 600.000 cetnarów. Ruda ta była przetapianą w zakładach Nusti, położonych w dolinie Rymy, a oddalonych od Żeleznika w prostej linii na 15 kilom. Ale ponieważ bezpośredni przewóz materyału był z powodu nierówności gleby niemożebnym, przeto obie te miejscowości zostały połączone drucianą koleją nadpowietrzną, długą na 13’/₂ kilom. Składa się ta kolej z wielkiej ilości drewnianych rusztowań, ustawionych w linii prostej i połączonych żelaznemi linami, po których kosze, napełnione rudą, suwają się, pchane swym własnym ciężarem, a rozmiary tej kolei i koszta, z jakiemi wykonanie tak olbrzymiego dzieła było połączone, dają najlepsze wyobrażenie o znaczeniu tutejszych kopalni. Kopalnie w Batogu, w dolinie Czarnego Hronu, wydawały w tym samym czasie 50.000, w Pojniku, na stokach Polany 30.000 cetnarów rudy żelaznej. W okolicy Cisowca znajduje się obficie żelazo magnetyczne, od niego jedna z tamtejszych wyniosłości otrzymała nazwę Góry Magnesowej. Zasoby rudy żelaznej są w Uhrońskiem paśmie tak wielkie, że powodzenie tej gałęzi górniczego przemysłu jest tutaj jeszcze na kilka wieków zapewnione.

Obfituje to pasmo i w źródła mineralne, jak dotąd jednakowoż mało zbadane i niewyzyskane. Najgłośniejszemi są wapienno - żelaziste cieplice w Szlaczu, po lewym brzegu Hronu, w niewielkiej odległości od Zwolenia położone. Ze szczelin w tutach trachytowych wydobywają się tu cztery źródła, których ciepłota wynosi od 12 do 25° C. Liczne szczawy tutejszego pasma, znane dobrze Słowakom, nie zwróciły na siebie uwagi i nie zostały jeszcze wyzyskane.

¹

) M. V. Lipoid: Der Bergbaix von Schemnitz in Ungarn, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XVII, str 317.

²

) Lachter, miara górnicza = 5 do 6 sążni

³

) Sitzungsberichte d. Vereins f. Naturkunde zu Pressburg, 1856, str. 84.

⁴

L Pasmo to, a przynajmniej cześć jego (zachodnia) bywa przez geologów Wieporskiem pasmem nazywane.

XXI. Słowacki Kras (Karst).

Granice i rozczłonkowanie Słowackiego Krasu. Sylickie stoliwo. Pleszywska hora i Koniart. Geologiczna budowa Krasu. Wąwozy rzeczne. Wierzchowina stoliw. Werteby, dolinki i jeziorka. Podziemny bieg wód. Agteleckie pieczary. Sylicka grota lodowa. Źródła zwyczajne i peryodyczne. Werteba, tracąca peryodycznie wodę. Rozwój krain krasowych. Roślinność Słowackiego Krasu.

Ostatnim górotworem czwartego łańcucha Karpat jest Słowacki Kras, zajmujący jego wschodnie skrzydło. W górotworze tym zaciera się prawie zupełnie dotychczasowy charakter Karpat, a formy gleby, które dla opisanych dotąd ich ogniw drugorzędne miały znaczenie, dochodzą tutaj do pełnego rozwoju i występują zupełnie samodzielnie. Miejsce pasm ściśle . dolinami ograniczonych, opatrzonych wyraźnym grzbietem, z jakiemi dotąd bezustannie mieliśmy do czynienia, zastępuje tutaj wyżyna, o powierzchni równej, a nawet poziomej, zrastająca się na swym obwodzie z sąsiedniemi górotworami, mianowicie z pasmem Hnileckiem i Uhrońskiem, w ten sposób, że ścisłe wyznaczenie granic pomiędzy niemi jest niemożebno; ale rzeki Karpackie przeszły jej środkiem i rozcięły ją na kilka odłamów, spadających strömend krawędziami ku ich dolinom i wytworzyły z niej kilka mniej, albo więcej ściśle ograniczonych stoliw.

Na wschodzie jest cały ten górotwór zamknięty doliną Hornadu, na południu Rymy i Siany, której dolina jest przedłużeniem tamtej, na zachodzie sięgają skały wapienne, do których formacya ta jest przywiązaną, po dolinę Bałoga, płynącego w pośrodku pomiędzy Rymą i Turcem Wielkim. Chcąc zrozumieć związek północnej strony togo gorotworu z pasmami Uhrońskiem i Hnileckiem, trzeba poznać bliżej jego rozczłonkowanie, które w następującej przedstawia się postaci.

<tCj

r-

Przedewszystkiem rzeka Siana, która od Roźnawy (Rosenau) skręca nagle ku południowi przecina Słowacki Kras w poprzek i dzieli go na dwie połacie. Połać wschodnia, zajęta głównie przez obszerne Sylickie stoliwo (Szi-liczer Plateau), jest od północy ograniczona dolinami Cze-remoszny, płynącej ku zachodowi, a wpadającej do Siany i Bodwy, która płynie ku wschodowi, a następnie ku południowi. Obszar górski, zamknięty pomiędzy górną Czeremoszną i górną Bodwą, jest już zajęty przez krasowe wapienie, które przecięte znaną nam już Sadelską szczeliną, tworzą maleńkie Sadelskie stoliwo, przedstawiające właściwie brzeg Hnileckiego pasma, ale łączące się ważkim językiem z Sylickiem stoliwem. Wschodnia strona Sylickiego stoliwa jest rozcięta szeroką doliną rzeki Torny, która się głęboko w jego wnętrze wgryzła i wybiega ku wschodowi w dwa długie języki, z których jeden, północny, prowadzi właśnie na Sadelskie stoliwo, gdy drugi, południowy, obniża się stopniowo i zapada pod młodsze osady Torniańskiej kotliny. Rzeka Torna wpada zaś do Bodwy, która minąwszy co dopiero wymienioną kotlinę, łączącą się, jak wiemy, z Koszycką, skręca ku południowi i odcina jeszcze od Sylickiego stoliwa, po jego wschodniej stronie, wyżynę Kraśnicką, zamkniętą pomiędzy Bodwą, Hornadem i Sianą, a tworzącą południowo wschodni narożnik Słowackiego Krasu.

Na upostacenie zachodniej połowy Słowackiego Krasu wpłynęły przeważnie zachodnie, prawe dopływy rzeki Siany. Rozpoczyna je północny Szczytnik, wpadający do Siany pod Pleszywą (Pelszec, Fleischnitz). W klinie pomiędzy Sianą i Szczytnikiem rozsiadło się szeroko pięknie rozwinięte Ple-szywskie stoliwo (Plesziwska Hora Słowaków), najsamodziel-niejszy utwór Słowackiego Krasu, gdyż nietylko spada ono wszędzie stromo ku dolinom tych rzek, lecz i po północnej stronie, na linii łączącej miasto Szczytnik z Rożnawą, jest wyraźną zapadłością od Uhrońskiego pasma oddzielone. Po Szczyt-niku następuje Jelszawa (Murański potok), wpadająca do Siany przy Nagy Csolto. Pomiędzy Szczytnikiem, Sianą i Jelszawa znajduje się znowu Koniarckie stoliwo, podobne do poprzedzającego; ale granica pomiędzy niem i Uhrońskiem pasmem, przypadająca na linię, łączącą miasto Jelszawę (Eltsch), nad rzeką tejże nazwy, z Paskahazą nad Szczytnikiem, jest już mniej wyraźna, Dalej na zachodzie znajdują się jeszcze trzy

Składa się tedy Słowacki Kras, jak na teraz, z trzech wielkich stoliw: Sylickiego, Pieszy wskiego i Koniarckiego i z dwóch mniejszych, mianowicie Sadelskiego i Kraśnickiego. Średnie wzniesienie tych stoliw nie wynosi więcej nad 650 m. nad powierzchnię morza, Najwyższym punktem na całym Słowackim Krasie jest góra Bercz, na Pleszywskiem stoliwie, wysoka na 846 m. Właściwe upostacenie tych górotworów stoi w najściślejszym związku z ich geologiczną budową i jest jej następstwem. Są oner) wszystkie zbudowane z wapieni węglowej i tryjasowej formacyi, opierających się na północy o czerwone piaskowce i kwarcyty, a gdzie tych brakuje, o starodawne łupki Uhrońskiego i Hnileckiego pasma; podobne łupki zostały też w małej ilości po południowej stronie, jako podkład tych wapieni, wykryte. Najpotężniej rozwinęły się tu wapienie tryjasowe, ułożone, jak się zdaje, zupełnie poziomo; one to zajmują całą powierzchnię owych stoliw. Słowacki Kras sięga tak daleko, jak daleko te wapienie się rozciągają i z tego też powodu obszary południowe, przykryte loesem, do Krasu nie należą; przedstawiają one pogórze. Rzeki rozdzielające te stoliwa, płyną głęboko wyżłobionemi, lecz słabo rozszerzonemi dolinami, których dna równe, pokryte osadami rzecznemi, przedstawiają tutaj najurodzajniejszą glebę; nad Bodwą i Jelszawą znajdują się nadto obszerne łąki moczaro-wate. Boki tych dolin mają wszędzie postać jednostajnych ścian skalistych, zazwyczaj tak stromo nachylonych, że jedynie w wyjątkowych przypadkach, przy pomocy ważkich ścieżek, po ich bokach na wierzchowinę stoliwa dostać się można Ściany zwrócone ku południowi i ku wschodowi, wystawione na bezpośrednie działanie promieni słonecznych i gorących, wiatrów, obsychają prędko, a pokryte jedynie drobnym zarostem krzewiastym, albo i zupełnie z roślinności obnażone, posępny

mniejsze złoża wapienne, mianowicie jedno między Jelszawą i Wielkim Tnrcem, drugie między Wielkim i Małym Turcem, trzeci między Małym Turcem i Batogiem. Zajmują one same kończyny poprzecznych działów Uhrońskiego pasma i zdaje się, że wskutek erozyjnego działania wód swój krasowy charakter utraciły.

Hochstetter : Geologische Beschaffenheit d. Umgegend von Edeleny etc., Jahrh. d. geolog. Reichsanstalt, tom VII., str. Ü92.

CQ

-vT

to

przedstawiają widok; ściany wystawione na północ i zachód przechowują znaczne zasoby wilgoci i porastają bujnym lasem liściastym. Doliny te są utworami erozyjnemi i przedstawiają znakomicie rozwinięte, malownicze wąwozy rzeczne; najpiękniejszą jest okolica Pleszywy, przy której wąwóz Szczytnika łączy się z wąwozem Siany.

. Skaliste ściany, zamykające te wąwozy, są od góry tak równo ucięte, że patrzący na nie z dołu przypuszcza mimo woli, iż wierzchowina stoli w tutejszych musi przedstawiać poziomą, zupełnie równą płaszczyznę. Ale w rzeczywistości jest inaczej, gdyż wierzchowina ta jest silnie pogięta, a nawet połamana, budowa jej różni się od wszystkich poznanych dotąd górotworów Karpat tem, że gdy nierówności tamtych łączyły się w grzbiety, porozdzielane dolinami (różnego rzędu), to nierówności stoliw w żaden system ująć się nie dadzą. Nie ma tu ani grzbietów, ani dolin. Powodem nierówności gleby są tu werteby¹), to jest zagłębienia, zamknięte same w sobie, otoczone ostro zarysowanym brzegiem, o poziomie mniej albo więcej równym. Werteby tutejsze są w ogóle mniejsze od kroackich i siedmiogrodzkich, gdyż średnica ich wynosi zaledwie od kilkunastu do kilkuset metrów, a głębokość ich nie przechodzi 70 metrów. I dna i ściany tych zagłębień są z litej skały wapiennej zbudowane. Mniejsze werteby mają kształt lejkowatych wydrążeń w skalistej glebie. Budowa werteb większych może być więcej urozmaiconą; ich obwód jest mniej regularnym, boki, spadające stromo wgłąb, przybierają często postać pionowych ścian skalistych, których wysokość dochodzi do kilkudziesięciu metrów, a dno ich bywa zazwyczaj zawalone olbrzymiemi odłamami skał. Werteby te robią w ogóle takie wrażenie, jak gdyby powstały przez zapadnięcie się gleby. Są one wszystkie wypełnione zarostem drzewnym, albo krzewiastym i przedstawiają dzikie i niedostępne kryjówki. Po-

co

co

między skałami, zalegającemi dno. i w bocznych ścianach wer-teb znajdują się liczno otwory, przez które woda, ściekająca do ich wnętrza w czasie ulewy, zapada szybko w głąb i ginie we wnętrzu ziemi.

Chociaż we wnętrzu werteb tutejszych, w szczelinach skał i pośród kamieni, nagromadziły się pod wpływem roślinności, niekiedy nawet dość znaczne zasoby czarnoziemu, to nie nadają się one, z powodu swej głębokość i skalistości, do uprawy gleby, jak to ma miejsce na alpejskim Krasie, a nawet i w Siedmiogrodzie, gdzie mieszkańcy, oczyściwszy tamtejsze werteby z kamienia, dna ich w piękne zamienili ogrody.

Poza temi właściwemi wertebami jest powierzchnia sto-liw wszędzie pogięta, najeżona sterczącemi z ziemi skałkami i skalistemi progami. Prawie wszystkie skały, a nawet i luźno na ziemi leżące kamienie są podziurawione, obfitują w otwory, sięgające głęboko w ich wnętrze, dochodzące do jednego decymetra średnicy. Ale miejscami bywa powierzchnia stoliw przykryta grubym pokładem żwirów, ściśle ze sobą spojonych, przykrytych powierzchownie gliną ilastą, ciemno czerwonej barwy; w takich przypadkach jest gleba wolną od skał, a miejsce werteb zastępują małe, lecz silnie pogłębione dolinki, o dnie płaskiem, o bokach łagodnie nachylonych. Wody deszczowe, ściekające po nieprzepuszczalnej glebie do wnętrza tych dolinek, zaniosły ich dna ową czerwoną gliną, która odznacza się niezwykłą żyznością. Z tego powodu bywają te dolinki całe zajęte przez uprawę, która udaje się i po ich mniej pochyłych bokach, a na Sylickiem stoliwie zapuszcza się miejscami i na okoliczne wzgórza. Gdzie zaś uprawa gleby takiej jest, z powodu nadmiaru kamieni, niemożebną, tam boki tych dolin i wzgórza porastają nadzwyczaj urozmaiconym, a nawet bujnym zarostem ziół, o obfitych, żywo zabarwionych kwiatach, dostarczających wybornych wypasów dla owiec. Ale w kilku miejscach, gdzie odpływ wody jest utrudniony, za-bagnione dno dolinek zamieniło się w łąki moczarowate. Zdarza się też niekiedy, że z boku dolinki, z pod kamienistego jej brzegu, wydobywa się skromne źródełko; ponieważ brak wody tworzy jedne z najdotkliwszych plag okolic Krasowych, przeto każde takie źródełko przedstawia dla ludzi skarb drogocenny i bywa ujęte w studzienkę. Wody takich źródeł,

gromadząc się na płaszczyźnie, wytworzyły na wierzchowinie stoliw liczne jeziorka, małych rozmiarów. Ale ponieważ źródełka te zawdzięczają swój początek wodzie zaskórnej, której zasoby zależą od ilości opadów powietrznych, przeto i istnienie tych jeziorek nie jest stałe. Zwiedzając w początkach miesiąca czerwca 1890 rokn Sylickie stoliwo odszukaliśmy nie bez trudu pięć jeziorek, wyznaczonych, jako takie, na mapach sztabowych i z nie małem zdziwieniem przekonaliśmy się, że jedno tylko z nich, pod górą Fabianszóg, w poziomie 634 m. położone, swą wodę zatrzymało; przedstawiało ono nie wielkie, ale urocze zwierciadło wodne, odbijające przyjemnie od zielonych wzgórz, nurzających się w przedziwnym błękicie nieba, a sam widok tej miejscowości oddziaływał, przy upale i posusze, jakiemi się tu właśnie wiosna 1890 r. odznaczała, orzeźwiająco na umysł.

Brak wód płynących na powierzchni ziemi jest ogólną właściwością okolic krasowych. Woda deszczowa, ściekająca w werteby, dostaje się tu pod powierzchnię ziemi i tworzy rzeki podziemne. Następstwem podziemnego krążenia wód jest istnienie we wnętrzu ziemi licznych pieczar, których rozmiary są tu zdumiewające. Najlepiej zostały dotąd poznane pieczary Agteleckie, na Sylickiem stoli wie, rozciągające się między osadami Agtelek iJoszafo, nazywane Paradłą; składają się one z dwóch korytarzy równoległych, rozszerzających się od czasu do czasu we wspaniałe komory, z których jeden, główny, jest długi na 5796 metrów, gdy długość krótszego wynosi 2684 m.²). Ponieważ długość obu korytarzy wynosi 8481 metrów, przeto system Agteleckich pieczar przewyższa słynne Adelsberskie w Krainie (5500 m.) blisko o 3000 metrów i jest największym ze wszystkich poznanych dotąd w Europie. Ponieważ do przebycia całej Paradły, tam i napowrot, potrzeba było 15 do 16 godzin, co wielu zwiedzającym groziło wyczerpaniem sił, przeto z zarządzenia węgierskiego Towarzystwa Karpackiego został we wsi Joszafo, na końcu wielkiego korytarza, wybity szyb, przy pomocy którego można obecnie wydostać się na wierzch, wskutek czego dwukrotne odbywanie podziemnej drogi stało się zbytecznem. Niepospolitego uroku dodaje tym podziemiom płynący przez nie potok, który powstaje z wód ściekających do ich wnętrza przez otwory w stropie, odpowiadające wertebom, a w swym biegu kilka razy ginie pod ziemią i kilkakrotnie rozszerza się w niewielkie, ale głębokie stawki; rozróżniają tu zresztą trzy potoki, Styx, Acheron i potok z Lisiej Dziury, których wzajemny stosunek jeszcze dostatecznie wyświeconym nie został. Woda tych potoków wydobywa się na powierzchnię ziemi przy Joszafo, a wpada do Bodwy. Poziom pieczar jest, z wyjątkiem góry „Moriah“, którą obecnie, trzymając się brzegu potoku, można ominąć, prawie równy, dno ich jest po części pokryte piaskiem, po części zawalone odpadłemi od stropu kamieniami. Największą komorę przedstawia „Salon do tańca“, szeroki na 27 metiów, wysoki na 30, długi na 200 metrów, I komory i korytarze są w wielu miejscach pokryte pięknemi sopleńcami i naciekami, woskowej barwy, których różne grupy różne otrzymały nazwy; rozróżniono tu „Ogród kwiatowy“, „Królewskie źródło“, „Świętego Jana“, Świętego Nepomucyna“, „Ołtarz“, „Skałę dya-mentową“, „Worek z wełną“, „U1“, „Zasłonę“, „Synagogę“, „Świątynię Dyany“ i t. d.¹). Ale w ogóle utwory te niedo-równują pod względem piękności naciekom Adelsberskiej groty. Zresztą fizyczne stosunki Paradły nie były dotąd szczegółowo badane. Liczne kości, znajdowane w jej wnętrzu, mają należeć bez wyjątku do zwierząt współczesnego nam okresu, które w niej szukają schronienia, szczególniej w porze zimowej i w niej życie kończą. W niektórych zakątkach Paradły żyją niezliczone gromady nietoperzy i przyczepione do ściań tworzą całe łańcuchy znacznej długości; z innych osobliwości wymieniają turyści żyjące w niej muchy, pozbawione oczu.

Oprócz Paradły poznano na Sylickiem stoli wie pieczarę Leontyńską, przy Pleszywie i Zbójecką (Rablołyuk), przy Bu-dosto, obie zamieszkałe przez niezliczone gromady nietoperzy, których nawóz (guano) bywa używanym do użyźniania pól. Słynna lodowa grota Sylicka nazywana „Lednicami“, jest właściwie podwójną wertebą, zawaloną olbrzymiemi odłamami skał, a kończącą się w jednem miejscu lejkowatym otworem,

’) Malowniczy opis Paradły znajdzie czytelnik w dziełku Müld-nera: Szkice z podróży po Słowaeyi, str. 91.

zapadającym ukośnie wgłąb ziemi. Całe to zagłębienie jest wystawione na północ, wskutek czego promienie słońca nigdy do niego nie dochodzą. Olbrzymia, skalista ściana tego zagłębienia, silnie przechylona, jest w dolnej swej części przedziurawiona, a z utworu tego spuszcza się potężny słup lodowy, sięgający do podłogi. Zresztą ściany tej kryjówki znalazłem (dnia 25. maja 1890 roku) obsypane szronem, a podłoga, pokryta wyschłym czarnoziemem, była tak wymrożona, że krople wody, spadające na nią z góry, zamieniały się bezzwłocznie w lód. Woda, ściekająca po ścianach groty w większej ilości, spływa do ważkiego kanału, którego dno i ściany są również pokryte lodem i ginie w nim. Gdy termometr, zawieszony na górze w cieniu, pokazywał 22° C., to na dole pokazywał tylko 5° C. Powietrze zaś odznaczało się tam nadzwyczajną suchością, gdyż termometr mokry spadł do P0° C., co znaczy, że zawierało ono tylko połowę (52°) tej ilości pary wodnej, jakiej przy ciepłocie 5° C. do zupełnego swego nasycenia potrzebuje. Budową swoją odpowiadają te Lednice otwartym grotom lodowym w Tatrach, a powód ich zamrożenia jest ten sam, co i tam, polega bowiem z jednej strony na wypełnieniu groty zimnem powietrzem w zimie i wymrożeniu jej ścian, z drugiej zaś w niemożebności jej ogrzania się w porze letniej, spowodowanej wystawieniem jej na północ. Według opowiadania mieszkańców okolicznych główna ilość lodu wytwarza się tu na wiosnę. Ale jeżeli zważymy, że ta ilość w ogóle nie jest wielką i że lód ten pomimo upałów letnich, właściwych tej krainie, przechowuje się zazwyczaj do drugiej zimy, to nie jest rzeczą nieprawdopodobną, iż pod tą grotą znajdują się podziemia, może prawdziwe pieczary, wypełnione lodem, które do utrzymania niskiej ciepłoty w Lednicach najwięcej się przyczyniają.

Wody, krążące we wnętrzu ziemi, wydobywają się w wąwozach rzecznych, z otworów u podnóża skał się znajdujących i dają nadzwyczaj obfite źródła. Do najbogatszych należą Czarne i Białe Źródło (Fekete Forras i Feher Forras), w dolinie Siany, poruszające młoty żelazne w Gombaszeg. Na południe od miasteczka Sylice, u podnóża stoliwa, w dolinie Lófej, znajduje się też źródło peryodyczne; woda jego ukazuje się zazwyczaj raz na dobę i wydobywa się z taką siłą, iż tworzy słup przeszło na 1 metr wysoki, a daje stru-

Wszystkie opisane powyżej zjawiska, jak jednostajne wyniesienie powierzchni stoliw, obok jej nadzwyczajnego poszarpania, brak wód płynących na tej powierzchni, istnienie werteb i dolinek, podziemny bieg wód, olbrzymie pieczary, peryodyczne źródła i t. d., wszystko to przypomina żywo Kras Alpejski (Karst); opisane powyżej wyniosłości nie różnią się zasadniczo od niego; przedstawiają one typową krasową krainę, a razem wzięte dają one Kras Słowacki. Zjawiska te są następstwem geologicznych właściwości gleby, powstają wszędzie tam, gdzie grubsze pokłady wapieni, poziomo ułożone, zajmują powierzchnię ziemi na większej przestrzeni. Woda deszczowa, nasycona gazem kwasem węglowym, zwilżająca skały, rozpuszcza wapno (węglan wapna) chemicznie; wszystkie skały i kamienie obfitują tutaj z tego powodu w niezliczone otwory, od wielkości laskowego orzecha do wielkości głowy ludzkiej, są na całej swej powierzchni zńiszczone, jak gdyby po-wygryzane. Czerwona ziemia, znana i na Krasie, jako „terra rossa“, jest produktem powstającym z rozkładu wapieni, a barwę swą zawdzięcza niedokwasowi żelaza. Woda, do-

mień znacznych rozmiarów. Wybuch ten trwa zazwyczaj około dwóch godzin, poczem wypływ wody nagle przerwanym zostaje. 0 powodach tego zjawiska była mowa przy opisie peryodycznego źródła Straceńskiej doliny. Nie mniej ciekawe zjawisko przedstawia mała werteba w Agtelek, niedaleko od wejścia do pieczar tamtejszych położona, a zazwyczaj wypełniona wodą, gdy bowiem na wiosnę, w czasie topnienia śniegu, albo w lecie, po ulewnym deszczu, woda w niej wzniesie się do pewnego, ściśle oznaczonego poziomu, poczyna nagle opadać, a niknięcie jej kończy się zupełnem osuszeniem werteby. Zjawisko to przypominające w maleńkim rozmiarze to, co się w Cyrknickiem jeziorze częściej powtarza, nie różni się zasadniczo od źródeł peryodycznych ; powód nagłego i zupełnego odpływu wód polega i tutaj w otworze podziemnym, połączonym z dnem werteby, który swym kształtem odpowiada lewarowi, i jak tylko zostanie cały wypełniony wodą, działa jak lewar i wodę z werteby w niższe miejscowości odprowadza y).

¹ ) Porównaj ustęp o peryodycznem źródle w Straceńskiej

dolinie.

stająca się przez to powierzchowne otwory do wnętrza ziemi, prowadzi tam dalej swe dzieło, niszczy chemicznie wapień, a pogłębia bezustannie otwory; ale jeżeli natrafi przypadkiem na szczeliny, których nie brak nigdy wapieniom osadowym, to z jej chemiczną czynnością łączy się mechaniczna; ruchem swym rozszerza ona owe szczeliny i zamienia je w pieczary, które są utworem erozyjnym, niejako podziem-nemi dolinami rzecznemi. Werteby na powierzchni ziemi albo zostały wyżłobione przez wody, ściekające do nich w większej obfitości, albo powstały przez zapadnięcie się pieczar; dolinki w pokładach żwirowych, pokrywających gdzie niegdzie wierzchowinę Krasu, są również utworami erozyjnemi.

Opisane powyżej stoliwa należą do najdzikszych okolic w Karpatach. Brak wody żywej na ich powierzchni i brak gleby rodzajnej są powodem, iż wyjątkowo tylko nadają się one na stały pobyt dla człowieka. Stoliwa Pleszywskie i Ko-niarckie są zupełnie nie zamieszkałe; na Sylickiem, w samym, jego środku, gdzie krasowe wapienie są pokryte ziemią, sprzyjającą gromadzeniu się wody zaskórnej i przydatną dla rolnictwa, istnieją tylko dwie stałe osady (Sylice i Borzowa). Wszystkie inne osady znajdują się na obwodzie stoliw, a istnienie ich jest przywiązane do źródeł, tryskających obficie u podnóża skał. Pracowita ludność słowacka odwiedza tutejsze wyżyny w porze letniej, szukając zarobku w lesie; oprócz tego zbiera na własną rękę korę dębową, służącą do garbowania i pali wapno, które rozwozi po niżowych obszarach środkowych Węgier, nie posiadających tego przedmiotu.

Cały Kras Słowacki był niegdyś, tak samo jak i Alpejski, pokryty lasami liściastemi, złożonemi głównie z dębów, grabów, klonów i jaworów; drzewa szpilkowe nigdy tutaj nie rosły. Ale lasy odtwarzają się tu, dla braku wilgoci, bardzo słabo, gdzie zostały wyrąbane, tam miejsce ich zajęły krzewy (leszczyna, grab, hordowina). Roślinność jest tutaj już zupełnie od karpackiej odmienną, liczne bodiaki (Echinops, Jurinea), rosnące po skałach, wystawionych na słońce, zapowiadają bliskość stepów węgierskich ; nie braknie tu nawet tyrsy (Stipa pennata), płonnej trawki stepowej, której owocki są zakończone długiemi, białemi piórkami i która, z powodu swej zdobności do t. zw. bukietów makartowskich poszukiwana, przez ma-dziarów „włosami polskiej dziewicy“ nazywaną bywa. Klimat

Słowackiego Krasa jest gorący i suchy, nie tyle może z powodu mniejszej jego wysokości i większego wysunięcia ku południowi, bo góry Krzemnickie i Szczawnickie, leżące pod tą samą, oo i on, szerokością geograficzną, nie wiele się swym klimatem od Podhala różnią, lecz z powodu swej skalistej, łatwo rozgrzewającej się gleby i oddziaływania nań stepowego niżu środkowych Węgier. Kilka cyfr, podanych w następującym rozdziale, przyczyni się do objaśnienia tych stosunków.

XXII. Piąty łańcuch Zachodnich Karpat.

Granice piątego łańcucha. Jego stan pierwotny i częściowe zniszczenie. Górotwory wybuchowe. Kotlina górnych Węgier. Niziny nad-dunajskie i pogórza. Doliny Ipoli, Rymy i Hornadu. Przejście do stepów pannońskich. Klimat całej zapadłości. Czowaniosz. Czerhad. Matra. Bukowskie pasmo. Hcrnadzka Brama. Hedziala; budowa tego pasma; jego geologiczne stosunki. Zemplińska wyniosłość i jej orograficzne znaczenie. Powierzchowność Hedziali. Kratery i stożki włulkaniczne. Tokajska góra. Roślinność i uprawa gleby. Kopalnie zota i srebra. Szlachetne opale. Sztuczne źrodło peryodyczne. Winnice Hedziali.

Grupa Zachodnich Karpat jest od południa i od wschodu zamknięta piątym łańcuchem, który otoczył ją silnie wygiętym łukiem i oddziela ją od nizin węgierskich. Granica pomiędzy tym łańcuchem i poprzednio opisanemi przedstawia szeroką, ale płytką zapadłość, rozwiniętą na wielkie rozmiary, zajętą przeważnie przez wzgórza, które podnoszą się zwolna ku głównym grzbietom i dają poniekąd samodzielnie rozwinięte pogórze. Jest i ta zapadłość zajęta przez różne rzeki karpackie, ale doliny ich wyróżniają się od poprzednio opisanych swą jednostajnością, nie ulegają one bowiem zwężeniom, ani się nie rozszerzają, a przedstawiają w ogóle szerokie rynny, wyżłobione w pogórzu. Są to utwory erozyjne, które rozwinęły się przez działanie wód płynących, na gruncie tektonicznej zapadłości.

Geologiczna budowa tego ostatniego łańcucha każe przypuszczać, że południowa strona Zachodnich Karpat miała pierwotnie odmienną postać, że góry te, już po ich wytworzeniu się, znacznym uległy zmianom. Rozciągały się one w pierwotnym swym stanie niezawodnie o wiele dalej ku południowi, aniżeli obecnie, ale cała południowa ich strona zapadła się i znikła w głębiach ziemi, gdy natomiast skały wybuchowe.

które wydobyły się na powierzchnię ziemi, uległszy stężeniu, nowe wytworzyły górotwory. W ten sposób powstało po południowej stronie Zachodnich Karpat w miejsce wyniosłości, które uległy zniszczeniu, kilka grup wybuchowych, mianowicie grupa Krzemnicko - Szczawnicka, Czowanioska, Matrzańska i Hedzialska. To zapadnięcie się skorupy ziemskiej nie dotknęło, jak się zdaje, jedynie dwóch zewnętrznych łańcuchów Zachodnich Karpat, ale zmieniło zato silnie trzy wewnętrzne łańcuchy, chociaż wpływ jego nie w jednakowy na obu ich końcach objawił się sposób. Wielka Krzemnicko - Szczawnicka grupa, do której należą także górotwory Ptacznika, Jaworyj-ski i zachodnia połać Uhrońskiego, rozwinęła się bowiem samodzielnie i niezależnie, a złączyła się z pasmami Wielkiej Fatry i z Uhrońskiem tak ściśle, iż weszła w skład trzeciego i czwartego łańcucha Karpat; jest ona ograniczona linią kolistą a obszar, którego zapadnięcie się dało początek owej grupie, musiał się także swą postacią zbliżać do koła. Natomiast pasma Hedziali, Matry i Czowanioskie, złożone z takichże samych skał wybuchowych, są ustawione szeregiem i odpowiadają swym kierunkiem jednej, łukowato wygiętej linii; wytworzyły się one na wielkiej podłużnej szczelinie. Przechodzi ten drugi system nawet za Dunaj, bo trachyty Czowanioskiego pasma ciągną się jeszcze dalej na południowym brzegu tej rzeki, mianowicie w wyniosłościach Pińskich, należących do Bakońskiego Lasu. Cała wyniosłość Bakońskiego Lasu, odcięta od Karpat jedynie przełomem Dunaju, przedstawia zarówno pod geologicznym, jak i pod orograficznym względem naturalne przedłużenie tych gór ku południowi. Las Bakoński nietylko łączy Karpaty z Alpami, lecz pozwala nam się domyślać, jak wyglądały owe południowe kończyny tych gór, które, zapadłszy się w głąb* znikły z powierzchni ziemi i ustąpiły miejsca wielkim nizinom naddunajskim.

Kotlina górnych Węgier, oddzielona od dolno-węgierskiej, czyli pannońskiej, właśnie Bakońskim Lasem, przechodzi bez-1 pośrednio w ową zapadłość, rozdzielającą wewnętrzne łańcuchy Karpat od ostatniego, zewnętrznego. Początku tej zapadłości na zachodzie trzeba szukać już na dorzeczu Hronu, Nitry, a nawet, i Wagu; na wschodzie kończy się ona doliną Toryski. która za właściwy początek Hornadowej doliny uważaną być musi i zachodzi z nią pod główny grzbiet pierwszego łańcucha Karpat.

Przypatrzmy się nieco bliżej tej zapadłości w całej jej rozciągłości. Kotlina górnych Węgier, rozpościerająca się od Pożona (Pressburg) po Ostrzychom (Gran), przedstawia po północnej stronie Dunaju dwojaką glebę, mianowicie nizinę naddunajską, zupełnie równą, pokrytą osadami rzecznemi, a z dolinami Wagu i Nitry zachodzącą w Karpaty i trzy obszary pagórkowate, mianowicie pogórze Tyrnawskie, po prawym brzegu Wagu, przyczepione do Małych Karpat, Inowieckie, między Wagiem i Nitra, przytykające do Inowca i Ptacznickie, między Nitrą i Hronem, przypierające do grupy Ptacznika. Podczas gdy dwa pierwsze urywają się zdała od Dunaju, to trzecie nietylko dochodzi do tej rzeki, lecz przerzuca się nawet na południowy jej brzeg i znajduje swe przedłużenie w paśmie Werteskiem. Gdy średni poziom naddunajskiej niziny wynosi około 120 m., to najwyższe wzniesienia pogórza nie przekroczyły, jak się zdaje, nigdzie 260 m. Tak owe niziny, pokryte osadami rzecznemi, jak i pogórze, pokryte loesem, z pod którego przeglądają tu i ówdzie młodsze (morskie) pokłady trzeciorzędne, przedstawiają bardzo żyzną glebę, wino i zboże rodzi się tu podostatkiem, a cała okolica, zajęta wyłącznie przez Ma-dyarów, należy do najzamożniejszch prowincyj węgierskich i tworzy silne przeciwieństwo z płonnemi dolinami Wagu i Nitry, zamieszkałeemi przez Słowaków.

Zmieniają się te stosunki na wschód od Hronu. Przede-wszystkiem bowiem pogórze Szczawnickie, nie wyższe od poprzedzających, wydłuża się od południa w ważki język, zamknięty pomiędzy równoległemi dolinami Hronu i Ipoli i przybiera postać ściśle ograniczonego, stromo ku dolinom owych rzek spadającego grzbietu, który dobiega do samego Dunaju, a po południowym jego brzegu znajduje przedłużenie w paśmie Pińskiem. Język ten zamyka kotlinę górnych Węgier od wschodu. Następująca dolina Ipoli prowadzi już prosto w ową tektoniczną zapadłość, oddzielającą czwarty łańcuch Karpat od piątego, gdyż na wschodnim jej brzegu rozpościerają się już wyniosłości pasma Czowanioskiego. Ale Ipola odwadnia tylko zachodnią połowę tej zapadłości, wschodnia jej połowa należy bowiem do Rymy i Siany. Na dorzeczu Ipoli rozróżniamy po północnej jej stronie pogórze Jaworyjskie, dochodzące w Szpa-nym lesie, na północ od Balassy, do 646 metrów i IJhrońskie, oddzielone od tamtego Lozonczem; po południowej zaś stronie tej rzeki rozróżniamy pogórze Czowanioskie, Czerhadzkie i Ma-trzańskie, które zachodzą na dział wodny między Ipolą i Rymą. Chociaż pogórza południowe są znacznie od północnych niższe, to pomimo to przedstawiają one wszystkie razem glebę silnie pogiętą, przybierającą w wielu miejscowościach górski charakter. Zmienieją się tutaj i geologiczne stosunki tej gleby *), gdyż na zachodzie składa się ona przeważnie z tufów i zlepieńców trachytowych, na wschodzie z młodszych utworów trzeciorzędnych, mianowicie z morskich piasków, obfitujących w muszle, w mniejszej mierze z iłów i margli z pokładami burowęgla, wydobywanemi w Salgo Tarjan. Te trzeciorzędne utwory zostały na dziale wodnym między Ipolą i Rymą przebite w kilkunastu miejscach przez bazaltyJ), tworzące w ogóle ważkie, równe grzbiety, ponad które wyskakują niekiedy pojedyncze kopuły, albo stożki. Bazalty tutejsze rzadko dzielą się w płyty, częściej w regularne słupy i wówczas są ozdobą i urozmaiceniem, zresztą dość jednostajnej okolicy. Najpiękniejszego przykładu słupów dostarcza góra zamkowa w So-moshó; wschodni jej stok przedstawia wspaniałą grupę pięknie rozwiniętych słupów pięciobocznych, o średnicy 5 do 6 cali, które zbiegają się ku wierzchowi, rozchodzą się zaś u podstawy, a cała grupa robi wrażenie wspaniałej i godnej widzenia skalistej kaskady. Kilka innych, mniej okazałych grup bazaltowych, sterczy z pośród piasczystych wydm, wzdłuż kolei żelaznej pomiędzy Kis Terenne i Fülekiem i przyczynia się nieco do urozmaicenia tej posępnej okolicy.

Jest zresztą powierzchnia tutejszego pogórza tak pokryta loesem, że główne jej części składowe, tufy i zlepieńce trachy-towe, mogą być jedynie w parowach, wymulonych przez potoki, widziane. Gdy góry Szczawnickie i Jaworyjskie obfitują w ogóle w wilgoć i są dobrze zalesione, a na obwodzie ich leśnych obszarów udaje sie uprawa wina i owoców, to pogórze nad

I)    M. Rączkiewicz : Geolog. Verhältnisse d. Umgegend v. Li-tawa etc., Jahrbuch d. geologische Reichsanstalt, tom XVI., zeszyt III., str. 345.

J)    С. M Paul: Das Tertiärgebiet nördlich von der Matra, tamże, str. 515.

Ipolą i Rymą cierpi na posuchę, lasy na niem nie rosną, a w pośród wynędzniałych zarostów krzewiastych można tu zaledwie gdzieniegdzie skromny łan owsa napotkać; jeszcze większe obszary pogórza są zajęte przez jałowe, wyschłe pastwiska, przechodzące miejscami w kamienistą pustynię. Cała ta okolica znajduje się w posiadaniu Słowaków. Natomiast właściwa dolina Ipoli, zajęta przez Madziarów, odznacza się wielką żyznością, rodzi wino, pszenicę i kukurydzę, winnice i sady pokrywają wzgórza, wznoszące się bezpośrednio nad rzeką. Na dorzeczu Rymy zmieniają się stosunki o tyle, że południowe pogórze, Bukowskie, jest o wiele wyższem i spada ku Rymaw-skiemu porzeczu nagłemi stokami, gdy pogórza północne, Sy-lickie i Kraśnickie, są niższe i obniżając się stopniowo ku południowi, otaczają to porzecze w postaci niepozornych, jednostajnych wzgórz. Pogórze Bukowskie, złożone przewmżnie z piaskowców trzeciorzędnych, przysypanych gdzieniegdzie tu-fem, jest pokryte pięknemi lasami dębowemi, północne zaś, przykryte powierzchownie żyznym loesem, sa całe zajęte przez uprawę. Szeroka nizina nad Rymą przedstawia również nadzwyczaj żyzną glebę i nadaje się wybornie do uprawy kukurydzy, pszenicy, owsa, żyta, konopi, buraków, melonów i kawonów, gdy po wzgórzach udaje się dobrze winorośl. Z łatwością obsychające pokłady tufów wulkanicznych, przedstawiają też w sąsiedztwie winnic bardzo cenioną glebę, gdyż nadają się do bicia piwnic, przeznaczonych do przechowywania wina, które miewają kształt ważkich i niskich sztolni, zapuszczających się w poziomym kierunku we wnętrze wzgórz. Góry tufowe miewają tu zazwyczaj po kilku właścicieli i są gęsto takiemi piwnicami podziurawione. Każda z nich ma u wejścia komorę, chociażby tylko chrustem lub słomą pokrytą, a gromady takich komór, rozrzucone po wzgórzach robią wrażenie maleńkich wiosek, przyczepionych do stoków gór, w znacznej nieraz wysokości. Ale uboższa ludność tej, zresztą zamożnej krainy nie zadaje sobie wiele trudu z budową mieszkań, i przebywa chętnie zimą i latem we wnętrzu takich piwuic, nie czując potrzeby innego schronienia.

Wschodnia część tej wielkiej zapadłości ma już odmienny, kierunek i odmienny charakter; rozciąga się ona bowiem od północy ku południowi, a chociaż należy cała do jednego tylko dorzecza (Hornadu), to wykazuje pomimo to w budowie różnych swych części doniosłe, daleko sięgające różnice. Górna część tej zapadłości, oddzielająca Branisko od Cergowskiego Minczoła i północnej połaci Hedziali, należy do Toryski, którą już poprzednio poznaliśmy. Na południe od Obiszowiec (Abos), ulega ta zapadłość nagłemu rozszerzeniu, a oprócz Toryski odwadniają ją na przestrzeni aż po Koszyce jeszcze dwie inne, równolegle do niej płynące rzeki, mianowicie zachodni Hornad i wschodnia Oswa, powstająca w północnej połaci Hedziali. Dwa ważkie grzbiety, zamknięte pomiędzy dolinami Hornadu, Toryski i Oswy, złożone z młodszych warstw trzeciorzędnych (morskich), nie mogą być łączone ani z pasmem Hnileckiem, ani z Hedzial-skiem, lecz należą całkiem do tej zapadłości. Mają one oba charakter pogórza; średnie wzniesienie zachodniego grzbietu, zamkniętego między Hornadem i Toryską, a zrastającego się z Braniskiem, można przyjąć na 360 m., wschodniego, między Toryską i Oswą, zrastającego się z Hedzialą na 400 m. Kończą się one na południe od Koszyc, gdzie Toryską i Oswa wpadają do Hornadu i gdzie dolina tej rzeki przybiera postać Koszyckiej kotliny, rozszerzającej się silnie ku zachodowi i wdzierającej się na kształt wielkiej zatoki między pasmo Hnileckie i Kras Słowacki. Dalej na południu, poza Koszycką kotliną, traci ta zapadłość zupełnie charakter górskiej doliny, jest już bowiem tak z jednej, jak i z drugiej strony jedynie niepozor-nemi wyniosłościami Kraśnickiego i Hedzialskiego pogórza ograniczona. Szeroka, otwarta dolina Hornadu przedstawia w tej dolnej swej części jedne wielką, znakomicie zniwelowaną nizinę; gleba jej, przykryta rzecznemi osadami, odznacza się tu w ogóle wielką urodzajnością i jest przeważnie zajęta przez uprawę. Ale na południe od Koszyckiej kptliny ulegają te niziny miejscami, wskutek niskiego położenia i utrudnionego wód odpływu, silnemu zabagnieniu i są zajęte przez łąki wilgotne, poprzerywane moczarowatemi zagłębieniami, porosłemi trzciną, pałkami, aj erem (Acorus Calamus) i szuwarami. Moczary te graniczą czasem o miedzę z glebą, która, chociaż nie o wiele wyższa, pozostaje zupełnie suchą, ale podlegając powodziom, do uprawy się nie nadaje. Taka gleba została tu obróconą na pastwiska. Gdzie porost traw jest bujniejszy, tam błądzą po niej bez dozoru węgierskie woły, siwej barwy, z olbrzymiemi rogami, albo tabuny koni; gdzie zaś trawa jest krótsza, tam uwijają się w towarzystwie psa i pasterza zwinne

as

owce, a widok tych różnorodnych gromad, błądzących cały dzień po pastwisku, albo kupiących się około skrzypiących żórawi, służących do czerpania zaskórnej wody z płytkich studni, daje przedsmak węgierskiej „pusty“, zapowiada bliskość śródkarpackiej stepowej krainy.

Skreślone powyżej stosunki całej tej zapadłości każą się domyślać, że klimat jej rozwinął się przeważnie pod wpływem węgierskich nizin, niezależnie od karpackiego. Gdy średnia ciepłota roczna wynosi w Kezmarku, w wysokości 640 m. 63° C., takaż ciepłota miesiąca stycznia — 5⁻3!l C., miesiąca Lipca 17 0° G., to dla Lozoncza, położonego w poziomie 190 m., otrzymujemy dla średniej ciepłoty całego roku 9'3° G, dla stycznia — 30, dla lipca 20'9° G Natomiast różnica w ilości opadów wodnych między temi miejscowościami nie może być wielka, gdy bowiem w Kezmarku spada rocznie 630 milimetrów, to w Buda - Peszcie, leżącym dalej ku południowi, na kraju nizin węgierskich, spada rocznie 527 milimetrów.

Piąty łańcuch Zachodnich Karpat jest prawie w pośrodku przerwany zagłębieniem, przez które Siana i Hornad wydobywają się z wnętrza gór i uchodzą na nizinę Pannońską, wskutek czego rozpada się on na dwie połowy, mianowicie na zachodnią, Matrzańską i wschodnią, Hedzialską. Pierwsza z nich ma kierunek od zachodu ku wschodowi, a składa się z czterech ogniw, mianowicie z Czowanioskiego, Czerhadzkiego, Ma-trzańskiego i Bukowskiego. Pasmo Czowanioskie, zamknięte od północy i zachodu Ipolą, od południa Dunajem, przypomina pod każdym względem pasmo Szczawnickie, gdyż ma także postać stożenia, którego najwyższe wzniesienia skupiły się w jego środku, a przybrały kształt podkowy otwartej ku północy, od której rozbiegają się na wszystkie strony, w kierunku promieni, ramiona, porozdzielane dolinami rzecznemi. Najwyż-szem wzniesieniem tego pasma jest Czowaniosz, wysoki na 939 m., po nim zaś idzie Nadź Hideg Hedź (Nagy Hideg Hegy), wysoki na 865 m.³). Składa się i to pasmo z trachytu, z tufów i zlepieńców trachytowych, przechodzących na prawy brzeg Dunaju, a widziane z daleka, szczególniej od zachodu, n. p. z parostatków, krążących po Dunaju, albo z nizin naddunaj-skich, robi wrażenie potężnego wain górskiego, wznoszącego się stromo z niziny, uwieńczonego licznemi ostrzami i kopułami, a przerwanego wazką, malowniczą doliną Dunaju *).

Od wschodu przypiera do Czowanioskiego pasma górotwór Czerhadzki. Jest on znacznie od niego niższy, gdyż z wyjątkiem wzniesienia Nagyszal nad Wacowem, wysokiego na 652 m., nie dochodzi nigdzie więcej do 600 m. wysokości, a dla braku wyraźnego grzbietu ma on postać szeroko rozpostartego pogórza, zbiegającego na niziny węgierskie. Cala powierzchnia tego pogórza jest zajęta przez młodsze utwory trzeciorzędne, z pośród których sterczy kilka starszych wysp wapiennych (Nagyszal, Czovarhegy, Kohegy). We wschodniej stronie są zaś te trzeciorzędne utwory przebite licznemi skalami bazaltowemi, różnych rozmiarów i różnej wysokości, ster-czącemi z pośród lotnych piasków, już to w postaci pojedynczych kopuł, stożków i grzbietów, już lącząccmi się w grupy, a nawet w pierścienie. Ten system skal bazaltowych poszedł w poprzek przez cale pogórze, bo sięga na północy po Ipolę, na południu zaś zapuszcza się na nizinę, ale nie łączy się z systemem powyżej opisanym, przywiązanym do działu wodnego między Ipolą i Eymą a).

To Czerhadzkie pogórze sięga na wschodzie po dolinę rzeki Zadźwy (Zagywa), która płynie ku południowi, a utraciwszy w piaskach Kumańskiego stepu większą ilość swej wody, wpada do Cisy przy Solnoku, w poziomie 89 metrów. Dolina Zadźwy dzieli Czerhadzkie pogórze od pasma Matry, zamkniętego na wschodzie również pięknie rozwiniętą doliną Torny, która płynie równolegle do Zadźwy, a wpada do niej przy Jaszbereny w poziomie 96 m. Górotwór Matry ma postać silnie połamanego grzbietu o ostrych i malowniczych zakrojach, którego zachodnia połać wzniosła się w wierzchołku Muzslait do 806 metrów, środkowa, w Nagy Gallya do 963 m., wschodnia we wierzchołku Matra do 1010 m. Cały ten górotwór składa

’) G. Stäche: Geologische Verhältnisse der Umgebung von Waitzen, Jahrbuch d. geolog. Reichsanstalt, t. XVI., str. 291.

U Stäche, jak wyżej, str. 314.

I. Böckh: Geolog. Verhält, d. Gegend v. Bujak, Ecseg u. Herencseny, Jahrbuch der geol ogische Reichsanstalt, tom XVI., str. 201.

się z trachytów i osadów trach ytowych¹); na wschodnim jego końcu przechowało się złoże zieleńców, poprzecinane żyłami kwarcowemi, obfitującemi w złoto, srebro, miedź i inne metale, których wydobywanie odbywa się w jedenastu miejscowościach i dobrze się opłaca. Średnia wydatność jednego cetnara rudy wynosiła tu (w połowie bieżącego stulecia) 5 do 24 łutów srebra i 8 do 32 funtów miedzi, oprócz tego nieco złota. W dolinie Oroskiej znajdowały się niegdyś cztery żyły, z których 1 cetnar rudy dawał 1 do 2 łutów srebra, 16 do 17 denarów złota i 20 do 55 funtów miedzi.

Rzeka Torna zamyka Matrę od wschodu; ale równolegle do Torny płynie jeszcze, w zagłębieniu, rozdzielającem Matrę od pasma Bukowskiego, Erlawa, wpadająca około Tisza Füred (106 m.) do Cisy. Wyniosłości między Tonią i Erlawa mają, jak się zdaje, charakter pogórza.

' Pasmo Bukowskie (Bück- Gebirge)²) zamykające tę zachodnią połać piątego łańcucha od wschodu, należy do utworów krasowych; wierzchowinę jego zajmuje obszerna, skalista wyżyna, wydłużona od zachodu ku wschodowi, średnio, co najmniej, na 800 m. nad powierzchnię morza wzniesiona. Spada ona stromemi krawędziami ku północy i ku południowi, ale do krawędzi tych przypierają poprzeczne wały, przechodzące w pogórze. Najwyższym punktem w całem paśmie jest wierzchołek Bałwany, położony na północnej krawędzi wyżyny wzniesiony na 957 m. Jądro tego pasma jest zbudowane *) z łupków, piaskowców i wapieni formacyi węglowej (?), tryja-sowej, jurajskiej, kredowej, a nawet i trzeciorzędnej, a jest otoczone pogórzem, którego gleba składa się z młodszych osadów trzeciorzędnych. Najobficiej wystąpiły tu wapienie jurajskie, one to wytworzyły ową krasową wyżynę, zajmującą sam środek pasma⁴). Zostały one tu przebite przez starsze skały wybuchowe (dyjabaz i fonolit).

ł) F. Andrian : Geologische Verhältnisse d. Matra, Jahrb. der geolog Reichsanstalt, t. XVIII., str. 509.

9 Od węgierskiego Bück, co znaczy buk; Niemcy piszą, także Pick- i Bikk-Gebirge, co jest błędnem.

³)    J. Bockh: Geolog. Verhältnisse des Bück-Gebirges, Jabrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XVII., str. 225.

⁴)    Böckh, jak wyżej, str 230.

Składa się tedy ta zachodnia połowa piątego łańcucha z trzech pasm, mianowicie Czowanioskiego, Matrzańskiego i Bukowskiego, przegrodzonych dwoma pogórzami. Nie mniej urozmaiconą jest, jak widzimy i jego geologiczna budowa, w ślad za czem idzie rozmaitość roślinności i uprawy gleby. Obok bujnych lasów bukowych Matry i Bukowskiego pasma, dopiero w nowszych czasach nieco nadwyrężonych i pięknych zarostów dębowych północnego pogórza, rozpościerają się tu jałowe pastwiska na tutach Czowanioskich, albo piasczyste wydmy Czerhadzkiego pogórza, a przeciwieństwa te są już zapowiedzią stepowego klimatu. Obok wzorowej uprawy gleby w dolinach kwitnie tu chodowla wina; czerwone erlawskie z okolicy Jagiera (Erlau) należą do najwięcej cenionych. O znaczeniu tutejszego górnictwa była już wyżej mowa. Z licznych wód mineralnych tego pasma źródła jodowe i żelaziste w Ajnaczko i Paradzie i cieplice w Tapolczy nad Miszkowcem (Miskolcs) bywają używane w celach lekarskich. Te ostatnie wydobywają się na wschodnich stokach Bukowskiego Krasu, u stóp olbrzymiej skały wapiennej, a ciepłota ich wynosi 26° C.

Szeroka przerwa, dzieląca tę Matrzańską połać piątego łańcucha Karpat od Hedzialskiej, jest utworem tektonicznym. Rzeki Siana i Hornad mijają ją każda na swoją rękę, a łączą się ze sobą dopiero po jej przebyciu, już na nizinie. Jest to jedyna brama, łącząca dolne Węgry z Zachodniemi Karpatami; gdy bowiem nizina górno węgierskiej kotliny zapuszcza się, jak wiemy, w doliny Wagu, Nitry i Hronu i zachodzi głęboko we wnętrze gór, gdy Zachodnie Karpaty stoją dla tej niziny zupełnie otworem, to po wschodniej stronie są one zupełnie zamknięte Matrzańsko - Hedzialskim łukiem, jak gdyby olbrzymim wałem, przerwanym jedynie w tej Hornadzkiej bramie. Z tego też powodu miała ona z dawien dawna, tak pod wojennym, jak i pod handlowym względem wielkie znaczenie, a utraciła je dopiero w nowszych czasach, gdy siła pary usunęła niedołężne środki komunikacyjne dawnych czasów na drugie miejsce, gdy geniusz ludzki zwalczył przy jej pomocy przeszkody, jakie mu przestrzeń i czas, do jej przebycia potrzebny, stawiały.

Wschodnia połać piątego łańcucha Zachodnich Karpat ma już zupełnie odmienną postać, gdyż składa się ona z jednego, stosunkowo ważkiego, tak ku Oswie i Hornadowi, jak ku Ondawie (dopływ Badroga) i Badrogowi (dopływ Cisy) nagle spadającego, ściśle ograniczonego Hedzialskiego pasma, nazywanego także Preszowsko-Tokajskiemi górami (Eperies-Tokajer-Gebirge). W północnej stronie, gdzie pasmo to jest znacznie węższem, wzniosło się ono w Szymonce do 1092 metrów, ku południowi obniża się ono wigocznie, ulegając równocześnie silnemu rozszerzeniu, a kończy się na południu zupełnie odosobnioną Tokajską górą. Rozróżniają geografowie w tern paśmie część północną, nazywaną Sowa-rem, środkową nazywaną w części Dargowskiemi górami, w części Wyżnikiem i południową, czyli właściwą Hedzialę; ale nazwy te nie odpowiadają rzeczywistym jego działom. Składa się cało to pasmoJ) przedewszystkiem z siwych tra-chytów, w różnych odmianach, zajmujących główny grzbiet, w całej jego rozciągłości, a następnie z ryolitów, któro wystąpiły lokalnie, po brzegach starszych utworów, głównie po wschodniej stronie. W jednej tylko, jak się zdaje, miejscowości, prawie w pośrodku południowej połaci, rozwinęły się zieleńce, obfitujące i tutaj w żyły kruszconośne. Znaczne obszary na obwodzie tego pasma są nakoniec przykryte tutami i zlepieńcami trachytowemi. Zupełnie niezależnie rozwinął się p: wschodniej stronie Hedziali Zempliński dział, wznoszący się w najwyższym swym wierzchołku do 472 m., gdyż składa się on z krystalicznego jądra (gneis, łupki krystaliczne), otoczonego starszemi utworami osadowemi (węglowa for-macya, dyjas i tryjas), co odpowiada w zupełności geologicznym stosunkom Hnileckiego pasma³); jak las Bakoński przedstawia południowe kończyny Matrzańskiej połaci, tak ta Zemplińska wyniosłość nie jest niczem innem, jeno wsclio-dniem skrzydłem Hnileckiego pasma, oderwanem od niego przez Hornadzką zapadłość; sterczy ona obecnie jedynie swym wierzchołkiem z pośród napływowych utworów dolnowęgier

т) I. Szabo : Trachyte und Ryolithe d. Umgebung v. Tokaj, Jabrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XVI, str. 82.

K. M. Paul : Geolog. Verhält, des Saroser u. Zempliner Comitates, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XIX., str. 265.

²) H. Wolf: Erläuterungen zu d. geol. Karten v. Hajdu-Nanos Tokaj, etc. Jahrb. der geolog. Reichs-Anstalt, tom XIX. str. 235.

skiej niziny, a jej położenie i jej względna wysokość mogą posłużyć do oznaczenia rozmiarów tutejszej dyslokacyi, tak w poziomym jak i pionowym kierunku.

Pod względem swego zewnętrznego upostacenia nie różni się Hedzialskie pasmo od naszych Beskidów, a widziane od strony Koszyc, albo z doliny Badroga, przedstawia się w postaci znacznie, ale jednostajnie pogiętego grzbietu, we wnętrze którego wdzierają się krótkie, szeroko rozwarte dolinki poprzeczne. Skał jest tu w ogóle bardzo mało i nie oddziałały one na upostacenie ani wierzchołków, ani dolin.

Wyjątkowemi formami wyróżniają się jedynie góry ryoli-towe, przechowały one bowiem w wielu przypadkach kształt stożków, które za ostatnie zabytki pierwotnych wulkanów tej okolicy uważane być muszą. Ale dobrze zachowanych stożków jest w ogóle niewiele. „Wypadnie tutaj przedewszystkiem rozróżnić w ogólności, jak Richthofen powiada '), dwa rodzaje utworów wybuchowych, mianowicie samodzielne czeluścią wulkaniczne i wybuchy ze szczelin po brzegach starszych gór trachytowych. Nie jest łatwo wyznaczyć ścisłe granice i różnice pomiędzy temi utworami, gdyż łączą się one ze sobą i przechodzą w siebie nawzajem; jako znamię wulkanów można naznaczyć, że czynność wybuchowa była w nich przez dłuższy przeciąg czasu skoncetrowaną w jednym kanale, a wybuchom magmy towarzyszyły w wielkiej mierze wybuchy pary wodnej i ekshalacye gazów, jak to ma miejsce jeszcze obecnie przy wybuchach czynnych wulkanów, gdy przeciwnie skały, które wydobyły się ze szczelin, są przeważnie wypadkiem, jak się zdaje, wybuchów jednorazowych, a może i przerywanych, ale wolnych od współudziału pary. Właściwe wulkany znikły tu już po największej części, a jeżeli się rozważy, że wytworzyły się one na dnie głębokiego morza, u stóp gór trachytowych, że w głębiach tych powstały potężne pokłady tufów, które młodsze kratery przykryły, że większe z nich były przez długi przeciąg czasu wystawione na działanie prądów, a te które sterczały nad powierzchnię wody, na działanie fali i niszczących opadów wodnych z powietrza, to mała ich liczba nie

') F. Richthofen: Studien aus d. ungarisch-siehenbürgischen Trachytgebirgen, Jahrbuch der geologischen Reichsanstalt t. XI., strona 194.

3£2 może zadziwiać. Najwyraźniejsze wulkany Hedziali znajdują się w okolicy miasta Szanto, gdzie przedewszystkiem Sujum (Szujum) wznosi się w postaci nadzwyczaj regularnego, szczególnie pięknego stożka na 435 stóp ponad tern miastem, a na 315 stóp ponad tufową płaszczyznę n jego podnóża, z której sterczy bez żadnego pośrednictwa. Jego ściany są pokryte winnicami i tylko zrzadka kamieniami zarzucone, ale głazy, z których są zbudowane mury, dzielące winnice, wykazują nadzwyczajną rozmaitość skał wybuchowych. Oprócz Sujuma znajdują się w okolicy Szanto, jak się zdaje, i inne jeszcze wulkany; mały stożek na południu od niego jest bez wątpienia tegoż samego pochodzenia. Prawdopodobnie nie są i dwa inne, na wschód od Szanto sterczące, ostro zarysowane, a z powodu swej formy już z daleka w oczy wpadające wierzchołki, mianowicie Sator i Krako, niczem innem, jak wygasłemi wulkanami. Południowe stoki tych dwóch gór bywają uważane za początek Hedzialskiego pasma. Ich ściany są złożone z tufu pumeksowego, po którym przeszły strumienie law, jakie wydobywały się, tak z wierzchołków gór, jak i ze szczelin po ich bokach. Właściwe kratery już tu nie istnieją, Krako jest na wierzchołku wygładzony, a Sator już i tego ostatniego śladu kraterowej formy nie posiada. Obie góry odznaczają się obfitością pumeksu i obsydianu, gdy na Sujumie tylko właściwe lawy się znajdują. Na południe od miasteczka Mad, w górach nazywanych Bodrog - Keresztur i Puszta Szoghi znajdują się znowu wspaniałe wulkany. Do tych należy przedewszystkiem góra Giral, stercząca na 752 stóp nad tern miastem, złożona cała z law ryolitowych. Ma ona postać znakomicie rozwiniętego stożka o dwóch wierzchołkach, z których północny jest o 130 stóp niższym od południowego. Są one połączone ze sobą łukowatym grzbietem i przedstawiają razem z nim, jak się zdaje, szczątki krateru, który był otwartym ku stronie zachodniej. Potok, w którym gromadzą się wody tego małego cyrku, przebił wał krateru w tym kierunku i wytworzył małą dolinkę, porosłą lasem. Cała górna część Girala jest pokryta lasami bukowemi, a podnóże jego jest zajęte przez winnice, które po południowej stronie wznoszą się dosyć wysoko. Stoki góry są miejscami zajęte przez strumienie law, o gąbczastej powierzchni; skała ta zamieniła się przez zwietrzenie w czerwoną ziemię,, sprzyjającą szczególnie uprawie winorośli“. Na

59В

północny wschód od Girala w kierunku Kisfaluda Szóghi widział Richthofen wznoszącą się z równiny samotną górę, odznaczającą się bardzo piękną, zupełnie regularnie stożkowatą postacią, na wierzchołku nieco wyrównaną, lecz nie mógł się przekonać, czy i ona jest wygasłym wulkanem. Natomiast jednym z najpiękniej przechowanych wygasłych wulkanów jest według Szabo (1. c. str. 93), góra Sokola ponad Erdö-Horvati.

0 Tokajskiej górze nie można na pewne powiedzieć, jakiego jest pochodzenia. Obfituje ona w złoża ryolitów, które się wydobyły ze szczelin. Wznosi się ta góra na wschód od miasta Tokaja, w postaci wielkiej, płaskiej piramidy, otoczonej z trzech stron równiną, a tylko od północy przechodzi w niskie pagórki mioceńskie, które ją łączą z resztą trachytowych wyniosłości Hedziali. Tworzy ta góra ostatni, ale potężnie rozwinięty górski narożnik od strony równiny, a widzialna z daleka, daje się z łatwością rozróżnić po swym piramidalnym kształcie. Jest ona cała złożona z trachytu, na górze zalesiona, gdy niżej rozpoczynają się winnice, które są, co prawda, wystawione na najsilniejszy żar słoneczny, ale znajdują przeszkodę w glebie trachytowej ; z tego też powodu rośnie w okolicy samego Tokaja mało dobrego wina. Najlepsze wyskokowe wina (Ausbruch) rodzą się na glebie lawowej, około miejscowości Tarczal, Mad, Erdóbenye i Tolczwa. Dopiero u stóp góry udają się gorące wina, świadczące o zmienionych stosunkach podkładu. W rzeczywistości przypiera tutaj do stoków gór wazki obszar trzeciorzędnych pagórków, po części zaś wydo-wają się złoża law, które można widzieć bardzo pięknie pomiędzy Keresztur i Tokajem“⁴).

Północna połać dolno - węgierskiej równiny, przypierająca do podnóża Karpat, nie ma tak jednostajnego poziomu, jakby to z jej opisów wnosić można; wypada tutaj rozróżnić właściwe niziny, podlegające powodziom, od rozdzielających je wyniosłości, które i przy najwyższym stanie wody pozostają suche. Taka wyniosłość dzieli dolinę Badroga, płynącego u stóp Hedziali, od Cisy, do której wpada. Poniżej Tokaja gleba niziny raźniej się podnosi, niż w górę nad Badrogiem, tak n. p. porzecze Cisy przy Czab leży o 6m. głębiej, niż porzecze Badroga przy Szur-

nyegh, chociaż odległość obu miejscowości od Tokaja jest prawie jednakowa; z tego powodu przy silniejszych powodziach Cisy, wlewają się jej wody, jeżeli im się uda przerwać wały ■ ochronne, w dolinę Badroga i zająwszy cale jego porzecze, tworzą jezioro takich rozmiarów, że patrząc od Tokaja ku wschodowi przeciwnego jego brzegu dojrzeć nie można. Takie jezioro wytworzyło się tu po pamiętnym wylewie Cisy na wiosnę 1867 r., a wody jego ustąpiły zupełnie dopiero w jesieni tegoż roku.

Hedzialskie pasmo jest całe pokryte lasami, składającemi się w północnej jego stronie z dębów, buków, świerków i jodeł, w południowej przeważnie z dębów, a rolnictwo, jako takie, nie rozwinęło się w niem nigdy na większe rozmiary, po części z powodu nieurodzajności gleby, po części zaś i dlatego, że żyzne niziny nad Hronem, Badrogiem i Cisą dostarczały z dawien dawna więcej pożywienia, aniżeli go cała okolica spo-trzebować mogła. Pomimo to tworzyły Hedzialskie góry z dawien dawna jedne z najbogatszych okolic w Karpatach, a podstawą dobrobytu był tu przemysł górniczy i uprawa wina. Żyły kwarcowe w zieleńcach tutejszych obfitowały niegdyś w metale szlachetne; jeszcze w połowie bieżącego stulecia wydobywano tu, szczególniej około Telkybanya, na wielu punktach złoto i srebro, ale kopalnie te zostały, wskutek zupełnego wyczerpania żył kruszconośnych, zarzucone, a obecnie jeszcze tylko wieśniacy i Cyganie trudnią się wyszukiwaniem okruchów rudy srebrnej po starych hałdach. Ale trachyty tutejsze są nadto siedzibą wysoko cenionych szlachetnych opałów, które nie są niczem innem, jak kwarcem, zawierającym wodę w stanie nadzwyczajnego rozdrobnienia; bywają one tu wydobywane w kamieniołomach trachytowych, głównie w Vörösvagas i Du-bniku w Sowarskich górach, na południe od Szymonki i w Czer-wenicy między Koszycami i Preszowem, oprócz tego w Nagy Mihaly i w samym Tokaju. Z innych produktów mineralnych tej okolicy zasługują na wzmiankę ryolitowe kamienie młyńskie i ziemia porcelanowa, powstająca z rozkładu skał trachytowych. Z licznych źródeł mineralnych tego pasma zwraca na siebie uwagę Rank Herlein, na wschód od Koszyc, gdzie na gruncie dawnych, niezbyt obfitych źródeł wywiercono otwór, głęboki na 351 m., z którego wydobywa się woda mineralna o ciepłocie 23° C.; ale przypływ i zasoby tej wody nie są stałe, ukazuje się ona w odstępach czasu nierównych, a tworzy za

każdym razem wodotrysk, wznoszący się od 20 do 60 m. Jest to więc źródło peryodyczne sztuczne, którego warunki istnienia nie zostały dotąd szczegółowo zbadane. Słynne hedzialskie wina rosną jedynie u podnóża gór tutejszych, a najlepszych dostarczają miejscowości Tarczal, Mad i Tallya. Sama góra Tokajska wydaje pośledniejsze gatunki, a nazwa tokaja, jaką tutejsze wina w ogóle oznaczane bywają, pochodzi ztąd, że miasto Tokaj było z dawien dawna ogniskiem tutejszego handlu winnego. Oprócz zwykłego wina stołowego, nazywanego „sa-morodnem“, wyrabiają tu z zasuszonych gron „maślacz“, którego lepsze gatunki nazywają „wyskokiem“ (Ausbruch) i „esen-cyą“. Cały roczny wyrób maślacza ogranicza się do 12.000 wiader, zaś wyskoku do 6000, co też jest powodem ich wysokiej ceny.

¹

) Wertebami nazywają, na Podolu zagłębienia lejkowate, powstałe przez zapadnięcie się gleby, od których zagłębienia Krasowe nie różnią się zasadniczo. Werteby Słowackiego Krasu są wszystkie wyznaczone na mapach sztabowych, ale ponieważ przedstawione za pomocą szraf dają rysunek nie różniący się od wypukłości gleby, przeto są one na mapach sztabowych oznaczone znakiem ujemnym (—).

²

) C. Siegmeth. Agteleker Höhle, w Mittheil, der Section für Naturkunde Oest. T. C. Wien 1889, Band I.; Seite 70.

³

) Od tej góry pochodzi nazwa N. Hideg, jaką to pasmo na niektórych mapach oznaczonem zostało

⁴

) Według Richthofena, jak wyżej.

XXIII. Małe Karpaty.

Ogólne-właściwości piaskowcowych Karpat,

Pierwszy łańcuch Zachodnich Karpat. Małe Karpaty; ich granice i podział; połać Pożońska ; połać Brezowska. (Teologiczne stosunki Małych Karpat. Ich powierzchowność; ich roślinność. Niziny nad Wagiem. Tyrnawskie pogórze. Ogólna budowa piaskowcowych Karpat. Ich geologiczne stosunki. Skały kredowej formacyi; piaskowiec godulski. Formacya trzeciorzędna. Skały obce w piaskowcach i ich pochodzenie. Piaskowiec magórski i łupki menilitowe. Tektonika piaskowcowych Karpat. Formacya skalicowa. Związek Karpat z Alpami .Rozmieszczenie skalic; ich krajobrazowe znaczenie; ich pochodzenie. Karpaty piaskowcowe przed okresem kredowym. Skały wybuchowe i młodszy trzeciorzęd.

Jak powyżej opisany (piąty) łańcuch zamyka całą grupę Zachodnich Karpat od wschodu i południa, tak łańcuch pierwszy, zewnętrzny, do opisu którego obecnie przystępujemy, zamyka ją od północy i od zachodu. Różni on się od wszystkich czterech wewnętrznych łańcuchów głównie tern, że gdy tamte składają się bez wyjątku z większej liczby ogniw, ściśle ograniczonych, wyróżniających się między sobą zarówno swą budową, jak i swem zewnętrznem upostaceniem, to ten zewnętrzny łańcuch odznacza się pod tym względem (z wyjątkiem jego południowo-zachodniej kończyny, t. zw. Małych Karpat), taką jednostajnością, iż rozróżnienie w nim i ścisłe odgraniczenie pojedynczych ogniw niezwykłe przedstawia trudności, a jego podział na pojedyncze części składowe dla indywidualnych poglądów szerokie otwiera pole. Ta jednostajnośó w jego budowie i upostaceniu stoi w ścisłym związku z jego geologicznemi stosunkami, jest on bowiem zbudowany albo z piaskowców, albo z łupków i margli, które wyglądem swym niewiele od piaskowców się różnią, co mu też nazwę łańcucha piaskowcowego zjednało.

Rozpoczyna się ten łańcuch na południowym zachodzie Małemi Karpatami, które jednakże z nim, oprócz po-

łożenia i kierunku, nic prawie wspólnego nie mają. Za początek Małych Karpat muszą być uważane wyniosłości położone na prawym, południowym brzegu Dunaju, wznoszące się w górze Hundsheimer Berg nad Hamburgiem do 476 m. nad poziom morza, a łączące się z pasmem Litawskiem ; Dunaj odciął te wyniosłości od Małych Karpat i wytworzył przełom erozyjny, nazywany „Węgierską Bramą“ (Porta Hungarica), łączący Morawskie Pole z niziną górnych Węgier. Od brzegu Dunaju między Dziewinem (Theben) i Pożonem (Pressburg), ciągnie się ten górotwór dalej ku północno - północnemu wschodowi, aż po zagłębie, którem na Sienicę, Sobotyszcze (Sobotistie) Mijawę, Starą Turę i Nowe Miasto nad Wagiem poszedł gościniec, łączący Morawskie Pole z doliną Wagu. Zagłębie to, nazywane Mijawską przełęczą, oddziela Małe Karpaty od północnych Bielaw, należących już do formacyi piaskowcowej.

Rozpada się ten górotwór na dwie nierówne połowy, odmiennej budowy i odmiennej postaci, mianowicie południową, Pożońską i północną, Brezowską. Połać Pożońska ma postać ważkiego, ściśle ograniczonego, zarówno ku wschodowi, ku nizinom nad Wagiem, jak i ku zachodowi, ku Morawskiemu Polu, stromo spadającego, pojedynczego pasma. Składa się to pasmo z głównego grzbietu, który na północy trzyma się więcej jego zachodniej, na południu jego wschodniej strony i z po-przyczepianych do niego krótkich ramion. Jedno z najwyższych wzniesień całej tej połaci, wierzchołek Wysoka 724 m., położony po zachodniej stronie pasma, odpowiada właśnie zmianie w kierunku głównego grzbietu. Zresztą obniża się to pasmo widocznie ku południowi; najznaczniejsze jego wzniesienia, należące bez wyjątku do głównego grzbietu, idą od brzegów Dunaju ku północy w takiem następstwie: Gemsenberg 439 m., Malinowski 426 m., Wielki Jawornik (Gr. Ahornberg) 595 m., Wołkowisko 598 m., Samar 642 m., Smelech 709 m., Czertów Kopiec 747 m., Wysoka 724 m., Rachsturn 748 m., Jaworynki 562 m., Wetterling 724 m., Schartenstein 761 m. Ten ostatni przedstawia najwyższe wzniesienie w całym łańcuchu Małych Karpat, a zamyka zarazem połać Pożońską od północy. Wszystkie wymienione powyżej wierzchołki głównego grzbietu są porozdzielane znacznie pogłębionemi przełęczami, wskutek czego grzbiet ten, widziany z daleka, czy to z niziny Morawskiej,.

czy z Tyrnawskiej, przedstawia silnie pogiętą linię. Krótkie ramiona, przyczepione do tego grzbietu tak z jednej, jak i z drugiej strony, obniżają się nagło, a doliny zamknięte między temi ramionami, w ogóle słabo rozwinięte, odznaczają sio nagłym spadkiem, są niedostępne i niezamieszkałe.

Zupełnie odmienną budowę przedstawia północna, Bre-zowska połać Małych Karpat. Góra Schartenstein spada od północy nagle o jakie 300 metrów, a równocześnie ulega pasmo Małych Karpat silnemu obniżeniu, rozszerza się, przesuwa się ku północnym piaskowcowym Bielawom i przechodzi w nie tak niespostrzeżenie, że bez uwzględnienia geologicznych stosunków, wykazanie ścisłej granicy między temi dwoma górotworami byłoby niemożebne. Ze ta Brezowska połać należy do Małych Karpat, a nie do Bielaw, za tern przemawia jej kulminacya; trzyma się ona bowiem jej wschodniej, stromo ku Wagowi spadającej strony, a najwyższe wierzchołki, przedstawiające tę kulminacyę, mianowicie: wierzchołek Nad Rozbe-hami 400 m., wierzchołek Nad Hradyszczem (Hrdistie) 412 m., Wratne 576 m., Klenowa 585 m., Wielki Pleszywiec 484 m. i Nędzne Góry nad Nowem Miastem 580 m., leżą w jednej linii z głównym grzbietem Pożońskiej połaci i przedstawiają bezpośrednie jego przedłużenie. Ale są one tutaj porozdzielane potokami i za grzbiet górski już uważane być nie mogą. Natomiast związek Brezowskiej połaci z Bielawami objawia się w tem, że wody płynące z Bielaw poszły w poprzek przez tę połać, gdyż nietylko Mijawa, wpadająca do Morawy, ma swe źródło na Bielawach, lecz i rzeka Jabłonie, rozrywająca wschodnią krawędź Brezowskiej połaci, a uchodząca do Wagu, powstaje z połączenia trzech górskich potoków, których źródła znajdują się na Bielawskiem paśmie. Środkowa część Brezowskiej połaci jest od jej wschodniej krawędzi o wiele niższą, gdyż jeden tylko wierzchołek Bradło nad Brezową wzniósł się na niej do 544 m.¹), gdy wszystkie inne jej wzniesienia poru-

wydawanej

/200000 »

szają sie w poziomie od 370 do 470 metrów. Zgodnie z tern nie może ta Brezowska połać być uważana za samodzielne pasmo, lecz za pogórze, łączące Małe Karpaty z Bielawami. Szczególna cecha tego pogórza leży w tern, iż jest ono porysowane licznemi płytkiemi, ale dobrze rozwiniętemu, stosunkowo gęsto zaludnionemu dolinami.

Pod geologicznym względem należą Małe Karpaty do typu owych niesymetrycznie zbudowanych, granitowo - wapiennych pasm, których znakomite wzory poznaliśmy w Tatrach, Małej Fatrze, w Wiaternych Halach i innych pasmach drugiego i trzeciego łańcucha Karpat. Krystaliczne jądro Małych Karpat, zajmujące wschodnią ich stronę, składa się głównie z granitu, przechodzącego na południowy brzeg Dunaju, w małej ilości z gneisu i łupków krystalicznych. Po wschodniej stronie wznosi się ono bezpośrednio z pod młodszych, trzeciorzędnych utworów Tyrnawskiej niziny; po zachodniej jest to krystaliczne jądro przykryte przez czerwone piaskowce dyjasowej formacyi, przebite wybuchowemu melafirami, a następnie przez wapienie, dolomity, zlepieńce, margle i łupki lejasowej, jurajskiej i kredowej formacyi. W północnej połaci (Brezowa) są te wapienne utwory przykryte lokalnie smugami staro - trzeciorzędnych piaskowców, prowadzącemu do piaskowcowej formacyi Bielaw i Beskidów. Najobficiej rozwinęły się tutaj wapienie i dolomity, im zawdzięczają zachodnie stoki Małych Karpat swe odmienne upostacenie, od nich też bywają te stoki Białemi Górami (Bela Hora) nazywane. Stosunek stał krystalicznych do osadowych jest tutaj taki, że krystaliczne jądro Małych Karpat zajmuje, w postaci trójkąta, ich południowo wschodnią stronę, gdy skały osadowe strony zachodniej tworzą z razu, na południu, wazką smugę, która ku północy coraz bardziej się rozszerza, wypiera stopniowo skały krystaliczne i zajmuje ostatecznie całą północną, t. zw. Brezowska połać, tych gór¹).

(1888 r.) na podstawie map sztabu austryackiego przez c. k. Zakład geograficzny w Wiedniu.

!) D. Stur: Geolog Uibersichts-Aufnahme des Wassergebietes d. Waag u. Neutra, Jahrbuch d. Geolog. Reichsanstalt, tom XI., str. 20, 24, 25, 53 i inne.

F. Andrian und M. Paul : Geolog Verhältnisse d. Kleinen Karpaten etc , Jahrb. d. Geolog. Reichsanstalt, t. XIV., str. 325,

Chociaż wysokość Małych Karpat nie jest wielką, bo pozostają one pod tym względem daleko poza wszystkiemi innemi granitowo - wapiennemi pasmami Karpat, to ich zewnętrzna postać jest pomimo to dość urozmaiconą. W południowej połaci różnica pomiędzy wschodnią, granitową i zachodnią, wapienną ich stroną jest jeszcze przez bujne zarosty leśne zamaskowaną. Pod krajobrazowym względem przedstawia się ta część Małych Karpat jako wielki, przeważnie z liściastych drzew złożony, obecnie (1864) miejscami już silnie przetrzebiony las, zamieszkały tylko na brzegu, gdy we wnętrz-u gór tutejszych, jedynie tu i ówdzie odosobnioną chatę robotników leśny cli napotkać można. Bujna roślinność pokrywa skalistą glebę na wielkich przestrzeniach, nawet i w dolinach, przez co badanie skał tutejszych jest nadzwyczaj utrudnione. Ale odsłonięcia w dziedzinie skał krystalicznych są tu w ogóle o wiele wyraźniejsze, aniżeli w przyległych wapieniach, a tern bardziej w utworach trzeciorzędnych, w których gleba, na powierzchni więcej rozpłaszczona i łatwiej podlegająca zwietrzeniu, rozpoznanie jej wewnętrznego składu jeszcze więcej utrudnia (Andrian i Paul, jak wyżej, str. 331). Natomiast Brezow-ska, połać Małych Karpat została już z małemi wyjątkami ze swej leśnej szaty obdartą, wskutek czego jej wapienne wy-. niosłości, chociaż znacznie niższe, odznaczają się, szczególniej po wschodniej stronie, na dorzeczu Wagu, lepiej wykończonenń malowniczemi formami. Odnosi się to przedewszystkiem do grupy wapieni, sterczącej stromo nad Nowem Miastem, z powodu nieurodzajnej gleby nazwą Nędznych Gór oznaczanej} o których Stur wspomina, że przedstawiają pięknie wykończone, obecnie prawie zupełnie nagie, skaliste pasmo. Występują w tej połaci i krasowe formy gleby. W Czaclityckiej bowiem dolinie, powyżej tamtejszego młyna, znalazł Stur na niewielkiej przestrzeni kilka pięknie rozwiniętych werteb, których płaskie dna były wypełnione gliną. Istnienie tych werteb przemawia stanowczo za tern, że w górach tych muszą się znajdować pieczary; przemawia za tem i potężne źródło, któremu osada Dobrowoda swą nazwę zawdzięcza, zaliczane do najpiękniejszych w Karpatach. Te właściwości Brezowskich gór są, tak samo, jak na Słowackim Krasie, następstwem układu warstw wapiennych, które w południowej połaci, na zachodnich stokach Małych Karpat są nachylone ku północnemu zachodowi, zaś w Brezowskiej połaci przybierają położenie poziome i są falisto pogięte we wszystkich możebnych kierunkach. Te stosunki umożebniają też wyznaczenie granicy pomiędzy Małemi Karpatami i Bielawami. W rzeczywistości są bowiem Małe Karpaty z pierwszym łańcuchem, do którego je zaliczamy, jedynie swem położeniem i swym kierunkiem złączone; pod każdym innym względem odpowiadają one gra-nitowo - wapiennym górotworom wewnętrznych łańcuchów.

Po wschodniej stronie Małych Karpat rozwinęły się także starsze trzeciorzędne utwory, mianowicie piaskowce i margle, z odłamkami skamieniałych drzew i śladami węgla, lecz wydobyły się na wierzch jedynie miejscami, u podnóża gór; równina, zamknięta między Małemi Karpatami i Wagiem, jest na całej swej powierzchni pokryta loesem. Jest ona zresztą silnie pogięta, a w kilku miejscach rozpadła się nawet w pagórki, dochodzące do 280 m. To Tyrnawskie pogórze, zarówno od aluwialnych nizin nad Wagiem, jak i nad Dunajem ostro odgraniczone, obniża się ku Wagowi stopniowo, przedstawiając trzy dość dobrze rozwinięte tarasy, łączące się około Nowego Miasta nad Wagiem. Pokłady loesu na tarasie najwyższym dochodzą do 30 metrów grubości. Does tutejszy przedstawia nadzwyczaj urodzajną glebę, odznaczającą się tem, ż chłonie chciwie wilgoć i przechowuje ją na długo, wskutek czego i w suche lata nie zawodzi. Udają się na nim wybornie wszystkie zboża, a nawet i winorośl. Z tych też powodów należy Tyrnawskie pogórze do najlepiej zaludnionych okolic podkarpackich. Natomiast wnętrze Małych Karpat jest prawie zupełnie niezamieszkałe, a powodem tego jest brak w nich gleby, nadającej się do uprawy. Całe ich bogactwo spoczywa w lasach. W granitach i łupkach tego pasma znajdowały się niegdyś rudy metaliczne, które dostarczały złota, antymonu i innych metali, lecz w takiej ilości, iż założenie stałych osad, w celu ich wyzyskania, okazało się zbytecznem. Uległy one też w krotce zupełnemu wyczerpaniu i zostały opuszczone. O Polu Morawskiem, ku któremu Małe Karpaty spadają po swej zachodniej stronie, będzie mowa przy opisie - nizin podkarpackich.

Na północ od. Małych Karpat zmienia się tak budowa, jak i powierzchowność gór. Olbrzymi łuk górski, zamykający grupę Zachodnich Karpat od zachodu i północy, zajmujący

26

prawie trzecią część ich powierzchni, przedstawia na całym swym obszarze taką zgodność w swej budowie i w swem ze-wnętrznem upostaceniu, iż w całej swej rozciągłości, od źródeł Mijawy, aż po źródła Osła wy, za jeden tylko górotwór uważanym być powinien. Owe drobne, ale liniami wodnemi ściśle ograniczone pasma, z jakiemi dotąd bezustannie mieliśmy do czynienia, nikną tu zupełnie. Z licznych przełomów rzecznych, tworzących pod oro- i hydrograficznym względem tak ważny rys w geografii Zachodnich Karpat, jeden tylko pozostał dla tego łańcucha, mianowicie przełom Popradu. Zresztą przedstawia grzbiet tych gór jedne ciągłą, nie przerwaną linię. Szerokie i pięknie rozwinięte doliny rzeczne wdzierają się co prawda głęboko we wnętrze tego pierwszego łańcucha i rozcinają go, już to w poprzecznym, już w podłużnym kierunku, lecz urywają się one pod głównym jego grzbietem i nie mają tu znaczenia linij granicznych; mogą one tutaj posłużyć, co najwięcej, do wyznaczenia pojedynczych działów, które odpowiadają ramionom pasm poprzednio opisanych, a różnią się odnich jedynie swemi rozmiarami.

Chociaż różnice w bezwzględnej wysokości pojedynczych działów tego łańcucha są bardzo znaczne, bo wynoszą po 1000 metrów, a nawet i więcej, to i góry i doliny tutejsze odznaczają się pomimo to nadzwyczajną jednostajnością. Gdy w każdej większej dolinie Tatr trzeba było uwzględnić kilka oddziałów, wyróżniających się właściwą sobie budową, to wszystkie doliny pierwszego łańcucha Karpat, zarówno poprzeczne, jak i podłużne, mają, z małemi wyjątkami, od początku do końca ten sam charakter, a są tak do siebie podobne, że kto jedne z nich poznał, ten ma już wyobrażenie o wszystkich innych. Gdy w Tatrach przeciwieństwo pomiędzy wierchami granitowemi i wapiennemi na pierwszy rzut oka wpada w oczy, to tutaj istnienie różnicy w upostaceniu pojedynczych wierzchołków może być uważanem za zjawisko wyjątkowe.

Ta jednostajność w morfologii gór tutejszych jest następstwem ich geologicznej budowy, która się również wielką prostotą odznacza. Różnorodne gatunki skał, z jakiemi spotykaliśmy się w ciągu dotychczasowej naszej wędrówki po Karpatach, jak granity, melafiry, dyoryty, trachyty i bazalty, gneis, syjenit i starokrystaliczne łupki, wapienie i dolomity różnego wieku i wyglądu, są pierwszemu łańcuchowi Karpat albo zupełnie (Лее, albo występują w nich jedynie miejscami, cza-

cc-

sem przypadkowo, a w ogóle w tak małej ilości, iż na powierzchowność gór przeważnego wpływu wywrzeć nie zdołały. Główne złoże tych gór tworzą piaskowce i łupki, skały szarej, jednostajnej barwy, odznaczające się swą miękkością; tę ich właściwość mieli dawniejsi geologowie na myśli, którzy wszystkie te i tym podobne skały z włoskiego języka nazwą „ma-cigno“ oznaczali. Z tego powodu stawiają one działaniu tak powietrza, jak i wody słaby opór i ulegają z łatwością zniszczeniu, wskutek czego góry z nich złożone odznaczają się w ogóle łagodnemi, zaokrąglonemi zakrojami i brakiem skał, którym inne pasma swą malowniczość zawdzięczają. Wielkie ubóstwo, albo i zupełny brak skamieniałości były powodem, że oznaczenie wieku tych karpackich piaskowców przez długi przeciąg czasu się nie udawało. Dopiero nowsze badania, prowadzone z uznania godną gorliwością przez liczny zastęp tak krajowych, jak i zagranicznych uczonych, rzuciły na ten przedmiot nieco pewniejsze światło. Zrobiono przedewszystkiem to spostrzeżenie, że łupki i piaskowce karpackie są utworami młodszemi, gdyż osadziły się one dopiero w okresie kredowym i trzeciorzędnym. Utwory kredowe zajęły tu brzegi gór i tworzą dwa równoległe pasy, rozdzielone utworami trzeciorzędnemi, które zajmują sam środek pasm, a tworzą główny ich grzbiet i najwyższe ich wyniosłości. Północny pas kredowy, o wiele szerszy i grubszy, zaczyna się na północnym brzegu rzeki Beozwy, około Nowoiczyna (Neutitschein) na Morawie i ciągnie się bez przerwy po Wadowice, a od tego miasta po Bochnię, w postaci kilku odosobnionych złóż, otoczonych powierzchownie skałami trzeciorzędnemi; południowy pas kredowy jest o wiele węższy, ale dłuższy, zaczyna się on nad Mijawską przełęczą (Małe Karpaty), i kończy się na północnej stronie Hedziali, ale nie należy on wyłącznie do Bielaw i Beskidów, gdyż przerzucając się na południowe brzegi Wagu, Orawy i Dunajca, bierze udział w rozwoju pasm, należących do drugiego łańcucha Karpat. Skały kredowej formacyi rozwinęły się w tej części Karpat jako piaskowce, łupki, margle, wapienie i zlepieńce, a zostały na podstawie znalezionych w nich muszli podzielone na pięć głównych ogniw²). Gdy łupki, margle, zle-

pieńce i wapienie zajęły przeważnie niższe poziomy, to wyższe odznaczają się przewagą litych piaskowców. Wapień w postaci pokładów jest wyłącznie przywiązany do ogniwa najstarszego, do warstw cieszyńskich, w których tworzy ławice, dochodzące do 4 metrów grubości; ale wapień ten, szarej barwy, jest pomieszany z piaskiem, w ogóle miękki i nie trwały, a ułożony na przemian z marglami i piaskami na fizyonomię gór tutejszych żadnego prawie nie wywarł wpływu. Z powodu tych swoich właściwości przedstawia on też małą wartość dla człowieka, gdyż nie nadaje się do budowli, a bywa używanym jedynie do poprawy dróg i na nawóz. Ale w dolnych pokładach cieszyńskiego wapienia odkryto odmianę, dostarczającą wybornego wapna hydraulicznego. Pod ilościowym względem rozwinęło się najpotężniej ogniwo godulskiego piaskowca, gdyż grubość jego dochodzi do 1000 metrów. Składa się ono prawie wyłącznie z grubych ławic litego piaskowca (kwarcowego), zielonej, albo brudno-żółtej barwy, ciemniejącego na powierzchni ; ale od spodu są ławice piaskowca poprzegradzane pokładami piaskowcowych łupków, od wierzchu zaś przechodzą w zlepieńce. Godulski piaskowiec tworzy, jak się zdaje, wyłączną własność północnego pasa kredowego i najmniej z pomiędzy innych tego pasa utworów uległ zniszczeniu; cały szereg wyniosłości, ciągnący się wzdłuż zachodniego i północno-zachodniego brzegu morawskich i szląskich Karpat, z wierzchołkami dochodzącemi do 1400 m. bezwzględnego wzniesienia (Kniechina i Smrek na Morawie, Lissa Hora, Trawno, Jaworowy, Czantorya, Godula, Barania i inne na Szląsku), jest z tego piaskowca złożony. W pośród kredowych utworów tej części Karpat odkryto nadto pięć pokładów sferosydorytu, który przerabiany na żelazo, tworzy podstawę przemysłu górniczego tej części Karpat.

Skały kredowe północnego i południowego pasa są rozdzielone od siebie utworami trzeciorzędnemi, które zajęły sam ogniwa 1. Neokomskie, które składają: a) dolne łupki cieszyńskie, b) wapienie cieszyńskie, c) górne łupki cieszyńskie i d) piaskowce grodziskie. 2. Warstwy wernsdorfskie (Urgonien i Aptien d’ Orbi-gnego). 3. Piaskowiec godulski (Albien i Gault). 4. Piaskowiec isteb-nicki (Cenoman). 5. Warstwy frydeckie, które dzieli na a) margle bakulitowe (Turon) i b) piaskowiec baśkowiecki (Senon).

środek gór i wytworzyły ich główny grzbiet. Zbliżają się one pod względem swych składowych części tak dalece do kredowych, że rozróżnienie jednych od drugich jest na oko (bez pomocy skamielin) prawie niemożebne. Hohenegger ') podzielił trzeciorzędne utwory Zachodnich Karpat na starsze eoceńskie i młodsze, należące do oligocenu. Eoceńskie odznaczają się obecnością owych drobniutkich muszelek, nazywanych numu-litami, któreśmy już w wapieniach trzeciorzędnych Tatr (jarzec) poznali; spodnie ich pokłady składają się z łupków, margli, iłów, okruchowców i piaskowców cienkowarstwowych. Oprócz licznych warstw sferosydorytów, przetapianych na żelazo, budzą pomiędzy temi utworami szczególne zajęcie wzmiankowane okrucliowce, gdyż występują w nich skały obce nietylko Beskidom, lecz i całym Karpatom; oprócz olbrzymich brył gra-nim, gneisu, łupku mikowego i chlorytowego, znajdowano w nich bowiem piaskowce i łupki formacyi węglowej, z węglem i ze śladami roślin węglowych, nadto wapienie dewoń-skie, jurajskie i inne. Przy Tryczowicach na Morawie znalazł Hohenegger bryłę węgla, ważącą 3 cetnary, przy Wojkowicach odłam łupku węglowego, długi na 15, wysoki na 8 stóp, z pięknemi odciskami paproci i innych węglowych roślin (Calamites, Lipidodendron), a około Frydeka, Cieszyna, Ustronia, Jabłonki, Bielska i t. d., znajdowano okruchy węgla kamiennego w takiej ilości, że nietylko były przez kowali zużywane, lecz rozpoczęto nawet roboty górnicze, w nadziei odkrycia całych ich pokładów, co się jednakże nie powiodło i przedsiębiorców na znaczne naraziło straty. Hohenegger wykazał bowiem, że ten węgiel został, wskutek zaburzeń tektonicznych, z węglowych pokładów około dzisiejszej Ostrawy, na nizinie Odry, wyrwany i na dawnym brzegu karpackim, prawdopodobnie przy pomocy fal trzeciorzędnego morza, porzucony. W ten sam sposób miały, według Hoheneggera, przybyć tutaj ze Sudetów granit i wymienione powyżej łupki krystaliczne; ale ponieważ skały te powtarzają się na całym północnym brzegu piaskowcowych Karpat, przeto jest prawdopodobniej-szem, iż pochodzą one ze zniszczenia pierwotnego lądu, który składał się z utworów krystalicznych, a tworzy obecnie podłogę osadowych skał karpackich.

’) Geognost. Verhältnisse. Gotha 1861.

Wymienione powyżej składniki starszego trzeciorzędu są pokryte potężnemi złożami grubowarstwowego piaskowca ma-górskiego, który obecnie do młodszego trzeciorzędu zaliczanym bywa. Rozwinął się on jeszcze silniej, niż godulski, gdyż i główny grzbiet Beskidów i najwyższe ich wierzchołki, jak Pilskc i Babia Góra, z niego są zbudowane. Obfituje on w odciski morszczynów (Fucoides Targionii i F. intricatus), które się jednakowoż i w innych piaskowcach i w marglach, tak trzeciorzędnej, jak i kredowej formacyi, zdarzają i był z tego powodu dawniej piaskowcem fukoidowym nazywany. Dostarcza on bardzo dobrego i trwałego materyału na budowle i na kamienie młyńskie.

W pośród piaskowców trzeciorzędnych, tak starszych, jak i młodszych ’) występują łupki menilitowe, tak nazwane od menilitu (odmiana opalu), jaki się w nich znachodzi. Ale w nowszych czasach znaleziono w tych łupkach mnóstwo odcisków ryb trzeciorzędnych, należących do rodzajów Meletta i Amphisyle, i z tego powodu bywają one także łupkami amfisylowemi, albo melettowemi nazywane. W Zachodnich Karpatach tryszczą z tych łupków w kilku miejscach (Zilina, Sohle, przy Nowoiczynie, Mosty pod Cieszynem i Obszar przy Żywcu) źródła siarczane; we Wschodnich zaś Karpatach są one siedzibą nafty.

Warstwowe skały piaskowcowych Karpat nie znajdują się już obecnie w tern położeniu, w-jakiem na dnie morza osiadły. Wskutek kurczenia się skorupy ziemskiej na jej powierzchni, któremu Karpaty swe powstanie zawdzięczają, uległy one pogięciu i ułożyły się w podłużne, do osi gór równoległe fałdy. Ślady takich fałdów są widoczne zarówno w krystalicznych łupkach, jak i wapieniach pasm powyżej opisanych, ale nie wystąpiły one nigdzie ani tak obficie, ani tak wyraźnie, jak w górach piaskowcowych, i dlatego bywają piaskowcowe Karpaty w ogóle nazwą gór fałdowych oznaczane-W łupkach cienkowarstwowych, które łatwiej uległy pogięciu, liczba fałdów jest większa, ale są one za to mniejsze, ważkie, boczne ich ściany ułożyły się niekiedy, wskutek silnego zgniecenia, prawie równolegle, fałdy są często proste, niekiedy na bok przechylone. Natomiast w piaskowcach, które sile góro-

’) Dunikowski: Atlas geologiczny Galicyi, zeszyt IV., str. 16.

twórczej większy stawiły opór, jest fałdów mniej, lecz są one zato obszerniejsze, niekiedy bardzo wielkie, ich boki ukośnie nachylone. U wierzchołka każdego fałdu, nazywanego siodłem¹), spadają warstwy na oba boki w dół, układ warstw w siodle jest rozbieżny (antiklinalny); gdzie zaś dwa sąsiednie siodła u spodu ze sobą się łączą, tam powstaje łęg (Mulde), w którym warstwy są ku sobie nachylone; układ warstw w łęgach jest zbieżny (synklinalny). Wskutek tworzenia się fałdów uległy twardsze skały w wielu przypadkach pęknięciu, połączonemu bardzo często z obsunięciem się boków szczeliny; w ten sposób powstały w piaskowcach liczne uskoki, w które wcisły się na niezliczonych punktach, lecz wszędzie w mniejszej ilości, skały wybuchowe; ale ani te uskoki, ani te skały na postać gór widocznego nie wywarły wpływu. Trudno jest orzec, jaką miały postać piaskowcowe Karpaty bezpośrednio po ich wytworzeniu się, gdyż zostały one na całej swej powierzchni przez wody deszczowe silnie zniszczone i utraciły wiele ze swojej pierwotnej wysokości. Wody spływające po ich bokach porozrywały w poprzek pokłady skał i potworzyły doliny poprzeczne (erozyjne), a boki gór podzieliły na poprzeczne ramiona. Ale i wody, ściekające po wierzchowinie pasma, zniszczyły jego powierzchnię, niekiedy tak silnie (denudacya), iż z pierwotnych fałdów tylko spodnia ich część pozostała. W takich przypadkach warstwy mogą być na wielkich przestrzeniach pionowo ustawione, a skały młodsze nie znajdują się nad starszemi, lecz obok nich i ta sama warstwa powtarza się na powierzchni ziemi tyle razy, ile było pierwotnych siodeł. Jest to właśnie jedna z tych pozornych anomalij, które oznaczenie względnego wieku skał karpackich i budowy tych gór najbardziej utrudniły. Rozumie się samo przez się, że skały miękkie uległy silniejszemu zniszczeniu, aniżeli twarde. Z tego też powodu są góry, zbudowane z łupków, zazwyczaj niższe, mają grzbiety rozpłaszczone i połogie, a doliny szerokie i mniej

’) Inne znaczenie ma wyraz siodło (Sattel) pod geologicznym, a inne pod geograficznym względem. Geologowie nazywają siodłem wierzchołek iałdu, geografowie zaś zagłębienie pomiędzy dwoma wierzchołkami. Dla uniknienia dwójznaczności używamy dla oznaczenia tego drugiego rodzaju siodeł utartej u górali tatrzańskich nazwy „przełęczy“.

wyraźnie ograniczone, o jednostajnym spadku; przeciwnie góry zbudowane z piaskowców, są wyższe, ich grzbiety spadają stromiej na boki i mają powierzchnię mniej równą, zaś doliny w ich zakresie są ważkie, często ograniczone stromemi, ska-listemi bokami, a dna ich nierówne, niekiedy poprzerywane progami. Ta zależność morfologii gór od materyału, z jakiego one są zbudowane, jest tak stałą, iż z powierzchowności gór można prawie napewne wnosić o ich geologicznych stosunkach.

Piaskowce Zachodnich Karpat zostały na wielu punktach przebite, jużto przez starsze wapienie, już przez młodsze skały wybuchowe. Wapienie sterczą z pośród piaskowców w postaci skał odosobnionych, tworzą one owe skalice, które poznaliśmy już w dolinie Wagu i Orawy, na Gubałowskiem wzniesieniu, na Spiskiej Magórze i na wschodnim brzegu Braniska, Są one wyłącznie przywiązane do piaskowców starszych, kredowych i tworzą tak samo, jak i one, dwa pasy, północny i południowy. W pasie północnym jest prawdziwych skalic stosunkowo mniej, gdyż zostały one poznane tylko około Stramberga na Morawie i około Andrychowa, Poczyń i Inwaldu w Galicyi; należą one do najwyższego (tytońskiego) ogniwa jurajskiej formacyi; ale olbrzymie, odosobnione bryły tegoż samego wapienia znajdują się też często na brzegu Karpat, nie-tylko w kredowych, lecz nawet i w trzeciorzędnych piaskowcach. Pas południowy, o wiele dłuższy i lepiej rozwinięty, celuje nietylko niesłychaną ilością skalic, lecz i rozmaitością, zarówno pod względem ich rozmiarów, jak ich postaci i wieku; materyał, z jakiego one są zbudowane, należy bowiem do różnych ogniw formacyi tryjasowej i jurajskiej. Jeden z najznakomitszych znawców skalicowej formacyi, przedwcześnie zmarły geolog wiedeński M. Neumayr, w ten sposób kreśli znaczenie tych utworów dla budowy i historyi rozwoju Karpat¹).

„Najgłębsze pokłady karpackich piaskowców przedstawiają zarazem najstarsze ich ogniwo, należą one do spodniej,

’) M, Neumayr: Erdgeschichte, tom II., str. 671 i inne. Tegoż autora: Der Peninische Klippenzug, Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, t. XXI. str. 45.

tak zwanej neokomskiej kredy. Ale z pośród tych kredowych piaskowców sterczą w wielu miejscach jeszcze starsze skały. Nie tworzą one jednakże tutaj warstw jednostajnych, rozciągających się na większych przestrzeniach, lecz wznoszą się w postaci licznych, odosobnionych brył wapiennych, najrozmaitszych rozmiarów, bo gdy bryły te w jednych przypadkach przedstawiają góry, wznoszące się do kilkuset metrów względnej wysokości, to w innnych nie przekroczyły one rozmiaru odłamów, albo skalistych ostrzów o kilkumetrowej objętości. Są to owe dobrze geologom znane karpackie skalice, należące niezaprzeczenie do najdziwaczniejszych i najbardziej zagadkowych zjawisk na powierzchni ziemi. Rozróżniamy dwa pasy skalic, z których jeden trzyma się północnego brzegu Beskidów, drugi południowego. Pas północny, o wiele słabiej rozwinięty, rozpoczyna się nad rzeką Beczwą na Morawie, rozciąga się przez Szląsk Austryacki i zachodnią Galicyę, a kończy się w południowo-zachodniej stronie od Krakowa. Ten pas, należący do formacyi górno-jurajskiej odznacza się wielką liczbą raf koralowych; przykładu takich raf dostarczają koralowe wapienie w Strambergu (przy Nowoiczynie) na Morawie, słynące z bogactwa przedziwnie zachowanych skamieniałości, oprócz tego w Inwałdzie i w kilku innych miejscowościach. Gdy w całym tym pasie skalice występują dość obficie, to od południowego zachodu przypiera do niego ok »lica, w której się one rzadziej zdarzają i to zupełnie odosobnione. W południowo zachodniej stronie od Mezeryca (Meseritsch), aż po Morawę, sterczy jeszcze z piaskowców kilka skał wapiennych w przedłużeniu pasu karpackiego, a po drugiej stronie Morawy występuje w tymże samym kierunku jurajski wapień raz tylko jeszcze w górach Grzbietnych (Marsgebirge), na południe od Kromieryża (Kremsier), przy Czetechowicach. Jest to ostatnia skalica północnego pasa, stercząca jeszcze z piaskowca. Ale jeżeli przez Wiedeńską zapadłość pociągniemy linię, łączącą północny brzeg Alp przy Wiedniu z Karpatami, albo inaczej mówiąc, jeżeli uzupełnimy na tej przestrzeni dawną granicę gór, a następnie równolegle do tej granicy przedłużymy kierunek północnego pasa skalicowego przez ową zapadłość, to postępując w kierunku tej linii napotkamy około Mikułowa (Nikolsburg), Stożca (Staats), Ernstbrunn i t. d. sterczące z równiny, albo z płaskiego pogórza skaliste wyspy wa-plenne, odpowiadające w zupełności skalicom karpackim. Wyspy te nadają tak równinie, jak i pogórzu Morawskiemu szczególną powierzchowność i wypełniają przerwy pomiędzy Alpami i Karpatami; nie są one też rzeczywiście niczem innem, jak tylko przedłużeniem północnego pasa karpackich skalic, który w ten sposób prawie pod ostateczne kończyny alpejskich piaskowców podchodzi“.

„Jeżeli północny pas skalico wy nabiera szczególnego znaczenia z powodów bogactwa skamieniałości, jakiem się w kilku miejscach odznacza, jak niemniej i z powodu związku pomiędzy Alpami i Karpatami, jaki wyraźnie wykazuje, to pas południowy budzi znowu zajęcie z tego powodu, że zjawisko skalicowe rozwinęło się w niem na daleko większe rozmiary, w o wiele piękniejszej postaci. Pas ten zaczyna się u północnego końca Małych Karpat, około Nowego Miasta nad Wagiem, zkąd wielkim łukiem ciągnie się przez hrabstwa Tren* czyńskie i Orawskie ku północnemu wschodowi i przechodzi do Galicyi, gdzie na południe od Nowego Targu, na Gubałow-skiem wzniesieniu jest szczególniej pięknie rozwinięty. Przekroczywszy następnie jeszcze raz węgierską granicę, dotyka ten pas północno-wschodniego narożnika Spiżu i przechodzi do komitatu Szaryskiego. Tutaj traci on już swoją ciągłość; ale szereg, co prawda, odosobnionych stanowisk w hrabstwie Zem-plińskiem i w Marmaroszu pozwala śledzić dalszy jego przebieg aż po siedmiogrodzką granicę. Mamy tu więc do czynienia z olbrzymim łukiem skalicowym, obejmującym całe północne Węgry, którego długość wynosi około 550 kilometrów“.

„Niemożebną jest dla nas rzeczą śledzić ten pas w całej jego długości, ale zjawiska, jakie on przedstawia, są tak osobliwe, że uważamy za stosowne zastanowić się nieco bliżej nad jego rozwojem, przynajmniej w tej miejscowości, w której zjawisko to doszło do punktu kulminacyjnego. W okolicy pomiędzy Nowym Targiem w Galicyi i Pławcem (Palocsa) w Szaryskim komitacie na Węgrzech znajduje się na przestrzeni nie dłuższej nad 100 kilometrów przeszło 2000 skalic, przyczem szerokość pasa tego jest nieznaczna, bo nie przechodzi prawie nigdzie dwóch kilometrów, a jest w ogóle o wiele mniejszą, tak, że około trzydzieści skalic przypada na jeden kilometr kwadratowy. Ale ponieważ w niektórych miejscowościach jest skalic bardzo mało, przeto w innych są one tem gęściej skupione. Mała tylko liczba z tych dwóch tysięcy skalic tworzy znaczniejsze wyniosłości. Wyjątkowe stosunki przedstawiają pod tym względem przedewszystkiem Pieniny przy Szczawnicy w Galicyi, potężna góra, rozcięta na dwie połowy przez rzekę Dunajec, od którego cały ten dział skalicowy nazwę Pienińskiego pasa skalieowego otrzymał¹). Inne znowu skalice mają jeszcze takie rozmiary, że panują ponad swem otoczeniem; ale liczba takich nie jest wielką. Największa ich liczba ma jednakowoż za małe rozmiary, ażeby mogła wywrzeć przeważny wpływ na krajobrazowy charakter okolicy; główne formy naziomu zależą tutaj widocznie od otaczających je piaskowców, od ich właściwości i ich ułożenia; ale łagodnie zaokrąglone wyniosłości i zagłębienia piaskowcowe są na powierzchni najeżone niezliczonemi, drobnemi iglicami, obeliskami, stożkami, albo zaokrąglonemi nagłówkami wapiennemi, które z tego tylko powodu sterczą na powierzchnię ziemi, że materyał, z jakiego są złożone, jest twardszym od otaczających je łupków i piaskowców i lepiej od nich opiera się zwietrzeniu. Ale i niektóre skalice ulegają także łatwo zniszczeniu i nie tworzą widocznych wypukłości na powierzchni ziemi; są one skalicami jedynie pod geologicznym, a nie pod krajobrazowem względem. Trudno wyobrazić sobie widok dziwniejszy od tego, jaki przedstawia bezleśna, licznemi, ale drobnemi skalicami najeżona okolica, gdy się na nią patrzy z jakiegoś wyniosłego, ale niezbyt odległego punktu. Wygląda to tak, jak gdyby przez krajobraz zresztą zupełnie łagodny przeciągnął ktoś chropawą wstęgę, najeżoną skalistemi kopułami, zarzuconą skalistemi pniami, iglicami i narożnikami“.

Dawniejsi geologowie zaliczali wszystkie skalice do for-macyi jurajskiej²), a uważając jeża utwory koralowe, nazywali je rafami. Wyobrażali oni sobie, że skalice powstały na dnie jurajskiego morza przez działanie korali i innych zwierzokrzewów, tak samo, jak powstają i teraz jeszcze w oczach naszych rafy i wyspy koralowe (atole) na morzu Czerwonem i w innych morzach okolic podrównikowych. Przypuszczali oni, że

G Neumeyer nazywa Pieniny w języku niemieckim „Penin“, a cały pas skalic, o którym jest mowa, nazwą, „Peninischer Klippenzug“ oznacza.

J) C. M. Paul: Die nördliche Arva, str. 214.

litwory te zostały potem otoczone i pokryte osadami, które dały początek piaskowcom karpackim, a wydobyły się na powierzchnię ziemi dopiero w nowszych czasach, gdy wody spadające z powietrza rozmyły i zniszczyły do znacznej głębokości miękkie piaskowce karpackie, a oszczędziły owe rafy i atole, które z powodu twardości materyału, z jakiego były zbudowane, większy działaniu tych wód stawiły opór. Ale badania geologiczne, wykonane w nowszych czasach w tej ciekawej krainie, wykazały, że taki pogląd na pochodzenie skalic jest zupełnie bezpodstawny, bo chociaż pomiędzy licznemi zwierzętami, przechowanemi w wapieniach skalicowych, nie braknie korali i zwierzokrzewów, to występują one w ogóle lokalnie, a w wielu przypadkach nie znaleziono ich zupełnie¹). Ale badania te dostarczyły natomiast innych, wielce ciekawych szczegółów. Pokazało się przedewszystkiem, że wiek wapieni skalicowych nie jest jednakowy, gdyż wykryto pomiędzy niemi reprezentantów ogniw tryjasowych, jurajskich, a nawet kredowych ²).

Jest oprócz tego rzeczą uderzającą, że skalice karpackie przedstawiają nietylko pod względem swojego wieku, lecz i pod względem swej budowy niezwykłą rozmaitość, gdyż rzadko się zdarza, ażeby dwie w niewielkiej od siebie odległości stojące skalice, składały się z pokładów tego samego wieku, a jeżeli wiek ich jest jednakowym, to z warstw tworzących jedne, nie ma niekiedy ani śladu w skalicy sąsiedniej. Nie mniejszą jest też rozmaitość, jaką wykazują tektoniczne stosunki tych utworów, gdyż tak kierunek warstw, jak i ich nachylenie są prawie w każdej skalicy odmienne. Rozmaitość pod tym względem jest tak wielka, że, jak Hauer zaznacza: „Prawie każda, na obszarze tej formacyi samodzielnie stercząca skała, przedstawia sama dla siebie zamknięty, z innymi skalicami w bezpośrednim związku prawie zupełnie nie stojący górotwór“³).

!) M. Paul, jak wyżej, str. 218.

Mojsisovicz, w Verhandlungen der geologischen Reichsanstalt, г. 1867, nr. 16.

a) Hauer, Jahrb. d. geol. Rechsanstalt t. XIX., str. 543.

*) Verhandl. d. geolog. Reichsanstalt, r. 1867, nr 14.

Opierając się na tej rozmaitości tektonicznych stosunków karpackich skalic, próbował wytłómaczyć ich powstanie Neumayr. Pokłady wapieni, z jakich się one składają, spoczy wały według niego pierwotnie w głębi ziemi, ułożone normalnie przykryte skałami piaskowcowej formacyi, a uległy zakłóceniu dopiero wskutek procesu tworzenia się piaskowcowych Karpat. Największa liczba skalic, powiada Neumeyer, nie jesf niczem innem, jak tylko olbrzymiemi bryłami skał starszycn, otoczonemi ze wszech stron młodszemi marglami i piaskowcami. Ale z drugiej strony można uważać za rzecz pewną, że inne partye wapienne, przedewszystkiem większych rozmiarów, należą do złóż podziemnych, a te odznaczają się zazwyczaj regularnym kierunkiem warstw, odpowiadającym osi całego pasma skalicowego; w takich przypadkach można się też przekonać, że warstwy w północnej stronie skalicowego pasa są nachylone ku północy, w południowej zaś ku południowi. Istnieje więc tutaj w ogóle wypukły, antiklinalny fałd ziemny, silnie popękany i poszarpany, a przypuszczenie to znajduje poparcie w tej okoliczności, że i piaskowce, otaczające skalice, przedstawiają także w ogóle wypukłe sklepienie. Wskutek gwałtownego ciśnienia w kierunku poziomym, a zatem z boku, na jakie te pokłady w czasie tworzenia się piaskowcowych Karpat były wystawione, uległy miękkie mar-gle i piaskowce łatwo pofałdowaniu, ale twarde i kruche wapienie jurajskie stawiły temu ciśnieniu silniejszy opór i wygięły się w siodło, które z powodu kruchości skał ostatecznie na swym wierzchołku pękło, a skutek togo pęknięcia był taki, że zarówno oba brzegi załomu, jak i oderwane od nich bryły i okruchy wapienne wgniotły się w miękkie jeszcze pokłady margli i piaskowców, jakiemi pierwotnie były przykryte. Te to odłamy wapiennego spągu, obnażone później z miękkie piaskowcowej pokrywy, dały dzisiejsze skalice.

Zupełnie inaczej zapatrują się na ten przedmiot geologowie Stäche i Uhlig¹ ). Karpackie skalice przedstawiają według nich starodawny ląd, który istniał tutaj jeszcze przed okresem kredowym. Miał on postać silnie rozwiniętego pasma górskiego,

') V. Uhlig : Ergebnisse geolog. Aufnahmen in den westgali-zischen Karpathen, Jalirb. d. geol. Keichsanstalt, tom XL., 1891 , str. 559.

złożonego przeważnie ze skał wapiennych, tryjasowej i jurajskiej formacyi, które powstało, tak samo jak i młodsze góry, przez pofałdowanie i popękanie warstw. Skutek tych ruchów był taki, że gdy jedne warstwy zostały podniesione w górę, to drugie uległy równoczesnemu obniżeniu, że utwory różnego wieku znalazły się w tymże samym poziomie, a warstwy pierwotnie poziome uległy nachyleniu w różnym kierunku i w różnym stopniu. Wszystkie ślady tych dyslokacyj są widoczne na dzisiejszych skalicach i tłumaczą dostatecznie ich tektoniczne stosunki. Te pierwotne góry wapienne musiały być przez długi przeciąg czasu wystawione na działanie wód atmosferyczny cli i uległy zniszczeniu, gdyż ślady dawniejszej denudacyi zostały również na wielu skalicach wykryte. Wskutek ogólnego obniżenia się gleby został ten ląd w okresie neo-komskim (kredowym) wodą zalany i ponownie w morze zamieniony, a to obniżenie się jego poziomu było tak silne, że jedynie wyższe wierzchołki gór sterczały z wody w postaci wysp; ale wyspy te były tak liczne, że dały prawdziwy archipelag, wznoszący się z fal morskich u stóp Tatr, w ten sam sposób, jak n. p. wyspy Istryi i Dalmacyi wznoszą się obecnie na wschodnich brzegach Adryatyku (Stäche). Wyspy te były przez długi przeciąg czasu wystawione na niszczące działanie fal morskich. W najbliższem otoczeniu skalic znaleziono bowiem w wielu przypadkach zlepieńce, w których skamieliny różnych ogniw w ten sposób są skupione, iż widoczną jest rzeczą, że wapień tej miejscowości powstał z okruchów warstw różnego wieku, które przez działanie wody uległy roztarciu i ponownie dopiero, jako osad, na dnie wód stojących spojone zostały. Niezależnie od tych wysp osiadał materyał, jaki karpackie rzeki niosły do tego morza, na jego dnie, wskutek czego wszystkie te wyspy zostały z czasem pokryte osadami, które dały początek piaskowcom i łupkom karpackim, a wydobyły się na powierzchnie ziemi dopiero po wytworzeniu się zewnętrznego, piaskowcowego łańcucha Karpat, a zatem po zupełnem zniknięciu owego kredowego i trzeciorzędnego morza i to wskutek rozmycia powierzchni gór przez wody powietrzne, wskutek ogólnej denudacyi, która zniszczenie powierzchownych pokładów gleby i obniżenie się Karpat spowodowała.

Skały wybuchowe młodszego wieku, które w rozwoju południowej i wschodniej połaci Zachodnich Karpat tak ważną odegrały rolę, nie są obce pierwszemu łańcuchowi Karpat, gdyż wystąpiły one, szczególniej w jego północno-zachodniej stronie, na niezliczonych prawie punktach, jako teszynit, zbliżony do trachytu i jako pikryt, odpowiadający więcej bazaltowi; ale skały te wydobyły się tu wszędzie z ważkich szczelin, w bardzo małej ilości, a w wielu przypadkach zostały osa-dowemi utworami tak przykryte, iż na upostacenie gór żadnego prawie nie wywarły wpływu. Piaskowce karpackie, tworzące na własną rękę te góry, są nadto prawie wszędzie pokryte gliną niewiadomego pochodzenia, oznaczaną w ogóle nazwą gliny górskiej (Berglehm). Cały zewnętrzny brzeg tych gór, tak ich podnóże, jak i przypierające do nich niziny, są zaś zajęte przez utwory trzeciorzędne młodsze, mioceńskie; składają się one z miękich iłów i glin, z piasków, piaskowców i zlepieńców; formacya ta ma niepospolite dla kraju naszego znaczenie, gdyż właśnie ona jest siedzibą soli, a obfituje oprócz tego w pokłady siarki, węgla brunatnego, wosku ziemnego i inne pożyteczne minerały, i dlatego wspomnimy o niej jeszcze na innem miejscu. Najmłodszym utworem geologicznym jest tu nakoniec prawdziwy loes, występujący obficie na brzegu Karpat i gliny lodowcowe z głazami północnemi, złożone u samego podnóża gór, na ich północnym brzegu, nakonie osady rzeczne i jeziorne.

¹

) Wysokość Bradła ma według Gustawicza (Słown. Geogr. III, str. 857; r. 1882) wynosić 816 m. Gdyby tak było w rzeczywistości, to wierzchołek ten byłby najwyższem wzniesioniem w Małych Karpatach, wskutek czego i orograficzne stosunki tych gór w odmiennej przedstawiłyby się postaci. Opis przez nas podany jest oparty na mapie Generalkarte v. Mittel-Europa,

²

) L. Hohenegger, (Geognostische Verhältnisse d. Nord-Kar-pathen, Gotha 1861) rozróżnia w karpackiej kredzie następujące

XXIV. Bielawy i Beskidy Zachodnie.

Granice Bielaw. Ich główny grzbiet Podłużne doliny górnej Kisü-czy, górnej Beczwy i Drzewnicy. Działy zewnętrzne. Szlązkie pogórze. Powierzchowność Bielaw. Wartość gleby. Beskidy Zachodnie; ich granice i budowa. Ramię Raczohalskie, Pilszczeńskie, Babiogórskie, Lubieńskie, Niedźwiedzkie. Budowa dolin. Babia Góra. Klimat Zachodnich Beskidów; ich roślinność; uprawa gleby.

Rozpoczyna się dziedzina karpackich piaskowców na zachodzie pasmem Bielaw, nazywanem także Białemi Karpatami ( Weisse Karpathen). Pasmo to rozciąga się od Mijawskiej przełęczy po ową szczelinę, na którą składają się dolina rzeki Ki-suczy, płynącej ku południowi, a wpadającej do Wagu i dolina Olszy, która płynie ku północnemu zachodowi, a uchodzi do Odry. Siodło Jabłonkowskie, rozdzielające te dwie doliny, jest na 551 metrów nad poziom morza wzniesione. Od wschodu jest ten górotwór ograniczony Wagiem, od południowego zachodu Morawą, od północnego zachodu Odrą. Mają Bielawy w ogóle postać nieregularnego pięcioboku, wydłużonego od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, zamkniętego trzema rzekami (Wag, Morawa, Odra) i dwoma zagłębieniami (przełęcz Mijawska i Jabłonkowska), a stykają się z trzema innemi górotworami (Małe Karpaty, Zachodnie Beskidy, Sudety).

Główny grzbiet Bielaw ma kierunek od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, a trzyma się wschodniej ich strony, wskutek czego poprzeczne dopływy Wagu są krótkie i mają raczej postać górskich potoków; wyjątek pod tym względem tworzy rzeka Wiara, gdyż tej źródła znajdują się na zachodniej stronie tego grzbietu, a dążąc na wschód, ku Wagowi, przerywa ona ten grzbiet w poprzek i dzieli go na dwie połacie, południową, krótszą i północną, dłuższą.

Wlarska dolina, chociaż wazka, odznacza się tak j ednostajnym spadkiem, iż bez szczególnych trudności poprowadzono przez nią kolej, łączącą dolinę Wagu z doliną Morawy. Rzeki szeroko rozpostartej zachodniej strony Bielawskiego pasma, mianowicie Mijawa, Chwojnica, Weleczka, Olszawa, Drzewnica, Rusowa, Mosteńka i Beczwa, uchodzące do Morawy, a następnie Ostrawica i Olsza, wpadające do Odry, wyróżniają się swą znaczną długością i zmiennym kierunkiem. Grzbiet główny, dzielący dopływy Wagu od dopływów Morawy i Odry, okrążając źródła tych rzek, kręci się już to ku zachodowi, już ku wschodowi, a przedstawia w całej swej długości silnie pogiętą linię, która w Wielkim Jaworniku (północnym) dosięgła 1070 m. bezwzględnej wysokości; najwyższe wierzchołki południowej jego połaci idą od południowego zachodu ku północnemu wschodowi w następującym porządku: Zamczysko 452 m., Czuby 570 m., Żałościna 618 m., Hradisko 639 m., Wielka Ja-woryna 968 rn., Leśna 696 m., Studeny 647 m., Mikulinczny 800 m., Wierch nad Zytkową 738 m. i Wielki Jawornik (południowy), nad Wlarskim wąwozem 774 m. Połać północna rozpoczyna się Hołym Wierchem 831 m., po którym następują Kanur 782 m., Zubak 817 m., Sterczyhlawa 667 m., Makita 923 m., Kiczera Czerniańska 885 m., Jawornik Mały 1017 m., Jawornik Wielki (północny) 1071 m., Czemerka 1053 m., Satyna 851 m., Czubiec 857 m., Jakubowski 875 m.

Rakówka

907 m. i Osobite nad Kisuczą 788 m.

Krótkie ramiona, przyczepione do tego grzbietu od strony wschodniej, chociaż w pojedynczych kopułach wzniosły się jeszcze do 800 m., to nie dorównały mu pod względem wysokości; spadek ich ku dolinie Wagu jest w ogóle dość nagły. Zupełnie inaczej przedstawia się zachodnią strona Bielaw, gdyż równolegle prawie do tego głównego grzbietu rozpościera się, tutaj drugi grzbiet, a raczej dział górski, oddzielony od tamtego podłużnemi dolinami górnej Kisuczy, górnej Beczwy i Drzewnicy, których kierunki tworzą jedne linie, a przedstawiają zagłębienie do osi gór równoległe. Jest ten zachodni dział o wiele krótszy, ale zato szerszy i wyższy, gdyż wierzchołki, przedstawiające jego kulminacyę, ustawione w dwa równoległe, ale silnie ze sobą spojone szeregi, przechodzą 1300 metrów bezwzględnej wysokości. Szereg wewnętrzny przerwany Beczwa. która koło Wszetyna z kierunku podłużnego przechodzi w poprzeczny i skręca nagle ku północy, składają (od południa ku północy) następujące wierzchołki: Andrzejowsko 631 m., IIoły Wierch 742 m., Czerniawa 840 m., Jawornik Kiel-ski 865 m., Juryków 666 m., Cżab 841 m., Lusiówka 879 m., Tanecznica 912 m., Solań 860 m., Wysoka 1024 m., Bobek 864 m., Sulow 943 m., Mały Połom 1058 m., Wielki Połom 1067 m. i Koś-cielski, nad samą Jabłonkowską przełęczą, 956 m. Szereg północny jest o wiele krótszy, gdyż zaczyna się dopiero po prawym brzegu Becz wy, koło Wołoskiego Mezerycza, przy ujściu Dolnej Beczwy, jest poprzerywany Lubina i czterema źródłowemi potokami Ostra wicy, a występują w nim następujące wierzchołki: Kuszyn 749 m., Dlouha 962 m., Jawornik 919 m., Kiczera 872 m., Radhost 1130 m., Kniehina 1257 m.

Smrk 1282 m., Czubal Slawicz

941 m., Lisa (Łysa) Hora 1325 m., Trawny 1201 m.

1051 m., Ropica 1082 m. i Jaworowy 1032 m. Przewyższa tedy ten zewnętrzny grzbiet oba poprzedzające, a spada na całej swej zewnętrznej stronie stromo ku dolinie Odry, ku zagłębieniu, którego średni poziom nie dochodzi do 400 metrów bezwzględnej wysokości. Po za tern zagłębieniem tracą Bielawy swą łączność i rozpadają się na kilka mniejszych wyniosłości, które, chociaż dochodzą jeszcze w pojedynczych wierzchołkach do 700, a w jednym przypadku nawet do 900 m., to porozdzielane od siebie obszernemi zagłębieniami, nie dają jednolitego pasma górskiego, lecz bezładną prawie grupę wzniesień, uważanych przez niemieckich geografów za krainę pagórkowatą, czyli pogórze. Doliny rzek, rozdzielające te wyniosłości, przedstawiają szerokie rynny, wyżłobione w obszernych, płaskich zagłębieniach; z rosnącą odległością od brzegu gór właściwych rozszerzają się tak owe zagłębienia, jak i właściwe doliny coraz to więcej, spływają się ostatecznie w jedne całość i przechodzą w równą, podmokłą, bogatą w stawy i łąki moczaro-wate, nizinę nadodrzańską.

Wyróżnia się więc Bielawski górotwór między wszyst-kiemi innemi dotąd opisanem ogniwami Karpat swem silnem rozczłonkowaniem, nietylko bowiem rozpada się on na pogórze i właściwe góry, lecz te ostatnie są jeszcze podłużnemi dolinami rozszczepione na dwa równoległe działy. Ale powierzchowność Bielaw nosi na sobie wszystkie znamiona for-macyi piaskowcowej i odznacza się wielką jednostajnością. Najwięcej urozmaiconem jest pogórze nadodrzańskie (Szląsk

Àustryacki). Przedstawia ono mile dla oka i dla umysłu zestawienie szerokich, równych, gęsto zaludnionych dolin, a raczej płaszczyzn, otoczonych wyniosłemi, zielonemi wzgórzami, rysującemi się na tle wysokiego, gęsto zalesionego wału górskiego, który z powodu nagłego spadku swego należy do najwięcej malowniczych części piaskowcowych Karpat. Gleba w dolinach jest tu bardzo urodzajna i wzorowo zagospodarowana; po wzgórzach jest ona co prawda mniej żyzna, ale zawsze jeszcze pracę rolnika dostatecznie nagradza. Liczne kopalnie żelaza i oparty na nich przemysł fabryczny, jak nie mniej słynne z bogactwa pokłady węgla kamiennego na równinie nadodrzańskiej (Ostrawa Polska, Karwin, Orłowo) nie-tylko żywią tysiące robotników, lecz dają podstawę znacznemu handlowi, któremu liczne miasta swe istnienie i swój dobrobyt zawdzięczają. Z tych powodów należą też zachodnie stoki Bielaw, przedewszystkiem na Austryackim Szląsku, do najludniejszych, najbogatszych i najoświeceńszych części Karpat.

Zmieniają się te stosunki we wnętrzu gór. Doliny są tu przeważnie szerokie i równe, góry wszystkie jednako zakrojone, a krajobraz jednostajny i bezbarwny. Gleba w dolinach chociaż jeszcze dość urodzajna, nie wystarcza już do wyżywienia licznej ludności, która, parta z dolin, nietylko zajęła je już w całej ich rozciągłości, lecz przysiółkami i pojedynczemi domostwami spina się wysoko na stoki gór i zagarnia je coraz więcej pod uprawę, walcząc uparcie z niezwykłemi trudnościami. Nietylko bowiem owa górska glina, pokrywająca stoki gór, chłodna i jałowa, przedstawia najniewdzięczniejszą glebę, której obrobienie nadzwyczajnej wymaga pracy, lecz wody deszczowe, prujące głęboko boki gór, unoszą nieraz i tę odrobinę gliny, przystępnej dla pługa i lemiesza, pozostawiając człowiekowi nagie, bezpożyteczne kamienisko w zamian za jego trudy. Nieurodzajność tutejszej gleby tłómaczy Paul¹) jej geo-logicznemi właściwościami. Karpackie piaskowce pokrywają się na swej powierzchni ilastą skorupą, wytwarzającą się przez ich zwietrzenie. Skorupa ta nie przepuszcza wody i czyni wsiąkanie opadów powietrznych niemożebnem, spłukują one też glebę jedynie na powierzchni i uchodzą w doliny, zabierając ze sobą każden świeżo powstający pokład próchnicy.

) Jahrb. d. geol. Reichsanstalt, t. XVIII., str. 202.

Z tego tez powodu las, raz wyrąbany, odtwarza się tu leniwie i zostawiony sam sobie nigdy do pierwotnej nie wraca siły, a wyrąbany powtórnie, ustępuje miejsca zarostom jałowcowym. Ważną gałęź zarobku tworzy tu hodowla owiec, ale i ta jest brakiem pastwisk i ich małą wydatnością silnie ograniczoną. Liczne skalice, sterczące tu u podnóża Bielaw urozmaiciły co prawda krajobraz, ale go nie ożywiły. Do najuboższych miejscowości należy też dorzecze samego Wagu. Lasy, dostarczające jeszcze ludności, osiadłej we wnętrzu gór, znacznego zarobku, nie mogły się tutaj, w sąsiedztwie wielkiej i spławnej rzeki, podnoszącej ich wartość, długo utrzymać i uległy prawie zupełnemu wytępieniu; wierzchołki gór pokryły się w ich miejsce płonnemi zarostami jałowcowemi, a stoki ich świecą golizną, Gleba tych gór nie nadaje się już zupełnie do uprawy, dostarcza ona jedynie wypasów dla owiec. Ale brak paszy zimowej jest powodem, że owce bywają na te pastwiska zaraz z pierwszą wiosną wypędzane, wskutek czego ani jedna roślina nie rozwija się tu normalnie; roślinność, niszczona w zawiązku, przedwcześnie zamiera, a w latach suchych, które się tu nie rzadko zdarzają, pastwiska tutejsze są już w miesiącu czerwcu z roślinności zupełnie ogołocone. Z tych powodów hodowla owiec znajduje się tu w upadku. Ponieważ żadna gałąź przemysłu nie rozwinęła się tu na większe rozmiary, przeto ta część doliny Wagu należy do najuboższych okolic Węgier, a jej słowacka ludność rozchodzi się z każdym rokiem w różne strony świata, szukając zarobku. Od Tren-czyńskiej stolicy pochodzą też owi mali druciarze, którzy z wiązką drutu u boku i łapką na myszy w ręku, przebiegają piechotą całą prawie Europę, z któremi można się dzisiaj spotkać tak dobrze w ulicach Moskwy, jak i nad brzegami Tamizy.

Beskidy Zachodnie rozciągają się od Jabłonkowskiej przełęczy po dolinę Dunajca. Zamknięte na zachodzie dolinami Olszy i Kisuczy łączą się one za pośrednictwem owTej przełęczy z Bielawami. W południowej stronie oddziela je Warynka i Hrustynka z Białą Orawą od Małej Fatry i Orawskiej Ma-góry, z któremi łączą się, jak już wiemy¹), za pomocą przełęczy Pupowskiej i Przysłopieckiej ; dalej zaś tworzy ich połu-

x) Porównaj opis Małej Fatry i Orawskiej Magóry.

Różnią się Zachodnie Beskidy od Bielaw przedewszyst-kiem brakiem owych podłużnych dolin (Drzewnicy, górnej Beczwy i Kisuczy), rozcinających tamte na podłużne, równoległe do ich dłuższej osi działy. Budowa Zachodnich Beskidów jest zupełnie odmienną; mają i one główny grzbiet, który trzyma się także ich południowej strony i obniża się bezpośrednio prawie ku owej wielkiej zapadłości, odwodnionej Wa-rynką, obu Orawami i Dunajcem, a tworzącej granice między pierwszym i drugim łańcuchem Karpat, ale od północy wdarły się głęboko w ich wnętrze, bo po sam główny ich grzbiet, doliny Soły, Koszarawy, Skawy i Raby i rozcięły je na pięć szerokich, silnie z głównym grzbietem spojonych ramion. Przyjrzyjmy się budowie tych ramion po kolei.

dniową granicę dolina Nowotarska, oddzielająca je od Tatr, i Dunajec, oddzielający je od Spiskiej Magóry. Od wschodu zamyka Zachodnie Beskidy tenże Dunajec, który od Szczawnicy skręca nagle ku północy i w północno-wschodnim kierunku zmierza ku Wiśle. Po północnej nakoniec stronie są one w całej swej długości ograniczone nizinami nadwiślańskiemi, z wyjątkiem ich zachodniego ramienia, prowadzącego na Szląsko-Polską wyżynę, a przechodzącego w dział wodny między Odrą i Wisłą.

Pierwsze od zachodu ramię, Raczohalskie, zamknięte pomiędzy Olszą i Sołą, różni się od wszystkich następnych tern, że sięgło na południową stronę głównego grzbietu, gdyż do tego ramienia należą owe Wojenne Góry z najwyższym ich wierzchołkiem Paraczem (1326 nu), podchodzące pod Małą Fatrę i Orawską Magórę, a oddzielone od niego podłużnemi dolinami Bystrzycy (dopływ Kisuczy) i Białej Orawy, co jeszcze poniekąd układ Bielaw przypomina. Najwyższe wzniesienie tej części głównego grzbietu, która do Raczohalskiego działu należy, mianowicie Racza Hala, jest znacznie niższem od Panicza, gdyż sięga ona tylko do 1236 m. nad powierzchnię morza. Północna, silnie rozszerzona cześć tego ramienia, została znowu rozciętą przez poprzeczne doliny Wisły i Biały, których źródła tu się znajdują, na trzy, do głównej osi gór prostopadłe działy. Dział- zachodni, zamknięty dolinami Olszy i Wisły, a przechodzący w grzbiet wododzielny między Odrą i Wisłą i prowadzący na Szląsko - Polską wyżynę, jest najdłuższym, a najwyższy jego wierzchołek Kiczory, jest na 989 nu nad po-

wierzchnie morza wzniesiony. Na dziale środkowym, objętym między Wisłą i Białą, najszerzej rozpostartym i potokami gór-skiemi silnie porozcinanym, wzniosła się najwyżej w południowej jego stronie Barania nad Kamesznicą 1214 m. ; ale na jego północnym, stromo ku nizinom nadwiślańskim spadającym brzegu, sterczą jeszcze śmiało Stołów 1035 m. i Klimczak 1119 metrów. Dział wschodni, zamknięty między Białą i Sołą, najmniejszy, wzniósł się w Magórce do 913 m.

Ramię drugie, Pilszczeńskie, ograniczone na północy dolinami górnej Soły i jej wschodniego dopływu Koszarowy, w przedłużeniu której spływa ku południowi Półhorzanka, ma kształt trójkąta, zwróconego wierzchołkiem ku północy; naj-wyższem jego wzniesieniem jest Pilsko 1557 m., leżące na głównym grzbiecie Beskidów, a na północ od Pilska znajduje się jeszcze Romanka, wysoka na 1366 m.

Ramię trzecie, Babiogórskie, zamknięte od zachodu Półho-rzanką, Koszarową i Sołą, na wschodzie Skawą, jest dopływami Soły (górna Koszarawa, Pewel i Łękawka) i Skawy (Skawica, Dachówka i Tornawa) rozcięte na cztery, do osi gór równoległe działy. Południowy dział, leżący w przedłużeniu Pilska, a należący do głównego grzbietu zachodnich Beskidów, odznacza się tern, że jest cały prawie zajęty przez Babią Górę, najwyższy w całem tern paśmie wierzchołek, wzniesiony na 1725 metrów; wschodnie przedłużenie Babiej góry tworzy Polica, wysoka na 1397 m. Na dziale drugim tego ramienia wzniósł się najwyżej Jałowiec 1110 m., na trzecim Raków 766 m., na czwartym i ostatnim od strony Wisły Łamana Skała, wysoka na 934 m.

Ramię czwarte, Lubieńskie, zamknięte między Skawą i Rabą, zwęża się na południu, pomiędzy górnemi częściami obu tych rzek, klinowato w ten sposób, że nie dochodzi do głównego grzbietu gór; najwyższym jego wierzchołkiem jest Lubień Wielki, wysoki na 1023 m.

Piąte i ostatnie ramię zachodnich Beskidów, Niedźwiedz-kie, zamknięte między Rabą i Dunajcem jest największem. Podłużne doliny Mszany, uchodzącej przy Mszanie Dolnej do Raby i Kamienicy, uchodzącej przy Zarzeczu do Dunajca, rozcinają je na dwie połacie, północną i południową; ale i północna połać jest jeszcze raz równoległą do poprzedzających Łososiną, uchodzącą do Dunajca przy Witowicach Dolnych, w ten sam sposób rozcięta, wskutek czego to Niedźwiedzkie ramię rozpada się na trzy działy. W dziale południowym, odpowiadającym głównemu grzbietowi Zachodnich Beskidów, a łączącym się za pośrednictwem Zeleznicy 913 m. i Łysej Góry 805 m. z Babią Górą, znajduje się najwyższy wierzchołek całego ramienia, mianowicie Niedźwiedź, wysoki na 1311 m. Ten dział wciska się tępym klinem w kolano, jakie tworzy Dunajec między Czorsztynem i Krościenkiem, gdzie skalice) zajmujące jego brzeg, tworzą spoinie ze skalicami Spiskiej Ma-góry słynne Pieniny, jedne z najpiękniejszych grup wapiennych w Karpatach. Najwyższem wzniesieniem środkowego działu Niedźwiedzkiego ramienia jest Mogilica 1171 m., w północnym zaś znajduje sie kilka wierzchołków, których wysokość wynosi od 800, do 900* m.

Pomiędzy wszystkiemi rzekami Zachodnich Beskidów jedna Soła z Koszarową odznacza się tem, że posiada szeroką, pięknie rozwiniętą dolinę, o łagodnym spadku, która w okolicy Żywca nawet postać obszernej kotliny przybrała. Gleba na po-rzeczu jest tu wszędzie urodzajna i ceniona, a grunta po po-łogich pochyłościach, zamykających tę dolinę, mniej narażone na spłókanie przez wody deszczowe, przedstawiają tu jeszcze większą, niż w innych częściach tych gór wartość, wskutek czego cała ta okolica należy do najwięcej ożywionych i najprzyjemniejszych w Beskidach. Doliny Skawy, Raby i wszystkich ich dopływów są przeważnie ważkie, zacienione, może więcej malownicze, ale posępne. Góry, zamykające te doliny spadają już częściej ku rzekom stromym obrywem, porosłym leszczyną, tarniną i innemi krzewami, z pośród których nie rzadko lita skala piaskowcowa przeziera. Grunta na dnie dolin są tu natomiast nietylko mniej urodzajne, lecz nadto wystawione na niszczące działanie fal. Rzeki, zwarte w wązkiem korycie, wzbierają z łatwością, a wówczas podmywają brzegi, rwą kawałkami pola, unosząc je wraz z niedojrzałym plonem, gdy w innem znowu miejscu zasypują je żwirem i czynią do uprawy zupełnie nieprzydatnemi. Gdy zaś wody opadną, to w korytach rzek występują na jaw odsypy kamieniste, które żadnej dla człowieka nie przedstawiają wartości. Wielu lat potrzeba na to, ażeby odsyp taki pokrył się pod wpływem corocznych powodzi namułem, porósł trawą i zamienił na liche pastwisko. Ale i wówczas istnienie takiego odsypu nie jest

trwałem, lic rzeka, zmieniwszy przy której bądź silniejszej powodzi swój kierunek, pójdzie w poprzek przez niego, rozbije go i uniesie, niszcząc w jednej chwili dzieło, nad stworzeniem którego sama przez wiele lat pracowała, Ale odsypy, pozostawione przez dłuższy szereg lat w spokoju, porastają tamaryszkiem niemieckim, łozami, a nawet olszą siwą i dzięki takim zarostom mają istnienie zapewnione. Z powodu znaczniejszego spadku gór ku dolinom są tu nadto i pola i polany po wyniosłościach mniej pewne, wskutek czego płonne, jałowcem tylko porosłe pastwiska silniej się tu rozpostarły.

Z pomiędzy poprzecznych ramion tego pasma jedno Ra-czohalskie spada na swym obwodzie stromo ku nizinie i przedstawia się nieco korzystniej, gdy się nań patrzy od szlązkiej strony. Wszystkie inne obniżają się łagodnie i przechodzą na obwodzie w pogórza, mniej wyraźnie od strony nizin nadwiślańskich ograniczone. Połogie, słabo pogięte wierzchołki tych ramion są przeważnie pokryte lasami, które ich kształty jeszcze mniej wyraźnemi czynią, Nie różni się od nich pod względem swego zewnętrznego upostacenia i główny grzbiet Zachodnich Beskidów. Wyjątkową postacią odznacza się jedynie grupa Babiej Góry. Wierzchołki, które ją otaczają, mają nieco śmielsze zakroje, przedstawiają one wydłużone kopuły, albo spadziste grzbiety. Sama Babia Góra ma również postać łukowato wygiętego grzbietu, którego południowa strona jest wypukłą, gładką i obniża się bezpośrednio ku nizinie Bobrawskiej, gdy północna, wklęsła, poprzecznemi parowami głęboko porysowana, spada ku ważkiej dolinie Skawicy. Z tych też powodów jest północna strona Babiej Góry o wiele więcej urozmaiconą, a góra ta widziana od Krakowa, n. p. z ulicy Wiślnej, w porze zimowej, albo na wiosnę, gdy jeszcze cała śniegiem jest pokryta, przedstawia, szczególniej w godzinach porannych, gdy poprzeczne jej żebra rzucają szerokie cienie i uwydatniają jej rzeźbę, wspaniały widok olbrzymiej, zlodowaciałej góry alpejskiej. Jest ona cała z litego magórskiego piaskowca złożona. Zebra jej północnej strony wyskakują często w skaliste narożniki, a boki ich są w wielu miejscach zasłane piargami. Sam wierzchołek Babiej Góry, Djablakiem nazywany, spada ku północy stromym, skalistym obrywem, zamkniętym na wschodzie skalistemi grupami Sokolicy i Kościółków. Zachodnia strona Sokolicy przedstawia jedne prawie skalistą ścianę, podnoszącą

się stromemi progami, co najmniej na 1.00 metrów wysoko. W zagłębieniu pod tym obrywem śnieg przechowuje się przez całe lato. Jest to w ogóle jedyna miejscowość w Beskidach, która alpejską dziedzinę Tatr nieco przypomina. Po południowej stronie Babiej Góry nie ma ani skał ani obrywów, potoki tej strony płyną więcej rozwartemi, płytkiemi parowami, jedynie upłazy pod samym wierzchołkiem są w kilku miejscach zasłane piargami, przypominaj ącemi granitowe grzbiety Tatr.

Stoki Babiej Góry są w ogóle dobrze nawodnione, liczne i obfite źródła, biorące początek na górnej granicy lasów, łącząc się ze sobą, dają ostatecznie znaczne potoki, które przedzierając się w zwężonych, częstokroć kamieniami zawalonych korytach z szumem, zwilżają glebę lasów i krajobraz leśny wielce ożywiają. Nadto strona północna jest w ogóle wilgotniejszą i obficiej nawodnioną, gdyż śniegi, ukryte po żlebach i w cieniu skał, dłużej się tu przechowują, gleba wilgoć nie tak łatwo traci, a w zarostach koso drze wo wy ch rosną tu torfowce i inne mchy tak obficie, jak i w Tatrach. Znajduje się tutaj nawet kilka stawków, jak Mokry staw 1025 m., Marków Stawek 1125 m., Stawek 1250 m. i Mały Stawek 1345 m., lecz rozmiary ich nie są wielkie, a w latach suchych tracą one niekiedy zupełnie swą wodę.

W niektórych podręcznikach geograficznych i opisach podróży można spotkać się z twierdzeniem, że Beskidy są suchend górami, a gleba ich nieurodzajna, do uprawy prawie nieprzydatna. Podania takie pochodzą od dawniejszych podróżnych, którzy Beskidy w jednej tylko porze roku zwiedzali i to w czasach, gdy brak stacyj meteorologicznych rozpatrzenie się w ich klimatycznych stosunkach niemożebnem czynił. Ale badania nowszych czasów wykazały, że ilość opadów wodnych w Beskidach jest tak znaczną, iż przewyższają one pod tym względem nawet Tatry, bo gdy n. p. w Poroninie, u stóp tych gór, spada w ciągu roku 937 milimetrów wody z powietrza, to w Beskidach szlązkich spada w Althammer 1033 milim., a w Kocobendz nawet 1285 milimetrów rocznie¹)-Jest to tedy okolica, która pod względem ilości opadu wod- ¹

nego na całym obszarze między Karpatami i Bałtykiem naj-pierwsze zajmuje miejsce, a jest rzeczą uderzającą, że w nie-wielkiem ztąd oddaleniu, mianowicie w Sycowie (polnisch Wartenberg) na Szlązku Pruskim znajduje się najsuchsza okolica w środkowej Europie, gdyż średnia ilość opadu wodnego dla Sycowa wynosi tylko 303 milimetrów w roku. Taka. obfitość wody nie mogła pozostać bez wpływu na rozwój roślinności; w rzeczywistości całe Beskidy były niegdyś porosłe wspaniałemi, nadzwyczaj bujnemi lasami, które i obęcnie po wierzchowinie gór i po głębszych, mniej przystępnych dolinach przechowały się obficie i pokrywają obszary, obejmujące po kilkanaście kwadratowych kilometrów. Las jest tutaj naj-większem bogactwem kraju, a obfitość drzewa tak wielka, że zużytkowanie całego przyrostu jest w wielu razach niemożebne. W jednych tylko dobrach Arcyksięcia Albrechta w dolinie Soły pozostawało jeszcze około roku 1860, dla braku popytu, przeszło 60.000 sążni kubicznych niezużytych. Ażeby mate-ryałowi temu nie dać zmarnieć, pozakładano w tych wzorowo prowadzonych dobrach huty szklanne i żelazne, młyny parowe i tym podobne zakłady, którym miasteczka w dolinie Soły swą odmienną powierzchowność i swą zamożność zawdzięczają. Ale dalej na wschodzie takiemu zużytkowaniu skarbów leśnych stanął na przeszkodzie brak rud, a po części brak zmysłu przedsiębiorczego. Według przypuszczenia Hoheneggera, znakomitego znawcy gór tutejszych, przepadał w ową porę w galicyjskich Karpatach, co najmniej, jedem milion kubicznych sążni drzewa rocznie, z czego przynajmniej jedne trzecią część na karb zachodnich Beskidów zaliczyćby wypadło. Obecnie zmieniły się te stosunki, bo koleje żelazne przecięły te góry w wielu kierunkach i ułatwiły wywóz materyału leśnego. 0 bujności tutejszych lasów świadczy najlepiej ta okoliczność, że pokład próchnicy dochodzi w nich nieraz do metra grubości ; odnawiają się one też wszędzie bardzo dobrze, a przez wy-karczowanie i wypalenie drzew wytworzono w ich wnętrzu niezliczone polany, dostarczające obficie wybornego siana; na samej Babiej Górze naliczono takich polan 36. Wyjątek pod tym względem przedstawiają jedynie lasy, należące do włościan, którzy dla braku paszy zapędzają w nie swe bydło, gdyż gleba leśna spasiona i zdeptana twardnieje, nie przyjmuje wody i latoroślom potrzebnego pożywienia nie dostarcza. Takie lasy, raz

wyrąbane, już się więcej nie odtwarzają, w miejsce drzew leśnych, puszcza się jałowiec, a posępna powierzchowność tym krzewem porosłych wzgórz, z jakiemi w bliskości osad wszędzie spotkać się można, dała bez wątpienia powód do niekorzystnego o tutejszej glebie wyobrażenia,

Składem swym lasy tutejsze nie wiele różnią się od tatrzańskich. Rozpadają się i one na dwie dziedziny, mianowicie dolną, drzew liściastych i górną, drzew szpilkowych. W dolnej rosły niegdyś oprócz buka, jawora, jesiona, obie nasze lipy, mianowicie u podnóża gór wielkolistna, w ich wnętrzu drobno-1 istna; ale zostały one tak wytępione, że tylko nazwy (Lipowa, Lipnica) po nich pozostały. Oprócz tego można w dolinach spotkać się z dębem długoszypułkowym, czeremchą, brzozą białą, modrzewiem i wiązem. W tej dziedzinie rośnie sosna zwyczajna częściej niż pod Tatrami. Ale głównem drzewem jest tutaj buk; gdziekolwiek lasy w Beskidach swej pierwotnej postaci nie utraciły, tam są one przeważnie z buków złożone. Jodła zajmuje tu co prawda współrzędne z bukiem stanowisko, ale rzadko tylko w większej występuje obfitości. Buki nikną w Beskidach na wysokości 1200 m., wyjątkowo dochodzą do 1300 m. Lasy górnej dziedziny składają się prawie wyłącznie ze świerków, które na Pilsku i Babiej Górze nikną nagle na wysokości 1350 m., wyjątkowo dopiero w wysokości 1440 m., ustępując miejsca kosodrzewowi, Zupełnie odmienne i zagadkowe stosunki przedstawia Racza Hala, wysoka na 1236 m., gdyż stoki jej są pokryte czystą buczyną, która na jakie 150 metrów pod wierzchołkiem góry nagle się urywa, przedstawiając równocześnie dziwne, a w tej części Karpat rzadkie zjawisko, skarłowacenia buka. Cały wierzchołek Raczej Hali, zajęty przez piękne polany, jest dokoła otoczony wieńcem krzewiastej buczyny, zaledwie na kilkanaście metrów szerokim. Gdy okazy buka, u spadu tego wieńca rosnące, dochodzą jeszcze do 3 metrów wysokości, to na górnej jego granicy są one zaledwie na lj₂ metra wysokie; różnią się te krzewy od wybujałych, cienkich okazów leśnych swem silnem rozgałęzieniem, zaczynaj ącem się u samej podstawy i swą krępą postacią. Gałęzie tych krzewów porasta piękny mech górski, nazywany Lescurea striata, o metalicznym połysku, a w ich cieniu rośnie obficie śniegułka. Całe to zjawisko nabiera i z tego powodu znaczenia, że gdy prawie wszystkie polany w Beskidach zostały przez wykarczowanie drzew i oczyszczenie gleby leśnej, a zatem sztucznie wytworzone, rozwinęły się na glebie leśnej, to polany Raczej Hali wytworzyły się bez współudziału człowieka, są dziełem samej przyrody.

Babia Góra i Pilsko są jedynemi górami w Beskidach, których wierzchołki wzniosły się nad górną granicę lasów¹). Porosły one obficie kosodrzewem, tworzącym tutaj, tak samo jak i w Tatrach, już mniejsze, już większe, ale odosobnione płaty. Po miejscach wilgotnych towarzyszą i tu kosodrzewowi wierzba szlązka i skorucha, zaś po bokach góry, wystawionych na działanie słońca, rośnie obficie jałowiec halny (Iuniperus na na). W pośród zarostów kosodrzewu rozwijają się bujnie trawy i zioła górskie, spasane przez owce. Liczba roślin alpejskich, właściwych tej dziedzinie, jest na Pilsku jeszcze nieznaczna; rośnie tu pięciornik złoty, fiołek dwukwiatowy, jaskier tojadolistny, urdzik alpejski, jastrzębiec pomarańczowy, swertia zimotrwała, a pod samym wierzchołkiem nawet wierzba zielna i widłak alpejski. Natomiast Babia Góra ma bardzo piękną florę alpejską; oprócz gatunków, wymienionych dla Pilska rośnie tu kuklik górski, pięciornik plamisty, gęsiówka alpejska, jaskier górski, wietrznica alpejska i narcyzokwiatowa, prze-tacznik górski i bezlistny, goryczka kropkowana (prawdopodobnie i wiosenna, gdyż znajduje się na Obidowy 1027 m.), pod-bialik, jastrzębiec alpejski, prosienicznik jednokwiatowy, starzec alpejski, szczaw alpejski, czosnyk niedźwiedzi, oprócz tego kilka górskich traw i turzyc.

Chociaż roślinność Zachodnich Beskidów jest w ogóle dość bujną, to ich flora, czyli liczba roślin na ich obszarze żyjących, jest stosunkowo ubogą, a jeżeli góry te porównamy z innemi częściami kraju naszego, naprzykład z Podolem gali-cyjskiem, albo z północnemi nizinami Galicyi, to okaże się, że przy równej powierzchni ziemi nietylko liczba gatunków, żyjących w Beskidach, jest mniejszą, lecz że górom tym brakuje form endemicznych, to jest takich, któreby ich wyłączną własność tworzyły. Ubóstwem gatunków odznacza się tutaj prze-

r) A. Rehman : O roślinności Beskidów zachodnich, Rocznik Tow. nauk. krak., tom XXXIII.

H. Zapałowicz : Roślinność Babiej Góry, Sprawozdanie komisyi fizyogr. Ak. Urn Krak., tom XIV., str. 79.

dewszystkiem górna dziedzina lasów, powyżej 1000 m. bezwzględnej wysokości, wskutek czego wierzchowina Beskidów Zachodnich, tę właśnie zajmująca wysokość, dla botanika naj-niewdzięczniejsze może w całym kraju przedstawia pole, a odnosi się to w równej mierze i do innych gór piaskowcowych Galicyi, a zatem do Beskidów Wschodnich, Bieszczadów, Gorganów i Czarnej Hory. Szczegół ten był od dawna znany krajowym botanikom, ale pierwszymi, co nań zwrócili uwagę i starali się go wytłumaczyć, byli niemieccy botanicy Nägeli i Peter. W swem cennem dziele, poświęconem znajomości europejskich jastrzębców ¹), kreślą oni tę rzecz w następujący sposób: „Jednem z najdziwniejszych zjawisk, jakich dostarczają flory gór środkowej Europy, jest istnienie dziedziny ubogiej w gatunki, ciągnącej się pasem pomiędzy właściwą florą alpejską i górną granicą nizin. Ta dziedzina, zauważana przez nas najpierw w Alpach, potem w Sudetach i Beskidach, zajmuje w południowych Alpach (Wallis) pas od 1140 do 1460 metrów, w Beskidach od 1040 do 1365 metrów nad poziomem morza i odznacza się roślinnością, co prawda gęstą, ale w porównaniu z dziedzinami, leźącemi pod nią i nad nią, dziwnie ubogą. Botanik, który w niższych okolicach Alp miał sposobność zbierania licznych gatunków, dostawszy ' się w dziedzinę górską zostaje tu skazanym na bezczynność i dopiero, minąwszy wysokość mniej więcej 1350 metrów, znajduje się nagle w pośród gromad roślin alpejskich. Jak można wytłómaczyć to zjawisko? Najprawdopodobniejszem wydaje nam się następujące przypuszczenie. W okresie lodowym spuszczała się alpejska flora na niziny, a przed nią wędrowała ówczesna flora górska. Wskutek tego została flora nizin naprzód ograniczoną, a potem ku wschodowi i ku zachodowi wypartą, stosownie do tego, jak flora górska, a za nią i alpejska, coraz to niższe miejscowości zajmowały. W owej porze były góry Uralskie również pokryte lodami, od południa zaś przypierała do nich bezpośrednio Uralsko-Kaspijska zapadłość. Te góry i ta zapadłość tworzyły nieprzebytą zaporę dla flory równin i górskiej dziedziny w Europie. W chwili najsilniejszego rozwoju lodowego okresu, gdy flora alpejska zaszła aż po Ural, nie było już ani

) Nägeli und Peter. Die Hieracien Mittel-Europa, rok 1885,

str. 74.

flory nizin rosyjskich, ani przedlodowcowej górskiej flory, gdyż obie zostały zniszczone przez klimat i wzajemne współzawodnictwo. Ale po za Uralsko-Kaspijską granicą rozwijała się w tę porę swobodnie flora równin azyatyckich, gdyż nie doznały one tak silnego obniżenia ciepłoty, jak Europa, Gdy więc lodowce ustąpiły, przebyła flora azyatyckich nizin Ural i idąc ku wschodowi zetknęła się bezpośrednio z florą alpejską, cofającą się zwolna ku górom, o tyle, o ile ciepłota roczna się podnosiła, W ten sposób powstała przerwa pomiędzy florą alpejską i nizinną w górach wschodniej Europy, która dotąd wypełnioną nie została, a właśnie ta przerwa odpowiada wzmiankowanej . powyżej górskiej dziedzinie w Karpatach, w której formy alpejsko-stepowe dobrze się udają; posiada ona oprócz tego stepowe gatunki, wytrzymujące jeszcze w tych wysokościach, jak niemniej i alpejskie, spuszczające się do tejże samej wysokości, tak, że flora tej dziedziny stosunkowo z niewielu gatunków jest złożoną. Czy ta, pod botanicznym względem uboga dziedzina, istnieje w Delfinacie, w Wogezach, Pyreneach i w Siéra Newada, tego sprawdzić nie mogliśmy. Nie zwracano, jak dotąd, na ten przedmiot uwagi. Zdaje się natomiast, że ubóstwo flory Norvegii od brzegów morza aż po dziedzinę alpejską, jest następstwem tych samych przyczyn, które w górach środkowej Europy tak widoczne pozostawiły ślady“.

Pod względem bujności nie ustępują tedy, jak widzieliśmy, ani lasy, ani polany tutejsze tatrzańskim. Ale inaczej ma się rzecz z rolami i pastwiskami. Role, położone na dnie dolin, są co prawda dość urodzajne, ale nie wystarczają do wyżywienia miejscowej ludności. Role i pastwiska po stokach gór przedstawiają zaś, tak samo jak w Bielawach, glebę nieprzepuszczalną; w posuchę pokrywa się ona na swej powierzchni twardą skorupą, a przy każdym silniejszym deszczu ulega mechanicznemu zniszczeniu tak, że nieraz jeden ulewny deszcz może wiele rodzin pozbawić sposobu do życia i narazić je na nędzę. Gdzie zaś odpływ wód deszczowych jest utrudniony, tam gleba pod-maka, a młaki i moczary, porosłe sztywnem sitowiem i skrzypami, można tu nierzadko spotkać na wierzchowinie gór, tak po rolach jak i polanach. Gospodarstwo rolne po tutejszych wyżynach jest podwójnie niewdzięcznem, gdyż i plon bywa ubogim i zbiór jego niepewnym. Z tych też powodów wsie,

W górnej części dolin tutejszych położone i do takich gruntów ograniczone, należą do najuboższych w naszym kraju, a głód często ich mieszkańcom daje się we znaki. Odbiło się to na ich charakterze. Góral beskidowy jest pracowity, zabiegliwy i oszczędny, ale oszczędność jego jest skąpstwem, a zabiegli-wość podstępem, ulega on z łatwością pokusie i spodleniu. Kroniki sądowe mogłyby wykazać wiele przypadków, gdzie góral popełnił zbrodnię dlatego, ażeby się dostać do więzienia i nie cierpieć głodu. Pracowitość ich w różny objawia się sposób. Jedni, kupiwszy smreka na pniu i pokrajawszy go na deski, pakują je na maleńki, jednokonny wózek i wiozą do Krakowa, ale sami idą całą drogę piechotą, pomagając koniowi własnemi ramionami, gdzie droga jest cięższa. Inni zbierają i suszą grzyby, inni łapią kwiczoły i jemiołuchy, inni wyciskają sok z jagód jałowcowych i ciągną z tym towarem na równiny, a spieniężywszy go, wracają z pieniędzmi o chłodzie i głodzie do domu. W czasie żniw ruszają gromadnie, mężczyźni i kobiety, na równiny, szukając zarobku; zboże tną kosami, ajakokosarze używają wielkiej sławy; ale bez dozoru pracują leniwie. Mazurzy, u których goszczą, nie lubią ich i na • ich rachunek układają piosenki, w których góral jest przedstawiony jako nędzarz, ginący z głodu, chociaż ma pieniądze ukryte w zanadrzu. Późną jesienią wracają do domu, myśląc o swym owsie, pozostawionym w polu i o kartoflach, których przedwczesne śniegi nieraz spokojnie zebrać im nie pozwolą.

XXV. Spiska Magóra. Pieniny,

Granice i budowa Spiskiej Magóry. Skalice tego pasma. Pienin}⁷ pod orograficznym względem; ich budowa i postać. Roślinność Pienin i jej klimatyczne znaczenie. Inne skalice Spiskiej Magóry. Jezersko. Źródła mineralne Mofetty w Drużbakach. Pieczary Spiskiej Magóry. Związek Dunajca z Popradem. Przełom Pieniński. Przełom Duna-jecko-Popradzki. Powstanie przełomów rzecznych. Teorya jeziorna. Wsteczne działanie erozyi. Czy rzeki mogą być starsze od gór ? Tektoniczny początek przełomów.

Wapienie skalicowe południowego szlaka czepiają się Zachodnich Beskidów na dwóch przeciwległych końcach, mianowicie na zachodzie w górach Wojennych, na wschodzie zaś nad Dunajcem; o pierwszych była już mowa przy opisie Małej Fatry, drugie tworzą grupę Pienin. Ale skalice Pienin zajęły oba brzegi Dunajca, rozdzielającego w tern miejscu Zachodnie Beskidy od Spiskiej Magóry, a chcąc zrozumieć budowę tej grupy, musimy poznać wprzód stosunki tego drugiego górotworu.

Spiska Magóra nie jest niczem innem, jak przedłużeniem Gubałowskiego wzniesienia, od którego jedynie doliną Białki i wpadającej do niej Jaworzynki jest oddzielona. Ale gdy Gu-bałowskie wzniesienie jest ściśle z Tatrami i Orawsko-Liptow-skiemi Halami spojone i przez rzeki tatrzańskie na kilka maleńkich działów porozrywane, to Spiska Magóra, oderwawszy się od Tatr, wysuwa się daleko ku wschodowi i ku północy i rozpościera się w ten sposób pomiędzy Popradem i Dunajcem, że za samodzielne pasmo uważaną być musi. Na zachodzie przypiera Spiska Magóra do Tatr, z któremi łączy się za pośrednictwem Zdziarskiej przełęczy i do Gubałowskiego wzniesienia, od którego jest Białka i jej dopływem Jaworzynką oddzielona, Po północnej stronie zamyka Spiską Magórę Dunajec, który od połączenia swojego z Białka aż po Szczawnicę płynie w kierunku wschodnim, od Szczawnicy po Łącko ku północy, ztąd zaś po Stary Sącz, przy którym przyjmuje Poprad, znowu ku wschodowi. Od południa i wschodu jest Spiska Magóra zamknięta Popradem, którego bieg jest w tern miejscu do du-najcowego i podobny i równoległy; od Buszowiec (Bauschendort), gdzie przyjmuje płynącą od Zdziaru Belę, aż po Lelu-chów, płynie on bowiem w kierunku wschodnim, oddzielając na tej przestrzeni Spiską Magórę od Braniska, od Leluchowa zaś skręca nagle ku północy, następnie od Muszyny ku północnemu zachodowi, i dobiega w tym kierunku do Starego Sącza, oddzielając na tej przestrzeni Spiską Magórę od Wschodnich Beskidów.

Zgodnie z tem przypomina Spiska Magóra swym kształtem rękę, zgiętą w łokciu pod kątem prostym. Najwyższe wyniosłości tego górotworu trzymają się jego zewnętrznej, popradzkiej strony i tworzą grzbiet, zbiegający nagiej ku Popradowi, łagodnie ku Dunajcowi. Na południowej połaci tego grzbietu, postępując od zachodu ku wschodowi, można odróżnić następujące wierzchołki: Rzepisko 1267 m., Zdziarska Jaworzyna 1211 m., Prechrestie 1199 m., Smreczyny 1159 m., Okruchła 1106 m., Spadzik 1089 m., Renawa 1005 m., Widerny Wierch 1110 m., Wysokie Skałki 1052 m. ; na ramieniu północ-nem idą zaś w przedłużeniu Wysokich Skałek następujące wierchy: Heliaszówka 1024 m., Okruchła 962 m., Wielki Ro-chacz 1182 m., Radziejowa 1265 m., Prechyba 1195 m., Mier-ków Groń 1120 m., Skałki 1162 m. Liczne potoki, ale mniejszych rozmiarów i ubogie w wodę, ściekają z tego grzbietu ku Popradowi; natomiast ku Dunajcowi spływa pięć rozgałęzionych i obfitujących w wodę rzeczek, mianowicie, zaczynając od zachodu, Kaczwińska, z dopływem Łapszanką, Rzeka, w górnym swym biegu Kowniną nazywana, Lipnik i Ruski Potok (Ruska Rzeka).

Skalicowe wapienie Gubałowskiego wzniesienia, przekroczywszy dolinę Białki, zajmują północną krawędź Spiskiej Ma-góry i sterczą między Krempachem i Czorsztynem z pośród lesistych wzgórz po południowym brzegu Dunajca, płynącego na tej przestrzeni już w znacznie zwężonej dolinie. W Czorsztynie przerzucają się te wapienie na lewy, północny brzeg Dunajca, gdyż góra, na której ruiny Czorsztyńskiego zamku się wznoszą, jest już z nich złożoną; ale zajmują one po tej stronie Dunajca tylko wazki pas, kończący się przy Krościenku, a zamknięty od północy potokiem Krośnicą. Główne złoże tych wapieni znajduje się po południowej stronie Dunajca, zkąd zbaczają ku południowemu wschodowi i zwarte pomiędzy równoległemi dolinami Lipnika i Ruskiej Rzeki biegną ważkim szlakiem w poprzek przez całą Spiską Magórę, dochodzą do brzegu Popradu między Lubownią i Pławcem, a przerzuciwszy się na południowy brzeg tej rzeki przechodzą, jeszcze bardziej zwężonym i przerywanym szlakiem, w hrabstwo Szaryskie na Węgrzech. Północna granica skalicowych wapieni jest tu ściśle wyznaczona dolinami Krośnicy i Ruskiej Rzeki, a linia ta nabiera znaczenia i z tego powodu, że przylegające do niej piaskowce zostały w kilku miejscach przebite przez trachyty. Wierzchołek góry Bryjarki nad Szczawnicą jest właśnie z tra-chytu złożony.

Nazwa Pienin odnosi się jedynie do głównej grupy wapieni między Czorsztynem i Krościenkiem, przerwanej Dunajcem; nie tworzą więc Pieniny osobnego górotworu, za jaki przez wielu badaczy uważane były, lecz jedynie grupę skał wapiennych; należą one po części do Zachodnich Beskidów, Niedź-wiedzkiego działu, po części zaś do Spiskiej Magóry, a zajmują tu nawet, zarówno pod względem swych rozmiarów, jak i pod względem swej wysokości, bardzo podrzędne stanowisko, bo gdy najwyższe piaskowcowe wierzchołki obu tych górotworów dochodzą do 1800 metrów wysokości, to najwyższy wierzchołek Pienin, Trzy Korony, jest tylko na 982 metrów nad poziom morza wzniesiony. To też nie swej wysokości zawdzięczają Pieniny swą sławę, lecz dzikości swoich form i owemu, silnie na umysł oddziałującemu przeciwieństwu, jaki przedstawiają niespożyte, bezwładne, śmiało w niebo strzelające skały z toczącą u ich stóp swe niespokojne wody rzeką.

Zaczynają się Pieniny u samych ruin Czorsztyńskiego zamku, na przeciw których wznoszą się po węgierskiej stronie, na szczycie wyniosłej góry, obszerniejsze i lepiej zachowane ruiny Niedzicy. Dunajec, który aż dotąd płynął w normalnym (wschodnim) kierunku, obszerną doliną, skręca od Czorsztyna nagle ku południowi, a dolina jego znacznie się zwęża. Ale pomimo tego zwężenia nie traci ona tu jeszcze dotychczasowego swego charakteru, gdyż właściwe skalice są tu od wody prawie wszędzie połogiemi, po części pod uprawę zajętemi pagórkami oddzielone i rzadko tylko przybliży się jedna, albo druga 7 nich o tyle do rzeki, że spada stromą ścianą ku wodzie. Wijąc się w pośród zielonych wzgórz, ponad któremi sterczą malownicze skały, mija Dunajec Sromowce Wyżne i Niżne i dobiega do Czerwonego Klasztoru, położonego w parowie, przy ujściu rzeki Lipnika, na węgierskim brzegu. Tu nagle zmienia się krajobraz. Rozrzucone dotąd po obu brzegach skalice łączą się naraz w dwa wyniosłe, obnażone, dziko poszarpane szeregi i przysuwają się tak ku Dunajowi, że dolina jego za Czerwonym Klasztorem zmienia się w skalisty wąwóz; owe zielone wzgórza, które na całej przestrzeni między Czorsztynem i Czerwonym Klasztorem tak mile odbijały u podnóża skał wapiennych i łagodziły krajobraz, nikną przed tą ostatnią miejscowością zupełnie. Od Czerwonego Klasztoru po Szczawnicę Niżna płynie Dunajec wąwozem, zamkniętym z jednej i drugiej strony stromemi, dziko poszarpanemi, skali-stemi turniami, które w wielu miejscach spadają ku wodzie w postaci pionowych ścian i przebycie pienińskiego wąwozu, w całej jego długości niemożebnem czynią. Nikt go też piechotą nie przybywa, W Sromowcach Wyżnych i Niżnych i w Czerwonym Klasztorze czekają na podróżnego ważkie, z jednego tylko pnia zbudowane i nie bardzo zachęcające czółna, z których każde dwie tylko osoby pomieścić zdoła; dla lepszego bezpieczeństwa są one powiązane parami. Podróż z Czerwonego Klasztoru do Szczawnicy zabiera dwie, do trzech godzin czasu. Nie jest taka przeprawa wolną od niebezpieczeństwa, bo właśnie na tej przestrzeni jest spadek Dunajca najgwałtowniejszy, prąd wody, wzmocniony tak nagłem zwężeniem jej koryta, kręci się to w jedną, to w drugą stronę i niesie łódź prosto na ściany nadbrzeżne, gdy skały ukryte pod wodą, albo mało co nad jej powierzchnią wzniesione, grożą co chwila niechybną prawie zgubą i czółnu i jego mieszkańcom. Trzeba rzeczywiście wielkiej zręczności i wiele przytomności umysłu, ażeby ominąć szczęśliwie te przeszkody, a chociaż górale tutejsi są z tą jazdą bardzo oswojeni, to przypadki rozbicia się łodzi i straty w ludziach zdarzały się tu pomimo to kilkakrotnie. Dla uspokojenia czytelnika możemy jednak dodać, że były one prawie zawsze nadużyciem wódki przez przewoźników i ich na wpół nieprzytomnym stanem spowodowane.

4â(>

Ale ani ten nędzny, iście prymitywny stan tutejszej, czysto sławiańskiej flotylli, ani opowiadania o zaszłych nieszczęściach nie zdołają odstraszyć prawdziwego lubownika przyrody od spróbowania chociażby raz w życiu tej jazdy przez Pieniny; kto stanął pod Czerwonym Klasztorem i zwrócił wzrok swój ku olbrzymiej, skalistej bramie, w której ginie okazały Dunajec, ten nie myśli o czółnach i nie bada ich stanu, gdyż umysł jego jest zajęty tern, co się po za tą bramą mieści. Zostaje on też za swoją odwagę sowicie wynagrodzonym. Na niewielkiej przestrzeni pomiędzy Czerwonym Klasztorem i Szczawnicą Niżna, w linii powietrznej zaledwie dwa i pół kilometra wynoszącej, zmienia Dunajec siedm razy swój kierunek, skręcając za każdym razem pod ostrym kątem, to w jedne, to w drugą stronę, a na każdym skręcie wysuwa się na kształt kulisów wspaniała grupa stromych, skalistych turni na jego wody i urywając się nagle zapada pod ich powierzchnię. Ztąd rozmaitość widoków jest prawie niewyczerpana. Pojedyncze grupy skaliste otrzymały tu różne nazwy. Przewoźnicy znają każdą z nich po imieniu i wymieniają po kolei Trzy Korony, Ostrą Skałę, Grabczychę, Bereścik, Sokolicę, Facimiech, Czerwoną Skałę, Ślimakową Skałę, Golice, Białą Skałę, Bystrą Skałę, Przechodki Wielkie, Siodełko i kilka innych. Gdy jedne z tych skał wznoszą się stromemi uskokami, albo pionowemi ścianami w górę, a kończą się od wierzchu ostremi turniami, to inne znowu obniżają się o tyle łagodniej, że i boki i wierzchołki ich bywają pokryte ciemnym borem, przerwanym jedynie tu i ówdzie maleńką polanką uroczej zieloności. Wszystkie prawie zagłębienia pomi ędzy terni skalistemi grupami są zaś wypełnione bujnym zarostem krzewiastym, co urok krajobrazu jeszcze więcej podnosi. Dunajec płynie na tej przestrzeni tak chyżo, że przewoźnicy muszą bezustannie czuwać nad tern, ażeby łódź uchronić przed rozbiciem; nietylko nie potrzebują jej popychać, lecz przeciwnie są zmuszeni hamować jej bieg bezustannie, dając przez to podróżnym więcej czasu do nasycenia się wspaniałym widokiem. W jednem tylko miejscu, w samym środku Pienin, u stóp Sokolicy, rozstępują się skały nadbrzeżne o tyle, że wody Dunajca, rozlane na szerokiej przestrzeni, uspokoiwszy się, robią wrażenie uroczego jeziora alpejskiego; jest to w ciągu całej tej przeprawy jedyna chwila prawdziwego odpoczynku, gdyż przewoźnik może tu puścić wiosło z ręki, a podróżny zapomina na chwilę o niewygodach przeprawy i oddaje się cały podziwianiu tego wspaniałego zakątka górskiego.

Wąwóz Pienin należy pod względem swej budowy do przełomów rzecznych, jakie poznaliśmy już w wybitnej formie nad Wagiem (Orawski, Kralowiański, Streczeński) nad Hronern (Zwoleńsko-Świętokrzyski) i nad Hornadem. Ale chociaż góry zamykające tamte przełomy są o wiele wyższe od skalic Pienińskich, bo n. p. po obu stronach Streczeńskiego przełomu wznoszą się one w krainę kosodrzewu, to żaden z nich nie może pomimo to pod względem zalet krajobrazowych mierzyć się z Pieninami. Kto poznał Pieniny, tego widok przełomu Streczeńskiego, zaliczanego do najpiękniejszych, w zachwyt nie wprawi. Tam jedna tylko Besna Skała, wżynająca się ostrym narożnikiem w koryto Wagu i zmuszająca go do zmiany swego kierunku, więzi na dłużej uwagę widza; w Pieninach jest takich przylądków, ale o wiele potężniejszych i piękniejszych, tyle, ile Dunajec robi zakrętów, a o biegu Dunajca na tej przestrzeni daje najlepsze wyobrażenie ta okoliczność, że gdy odległość końcowych punktów właściwego przełomu między Czerwonym Klasztorem i Szczawnicą Niżna wynosi tylko 24 kilometra, to rzeczywista długość Dunajca na tej przestrzeni wynosi 7⁻2 kilometrów, a zatem jest od linii powietrznej trzy razy dłuższą. Gdy Streczeński przełom został przecięty koleją żelazną, która ciągle tej samej strony wąwozu się trzyma i jedynie Besna Skałę przy pomocy tunelu przebywa, to skały w Pieninach spadają tak stromo ku wodzie, że nad brzegiem Dunajca nawet poprowadzenie ścieżki dla pojedynczego człowieka dotąd się nie powiodło, a holowanie czółen w górę jest z takiemi trudnościami i z takim wysiłkiem połączone, że wioślarze tutejsi wolą je przewozić ze Szczawnicy do Sromowiec na kołach, po uciążliwej górskiej drodze.

Nie małą ozdobę Pienin tworzy nader urozmaicona, chociaż może mniej bujna roślinność; posiadają one nawet kilka gatunków roślin, których istnienie w tym górskim zakątku jest zagadkowem i nie łatwem do wytłumaczenia. Grupy skał, które podróżny podziwia od strony wody, spadają na zewnątrz łagodniej, a. stoki ich są pokryte polanami i rozrzuconemi grupami drzew szpilkowych, co im powierzchowność najpiękniejszego parku górskiego nadaje. Na polanach tych rosną, oprócz wielu pięknych roślin górskich, dwie bardzo u nas rzadkie paprocie, mianowicie nasięźrzał i podeźrzon (Ophioglos-sum i Botrychium), słynące u ludu naszego ze swych cza równych sił. Skały w wąwozie porastają obficie pięknie biało kwitnącą tawułą krzewiastą, (Spiraea chamedryfolia L.) która oprócz Pienin nigdzie więcej w Galicyi znalezioną nie została; na Okrąglicy rośnie krzew południowy, t. zw. myszopłoch na-listny (Ruscus Hypoglossum), a na Facimiechu znaleziono nawet gatunek jałowca zbliżony najwięcej do południowoeuropejskiej sawiny (Juniperus Sabina). Ale najciekawszą Pienińską rośliną jest niezawodnie złotokwiat syberyjski '), dla którego Pieniny są jedynem stanowiskiem w Europie. Oprócz tego rośnie tu wiele rzadkich roślin alpejskich i górskich, jak wspaniały aster alpejski, jastrzębiec tatrzański, pierwiosnek uszatek, opoczylec pośredni i wiele innych. Te osobliwe składniki flory Pienin przemawiają stanowczo za tern, że góry te przedstawiają najcieplejszą miejscowość na północnych stokach Zachodnich Karpat. Wyjątkowe stosunki klimatyczne zawdzięczają Pieniny niezawodnie dolinie Popradu, który przecina, jak wiemy, na wskroś Zachodnie Karpaty i otwiera drogę ciepłym wiatrom, wiejącym od nizin węgierskich. Swobodny ruch powietrza nie napotyka w tym kierunku na żadną prawie przeszkodę, bo przełom Popradu znajduje od południa bezpośrednie przedłużenie w dolinie Toryski i Hor-nadu, otwartej zupełnie od południowej strony. Przełęcz między Popradem i Toryską jest tylko na 600 metrów wzniesiona a te same wiatry, którym Hedzialskie wina swą dobroć zawdzięczają, ogrzewają też nasze Pieniny.

Dolina Krośnicy, zamykająca Pieniny od północy, tworzy z tej strony naturalną granicę dla skalicowych wapieni, gdyż oddziela je od piaskowców karpackich. Południowa część tych wapieni wysuwa się ważkim szlakiem, ograniczonym dość ściśle równoległemu dolinami Ruskiej Rzeki i Lipnika, ku

’) Naukowa nazwa tej rośliny jest Chrysanthemum sibiricum Turcz. Została ona w Pieninach znalezioną po raz pierwszy przez Herbicha, który ją jeszcze w roku 1829 jako nowy gatunek opisał i ku czci profesora Zawadzkiego, jedynego, który w ową porę w Galicyi botaniką się zajmował, nazwą Chrysanthemum Zawadzkii obdarzył.

południowemu wschodowi i dobiega do Popradu. Zwarta grupa Pienin rozpada się tu w niewielkiej od Dunajca odległości na liczne, ale porozdzielane od siebie, samotnie z pośród poło-gich wzgórz sterczące wierzchołki, pomiędzy któremi odznaczają się Rabsztyn 899 m., z ruinami starożytnego zamku i Wysokie Skałki 1052 m., na samym dziale między Dunajcem i Popradem położone. Ponieważ dolina Ruskiej Rzeki, w której Szczawnica jest położona, tworzy granicę między wapieniami i piaskowcami, przeto dolinki jej północnych i południowych dopływów mają zupełnie różną postać; gdy bowiem północne, wymulone w piaskowcach, są otwarte, płytkie i uboższe w wodę, a w wielu miejscach ulegają zabagnieniu, to południowe, wyżłobione w wapieniach, mają kształt ważkich, malowniczych jarów, zamkniętych skalistemi, stromemi bokami, przeciętycłi szumiącemi potokami, obfitującemi w wodę, co wszystko razem przypomina mniejsze dolinki Szląsko - Polskiej wyżyny w okolicy Krakowa. Najpiękniej rozwinięty jar taki znajduje się na końcu wsi Jaworki.

Po za tym skalicowym szlakiem nie różnią się wyniosłości Spiskiej Magóry niczem od sąsiednich Beskidów. Jest to typowa dziedzina karpackiego piaskowca. Trachyty tutejsze wydobyły się w tak małej ilości, że na powierzchowność okolicy żadnego nie wywarły wpływu, a trachytowy wierzchołek góry Bryjarki nad Szczawnicą chyba z tego tylko powodu zasługuje na wzmiankę, żo w szczelinach jego rośnie zanokeica północna, jedna z najrzadszych naszych paproci. Jedynie zachodni koniec Spiskiej Magóry, przypierający do samych Tatr, jest od strony Zdziarskiej zapadłości nieco silniej porysowany i bardziej malowniczy; ale też najwięcej między wszystkiemi wyróżniająca się góra Palenica nad Kotliną, biorąca wybitny udział w rozwoju dzikiego Kotlińskiego parowu, należy geologicznie do Tatr, gdyż składa się z wapieni tatrzańskich, oderwanych przez rzekę Belę od ich głównego złoża. W tej zachodniej połaci Spiskiej Magóry znajduje się małe jezioro, t. zw. Jezersko²), położone po wschodniej stronie głównego grzbietu w poziomie 928 m., nad małą wioską Jezerskiem, w dolince Kowniny, wpadającej do Rzeki, która przy Starej

Wsi uchodzi do Dunajca. Powierzchnia Jezerska wynosi 4876 m. kwadratowych, jego dłuższa oś 105 m., największa szerokość 80 m. Według twierdzenia tutejszych Słowaków ma ono od czasu do czasu tracić swą wodę, a wówczas płaskie jego dno pokrywa się trawami i zamienia w łąkę. Około roku 1810 było dno tego jeziora rzeczywiście utrzymywane w stanie łąki.

Spiska Magóra odznacza się wielkim bogactwem źródeł mineralnych, używanych w celach leczniczych¹). Do pierwszorzędnych zakładów zdrowotnych naszego kraju należy Szczawnica, w pięknej okolicy, w dolinie Ruskiej Rzeki, przy jej ujściu do Dunajca położona. Znajduje się tutaj siedm źródeł mineralnych, zaliczonych do szczaw alkalicznych, odpowiadających najwięcej wodom Gleichenberga; źródła te tryskają u stóp góry Bryj arki i rozwinęły się prawdopodobnie pod wpływem jej trachytów. Gdy liczba chorych, szukających tu ulgi, wynosiła w roku 1847 tylko 49 osób, to w roku 1865 wzrosła do do 718, a w 1877 do 3000. Ale nie braknie tu i innych rodzajów wód. W Smierdzonce, pod samym Czerwonym Klasztorem znaduje się źródło siarczane, zaś w Drużbakach Górnych cieplica solankowa, wydająca 40 do 50 tysięcy hektolitrów wody dziennie. Woda gromadzi się tu w naturalnym kotle, szerokim na 20, głębokim na 5¹/J metra, zagłębionym w samym wierzchołku pagórka, wytworzonego z martwicy. Wyciekająca z tego kotła woda biegnie zrazu po łące, w odległości zaś około 140 kroków spada po stromym progu, tworząc mały wo-dospadzik. Ponieważ woda ta wydziela znaczną ilość wapna, a wszystkie zanurzone w niej przedmioty pokrywają się w krótkim przeciągu czasu wapienną skorupą, przeto cały ten pagórek musi być za jej dzieło uważany, powstał on z wapna, wydzielającego się z wody pod wpływem powietrza, powodującego obniżenie się jej ciepłoty. Ale Drużbaki posiadają jeszcze inne ciekawe i rzadkie u nas zjawisko przyrody, mianowicie mofetty, czyli źródła gazu kwasu węglowego (bezwodnik węglowy). Znajduje się tu kilka zagłębień, podobnych do owego kotła, z których największe jest szerokie na 12 do 14 metrów,

’) L. Zejszner: Opis geologiczny Szczawnicy i Szlachtowej. Rocznik Wydziału lekarskiego w Uniwers. Jagiellońskim, tom III z roku 1840.

W wapieniach Spiskiej Magóry istnieją także pieczary. W pięknej grupie skalicowej przy wsi Ha ligowcach, w dolinie Lipnika, znaleziono ich kilka; jedna z nich, nazywana Mleczną Dziurą, posiada sopleńce, a znaleziono w niej nadto kości niedźwiedzia jaskiniowego i krzemienne noże. Inna pieczara, mniejszych rozmiarów, bywa nazywana Zbójecką, jeszcze inna Aksamitką.

głębokie na 3 do 4 metrów. Ze szczeliny, znajdującej się pod południowym brzegiem tego zagłębienia, wydobywa się znaczna ilość wzmiankowanego gazu, który, jako cięższy od powietrza, osiada w tem zagłębieniu i wypełnia je aż po brzegi, a drobne zwierzęta, szukające w tym kotle spoczynku, duszą się w tym gazie na śmierć; los ten spotyka przedewszystkiem drobne ptaszki, ale miało w ten sposób ponieść śmierć, według twierdzenia miejscowych mieszkańców i kilkoro ludzi. W bliskości szczeliny, z której gaz się wydobywa, słychać w głębi ziemi szelest, jaki sprawia kotłująca woda, co prowadzi na domysł, że i tu znajdowało się niegdyś źródło, które znalazło sobie inne ujście i tylko część swego gazu w tem miejscu ciągle jeszcze oddaje.

Dolina Dunajca w Pieninach jest bezpośredniem przedłużeniem Nowotarskiej, kierunek ich obu jest do głównej osi gór równoległy, a zatem podłużny. Pieniny przedstawiają przełom rzeczny podłużny. Maleńka Krośnieńska kotlina, na obszarze której Krośnica i Ruska Rzeka wpadają do Dunajca, zamykająca w naturalny sposób Pieniny, nie może być uważaną za koniec tego przełomu, bo chociaż Dunajec skręca od Krościenka nagle ku północy, to od Zarzecza przybiera on znowu kierunek od zachodu ku wschodowi i trzyma się go aż po Nowy Sącz, gdzie się łączy z Popradem. Na przestrzeni pomiędzy Czorsztynem i Nowym Sączem płynie więc Dunajec w zasadzie równolegle do osi gór, a zatem w kierunku podłużnym, wskutek czego cała ta część jego doliny za jeden podłużny przełom uważaną być musi. Zmienia się ten stosunek dopiero od Nowego Sącza, gdyż przyjąwszy tutaj Poprad, przybiera Dunajec i jego kierunek, skręca ku północnemu zachodowi i przecina w poprzek Karpaty. Ponieważ dolina Dunajca od Nowego Sącza, po Wojnicz, gdzie rzeka ta Karpaty opuszcza, przedstawia przedłużenie doliny Popradu, a obie razem dają jedne wielką szczelinę poprzeczną, przeto w Nowym Sączu stykają się dwie

szczeliny, odmiennego kierunku, mianowicie Pienińska, podłużna i Dunajecko- Popradzka, poprzeczna, co poniekąd stosunki Wagu i Orawy w Kralowiańskim przełomie przypomina.

Dunajecko-Popradzka szczelina nietylko przewyższa swemi rozmiarami Pienińską, lecz i budowa jej jest więcej zawikłaną i trudniejszą do wyświecenia. Przedewszystkiem bowiem powinien był Poprad, powstający jak wiemy, po południowej stronie Tatr (należących do drugiego łańcucha Karpat), pójść zapadłością, oddzielającą drugi łańcuch Karpat od trzeciego, a zatem w kierunku dzisiejszego Wagu, albo Hornadu; w rzeczywistości zaś dobiegłszy do Leluchowa skręca on nagle ku północy, a nawet ku północnemu zachodowi i łamie się między Spiską Magórą i Wschodniemi Beskidami, co znaczy, że przecina w poprzek drugi łańcuch Karpat, tworząc znakomicie rozwinięty poprzeczny przełom rzeczny. Rozwój doliny Popradu jest więc jeszcze bardziej nieprawidłowym, aniżeli Dunajca, wpada z łatwością w oczy i z tego powodu zwrócił on już na siebie uwagę dawniejszych geografów, a przedewszystkiem Alexandra Humboldta, który przy opisie bifurkacyi rzeki Orinoko w południowej Ameryce, Popradowi kilka słów poświęca i bieg jego szczegółowo kreśli. Sądecka kotlina, na której Poprad łączy się z Dunajcem, nie może być uważana za proste rozszerzenie doliny, spowodowane połączeniem się dwóch wielkich rzek, gdyż znaleziono (w Niskowy i Podegrodziu) młodsze pokłady trzeciorzędne (śródziemnomorskie) z warstwami burowęgla i licznemi muszlami limanowemi, co stanowczo przekonuje, że jeszcze w najmłodszym okresie geologicznym istniała tu międzygórska zatoka morska¹), zachodząca od północy głęboko we wnętrze Karpat. Na północ od tej kotliny zwęża się znowu dolina Dunajca, zrazu wolniej, od Załęża zaś tak nagle, że pomiędzy Rożnowem i Czchowem przybiera ona jeszcze raz postać wąwozu, czyli przełomu poprzecznego. Chociaż przełom ten w samym swym środku, w kotlinie Witowickiej znacznemu ulega rozszerzeniu, to jest on po północnej i po południowej stronie tej kotliny tak ważkim, iż do przeprowadzenia przezeń kolei żelaznej okazał się

ł) V. Uhlig: Geologische Aufnahmen in westgalizischen Karpathen, Jahrb. Л. geologischen Reichsaiistalt, tom XXXVIII, str. 182, 247 i t. d.

nieprzydatnym, wskutek czego nietylko kolej Popradzka musiała od Tarnowa pójść' doliną Biały, lecz i gościniec z Tarnowa do Sącza musiał go ominąć i poszedł z Wojnicza na przełaj przez góry, na Paleśnicę, a dochodzi do Dunajca dopiero w Załężu. Osady Tropie, Rożnów i inne we wnętrzu tego przełomu, chociaż nad wielką leżą rzeką, są pozbawione komu-nikacyi i od reszty kraju poniekąd zupełnie odcięte.

Mamy więc w tym przypadku do czynienia z dwoma, łączącemi sie co prawda ze sobą, ale zasadniczo odmiennemi przełomami rzecznemi, mianowicie Pienińskim, podłużnym, dzielącym Zachodnie Beskidy od Spiskiej Magóry i Dunajecko-Popradzkim, który przecina w poprzek dwa łańcuchy Karpat, a przedstawia trzy zwężenia, rozdzielone dwoma kotlinami (Sądecka i Witowiecka). W ten sposób łączy się w tej części Karpat jedna z najpiękniejszych, a pod geologicznym względem najbardziej zajmujących okolic, mianowicie Pieniny, z jednym z najciekawszych szczegółów geograficznych, mianowicie z przełomami Dunajca i Popradu.

Ponieważ poznaliśmy oprócz tego kilka innych przełomów Zachodnich Karpat, jak przełom rzeki Orawy i jej dopływu Zażywy, następnie przełomy Wagu, pomiędzy któremi najważniejsze są Kralowiański i Streczeński, a nakoniec Hronu między Zwoleniem i Świętym Krzyżem, przeto pokazuje się, że właśnie Karpaty, szczególniej Zachodnie, obfitują tak w przełomy rzeczne, już podłużne, już też poprzeczne, iż utwory te poniekąd za szczególną cechę gór naszych uważane być powinny. Poznawszy w ogólnych przynajmniej zarysach istotę przełomów rzecznych, warto zastanowić się nad ich powstaniem. Dlaczego niektóre górskie rzeki, zamiast pójść natural-nemi zagłębieniami, to jest dolinami podłużnemi, przecinają w poprzek pasma górskie i przerzucają się w inną zapadłość i co je do takiego biegu zmusiło? Oto jest zapytanie, na które chcemy dać odpowiedź.

Dawniejsi geografowie uważali wszystkie przełomy za utwory erozyjne, a chcąc wytłómaczyć ich powstanie, przypuszczali, że górskie kotliny były pierwotnie zalane wodami i przedstawiały jeziora, że rzeki, biorące początek w takich jeziorach, płynęły pierwotnie w bardzo wysokim poziomie, a niszcząc bezustannie glebę, pogłębiały tak długo swe koryta, dopóki poziom tych koryt nie zrównał się z poziomem dna

owych jezior źródłowych, co też powolne, ale zupełne ich osuszenie spowodować musiało. Takie zdanie objawił Pol co do doliny Nowotarskiej i w ten sposób tłómaczył powstanie przełomu Pienińskiego, a za Polem poszli i współcześni nasi geografowie. Przypuszczają oni, że doliny takie, jak Nowotarska, Spiska, Liptowska (i Turczańska) były niegdyś jeziorami, w których Dunajec, Poprad i Wag brały początek, że rzeki te od początku swego istnienia w tym samym, co obecnie płynęły kierunku. Ta jeziorna teorya, chociaż najprostsza i w zasadzie słuszna, nie da się zastosować do rzek Karpackich, a to z dwóch powodów. Przedewszystkiem bowiem wody tych jezior byłyby musiały pójść zupełnie innemi drogami, aniżeli poszły, bo Wag, zamiast przedzierać się między Wielką i Małą Fatrą, byłby poszedł ku wschodowi, na Spiż; Poprad zaś, zamiast łamać się przez Beskidy, miał otwartą drogę w kierunku Hornadu i obie te rzeki byłyby właśnie przełomy, o które się rozchodzi, spokojnie ominęły; tern mniej może się to odnosić do Dunajca, gdyż, jak widzieliśmy, dolina jego nie jest pojedynczym przełomem, lecz przedstawia połączenie dwóch zasadniczo odmiennych przełomów. Jeszcze silniej przeciwko tej jeziornej teoryi przemawia ta okoliczność, że istnienie takich jezior było do niedawna prostym i nieuzasadnionym domysłem, gdyż jedynie i to dopiero niedawno, dla Nowotarskiej doliny wykazał Alth, że w okresie lodowcowym, a zatem na krótki przeciąg czasu, zamieniła się ona w jezioro, co jednakże na rozwój Dunajcowej doliny stanowczego wpływu nie wywarło, gdyż wówczas, jak o tern stosunki gleby Podhala świad cza, i poziom Nowotarskiej doliny nie był od dzisiejszego różny i Dunajcowa dolina tę samą co dzisiaj miała postać. Natomiast twierdzenie, że dolina Spiska, albo Liptowska były niegdyś jeziorami, jest niczem niepopartym domysłem, a teorye naukowe na takich oparte hipotezach, dziś już w umiejętnościach przyrodniczych napróżno szukają przytułku.

Próbowano jeszcze wytłómaczyć powstanie przełomów rzecznych działaniem erozyi, ale w oddmienny pojętej sposób. Jest rzeczą powszechnie znaną, że doliny, rozwijające się pod wpływem erozyi, nietylko bezustannie się pogłębiają, lecz że posuwają się ku grzbietowi gór, czyli, że wydłużają się w swym górnym końcu. Można się o tern przekonać na każdym parowie gliniastym, powstającym na glebie pochyłej, n każdym

4 io

Wodospadzie. Cofają się one bezustannie wstecz, wrzynają się coraz to więcej we wnętrze gór, a to ich cofanie się może zajść tak daleko, iż główny grzbiet gór zostanie na małej przestrzeni zniszczony, przepiłowany. Wydłużająca się w ten sposób dolina przekroczy ten grzbiet ostatecznie i zajmie jego przeciwną pochyłość, wskutek czego wody deszczowe, a nawet i mniejsze potoczki, które pierwotnie do owej przeciwnej pochyłości należały, dostaną się do tej rzeki i zaczną z nią uchodzić w kierunku pierwotnemu wręcz przeciwnym, zostaną przyłączone do zupełnie innego systemu rzecznego. Temu wstecznemu działaniu erozyi przypisuje jeden z młodszych geografów, Loewl, daleko sięgające skutki i uważa między inneini i przełomy rzeczne za jej następstwo. Nie da się zaprzeczyć, że teorya Loewla, nadaje się dó niektórych szczegółów. Tłómaczyłaby ona n. p. dość dobrze powstanie przełomu rzeki Zażywy, a nawet i Popradu, gdybyśmy przyjęli, że ten płynął pierwotnie od Leluchowa ku południowi, łączył się z Toryską i wpadał z nią do Hornadu, a był od północy zamknięty przez grzbiet górski, który przez jeden z potoków, uchodzących do Dunajca, wskutek jego cofania się wstecz, przepiłowanym został; jeżeli szczelina potoku tego doszła do Popradu, to musiał on cały wpaść w nią i pójść ku północy, w następstwie czego Toryska w samodzielny dopływ Hornadu by się przeobraziła. Ale pomimo całego prawdopodobieństwa, jakie ta teorya ma po swojej stronie, nie wytrzymuje ona krytyki¹). Powstaje od razu zapytanie, dlaczego właśnie ten jeden potok przepiłował grzbiet górski, a dlaczego nie zrobił tego żaden inny, w danym razie na przykład żadna z rzek Spiskiej Ma-góry, chociaż stosunki ich, a zatem ilość wody, spadek gleby i twardość pokładów, które musiały zwalczać, były od początku zupełnie takie same, jak owego przypuszczalnego potoku. Nie trzeba też zapominać, że dwa najważniejsze czynniki erozyi, mianowicie ilość wody i spadek gleby, przestają z czasem pełnić swe zadanie, bo im bardziej posuwamy się w górę, tern zasoby wody znajdujemy mniejsze, a im koryto silniej się pogłębia, tern spadek jego staje się słabszym. Gdyby powstanie przełomów rzecznych na tej drodze było możebne, to przede-wszystkiem same przepiłowania grzbietów górskich, bez owych

str. 438,

) Neymeyer: Erdsgeschichte, t. I

nie znamy ani jednego przypadku, w którymby grzbiet gór, czy to główny, czy poprzeczny uległ w ten sposób przepiłowaniu, iżby n. p. potoki południowej jego strony uchodziły do rzek, płynących w kierunku północnym.

wielkich skutków, musiałyby być o wiele częstsze; tymczasem posuwanie się potoków wstecz można w piaskowcowych Karpatach widzieć na niezliczonych punktach, ale na całym ich olbrzymim luku, od siodła Jabłonkowskiego po źródła Prutu

Ażeby wytłómaczyć powstanie przełomów rzecznych, przypuszczają niektórzy geologowie (Riitimeyer, Heim, Tietze, Powell), że rzeki są starsze od gór, że istniały one i miały ten sam, co obecnie, kierunek już wówczas, gdy gór jeszcze nie było, że rozwój samych gór, to jest ich podnoszenie się z równej powierzchni ziemi, odbywało się tak powoli i jednostajnie, iż silniejsze i więcej w wodę obfitujące rzeki, niszcząc bezustannie nierówności, powstające w ich łożysku wskutek fałdowania się ziemi, kierunku swojego zmieniać nie potrzebowały. Znaczy to tyle, że po obu bokach pierwotnej doliny powstawały góry, a ta zachowała pomimo to ten sam kiom nek i ten sam poziom, jaki miała od początku.

Do zwolenników tej teoryi należy i M. Neumeyer i staje stanowczo po jej stronie w swem nieocenionem dziele ¹). Powiada on, że dzisiejszy kierunek głównych dolin jest ostatecznym wypadkiem nadzwyczaj zawikłanej walki, jaka toczyła się przez miliony lat pomiędzy erozyą, która pracuje nad tern, ażeby rzekę w jej pierwotnej kolei bez zmiany utrzymać i stara się zniszczyć wszystkie powstające przeszkody, a pomiędzy siłą, tworzącą góry, która wody chce sprowadzić na tory, odpowiadające jej działaniu. Chociaż ta teorya nie zgadza się z wieloma przestarzałemu i trudnemi do usunięcia poglądami, mówi Neymeyer, to musimy jej pomimo to przyznać bezwarunkową słuszność, jeśli tylko uznamy za odpowiednie zerwać z tym przedawnionym poglądem, iż góry powstały nagle, od jednego razu. Jeżeli tylko przypuścimy, że podnoszenie się naziomu odbywało się powoli, to erozya musiała od pierwszego zaczątku tego podnoszenia się żłobić wytwarzające się łańcuchy. Jedynie w tym przypadku, gdyby łańcuch górski powstawał na dnie morza, musiałyby wszystkie jego doliny

’) Erdgeschichte, t. I., str. 435,

odpowiadać dokładnie liniom tektonicznym, gdyż w tym razie bieg wód nie byłby jeszcze z góry oznaczonym, lecz nowy system hydrograficzny wytwarzałby się stopniowo, o tyle, o ile by góry nad powierzchnię występowały. Ale zupełnie inaczej przedstawia się rzecz, jeżeli góry powstają na suchym lądzie, gdyż w tym razie cała jego powierzchnia posiada już swój system dolin, któremi wody powietrzne ściekają, rozwijając równocześnie czynność erozyjną. Jeżeli tedy na obszarze silnie płynącej, a bogatej w wodę rzeki następuje powolne wy-dźwignięcie naziomu, to rzeka taka potrafi złoża podnoszące się w jej korycie zniszczyć i przegryźć; gdy dokoła piętrzą się wysokie góry, to woda w rzece zatrzyma swój dawny poziom i wyżłobi głęboką dolinę w nowo powstającym łańcuchu. Słabsze zaś potoki nie dokażą tego i albo przybiorą inny kierunek, odpowiadający nowemu tektonicznemu spadkowi naziomu, albo chwilowo zamienią się w jeziora. Jeżeli w obec tego wszystkiego liczba właściwych przełomów rzecznych i dolin rzecznych takich, których kierunek byłby od budowy samych gór niezależnym, jest w rzeczywistości nie wielką, to fakt ten tłómaczy dostatecznie właśnie ta okoliczność, że tylko najsilniejsze strumienie, o bardzo znacznym spadku, zdołały uratować w całości swe doliny; w niezliczonych innych przypadkach uległa woda występującej przeciwko niej sile i poszła w kierunku zgodnym z budowlą gór, odpowiadającym nowo wytworzonym stosunkom naziomu.

Chociaż dolecy jesteśmy od lekceważenia teoryi, nad rozwojem której tak znakomite pracowały siły i która nadaje się dobrze do wytłómaczenia budowy innych gór (n. p. gór krawędziowych i wałowych), to pomimo to wyznajemy otwarcie, że w Karpatach nie znajdujemy ani jednego przełomu rzecznego, do któregoby się ta teorya zastosować dała. Powstałe w taki sposób doliny po winny by przede wszy stkiem odznaczać się jednostajnym kierunkiem, właściwym rzekom niżowym, jaki przedstawiają n. p. rzeki południowej Ameryki, albo Sy-beryi, a nawet naszego Polesia, które prosto zmierzają do celu, u których nagłe załomy i skręty miejsca nie mają. Tymczasem wszystkie przełomy rzeczne w Zachodnich Karpatach odznaczają się tern, że są połączone z nagłą i zagadkową zmianą kierunku rzek. Widzieliśmy już bowiem, że Dunajec przy Szczawnicy Niżnej, Poprad przy Lelucliowie, Hron przy Z wole-

niu, Wag przy Rudce skręcają nagle o jakie 90 stopni; taka nagła zmiana kierunku u rzek niżowych byłaby zupełnie nieuzasadnioną i nigdy się też u nich nie zdarza. Uderza ona prze-dewszystkiem u Dunajca i Popradu, z tego powodu, że chociaż rzeki te powstają po przeciwnach stokach tegoż samego łańcucha, a nawet i pasma, to mają obie pomimo to, wbrew najprostszym zasadom hydrograficznym, bieg równoległy, obie w tym samym zbaczają kierunku, u obu taż sarna anomalia w jednakowej występuje formie i bez wątpienia pod wpływem tychże samych rozwinęła się przyczyn. Ale nie małą trudność znajduje też powyższa teorya, jako taka, w tej okoliczności, że właśnie rzeki niżowe bardzo słabo pogłębiają swoje koryta, czynność erozyjna zamiera w nich zupełnie i ustępuje nawet miejsca innej, w zupełnie innym kierunku działającej czynności, mianowicie tworzenia osadów, wskutek czego opuszczają one z łatwością swoje koryta i na nowe wstępują tory. Niezliczone tego przykłady znajdujemy u rzek naszych, u Odry, Wisły, Bugu, Styru, Horynia, Słućzy i t. d. Jeżeli tedy ławica piasku, osadzona w korycie rzeki niżowej w czasie powodzi, zmusza ją do opuszczenia koryta, czyż można przypuścić, ażeby ta sama rzeka zdołała zwalczyć taką przeszkodę, jaką przedstawia dla niej cały szereg fałdów rozwijających się w poprzek jej doliny i podnoszących jej dno? Jest to trudność, która wystarcza do obalenia całej tej teoryi. To też do rzek niżowych nie nadaje się ona zupełnie. W jednym tylko przypadku może ona znaleźć zastosowanie, mianowicie w tym, gdy na obwodzie starodawnej wyżyny powstają fałdy, dające początek górom krawędziowym, albo wyżowym, gdyż rzeki wyżyn owe mają z pewnością, szczególniej na brzegu takiej wyżyny, dość siły, ażeby zwalczyć nowo powstające wyniosłości. W ten sposób powstały niezawodnie liczne przełomy w kraju Przylądkowym, na brzegu południowo-afrykańskiej wyżyny, w górach Allegańskicli w północnej Ameryce i zapewne w wielu innych przypadkach.

Wielka liczba geografów, szczególniej starszej szkołyj uważała przełomy, tak podłużne, jak i poprzeczne, za utwory tektoniczne, widziała w nich szczeliny, albo zagłębienia, powstałe przez popękanie skorupy ziemskiej w czasie tworzenia się gór. Ta teorya straciła w nowszych czasach wielu zwolenników, głównie z tegu powodu, że poglądy na sam proces

powstawania gór zasadniczej uległy zmianie. Gdy bowiem dawniejsi geologowie uważali góry za nierówności skorupy ziemskiej, powstałe wskutek działania sił wulkanicznych, głęboko w jej wnętrzu ukrytych, a połączonego z nagłemi, gwał-townemi zmianami na jej powierzchni, to młodsza szkoła z prof. Suessem na czele, stara się udowodnić, że góry powstały przez proste marszczenie się i fałdowanie powierzchni, że wytwarzanie się fałdów górskich odbywało się powoli, w okresach czasu, obejmujących miliony lat, bez nagłych przewrotów i zaburzeń, wskutek czego i powstawanie szczelin tak obszernych, iżby mogły zmienić od razu' kierunek większej rzeki, zostało podane w wątpliwość. Przeciw tektonicznemu początkowi przełomów rzecznych wystąpił właśnie najsilniej w przytoczonym powyżej ustępie swego dzieła Neumayer i starał się wykazać, że zwolennicy tej teoryi nie udowodnili istnienia na całej kuli ziemskiej ani jednej szczeliny, któraby zdołała przyjąć w siebie jakąkolwiek wielką rzekę i zmienić jej kierunek; że powstanie dolin, uważanych za szczelinowe, nie było następstwem szczelin, lecz, że przeciwnie, szczeliny wytworzyły się w kierunku dolin erozyjnych, gdyż tam pęknięcie skorupy ziemskiej i obsunięcie się boków, jako w miejscu najsłabszem, było najłatwiejszem. Równocześnie wykazuje Neymayer, że dolina Jordanu, przytaczona jako klasyczny przykład doliny tektonicznej, nie jest szczeliną, lecz powstała przez zapadnięcie się długiego, a ważkiego pasa ziemi, zamkniętego między dwoma szczelinami.

Wobec tego wypada przede wszy stkiem zaznaczyć, że same poglądy młodszych geologów na proces tworzenia się gór grzeszą jednostronnością. Przedewszystkiem bowiem fałdy nie są jedyną formą, której powierzchnia ziemi swe nierówności ma do zawdzięczenia, gdyż ani granity Tatr, wznoszące się, jak wiemy, do 2.600 m. bezwzględnej wysokości, ani trachytowe pasmo Hargity w Siedmiogrodzie, którego najwyższe wierzchołki dochodzą do 1685 m., z fałdami nic wspólnego nie mają, a południowo - afrykańska wyżyna, złożona zo starych skał osadowych, przeważnie węglowej formacyi, przebita na niezliczonych punktach żyłami zieleńców, melafirów i innych skał wybuchowych, na powierzchni swej nierówna, w pojedynczych płasko wierchach do 2000 m. bezwzględnej wysokości dochodząca, odznacza się właśnie poziomym, zupełnie ni-eza-

kłóconym układem warstw. Następnie trzeba pamiętać, ze elastyczność i podajność skał osadowych ma swoje granice i chociażby siła, tworząca fałdy, działała jak najłagodniej, to pomimo to fałd przy stałem i statecznem jej działaniu przybierze z czasem ten stopień wygięcia, który granicę jego elastyczności przekroczy, co jego pęknięcie i wytworzenie szczeliny spowodować musi. W poprzedzających ustępach niniejszej pracy widzieliśmy już, że szczeliny takie różnemi minerałami wypełnione, istnieją rzeczywiście we wszystkich gatunkach skał, od najtwardszych granitów, do miękkich piaskowców i łupków trzeciorzędnych, w ilości niezliczonej. Jeżeli rozmiary tworzącej się szczeliny są większe, to z łatwością może przyjść do obsunięcia się jej boków, a nawet zupełnego zapadnięcia się jednej jej strony. Prof. Edward Suess, twórca owej nowszej teoryi o rozwoju gór, który w swej pierwszej, do tego przedmiotu odnoszącej się pracy (Über die Entstehung der Alpen), głównie fałdami się zajmował i w budowie fałdów klucz do rozwiązania tego tematu upatrywał, w swem naj-nowszem, iście pomnikowem dziele (Antlitz der Erde) fałdy prawie zupełnie pomija, rozpisuje się natomiast szeroko o zapadłościach tektonicznych i im też wpływ przeważny na wytworzenie dzisiejszych nierówności na powierzchni ziemi przypisuje, a prof. Richthofen przyjął „uskoki“ i „fałdy“ za podstawę dla klasyfikacyi gór '). Walka przeciwko gwałtownym i nagłym zmianom w budowie skorupy ziemskiej, jakie w poglądach dawniejszych geologów tak ważne zajmowały miejsce, przeciwko tak zwanym rewolucyom, jest również tylko następstwem tej jednostronności i przesady; widzieliśmy bowiem, że cała południowa połać Zachodnich Karpat zapadła się i znikła w głębiach ziemi, a czy to zapadnięcie odbyło się od jednego razu, czy powoli, to nie było ono niczem innem, jak gwałtowną zmianą w dotychczasowym układzie gór i nie pozostało z pewnością bez wpływu na tę ich część, która w tern zapadnięciu bezpośrednio udziału nie wzięła.

Jeżeli wobec tego wszystkiego Neymayer sądził, że szczeliny tektoniczne wcale nie istnieją, a przołomy rzeczne za szczeliny uważane być nie mogą, to twierdzenie to grzeszy niezawodnie jednostronnością. Występując przeciwko tym po-

*) Führer für Forschungsreisende, str. G55 i inne.

glądom nie twierdzimy bynajmniej, iżby wszystkie przełomy były utworami tektonicznemi, lecz przypuszczamy jedynie, że i ten sposób powstawania przełomów rzecznych nie jest wykluczonym. Tektoniczny charakter mają bowiem nietylko wszystkie kotliny Zachodnich Karpat, a zatem doliny Nowotarska, Spiska, Liptowska, Turczańska, Świętokrzyska, Zwoleń-ska a nawet i Sądecka, lecz jako szczeliny tektoniczne zostały rzeczywiście poznane i najważniejsze przełomy rzeczne Zachodnich Karpat, mianowicie Kralowiański, w którym schodzą się trzy szczeliny (Stur) i Streczeński, który jest bezpośredniem przedłużeniem Turczańskiej kotliny (Andrian). Taką samą szczeliną jest też w zasadzie i przełom Hronu, zamknięty pomiędzy dwoma tektonicznemi zapadłościami, mianowicie między kotliną Zwoleńską i Świętokrzyską. Natomiast dolina Dunajca wraz z Popradem ma budowę, jak widzieliśmy, więcej zawikłaną i rozwój jej prawdopodobnie do różnych czynników odnieść wypadnie. Chociaż w Pienińskim przełomie Dunajec pierwotnego swego kierunku nie zmienia, to jest ten przełom o tyle zagadkowym, że Dunajec mógł taką przeszkodę, jaką twarde wapienie pienińskie dla jego biegu tworzyły, łatwo ominąć. „Mógł on daleko łatwiej płynąć, jak mówi Alth¹), u północnych stóp Pienin, wprost do Krościenka, podłużną doliną potoku Krośnicy, płynącego właśnie w tym kierunku; tu bowiem widać tylko miękkie cieńkowarstwowe piaskowce i łupki, a między tą doliną, a leżącą w jej przedłużeniu dolinką małego potoczku, wpadającego w Czorsztynie do Dunajca, wznosi się tylko stosunkowo niski dział, którego szerokość nie przenosi 1500, a którego wysokość nie wynosi więcej, jak 600 metrów nad poziom morza“. Właśnie te wyjątkowe stosunki Pienińskiego przełomu każą się domyślać, że Dunajec znalazł tutaj gotowe zagłębienie, w którem wody jego na mniejsze tylko napotykały przeszkody. Nie łatwo jest wyrozumieć powstanie tego zagłębienia, gdyż skalice Pienin przedstawiają, jak wiemy, szczątki starodawnego lądu karpackiego, którego pierwotne upostacenie nie jest nam znanem; ale za tektonicznem jego powstaniem przemawia silnie ta okoliczność, że Pieniński przełom leży w kierunku doliny Nowotarskiej i jest poniekąd jej bezpośredniem przedłużeniem, a właśnie ta

Alth, jak wyżej, str. 11.

dolina, tworząca granicę między dwoma łańcuchami Karpat, naturalną zapadłość naziomu przedstawia. Podobny początek ma też w zasadzie i Dunajecko - Popradzki przełom. Młodsze osady trzeciorzędne Sądeckiej kotliny, leżące poziomo, a zatem niezgodnie na pogiętych i nachylonych piaskowcach karpackich, przekonują dostatecznie, że istniała tu zatoka morska, zachodząca głęboko we wnętrze Karpat, która jednakże wskutek rozwoju tych gór wielorakim uległa przemianom. Rozwój Karpat piaskowcowych odbywał się bardzo długo, głównie w trzech okresach, najprzód po osadzeniu się pokładów kredowych (neokomskich), następnie po wytworzeniu się starszego trzeciorzędu, nakoniec po osadzeniu się pokładów mioceńskich. Mioceńskie morze, które swą odnogę tak głęboko we wnętrze Karpat zapuściło, znalazło tu już górotwór, pod względem budowy i ogólnego układu do dzisiejszych Zachodnich Beskidów zupełnie podobny. Ale ponieważ mioceńskie pokłady Sądeckiej kotliny leżą poziomo, a takież same pokłady na brzegu Karpat zostały pogięte i wydźwignięte, przeto musiały jeszcze po wytworzeniu się tych osadów, jak to Dr. Uhlig¹) wykazał, powstać na brzegu karpackim nowe fałdy, które tę zatokę na dwie rozcięły części, mianowicie na Sądecką kotlinę i piękną Wojnicką zatokę, podchodzącą pod sam Czchów. Te nowe fałdy zamknęły też drogę wodom górskim, do Sądeckiej kotliny uchodzącym, które do wyższego wzniósłszy się poziomu, wytworzyły jezioro międzygórskie, o którego istnieniu już Alth wspominał'²), a spływając ku północy wytworzyły spodni przełom Dunajca. Kręty bieg tej rzeki na przestrzeni między Sądecką kotliną i Wojnicką zatoką przekonuje dostatecznie, że Dunajec, wijąc się między wyniosłościami górskiemi, wytworzył tu sobie nowe koryto, że o zachowaniu starego jego koryta, w myśl teoryi Neumeyera w tym przypadku ani mowy być nie może.

Widzimy tedy, że jak budowa przełomów rzecznych nie jest jednakową, tak i powstanie ich do różnych musi być od-

’) V. Uhlig: Geologische Aufnahmen in den westgalizischen Karpathen, Jahrb d. geolog. Reichsanstalt, tom ХХХУШ, (1888), str. 260.

J) A. Alth: Stosunki topograficzno-geologiczne kolei Tarnowsko Leluchowskiej, Sprawozdanie kom. Hz., t. XI., str. 222 i n.

niesione przyczyn. Ażeby wyśledzić te przyczyny, potrzeba wprzód zbadać i poznać jak najdokładniej same przełomy, a właśnie w tym kierunku zrobiono dotąd bardzo mało. Oznaczenie względnego wieku skał w przełomie występujących i wyrażenie ogólnikowe, że jest on szczeliną tektoniczną, albo erozyjną, nie wystarcza do odcyfrowania dziejów jego rozwoju, gdyż do tego celu jest dokładna znajomość jego orometrycz-nych stosunków i jego tektoniki, z uwzględnieniem najdrobniejszych szczegółów, potrzebną,

'p**

¹

Chavanne : Physikalisch-statistischer Handatlas v. Oesterreich-Ungarn I Lieferung

²

) M. Raicz: Der Jezersko-See, Jahrb. <1. ungarischen Karpathen Vereines, t VII., str. 2 21.

XXVI. Wschodnie Beskidy,

Granice Wschodnich Beskidów i ich związek z sąsiedniemi pasmami. Ich budowa i geologiczne stosunki. Górski dział tego pasma; Cer-gowsko-Jaworzyńska połać; Duklańska połać. Przełęcze i wierzchołki głównego grzbietu. Powierzchowność górskiej krainy. Pusta Wielka nad Żegestowem. Przełom Popradu. Kotlina Sądecka. Połać Duklańska. 'Roślinność górskiego działu. Jasielsko-Sanocka zapadłość. Jej rozmiary i budowa; właściwości jej gleby; jej powstanie. Czy było tu kiedy jezioro? Tarnowsko-Przemyskie pogórze. Jego podział. Budowa jego dolin. Zniszczenie gleby. Roślinność pogórza. Uprawa gleby i zaludnienie Wschodnich Beskidów Ekonomiczny rozwój tej krainy.

Ponieważ dolina Dunajca rozwinęła się na podstawie starodawnego, tektonicznego zagłębienia, a przecina w poprzek cały pierwszy łańcuch Karpat, przeto ona, wraz z południo-wem jej przedłużeniem, mianowicie z przełomem Popradu, a nie żadna inna, musi być przyjętą za granicę między Beskidami Zachodniemi i Wschodniemi.

Za wschodnią granicę tego pasma, a zarazem za granicę pomiędzy Zachodniemi i Wschodniemi Karpatami przyjęliśmy zagłębie, wyznaczone dolinami Osławy, uchodzącej do Sanu i Strwiąża, należącego do dorzecza Dniestru. Łupkowska przełęcz, prowadząca z doliny Osławy na południe do doliny La-borcia, chociaż tylko na 685 m. nad poziom morza wzniesiona, nie przedstawia jednakże najsilniejszego obniżenia głównego grzbietu tej części Karpat, gdyż przełęcz Duklańska, prowadząca z doliny Jasiołki (dopływ Wisłoki) do doliny Ladomirki (dopływ Ondawy), jest o całe 183 metrów od niej niższą; ale przełęcz Duklańska za granicę orograficzną przyjętą być nie może, nietylko bowiem geologiczne stosunki, lecz i wysokość i upostacenie gór są tak po zachodniej, jak i po wschodniej jej stronie zupełnie jednakowe i tak dalece zgodne, że cały dział górski, rozdzielający źródła Biały, Wisłoki, Wisłoka i Osławy od źródłowych potoków Badroga, pod geograficznym względem za jedne całość uważanym być musi. Ta zgodność znamion, które pod geograficznym względem pierwszorzędne mają znaczenie, nie ogranicza się do głównego gór grzbietu, lecz obejmuje i przyczepione do niego ramiona, zarówno południowej, jak i północnej strony. Przyjąwszy Duklańską przełęcz za granicę dla Wschodnich Karpat, bylibyśmy zmuszeni jednolity dział górski pomiędzy Strwiążem i Dunajcem rozciąć na dwie części i jedne z nich zaliczyć do Karpat Zachodnich, drugą do Wschodnich. Natomiast linia, wyznaczona dolinami Osławy i Strwiąża, nietylko odpowiada najlepiej różnicom morfologicznym i geologicznym, jakie się w tej części Karpat, co prawda zwolna, uwydatniają, lecz uwzględnia ona w głównych zarysach i hydrograficzne ich stosunki, przydziela bowiem całe Wschodnie Beskidy do dorzecza Wisły, sąsiednie zaś Bieszczady do dorzecza Dniestru; linia ta przecina jednakże doliny Sanu w ten sposób, że San górny, od źródeł swych aż po ujście do niego Osławy, już do Bieszczadów, a zatem do Wschodnich Karpat przyłączonym zostaje.

Po wschodniej stronie Dunajecko-Popradzkiego przełomu ulega pierwszy łańcuch Karpat zrazu znacznemu rozszerzeniu, wskutek czego Wschodnie Beskidy wysuwają się daleko ku południowi i przypierają tu do trzech innych górotworów, mianowicie do Zachodnich Beskidów, do Spiskiej Magóry i do Bra-niska, lecz łączą się bezpośrednio jedynie z tern ostatniemu Na wschodnim swym końcu przechodzi to pasmo bezpośrednio w Bieszczady; na północ od Strwiąża obniża się zaś ono łagodnie ku Lwowsko - Chyrowskiemu grzbietowi, rozdzielającemu dopływy Sanu od dopływów Dniestru, a orograficznie należącemu już do Czarnomorskiego płaskowyżu. Północną stronę Wschodnich Beskidów odwadniają rzeki Biała, Wisłoka, Wisłok i San, uchodzące do Wisły; południową ich stronę odwadniają Topią, Ondawa i Laborć, które, połączywszy się z płynącemi od Bieszczadów Ungiem i Lato гуся, dają pospołu Badrog, uchodzący przy samym Tokaju do Cisy. Wszystkie źródłowe potoki Badroga zbiegają się ze sobą dość nagle w kierunku promieni, wskutek czego główny grzbiet Wschodnich Beskidów obniża się po południowej stronie również nagle i przechodzi w niskie, słabo rozwinięte pogórze. Główny obszar tych gór rozpostarł się po północnej stronie ich głównego grzbietu, a rzeki Biała, Wisłoka, Wisłok i San, rozbiegające się w kierunku promieni, rozcięły ten obszar na pięć, silnie rozwiniętych ramion i dały już z góry podstawę do jego naturalnego podziału. Ale w budowie tego pasma występuje inny, o wiele ważniejszy szczegół, mianowicie ten, że jego środkiem ciągnie się, w całej jego długości, zagłębienie, równoległe do jego osi, znane powszechnie pod nazwą Sanockich Dołów, które my Jasielsko - Sanocką zapadłością nazywać będziemy. Wskutek tego musimy we Wschodnich Beskidach rozróżnić trzy podłużne działy, mianowicie dział południowy, czyli właściwe góry, dział środkowy, czyli Jasielsko - Sanocką zapadłość i dział północny, czyli Tarnowsko - Przemyskie pogórze.

Źródła nafty, jakie w dolinie Ropy po raz pierwszy w większej ilości na jaw występują, a których liczba ku wschodowi coraz to bardziej się zwiększa, dały powód do staranniejszych studyów nad geologicznemi stosunkami tej części Karpat; ale chociaż spostrzeżenia Hoheneggera zostały wskutek tych badań uzupełnione i znajomość szczególniej utworów trzeciorzędnych znamion rozszerzona¹), to ani poglądy na wiek piaskowcowej formacyi w ogólności, ani na tektonikę Karpat, jak dotąd, zasadniczej nie uległy zmianie. Natomiast dokładniejsze poznanie głazów exotycznych występujących obficie wpośród piaskowców, tak Zachodnich, jak i Wschodnich Beskidów, może się przyczynić do objaśnienia fizycznych dziejów tej

') V. Uhlig rozróżnia w swym najnowszym i wyczerpującym opisie tej części Karpat (Jalirbucłi der geolog. Reiohsanstalt, tom XXXVIII., r. 1888, str. 209 i nast.) następujące ogniwa: 1. Neo-kom w szlązkiej postaci. 2. Neokom w postaci margli plamistych i warstw ropianieckich (pr. pte.) 3 Warstwy inoceramowe ropia-nieckie. 4 Średnia (i górna?) kreda, jako równoważnik piaskowców godulskiego i izdebnickiego. 5. Trzeciorzęd starszy na pogórzu, obejmuje warstwy hieroglifowe, piaskowce ciężkowieckie, warstwy bonarowieckie i łupki menilitowe; trzeciorzęd starszy we właściwych górach, obejmuje pstre łupki, łupki menilitowe, warstwy kamioneckie, warstwy białowieskie i łupki smilneńskie. Grórny oddział starszego trzeciorzędu tworzą piaskowce magórskie. 6. Miocen u podnóża Karpat, rozwinięty jako I-sze, i we wnętrzu Karpat, jako II-gie piętro śródziemnomorskie.

części kraju i zasługuje na szczególne uwzględnienie. Pokazało się bowiem, że odłamy granitu (Kalwarya) i gneisu w różnych odmianach, dalej kwarcu, rogowca, kwarcytu, porfirytu łyszczkowego, jak niemniej bryły wapienia z różnemi skamieniałościami, już to w postaci drobnego szutru, już odłamów, dochodzących do kilku metrów w średnicy, znachodzą się tu zarówno w warstwach kredowych, jak i trzeciorzędnych, a że wymienione skały krystaliczne nie zgadzają się ani z ta-trzańskiemi, ani ze skandynawskiemi, a i ich rozmiary ich pochodzenie z tak odległych stron nieprawdopodobnem czynią, przeto ustaliło się pomiędzy geologami w ostatnich czasach to przekonanie, iż na brzegu karpackiego morza musiał się tu znajdować sterczący z morza stary wał, złożony ze skał krystalicznych, który przez fale rozbity, właśnie owych głazów exotycznych dostarczył. Odłamy wapieni, znajdowane w po-. śród tych skał, zgadzają się zaś o tyle ze skalicami północnego szlaka, iż niezawodnie jednego z niemi są pochodzenia. Stosunkom oleju skalnego i wosku ziemnego, w jakie obfitują tutejsze piaskowce, poświęcamy osobny ustęp niniejszej pracy. Młodszy trzeciorzęd (miocen) zajmuje cały brzeg tutejszych Karpat, a składa się, tak samo jak w Zachodnich Beskidach, z dwóch ogniw, mianowicie starszej formacyi solonośnej, obfitującej w źródła słone, z których w Lacku warzą sól, i warstw cerytyjowych, pięknie rozwiniętych w Zgłobicacli nad Dunajcem. Maleńkie pokłady brunatnego węgla w G rodny Dolnej, o 13V₂ kilom, na południe od Dębicy, które osadziły się również w okresie mioceńskim, w zatoce morskiej, zachodzącej zlekka we wnętrze gór¹), i w Birczy, budzą więcej zajęcia pod naukowym, aniżeli pod ekonomicznym względem.

Górski dział Wschodnich Beskidów przedstawia główny grzbiet całego pasma, a zarazem dział wodny między dopływami Wisły i Badroga. Rozpoczyna się on na prawym brzegu Popradu potężnym poprzecznym wałem, ograniczonym od wschodniej strony doliną Kamienicy, uchodzącej na Sądeckiej kotlinie do Dunajca. Wał ten, który, dla odróżnienia go od innych, Cergowsko - Jaworzyńską połacią nazywać będziemy,

D V. Uhlig : Beiträge zur Geologie d. westgalizischen Karpathen, Jahrb. der geolog. Reichsanstalt, tom XXXIII., strona 476 i inne.

przedstawia pod orograficznym względem część głównego grzbietu, od którego ku północy i ku południowi wybiegają dwa krótkie ramiona. Ramię południowe, należące do Węgier, a nazywane Cergowskiemi górami (Csergó - Gebirge), jest na południu doliną Sekczyńskiego potoku (? Szekczó potok) przez którą prowadzi droga z Preszowa do Homonny, oddzielone od Hedzialskiego pasma, a sięga na północy po Muszynkę, wpadająca przy Muszynie do Popradu. Liczne dopływy Topli i Hor-nadu wgryzły się głęboko we wnętrze tego ramienia, wskutek czego grzbiet jego kręci się to w jedne, to w drugą stronę i przybliża raz do wschodniego, drugi raz do zachodniego jego brzegu; najwyższemi wzniesieniami są naniem: Zimne nad Le-luchowem 939 m., Muranik 1007 m., Cergowski Minczoł 1157 m., Solisko 1101 m., Cergów 1053 m. i Straż nad Homońskim gościńcem, wysoki na 741 m. Ramię północne, Jaworzyńskie, rozciąga się od Muszynki po Kamienicę, uchodzącą do Dunajca przy Nowym Sączu, doliną której Leluchowska kolej przerzuca się z doliny Biały, od Grybowa 349 m., do doliny Dunajca, przy Nowym Sączu 290 m.; ramię to wzniosło się najwyżej w Jaworzynie nad Krynicą do 1116 m.

Na wschód od źródeł Kamienicy, w połaci Duklańskiej, ulega już budowa górskiego działu Wschodnich Beskidów widocznej zmianie, nietylko bowiem bezwzględna wysokość jego wierzchołków nagle się zmniejsza, lecz i w dolinach, tak głównych rzek, jak i ich dopływów, wspólny kierunek się zatraca, a doliny same znacznie się rozszerzają i zapuszczają się w tej postaci pod sam główny grzbiet gór. Wskutek tego tracą te góry swoją łączność i rozpadają się na pojedyncze, co prawda odosobnione, ale pomimo to mniej wyraźnie ograniczone grupy. Równocześnie traci sam główny grzbiet gór swą wysokość i wyrazistość. Spada on w Duklańskiej przełęczy, a zatem prawie w samym środku swej długości, najniżej, bo do 502 metrów. Ale na wschód od tej przełęczy znajduje się przełęcz Węgliska, prowadząca z doliny Jasiołki do doliny La-borci, wysoka na 575 m., a na zachód trzy inne, mianowicie Polanka, łącząca dolinę Wisłoki z doliną Ondawy, wzniesiona na 592 m., Beskidek, prowadzący z doliny Ropy do doliny Topli, wzniesiony na 559 m. i Muszynka, prowadząca z doliny Topli przez dolinę rzeki Muszynki do Popradu, wzniesiona na 688 m. Najwyższe zaś wzniesienia tego grzbietu przedstawiają wierzchołki: Płaziny, rozdzielające źródła Ropy od dopływów Świerzowskiego potoku, wysokie na 874 m., Jaworzyna 885 m., Beskidek 694 m., Dubi Wierch 664 m., Czeremcha 672 m., Pilipiński Wierch 710 m., Skalne 749 m., Studeny 706 m., Wierch nad Duklańską przełęczą 643 m., Góra nad Komarnikiem 580 m., po której następują Klin 691 m., Kamień 863 m., Polana 728 m., Weretyszów 742 m., Pasieka 849 m. i Horb Średni 822 m. Najwyższemi wzniesieniami ramionach, przyczepionych do głównego grzbietu od południowej strony, są Buszów 1010 m., i Magóra 902 m., lecz te tworzą bezpośrednie przedłużenie Lackowy i raczej do Cergow-skiego ramienia zaliczone być powinny; po za niemi jedna Czerna Hora nad Świdnikiem wzniosła się do 670 m., zresztą niema tu po węgierskiej stronie ani jednego wierchu, któryby dochodził do 600 metrów bezwzględnej wysokości. Po północnej stronie jest zaś w tym dziale wiele grup, których wierzchołki dochodzą do 700, a nawet i do 800 metrów wysokości, gdyż jeszcze w grupie Magóry, między Gorlicami nad Ropą 304 m. i Żmigrodem nad Wisłoka 302 m., wznosi się Wątkowa do 847 m., Swierzowa do 803 m., a Maślana Góra nad kolanem Ropy do 747 m., gdy na wschód od Dukli, pomiędzy Jasiołką i Osławą, podłużny wał Bukowicy wzniósł się w Zrubaniu i Tokarni do 778 m. wysokości.

na

Pod względem zewnętrznego upostacenia przedstawia Cergowsko - Jaworzyńska połać typową piaskowcową krainę, złączoną z resztą Zachodnich Karpat i swemi geologicznemi stosunkami, gdyż zachodnia jej strona jest zajęta przez forma-cyę skalicowych wapieni, które zagłębieniem, dzielącem ją od Hedziali, przechodzą na dorzecze Badroga, a w kącie przy ujściu Sekczańskiego potoku do Toryski wystąpił tra-chyt; ale ani nieliczne, słabo rozwinięte skalice, ani ten tra-cłiyt nie wpłynęły bynajmniej na powierzchowność tutejszego krajobrazu. Wyniosły grzbiet Jaworzyny między Krynicą i Żegiestowem odznacza się połogiemi, obnażonemi z lasów stokami i jedynie na wierzchołku Pusty Wielkiej nad Żegiestowem występują w nieco większej ilości skały piaskowcowe, tworząc progi wysokie na 3 do 4 metrów, porosłe karłowatą buczyną; skaliste ścianki tych progów są pokryte licznemi porostami, a na krzewach buka rośnie i tu ów piękny mech (Lescuraea striata), jaki na Raczej Hali poznaliśmy. W są-

siedztwie tych progów leżą liczne odłamy piaskowca, różnych rozmiarów, a porosłe wierzbą, szlązką, pożeczką alpejską i wi-ciokrzewem czarnym, co już górską florę znamionuje, przypominają poniekąd piargi Babiej Góry.

Przełom Popradu rozciągający się od Leluchowa 480 m., po Barczyce 325 m.. przecina krętym biegiem linię, wynoszącą 33 kilometry i przewyższa wszystkie poprzeczne przełomy Zachodnich Karpat swą długością, ale nie dorównuje im pod względem krajobrazowym; jest to wąwóz górski, zamknięty pomiędzy dwoma grzbietami, z których zachodni, należący do Spiskiej Magóry, wzniósł się w Radziejowy do 1265 m., wschodni zaś, należący do Wschodnich Beskidów, w Jawory-nie do 1116 m. Gdzie grzbiety te obniżają się zwolna ku Popradowi, tam stoki ich, porysowane otwartemi parowami, są porosłe lasem; gdzie zaś spadają nagiej, tam przedstawiają strome, ale obnażone z roślinności, nużące swą jednostajnością obrywy ; w kilku miejscach wydobyły się nad samą rzeką złoża litego piaskowca, lecz te są zasłonięte zarostem leszczyny, wierzb, jałowca i innych krzewów. Odsypy w korycie Popradu i niższe brzegi tej rzeki podlegają przeważnie powodziom, nie nadają się do uprawy gleby i służą prawie wyłącznie za pastwiska. Z tych powodów jest cały ten przełom bardzo słabo zaludniony i chociaż przecięty koleją żelazną przedstawia jedne z najposępniejszych okolic karpackich. Natomiast kotlina Sądecka, przecięta Dunajcem, do którego tu oprócz Popradu jeszcze dwie inne rzeki znacznych rozmiarów, mianowicie Kamienica i Roztoka uchodzą, przedstawia obszerną, otwartą, wesołą, starannie uprawianą i gęsto zaludnioną dolinę międzygórską, obfitującą w pamiątki historyczne. Góry na północ od Kamienicy obniżają się znacznie i rozpoczynają właściwe pogórze karpackie, które wysuwa się ztąd ku wschodowi, lecz dopiero na dorzeczu Wisłoki, Wisłoka i Sanu wyraźniejszą przybiera postać.

Gdy Cergowsko-Jaworzyński wał przedstawia jeszcze tak pod względem swego zewnętrznego upostacenia, jak i pod względem swej roślinności, typową beskidzką krainę, to na wschód od źródeł Biały zmienia się z malejącą wysokością gór powierzchowność okolicy. Doliny rzeczne, kręcące się we wszystkich możebnych kierunkach, są tu płytsze, obszerniejsze i mniej wyraźnie ograniczone, góry więcej rozpłasz-

czone, na wierzchowinie słabo pogięte. Łupki i piaskowce karpackie są tu przeważnie pokryte grubszym pokładem glin, które w wielu miejscach postać typowego loesu przybierają, skały nagie należą tu do rzadkości; występują one na jaw jedynie po parowach, wymulonych przez potoki deszczowe, lub po nadbrzeżnych obrywach, lecz tu porastają rychło gęstym zarostem leszczyny i na postać krajobrazu żadnego prawie nie wywierają wpływu. Jedynie w okolicy głównego grzbietu gór, n. p. na samej Cergowy, sterczą z boków gór i po ich wierzchołkach łupkowe progi, lecz i te z łatwością ulegają zwietrzeniu i pokrywają się roślinnością. Pod względem swej powierzchowności zbaczają już tutejsze Karpaty od typu Beskidów o tyle, że powinny być uważane raczej za pogórze, aniżeli za góry, a odnosi się to tak dobrze do głównego ich grzbietu, zarówno po zachodniej, jak i po wschodniej stronie Duklańskiej przełęczy, jako też do pojedynczych grup, wysuwających się ku północy i ku południowi. Przypomina rzeczywiście tutejsza okolica najbardziej pogórze Szląskie, między Ostra wica i Beczwą, chociaż nie dorównuje mu pod względem krajobrazowym.

Ponieważ ani jeden wierzchołek Wschodnich Beskidów nie wzniósł się po nad górną granicę buka, przeto roślinność tej części Karpat różni się znacznie od tej, z jaką dotąd się spotykaliśmy. W dolinach rzecznych i po stokach pagórków przeważają wszędzie drzewa liściaste; występuje tu już gromadnie dąb długoszypułkowy, tworząc mniejsze zarosty, nazywane dąbrowami, a oprócz niego można napotkać obie nasze lipy, grab, wiąz, klon, pokłon (klon polny) i czeremchę, które okolicy odmienną, weselszą nadają powierzchowność. Obok tych drzew liściastych rośnie na pogórzu i sosna zwyczajna i tworzy mniejsze drzewostany. Lasy na głównym grzbiecie gór składają się z buka, pomieszanego z jodłą, a odznaczają się brakiem świerka, wskutek czego o wiele przyjemniejsze robią wrażenie od ciemnych smreczyn beskidzkich. Inne, wy-wymienione powyżej drzewa liściaste, pozostają w dolinach, zdała od głównego grzbietu gór. Ale dąb długoszypułkowy podchodzi pod niego, a chociaż okazy tego drzewa, jakie tu spotykano, nie wychodzą ze stanu krzewiastego, to jest rzeczą prawdopodobną, iż był on tu niegdyś panującem drzewem, że dębowe lasy węgierskich Karpat, przekroczywszy w tem miejscu niski ich grzbiet, przechodziły do Galicyi i tylko pod wpływem nieoględnej gospodarki leśnej ze Wschodnich Bieski-dów przez buka wyparte zostały. Do pospolitszych drzew miały tu niegdyś należeć cis i modrzew; pierwszy z nich wyginął jednak zupełnie, drugi zaś zdarza się jeszcze tu i ówdzie, lecz tylko w nielicznych, młodych okazach.

Jedna z najważniejszych właściwości w budowie Wschodnich Beskidów polega w tern, że w pewnem od głównego grzbietu oddaleniu ulegają one w całej swej długości niezwykłemu obniżeniu, tracą prawie zupełnie swój górski charakter i wytwarzają ową szczególną zapadłość, o której już powyżej była mowa. Kierunek tej zapadłości jest w ogóle wyznaczony dolinami rzeki Ropy i górnego Sanu między Sanokiem i Liskiem. Przy Lisku opuszcza San w poziomie 316 metrów właściwe góry, a dolina jego rozszerza się nagle i to w ten sposób, że gdy południowa jej strona jest zajęta przez połogie, płaskie stoki gór, to północne pogórze spada ku niej stosunkowo stromą krawędzią. Jasielsko - Sanocka zapadłość, poczynająca się około Liska w poziomie 316 metrów, sięga w postaci niziny po Jasło, przy ujściu Jasiołki do Wisłoki 233 m., ale szeroką doliną Ropy idzie ona znacznie dalej ku zachodowi, bo prawie po Gorlice 304 m. Przełęcz nad Luźną, dzieląca w tem miejscu dolinę Ropy od doliny Biały jest zaś tylko na 334 m. n. p. m. wzniesiona.

Długość całej tej zapadłości wynosi na linii między Liskiem i Gorlicami około 90 kilometrów, a jeżeli za południową jej granicę przyjmiemy linię, biegnącą z Gorlic na Żmigród, Iwonicz, Rymanów i Sanok, to największa jej szerokość, pomiędzy Żmigrodem i Jasłem, wyniesie około 18 kilom. Jasielsko-Sanocka zapadłość nietylko rozwinęła się zupełnie niezależnie od głównych rzek, lecz przeciwnie oddziałała nawet na . rozwój hydrograficznych stosunków tej części kraju, gdyż Wisłok i San, płynące w zasadzie w poprzek przez Wschodnie Beskidy, a zatem od południa ku północy, dostawszy się na jej obszar, zmieniają widocznie swój kierunek i płyną od wschodu ku zachodowi, co ogólnemu spadkowi tej zapadłości odpowiada; jedna Wisłoka zatrzymuje stale swój kierunek, ale zato Ropa i Jasiołka, wpadające do niej przy Jaśle, korzystają w swym dolnym biegu zupełnie z tej zapadłości i trzymają się jej kierunku.

Na obszarze tej zapadłości musimy rozróżnić płaszczyzny, trzymające się koryt rzecznych i południowe wyniosłości. Średnie wzniesienie płaszczyzn właściwych wyniesie około 260 metrów nad p. m. Rozpostarły się one szeroką smugą po obu brzegach Sanu, Wisłoka i Jasiołki i przedstawiają doskonale zniwelowane, zupełnie równe niziny nadbrzeżne, czyli po-rzecza tych rzek, a podnoszą się zwolna tylko ku działom wodnym pomiędzy temi rzekami i ulegają na nich lekkiemu pogięciu. Najobszerniejsza płaszczyzna rozwinęła się tutaj nad Wisłokiem. Cała okolica od Zarszyna prawie po samo Krosno przedstawia naziom tak równy, tak znakomicie zniwelowany, że widziana w porze wiosennej z daleka, robi wrażenie wspa-niałogo jeziora zielonego, otoczonego niepozornemi wyniosłościami. Gleba tej płaszczyzny, nadzwyczaj urodzajna, powstała widocznie z osadów wodnych, nadaje się wybornie do uprawy zbóż, i z tego prawdopodobnie powodu cała ta okolica nazwą Sanockiego Podola oznaczaną bywa. Ale równy poziom gleby jest powodem, że odpływ wód deszczowych jest tu w wielu miejscowościach utrudnionym, wskutek czego miejscowości takie pokrywały tu pierwotnie łąki wilgotne, niekiedy podmokłe, należące do najwydatniejszych w kraju. Ponieważ jednak gleba tych łąk, złożona z żyznego czarnoziemu, nadaje się także do uprawy, przeto i te łąki uległy już przy pomocy rowów częściowemu odwodnieniu i ustąpiły miejsca łanom żyta i pszenicy, a pierwotna, naturalna roślinność tej okolicy została obecnie do bardzo małych sprowadzoną rozmiarów. Podobne stosunki, chociaż w znacznie zmniejszonych rozmiarach, przedstawia także nizina nad Jasiołką i Wisłoka około Jasła. Natomiast porzecze Sanu i Ropy jest więcej od stanu wody w tych rzekach zależnem, niziny nadbrzeżne podlegają tu w wielu miejscach powodziom i są tylko w części zajęte przez uprawę, w części zaś przez łąki, przeważnie wilgotne, poprzerywane tu i ówdzie moczarem, pokrytym sitowiem i szuwarem. Wyższa część Jasielsko - Sanockiej zapadłości przedstawia zaś okolicę pagórkowatą, wznoszącą się średnio na 40, do 50 metrów nad poziom nizin nadbrzeżnych, a dochodzącą w pojedynczych wyniosłościach do 440 metrów bezwzględnej wysokości. Wzgórza te są w całej swej rozciągłości pokryte loesem, w którym znajdowano kości mamuta. I ten loes nadaje się wybornie do uprawy, wskutek czego wzgórza tutejsze, niegdyś pokryte pięknemi lasami liściastemi, dzisiaj z nich zupełnie prawie ogołocone zostały, a miejsce lasów zajęły i tutaj łany żyta i pszenicy.

W jaki sposób mogła się wytworzyć taka obszerna zapadłość w pośród silnie pofałdowanych warstw karpackiego piaskowca, na to trudno jest dać w tej chwili stanowczą od powiedź. Pomiędzy mieszkańcami tych stron jest najbardziej rozpowszechnionem to przekonanie, że niziny tutejsze były niegdyś zalane wodami i tworzyły obszerne jezioro między-górskie, a pogląd ten znalazł oddźwięk i w ściśle naukowem piśmiennictwie. Geolog Walterł), uwzględniając konfiguracyę ogólną i porównywując uławicenie warstw w tej części kraju, przychodzi do tego przekonania, że „od Jasła, a może od góry Liwocz, ciągnęły się niegdyś wzdłuż teraźniejszego gościńca karpackiego góry znaczniejsze, może nawet wyższe od Beskidów, które wskutek swego zapadnięcia się wytworzyły całe to zagłębienie; zagłębieniem tem ciągnęło się zaś niegdyś jezioro, powstałe ze rzek Sanu, Wisłoki i Jasiołki. I tak widzimy koło Jasła w Kowalówce dokładnie, że Wisłok przerwał niegdyś połączone góry Liwocz i Kowalówkę, podobnie jak w Międzybrodziu koło Sanoka jasno w oczy wpada, że San po wielkich trudach i tworząc liczne olbrzymie wodospady, przerżnął się nareszcie na poprzek warstw przez wysokie i liczne góry aż ku Przemyślowi. W Płowcach znaleziono na pagórku ząb mamuta, a dolina, zwana Podolem Sanockiem, ciągnąca się na Dąbrówkę, Pijarowce, Zarszyn i Rymanów, daje jasny dowód, że niegdyś San właśnie tędy płynął“. Co do tych poglądów wypada przedewszystkiem nadmienić, że skład gleby na nizinach tutejszych nie sprzeciwia się bynajmniej istnieniu w odległej przeszłości takiego jeziora, gdyż po miejscach niskich składa się ona wszędzie albo z osadów alluwialnych, albo z torfiastego czarnoziemu, które jedynie pod wpływem wody wytworzyć się mogły. Pomimo to przypuszczenie takie, iż cała Jasielsko - Sanocka zapadłość tworzyła niegdyś jedno wielkie jezioro, przecięte trzema rzekami ( Wisłoka, Wisłokiem i Sanem), jest zupełnie bezpodstawne, gdyż zwierciadła wodne z kilkoma odpływami mogą istnieć jedynie

*) H. Walter: Przekrój z Chyrowa do Łupkowa, Sprawozdanie Koraisyi fizyograiicznej, tom VIII., str. 210.

na glebie zupełnie równej, gdzie odpływ wód jest powolny i utrudniony, ale nigdy w okolicach górzystych, w których odpływ wód jest nagłym spadkiem gleby ułatwiony; jeziora takie istnieją rzeczywiście jeszcze obecnie na wyżynie Finlandzkiej a nawet i na Bałtyckiem pojezierzu, ale nie znaleziono ani jednego takiego jeziora w okolicach górzystych. Gdyby cała Jasielsko-Sanocka zapadłość była kiedykolwiek jeziorem, z którego wody trzema odpływałyby strumieniami, to jeden z nich, mianowicie ten, który po drodze najmniejsze napotykał trudności, byłby w krótkim przeciągu czasu koryto swoje tak pogłębił, że cała masa wód jeziornych tym byłaby poszła korytem, wskutek czego dwa inne koryta musiałyby niezawodnie uledz osuszeniu. Z tych powodów jest istnienie jeziora górskiego o trzech odpływach, albo przeciętego trzema samodzielnemi rzekami, nieprawdopodobnem, a nawet wprost niemoźebnem. Nie przeszkadza to jednakowoż, że mogły tu istnieć trzy jeziora, rozdzielone mniejszemi wyniosłościami, z których jedno należało do rzeki Sanu, drugie do Wisłoka, trzecie do Wisłoki, a które uległy osuszeniu, gdy rzeki, z nich wypływające, swe koryta z ich dnami zrównały, co odpłynięcie wód jeziornych i osuszenie dna jezior spowodować musiało. Ale pagórkowata część Jasielsko - Sanockiej zapadłości, pokryta powierzchownie loesem, w istnieniu tych jezior udziału brać nie mogła.

Wyniosłości, zamykające Jasielsko-Sanocką zapadłość od północy, należą do Tarnowsko - Przemyskiego pogórza. Zajmuje ono całą północną połać Wschodnich Beskidów, a rozciąga się od Dunajca po Strwiąż. Rzeki Biała, Wisłoka, Wisłok i San przerzynają to pogórze w poprzek i rozcinają je na pięć działów, mianowicie na dział Grybowski, Tarnowski, Rzeszowski, Jarosławski i Przemyski. Cały ten obszar kraju jest wypełniony połogiemi, słabo pogiętemi wyniosłościami, które w zachodniej stronie nie wykazują żadnego wspólnego kierunku we wschodniej zaś, na Przemyskiem pogórzu, układają się w podłużne wały, o kierunku od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, a zatem równolegle do głównej osi Wschodnich Beskidów i ich pojedynczych fałdów. Ta wschodnia Przemyska połać tutejszego pogórza przedstawia zarazem najwyższą jego część, a dochodzi w Chwaniowskiej górze, nad Chwaniowem do 654 metrów. Na dziale Jarosławskim.

jest najwyższem wzniesieniem Bana Góra nad Międzybrodziem 536 m., na Rzeszowskiem Chełm, w północno-zachodnim kierunku od Frysztaka 532 m.

na Tarnowskiem Liwocz nad

Kołaczycami 561 m., na Grybowskiem nakoniec Wał 526 m. Zresztą poruszają się wszystkie inne wyniosłości tej części Karpat między 350, a 450 metrów bezwzględnej wysokości.

Budowa tutejszego pogórza odbiła się w kierunku głównych rzek, które go przerzynają, gdy bowiem zachodnie, mianowicie Biała i Wisłoka, płyną od południa prosto ku północy, to wschodnie, Wisłok i San, dostawszy się pomiędzy wyniosłości pogórza, zbaczają dość nagle ku wschodowi i znaczną część swej drogi w tym odbywają kierunku, co układowi fałdów we wschodniej jego części odpowiada. Te główne rzeki płyną szerokiemi, pięknie rozwiniętemi dolinami, w których nietylko dna, pokryte żyznemi osadami rzecznemi, lecz i ich boki, spuszczające się w ogóle łagodnie ku wodzie, a pokryte loesem, są zupełnie zajęte przez uprawę. Tak samo, jak górski dział Wschodnich Beskidów, odznacza się i ich pogórze brakiem skał. Jedynie nad wsią Odrzykoniem po prawym brzegu Wisłoka, na północ od Krasny, wydobyły się na stokach Królewskiej Górki 541 m. lite piaskowce na wierzch, w postaci stromych, malowniczych skał, ozdobionych ruinami zamku Kamieńca, obecnie powszechnie Odrzykońskim zamkiem nazywanego. Z wyjątkiem jednej doliny Sanu, który, opuściwszy środkową zapadłość, wpada około Międzybrodzia w wąwóz płytki i otwarty, długi na kilka kilometrów, zupełnie prawie nie zamieszkały, nie ulegają doliny tych rzek znaczniejszym zwężeniom; przeciwnie nawet, rozszerzają się one w wielu miejscach w ten sposób, iż tworzą mniejsze kotlinki, powstałe widocznie pod wpływem zmiennego prądu wody. Podobną postać mają i doliny wszystkich tutejszych dopływów' pierwszo- a nawet i drugorzędnych; są one szerokie i dobrze wyrównane, otoczone łagodnie zbiegającemi wyniosłościami, a spadek ich jest jednostajny i nieznaczny. Podchodzą one w tej postaci pod same działy wodne i tutaj dopiero przechodzą w parowy, spinające się na samą wierzchowinę gór. Widoczną jest rzeczą, że wody tych dopływów długo pracowały nad wytworzeniem swych dolin i że praca ta była przez miękkość i podajność skał, glebę tworzących, znacznie ułatwioną. Dopływy te. wiją się obecnie po obszernem dnie

-i

tutejszych dolin krętym i zmiennym biegiem, a dna ich są zazwyczaj zasypane drobnym ryniem, porosłym tamaryszkiem, jałowcem i łozami. Ale po za właściwemi korytami rzecznemi są dna dolin zupełnie równe, wolne od ryniu, a pokryte osadami. rzecznemi, przedstawiają nadzwyczaj żyzną i wysoko cenioną glebę.

Badając staranniej budowę drugorzędnych dolin na tu* tejszem pogórzu, przychodzi się bezwarunkowo do tego przekonania, że zostały one wszystkie przez wody płynące wyżłobione; ale rozmiary ich nie odpowiadają dzisiejszemu stanowi rzek, gdyż zasoby wody w tych rzekach są obecnie, przy normalnym ich stanie, bardzo skromne, a większa część tej wody bywa nadto rowami odprowadzoną do młynów i w erozyjnej czynności nie bierze zupełnie udziału. Ubytek wody na tej drodze jest tak znaczny, że wiele rzek tutejszych w porze letniej przestaje zupełnie płynąć i zamienia się w kałuże, w których glony, ramienice i inne wodne rośliny zupełnie swobodnie się rozwijają. To też doliny te nie są dziełem rzek w zwyczajnym ich stanie, lecz w czasie powodzi. W czasie roztopów wiosennych, po deszczach świętojańskich i jesiennych, a nawet po każdej silniejszej ulewie, nietylko wypełniają się próżne koryta rzek tutejszych wodą, lecz woda występuje częstokroć z brzegów i zalewa nadbrzeżne tarasy, czyniąc dotkliwe szkody po polach i ogrodach. Szkoda nie ogranicza się do jednorazowego zniszczenia plonów, lecz sięga często o wiele dalej; gdy bowiem prąd wezbranej rzeki pójdzie w ukośnym kierunku i uderzy o brzeg, to rozrywa go, niszczy taras nadbrzeżny i zabiera glebę uprawną, a zniszczenie tarasu odbywa się nieraz tak szybko, że kilka po sobie następujących powodzi jest w stanie pozbawić całą osadę najlepszych jej gruntów. Zabezpieczenie brzegów przed takiem zniszczeniem jest przy ilości i rozmiarach tutejszych dolin drugorzędnych prawie niemożebne, a o ujęciu prądu rzecznego w pewien stały kierunek, przy pomocy tam, włościanie tutejsi po części nie mają wyobrażenia, po części zaś jest to zadanie dla nich niewykonalnem. Gleba rodzajna, porwana przez fale, jest dla okolicy bezpowrotnie straconą; tylko kamienie i grubszy żwir osiadają w najbliższem otoczeniu w korycie rzeki i po opadnięciu wody wychodzą na jaw w postaci, nowych odsypów ryniu; ziemia, uprawiona z takim trudem przez rolnika, a uniesiona przez rzekę, dostaje się z nią do Wisły i osiada dopiero przy jej ujściu do morza, tworząc tam słynne ze swej urodzajności żuławy nadwiślańskie, których bezustannie przybywa, które coraz to bardziej wysuwają się w morze-Na ryniu porzuconym w zakresie pogórza osadza opadająca po powodzi woda, piasek, czasami nawet cieniutką warstewką iłu, a w takim razie ukazuje się na nim z biegiem czasu pięciornik pełzacz, jaskier pełzacz, piołun, różne wilczomlecze, 1 niańka pospolita i dziewanny, później tamaryszek, jałowiec i wiklina. Jeżeli odsyp jest wyższym, a prąd rzeczny go oszczędzi, to pokład iłu zwiększany cieniutkiemi warstwami, osadzajacemi się na jego powierzchni przy każdej powodzi, może dojść do takiej grubości, że różne inne rośliny, usadowiwszy się na nim na stałe, dadzą zrazu skromne pastwisko, które z biegiem czasu, poprawiane przy każdej powodzi, może zamienić się w łąkę, a może nawet dać i glebę, przydatną do uprawy. W ten sposób powstają w korytach rzek tutejszych niższe, mniej regularne tarasy nadbrzeżne. Ale rozwój takich tarasów odbywa się nadzwyczaj powoli; rzeka, która dawne, ustalone dno doliny w jednej niszczy chwili, potrzebuje wieków całych do tego, ażeby zniszczone dzieło na nowo odbudować.

Roślinność tutejszego pogórza odpowiada swym składem więcej równinom; gatunków takich, któreby nam przypominały, że znajdujemy się tutaj jeszcze na obszarze Karpat, posiada ona bardzo mało. Ale została ona oprócz tego przez uprawę gleby tak silnie ograniczoną, że nie łatwo jest powziąć o jej pierwotnej postaci dokładne wyobrażenie. Dna dolin są tu całe zajęte przez role uprawne, w wyjątkowych tylko razach, gdzie rzeka w czasie powodzi występuje z brzegów, przez łąki wilgotne, odgraniczone niekiedy od rzeki łoziną, oplecioną powojem i dzikim chmielem. Role spinają się wszędzie na połogie stoki gór i zachodzą na samą ich wierzchowinę; ale strome obrywy porastają leszczyną, tarniną, różami, jerzy-nami i innemi drzewami. Góry były tu niegdyś całkiem pokryte lasami, z których jednakże obecnie nie wiele zostało, zajęły ich miejsce role, łąki i pastwiska. Łąk po za dolinami większych rzek jest jednakże bardzo mało, zajmują one tu wyłącznie brzegi potoków i w postaci ważkich, przerywanych smug podchodzą z niemi nieraz pod samą wierzchowinę gór.

Roślinność takich łąk jest dość urozmaicona, ale przyrost trawy w ogóle mierny. Rośnie na nich w ogromnej niekiedy ilości zimowit jesienny, jedna z najpiękniejszych naszych roślin cebulko waty ch, tern szczególna, że jej wielkie, blado - fiołkowe kwiaty rozwijają się dopiero późną jesionią, czasem jeszcze w październiku, zaś torebka owocowa zimuje pod śniegiem, a dojrzewa dopiero w roku następnym. I ziele zimowita i jego cebula są jadowite, ale wysuszone tracą swe własności, wskutek czego siano z zimowitem bydłu nie szkodzi. Gdzie pokład glin, pokrywających glebę, jest cieńszy, a grunt wody nie przepuszcza, tam gleba podmaka i tam powstają na niej moczarki ocienione olszyną, pokryte skrzypem, sitem, szuwarem, miętami, wierzbówką i uczepami, a niekiedy trzciną i pałkami, z któ-remi nawet pod najwyższerni wierzchołkami gór spotkać się można, Lasy tutejsze straciły już zupełnie swój pierwotny charakter. Zarosty po niższych miejscowościach, składają się z brzóz, grabów, dębów, wiązów, lip, osiki, czeremchy i cze-reszni, ze znaczną domieszką sosny, w cieniu których buja paproć orlica; te były niegdyś prawdopodobnie dąbrowami, w których dąb długoszypułkowy najliczniej występował. Przechowały się jeszcze w tej części kraju pojedyncze olbrzymie okazy dębów, jak n. p. dąb w ogrodzie folwarcznym w Krasny, obok ruin Odrzykońskiego zamku, którego obwód zmierzony w 1868 r. dał czternaście łokci a okazy takie świadczą, że drzewo to miało niegdyś dla tej części Karpat daleko większe znaczenie, aniżeli je ma dzisiaj. Po wyższych zaś grzbietach i wierzchołkach, szczególniej na Przemyskiem pogórzu, skła dają się lasy z buka, jodły i świerka, z małą domieszką brzozy, z pojedynczemi okazami jaworów i jesionów i mają już górski, karpacki charakter. Ale lasów na tutejszem pogórzu jest stosunkowo nie wiele, nie mają one dlań tego znaczenia, jak dla południowego górskiego działu.

Chociaż Wschodnie Beskidy przedstawiają największą część Karpat galicyjskich, chociaż nie posiadają tej rozmaitości form, z jaką spotykaliśmy się bezustannie w dziedzinie pasm południowych, to bywają one pomimo to za jedne z piękniejszych i przyjemniejszych części kraju naszego uważane.

’) I. Knapp : Przyczynek do Hory obwodów Jasielskiego i Sanockiego, Spr. Kom. fiz. Tom III., str. 76.

Nie są one też naprawdę pozbawione zalet krajobrazowych. Chociaż bowiem różnibe w poziomie Wschodnich Beskidów są w ogóle niewielkie, to obszerne, zielone doliny, przecięte szeroką wstęgą wodną, a otoczone wyniosłościami, zajętemi przez urodzajne pola, porozdzielane mniejszemi obszarkami leśnemi, mogą mieć pomimo to, szczególniej dla mieszkańców równin, nieobeznanych z wysokiemi górami, wiele uroku. Ponieważ gleba Beskidów Wschodnich jest o wiele urodzajniejszą, aniżeli Zachodnich, przeto została ona już przeważnie zajętą pod uprawę, odwieczne puszcze leśne, jakie te góry niegdyś pokrywały i jakie w innych pasmach galicyjskich Karpat jeszcze dziś spotkać można, znikły z ich obszaru zupełnie, a ich miejsce zajęły ludne osady, które wdarły się głęboko we wnętrze gór i rozsiadły się wszędzie w malowniczych dolinkach, pod głównym gór grzbietem. W górskim dziale Wschodnich Beskidów przedstawiają jeszcze lasy ważną gałęź gospodarstwa krajowego; natomiast Jasielsko - Sanocka zapadłość i północne pogórze są prawie wyłącznie krainami rolniczemi.

Za jedne z najpiękniejszych okolic nietylko w Karpatach, ale w ogóle w Galicyi, bywa też uważana cała Jasielsko-Sanocka zapadłość. Przedstawia ona rzeczywiście miłą dla oka rozmaitość, na jaką składają się obszerne zielone błonia, otoczone wzgórzami, zajętemi przez role uprawne, poprzerywane dro-bnemi gajami. Gleba tutejsza zarówno na nizinach, jak i po wyniosłościach, słynie ze swej urodzajności i była z dawien dawna podstawą dobrobytu tutejszych mieszkańców. Przywiązanie do tej gleby pociągło za sobą jej większe rozdrobnienie, wskutek czego majątki ziemskie były tu w ogóle mniejsze» ale za to obywatelstwo liczniejsze, stosunki towarzyskie więcej ożywione, poziom umysłowy wyższy. Chociaż Jasielsko - Sanocka zapadłość jest od nizin nadwiślańskich Tarnowsko-Przemyskiem pogórzem oddzieloną, a przystęp do niej był w dawniejszych czasach jedynie za pośrednictwem dolin rzecznych możebny i ulegał z powodu zmiennego stanu wody w rzekach częstym przerwom, nie była ona pomimo to nigdy ani tak odosobnioną, ani tak od reszty kraju odciętą, jakby ó tern z jej geograficznego położenia wnosić można, gdyż leżała na drodze do Węgier, z któremi Rzeczpospolita po wszystkie czasy żywe utrzymywała stosunki. Tędy związek z Węgrami był najłatwiejszym i tędy szedł cały ruch handlowy z tym krajem. Główny trakt z Polski do Węgier prowadził od zachodu. przez Tarnów na Pilzno, Brzostek, Jasło do Żmigrodu, gdzie dzielił się na dwa ramiona. Ramię zachodnie mijało Karpaty w Polańskiej przełęczy, na 592 m. wzniesionej, poczerń prowadziło przez Zborów i Bardyjów do Preszowa, Koszyc Miszkowca i Tokaju; ramię wschodnie szło zaś na Duklę, Jaśliska i Duklańską przełęcz 502 m., a po węgierskiej stronie na Świdnik i Stropków do Ungwaru i Munkacza. Trzeci, naj-trudnieszy i najmniej uczęszczany trakt, wiódł z Sanoka doliną Osław y na Komańczę, mijał Karpaty w przełęczy „na Beskidzie“, wzniesionej na 685 m., a łączył się poniżej Homonny z traktem Duklańskim. Ale była Jasielsko - Sanocka zapadłość także łatwo przystępną od północy i od wschodu za pośrednictwem dolin Wisłoka, Sanu i Strwiąża; wszystkie te gościńce krzyżowały się na jej obszarze, a ruch handlowy, jaki się na całej tej przestrzeni odbywał, dał powód do powstania licznych miast i miasteczek i stał się podstawą ich zamożności. Tylko te okoliczności tłumaczą nam to wyjątkowe zjawisko, iż już w czasach, w których inne części Karpat przedstawiały prawie bez wyjątku dzikie, niezaludnione i niedostępne pustynie, powstały tutaj, w okolicy górskiej i niedostępnej, na małym obszarze, w kierunku jednej ściśle ograniczonej linii, miasta takie, jak Biecz, Jasło, Krosno, Sanok, należące do najstarszych w naszym kraju.

W nowszych czasach, gdy ruch handlowy poszedł innemi torami, a rolnictwo, zagrożone zamorskiem współzawodnictwem, poczęło podupadać, otwarło się dla tej części kraju nowe źródło bogactwa w obfitych kopalniach oleju skalnego ¹ ), odkrytych w tutejszych piaskowcach karpackich. Już w roku 1875 wydobywano tu olej skalny w 48 miejscowościach²), a od tego czasu liczba ta uległa niezawodnie podwojeniu. W ślad za tym nowym rodzajem przemysłu poszła poprawa środków komunikacyjnych, jemu przedewszystkiem zawdzięcza podkarpacka kolej, przecinająca Jasielsko - Sanocką zapadłość w całej jej długości, swe powstanie. Wchodzi ona do niej doliną Strwiąża, d opuszcza ją doliną Biały. Ramię, łączące tę kolej z węgierskiemi, przecięło Karpaty, nie wiadomo z jakich powodów, w kierunku najmniej uczęszczanego i najbardziej odosobnionego traktu Sanocko - Homońskiego. Ale zna czenie naftowego przemysłu dla naszego kraju bywało wielokrotnie fałszywie pojętem. Ażeby w ocenieniu tego przedmiotu nie być jednostronnym, nie trzeba zapominać, że gdy przemysł ten przyniósł jednym olbrzymie dochody, to drugim przyniósł ruinę, że prędzej lub później jego źródło zupełnie się wyczerpie, że oderwał ludzi od roli, a na koniec, że koleje żelazne, ułatwiając przystęp do wielkich ognisk przemysłowych i cywilizacyjnych, przyczyniły się nie mało do zubożenia i upadku mniejszych miast kraju naszego.

rze, Malinówce, Zmiennicy, Witryłowie i Konskiem; w pow. Sanockim: w Płowcach, Głębokiem, Nowósielicy, Zagórzu; w pow. Liskim: w Uhercach, Wankowy, Ropiance.

¹

) Stosunki naftowego przemysłu są przedstawione w XXX ustępie tego tomu.

-) Wydobywano go w tę porę w pow Grybowskim: w Starej Wsi i Strzylawce; w pow. Gorlickim: w Siarze, Męcinie Wielkiej, Sękowy, Ropicy Ruskiej. Wójtowy, Podgórzynie. Lipnikach, Libuszy, Ropicy Polskiej, Krygu, Ropie, Polny, Kobylance, Dominiko wcach, Szymbarku i Łosiach; w pow. Jasielskim: w Harklowy, w Pielgrzymce, Mrukowy i Łężynach; w pow. Krośnieńskim: w Bobrce, Ropianee, Kraśnem, Iwoniczu, Suchodole, Krościenku, Targowiskach. Żmigrodzie i Nadole; w pow. Brzozowskim ; w Wa-

ß. Wschodnie Karpaty.

XXVII. Bieszczady.

Bieszczady, ich granice, budowa i podział. Stosunek Wyhorlatu do Hedziali. Budowa piaskowcowych Bieszczadów. Główny grzbiet pasma, jego wierzchołki i ramiona. Powierzchowność piaskowcowych Bieszczadów; Stoh i Pikuj. Budowa dolin. Brak skał Urycz, Rozhurcze i Bubniszcze. Roślinność Bieszczadów. Obfitość lasów i ich obecny skład. Obniżenie górnej granicy lasów Lasy strony południowej. Połoniny i ich roślinność. Powody obniżenia górnej granicy lasów. Klimat Bieszczadów. Znaczenie połonin dla człowieka. Dział Wyhorlacki, jego budowa i powierzchowność. Sniński kamień. Wyhorlat. Wyhorlackie Morskie Oko. Roślinność tego

działu

W grupie Wschodnich Karpat najpierwsze pod względem rozmiarów, chociaż nie pod względem wysokości i postaci, zajmuje miejsce ich północny łańcuch, oznaczany ogólną nazwą Karpat Lesistych¹). Rozpoczyna się on przy Łupkowskiej przełęczy 685 m., a kończy się na granicy Galicyi, Marmaroszu i Bukowiny, na przełęczy Przyslopieckiej³), rozdzielającej dolinę rzeki Wyszowa (Viso) wpadającej do Cisy, od doliny Złotej Bystrzycy, uchodzącej do Seretu, a wzniesionej na 1413 m. nad poziom morza. Łańcuch Lesistych Karpat biegnie prosto ku południowemu wschodowi, a odznacza się w całej swej długości niezwykle stałym, jednostajnym kierunkiem. Połu-

a) Według W. Pola część Karpat, na którą przypada potrójna granica Galicyi, Bukowiny i Węgier, bywała „zdawna nazywana Rozrogiem“, lecz nazwa ta obecnie w mowie żywej jest nieznaną.

dniowa jego strona spada po części bezpośrednio ku nizinie dolnych Węgier, po części ku tektonicznej zapadłości, oddzielającej go od pasma Rodniańskiego, odwodnionej górną Cisą i jej źródłowemi potokami Wyszowem i Izą; jego północna strona obniża się ku nizinom nad górnym Dniestrem, oddzielającym go od Czarnomorskiej wyżyny; ale dalej na wschodzie podchodzi ta ostatnia wyżyna bezpośrednio pod sarno podnóże Lesistych Karpat. Gdy wszystkie wody południowej strony tego łańcucha uchodzą do Cisy (dopływ Dunaju), to potoki północnej jego strony uchodzą, z wyjątkiem jednego Sanu, należącego do zlewiska Bałtyku, do Dniestru, Prutu i Seretu, a z niemi do morza Czarnego. Granica pomiędzy dopływami Bałtyku (San) i morza Czarnego (Stryj i Strwiąż) skręca od Beskidu Wielkiego 1012 m., góry na głównym grzbiecie Bieszczadów położonej, rozdzielającej źródła Sanu od źródeł Ungu (dopływ Cisy), ku północy, a dobiegłszy do góry Radycz nad Dobrom iłem (Wschodnie Beskidy ) przenosi się na Lwowsko-Chyrowski grzbiet, prowadzący z Karpat na wyżynę Czarnomorską.

Pomimo wielkiej rozmaitości, zarówno w budowie jak i w zewnętrznem upostaceniu Lesistych Karpat, pomimo wybitnych cech, wyróżniających ich pojedyncze działy, przedstawia ścisłe wyznaczenie granic pomiędzy temi działami, a zatem i podział całego tego łańcucha na pojedyncze części składowe nie małe trudności. Im bardziej posuwamy się ku wschodowi, tern góry wyżej się podnoszą, ale też tern silniej są ze sobą spojone. Wyraźną przerwę przedstawia na całej tej linii jedynie Tatarski wąwóz; jest to głęboka szczelina, utworzona przez doliny Prutu i Czarnej Cisy, rozdzielone przełęczą Jabło-nicką, wzniesioną na 931 m., przez którą prowadzi dawny gościniec z Kołomyi do Sygetu, jedyna droga łącząca wschodnią Galicyę z Marmaroszem. Ta szczelina dzieli Lesiste Karpaty na dwie części, mianowicie na wschodnią, czyli pasmo Czarnej Hory i zachodnią, którą znowu dzielimy na dwie części, to jest na Bieszczady i Gorgany.

Pasmo Bieszczadów, oddzielone na zachodzie od Beskidów, dolinami Gsławy (dopływ Sanu) i Laborcia (dopływ Ungu), łączy się na wschodzie z Gorganami w ten sposób, że ścisłe wyznaczenie granicy pomiędzy terni górotworami jest prawie memożebnem. Na razie przyjmujemy za taką granicę dolinę

Wielkiej Agi (Nagy Ag), uchodzącej przy Haście w Marmaroszu, w poziomie 166 m. do Cisy i dolinę Mizuńki, uchodzącej do Świcy, która poniżej Źórawna, w poziomie 2.38 metrów wpada do Dniestru.

która wskutek

Chociaż główny grzbiet Bieszczadów przedstawia bezpośrednie przedłużenie głównego grzbietu Wschodnich Beskidów, a związek pomiędzy temi dwoma pasmami jest nadzwyczaj silny, to orograficzne ich stosunki wykazują pomimo to różnice wielkiej doniosłości. Przedewszystkiem bowiem Jasielsko-Sanocka zapadłość, rozcinająca Wschodnie Beskidy na dwa podłużne działy, zanika w dolinie Sanu około Liska i do Bieszczadów nie dochodzi; Tarnowsko - Przemyskie pogórze, które we wschodniej stronie widocznie się podnosi, przekroczywszy Strwiąż, przeobraża się w brzeg północny Bieszczadów, spojony jak najsilniej z głównym ich grzbietem, a spadający dość nagle ku nizinom nad górnym Dniestrem. Brakuje więc Bieszczadom zupełnie utworu, któryby z Tarnowsko - Przemysldem pogórzem mógł być porównanym. Pozostaje w nich tylko dział południowy, należący do głównego grzbietu Karpat, lecz ten ulega, szczególniej w północnej stronie, silnemu rozszerzeniu, jest o wiele wyższym i w ogóle lepiej rozwiniętym. Geologiczne stosunki tego działu nie różnią się od stosunków Wschodnich Beskidów; ale po południowej jego stronie występują na całej jego długości skały trachytowej formacyi i tworzą równoległy do niego i ściśle z nim spojony podłużny dział Wyhorlatu, obniżający się również nagle ku nizinie dolnych Węgier, zajętej u stóp gór, tak samo jak i naddniestrzańska, przez olbrzymie moczary. Trachyty Wyhorlatu wydobyły się także na powierzchnię ziemi z owej szczeliny zapadnięcia się Karpat powstała po południowej ich stronie, na całej ich długości; ale pomimo to nie łączy się Wyhorlat bezpośrednio z trachytową formacyą Zachodnich Karpat, gdyż od pasma Hedziali, najbliższego, jest on oddzielony odnogą Pannońskiej niziny, która na dorzeczu Badroga, mianowicie nad Topią, Ondawą i Laborcią wysuwa się daleko ku północy i szerokim klinem wciska się między Karpaty Wschodnie i Zachodnie. Odległość Hedziali od Wyhorlatu wynosi tu w prostej linii co najmniej 27 kilometrów, a przedział między niemi uwydatnia się nadto i w odmiennym kierunku obu pasm; gdy bowiem kierunek Hedziali jest od południa ku

północy, to Wyhorlat biegnie od północnego-zachodu ku południowemu-wschodowi. Chociaż więc granica między Wscho-dniemi Beskidami i Bieszczadami jest, jak w ogóle w piaskowcowych Karpatach, mniej wyraźną, bo przecina nawet w poprzek dolinę górnego Sanu, to pomimo to i geologiczne i orograficzne różnice między terni dwoma górotworami są tak wielkie, iż każden z nich za osobne, zupełnie samodzielne pasmo uważanym być musi.

Rozpadają się więc Bieszczady (podobnie jak i Wschodnie Beskidy), na dwa podłużne działy, mianowicie na północny, piaskowcowy i południowy trachytowy, rozdzielone od siebie zagłębieniem, które odwadniają dopływy Laborci (Szeroka), Ungu (górny Ung i Turyja), Latorycy (Potok Pinie, górna La-toryca z Weczą i Swalową), a następnie Borzawa i Wielka Aga, wpadające bezpośrednio do Cisy. Dział północny, którego szerokość dochodzi do 60 kilometrów, składa się z wielkiej liczby ważkich, a długich wałów, biegnących w kierunku równoległym do osi gór od północnego-zachodu ku południowemu wschodowi. Na linii, poprowadzonej od Chyrowa prostopadle do głównego grzbietu, można rozróżnić dziesięć takich, mniej albo więcej wyraźnych wałów. I szerokość i wysokość i wyrazistość tych wałów maleje od południa ku północy. Odpowiadają one w ogóle fałdom, którym Karpaty tutejsze swe powstanie zawdzięczają, ale wierzchołki tych fałdów zostały przez denudacyę tak silnie zniszczone, że związek wałów z temi fałdami jest nieraz trudny do wykazania. Ten wałowy układ gór tutejszych odzwierciedlił się i w kierunku wód, gdyż nietylko główne rzeki w górnym swym biegu, lecz i wszystkie prawie ich dopływy płyną w zasadzie obszernemi dolinami podłużnemi, a przy pomocy ważkich, poprzecznych przełomów przerzucają się z jednej doliny w drugą. Oprócz Sanu, który tu ma swe źródła, ale należy do Wschodnich Beskidów, i Strwiąża, który jest rzeką graniczną, odwadniają tę połać Dniestr, Stryj z Oporem i Świca z Mizuńką. Źródła Sanu i Stryja znajdują się pod głównym grzbietem gór, w niewielkiej od siebie odległości, ale kierunki ich są wręcz sobie przeciwne, San płynie bowiem ku zachodowi, Stryj zaś (od Turki) ku wschodowi, a obie te rzeki odcinają drugorzędny dział górski, na. którym Dniestr bierze początek. Źródłowy Dniestr jest tedy strumieniem drugorzędnym, a za właściwy źródłowy potok tej rzeki musi być uważanym Stryj ’). I górny Dniestr i jego dopływy płyną również dolinami po-dłużnemi. Ale Opór, wpadający do Stryja od wschodu i Świca, ze swym zachodnim dopływem Mizuńką, przecinają już Bieszczady w poprzek, wałowy układ gór staje się w ich otoczeniu mniej wyraźnym, szczególniej dorzecze Świcy tworzy już przejście do pasma Gorganów.

Ostatni od południa wał, spadający bezpośrednio ku zagłębieniu, oddzielającemu piaskowcowe Bieszczady od trachy-towego Wyhorlatu, jest w calem paśmie najwyższym. Rzeki ITng i Wielka Aga nietylko zamykają go, pierwsza od zachodu, druga od wschodu, lecz zajęły mu nawet tyły, gdyż podłużne ich doliny wdarły się między ten wał i główny grzbiet Bieszczadów. Górna Latoryca i Borzowa wgryzły się zaś głęboko w jego wnętrze i rozerwały go na trzy ramiona, zrośnięte z głównym grzbietem Bieszczadów, mianowicie zachodnie, w którem Połonina Równa wznosi się do 1482 m., środkowe ze Stohem (przezwanym na mapach Stojem), najwyższym wierzchołkiem Bieszczadów, wysokim na 1679 m., i wschodnie z Kukiem, wysokim na 1365 m. Wał bezpośrednio po tym następujący tworzy już główny grzbiet Bieszczadów, rozdzielający dopływy Dniestru od dopływów Cisy. Prawie w samym środku tego grzbietu, nad źródłowiskami Stryja, wznosi się Pikuj, najwyższy jego wierzchołek, którego wysokość wynosi 1405 metrów. Zresztą jest linia kulminacyjna tego grzbietu nadzwyczaj jednostajna i odznacza się zupełnym brakiem wyrazistszych form. Najwyższe wzniesienia jego postępują od źródeł Osławy ku wschodowi w następującym porządku: Szczop 766 m., Wysoki Groń 909 m., Rydoszowa 879 m., Cze-renin 933 m., Stryb, nad źródłami Solinki 1014 m., Płasza 1163 m., Paportna 1193 m., Hrubki 1185 m., Rawka 1303 m. Beskid Wołosacki 1104 m., Czeremcha 1133 m., Tarnica 1348 m. Halicz 1333 m., Kinczyk Bukowski 1251 m., (Użocka przełęcz, przez którą prowadzi gościniec ze Starego Miasta do Ungwaru 859 m.), Błyśce na Hrebieniu 1047 m., Kinczyk Hnyl-ski 1115 m., Starostyna 1229 m., Ruski Put 1311 m., Żelemin

') C Benoni: Uiber d. Dniestrquellen u. d. Thalbildung im oberen- Dniestr u. Strwiążgebiete, Mittbeilungen d. Geogr. Gesellschaft in Wien, 1879.

1307 m., Pikuj czyli Huśla 1405 m., Kozakowa Polanka 905 m., (Klimczańska przełęcz, przez którą prowadzi gościniec ze Sko-lego, z doliny Oporu do Also - Wereczke w dolinie Latoryczy 745 m.), Korna 882. m., Jaworniki Wielkie, na których biorą początek Stryj i Opór 1123 m., Wysoki Tyn, czyli Beskid, przebity tunelem kolei żelaznej, prowadzącej ze Stryja do Mun-kacza 1014 m., Jaworniki Małe 1017 m., Bliźnicz 1093 m., Czarna Repa 1288 m., Halinowce u źródeł Mizuńki 993 m. Przełęcz pod tym wierzchołkiem, przez którą prowadzi droga z doliny Mizuńki do doliny Wielkiej Agi, dzieląca Bieszczady od Gorganów, jest na 941 m. wzniesiona, a zatem tylko o 10 metrów od Jabłonickiej przełęczy wyższą.

Wały, położone po północnej stronie głównego grzbietu, ulegają znacznemu obniżeniu, wierzchołki ich w wyjątkowych tylko przypadkach przechodzą 1000 metrów bezwzględnej wysokości. W zachodniej połaci cztery tylko wierzchołki przekroczyły tę granicę, mianowicie: Wołosan, na ramieniu zam-kniętem Osławą i Solinką (prawe dopływy Sanu) wzniesiony na 1070 m., dalej Łomniańska Magóra u źródeł Dniestru, wysoka na 1024 m., Szymoniec po prawym brzegu Stryja, wysoki na 1132 m. i Szeroki Wierch, na północny wschód od tamtego 1181 m. Znacznie wyższe wierzchołki posiadają natomiast ramiona wschodniej połaci Bieszczadów. Po lewym brzegu Oporu wznosi się Paraszka nad Skolem na 1271 m. a Krzemieniec na 1228 m. Najwyższem wzniesieniem po północnej stronie głównego grzbietu jest nakoniec Magóra nad Mizuńką 1365 m. i ta też naznacza przejście do pasma Gorganów.

Wszystkie te wyniosłości odznaczają się niezwykle ła-godnemi zakrojami i brakiem wyrazistszych form, właściwym piaskowcowej formacyi. Tak główny grzbiet Bieszczadów, jak i wszystkie drugorzędne wały są na swej wierzchowinie szeroko rozpłaszczone, a spadają łagodnemi stokami ku dolinom. Wzniosły się one w wielu miejscach ponad górną granicę lasów, w dziedzinę hal, czyli połonin, ale właśnie ta okoliczność, że płaska ich wierzchowina jest z drzew ogołoconą, obniża ich wartość krajobrazową. Linia kulminacyjna tych wałów jest tak słabo pogiętą, że nawet wymienione powyżej wierzchołki głównego grzbietu zaledwie na wyróżnienie zasługują. Z tego powodu odznacza się i wnętrze gór nhżącą jednostajnością i brakiem widoków, któreby wzrok widza,

ZD

na chwilę uwięzić zdołały. Dwa tylko wyjątki od tej ogólnej zasady zasługują na zaznaczenie. Przedewszystkiem ów Stoli, najwyższy w całem paśmie, przedstawia wyniosłą piramidę, spadającą nagle ku dolinom Weczy (dopływ Latorycy) i Bo-rzawy. Wyróżnia się on pomiędzy wszystkiemi wierzchołkami nietylko z powodu swej bezwzględnej wysokości, wynoszącej 1679 metrów, lecz i dlatego, że Bieszczady spadają ku południowi w ogóle o wiele nagiej, niż ku północy i do znacznie niższego poziomu, wskutek czego i doliny południowe są silniej pogłębione, aniżeli północne, a wierzchołki nad niemi wydają się o wiele wyższe. Gdy na przykład Skolska kotlinka nad Oporem jest na 437 m., a Synowódzko, na północnym brzegu gór, przy ujściu Oporu do Stryja, na 380 metrów nad poziom morza wzniesione, to Swalowska kotlinka nad Lato-rycą, po południowej stronie gór, jest tylko na 200 metrów nad poziom morza wzniesioną, a Latoryca sama opuszcza brzeg gór przy Munkaczu w poziomie 128 m. Wierzchołek Stoha jest zasypany grubemi odłamami, a nawet płytami piaskowca i należy do typu Gorganów, z jakiemi dalej na wschodzie się spotkamy. Drugą górą wyróżniającą się swym kształtem jest Pikuj, nazywany także Huślą, należący do głównego grzbietu, wysoki na 1405 m. Ma on kształt potężnej kopuły, a do uwydatnienia jego rozmiarów i jego kształtu nie mało przyczynia się ta okoliczność, iż zajmuje narożnik głównego grzbietu, który w tern właśnie miejscu z kierunku północno - południowego skręca nagle ku wschodowi. Kopuła Pikują wznosi się na sto kilkadziesiąt metrów po nad linię kulminacyjną głównego grzbietu, a na 100 metrów ponad górną granicę lasów Należy on do tych nielicznych wierzchołków w Bieszczadach, w których piaskowiec wydobył się na wierzch, nietylko w postaci zwałów kamiennych, lecz i w postaci litej skały. Wierzchołek Pikują spada ku południowej stronie nagle, ta jego strona jest zajęta przez przechylone skały, płyty i słupy piaskowcowe, przypominające ruiny dawnych budowli. Od północnej strony jest jego spadek łagodniejszy; prof. Hückel *) porównuje go w ogóle z olbrzymią kupą kamieni, przysypaną

]) E. Hückel: Botanische Ausflüge in die Karpathen des Stry-jer u. Samborer Kreises, Verhandlungen d. Zoolog. Botan. Gesellschaft in Wien, tom XV., r. 1865, zlekka próchnicą. Kamienie, pokrywające powierzchnię tej góry, są jak gdyby porzucone i w różny ugrupowane sposób; rozmiary ich są różne, znajdują się między niemi i takie, których średnice wynoszą po kilka sążni. Największe nagromadzenie kamieni znajduje się na samym szczycie. Pod wpływem śniegów i deszczu kamienie te obsuwają się widocznie na dół. Oprócz tego wytworzyły tu kamienie dwa wyraźne wały, z których jeden leży bezpośrednio nad górną granicą lasów, drugi o kilkaset stóp wyżej, otaczając szczyt góry. Wystąpiły te wały najwyraźniej po wschodniej, a w części i po północnej stronie góry i spadają tutaj ku wewnętrznej swej stronie na 2 do 3 sążni. Wał strony północnej przechodzi na zachodnie wyniosłości i zanika na nich stopniowo. W piaskowcach tutejszych znajdują sie dragonidy, to jest drobne, ale zgrabne kryształy kwarcu, znane także pod nazwą marmaroskich dy-jamentów, używane za ozdobę. W tej postaci przypomina, albo raczej zapowiada już Pikuj formacyę wierzchołków, właściwych pasmu Gorganów.

Rzeki Bieszczadów, szczególniej ich zachodniej połaci, odbywają, jak już widzieliśmy, większą część swej drogi w dolinach podłużnych, a przerzucają się z jednej w drugą przełomami poprzecznemi, co z nagłą zmianą ich kierunku jest połączone. Doliny podłużne odznaczają się prostym kierunkiem, a są w ogóle szersze i otoczone łagodnie pochylonemi, równemi bokami. Koryta rzek, stosunkowo silnie pogłębione, są zasłane ryniem, a właściwe dna dolin, znacznie nad poziom wody wzniesione, są całe zajęte przez role i łąki, często podmokłe, moczarowate, przechodzące nawet w kilku razach w obszerne torfowiska. Ale bieg rzek tutejszych nie jest ustalony, zmieniają cne przy każdej prawie powodzi swój kierunek, a uderzając o brzeg, niszczą dna dolin, zabierają i łąki i pola z całym ich plonem i olbrzymie w gospodarstwie czynią szkody. Boki dolin są porosłe lasami, rzadziej zajęte przez pastwiska, Zmienia się nieco krajobraz w przełomach, gdyż te są w ogóle ważkie, a strome ich boki, podmywane przez wodę, obsypują się często tak silnie, że roślinność na nich ustalić się nie może. Rzeki wschodniej połaci, mianowicie Opór z Orawą, Hołowczanką, Różanką i Sławskiem, a następnie Mizuńka, Łużanka i Sukiel, wpadające do Świcy, płyną od początku do końca w kierunku poprzecznym, a że są otoczone wyższemi

górami, przeto doliny ich ulegają Częściej zwężeniu i są pod krajobrazowym względem nieco więcej urozmaicone od dolin zachodniej połaci. Ale powierzchowność wszystkich tych do-s lin jest prawie zupełnie jednakową, noszą one wszystkie na sobie piętno piaskowcowej formacyi. Mogą one zająć widza na krótki przeciąg czasu, ale jeżeli się zwiedza tutejsze Karpaty w całej ich rozciągłości i przebywa jedne dolinę po drugiej, to chwilowe zajęcie ustępuje niebawem miejsca znużeniu, jakie jednostajność wrażeń w umyśle naszym wywołuje. I łupki i piaskowce tutejsze odznaczają się w ogóle brakiem trwałości, ulegają pod wpływem klimatycznych zmian rychłemu zniszczeniu, wskutek czego cała ta część Karpat uderza brakiem skał, które dla górskiego krajobrazu tak wielkie mają znaczenie. Jedynie niektóre wierzchołki, wznoszące się ponad górną granicę lasów (Stoh, Pikuj), są zasłane głazami, a ich stoki poprzerywane progami piaskowcowemi. Ale w dolinach, zdała od głównego grzbietu Bieszczadów, należą one do rzadkości. Na wzmiankę zasługują pod tym względem trzy tylko miejscowości. I tak na gruntach wioski Urycz, nad potokiem tejże nazwy, wpadającym do Stryja, sterczą ze stoków gór skały piaskowcowe, tworząc kilka grup; ale najpiękniejsza grupa.

co

30 wznosi się swobodnie z dna doliny i przedstawia ruiny średniowiecznego zamczyska¹). Jedna wysmukła skała, wysoka c co najmniej na 200 stóp, zastępuje miejsce wieży, gdy inne, c niższe i połupane w kostkę, przedstawiają mury zamkowe.

Ludzie, którym to miejsce służyło za schronienie, wypełnili i przerwy pomiędzy skałami sztucznym murem, a o ich bytności świadczą nadto studnie, bite w skale i sztuczna grota, Na-ś stępnie w okolicy Rozkurcza, znajdują się po prawym brzegu Stryja, u podnóża gór, skały piaskowcowe; pokazują tutaj przedewszystkiem olbrzymi kamień, złożony z dwóch odłamów, z których spodni jest mniejszy, a górny większy. We wnętrzu obu tych kamieni mają się znajdować wydrążenia z greckiemi krzyżami, coby przemawiało za tern, że były one przez mnichów wschodniego obrządku zajmowane²). To samo złoże piaskowca, które w Rozkurczu wytworzyło co dopiero opisane

*) E. Hiickel: Flora d. Umgegend v. Drohobycz, Verhandl. der Zoolog.-botanischen Gesellschaft in Wien, г. 1865, str. 241.

²) Hiickel, jak wyżej.

skały, zajmuje nieco wyżej, w Tyszownicy, brzeg Stryja, tworząc spadziste skałki, porosłe krzewami. Nakoniec w dolinie Sukiela, który przy Bolechowie opuszcza brzeg Karpat, sterczą nad wsią Bubniszcze, z boku góry, a po części i z jej grzbietu potężne skały piaskowcowe, ukryte częściowo w zarostach drzewnych, obfitujące również w komory i kryjówki, wykute ręką ludzką. Skały w Bubniszczu nazywają miejscowi mieszkańcy Bołdami. Pod geologicznym względem przedstawiają te Bołdy nagłówki litego piaskowca, którego potężne złoża, ukryte we wnętrzu ziemi i zapadające ku południowi, sterczą w tern miejscu z boku góry swemi kończynami.

Bieszczady są w przeciwieństwie do Wschodnich Beskidów przeważnie pokryte lasami. Im bardziej od źródeł Sanu posuwamy się ku wschodowi, tern lasów jest więcej. Zostały one tylko na brzegu gór i nad spławnemi rzekami silnie prze- ' trzebione, miejscami nawet wyniszczone, ale całe wnętrze gór jest jeszcze przez nie zajęte; wgłębi mniej przystępnych dolin, pod głównym grzbietem gór, można tu jeszcze napotkać lasy, z których wyprowadzenie materyału jest niemożebnem, i które z tego powodu swej pierwotnej postaci dotąd jeszcze nie utraciły. To bogactwo lasów wprawiało zawsze w podziw przybyszów, którzy stosunki naszego kraju obcą mierzyli miarą i od nich też pochodzi nazwa Lesistych Karpat, jaką w nowszych czasach te góry oznaczane bywają. Lasy u podnóża i na brzegu gór składają się obecnie prawie wyłącznie ze świerków, jodeł i buków; ale pierwotnie miały one niezawodnie inną postać, były one lasami mięszanemi, składały się przeważnie z drzew liściastych. Grab i dąb były niegdyś drzewami, panującemi po wzgórzach, rozpościerających się u podnóża Karpat tutejszych, zachodziły we wnętrze dolin Karpackich i spinały się na ich boki, gdzie mieszały się z drzewami, właściwemi górom, mianowicie z jaworom, jesionem, bukiem, ze świerkiem, jodłą i cisem. Dąb długoszypuł-kowy przeważa jeszcze obecnie w zarostach podgórza, a nie braknie tu nawet olbrzymich okazów, świadczących za tern, że drzewo to znajduje się tu na właściwej sobie glebie; jeden z najstarszych okazów przechował się w Wróblowicach nad Dniestrem, w otwartem polu, obwód jego wynosił przed 25 laty 27 stóp. Ten gatunek dębu zapuszczał się i we wnętrze gór, ale trzymał się on wyłącznie dolin, szczególniej, gdzie dno ich

00

CC

było pokryte grubszym pokładem gliny, nie zmieszanej z ry-niem. Ślady dębowego lasu przechowały się jeszcze dotąd w dolinie Oporu, pod samem Skolem. Zarosty grabowe można jeszcze widzieć wszędzie u podnóża gór, po miejscach więcej wystawionych na słońce; jawor i jesion, rosną co prawda w pojedynczych, ale zdrowych i dorodnych okazach wszędzie w lasach górskich ; natomiast cis był z powodu cennego swego drzewa na największe narażony tępienie, został też tak wyniszczonym, iż obecnie jeszcze tylko w najniedostępniejszych kryjówkach górskich, i to jedynie jako drobny krzew, napotkanym być może. Sosna nie jest karpackiem drzewem, została ona dopiero w nowszych czasuch sztucznie w tych stronach rozpowszechnioną. W większych wysokościach składają się lasy Bieszczadów prawie wyłącznie z buka świerka i jodły; ale gdy w Tatrach i Beskidach buk zajmuje niższy poziom, a lasy wyższe składają się wyłącznie ze świerka, to w Bieszczadach zdarza się często, że świerka brakuje w lasach wyższych zupełnie, lasy te składają się wyłącznie z buków. Czyste buczyny zachodzą zarówno na główny grzbiet, jak i na wyższe wierzchołki i urywają się nagle, ustępując miejsca zarostom trawiastym, tak zwanym połoninom, zajmującym najwyższe wyniosłości tutejszych Karpat. Buk ulega i tu na górnej swej granicy często skarłowaceniu ; krzewiasta buczyna otacza w wielu miejscach wieńcem, na kilkanaście metrów szerokim, połoninę, zupełnie tak, jak to w zachodnich Beskidach na Raczej Hali widzieliśmy. Oprócz tego ulega tu na wielu grzbietach i wierzchołkach górna granica lasów niezwykłemu obniżeniu, gdy bowiem na Babiej Górze lasy wznoszą się do 1440 metrów, a w Tatrach do 1540 m. bezwzględnej wysokości, to w Bieszczadach nikną one niekiedy już na wysokości 1000 metrów.

Wszystko to, cośmy dotąd o lasach Bieszczadów powiedzieli, odnosi się do ich północnej, galicyjskiej strony. Południowa strona tych gór posiada jedynie lasy bukowe, a przynajmniej wyłącznie liściaste; drzewa szpilkowe, mianowicie świerk i jodła, zdarzają się po tamtej stronie jedynie w odosobnionych okazach, ale w rozwoju lasów nie biorą wcale udziału. Lasy mieszane strony północnej i czyste buczyny południowej strony spotykają się niekiedy na głównym gór grzbiecie, a różnica między obu jego stronami bywa tak silnie uwydatnioną, że wpada w oczy nawet zwykłym turystom. Piękny przykład tego rodzaju przedstawia góra Beskid, przebita tunelem kolei żelaznej, łączącej Stryj z Munkaczem, wysoka na 1014 m.; gdy bowiem północne stoki tej góry ponad Ławo-cznem są pokryte lasami, złożonemi przeważnie ze świerka i jodły, to po drugiej stronie tunelu, nad Swalówką (Kis Soliwa) widzi podróżny tylko najczystsze buczyny, bez śladu drzew szpilkowych, które w tej formie towarzyszą mu aż po wyniosłości Wyhorlatu. Świerki można na tej drodze widzieć jedynie sadzone po cmentarzach wiejskich. Ale te czyste węgierskie buczyny przerzucają się w wielu miejscach, jak to widzieliśmy, i na północną stronę głównego grzbietu, szczególniej gdzie jego wysokość jest mniejsza.

Lasy pokrywają w Bieszczadach boki i niższe wierzchołki gór, a wypełniają zupełnie wszystkie węższe doliny i parowy. Gdzie gleba jest mniej pochyła, tam można co prawda we wnętrzu lasów napotkać mniejsze polanki, lecz te zostały sztucznie, przez wypalenie drzew wytworzone. Natomiast dna dolin nie były nigdy zajęte przez lasy, były one zdawien dawna pokryte naturalnemi łąkami, które dopiero z przybytkiem ludności na pola i ogrody stopniowo zamieniane bywały. Roślinność tych łąk jest w ogóle bardzo bujna i urozmaicona, a posiada już kilka roślin wschodnich, jak n. p. wspaniałą te-lekiję, z olbrzymiemi żółtemi kwiatami, która nie rośnie ani w Tatrach, ani w Beskidach. Gdzie gleba podmaka, tam łąki te zamieniają się w moczar, porastają wełnianką wązkolistną i turzycami, a niekiedy przechodzą nawet w torfowiska. Obszerne torfowiska znajdują się tu zarówno u podnóża gór, n. p. nad Świcą przy Dolinie, jak też i w ich wnętrzu, n. p. w okolicy Wołosatego nad Wołosatką (dopływ Sanu) i w Dźwi-niaczu Górnym, nad samym Sanem, gdzie porastają nawet właściwemi torfiastemi krzewinkami, mianowicie bagnem, mo. drzewnicą, Żórawiną, łochynią i brzozą niską,

Ale najciekawszym wytworem świata roślinnego są tu niezawodnie połoniny. Rozpoczynają się one już po lewym brzegu Solinki połoniną Wetlińską i Caryńską i ciągną się ztąd bez przerwy ku wschodowi, zajmując wszystkie wyniosłości nietylko głównego grzbietu, lecz i innych wałów powyżej górnej granicy lasówr, która w tej części Karpat waha się między 110U i 1300 metrami. Odpowiadają one w ogóle halom Tatr i Babiej Góry, ale różnią sie od nich zupełnym brakiem kosodrzewin którego nie znaleziono dotąd nigdzie na zachód od Mizlmki. Rośnie natomiast po połoninach olsza halna, nazywana przez botaników zieloną, przez Rusinów lely-czem, krzew drobny, co najwięcej na 3 metry wysoki, będący wyłączną własnością Karpat Wschodnich; ale ta trzyma się więcej potoków i nie zajmuje nigdy tyle miejsca, co koso-drzew, wskutek czego połoniny dostarczają wypasów i bujniejszych i obszerniejszych i swobodniejszych od hal tatrzańskich. Z innych krzewów zdarzają się po połoninach zrzadka tylko jałowiec karłowaty, skoruclia, wierzba szląska, wicio-krzew czarny, i bez koralowy, a miejscami pokrywają glebę borówki (czernica) i bruśnica. Roślinność zielna połonin, chociaż w ogóle z nielicznych gatunków złożona, zmienia swój skład i swą powierzchowność, stosownie do właściwości gleby. Na glebie suchej, niezbyt żyznej, przeważają trawy, mianowicie tomka wonna (Antoxanthum odoratum), mietelnica biała i pospolita (Agrost.is alba i A. vulgaris), śmiałek pogięty (Aira tiexuosa) drzączka średnia (Briza media), wyklina łąkowa (Poa pratensis), kupkówka pospolita (Dactylis glomerata), kostrzewa czerwonawa (Festuca rubra) i kosmatka biaława (Luzula alba), z któremi mieszają się pospolite rośliny łąkowe, n. p. krwawnik (Achillaea), złotokwiat biały (Chrysanthemum Leucanthemum), przetacznik łąkowy (Veronica Chamaedris), grzebycznik mniejszy i większy (Rhinanthus minor i Rhinanthus major), chaber pospolity (Centaurea Jacea) i kilka innych; po miejscach zaś wilgotnych bierze nad wszystkiemi innemi przewagę śmiałek darnisty (Aira caespitosa), w pośród którego rośnie wyniosła ciemięrzyca zielona (Veratrum Lobelianum). Gdzie zaś gleba jest jałowsza, tam znowu szczeci ogon, nazywany także szarzyną (Nardus stricta), wszystkie inne rośliny wypiera. Takie zarosty służą wyłącznie za wypasy. Gdzie porost traw jest bujniejszym, tam błądzą po połoninie samo-pas setki koni i wołów; gdzie trawa jest krótsza, tam uwijają się od brzasku do zmroku zwinne owce w towarzystwie psa i człowieka. Roślinność tych wypasów była pierwotnie niezawodnie o wiele bogatszą w gatunki, aniżeli jest dzisiaj, ale wiele form zostało przez coroczne spasanie zupełnie wytępionych. Bydło bywa na tutejsze połoniny już z pierwszą wiosną wypędzane, a że pasie się na nich bez przerwy aż do jesieni, przeto wiele roślin nie może wskutek bezustannie powtarzającego się obgryzania łodyg ani zakwitnąć, ani wydać nasienia, a nie odnawiając się w naturalny sposób, ginie bezpowrotnie; edynie rośliny zimotrwaie, odznaczające się wyższym stopniem żywotności, a zatem przede wszy stkiem trawy, zdołają zastosować się do takich warunków życiowych. Trawa po pastwiskach nie bywa nigdy koszoną. Na sianokos wyszukują właściciele połonin miejsca, na których roślinność jest i bujniejszą d więcej urozmaiconą, obszarki takie, starannie ogrodzono i strzeżone, bywają tu nazywane carynkami. Roślinność cary-nek jest niezwykle urozmaiconą i kwiecistą, pod względem bogactwa barw nie ustępują one najpiękniejszym polanom Tatr i Babiej Góry. Powtarzają się tutaj owe wspaniałe górskie formy, które już w Tatrach poznaliśmy, jak prosienicznik je-dnokwiatowy (ITypochaeris uniflora), pompawa wielkokwiatowa (Crépis grandflora), jastrzębiec pomorańczowy (Hieracium auran-tiacum), starzec podalpejski (Senecio subalpinus), pięciornik złoty (Potentla aurea), goryczka trojeściowata (Gentiana ascle-piadea) i mieszają się z podgórskiemi, albo i nizinowemi, jak dry-akiew (Scabiosa), krwawnik (Achillaea), złotokwiat (Chrysanthemum), brodawnik (Leontodon), kozibród (Tragopogon), jak dwonki (Campanula), chabry (Centaurea), jaskry (Ranunculus), goryczki (Gentiana), konicze (Trifolium), ostrożenie (Cirsium) i wymienione powyżej trawy. Ale w pośród tej mieszaniny form, rozpostartych szeroko po całej środkowej Europie, występują tutaj już rośliny właściwe Karpatom Wschodnim, a obce Tatrom i Babiej Górze, jak n. p. arnika górska, z powodu swych leczniczych właściwości wysoko przez mieszkańców gór ceniona i piękny wężymord różowy (Scorzonera rosea), gwoździk zbity (Dianthus compactus), fiołek nachylony (Viola déclinata) i kilka innych. Ale rośliny te powtarzają się prawie po wszystkich carynkach bez żadnej zmiany, a roślinność całych Bieszczadów jest w ogóle jednostajną i nie przedstawia wdzięcznego pola dla badań systematycznych. Nawet na wyniosłej kopule Pikują, oprócz skalnicy wszeżywej (Saxifraga Aizoon) i rojnika górskiego (Sempervivum montanum) nic więcej nie znaleziono.

Trudno jest orzec na pewne, jakie okoliczności wpłynęły na obniżenie górnej granicy lasów w Bieszczadach i na rozwój ich ' połonin. Wielu mieszkańców gór tutejszych przypuszcza, że połoniny w Bieszczadach nie są dziełem przyrody, lecz że zostały sztucznie, przez wypalenie lasów wytworzone. Za tem zdaniem poszedł i zasłużony, a przedwcześnie zmarły badacz naszych gór i lasów E. Hołowkiewicz. Wychodząc z założenia-, że naturalne hale i połoniny mogą istnieć tylko powyżej górnej granicy lasów, sądził Hołowkiewicz, że poczynają się one dopiero powyżej 1400 do 1500 metrów bezwzględnej wysokości, że istnieją jedynie w Tatrach, na Babiej Górze, w Gorganach i na Czarnej Horze, a cały ich obszar ocenia na 48.372 morgów. Prawdziwych połonin niema, według tego badacza, nigdzie na zachód od Mizuńki, wypasy Bieszczadów uważa on za utwór sztuczny, miały się one według niego rozwinąć na glebie, zajętej pierwotnie przez lasy, przy współudziale człowieka, przez ich wyniszczenie²). Ale pogląd ten nie zgadza się, zdaniem naszem, z rzeczywistością. Sprzeciwiają mu się silnie dwie okoliczności. Przede wszy stkiem bowiem stoją połoniny w ścisłym związku z innem szczególnem, znanem nam już zjawiskiem, mianowicie z ustąpieniem świerka z górskich lasów w Bieszczadach; brakuje tutaj w wielu miejscach zupełnie górnej dziedziny leśnej, wytworzonej przez czyste świer-czyny, a buk, tworzący w takich przypadkach czyste drzewostany, ginie w tej samej wysokości, w jakiej ginie w drzewostanach mieszanych w Tatrach i na Czarnej Horze, mianowicie w wysokości 1100 do 1200 metrów, a zatem widocznie pod wpływem klimatycznych stosunków. Z naukowego stanowiska przedstawia się przeto temat w ten sposób, że połoniny zajęły tu obszary, należące do dziedziny świerka, a chcąc zrozumieć warunki ich istnienia, trzeba tylko wykazać powody, dla których świerk po wierzchowinach gór tutejszych nie wszędzie istnieć może. Następnie sprzeciwia się powyższemu przypuszczeniu i ta okoliczność, że skład roślinności po połoninach i po carynkach, w ich.zakresie położonych, jest od roślinności polan sztucznie wytworzonych zupełnie odmienny, przedstawia formacyę roślinną naturalną, odwieczną. Ponieważ rozbiór tego tematu przekracza zakres niniejszej pracy, przeto ograni-czarny się jedynie do zaznaczenia, że rośliny takie, jak węży-mord różowy, gwoździk zbity, arnika, chaber górski, złotokwiat baldaszkogronowy, kozłek trójlistny, pięciornik złoty, a prze-dewszystkiem storczyki, znamionują starodawne, pierwotne społeczeństwo roślinne i na łąkach drugorzędnych, jakie się po porębach leśnych rozwijają, nigdy nie występują. Jeszcze mniej odpowiadają takim łąkom moczary połonińskie z cie-mięrzycą zieloną i innnemi roślinami, których istnienie jest wyłącznie do podmokłej gleby przywiązane.

3-8,

Wobec tego wszystkiego uważamy przypuszczenie, jakoby połoniny Bieszczadów były wytworem sztucznym, za bezpodstawne. Odpowiadają one niezawodnie pierwotnemu stanowi roślinności gór tutejszych, a mogły jedynie uledz sztucznemu rozszerzeniu przez wyniszczenie lasów w ich bezpośredniem sąsiedztwie. Z tern wszystkiem nie łatwo jest orzec, jakie okoliczności wpłynęły na wytworzenie takich wyjątkowych stosunków, bo ani klimat, ani gleba tych gór, ani biologiczne warunki buka i świerka dotąd z dostateczną ścisłością zbadane nie zostały. Ze buk nie zachodzi na wierzchowinę gór tutejszych z powodów klimatycznych, o tern przekonuje stanowczo ta okoliczność, że w czystych drzewostanach Bieszczadów ginie on zupełnie w tej samej wysokości, w jakiej ginie w drzewostanach mieszanych Tatr, Babiej Góry i Czarnej Hory. Wyparcie świerka z połogich wierzchołków gór tutejszych może być również jedynie następstwem klimatu. Rozdzielają Bieszczady dwie krainy klimatyczne, których właściwości objawiają się zarówno w ciepłocie powietrza, jak i w ilości opadów wodnych i zasobie pary wodnej, zawartej w powietrzu. Gdy w Drohobyczu, położonym na północnym brzegu tych gór, średnia ciepłota miesiąca stycznia wynosi lipca 19'4, a całego roku 8‘9° C., to w Ungwarze, położonym na południowym ich brzegu, dostajemy dla stycznia — 24° C., dla lipca 205° C., a dla całego roku 1G3" C.; dla Debreczyna zaś, prawie w samym środku węgierskich stepów położonego, otrzymujemy dla tychże stosunków — 2 3, 224 i 10⁻8° C. Gdy w Drohobyczu spada w zimie 100 milimetrów opadu, na wiosnę 232, w lecie 420, w jesieni 182, a w ciągu całego roku 934 milimetrów, to w Debreczynie spada w zimie 120, na wiosnę 148, w lecie 226, w jesieni 131, a w ciągu całego roku 625 milimetrów. Jest więc opad wodny po południowej stronie

Bieszczadów о 300 milimetrów mniejszym, jak po północne i to przeważnie na rachunek wiosny i lata, a zatem pory, do której rozwój naszych drzew jest ograniczony. Ta zmniejszona ilość opadu sprowadza na stepach węgierskich, w połączeniu z wysoką ciepłotą, w lecie niezwykłą suchość powietrza, która oddziałuje na całe otoczenie; wytwarza się tu w lecie posucha, która zabiera wilgoć sąsiednim górom. Ponieważ Bieszczady i Wschodnie Beskidy przedstawiają jedyną część piaskowcowych Karpat, która od południa żadnem innem pasmem nie jest zasłoniętą, przeto wpływ owej posuchy powinien przede-wszystkiem w tych górach być widocznym, a odzwierciedlił on się niezawodnie w układzie ich roślinności. Zupełny brak drzew na nizinie Pannońskiej i obniżenie granicy leśnej w Bieszczadach, wraz z wyparciem świerka z ich południowej strony, jest niezawodnie następstwem jednej i tej samej przyczyny, połoniny karpackie są analogicznem zjawiskiem ze stepami dolnych Węgier. Patrząc na rzeczy z ogólniejszego stanowiska, trzeba powiedzieć, że Bieszczady leżą na linii, na której kontynentalny klimat wschodnio - południowej Europy styka się z klimatem morskim Europy północno-zachodniej, a wyparcie świerkowych drzewostanów z wierzchowiny tych gór i zastąpienie ich przez połoniny, nie jest faktem odosobnionym, lecz stoi w związku z wystąpieniem wielu roślin właściwych wschodniej Europie. Zmienia się przeto w Bieszczaj dach nietylko układ roślinności, lecz i jej systematyczny charakter, co musi być już uważanem za zapowiedź kontynerr talnego klimatu, z którego właściwościami i znaczeniem obzna-jomimy się lepiej, gdy będzie mowa o roślinności Czarnomorskiej wyżyny.

Stosunki roślinności tej części Karpat nie pozostały bez wpływu na życie ich mieszkańców; są oni po części rolnikami, po części pasterzami. Sama uprawa gleby nie wystarczyłaby do wyżywienia miejscowej ludności, chów bydła jest rzeczywiście drugim warunkiem jej istnienia, a przychówek naj-ważniejszem źródłem dochodu. Znaczna część tutejszej ludności przepędza całe lato na połoninach, zajęta dozorowaniem dobytku. Tylko krowy dojne pozostają przez lato przy chacie; konie, woły, jałówki, cielęta, owce, i gruby i drobny statek ciągnie z pierwszą wiosną na połoniny i pozostaje na nich do późnej jesieni. Ubożsi włościanie nie posiadający ani własnych wypasów, ani przychówku, kupują z wiosną po kilka sztuk bydła, a wypasłszy je na cudzej połoninie (za opłatą od 6 do 8 złotych austr. od pary), sprzedają w jesieni, zadawalniając się zyskiem kilkunastu złotych. Czas spędzany na połoninach przy nadzorowaniu bydła nie wchodzi przytem w rachubę-Wypasy po połoninach nadają się wybornie dla grubszego statku, ale nie służą owcom. Z tego też powodu halskie gospodarstwa), polegające na wyrobie nabiału, prawie wcale tu nie istnieje; niema tu nigdzie owych szałasów, z liczną czeredą juhasów i psów, niema owego życia i gwaru, z jakim podróżny po halach Tatr na każdym spotyka się kroku. Bydło na połoninach nocuje pod gołem niebem, a skotarze na brzegu lasu; i jedni i drudzy ulegają wskutek odosobnienia i sposobu życia zdziczeniu, a połoniny tej części Karpat w ogóle posępny przedstawiają widok.

w sa-

zu-

Trachytowa wyniosłość Wyhorlatu zajęła południowy brzeg Bieszczadów w całej ich rozciągłości, od brzegów rzeki Czyroki, wpadającej do Laborci, po Wielką Agę, uchodzącą do Cisy. Przedstawia ona poniekąd ostatni od południowej strony, do główmego grzbietu Bieszczadów zupełnie równoległy wał, oddzielony od nich przez obszerne podłużne doliny górnego Ungu i Turyi, które łączą się ze sobą przy miasteczku Pere-czeny, w poziomie 151 m., dalej przez Piniję i Dusię, wpadające około Swalowy do Latorycy w poziomie 193 m. i przez górną Borzowę. Od południowej strony spada Wyhorlat bezpośrednio ku nizinie dolnych Węgier. Rzeki Ung, Latoryca i Borzowa przerywają go w poprzek i rozcinają na cztery działy. Dział pierwszy od zachodu, pomiędzy Czyroką i Ungiem największy ze wszystkich, ma postać nieregularnej podkowy, otwartej ku południowi. Na zachodniej połaci tej podkowy wznosi się najwyższy w całem paśmie Wyhorlat 1074 m., mym jej środku Sniński kamień, z dwoma wierzchołkami, z których zachodni jest na 1007, wschodni na 1027 m. wysoki, zaś na południowo-wschodnim końcu Popryczny 1000 m. Drugi z kolei dział, zamknięty między Ungiem i Latoryca ma postać szerokiego, ku północy nagiej, ku południowi łagodnie spadającego grzbietu, o kierunku od zachodu ku wschodowi; w zachodniej jego stronie wznosi się Makowica na 978 m., we wschodniej Pieska na 992. Dział trzeci, między Latoryca Borzowa, jest z budowy i kierunku do poprzedzającego

pełnie podobny, chociaż nieco krótszy; po zachodniej jego stronie wznosi się Gombuska na 980 m., w jego środku Źlobski Werch na 830 m., na wsehodniem jego skrzydle Siniak na 1040 metrów. Dział czwarty i ostatni, między Borzową i Wielką Agą, przedstawia ważkie, poprzeczne ramię, łączące się bezpośrednio z Kukiem, na którem Tupoj wznosi się do 878 m. bezwzględnej wysokości.

Nie mogą te trachytowe wyniosłości być uważane za samodzielny górotwór, bo nietylko są ściśle spojone z Bieszczadami, lecz i ze względu na swą szerokość i wzniesienie podrzędne wobec nich zajmują stanowisko. Tworzyły one niegdyś prawdopodobnie jednostajny grzbiet trachytowy, który jednakże przez wody Bieszczadów poprzerywanym i na cztery, co dopiero opisane działy rozciętym został. Węgierski geolog Siegmeth, któremu cenne opisy tej części Karpat mamy do zawdzięczenia³) sterał się wykazać, że wody te gromadziły się pierwotnie w zapadłości między Bieszczadami i trachytowym wałem Wy-horlatu i tworzyły górskie jeziora, a przypuszczenie to, oparte na stosunkach geologicznych Wyhorlatu, znajduje silne poparcie w tej okoliczności, że nietylko doliny głównych rzek tutejszych, Unga, Latorycy i Borzowy, lecz i ich ważniejszych dopływów ulegają w wielu miejscach nagłemu rozszerzeniu i wytwarzają międzygórskie kotliny, których dna doskonale zniwelowane i ściśle ograniczone, są w kilku miejscowościach zajęte przez moczary. Chociaż najwyższe wierzchołki Wyhorlatu, mało co nad 1000 metrów wzniesione, nie dorównują w ogóle wierzchołkom Bieszczadów, to są one pomimo to silniej pogięte i przewyższają tamte pod względem malowni-czości swych zakrojów. Skała trachytowa przewyższa też piaskowce pod względem trwałości i wystąpiła w wielu miejscach z pod osłony lasów, tek po bokach, jak i po grzbietach tych gór. Z wierzchołka Snińskiego kamienia sterczą dwie olbrzymie skały trachytowe, rozdzielone głęboką, niedostępną szczeliną; rozpłaszczone wierzchołki tych skał spadają od południa w kształcie murów prostopadłych, długich na 108 i 162 metrów ; są one tak strome ¹), że na nie jedynie przy pomocy drabiny i w skale wykutych schodów dostać się można. Widok na góry ze Śnińskiego Kamienia ma być wspaniały. Sam Wyhorlat ma postać łukowato wygiętego grzbietu, z którego sterczą cztery skaliste, od spodu trachytowemi głazami zasypane stożki. Siegmeth uważa ten wierzchołek za krater wygasłego wulkanu, a jest rzeczą uderzającą, że szczegół ten odbił się i w nazwie tej góry, gdyż „wyhorlat“ znaczy w języku miejscowych Ruśniaków (tak się sami nazywają) tyle, co „wypalony, wygorzały“. 0 budowie tego działu może dać nadto i' ta okoliczność wyobrażenie, że w jego wnętrzu, po południowej stronie głównego grzbietu, znajduje się kilka jeziorek, z których największe, nazywane Wyhorlackiem Mor-skiern Okiem, leży pod samym Śnińskim Kamieniem w kotlinie, którą Siegmeth także za szczątki da wnego krateruł) uważa, w poziomie 618 metrów; powierzchnia jego obejmuje 22 do 25 morgów, największa głębokość wynosi około 30 metrów. Wpadają do tego jeziorka cztery górskie potoki, a rzeczka, wypływająca z niego, bywa nazywana Rybnickim potokiem, albo Blatą. Obfituje ono w pstrągi i raki.

Wszystkie wyniosłości Wyhorlatu są pokryte lasami liściastemi. U podnóża gór składają się lasy przeważnie z dębów, ale obok długoszypułkowego, z którym spotykaliśmy się po galicyjskiej stronie Karpat, występuje tu już obficie bez-szypułkowy. Z dębami mieszają się tu i ówdzie lipy, wiązy, brzozy, klony i pokłony, a u podnóża gór występują miejscami zarosty grabowe. W większych wysokościach przechodzą te dębowe lasy w czyste buczyny, które wznoszą się na najwyższe wierzchołki gór i okalają połoniny. Jodła i świerk należą tu do bardzo rzadkich drzew i zdarzają się jedynie w pojedynczych, słabo rozwiniętych okazach *). Według świadectwa Winternitza⁴), fachowo wykształconego leśnika, wznosi

’) A. Dietz: Ein botanischer Ausflug auf den Vihorlat, Jalirb. d. ungar. Karpatenvereins, t. IX, r. 1882, str. 166, Siegmeth, jak wyżej, str. 79.

²)    Siegmeth, jak wyżej, str. 79.

³)    Dietz, jak wyżej, str. 173.

⁴)    Siegmeth, jak wyżej, str. 63.

się tu jodła jedynie do 152, a świerk do 510 metrów nad poziom morza, pozostają tedy oba te drzewa jedynie w dolnej dziedzinie lasów, które chronią je przed wpływami stepowego klimatu, ale nie zachodzą na wierzchowinę gór, otwartą dla suchych gorących wiatrów, wiejących w lecie od rozpalonych stepów węgierskich.

XXVIII, Gorgany,

Granice i budowa tego pasma. Właściwości głównego grzbietu; jego wierzchołki. Ramiona strony północnej : Menczulskie, Grofiańskie, Sewulańskie, Bojaryńskie, Doboszańskie. Ramiona strony południowej : Kamionkowskie, Strymbskie, Bliźnickie. Powierzchowność Gor-gonów. Budowa dolin Grzbiety i wierzchołki. Jeziorka i mo-czarki. Piargi w Gorganach; ich powstanie; ich obsuwanie się; ich rozpostarcie. Roślinność Gorganów. Lasy i połoniny. Zaludnienie.

Chociaż granica pomiędzy Bieszczadami i Gorganami¹) jest w naturze bardzo słabo zaznaczoną, bo doliny Mizuńki i Wielkiej Agi są o wiele słabiej rozwinięte, aniżeli doliny Stryja, Oporu, Latorycy i Borzowy, to pasmo Gorganów posiada pomimo to tyle szczególnych znamion, że zajmuje w łańcuchu Lesistych Karpat zupełnie samodzielne stanowisko i ani z Bieszczadami, ani z Czarną Horą łączonem być nie może. Przedewszystkiem bowiem należy już cała wschodnia połać Lesistych Karpat, złożona właśnie z Gorganów i Czarnohory do Siedmiogrodzkiej wyżyny, do systemu gór krawędziowych, zamykających tę wyżynę od północy, a gdy Bieszczady spadają od południa bezpośrednio ku nizinom dolnych Węgier, to Gorgany i Czarna Hora spadają ku podłużnej dolinie górnej Cisy (i jej dopływów), która oddziela je od równoległego pasma Rodniańskiego. Następnie zaś trachytowe wyniosłości, które objęliśmy nazwą Wyhorlatu, nie przekraczają doliny Wielkiej Agi, lecz przy Huście, gdzie Cisa góry opuszcza i na niziny węgierskie wypływa, przerzucają się na lewy, południowy brzeg tej rzeki i jako wyniosłości Gutyńskie biorą już udział w rozwoju pasma Rodniańskiego. Gdy więc Bieszczady skła-

’) Nazwa „Gorgan“, rozpowszechniona w tych górach, nie jest sławiańska; możebną jest rzeczą, że przybyła w te strony z Ormianami, góra tejże nazwy (Gorgan) znajduje się bowiem w Armenii, obok Małego Araratu.

dają się z dwóch równoległych działów, piaskowcowego i tra-chytowego, to Gorgany należą wyłącznie do formacyi piaskowca karpackiego.

Niemniej doniosło różnice przedstawiają Gorgany pod hypsometrycznym i pod hydrograficznym względem. Gdy bowiem Bieszczady wzniosły się najwyżej w działach południowych, a obniżają się stopniowo i jednostajnie ku północy, to w Gorganach wzniosło się kilkanaście działów ponad górną granicę lasów, a niektóre z tych wyniosłości zajmują jużto ich brzeg północny, już południowy, wskutek czego spadek całego tego górotworu jest tak ku nizinom nadniestrzańskim, jak i ku dolinie Cisy, o wiele naglejszym od spadku Bieszczadów. Jest zaś ta potężna masa górska rozcięta tak po jednej, jak i po drugiej stronie rzekami, które od początku do końca płyną w kierunku poprzecznym; podłużny kierunek, właściwy głównym rzekom Bieszczadów w górnym ich biegu, a przeważający u ich dopływów, jest tutaj bardzo słabo zaznaczony.

Trzymając się przyjętego przez nas w opisywaniu pojedynczych górotworów porządku, rozróżniamy i w Gorganach główny ich grzbiet i przyczepione do niego ramiona, Ale główny grzbiet w górach tych w rzeczywistości jako taki nie istnieje, gdyż środek Gorganów jest zajęty przez kilka potężnych działów, ustawionych we dwa, do osi gór równoległe szeregi, a łączące się ze sobą za pośrednictwem ramion niskich, do osi prostopadłych, a zatem poprzecznych. Do północnego szeregu należą trzy działy, mianowicie Popadyjski, Sewulański i Douhański, do południowego dwa inne, mianowicie Bustulski i Bratkowski, nazywany także Czarną Połoniną. Główny grzbiet gór ma więc w Gorganach jedynie znaczenie działu wodnego, który rozdziela dopływy Dniestru od dopływów Cisy, a zmieniając bezustannie swój kierunek przerzuca się z jednej grupy górskiej na drugą. Przebieg tego działu jest następujący. Wierzchołek Czarnej Repy 1288 m., zamykający główny grzbiet Bieszczadów od wschodu, spada w przełęczy Hali nowieckiej, dzielącej dolinę Mizuńki od doliny Wielkiej Agi, do 941 m. Bezpośrednio po za tą przełęczą podnosi się ten grzbiet w Załomie do 1291 m. a w Gorganie Wyszkowskim do 1448 m., po którym idzie kilka znacznie niższych wierzchołków, mianowicie Heczka 1161 m., Krułiła Młaka 1261 m. Strunga 1180 m. i Czarnorycki 1279 m. Wdarłszy się następnie na potężny dział Popadyjski (Popadyja 1742 m.) skręca ten grzbiet nagle ku południowi, a obniżywszy się w przełęczy, dzielącej źródła Łomnicy od źródeł Mokranki, (dopływ Taracza) do 1204 m., wdziera się znowu na dział Bustuła 1693 m. (z Bertą 1670 m.), na którym Łomnica bierze początek. Od tego działu zawraca nazad główny grzbiet ku północy, a minąwszy przełęcz między rzekami Łomnicą i Bercianką (dopływ Taracza), wysoką na 1282 m., idzie przez Hrobek 1318 m., Torgan 1407 m. i Koniec Gorganów 1611 m. na dział Sewu-lański, z najwyższym w całem paśmie wierzchołkiem Sewulą 1818 m. Od Sewuli skręca po raz drugi nagle ku południowi, a minąwszy wierch bez nazwy 1448 m., dalej Taupiszyrkę 1503 m. i Pantyr, nieznanej wysokości, wdziera się na długi dział Czarnej Połoniny, złożony z wierchów Durny 1709 m., Bratkowska 1792 m. i Czarna Klewa 1723 m. Od Czarnej Klewy zawraca znowu ku północy i minąwszy przełęcz pomiędzy Czarną Bystrzycą (dopływ Dniestru) i Dosiną (dopływ Czarnej Cisy) 1121 m., wdziera się na ostatni, od poprzedzających znacznie niższy dział, który składają wierchy Płoska 1355 m., ouha 1373 m., Wyżna Prełuka 1129 m. i Sumarem 1042 m. Ten ostatni zamyka od zachodniej strony Jabłonicką przełęcz 932 rn., która rozdziela dolinę Prutu od doliny Czarnej Cisy, tworzących wschodnią granicę dla pasma iorgonów.

Północna strona Gorgonów jest odwodniona rzekami Świcą, Łomnicą, Złotą Bystrzycą i Czarną Bystrzycą, które biorą początek pod ich głównym grzbietem, rozcinają je na pięć poprzecznych ramion, a uchodzą do Dniestru.

Pierwsze od zachodu ramie Menczulskie, zamknięte pomiędzy Mizuńką i Świcą, najwęższe i najdłuższe ze wszystkich, rozpoczyna się na głównym grzbiecie Gorganem Wyszkowskim 1448 m. i Beczką 1161 m., obniża się słabo w swym dalszym przebiegu, gdyż kulminacyę jego wyznaczają wierzchołki Menczuł 1454 m., Pusty Wierch 1358 m., Bahonka 1339 m., Gurgulat 1437 m., Dauszka 1264 m., Chom 1347 m., Pianula 1255 i Łysa 1160 m.

Ramię drugie, Grofiańskie, zamknięte między Świcą i Łomnicą, jest najszersze i najobszerniejsze ze wszystkich; obejmuje ono część głównego grzbietu od Pieczki 1161 m. po siodło między Łomnicą i Mokranką 1204 m. Wyniosłości tego ramienia układają się w podłużne, do grzbietu gór równo-legie wały, przypominające budowę Bieszczadów. Jest tutaj takich wałów cztery. Pierwszy z nich jest tylko na zachodzie od głównego grzbietu wyraźnie oddzielony i obejmuje wierzchołki Wielki Lisak 1432 m., Jajce 1683 m., Szy-wana 1650 m. i Mszana 1724 m., wschodnia jego połać zrasta się zaś z głównym grzbietem w ten sposób, że od Popadyi 1742 m. wysuwają się ku północy dwa ramiona, mianowicie zachodnie, obejmujące wierzchołki Parenki 1737 m. Grofa 1752 m., Grofiański Kin 1557 m., Kaniosz Wielki 1647 m., Ka-niosz Mały 1624 m. i wschodnie, obejmujące wierzchołki Gury-twina 1708 m., Talinica 1605 m. i Jałowa Klewa 1563 m. Rozdziela te dwie połacie dolina Mołody, wpadającej do Łomnicy. Wał drugi, szczególniej od południa podłużnemi dolinami Prawca (dopływ Świcy) i Mszany (dopływ Mołody) pięknie ograniczony, a ogólną nazwą Arszycy oznaczany, zajmuje całą szerokość ramienia, a posiada następujące wierzchołki: Pusta-szok nad Świcą 1427 m., Gorgan Ilemski 1589 m., wierzchołek bez nazwy 1541 m.. Nerydów 1557 m. i Mały 1516 m. Na wale trzecim, porozrywanym licznemi potokami, wznosi się Niagrin 1191 m., Magóra 1137 m., Syhlos, czyli Lipowica 1318 m. i Sehlys 1350 m. Wał czwarty rozcięty po środku w poprzek Czeczwą, zabierającą wody poprzedniego działu, wzniósł się najwyżej we wschodnim Wulkanie do 1021 m.

Ramię trzecie, Se w ułańskie, zamknięte między Łomnicą i Złotą Bystrzycą, najkrótsze, ale i najwyższe ze wszystkich, przypiera do głównego grzbietu między¹ Horbkiem 1318 m. i Sewulą 1818 m., a przedstawia jeden poprzeczny, silnie rozgałęziony grzbiet, rozpoczynający się Sewulą 1818 m., po której następują Ihrowiszcze 1815 m., Wysoka 1808 m., Serednia 1642 m., Werch Pasieczny 1485 m. i Urynków 1250 metrów.

Ramię czwarte, Bojaryńskie, między Złotą Bystrzycą, a Czarną Bystrzycą, obejmuje część działu wodnego od Sewuli 1818 m. po Ploske 1355 m. i jest w południowej swej połaci zajęte przez stoki głównego grzbietu, który od Sewuli zbacza prosto ku południowi, w północnej zaś przez trzy równoległe wały, z których południowy, z Bojarynem 1679 m. Gaworem 1563 m. i Maksymem 1490 m., przedstawia wschodnie przedłużenie Sewuli; środkowy, nazywany Staniemirem, wzniósł

się w wierchu tejże nazwy do 1549 m., północny zaś. nazywany Czortką, w wierchu bez nazwy do 1259 m.

Piąte i ostatnie ramię, Dobosz a ńskie, zamknięte między Czarną Bystrzycą i Prutem, zajmujące część głównego grzbietu od Ploski 1355 po przełęcz Jabłonicką, składa się. z trzech pięknie rozwiniętych, do głównego grzbietu zupełnie równoległych wałów, do których przypiera jeszcze od północy szeroki, niski, nieregularny dział. Na wale południowym wznosi się Poleński 1697 m., Doboszanka 1757 m., Gorgan 1595 m., Siniak (mylnie nazywany Sennikiem) 1664 m. i Chomiak 1544 metrów, środkowy składa się z Bukowicy (?), Toustego (?) i Jawornika 1467 m., na północnym wznosi się zaś Pasie-czanka 1215 m., Podsrnereczek 1276 m., Arszeczny 1265 m., i Czarnohorzec 1402 m. ; dział ostatni, przypierający do poprzedniego wału od północy, dochodzi do 1100 metrów wysokości.

Południową stronę Gorganów odwadniają dwie wielkie rzeki, Talabor i Taracz i rozcinają ją na trzy ramiona. Pierwsze od zachodu ramię K a m i o n к o w s к i e, zamknięte między Wielką Agą i Talaborem, ważkie a długie, tworzy bezpośrednie przedłużenie ramienia Menczulskiego, a składa się z szeregu szeroko rozpostartych wyniosłości, które w północno-wschodniej jego stronie wystrzeliły w dwa wyniosłe grzbiety ciągnące się bezpośrednio nad doliną Tąlabora. Północny’ grzbiet, czepiający się Gorgana Wyszkowskiego, wzniósł się w wierzchołku Ozerna do 1509 m., południowy, nazywany Kamionką, posiada dwa wierzchołki, Kamionka 1579 m. i Czarny 1491 m. Dalej na południu, w samym środku tego ramienia, wznosi się jeszcze tylko Czapes do 1330 m. Ramię drugie Nie gro wieckie zamknięte pomiędzy Talaborem i Taraczem wraz z jego górnym dopływem Terezulką, jest najszersze ze wszystkich, obejmuje część głównego grzbietu od Gorgana Wyszkowskiego po Sewulę, a odpowiada dwu ramionom północnym, mianowicie Gro hańskiemu i Sewulańskiemu. Potężne to ramię, porozcinane głębokiemi dolinami, o różnym kierunku, wzniosło się na wielu punktach w krainę kosodrzewu, a budowa jego jest nadzwyczaj zawikłaną. Przedewszystkiem podłużne doliny rzeki Bradulowy, wpadającej do Talabora i Mo-kranki, wpadającej do Taracza, rozdzielone przełęczą Przysło-piecką, na 944 metrów nad powierzchnię morza wzniesioną,

te-

CC

cc

rozcinają to ramię w poprzek i dzielą na dwie części, północną mniejszą i południową większą. Ale Mokranka, powstająca pod samą Wielką Popadyją, płynie zrazu ku południowi, w kierunku poprzecznym i później dopiero, skręciwszy ku wschodowi, przybiera kierunek podłużny, a górna połowa jej doliny rozcina jeszcze północną część tego ramienia na dwie połacie, zachodnią i wschodnią. Wschodnia połać jest znowu rozcięta Ozeranką i Sucharem, dopływami Talabora na trzy prawie zupełnie odosobnione działy. Dział północny Kanczań-ski, ma postać krótkiego grzbietu, wygiętego w podkowę, której wklęsła strona jest otwarta ku południowemu zachodowi; jest on silnie rozgałęziony, a zaczyna się na północno-zachodnim swym końcu wierzchołkiem Cubrynkowaty 1434 m., po którym następuje wierzchołek bez nazwy 1346 m., dalej Liski

1526    m., Kancz 1583 m. i Runo 1330 m. Jedno zaś z zachodnich jego ramion tworzy Popadia Mała 1456 m. Dział drugi, Niegrowiecki, przedstawia górotwór, złożony z trzech ramion, rozbiegaj ących się od wspólnego środka ku północnemu zachodowi, ku północnemu wschodowi i ku południowemu zachodowi. Środkowy punkt tego górotworu zajmuje Jasinowiec, wzniesiony na 1605 m. Na ramieniu pierwszem, północno-zachodniem, nazywanem Piskonia, wzniósł się najwyżej Nie-growiec 1712 m., na ramieniu drugiem, północno - wschodniem, Dodina na 1534 m., na trzeciem, południowo - zachodniem, Darwajka na 1506 m. Dział trzeci, Strymbiański, ma także kształt słabo wygiętej podkowy, otwartej ku' wschodowi; rozpoczyna się on na północy wierchem Douliy Gruń 1389 m., po którym następuje Douha, nazywana także Strymbą 1723 m., dalej idzie Streminosz 1599 m., a kończy tę podkowę wierch bez nazwy, wysoki na 1237 m., Wschodnia zaś połać tej północnej części składa się z dwóch równoległych grzbietów, rozdzielonych rzeczką Janowcem, wpadającą do Mokranki; grzbiet wschodni, Cubceryński czepiający się Bert, składa się najpierw z trzech wierzchołków bez nazwy wzniesionych na 1622 m.,

1527    m. i 1572 m., poczem następuje Cubceryn 1508 m., We-łyka 1484 m., Bubliczyn 1088 m. i Dił 1219 m. Na grzbiecie zachodnim, Mołoczeńskim, czepiającym się Busztuła, wznoszą się wierchy Mołoczno 1645 m., Bagno 1608 m., Strumuł 1634 m., Andryjuska 1603 m., drugie Bagno 1324 m., Przysłop 1343 m. i nakoniec Prybój 1550 m. Południowa część tego drugiego ramienia rozwinęła się liajpotężniej w swojej północnej części i jest tutaj zajętą przez dwa równoległe, silnie rozgałęzione grzbiety, biegnące od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, a rozdzielone od siebie doliną Łużań-skiego potoku. Grzbiet północny, silnie pogięty, jest o wiele dłuższym, gdyż zajmuje całą szerokość tego ramienia; spada on stromo ku dolinom Bradulowy i Mokranki, a bywa w całej swojej rozciągłości nazwą Krasnej Polany oznaczany. Rozpoczyna się on na swym północno-zachodnim końcu wierchem Perehrestie 1148 m., po którym następuje Bosowa 1382 m., Topar 1552 m., wierch bez nazwy 1526 m., Gropa 1568 m., Rusa 1498 m., Przysłop (?), Klimowa 1495 m., Krasna 1375 m., i Uhorski 1300 metrów. Grzbiet południowo-zachodni, nazywany Menczulską Połoniną, jest o wiele krótszy, a wznosi się w jednym tylko Menczule do 1487 m. Oprócz Pużańskiego potoku bierze na południowych stokach tycłi grzbietów początek kilka innych, które płyną w kierunku równoległym ku południowi i rozcinają południową połać tej części na kilka poprzecznych wałów, mało co nad 1000 metrów wzniesionych.

Trzecie ramie południowej połaci Gorganów, Bliźni-ckie, zajmuje część głównego ich grzbietu od Sewuli po przełęcz Jabłonicką, a odpowiada dwu ostatnim ramionom strony północnej, mianowicie Bojaryńskiemu i Doboszańskiemu. Ramię to rozwinęło się najsamodzielniej pomiędzy wszystkiemi skła-dowemi częściami Gorganów i najwybitniejsze wpośród nich zajmuje miejsce, a to z dwóch powodów. Przedewszystkiem bowiem jest ono od głównego ich grzbietu, mianowicie od działu Czarnej Połoniny, oddzielone pięknie rozwiniętem do osi gór równoległem zagłębieniem, zajętem przez podłużne doliny Czarnej Cisy, która od źródeł swych płynie ku wschodowi i dopiero od miasteczka Jasienie (Körösmezö) skręca ku południowi i potoku Turbat, który płynie ku zachodowi, a wpada do Terezulki (dopływ Taracza). Przełęcz, rozdzielająca źródła tych rzek, nazywana Okolą, jest tylko na 1203 metrów nad poziom morza wzniesiona. Następnie zaś jest cała północna strona tego ramienia zajęta przez dział Świdowiański, z którym pod względem rozmiarów żaden inny dział Gorganów mierzyć się nie może, a który w rzeczywistości już pośrednie przedłużenie Czarnohorskiego grzbietu przedstawia. Ten Świdowiański dział ma postać szerokiego, długiego, silnie rozgałęzionego grzbietu, rozciągającego się w poprzek przez całe to ramię, bezpośrednio nad dolinami Turbatu i Czarnej Cisy; postępując od północno-zachodniej jego kończyny, napotykamy w nim następujące wyniosłości: Huczany nad Brusturą 1292 metrów, Świdowa 1430 m., wierch bez nazwy 1512 m., Czarny Apeń 1532 m., Berliaska 1560 m., Podpula 1634 m., Unguriaska 1711 m., Trojaska 1707 m., Todiaska 1763 m., Tatulska 1774 m., Styk 1707 m., Dragobrad 1762 m. i najwyższa, nietylko na tern ramieniu lecz i w całem paśmie Gorganów Bliźnica 1888 metrów. Czepiają się nadto tego grzbietu, tak od północnej, jak i od południowej strony, liczne ramiona, między któremi najsilniej rozwiniętem jest ramię Tępiańskie, z wierzchołkami Kurtiaska Mała 1652 m., Kurtiaska Wielka 1626 m., Tępa 1639 m., wierch bez nazwy 1504 m. i Koniec Tępy nad Tara-czem 1308 m. Zresztą wody, biorące początek na południowych stokach Świdowiańskiego działu łączą się w trzy potoki, które płyną w kierunku równoległym ku południowi, wpadają do Cisy i rozcinają południową połać tego działu na cztery równoległe grzbiety, z których zachodni wzniósł się najwyżej w wierzchołku Apecka do 1511 m., następujący w wierzchołku Opresza do 1484 m., trzeci w Męczule Wielkim do 1294 m., a czwarty w wierzchołku Stare do 1475 m.

Pod względem ogólnej budowy zbliżają się tedy Gorgany do Bieszczadów o tyle, że układ wałowy jest i u nich widocznym. Ale gdy w Bieszczadach największe wysokości skupiły się na linii głównego grzbietu i na jego południowych ramionach, a w dwóch tylko przypadkach wzniosły się w krainę alpejską, gdy od tego grzbietu ku północy wały Bieszczadów stopniowo się obniżają, to w Gorganach wystrzeliło kilkanaście działów ponad górną granicę lasów i przybrało postać potężnych, już to podłużnych, już poprzecznych grzbietów, rozmieszczonych, pozornie przynajmniej, bez widocznego porządku na całym obszarze tego pasma. Ponieważ rozmiary wałów, w skład Gorganów wchodzących, są znacznie większe, przeto liczba ich nie jest tak wielką, jak w Bieszczadach; ale są one zato o wiele wyraźniej ograniczone, a ich wielkość, ich wysokość i to ich ścisłe ograniczenie nadają im tyle samodzielności, że wiele z pośród nich za właściwe, oddzielne górotwory uważanych byćby mogło. Górotwór Gorganów przedstawia w rzeczywistości górską grupę, złożoną z wielkiej liczby pasm drobniejszych, ale. tak znakomicie rozwiniętych, że każde z nich, gdyby weszło w skład n. p. Bielaw, Beskidów, albo Bieszczadów, zajęłoby w pośród ich wyniosłości wyjątkowe stanowisko.

Wyróżniają się oprócz tego Gorgany pomiędzy wszyst-kiemi pasmami piaskowcowych Karpat swą powierzchownością, a przedewszystkiem budową i postacią swych wierzchołków. Działy niższe, zajmujące tak północny jak i południowy ich brzeg, odznaczają się jeszcze połogiemi zakrojami i są całe pokryte lasami, a doliny w ich zakresie, silnie rozszerzone, mają dna zajęte po części przez role, po części przez bujne łąki i są zarazem siedzibą licznych i ludnych osad. Ale niektóre wyniosłości tej dziedziny są już na wierzchołkach swych, pomimo nieznacznej wysokości, pokryte piargami, jak n. p. Pusty Horb na ramieniu Menczulskiem 1314 mi, Rypna na Grofiańskiem 1210 m. i Gorgan Mały nad Mikuliczynem 1046 metrów. Działy wyższe, sterczące ponad górną granicę lasów, spadają w ogóle stromo ku wodom, a doliny w ich zakresie są już węższe; dna tych dolin są co prawda także przez kwieciste łąki zajęte, ale ich kamienista gleba nie nadaje się do uprawy, wskutek czego osad jest tutaj mało i ograniczają się zazwyczaj do kilku lub kilkunastu chat. Gdzie we wnętrzu gór dwie, albo więcej dolin łączy się ze sobą, tam powstają mniejsze kotlinki, w których przy pomocy tam zostały wytworzone sztuczne zbiorniki wody, służące do spławiania drzewa. Prawdziwe jezioro w zakresie lasów istnieje tu na dziale Kamionkowskim, pod górą Ozerną (1500 m.), w poziomie 990 m., inne pod Gorganem Iławskim. Natomiast silniejsze zwężenia dolin, połączone z wystąpieniem skał, nie zdarzają się nigdzie w tych górach; skał w dziedzinie lasów jest tutaj tak mało, jak w Beskidach i Bieszczadach.

Wierzchowina działów najwyższych bywa silnie pogięta i urozmaicona; gdy w Beskidach i Bieszczadach przeważają wszędzie formy wypukłe, to tutaj występują już wklęsłości, co prawda płytkie i obszerne, ale porozdzielane spadzistemi, niekiedy ostro odgraniczonemi upłazami, co przypomina na małe rozmiary kotlinowate wyżłobienia Tatr. Boki tych upłazów urywają się niekiedy skalistemi progami, albo wyskakują w strome narożniki. Pod zasłoną tych progów i tych narożników śnieg przechowuje się do późnej jesieni, a na dnie zagłębień gromadzi się woda, tworząc mniejsze zbiorniki, wysychające w porze suchej. Ale istnieje w tych górach kilka jezior stałych. Największe i najpiękniejsze górskie jezioro znajduje się na dziale Świdowiańskim pod szczytem Todjaska (1764 m.), już powyżej 1500 m. położone; dwa inne, mniejszych rozmiarów mają się znajdować na wschodniej połaci tegoż działu, mianowicie na połoninie Kraczunieskiej, w poziomie 1355 m., i na Świdowej pod Bliżnicą, w poziomie 1600 m. *). Małe jeziorko, bez widocznego odpływu, nazywane Grofiańskim stawem, znajduje się też pod wierzchołkiem Grofy, blisko górnej granicy lasów. Oprócz tych jeziorek zdarzają się na wierzchowinie wyższych działów moczarki, mniej albo więcej zagłębione, pokryte roślinnością szuwarowatą, Chociaż rozmiary tych stawków i tych moczarów są zbyt małe, iżby mogły wywrzeć na powierzchowność gór wpływ widoczny, jak to ma n. p. miejsce w Tatrach, to nie są one pomimo to dla morfologii gór obojętne, a w każdym razie świadczą, że erozya i denudacya w paśmie Gorganów poszły w innym kierunku, aniżeli w Bieszczadach i Beskidach.

Ale najciekawszy szczegół, tworzący wyłączną właściwość Gorganów, jest przywiązany do ich wierzchołków. Wierzchowina wyższych działów w Gorganach jest w ogóle silniej pogięta, podnoszą się one bezustannie w wyniosłe wierzchołki, porozdzielane obszernemi, płaskiemi przełęczami. Kształt wierzchołków jest przeważnie kopuło waty; ale niekiedy spada grzbiet góry na dwie strony na kształt dachu i widziany z boku przedstawia jednostajną pochyłość, zamkniętą od góry linią jednostajnie wygiętą, a gdy się nań patrzy z przodu, to przybiera postać stożkowatą. Taką jest n. p. budowa Cho-miaka 1544 m., który, widziany od strony Tartarowa, przedstawia jeden z najpiękniejszych stożków całego pasma, I stożki i kopuły są zawalone piargami nazywanemi tutaj се к o tam i, złożonemi z grubych, kanciastych odłamków twardego piaskowca. Niema z pewnością w całych Karpatach drugiego pasma, w którymby piargi rozwinęły się na takie rozmiary, jak w Gorganach. Istnieje nawet w języku tutejszych Rusinów osobny wyraz, nieznany w innych częściach kraju, gdyż każdy

) H. Zapałowicz ; Roślinna szata gór Rokuoko - Marrnaroskięh, strona 1В,

Podróżny, patrzący na te morza kamieni, albo zmuszony przebywać je z najwyższem sił wytężeniem, zadaje sobie mi-mowoli pytanie, zkąd się tu wzięły te olbrzymie złoża kamieni, w jaki sposób powstały tutejsze piargi. Bezpośredni powód tego zjawiska leży niezawodiiie w tej okoliczności, że w trzeciorzędnych osadach gór tutejszych twardy piaskowiec magór-ski, rozwinął się w większej od miękkich i łatwo wietrzejących łupków obfitości, a przez pofałdowanie powierzchni ziemi do tak znacznej został wzniesiony wysokości. Ale ten fakt nie tłómaczy nam jeszcze powstania piarg, gdyż taki sam piaskowiec został w wielu wierzchołkach Czarnohorskiego pasma jeszcze do większej podniesiony wysokości, a pomimo to pokrył się nietylko gęstą darniną traw i ziół, lecz nawet nieprzejrzanemi zarostami kosodrzewu i pozostaje dziś w ukryciu pod grubym pokładem czarnoziemu i żyjącej na nim roślinności. Musimy tedy przypuścić, że piaskowiec Gorganów z powodu swych petrograficznych właściwości trudniej wietrzeje od Czarnohorskiego, a następnie, że już w czasie podniesienia gór uległ on silnemu połupaniu, że powstały w nim niezliczone szczeliny, w które woda zapada i w których ginie;

wierzchołek, zawalony piargami, bywa tu nazywany arszycą. Te piargi nietylko pokrywają całą powierzchnię wierzchołków, lecz spuszczają się po ich bokach na grzbiety wielu działów i tworzą olbrzymie pola kamieniste. Rozmiary kamieni są w ogóle znaczne; niektóre z nich dochodzą do kilku metrów średnicy, a że nie przylegają do siebie szczelnie, lecz zostawiają między sobą niezliczone szpary, a wiele kamieni znajduje się w stanie równowagi nie stałej i przechyla się przy dotknięciu nogą w jedne, albo w drugą stronę, przeto przebycie piarg jest połączone z nadzwyczajnemi trudnościami. Żaden przewodnik nie da się tu do tego nakłonić, żeby poszedł wprost przez piargi, a jeżeli się tego od niego żąda z naciskiem, to zdarza się nieraz, że wpada w gniew, rzuca z najwyższem oburzeniem besahy na ziemię i odgrażając się wraca najkrótszą drogą do domu, pozostawiając ciekawego przybysza jego własnemu losowi. Niektóre wierzchołki, łudzące z dali łagodnemi swemi zakrojami, są z powodu piarg zupełnie niedostępne; na inne można dostać się jedynie, kołując po drogach, od rzeczywistej odległości dwa, albo i trzy razy dłuższych.

z tego powodu traci on z łatwością tę wodę, a obsychając silnie na powierzchni, oprócz porostów i nędznych mchów, żadnym innym roślinom przytułku dać nie może; roślinność wyższa, chroniąca glebę przed działaniem opadów powietrznych i ustalająca ją, na powierzchni jego rozwinąć się nie zdoła. Usadowieniu się roślinności stoi niezawodnie na przeszkodzie i ta okoliczność, że piargi tutejsze są ruchome, obsuwają się bezustannie na dół. Badając uważnie powierzchnię kamieni, można się przekonać, że jedna, albo druga ich strona jest widocznie wygładzona, niekiedy nawet wyraźnie porysowana, wskutek czego promienie słońca inaczej się od niej odbijają; prof. Łomnicki, któremu piękny opis wycieczki w dolinę Złotej Bystrzycy mamy do zawdzięczenia*), wykazał, że to wygładzenie powierzchni pojedynczych kamieni jest następstwem ciśnienia i tarcia, jakie one wywierają na siebie, w czasie posuwania się na dół. Ślady tego obsuwania się kamieni są widoczne w ich ułożeniu, gdzie bowiem piargi leżą na większej pochyłości, po nad połoniną, tam powstaje często na ich brzegu mniej, albo więcej wyraźny wał, spadający stromo ku połoninie. Bezpośrednim powodem obsuwania się piarg jest niezawodnie ich ciężar, ale ani mechanizm tego ruchu, ani jego chyżość, ani jego zależność od zjawisk meteorologicznych dotąd badane nie były. Zdaje się, że obok samego ciężaru skał, najważniejszym czynnikiem, wywołującym to zjawisko, jest śnieg, pokrywający wierzchołki Gorganów aż do początku lata, że woda z jego topnienia pochodząca, podmywając głazy, ich obsuwanie się powoduje.

Naj potężniej rozwinęły się piargi na ramieniu Sewulań-skiem. Na samej Sewuli ciągną się one szlakiem, którego długość wynosi sześć kilometrów, a którego szerokość dochodzi do 11 kilometra. Mało co mniejszy obszar zajmują one i na Ihrowiszczu. Oprócz tego są piargami pokryte na głównym grzbiecie Gorgan Wyszkowski, Popadyja Wielka, Gure-twina, Bustuł, Kipuła. i Berty; na ramieniu Grofiańskiem Arszyca, Jajce, Szywana, Mszana, Grota, Pareński; na ramieniu Sewu. lańskiem Serednia; na Bojaryńskiem Bojaryn, Stanimir, Czortka; na Doboszańskiem Kycia, Poleński, Doboszanka, Gorgan, Siniak

’) M. Łomnicki: Wycieczka w góry Sołotwińskie, Pamiętnik Tow. Tatrjs, t. Ш., 1878, str, 44.

Chomiak, Hrebla, cały dział Jawornika i Czarnohorzec. Ale oprócz tego występują piargi w mniejszych rozmiarach prawie na wszystkich tych działach północnej połaci Gorganów, które wzniosły się w krainę kosodrzewu. Natomiast na działach południowej połaci tego pasma piargi, według zasiągniętych przez nas wiadomości, prawie wcale się nie rozwinęły. Nie ma ich przedewszystkiem na działach Świdowiańskim i Bratkowskim (Czarna Połonina); wierzchowiny tych działów są zajęte przez zarosty kosodrzewu i przez połoniny.

Lasy Gorganów przedstawiają, przynajmniej po ich północnej stronie, typową karpacką postać, w dziedzinie dolnej składają się one z buków, pomieszanych z jodłami, świerkami i z jaworami, w górnej wyłącznie ze świerków i dochodzą do normalnej wysokości 1500 do 1600 metrów. Owe obniżenie górnej granicy lasów, połączone z zanikiem ich górnej dziedziny, owe czyste buczyny, okalające wieńcem połoniny, z ja-kiomi spotykaliśmy się w Bieszczadach, tutaj nie istnieją, jak się zdaje, zupełnie. Stosunki te każą się domyślać, że klimat Gorganów musi być odmiennym od klimatu Bieszczadów. Z „Karty opadów atmosferycznych w krajach karpackich“, opracowanej przez Dra Eugeniusza Romera ’), dowiadujemy się rzeczywiście, że średni opad wodny w Gorganach dochodzi do 1460 milimetrów w roku. Są więc one najobficiej żwilżanem pasmem w całych Karpatach, a chociaż ani rozdział opadu na pojedyncze części roku, ani powody tego wyjątkowego zjawiska nie są nam na razie znane, to można uważać za rzecz pewną, że ta nadzwyczajna obfitość opadów wodnych i wilgoci jest głównym powodem, iż obniżenie górnej granicy lasów i rozwój połonin, znamionujące w Bieszczadach klimat kontynentalny, w Gorganach znowu zanika, że góry te, a przynajmniej ich północna strona, pod względem swej roślinności odpowiada w zupełności Tatrom i Zachodnim Beskidom. Zdaje się jednakże, że oprócz ilości opadu wodnego wchodzą tu i inne czynniki w grę, gdyż po całej południowej stronie Gor-

') Mapę tę, która wraz z opisem ma ukazać się niebawem w publikacyach krakowskiej Akademii Umiejętności, otrzymałem w manuskrypcie, gdy już większa połowa niniejszego dzieła była wydrukowaną, wskxitek czego przy opisie Zachodnich Karpat korzystać z niej nie mogłem,    K ganów przeważają znów czyste buczyny. Górna granica lasów zależy tu w wysokim stopniu od właściwości gleby, ale także i od bezwzględnej wysokości gór; na działach wysokich wznosi się ona w ogóle wyżej, na niskich ulega znacznemu obniżeniu i niema z pewnością w całym systemie Karpat drugiego pasma, w którymby ta granica poruszała się w takich rozmiarach, co w Gorganach; gdy na Małym Gorganie nad Mi-kuliczynem, którego wierzchołek jest zawalony piargami, las urywa się w wysokości 1000 metrów, to na dziale Bratkowskim sięga on do 1540 m. bezwzględnej wysokości. Powyżej górnej granicy lasów są wierzchołki gór tutejszych pokryte połoninami, albo zawalone piargami, a po wyższych połoninach rośnie wszędzie obficie kosodrzew. Wyjątek pod tym względem tworzy, jak się zdaje, jeden dział Stanimirski, bo chociaż wzniósł się do 1549 metrów bezwzględnej wysokości, a zatem sięga ponad górną granicę lasów, to kosodrzew pomimo to na nim nie rośnie; natomiast świerk ulega na tej górze skarłowa-ceniu. Pomiędzy kosodrzewem rośnie wszędzie obficie jałowiec karłowaty, w małej ilości lelecz, czyli olsza halna, a jeszcze rzadziej limba., która z potokami spuszcza się w górną dziedzinę lasów. Połoniny tutejsze odznaczają się wielką bujnością, świadczy o tern obecność licznych gatunków ostu, ostrożeni, chabra i innych ziół wielkolistnych. Pierwotna ich roślinność była też niezawodnie bardzo urozmaiconą, Ale od czasu, jak lasy, które należały pierwotnie do skarbu państwa, przeszły wraz ze znacznemi obszarami wypasów na własność prywatną i przystęp do nich został dla włościan zamkniętym, są połoniny od wiosny do jesieni przepełnione bydłem, wskutek czego i roślinność ich znacznie zubożała. Wiele gatunków roślin kwiatowych zostało zupełnie wytępionych, a w miejsce ich rozpowszechniły się pospolite trawy, te same, z któremi spotykaliśmy się już w Bieszczadach. Ta zubożała roślinność nie daje dobrego wyobrażenia o tem, czem połoniny Wschodnich Karpat były pierwotnie, a botanik, który wiedziony nadzieją obfitych zbiorów, zapuściłby się w te strony, doznałby niemiłego zawodu.

Najposępniejszy widok przedstawiają nakoniec wierzchołki, pokryte piargami. Jedynie po brzegach tych pól kamienistych wypełniły się szpary między kamieniami czarnoziemem, w którym żyją nędzne krzewinki borówek, kilka traw i paproci, kilka wierzb, a jeszcze częściej jałowe mchy z rodzaju płon-nika; można tu widzieć na każdym prawie kroku, jak rośliny te walczą z naj nieurodzaj niej sza w świecie glebą i jak pomimo odwiecznych zapasów ani o krok dalej posunąć się nie zdołają. Ten pas roślinności, czepiającej się brzegów kamieniska, wynosi zaledwie kilka, rzadziej kilkanaście metrów szerokości, a urywa się nagle, ustępując miejsca nagim głazom, na których oprócz nielicznych, bezbarwnych, i dla zwykłego śmiertelnika prawie niedostrzegalnych skoruporostów, żadna inna roślina utrzymać się nie zdoła.

Wobec tego wszystkiego nie można się dziwić, jeżeli Gorgany, które pod krajobrazowym względem po Tatrach i Czarnej Horze w całym łańcuchu granicznych Karpat najwięcej zasługują na uwagę, przedstawiają najdziksze, najniedostępniejsze i najmniej poznane pasmo w całym systemie gór Karpackich. Brak gleby rodzajnej jest powodem, że osady ludzkie we wnętrzu ich istnieć nie mogą. Gdy w Bieszczadach, a nawet w o wiele wyższem paśmie Czarnohorskiem, człowiek idąc za biegiem rzek, tam za Sanem i Stryjem, tu za Prutem, Czeremoszem, Suczawą i Mołdawą, wdarł się głęboko we wnętrze gór, a ludne osady rozpostarły się szeroko nawet pod głównym ich grzbietem, to w Gorganach sioła i miasteczka trzymają się wyłącznie prawie ich obwodu, a jeżeli zdarzy się gdzieś w ich wnętrzu osada, to ogranicza się ona zaledwie do kilku, a najwięcej do kilkunastu chat, których mieszkańcy, odcięci zupełnie od reszty świata, przedstawiają pod materyalnym i moralnym względem najniższy stopień naszego społeczeństwa. Prawie całe wnętrze Gorganów jest wypełnione lasami, które dla braku przystępu do niedawna jeszcze bardzo małe niosły korzyści. Niema może w całej Europie drugich gór, w któ-rychby tyle materyału leśnego przepadało, co tutaj. Wiele obszarów leśnych równało się tu pod względem swej wartości nieużytkom. Ale w kilku ostatnich dziesiątkach lat zmieniły się te stosunki znacznie; lasy skarbowe przechodziły kilkakrotnie w ręce prywatnych przedsiębiorców, przeważnie cudzoziemców, którym nie rozchodziło się bynajmniej o porządne wyzyskanie bogactw tej ziemi, lecz o jak najszybsze zbogace-cenie się i którzy cięli las wszędzie tam, gdzie przystęp do niego i wyprowadzenie z niego materyału leśnego było może-bnem. Wskutek tego padały przedewszystkiem ofiarą dobrze

OT

cc

zachowane lasy w dolinach, gdy stare knieje po nieprzystępnych zakątkach gór dotąd jeszcze marnieją. Nie wiele korzyści z wyzyskiwania lasów mają mieszkańcy gór tutejszych, bo ceny robotnika są niskie, a daleko większą szkodę ponoszą oni z zamknięcia lasów i pastwisk w ich obszarze położonych. Z powodu niedopuszczania bydła do wnętrza lasów ulega też, według świadectwa Dr. Wołoszczaka⁴), gleba leśna wyjałowieniu i zmniejsza się w lasach z tego samego powodu ilość grzybów, które ludności tutejszej dawniej znaczne przynosiły korzyści.

¹

) Nazwa wprowadzona przez Niemców (Karpatischen Waldgebirge), lecz niestosowna, bo może się odnosi i do wielu innych łańcuchów Karpat Jeżeli się rozchodzi o szczególną cechę tego łańcucha, to najstosowniejszą byłoby dla niego nazwa Karpat Poło-nińskich.

²

) E. Hołowkiewicz: Lasy i pastwiska górskie, odbitka ż Syl-wana, r. 1885.

³

) K. Siegmeth: Aus der Hegyalja ins Wihorlatgebirge, Jahrbuch der ungarischen Karpathenvereines, tom XIII., rok 1886, strona 45, 55 i następne.

⁴

) E. Wołoszczak: Przyczynek do Flory Pokucia, Sprawozdanie Komisyi fizyograficznej, t. XXL, r 1887.

XXIX. Pasmo Czarnohorskie.

Naturalne granice Czarnohorskiego parna. Prucko-Cisiańska szczelina; Przyslopiecka przełęcz Budowa tego pasma; jego główny grzbiet; ramiona strony północnej i południowej. Geologiczne stosunki Czarnohorskiego pasma. Jego powierzchowność; doliny strony północnej i południowej; główny grzbiet pasma; jego wierzchołki; kotły i jeziorka; powierzchowność ramion. Klimat Czarnej Hory; ślady dawnych lodowców. Rośliność Czaimej Hory; dziedzina lasów; dziedzina kosodrzewu ; różanecznik i azalea; połoniny. Systematyczny charakter flory ; wpływ klimatu na układ roślinności. Gospodarstwo tej krainy. Stan materyalny i moralny jej mieszkańców.

Granicę pomiędzy Gorganami i pasmem Czarnohory tworzy wąwóz Jabłonicki, nazywany także Tatarskim. Jest to głęboka szczelina, przecinająca w poprzek cały łańcuch Lesistych Karpat, której część najwyższa, mianowicie przełęcz nad Jabłonicą, jest na 931 m. nad poziom morza wzniesioną¹). Południową część tej szczeliny odwadnia Czarna Cisa, której źródła znajdują się w Gorganach, północną zaś Prut. Jest rzeczą uderzającą, że doliny obu tych rzek ulegają w niewielkiej od Jabłonickiej przełęczy odległości, a zatem w samem wnętrzu gór, znacznemu rozszerzeniu i tworzą,, Cisa przy Jasieniu (Kó-rósmezó 647 m.), Prut przy Mikuliczynie 596 m. obszerne, ze wszech stron wyniosłemi górami otoczone kotliny. Po za terni kotlinami ulega tak dolina Cisy, jak i Prutu silnemu zwężeniu,

’) Jest rzeczą godną zastanowienia, że przełęcz ta nie leży na linii głównego grzbietu Wschodnich Karpat, lecz po jego południowej stronie, w znacznej od niego odległości, wskutek czego część wód, które ściekają po południowych stokach tego grzbietu i powinny uchodzić do Cisy, wpada do Prutu. Przypomina to poglądy Loewla na przepiłowanie głównego grzbietu za pośrednictwem wstecznej erozyi (Porównaj rzecz o przełomach rzecznych w ustępie o Spiskiej Magórze i Pieninach).

Ml

obie rzeki przedzierają się miejscami w pośród stromych wyniosłości, gdzie koryta ich obfitują w liczne progi, a Prut tworzy nawet w Jaremczu, koło Dory, piękny wodospad, nazywany Perebojem. Ponieważ wodospad ten tworzył znaczną przeszkodę przy spławianiu tratew, przeto właściciele tutejszych lasów rozsadzili część progu, po. którym wody Prutu spadają, prochem, wskutek czego i Perebój wiele ze swej pierwotnej utracił piękności. Opuszcza Prut góry przy Łanczynie, w poziomie 380 m. i dostaje się na równiny Pokuckie, należące do systemu wyżyny Czarnomorskiej. Podobne przeszkody ma i Czarna Cisa do zwalczenia. Zabrawszy Białą Cisę, płynącą od Czarnej Hory, dostaje się ona na nizinę Marmaroszu, gdzie w poziomie 343 m. uchodzi do rzeki Wyszów (Yissó), której swą własną nazwę nadaje. Skręciwszy stąd nagle ku zachodowi mija Cisa Syget, stolicę Marmaroszu i przez malownicze wrota Huściańskie (Huszt 166 m.) dostaje się na niziny dolnych Węgier.

Wschodnią granicę Czarnohorskiego pasma tworzy Przy-slop, przełęcz, wzniesiona na 1418 metrów nad poziom morza, która łączy je z pasmem Rodniańskiem, a rozdziela źródła marmaroskiego Wyszowa od źródeł bukowińskiej Złotej Bystrzycy, płynącej ku południowemu wschodowi i wpadającej do Seretu. Ale dolina tej rzeki nie może być uważaną za granicę Czarnohorskiego pasma, gdyż z wyjątkiem wąwozu Kolbu (między Watra Dorna i Lunga) ma ona kierunek podłużny i rozcina tutejsze Karpaty na dwa podłużne działy; dlatego za południową granicę Czarnohorskiego pasma przyjmujemy poprzeczną, pięknie rozwiniętą dolinę średniej Mołdawy (dopływ Seretu). Od Przysłopieckiej przełęczy idzie więc ta granica doliną Złotej Bystrzycy, w kierunku południowo wschodnim, aż po miasteczko Jakobeni, skąd zbacza ku wschodowi i przerzuca się przez przełęcz Mesztekanesztie do doliny potoku Putna, wpadającego przy Pożorycie do rzeki Mołdawy, której poprzeczna dolina niejako przedłużenie Putniańskiej doliny przedstawia. W ten sposób wyniosłości po południowym brzegu Mołdawy położone, między innemi Dzumaleu i Rareu, najwyższe wierzchołki Bukowiny, należą już do następującego pasma Kelimeńskiego. Od południowego wschodu spada Czar-nohorskie pasmo, jak już nadmieniono, ku zapadłości Marmaroszu, odwodnionej Górną Cisą i jej źródłowym potokiem Wy-

szowem, które dzielą Czarną Horę od równoległego pasma Ëo-dniańskiego, od północy spada ono zaś ku równinom Pokucia i wschodniej Bukowiny, należącym do systemu Czarnohorskiej wyżyny.

Czarnohorskie pasmo posiada silnie rozwinięty grzbiet główny, około którego grupują się inne jego wyniosłości. Grzbiet ten rozdziela w całej swej długości dopływy Cisy od dopływów Prutu i Seretu. Biegnie on od północnego zachodu ku południowemu wschodowi; w jednem tylko miejscu, około źródeł Szy. benego potoku, uchodzącego do Czarnego Czeremoszu, wygina się on łukowato ku południowi i obniża się zarazem do 1498 metrów. Przełęcz nad Szybenym dzieli ten grzbiet na dwie nierówne i niejednakowe połacie, mianowicie zachodnią, wyższą, ale krótszą i wschodnią znacznie niższą, ale przeszło dwa razy od poprzedniej dłuższą. Połać zachodnią będziemy nazywać od najwyższego jej wierzchołka Howerli 2058 m., Hower-lańską, wschodnią zaś, od góry Creceli 1855 m., Crecelańską. Rozdzielenie głównego grzbietu Czarnohorskiego pasma na dwie połacie uzasadnia i ta okoliczność, że połać Crecelańska nie leży na jednej linii z Howerlańską, lecz przesuwa się znacznie ku południowi; w bezpośredniem przedłużeniu pierwszej leżą bowiem wyniosłości (Baba, Ludowa i Kamieniec), oddzielone od głównego grzbietu gór podłużną doliną Czeremoszu Czarnego.

Poczyna się Howerlańska połać na południe od Jabło-nickiej przełęczy górą Sezul 1728 m., leżącą na jednej linii z Gorgańską Bliźnicą. Po Sezule następuje zaś czarnohorski Pietroz 2022 m., dalej najwyższa na głównym grzbiecie Howerla 2058 m., po niej zaś idzie Turkułł 1935 m., Szpyci 1866 m., Czarnohorski Tomnatyk 2018 m., Smotrec 1901 m., Pop Iwan 2026 m., który w siodle nad Szybenym potokiem spada do wysokości 1498 m. Crecelańską połać rozpoczyna zaś na zachodzie Stóg 1655 m., po którym następują Kopiłaś 1599 m., Kierniczny Wielki 1593 m., Furatek (?), Ladeskuł 1590 m., Prełuczny 1573 m., Budyjowska Wielka 1684 m., Czywczyn 1769 m., Szuliguł 1694 m., Popadia 1526 m., Luston 1640 m., Lordun 1656 m., Pizie (?), Rotunduł 1620 m., Ste-wiora 1630 m., Komanul 1722 m., Komanowe 1734 m., Hnia-tysia 1762 m., Magóra Katarama 1644 m., Crecela 1855 m., Lafontina Stankului 1729 m., Góra Rukada '(?), Cziarkanuł

aO

ьй

1765 m., Obarsia Czisletoru 1695 m., Cerbnl 1693 m. i Prysłopul nad Przysłopiecką przełęczą 1561 m. Ale od La Fontina Stan-kulni wysuwa się jeszcze ku południowemu wschodowi działy wypełniający klinik między Złotą Bystrzycą i potokiem Cibo, który za przedłużenie głównego grzbietu uważanym być może, a na którym znajdują się wierzchołki Kalen 1582 m., Cymbro-sława Wielka 1616 m., Muncelul 1452 m. i Bretilla 1492 metrów.

Północne stoki Czarnohorskiego pasma odwadnia Prut z uchodzącym do niego Czeremoszem, a następnie Seret, zabierający po kolei rzeki Suczawę, Mołdawę i Złotą Bystrzycę. Główne rzeki tej części Karpat, mianowicie Prut i Seret, opuściwszy brzeg gór, zbaczają zrazu ku wschodowi, a następnie ku południowi i okrążywszy w ten sposób Karpaty, wpadają, każdy na swoją rękę, do Dunaju. Z wyjątkiem jednego Seretu, którego źródła znajdują się na brzegu karpackim, biorą wszystkie te rzeki początek na głównym grzbiecie gór, lub w niewielkiem od niego oddaleniu, a płyną zrazu, na znacznej przestrzeni, równolegle do osi gór, pięknie rozwiniętemi po-dłużnemi dolinami i potem dopiero podłużny swój kierunek zmieniają na poprzeczny. Podłużny kierunek występuje także wyraźnie, jak wnet zobaczymy, u wszystkich ważniejszych dopływów owych rzek; przedstawia on jedne z najważniejszych właściwości Wschodnich Karpat i stoi niezawodnie w ścisłym związku z pierwotnemi fałdami, jakie się przy podniesieniu gór tych wytworzyły.

Wyniosłości, zajmujące północną stronę Czarnohorskiego pasma, rozpadają się na pięć ramion. Pierwsze od zachodu ramię Hordyjskie, objęte dolinami Prutu i Czeremoszu, jest od głównego grzbietu gór oddzielone wyraźną zapadłością, zajętą przez podłużne doliny górnego Prutu, który od źródeł swych na Howerli płynie zrazu ku półnjcy, lecz skręca niebawem ku północnemu zachodowi, i Krzywopolskiego potoku, który płynie ku południowemu wschodowi, a wpada do lici, która przybiera jego kierunek i przy Zabiu do Czeremosza Czarnego uchodzi. Ramię to składa się z kilku podłużnych, pięknie rozwiniętych wałów, pomiędzy któremi środkowy jest najwyższym a wzniósł się w górze Hordie do 1478 m. Ramię drugie, Ludowiańskie przedstawia podłużny, do głównego grzbietu gór równoległy wał, oddzielony od niego Czeremoszem Czarnym, który od źródeł swych pod Kom ano Wêm 1734 m., płynie aż po Żabie w kierunku północno - zachodnim, u samych stóp tegoż grzbietu, dziwnie pięknie rozwiniętą doliną podłużną i dopiero od Żabiego kierunek poprzeczny przybiera, Od północnej strony spada to ramię ku Białemu Czeremoszowi, którego bieg jest do poprzedzającego zupełnie równoległy.

Ludowiańskie ramię ma postać wyniosłego górskiego wału, który poczyna się górą Krętą (Krata) 1352 m. nad samem Żabiem, po której następują wierzchołki Skupowa 1583 metrów, Ludowa 1466 m., wderzchołek nad Burkutem 1506 m., Ludowa Wielka, nazywana także Babą Ludową 1586 m., Czo-ral 1468 m., Pniewie 1585 m., Listowaty 1525 m. i Hostyn 1583 m. Ten ostatni łączy się za pomocą Prełużnego 1534 m. z Hniatiasą 1782 m., należącą już do głównego grzbietu. Ta Hniatiasa jest ostatnią od wschodu górą galicyjskich Karpat i wciska się klinem pomiędzy Bukowinę i Węgry. Państwowa granica między Galicyą i Bukowiną spuszcza się od Hniatiasy w dolinę Białego Czeremoszu i trzyma się jej aż po Uścieryki, gdzie rzeka ta wpada w poziomie 488 m. do Czeremoszu Czarnego, którego dolina tworzy dalszą granicę pomiędzy temi

krajami.

nocnemu

Następujące trzy ramiona północnej strony Czarnohor-skiego pasma zrastają się swemi podstawami na Tomnatyku bukowińskim, czyli, jak go Wołosi nazywają, Tomnatykule 1587 m. i rozchodzą się od niego w kierunku trzech promieni. Ale ten Tomnatykuł, chociaż z Żupanią, na głównym Czarnohory grzbiecie, ściśle jest spojony, wysuwa się tak ku pół-wschodowi, iż już poniekąd sam krótkie, ale szerokie głównego grzbietu ramię przedstawia; mogłyby więc z tego powodu owe trzy ramiona, które opisać zamierzamy, także za jego gałęzie być uważane. Ale promienisty układ tych gałęzi jak i ich rozmiary, nadają im tyle samodzielności, że każda z nich raczej na nazwę ramienia zasługuje.

Trzecie z kolei ramię, Lasowiańskie, zamknięte między Białym Czeremoszem i Suczawą, biegnie od Tomnatykuła ku północnemu zachodowi. Jest ono podłużną, do obu Czeremo-szów zupełnie równoległą doliną Putylli rozcięte na dwa działy, wewnętrzny południowy i zewnętrzny północny. Dział południowy, Lasowiański, przedstawia jeden podłużny grzbiet, który na wschodniem swem skrzydle w górze Lasowa wzniósł się do 1429 m. Dział północny, Lungulski, składa się zaś z wielkiej liczby podłużnych równoległych wałów, z pomiędzy których pierwszy od wewnątrz jest najwyższym; w samym jego środku wzniósł się Wanczyn do 1367 m., Piesza do 1329 m., Magóra do 1341 m., Rotunduł do 1341 m. i najwyższy między niemi Lunguł do 1382 m. Na północnych stokach tych wyniosłości znajdują się źródła Wielkiego Seretu, którego poprzeczna dolina rozcina ten dział na dwa skrzydła, zachodnie i wschodnie; ale to ostatnie jest jeszcze raz w tenże sam sposób, również poprzeczną doliną Małego Seretu rozcięte.

Czwarte z kolei ramię, Weszyńskie, jest od głównego gór grzbietu najbardziej oddalone i dolinami Suczawy i Moł-dawy prawie zupełnie zamknięte. Źródła tych rzek znajdują się bowiem na górze Hroby 1505 m., tworzącej wydłużenie Tomnatykuła, rozdzielone zboczem, zaledwie na kilkadziesiąt metrów szerokiem. Obie rzeki płyną zrazu, na przestrzeni kilku kilometrów, dolinami poprzecznemi ; ale Suczawa skręca od wsi Izwor 961 m., ku północnemu zachodowi, zaś Mołdawa od wsi Mołdawa 984 m. ku południowemu wschodowi, płyną więc obie na znacznej przestrzeni dolinami podłużnemi we wręcz przeciwnym kierunku i dopiero zatoczywszy, każda na swą rękę, wielki łuk, przybierają ostatecznie kierunek wschodni i wpadają do Seretu. Ramie to jest znowu podłużną dolinę Mołdawicy (dopływ Mołdawy) na dwa, do osi gór równoległe działy rozcięte. Dział wewnętrzny, Weszyjski, przedstawia jeden szeroki grzbiet, obniżający się z wolna ku zewnętrz, a spadający stromiej ku podłużnym dolinom Suczawy i Mołdawy; najwyższe wzniesienia przedstawiają na nim Węszy Wielki 1490 m., Feredeul 1460 m. i Paskan 1483 m. Dział zewnętrzny, szeroko rozpostarty i dolinami, poprzeczną Sucza-wicy (dopływ Suczawy) i podłużną Humory (dopływ Mołdawy) ponownie porozcinany, jest o wiele niższy, gdyż najwyższy jego wierzchołek Skorusetul jest zaledwie na 1220 m. nad poziom morza wzniesiony.

Piąte nakoniec ramię, Capulskie zajmuje przestrzeń pomiędzy Mołdawa i Złotą Bystrzycą. Od głównego grzbietu gór dzieli go rzeka Cibo, uchodząca do Złotej Bystrzycy. Ponieważ jednak do Złotej Bystrzycy wpada jeszcze od północy równolegle do potoku Cibo płynąca Kirlibaba, przeto ramię to rozpada się jeszcze na dwa równoległe działy, niejednakowych rozmiarów. Dział główny, Hrobiański, zamknięty między Kirli-babą i Mołdawą, oddziela się od Tomnatykuła, po którym idą wierzchołki Doszczyna 1461 m., Hroby 1595 m., Łuczyna 1590 m., Stirbul 1479 m., Tatarka 1552 m., Dadnl 1527 m., Bo-tozul 1477 m., Obczyna 1287 m., Arsiniasa 1237 m. i nakoniec Arsita Kuknlni 1279 m., która zamyka ten dział od południa, a spada w Putniańskiej przełęczy, przez którą prowadzi droga z Jakobeni do Kimpolungu, jak się zdaje poniżej 1000 metrów. Od Starej Wipczyny 1453 m., za pośrednictwem której Tomna-tykuł z głównym grzbietem (Żupania) się łączy, wysuwa się zaś ku południowi ów drugi, do poprzedzającego równoległy, ale o wiele od niego krótszy dział Capulski, zamknięty między potokami Cibo i Kirlibabą, na którym znajdują się wierzchołki: Stara Obczyna 1487 m., Magóra 1566 m., Capul 1663 m., Jedul 1519 m. i Flutorica 1347 m.

Południowe stoki Czarnohorskiego pasma odwadniają Biała Cisa, Ruskowa, przez Rusinów marmaroskich nazywana po prostu Ryką (rzeka), dalej Wazer (Riu Yaser) i Ciśla. Rozcinają one te stoki na cztery ramiona. Źródłowe potoki Białej Cisy i Ruskowej biorą początek po obu stronach Stogu 1655 metrów, który zaznacza, jak wiemy, granicę między zachodnią i wschodnią połacią głównego grzbietu całego pasma. Od tego Stogu płynie Biała Cisa podłużną doliną ku zachodowi, a wpada do Czarnej Cisy, Ruskowa zaś płynie poprzeczną doliną ku południowemu zachodowi, a uchodzi do Wyszowa (dopływ Czarnej Cisy). Te cztery rzeki (Biała i Czarna Cisa, Ruskowa i Wyszów) zamykają prawie regularny czworobok, który wypełnia ramię p i e r w s z e, Karkowskie, przedstawiające jedne z najwspanialszych grup Wschodnich Karpat. Główny grzbiet tego ramienia biegnie od Stogu zygzakiem ku zachodowi, tworząc następujące wierzchołki: Korbu 1700 m., Nieniska Wielka 1820 m., Mezipotoki 1716 m., Bendreaska 1547 m. i Pop Iwan marmaroski 1940 m. Ale zaraz od Korbu wysuwa się ku północnemu zachodowi pierwsza gałąź z Ohlanem 1577 m. i Pe-rehrestem 1315 m. Od Nieniski Wielkiej wysuwa się zaś ku południowi druga gałęź, na której znajdują się dwa najwyższe wierzchołki całego ramienia, mianowicie Parko (Farchaul) 1961 metrów i Michałko (Michailekul) 1920 m. Od Mezipotoków wysuwa się trzecia gałęź, z Douhym 1356 m. Sam zaś Pop Iwan dzieli się znowu na trzy gałęzie, mianowicie północną na której mieści się Berlebaszka 1730 m., Petrozul 1784 m., Menczul Wielki 1500 m. i Menczul Mały 1380 m., na zachodnią, z Zerbanem 1795 m., Prelnką 1416 m. i Mencznlem 1368 metrów i na południową na której mieści się Pałtyn 1712 m., Tomnatyk marmaroski (Tomnatikul) 1621 m. i Węszy marma-roski 1324 m.

Ramie drugie, Bardowskie, zamknięte między Ruskową i Wazerem, oddziela się od Budyjowskiej Wielkiej 1684 m. i ma postać wydłużonego, szerokiego grzbietu, na którym znajdują się wierzchołki Budyjowska Mała 1678 m., Bardo, czyli Petrozul 1854 m., Peczialu 1729 m., Baitia 1673 m., Rozuszny 1344 m., Skeriszora 1125 m. i Maxymôw 1223 m.

Ramię trzecie Trojażańskie, między Wazerem i Ciślą, oddzielające się od Creceli 1855 m., ma zrazu postać ważkiego grzbietu z wierzchołkami Magóra Katarama 1644 m., Werfu Gilu 1503 m. i Sekului 1807 m., który przeobraża się we wspa niałą grupę Trójagi z trzema wierzchołkami, południowym Sta-nului 1838 m., środkową Trojagą 1939 m. i północnym Ciga-nului 1739 m. Od tych wierzchołków ciągną się ku zachodowi niższe, połogie gałęzie, dochodzące do brzegów Wazem. W klinie pomiędzy Ciślą i górnym Wyszowem znajduje się nakoniec czwarte ramię Kornunedejskie, czepiające się Cziarkanula 1695 m., z wierzchołkami Kornu Nedei 1849 m., Cziarkanielu 1423 m., i Magóra 1604 m.

Prucko - Cisiańska szczelina tworzy wschodnią granicę dla wyłącznie piaskowcowych Karpat (Bielawy, Beskidy, Bieszczady, Gorgany), w górach na wschód od niej położonych występują bowiem nowe składniki geologiczne, starszego wieku Czarnohorskie pasmo jest pod tym względem bardzo urozmaicone r). Rdzeń jego tworzy jądro złożone ze starokrysta-

G A. Alth : Ein Ausflug in die Martnaroscher Karpathen. Mittheil. d. geolog. Reiehsanstalt, II. Jahrgang, I. Heft, 1855. Hauer u. Stäche : Geelogie Siebenbürgens, 18G3.

K. M Paul: Grundzüge der Geologie der Bukowina, Jahrb. der geol. Reichsanstalt, XXVI., 187G.

Zapałowicz: Eine geologische Skizze der oestlichen Theils der Pokutisch-Mannaroscher Grenzkarpathen, tamże, XXXVI, 188G. Tenże: Roślinna szata gór Pokucko Marmaroskich, 1889.

licznych (azoicznych) łupków, które wystąpiły na jaw na dwóch obszarach. Pierwszy z nich, zachodni, rozciąga się od brzegów Czarnej Cisy po źródła potoku Cibo. Na zachodniem skrzydle głównego grzbietu (połać Howerlańska) są te łupki jeszcze wszędzie przykryte piaskowcami, gdyż tutaj tylko główne wyniosłości Farkowskiego i Bardowskiego ramienia z nich są złożone. Na głównym grzbiecie wychodzą one na jaw dopiero na Crecelańskiej połaci, za Budyjowską Wielką, a zanikają na górze Pirie; równocześnie rozpościera się ta for-macya więcej w poprzek gór, nie dochodzi jednakże ani do Czeremoszu Czarnego, ani do Wyszowa, gdyż od brzegów tych rzek jest ona oddzielona piaskowcami. Ale na wschodnim końcu przechodzi ona ważkim językiem na pasmo Rodniańskie. Drugi obszar krystalicznych łupków, oddzielony od poprzedniego smugą karpackiego piaskowca (góra Capul), poczyna się nad dolnym Cibo, a zająwszy oba brzegi Złotej Bystrzycy, a po części i górnej Mołdawy, przekracza południową granicę Bukowiny i przechodzi do Multan i do Siedmiogrodu. Wpośród różnorodnych łupków (mikowe, helleflinta, fyllity), występuje tutaj także miejscami gneis i odosobnione złoża wapieni krystalicznych. Wzdłuż północnej granicy tych łupków wydobyła się w kilku miejscach skała porfirowa (porfiryt diabazowy), a w jednem miejscu skała trachytowa, która wytworzyła grupę Trojagi. Utworów sylurskich, dewońskich i węglowych brakuje tutaj tak samo, jak i w Tatrach; z utworów paleozoicznych przechowały się jedynie w miernej ilości kwarcyty i zlepieńce kwarcytowe (t. z. werrukano), zaliczane do formacyi dyjasowej. O wiele obficiej przedstawia się formacya tryjasowa; wapienie tryjasowe wystąpiły w znacznej ilości po północnej stronie łupków krystalicznych, w zachodniej połaci w postaci odosobnionych brył i smug (na Farku i Michałku, na Budyjowskiej Małej, Czywczynie i Popadyi), we wschodniej zaś ciągną się one nieprzerwanym pasem nad górną Mołdawą, tworzą piękne partye skaliste na górach Dzumaleu i Rareu, skąd przenoszą się do Multan i Siedmiogrodu. W okolicy Briazy na Bukowi-

R. Zuber: Atlas geologiczny Gralicyi, zeszyt II. i tekst do niego, 1888.

M. Dragliicenu: Erläuterungen zur geologischen Karte des Königreichs Rumänien, Jahrb. d. geol. Reichsanstalt, XL., 1890, nie zostały te wapienie przebite skałami wybuchowemi (serpentyn i melafir), tworzącemi kilka odosobnionych kopułek. Ponieważ wapienie tryjasowe zajmują tylko jedne, północną stronę krystalicznego jądra, przeto Czarnohorskie pasmo jest tak samo, jak i Tatry, zbudowanem jednostronnie, niesymetrycznie. Formacyą jurajska w rozwoju tego pasma, z wyjątkiem brył naniesionych zkąd innąd, nie wzięła udziału. Wszystkie wyniosłości, znajdujące się po północnej stronie głównego grzbietu, są zresztą zbudowane z piaskowców karpackich i przedstawiają pod geologicznym względem bezpośrednie przedłużenie Gorganów *). Pod geograficznym względem wypada tu rozróżnić złoża miękkich łupków od twardych piaskowców. Pierwsze, ulegając łatwiej zniszczeniu, spowodowały, że doliny w ich zakresie są w ogóle szersze, a góry znacznie obniżone, odznaczają się łagodnemi zakrojami. Te to łupki są główną siedzibą oleju skalnego. Przeciwnie piaskowce, opierając się silniej działaniu wody i powietrza, mniej zmieniły swój pierwotny stan, wskutek czego doliny w ich zakresie ulegają nagłemu nieraz zwężeniu, a góry z nich zbudowane są wyższe i odznaczają się śmielszemi zakrojami. Znajdują się tutaj dwa złoża takich piaskowców; starsze, jamneńskie (form. kredowa) zajmują głębszy poziom i trzymają się więcej brzegu gór, gdy młodsze, magórskie (trzeciorzęd) wytworzyły najwyższe wzniesienia właściwej Czarnej Hory. Wazka smuga karpackich piaskowców wysuwa się, na dorzeczu potoku Cibo, ku południowi, rozdziela zachodnią grupę krystalicznych łupków od wschodniej i przechodzi do Marmaroszu. U brzegu Karpat osiadły młodsze warstwy trzeciorzędne (miocen), rozdzielone na dwa .ogniwa (utwór solonośny i warstwy cerytiowe), a ważne z tego powodu, iż obfitują w sól, węgiel brunatny i wosk ziemny. Wszystkie skały w skład Czarnohorskiego pasma wchodzące, nie wyjmując i łupków krystalicznych, uległy silnemu pofałdowaniu, ale fałdy zostały w górnej swej części

') Dr. Zuber rozróżnia w tych piaskowcach następujące ogniwa : A) System kredowy : 1. warstwy ropianie due, 2. warstwy płytowe» 8. piaskowiec jamneński. B) System trzeciorzędny: 1. warstwy, eoceńskie, 2. warstwy oligoceńskie : a) dolny oligocen, czyli forma-cya łupków menilitowych, h) górny oligocen, c) formacya piaskowca magórskiego, d) warstwy dobrotowskie.

jak wszędzie w piaskowcowych Karpatach, zmyte i zniszczone wskutek czego góry uległy ogólnemu obniżeniu.

Niezwykła wysokość tego pasma i rozmaitość jego budowy każą się domyślać, że i powierzchowność różnych jego części musi być bardzo urozmaiconą. Wypada przedewszyst-kiem zaznaczyć, że północne stoki Czarnohorskiego pasma różnią się od południowych z tego powodu, iż ramiona strony północnej są od południowych o wiele dłuższe, wskutek czego i długość dolin północnych jest większą, a spadek ich łagodniejszy. Dla przykładu wspomnimy tylko, że gdy potok Rus-kowa, powstający na Stogu 1655 m., a uchodzący w odległości (w prostej linii) 31 kilom, do Wyszowa, w poziomie 434 m., obniża się na całej tej przestrzeni o 1222 m., co daje spadek 40 na 1000, to Czarny Czeremosz, wzięty od źródeł Szybenego potoku, który na tymże samym Stogu powstaje, opuszczający brzeg gór w odległości 57 kilometrów, w Kutach w poziomie 336 m., obniża się na tej przestrzeni o 1319 m., co daje spadek 23 na 1000. Podobne różnice wykazuje także Wyszów i Złota Bystrzyca.

Doliny północnej strony Czarnohorskiego pasma odznaczają się w ogóle większą szerokością, góry, zamykające je, spadają ku rzekom łagodnemi skłonami, a dno ich ulega niekiedy zabagnieniu. Zwężają się one jedynie tam, gdzie rzeki, które je odwadniają, są zmuszone przedziarać się przez złoża twardych piaskowców; w miejscach takich boki dolin są stromsze, koryta rzek bywają poprzerywane progami, a rzeki tworzą niekiedy wodospady, jak n. p. Prut przy Dorze, Seret przy Szypocie Prywatnym, Suczawa przy Szypocie Kameralnym ; wysokość tego ostatniego wodospadu wynosi 20 stóp. Wyniosłości, rozdzielające doliny północne w ich spodniej części, odznaczają się w ogóle łagodnemi zakrojami i są porosłe lasami, skał jest tutaj bardzo mało. Jedynie boki gór nad przełomami rzek są niekiedy najeżone skałkami, zachodzącęmi i na ich wierzchołki (Jamna nad Prutem, Sokulski nad Czeremoszem). Ale im bardziej zbliżamy się ku głównemu grzbietowi, tern częściej rzeki zmieniają swój kierunek, zwężenia dolin stają się liczniejszemi, a krajobraz więcej urozmaiconym. Doliny obu Czeremoszów i Złotej Bystrzycy przedstawiają w górnych częściach, gdzie rzeki te płyną u samych stóp głównego gór grzbietu, szeregi kotlin, o których Alth przypuszcza, iż były niegdyś jeziorami górskiemi. Takiem jeziorem była przede-wszystkiem dolina Czeremoszu Czarnego między Zabiem gór-nem (Ilcia) i Krzyworównią; dno tutejszej kotliny jest prawie równe, ale rzeka wyżłobiła sobie w tern dnie wazką rynnę, głęboką na 10 do 13 metrów, która wytworzyła się dopiero po osuszeniu kotliny, a zatem po zniknięciu owego pierwotnego jeziora, gdy skalisty wał przy ujściu potoku Bereżanki, obok Krzyworówni, uległ zniszczeniu (Alth, jak wyżej, strona 13). Ślady podobnych jezior znajdują się tu w wielu innych miejscowościach (n. p. nad Seretem przy Łopuszny) i wymagają, szczegółowego zbadania. Łupki krystaliczne ulegają tak samo zniszczeniu, jak i piaskowce i nie wiele wpływają na zmianę krajobrazu. Natomiast wapienie, zarówno starokrystaliczne, jak i tryjasowe, odznaczają się niepospolitą trwałością i odbijają ostro obok łagodnych zakrojów gór łupkowych i piaskowcowych. Wapienie starokrystaliczne tworzą zazwyczaj nie zbyt wysokie, lecz strome progi po zboczach gór, rzadziej zaś przedstawiają strome, ociosane, odosobnione bryły (Mokrynów Kamień na Mokrynie). Natomiast wapienie tryjasowe, których pierwotne złoża dochodziły do znacznej grubości, przybrały wszędzie postać śmiało zarysowanych, poszarpanych, skalistych wierzchołków. Tym to wapieniom zawdzięcza dolina górnej Mołdawy (około Briazy i Pożoryty) swą malowniczość. Wyniosłości, zamykające tutejsze doliny w ich górnych częściach, są już na swych wierzchołkach obnażone z lasów, zajęte przez połoniny.

Grzbiet Czarnohorskiego pasma, widziany z daleka, przedstawia jednostajną, słabo pogiętą linię i przypomina najwięcej Niżne Tatry. We wschodniej, Crecelańskiej połaci jest wierzchowina tego grzbietu wszędzie szeroko rozpłaszczona, słabo pogięta, porosła kosodrzewem, albo zajęta przez połoniny. Obniża się ona ku północy nagle, chociaż jednostajnemi skłonami, a wody, ściekające z niej w tę stronę, dostają się do obu Czeremoszów i do Złotej Bystrzycy, za pośrednictwem głęboko wyżłobionych, dzikich, zarosłych lasami i niedostępnych parowów. W zachodniej połaci, na właściwej Czarnohorze, jest zaś ten grzbiet o wiele wyższym, silniej pogiętym i rozpadł się na liczne czuby i kopuły, a na zachodnim końcu sterczą z niego nawet dwa, spadzistemi bokami ograniczone, kanciaste wierzchołki, mianowicie Howerla 2058 m. i Pietroz Czarnohor-ski 2022 m., których widok przypomina już wierzchołki zachodnich Tatr. Jest i spadek tego grzbietu na obie strony naglejszym, a po stromszych miejscach sterczą tu z pośród zarostu traw kamieniste progi i narożniki. Ale kamienistych nasypów, czyli owych piarg, które w Gorganach i Tatrach pokrywają w takiej obfitości zbocza gór, tutaj nie napotkaliśmy nigdzie. 0 budowie tego grzbietu daje zresztą najlepsze wyobrażenie ta okoliczność, że niema na nim ani jednej wyniosłości, na którą nie możnaby się dostać na koniu, bez którego w góry nikt się tu nie wybiera.

Wody ściekające z głównego grzbietu do Czeremoszu Czarnego i Prutu rozryły głęboko jego boki i wytworzyły obszerniejsze dolinki poprzeczne; są one bez wyjątku tak ważkie, a z powodu gęstego zarostu drzew i zabagnienia dna, tak niedostępne, że przebycie ich jest prawie niemożebnem. Drogi, prowadzące na grzbiet Czarnohory, posługują się tylko na małej przestrzeni temi dolinkami, a opuściwszy je, spinają się zazwyczaj stromo w górę, po spadzistych zboczach. Ale pod samym grzbietem ulegają te dolinki rozszerzeniu i przypominają swą postacią kotły tatrzańskie. Dna kotłów tutejszych przedstawiają zazwyczaj powierzchnię znacznie pogiętą, pokrytą rumowiskiem, które porasta kosodrzewem, albo darniną i jest z tego powodu trudnem do zbadania. Potoki, odwadniające te kotły, wryły się głęboko w ich dna i uchodzą zazwyczaj wązkiemi parowami, tworząc niekiedy szeregi maleńkich wodospadów. Ściany, otaczające te kotły, nie są ani tak wysokie, ani tak strome, jak w Tatrach, zazwyczaj porosłe murawą i kosodrzewem, w wyjątkowych tylko razach skaliste. Najobficiej wystąpiły skały w Kizich Uwłochach (na mapie sztabowej Hala Kisol) w Gadżynie, pod Szpyciami i pod Howerlą. Przedstawiają one po części ściany o nierównej powierzchni, po części ważkie, wysokie narożniki; te ostatnie bywają tutaj dość trafnie żebrami (Rebra) nazywane. Nad spodnim kotłem znajduje się niekiedy jeden, albo i kilka innych kotłów, rozdzielonych od pierwszego mniej, albo więcej wyraźnym progiem. Piękny przykład tego rodzaju można widzieć na północnych stokach Howerli; blisko górnej granicy lasów, znajduje się tutaj obszerny, szczelnie zamknięty kocioł, nazywany Zaroślakiem, a o jakie 100 metrów wyżej drugi, oddzielony od tamtego stromą ścianą, czyli progiem, po którym źródłowy potok Prutu, biorący początek w górnym kotle, spada, tworząc piękny wodospad.

Mają te czarnohorskie kotły także swoje jeziorka, lecz rozmiary ich są bardzo skromne. Największe z nich, położone po południowej stronie głównego grzbietu, pod Tomnatykiem Gutyńskim (2018 m.) w wysokości 1791 m., ma około 150 m. długości, a największa jego szerokość wynosi 64 m. Otoczone stromemi, nagiemi wyniosłościami przedstawia ono dość piękny widok. Inne jeziorko na Szurynie (na mapie sztabowej Hala Gropa), wzniesione na 1400 m., jest otoczone zarostem świerkowym, a brzegi jego porosłe szuwarem turzycowatym. Trzy inne jeziorka, jeszcze mniejszych rozmiarów, znajdują się pod Turkułem i nad doliną Dziembroni. Mają więc kotły Czarnej Hory prawie wszystko to, co i tatrzańskie, lecz wszystko w zmniejszonym rozmiarze, a pod krajobrazowym względem jest cała Czarna Hora, pomimo swej znacznej wysokości, jedynie słabym odblaskiem Tatr.

roz-

O wiele korzystniej przedstawia się południowa, marma-roska strona tego pasma. Ramiona, przyczepione z tej strony do głównego grzbietu, wzniosły się swerni wierzchołkami w krainę alpejską, a doliny obszerniejsze i silniej pogłębione od północnych, przyczyniają się do uwydatnienia ich pięknych kształtów. Ramię Farkowskie przedstawia samo dla siebie potężne, silnie rozczłonkowane pasmo górskie o alpejskim wyglądzie, o wyniosłych, śmiało zarysowanych wierzchołkach, z któremi niezgrabne garby czarnohorskiego grzbietu ani mierzyć się nie mogą. Pop Iwan marmaroski 1940 m., połączony z Nieniską za pomocą wysokiej, ważkiej jak wiadukt przełęczy ¹),• zbudowany z gneisów, jest po północno-wschodniej stronie poszarpany kotlinami, najeżony skałami, a jest otoczony kilku innemi wysokiemi szczytami, pomiędzy któremi wyróżniają się swym kształtem wzniesiony, jak ostra piramida, skalisty Pietryz 1784 m. i Żerban 1795 m. Natomiast kopiasty czub Farka 1961 m. podobny do olbrzymiej głowy, ma powierzchnię więcej równą, jedynie od północnej strony skalistą; styka się on od wschodu z długim grzbietem Michałka 1920 metrów, o stromym, skalistym stoku północnym, który widziany od północy przedstawia niejakie podobieństwo do

winiętego skrzydła ptaka. Na Bardowskiem ramieniu wyróżnia się przedewszystkiem graniasto - kopiasty czub Barda, wzniesiony na 1854 metrów nad poziom morza. Trachytowa Trojaga trzeciego ramienia, o której już Pusch w swojej geologii Polski wspomina, składa się nakoniec, według Altlia, z trzech krótkich grzebieni, podobnych do gotyckich dachów, stykających się ze sobą pod kątem rozwartym; w miejscu, gdzie się te grzebienie łączą, są one najniższe, a wyskakują na swych końcach w wysokie, strome wierzchołki, które spadają nagle ku dolinom. Znajduje się i w tych górach kilka małych jeziorek.

Przedstawienie klimatycznych stosunków Czarnohorskiego pasma i porównanie ich ze stosunkami Tatr jest na razie nie-możebnem, gdyż stacye meteorologiczne, założone po północnej jego stronie w Kołomyi, Mikuliczynie, Jabłonicy, Krzyworówni, Zabiu i Hryniawie, po południowej w Rahowie, Jasieniu, Łubach i Fajnie istnieją dopiero od niewielu lat, a spostrzeżenia, dokonane w nich, do tej jeszcze chwili obliczone nie zostały. Zasadnicza różnica między Czarnohorą a Tatrami będzie niezawodnie polegać w tem, że gdy pierwsze zostają pod wpływem Oceanu Atlantyckiego i mają klimat morski, to druga zostaje pod wpływem kontynentu azyatyckiego i powinnaby mieć klimat więcej kontynentalny. Wskutek tego, chociażby średnia ciepłota Czarnej Hory była taka sama, jak i Tatr, to zima będzie na Pokuciu i Bukowinie niezawodnie chłodniejszą a lato gorętsze, aniżeli na Podhalu; będzie oprócz tego ilość opadów wodnych pierwszej krainy mniejszą, aniżeli w drugiej. Ze lato na Pokuciu i Bukowinie jest o wiele cieplejszem, niż na Podhalu, o tem przekonuje dostatecznie uprawa roślin pożytecznych; gdy bowiem w zachodniej Galicyi pszenica we wnętrzu gór nigdzie się nie udaje, a na Podhalu nawet i żyto zawodzi, to w górach Pokucia i Bukowiny uprawiają pszenicę i kukurydzę jeszcze pod samym grzbietem gór, a po południowej ich stronie, w Marmaroszu, udaje się tytoń i wino dojrzewa. I tak górną, granicę uprawy kukurydzy znalazł Zapałowicz na Bystrzcu w wysokości 850 m., w Dziembroni w wys. 845 m., nad Szybenym w wysokości 925 m., przy Burkucie w wysokości 930 m., a po węgierskiej stronie w Wyszowie Górnym w wysokości 485 m., w Ruspolanie w wysokości 540 m., w Bo-rza w wysokości 665 m., w Borzabanija w wysokoćci 825 m..

a w Wielkim Pałtynie (Paltinu marę) w wysokości 900 m. Zaś górną granicę pszenicy znalazł tenże badacz w Mikulince nad Jabłonicą w wysokości 1005 m., nad Bystrzcem w wysokości 1185 m., a po węgierskiej stronie w Borza w wysokości 1000 m. Rośnie więc kukurydza i pszenica w Czarnohorskiem paśmie w takich wysokościach, w jakich na Podhalu jeszcze tylko owies i kartofle się udają. 0 stosunkach opadu wodnego daje niejakie wyobrażenie ta okoliczność, że gdy w Poroninie 742 m. w okresie ośmioletnim (od 1879 do 1886) największa roczna ilość opadu wodnego (w roku 1885) wynosi 1067 milimetrów, to w Krzyworówni 545 m. doszła ona (w roku 1882) do 997 milimetrów. Według mapy Dr. Romera średnia ilość opadu, obliczona z większej liczby lat, wynosi dla Tatr przeszło 1200, dla Czarnej Hory zaś nie dochodzi do 1200 milimetrów. Jakoż pogoda jest na Czarnej Horze w ogóle stalszą i pewniejszą, aniżeli w Tatrach. Ubytek ciepłoty z rosnącą wysokością odbywa się na Czarnej Horze w tym samym stosunku, co w Tatrach i Alpach, a chociaż jej wyniosłości nie przekroczyły nigdzie granicy wiecznych śniegów, to zimowe śniegi przechowują się pomimo to w wyższych kotlinach pod Szpyciami i Howerlą, a po południowej stronie w szczelinach Pietroza, Parka i Michałka przez całe lato.

Odkryto też na Czarnej Horze ślady starodawnych lodowców. Geologowie Paul i Tietze '), jak niemniej Zuber ł) znaleźli w rumowisku, zalegającem kotły pod Howerlą i innemi wierzchołkami, już w wysokości 1500 m. odłamy piaskowca wygładzone i porysowane, wskutek czego rumowisko to uważają za zwały (środkowe i boczne) dawnych lodowców. Wystąpił przeciw tym poglądom Zapałówicz naprzód z tego powodu, iż w kotlinie Zaroślaka, badanym przez Paula i Tietzego, nie udało mu się odnaleźć kamieni wygładzonych i porysowanych, a następnie z powodu zbyt wielkiej odległości tej kotliny od szczytu Howerli. Kamieniste nasypy, uważane przez tamtych badaczy za moreny, zostały, zdaniem Zapałowicza, nagromadzone przez potoki, przy biernym współudziale śniegów, topniejących na

U C. M. Paul u. E. Tietze: Studien i d. Sandsteinzone der Karpaten. Jahrb. d. geol. R. A , XXVII, 1877, str. 87.

²) R. Zuber: Atlas geologiczny Galicyi, tekst do zeszytu II., strona 25 wiosnę ¹). Wywody te nie wystarczają, jednakże do obalenia przeciwnego twierdzenia. Co do pierwszego zarzutu wypada bowiem zaznaczyć, że piaskowce ulegają łatwo zniszczeniu, wskutek czego i wygładzania i szramy na ich powierzchni nikną z łatwością i są trudniejsze do wykrycia, aniżeli n. p. na granitach Tatr; co do przestrzeni, jakiej śnieg potrzebuje, ażeby się w lodnik przeobraził, to oddalenie szczytu Howerli od dolnej kotliny Zaroślaka wynosi w linii poziomej dwa, w przekątni zaś z pewnością więcej niż dwa kilometry, a przestrzeń taka wystarcza niezawodnie do wytworzenia lodowca; moglibyśmy wymienić wiele lodowców z różnych części świata, które nie dochodzą do 2 kilometrów długości. Nie jasną jest też rola potoków w wytworzeniu owych nasypów kamienistych a mechanizm tego ich działania nie został objaśniony. Każdy z tych nasypów jest bowiem przecięty głęboką rynną potoku, odwadniającego kocioł, którą tenże sam potok sobie wyżłobił. Gdyby więc przypuszczenie, że owe nasypy kamieniste zostały wytworzone przez potoki, było prawdziwem, to potoki, odwadniające kotły, musiałyby sprawować dwie wręcz sobie przeciwne czynności, musiałyby bowiem gromadzić rumowisko i musiałyby je usuwać ze swej drogi. Do rozwiązania tego tematu przybyła natomiast w ostatnich czasach jedna ważna okoliczność, mianowicie ta, iż w paśmie Rodniańskiem (a nawet i w górach południowego Siedmiogrodu) odkrył Dr. Lehmann niezawodne ślady lodowca dyluwialnego, który z góry Inieu 2280 m. wysokiej, spuszczał się do doliny Lala i kończył się w wysokości 1620 m., a całkowita jego długość wynosiła tylko 2¹/₂ kilometra. Odkładając opis tego szczegółu do ustępu o paśmie Rodniańskiem, nadmieniamy tylko, że jeżeli mógł istnieć w okresie dyluwialnym lodowiec na górze Inieu, to mógł snadno istnieć i na Howerli, od tamtej góry zaledwie o 200 metrów niższej.

Roślinność Czarnohorskiego pasma rozwinęła się tak sarno, jak i w Tatrach, ale pojedyncze dziedziny sięgają tu w ogóle nieco wyżej. Jest też i systematyczny charakter flory odmienny, a w rozwoju pojedynczych grup biorą już udział rośliny właściwe wschodniej i południowej Europie, z jakiemi nie spotykaliśmy się w Tatrach. Przedewszystkiem u podnóża gór,

) Geologische Skizze, str. 582 i nast.

tak po galicyjskiej, jak i po węgierskiej stronie rozwinęła się dziedzina dęba. Dąb długoszypułkowy tworzy tu po części czyste dąbrowy, podszyte gęsto leszczyną, po części zaś rośnie pospołu z brzozą i osiką, z wiązem, brzostem, klonem, grabem i lipą, tworząc zarosty mieszane; zapuszcza on się też miejscami we wnętrze dolin górskich, gdzie w wysokości 520 m. znajduje górną granicę swego istnienia. Dziedzina lasów mieszanych z bukiem, świerkiem, jodłą, brzozą, jaworem i jesionem wznosi się tu do 1300 metrów; ale buk zachodzi po południowej stronie, w przypadkach wyjątkowych, do wysokości 1500 metrów. Na brzegu gór, po obu ich stronach, jest jednakże rządkiem drzewem, zastępuje go tutaj grab, który go stopniowo wypiera i tworzy miejscami (n. p. nad Pistynką i Rybnicą) jednolite zarosty, pokrywające czuby gór, wzniesione na 600 metrów nad poziom morza. Górną dziedzinę lasów przedstawiają i tutaj czyste świerczyny, sięgające do 1670 m. Po moczarach na kraju gór rośnie olsza czarna, ale w ich wnętrzu występuje już wszędzie olsza siwa i tworzy miejscami, wzdłuż brzegów rzek i po ryniastych odsypach, piękne zarosty. Po skalistych obrywach nad rzekami rośnie tu oprócz tego tawuła wiązowata (Spiraea ulmifolia Scop.), krzew o pięknych kiściach białych kwiatów, którego brakuje Karpatom Zachodnim. Jest rzeczą uderzającą, iż jałowiec pospolity leży na Czarnej Horze do bardzo rzadkich roślin, a na Bukowinie zupełnie nie rośnie ‘). Poręby leśne porastają tutaj brzegu gór karłowatą grabiną, a w ich wnętrzu przeważnie leszczyną. Z tego też powodu są i owe płonne pastwiska, pokryte jałowcem, a przedstawiające najposępniejszy krajobraz w Beskidach, na Pokuciu i Bukowinie prawie nieznane.

on

na

na

Powyżej górnej granicy lasów poczyna się dziedzina ko-sodrzewu, który tutaj podchodzi pod najwyższe gór wierzchołki. W pośród kosodrzewu znachodzi się często limba, przez hucułów nazywana kydryną, a z powodu swego trwałego i przyjemnie pachnącego drzewa srodze tępiona; nieodstępnym prawie towarzyszem kosodrzewu jest też jałowiec karłowaty i olsza zielona (lelecz), którą poznaliśmy już w Gorganach, a która i tutaj, szczególniej po głębszych parowcach, po brze-

go wcale.

') Dr. Herbich w swej .Florze Bukowiny nie wymienia,

gach górskich potoków, prawie czyste zarosty wytwarza. Ale dziedzina kosodrzewu posiada tu nadto dwa piękne krzewy, których brakuje Karpatom Zachodnim, mianowicie różanecznik mirto waty (Rhododendron myrlifolmm Schott et Kotszy) i azałeę pełzającą (Azalea procumbens L). Pierwszy należy wyłącznie do Wschodnich Karpat, rośnie na Czarnej Horze obficie po skalistych obrywach, a ozdobiony licznemi bukiecikami wielkich, pąsowych kwiatów, przedstawia niezaprzeczenie najpiękniejszy utwór tutejszej flory; natomiast druga jest niepozorną, przygniecioną do ziemi, i raczej do mchu podobną krzewinką, o drobniutkich, nie odpadających listeczkach i maleńkich białych kwiatkach, rośnie na Czarnej Horze, zarówno po skałach, jak i wpośród zarostów trawiastych i pokrywa między innemi wierzchołek czarnohorskiego Pop Iwana. Zakres rozsiedlenia tej azalei jest niezwykle obszerny, gdyż znajdowano ją w Laponii, Siedmiogrodzie, Alpach, Pyrenejach, Dalmacyi i Serbii i trudno jest rzeczywiście wyrozumieć, dlaczego omija nasze Tatry. Obfituje zresztą dziedzina kosodrzewu na Czarnej Horze w inne, nie mniej zajmujące rośliny alpejskie, które kupią się tutaj szczególniej w wilgotnych kotłach pod głównym grzbietem gór i po skalistych obrywach.

Gdzie nie staje kosodrzewu, tam wierzchowina gór pokrywa się zarostem trawiastym, dając znane nam już połoniny. Według obliczenia Zapałowicza na głównym grzbiecie Czarnohorskiego pasma tylko ²/to części obnażonej jego wierzchowiny są pokryte kosodrzewem, resztę zaś zajmują połoniny; ale ułamek ten znacznie by się zmniejszył, gdybyśmy uwzględnili połoniny, pokrywające wierzchowinę ramion, przyczepionych z obu stron do główmego grzbietu. W rozwoju połonin biorą tutaj udział te same rośliny, któreśmy już przy opisie Bieszczadów połonińskich wymienili; są to zarosty, złożone przeważnie z traw, z małą domieszką roślin dwulistniowych. Po miejscach wilgotnych występuje w ogromnej ilości śmiałek darnisty (Aira caespitosa L.), ta sama trawa, która rośnie i po wilgotnych łąkach, na nizinach dochodzi ona tutaj do jednego metra wysokości. Po miejscach suchszych ustępuje ona miejsca kilku innym trawom, turzycom i kosmatkom¹). Z roślin

’) W rozwoju połonin biorą przeważnie udział : Luzula albida var. rubella, L. maxima, Carex leporina, Anthoxanthum odoratum,

СЧ

CO

dWülistniowych rośnie tu prawie wszędzie arnika, a wschodnio-karpacki, wielobarwny fiołek nachylony (Viola declinatu W. K.) jest bardzo pospolitym. W ogóle jednakże roślinność połonin, chociaż bujna, jest uboga w gatunki, dla botanika przedstawiają one najniewdzięczniejszą glebę. Z tego też powodu porównywanie połonin z halami daje o nich zupełnie fałszywe wyobrażenie; prawdziwe hale istnieją na Czarnej Horze wszędzie po pochyłych stokach wyższych wierzchołków i przedstawiają, tak samo jak i w Tatrach, różnorodną mieszaninę roślin jedno- i dwulistniowych. Również i porównywanie połonin ze stepami nie odpowiada rzeczywistości, gdyż i te mają roślinność więcej urozmaiconą. Zbliżają się połoniny najwię-* cej do podmokłych łąk nizinowych, na glebie gliniastej, wyniszczonych przez wiosenne spasanie. Można też uważać za rzecz pewną, że i połoniny miały pierwotnie roślinność bardzo urozmaiconą, że jedynie wskutek spasania wiele gatunków roślin, nie mogąc odtwarzać się przy pomocy nasion, zupełnie z nich zniknęło, ustępując miejsca trawom, mnożącym się za pomocą pędów korzeniowych.

Pod systematycznym względem różni się roślinność Czarnej Hory od roślinności Tatr znaczną liczbą gatunków, które jużto w Jabłonickiej szczelinie, już w Gorganach wschodnią granicę swego rozsiedlenia znajdują i widoczną jest rzeczą, że rozwinęła się ona pod wpływem wschodniego, kontynentalnego klimatu i wschodnio-europejskich okręgów roślinnych. W dolinach Czarnohorskiego pasma są te wpływy jeszcze słabo zaznaczone; zasługuje jednakże na wzmiankę, że mikołajek polny (Eryngium campestre L.) roślina baldaszkowata o ciernistych liściach, wł iściwa południowej Europie, a nie rzadka i na nä-szem Podolu, rośnie w górach powyżej Kossowa, a następnie, że rzepień kolczasty (Xantium spinosum L.), chwast wędrujący od stepów azyatyckich bezustannie ku zachodowi (znany dobrze hodowcom owiec, gdyż cierniste jego owoce czepiając się wełny i nie dając się od niej oddzielić, obniżają jej wartość), zapuścił się głęboko w doliny tego pasma i zaszedł już po samo Żabie. W ogóle jednakże rośliny wschodnie ukazują się

Agrostis vulgaris, Calamagrostis Halleriana, G. arundinacea, Avena versicolar, Poa annua, P. pratensis, Dactylis glomerata, Pestuca ovina, P. rubra, Nardus stricta.

34

w większej liczbie dopiero powyżej górnej granicy lasów, dziedzina kosodrzewu posiada na Czarnej Horze kilkadziesiąt gatunków takich, które ani w zachodnich Karpatach, ani w Alpach nie rosną, są bowiem wyłączną własnością siedmiogrodzkich Karpat, wskutek czego Czarnohorskie pasmo pod botanicznym względem do siedmiogrodzkiego okręgu roślinnego zaliczonem być musi.

Wpływ wschodniego klimatu odzwierciedlił się tutaj i w układzie roślinności. Owe dębowe i grabowe zarosty, pokrywające wyniosłości na brzegu Karpat, należą już do formaeyi południowo-europejskich; w podobnej postaci występują one i na Podolu i w Bałkanach i w Krymie. Nie jest też tutaj rozdział lasów na dwie dziedziny, mianowicie spodnią i górną tak stały i pewny, jak w Zachodnich Karpatach, gdyż buk występuje w wielu miejscach (po obu stronach gór) zupełnie samodzielnie i tworzy czyste, jednolite buczyny, zamykające dziedzinę lasów od góry. W miejscowościach takich brakuje więc zupełnie górnej dziedziny leśnej, udano wicie czystych świerczyn, tak samo, jak to w Bieszczadach widzieliśmy¹). To miejscowe zanikanie górnej dziedziny leśnej stoi w ścisłym związku z obniżeniem się jej górnej granicy, gdyż lasy świerkowe kończą się tu w wielu miejscach, (na Kostrzycy, Poży-szewskiej, Gadżynie, Skorusznym, Brebeniesce i w. i.) już w wysokości 1360 metrów. Takie anomalie zdarzają się jedynie, gdy roślina jakaś zbliża się do granicy swego rozsiedlenia. Widoczną więc jest rzeczą, że stosunki klimatyczne, które w Zachodnich Karpatach życiowych warunkom buka i świerka o tyle odpowiadają, iż rozwój ich staje się od własności gleby niezależnym, w Czarnohorskiem paśmie już takiej uległy zmianie, iż drzewa te bez korzystnego współdziałania innych czynników ostać się nie mogą. Ponieważ po klimacie najważniejszym dla życia roślin czynnikiem jest gleba, przeto jej wpływowi wypadnie przypisać wyjątkowe zjawiska w układzie tutejszej roślinności, mianowicie miejscowe rozłączenie się buka od świerka, obniżenie się górnej granicy lasów, albo zupełny brak ich górnej dziedziny.

ł) Zestawienie odnośnych szczegółów znajdzie czytelnik w dziele Zapałowicza: Roślinna szata, str. 294 i nast.

o»

03

t—'-

W zupełnie podobny sposób objawił się tez wpływ klimatu w rozmieszczeniu kosodrzewu, gdy bowiem krzew ten w Tatrach rośnie wszędzie powyżej górnej granicy lasów, to na Cząrnohorskiem paśmie trzyma on się tylko pewnych miejscowości, inne starannie omijając. Wystąpił on przedewszyst-kiem na właściwej Czarnej Horze (od Pop Iwana po Howerlę), ale na ramieniu Farkowskiem i Bardowskiem jest rzadkim, a na czarnohorskim Pietrozie wcale nie rośnie; następnie pokrywa on znaczne obszary na wschodnim końcu głównego grzbietu, mianowicie na Palenicy (Komanowe 1734 m.) i Cre-celi, a oprócz tego rośnie jeszcze jedynie na wierzchołku Ca-pula 1663 m. Brakuje go zaś na całej środkowej części głównego grzbietu, od Pop Iwana czarnohorskiego po Baltagon, jak niemniej i na całym Capulskim dziale, chociaż tam Czyw-czyn wzniósł się do 1769 m., a tutaj kilka innych wierzchołków dorównuje prawie wysokością samemu Capulowi. Takie wyjątkowe zjawiska w rozmieszczeniu jednej i tej samej rośliny nie mogą być jedynie następstwem klimatu, lecz zależą niezawodnie i od innych czynników biologicznych, a przedewszyst-kiem od właściwości gleby.

Chociaż na obszarze Czarnohorskiego pasma gleba jest w ogóle żyzna, to we wnętrzu gór jest jej za mało, iżby do wyżywienia ich mieszkańców wystarczyć mogła. Z tego też powodu i Huculi galicyjscy i Wołosi bukowińscy zmuszeni byli od dawna szukać zarobku. Dostarczała im go w części praca w kopalniach, po części zaś około lasu i na połoninach. Ale zatrudnienie w kopalniach nie nadało tutejszej ludności szczególnego kierunku i nie wpłynęło na poprawienie jej dobrobytu, bo chociaż Czarnohorskie pasmo obfituje w sól i olej skalny, to minerały te nagromadziły się przeważnie po brzegach gór, które ludność tutejsza niechętnie opuszcza i dlatego z zarobku, jakiego wydobywanie tych minerałów dostarcza, nie korzysta. Co więcej, olej skalny stał się powodem wywłaszczenia wielu rodzin włościańskich i ich zarówno moralnego jak i mate-ryalnego upadku¹). Jedynie kopalnie metali na Bukowinie

’) Szczegółowe wiadomości o oleju skalnym i soli w Karpatach znajdzie czytelnik w następującym i końcowym ustępie niniejszej pracy.

przyczyniły sie do podniesienia tego kraju, wytworzyły ludność górniczą i zamożne miasteczka, co prawda o cudzoziemskim wyglądzie; ale obecnie i kopalnie srebra w Kirlibabie na Bukowinie i płukalnie złota nad Bystrzycą zostały zupełnie zaniechane, a zasoby innych rud są bliskie zupełnego wyczerpania¹). W r. 1881 wydobyto w całej Bukowinie 7016 m. c. rudy żelaznej, 21.246 m. c. rudy manganowej, 17.495 m. c. węgla, co wszystko razem przedstawia zaledwie wartość 38.448 złr.; warzelnie soli dostarczały zaś 26.163 m. c. tegoż minerału, w wartości 227.947 złr. O wiele lepiej przedstawia się wartość lasów w tej części Karpat, pokrywają one jeszcze dziś ogromne przestrzenie we wnętrzu gór i są źródłem znacznego zarobku dla miejscowej ludności. Oprócz pracy w zrębach, dostarcza tu znacznych dochodów spław drzewa. Młody Hucuł siada sarno wtór na tratwę i omijając po drodze niezliczone niebezpieczeństwa, spławia ją (po Czeremoszu, Suczawie, Mołdawie i Bystrzycy) do Prutu i Seretu, które znowu dostawiony ma-teryał niosą do Dunaju, Ale doleko większe, niż lasy, mają dla tutejszych mieszkańców znacznie czarnohorskie połoniny; nadają się one bowiem wybornie do wypasu grubego bydła. Gospodarstwo owcze, nabiałowe, rozwinęło się tu jedynie na halach właściwej Czarnej Hory. Cały dobytek Hucułów i Wołochów przepędza lato na połoninach. Połoniny Łuczywny są siedzibą skarbowych stadnin na Bukowinie, które i znakomitej karmie i świeżemu górskiomu powietrzu swój wyborny stan mają do zawdzięczenia. Na połoninach wylęgła się też słynna rasa huculskich koni, maleńkich, zgrabnych, w chodzie nadzwyczaj wytrwałych i ostrożnych. Połoniny nie bywają nigdy koszone, nie dlatego; iżby siano, z nich pochodzące, było złem, lecz dlatego, że odwiezienie go do odległych włości zbyt wiele sprawiłoby trudu. Do tego celu służą wyłącznie łąki w dolinach i polanki rozrzucone po lasach, nazywane i tu carynkami. Ale że siano z łąk i carynek nie wystarczyłoby w zimie do wyżywienia tej ilości bydła, jaką połoniny pomieścić zdołają, przeto rozwinął się tu na większą skalę handel bydłem. Ubożsi

’) Porównaj w tym przedmiocie cenną pracę B. Waltera: Die Erzlagerstätten d. südlichen Bukowina, Jahrb d. geol. Reischsan-stalt, XXVI. (1876). str. 343 i nast.

mieszkańcy skupują na wiosnę po kilka sztuk przychówku i wypasłszy go przez lato na połoninach, sprzedają w jesieni ze znacznym zyskiem. Targi jesienne (na Św. Michała) należą do najważniejszych chwil w życiu tutejszych mieszkańców; najniedostępniejsze drożyny górskie roją się o tej porze od ludzi i bydła, a kto nie widział takiego targu w Kosowie, Ku-tach, Śniatynie, lub którem innem podgórskiem miasteczku, ten o życiu tej krainy nie ma wyobrażenia. Pobyt w górach oddziałał też nie mało na usposobienie tutejszych górali. Chociaż połoniny pod względem roślinności różnią się wielce od stepów, to nie da się zaprzeczyć, że wrażenie, jakie jedne i drugie czynią na umyśle człowieka, jest jednakowem. Widok tych niezmierzonych wyżyn, ogołoconych z drzew, ale porosłych bujnemi trawami, nuży zarówno wzrok jak i umysł i budzi jakąś nieokreśloną tęsknotę, która jest szczególnym rysem w charakterze Hucułów i odbiła się w ich życiu, w ich zwyczajach i przesądach, w ich bogatych utworach poetyckich. Obok nieograniczonego zamiłowania wolności, obok umysłu niespokojnego, skłonnego do wybryków, wytworzyła się tu nieudolność, objawiająca się lekceważeniem życia i jego warunków. Jest to ludność, która nie dorosła do dzisiejszych stosunków społecznych i na której stosunki te srodze się odbijają, Huculi rujnują się na wesela, chrzciny i pogrzeby, które bez pijatyki obejść się nie mogą, a pozbywają się z bezgraniczną lekkomyślnością swej ojcowizny, oddając ją na przykład w zamian za dożywotnie utrzymanie. Ogromne obszary ziemi, gospodarstwa, lasy i połoniny przeszły już i przechodzą jeszcze ciągle w ręce żydowskie; o ile huculskie osady się kurczą, o tyle rozpościerają się te ostatnie. Nie mniejsze spustoszenia dzieją się i między Wołochami bukowińskiemu Ma ten przewrót społeczny tę dobrą stronę, że żydzi zbytecznie rozrodzeni, nie mogąc wyżyć z handlu, zwracają się mimowoli ku ziemi i zaczynają się więcej nią zajmować. Można tu nieraz spotkać żyda idącego za pługiem, koszącego łąkę, albo pilnującego bydła na połoninie, a nawet i płynącego na tratwie po Czeremoszu w zawody z Hucułem. Ale też liczba pierwotnych mieszkańców zmniejsza się tu z każdym rokiem i jeżeli nie zajdą jakieś nadzwyczajne okoliczności, to i Wołoch bukowiński, potomek rzymskich legionistów i ów rycerski Hucuł, który dźwiękiem olbrzymiej drewnianej trąby (szałaja, albo trembita) wita na połoninie wschodzące słońce i żegna złożonego do trumny towarzysza, dla którego koń i strzelba były do niedawną nieodstępnymi towarzyszami, który wiedziony poczuciem swej niezależności zostawał opryszkiem i był postrachem Ormian i żydów, staną się dla nas my-tycznemi postaciami.

¹

Zapałowicz ; Roślinna szata, str. 13.

XXX. Olej skalny i wosk ziemny w Karpatach.

Geograficzne rozmieszczenie oleju skalnego Północna Ameryka Kaukaz Karpaty. Początek i rozwój naftowego przemysłu w Gali-cyi. Obecny jego stan. Smoła żydowska i wosk ziemny. Szraufit i helenit. Owady kopalne w Borysławiu. Gaz ziemny. Czciciele ognia na wschodzie Zużycie gazu ziemnego w Zjednoczonych Stanach Pittsburg. Ekonomiczne znaczenie naftowego przemysłu dla Galicyi. Pochodzenie oleju skalnego; czy mógł powstać z pierwiastków nieorganicznych; z zagęszczenia gazu ziemnego; z roślin; ze zwierząt. Spostrzeżenia Radziszewskiego, Fraasa i Sickenbergera. Ochsenius i Załoziecki. Świat zwierzęcy na dnie oceanów. Bathy-bius Huxleya. Gaz ziemny w soli wielickiej.

Nąjcenniejszemi tworami kopalnemi Karpat są sól i olej skalny, wraz z woskiem ziemnym. Znajdują się one prawie na całym obwodzie piaskowcowej formacyi, zarówno po zewnętrznej, jak i po wewnętrznej stronie Karpat, lecz nie jednakowo rozdzielone. Ponieważ sól oprócz Galicyi i Bukowiny występuje w olbrzymiej ilości w Marmaroszu i Siedmiogrodzie, przeto zajmiemy się nią szczegółowo, gdy tamte ziemie dokładniej poznamy; natomiast olej skalny i wosk ziemny chociaż istnieją i po za granicami Galicyi i Bukowiny, to tworzą jeszcze ciągle szczególną właściwość naszych Karpat i naszego przemysłu i z tego powodu na tern miejscu kilka słów im poświęcamy.

Olej skalny jest znanym od niepamiętnych czasów, gdyż wzmianki o nim napotykamy już u autorów żydowskich, greckich i łacińskich r). Występuje on prawie we wszystkich osa-

S A. Nawratil: O nafcie i innych wyrobach galicyjskiego oleju skalnego, 1880.

Wł. Szajnocha: Górnictwo naftowe w Galicyi wobec ustawodawstwa górniczego, Muzeum, 1881, tom I. i IX.

dowych formacyaeh geologicznych, od sylurskiej, aż do trzeciorzędnych, a jest znanym z Indyj, Chin, Japonii, Persyi, Kaukazu, Małej Azyi, w Europie z krain podkarpackich, z Niemiec (Brunszwik, Hanower, Holsztyn, Alzacya), z Francyi, Włoch i Krymu, nakoniec z północnej i południowej Ameryki, z wysp Trinidad i z Nowej Zelandyi. Nie posiadają oleju skalnego, jak się zdaje, kraje podbiegunowe, w ogóle okolice chłodniejsze.

Najbardziej obfituje w olej skalny Ameryka północna, Kaukaz i Galicya. W Ameryce północnej źródła oleju skalnego zostały wykryte dotąd w Kanadzie, Pensylwanii, Kalifornii i w stanach Ohio, Wirginia, Kentucky i Tennessee; z wyjątkiem jednej miejscowości, (Gaspó w Kanadzie) leżą wszystkie te kraje po zachodniej stronie gór Allegany, na wielkiej wyżynie, a siedzibą oleju skalnego są tam skały bardzo stare, należące do formacyi sylurskiej, dewońskiej i węglowej. Ze olej skalny w północnej Ameryce istnieje, o tern wiedziano od dawna, gdyż jeszcze w przeszłem stuleciu Indyjanie mniejsze jego ilości do miast przynosili i jako olej Seneki po aptekach na leki sprzedawali. Zasługa wykrycia miejscowości, w których on się znachodzi, przypadła w udziale górnikom, poszukującym soli. W końcu przeszłego i początku bieżącego stulecia wykryli oni go w stanach Wirginii i Ohio, lecz w mniejszej ilości. Dopiero w r. 1814 wybili oni nad rzeką Muskingum studnię, głęboką na 475 stóp, z której co dwie godziny wybuchał olej skalyn, dając przy każdym wybuchu 30 do 60 galo-

R. Zuber: Nafta i wosk ziemny w Galicyi, Wszechświat,

rok 1883.

H Gintl: Die Concurrenzfähigkeit des galizischen Petroleums,

г. 1885.

С. Engler: Das Erdöl von Baku, Dinglers Polyt. Journnl, Bd. 260, 261, r. 1886.

E. Dunikowski : Przewodnik naukowy V zjazdu lekarzy i przyrodników, 1888.

H. Höfer: Das Erdöl, 1888.

Br. Pawlewski : Technologia nafty i wosku ziemnego, 1891.

Liczne szczegóły geologicznej treści, do tegoż odnoszące się przedmiotu, znajdzie czytelnik w Lwowskim Kosmosie i pracach geologicznego zakładu państwowego w Wiedniu.

5B7

nów (po 379 litrów); płyn ten gromadził się po części w zagłębieniu, które na prędce ocembrowano, po części zaś spływał do rzeki, a zapalony przypadkiem, pokrył całą rzekę pływającemu płomieniami, które jeszcze w odległości pół mili z wody do wierzchołków najwyższych drzew sięgały. W roku 1818 odkryto olej skalny w Kentucky. W roku 1829 wykopano tam słynną studnię „American well“, z której co 5 minut wielka ilość oleju wybuchała i przeważnie do rzeki Cumberland spływała. Gdy jeden z robotników płyn ten zapalił, pokryła się ta rzeka płomieniami na przestrzeni 56 mil ang. Ale olej w tak znacznej odkryty ilości nie znalazł ważniejszego zastosowania. Dopiero w roku 1854 podał Silliman sposób destylowania i czyszczenia oleju skalnego, w celu używania go w lampach. Równocześnie zawiązało się pierwsze amerykańskie towarzystwo nafciarzy „Rock oil Company“, które jednakże z powodu wysokich cen ropy wkrótce potem upadło. Dopiero gdy Bissei i Kier kosztowne i wiele czasu zabierające bicie studni wierceniem zastąpili i gdy w r. 1859 około Titusville w Pensylwanii wywiercono otwór, z którego 400 galonów ropy dziennie otrzymywano, obniżył się koszt wydobywania tego płynu odrazu tak znacznie, że jego kopanie wielkie poczęło nieść zyski. Z tego powodu bywa w Ameryce dzień 27. sierpnia 1859 za dzień jubileuszowy naftowego przemysłu uważanym.

Przy pomocy świdra zapuszczono się w Ameryce do głębokości 600 z górą metrów i przekonano się, że olej skalny powtarza się w różnych głębokościach pod powierzchnią ziemi. W Pensylwanii istnieją trzy olejonośne pokłady (horyzonty), jeden pod drugim. Ropa bywa tam przeważnie za pomocą pompowania wydobywana, Rzadziej wyrzucają ją na wierzch zagęszczone we wnętrzu ziemi gazy na kształt wodotrysków. Jedna z najsłynniejszych studzien tego rodzaju, tak zwana Lady Hunter well przy Petrolia City, wyrzucała płyn tylko na 3 metry w górę, ale dawała pomimo to, w pierwszych dniach, po 4770 hektolitrów (1 hektol. = 100 litrom.) ropy na dobę. Wydatność studzien trwa w Ameryce od 2 do 3 lat. W r. 1861 ilość otrzymywanej ropy była tak wielką, że baryłkę¹) oddawano po 1 dolarze, ale bezskutecznie, gdyż

) Amer, baryłka (barrel) zawiera 140 klgr. oleju.

brakło kupujących, a przemysł naftowy został nagle zagrożony upadkiem. Podniósł się z niego jednakże dość szybko, bo już w 1864 r. cena baryłki wynosiła od 8 do 14 dolarów. Największą ilość skalnego oleju otrzymano w północnej Ameryce w. roku 1882, mianowicie 42 miliony metrycznych centnarów; od tego czasu ilość ta zmniejsza się bezustannie, w roku 1885 wynosiła ona już tylko 29 milionów metrycznych centnarów. Ilość źródeł oleju skalnego, otwartych do roku 1885, doszła do 21.950; średnią wydatność jednej studni w ciągu doby przyjmuje Starcew dla roku 1884 na 40 m. c., ale dla r. 1885 już tylko na 1P5 m. c.

Kaukaz ma z Galicyą to wspólnego, że olej skalny znajduje się tam po obu stronach gór, prawie u ich podnóża, w pokładach stosunkowo bardzo młodych, bo trzeciorzędnych. Źródła jego poczynają się już nad morzem Azowskiem, zarówno na półwyspie Kerczeńskim, jak i Tamańskim, występują w znacznej liczbie w okolicy Tyflisu, nad Terekiem, we Wła-dykaukazie, w Derbencie i Petrowsku nad morzem Kaspij-skiem, a nawet na stepach Turkomańskich. Chociaż wiele z tych źródeł odznacza się niezwykłą obfitością, bo n. p. otwór świdrowy w Kudaku, po północnej stronie gór, dał fontannę, która w 57 dniach przeszło 82.000 wiader ropy wyrzuciła, to nie mogą one iść w porównanie z tern, co półwysep Apszeron posiada; niosły one też jak dotąd bardzo małe korzyści i zostały porzucone. Obszar ropodajny na półwyspie Apszeron obejmuje zaledwie 8 kwadratowych kilometrów. Siedzibą oleju skalnego są tutaj trzeciorzędne iły, piaski i łupkowe piaskowce, prawie poziomo ułożone, przykryte od wierzchu młodszemi wapieniami, obfitującemi w skorupy mięczaków (piętro kon-geriowe). Bogactwo tej okolicy w olej skalny było znanem na wschodzie od niepamiętnych czasów. Już słynny włoski podróżnik Marko Polo, który w pierwszej połowie XIII. wieku odbył podróż do Chin, wspomina, że kaukaska ropa bywała w tę porę na wielbłądach po całej okolicy rozwożona i do palenia używana; dochodziła ona aż do Bagdadu. Istniała w Baku już w tę porę fontanna tak obfita, że wyrzucaną przez nią ropą można było w ciągu jednej godziny 100 łodzi napełnić. W drugiej połowie przeszłego stulecia znajdowało się według Reinegga *)

) O. Schneider: Naturwissenschaftliche Beiträge, 1883, str. 232.

w okolicy Bałakan 25 otwartych studzien, z których ropę skó-rzanemi workami czerpano; najobfitsza z tych studni dawała 625 funtów płynu dziennie, inne po 50 do 80. Przez następne sto lat nie zrobił przemysł naftowy na Kaukazie żadnego postępu, bo jeszcze pomiędzy 1850 i 1860 rokiem czerpano tam ropę, jak Rossmässler’) opisuje, za pomocą kozich skór, rozpiętych na żelaznej obręczy, które 3 do 4 pudów płynu na raz zabierały. Wyciągano te worki siłą ludzi, albo wołów i zlewano w doły cementowane, przykryte dachem drewnianym, albo kamiennym. Kupcy brali ropę w burdiuki, to jest skóry wołowe, i rozwozili ją na wielbłądach, albo w arbach, t. j. wozach dwukołowych, których koła są zbijane z desek. Dopiero gdy w roku 1859 wysłany przez Liebiga chemik Molde nhauer i jego następca Eichler podali sposób wyrabiania z ropy za pomocą destylacyi nafty świetlnej, a Mirzów zastosował do wydobywania surowego płynu wiercenie, nastała dla kaukazkiego przemysłu naftowego nowa era. Już w roku 1872 istniało tutaj 23 zakładów do przeróbki ropy.

Olej skalny jest na półwyspie Apszeron prawie wszędzie tak gazami nasycony, że gazy te wyrzucają go, po otwarciu studni, własną siłą w górę, w postaci potężnej fontanny. Niektóre fontanny dochodziły tu do 40 metrów wysokości, a biły przez 8 albo i 10 dni; po ustaniu takiego wybuchu rozpoczyna się dopiero wydobywanie płynu za pomocą pompowania, trwające po kilka miesięcy. W roku 1885 wydobywano ropę w okolicy Bałakan z 482 studni, z których 344 było wykonanych przy pomocy wiercenia. Wydatność studzien kau-kazkich jest 10 do 40 razy większą od amerykańskich, bo w roku 1885 dawała jedna studnia średnio 490 metrycznych centnarów na dobę. Z dziesięciu najobfitszych studni dała tutaj każda w ciągu 2 do 3 miesięcy mniej więcej po 5 milionów pudów, czyli po 819.000 metrycznych centnarów płynu, a studnie dające mniej, jak 1000 pudów (163 m. c.) na dobę, bywają, jako nieopłacające się, porzucone. Apszerońskie kopalnie są, jak się zdaje, jeszcze dalekie od wyczerpania, bo ilość wydobywanej ropy bezustannie się tam powiększa; gdy w roku 1875 wydały one tylko 940.000 m. c. tego płynu, to w roku 1885 ilość ta wzrosła do 16,360.000 m. c. Ale ropa

*) Lehrb. der Yerarb. d. Naphta, str. 8.

kaukazka ma daleko mniejszą wartość od amerykańskiej i galicyjskiej, zawiera bowiem mniej oleju świetlnego; gdy z amerykańskiej ropy daje się wydzielić około 70°, z galicyjskiej około 60° tego płynu, to kaukazka daje go zaledwie 40°, a pozostawia ona ogromną ilość odpadków, których zużycie przedstawia wielkie trudności. Z tego powodu są też i ceny kau-kazkiej ropy bardzo niskie. Gdy w r. 1875 płacono za jeden metryczny centnar po 7 marek, to obecnie można tę ilość na miejscu otrzymać za pół marki.

W Karpatach znajduje się olej skalny po obu stronach tych gór, lecz w ilości, opłacającej koszta jego wydobywania i przeróbki, jedynie w Galicyi i w Wołoszczyzn i e, w tym drugim kraju po południowej stronie gór, na dorzeczu rzekBodza, Prachowa i Dambowica. Jest on wszędzie wyłącznie do for-macyi karpackiego piaskowca przywiązany. W Galicyi znajduje się olej skalny w różnych poziomach, zarówno w skałach formacyi kredowej, w tak zwanych warstwach ropianieckich, jak i w trzeciorzędnych, tak starszych (eocen) jak i młodszych (oligocen). We wszystkich tych formacyach występują na przemian łupki i piaskowce. Olej skalny gromadzi się zazwyczaj w piaskowcach, szczególniej, gdy skała ta jest mniej zbitą, w ogóle gąbczastą, gruboziarnistą i kruchą, jak to ma miejsce w pokładach eocońskich; bywa on jednakże i w zbitych piaskowcach ropianieckich znajdowanym, lecz tylko wtenczas, gdy skała ta posiada szczeliny, powstałe przez jej popękanie. Gdzie ławice piaskowca są ułożone na przemian z ławicami łupko-wemi, tam pierwsze przedstawiają naturalne zbiorniki dla tego płynu. Największa ilość oleju jest nagromadzona w głębokości poniżej 200 m.

0 istnieniu oleju skalnego w Karpatach wiedziano dobrze od dawna, lecz nie zwracano na niego uwagi. Gintl opowiada, że włościanie w Słobodzie Rungurskiej używali tego płynu już w roku 1770 na smarowidło do wozów i jako lek przeciwko chorobom skórnym u zwierząt domowych. Pomiędzy r. 1810 i 1817 istniała już w Borysławiu (właściwie w Hubiczu) desty-larnia oleju skalnego, z której nafta szła do Pragi, gdzie do oświetlania ulic używaną była. Była to więc pierwsza próba zużycia oleju skalnego na światło i zasługa pierwszeństwa w tym kierunku przypada w udziale Galicyi. Przedsiębiorstwo to rozbiło się jednakże, jak się zdaje, głównie o trudności przewozowe i niebawem upadło. W ciągu następnych 40 lat czerpano jeszcze tu i ówdzie olej skalny, lecz przerabiano go przez gotowanie, wyłącznie na smarowidło. Według Zeisznera istniało w Borysławiu w 1838 roku 30 studni, zalanych wodą, które około 4 kwart oleju dziennie dawały; ale już w 1840 r. czerpano w Stanisławowskim obwodzie, według Hófera, olej skalny z 75 studni, które około 24.000 litrów płynu na rok dawały. Tak kopaniem studni, jak i warzeniem mazi zajmowali się na własną rękę włościanie miejscowi, którzy właścicielom gruntów czynsz roczny, od V₂ do 20'złr. w. a. od studni składali. Dopiero w r. 1852 zrobił Ignacy Łukaszewicz, prowizor apteczny we Lwowie, ponowną próbę oczyszczenia ropy przez przepędzenie jej i używania otrzymanego w ten sposób płynu do lamp. Próba wypadła zupełnie zadawalniająco, bo już w roku 1853 kolej północna, która do oświetlenia swych budynków szkockiego hydrokarburu (płynu, otrzymywanego przez destylację węgla brunatnego) używała, płacąc za centnar wied. po 43 złotych austr., zastąpiła ten liydrokarbur galicyjską naftą, a w roku 1855 ten rodzaj oświetlenia został zaprowadzonym w głównym szpitalu we Lwowie. Możemy więc powiedzieć bez przesady, że Galicya jest kolebką tego nowego przemysłu, gdyż wyprzedziła ona pod tym względem tak Kaukaz, jak i Amerykę, a Łukaszewicz, który zbudował pierwsze rafinerye w Klenczanach, w Gorlicach, Jaśle i Polance, a dorobiwszy się znacznego majątku i zdobywszy sobie ogólne uznanie i poważanie, zmarł w r. 1882, jest jego ojcem.

Obecnie kopią olej skalny w Galicyi co najmniej w stu miejscowościach, a liczba studni wynosi kilkanaście tysięcy. Ilość otrzymywanego płynu wzrosła najbardziej, gdy około 1871 r., w miejsce dawnych studni kopanych, zaprowadzono wiercenie świdrem; równocześnie zmniejszyły się koszta jego wydobywania. W roku 1885 posiadała zachodnia Galicya kopalnie oleju skalnego w obwodach Sandeckim i Gorlickim w gminach Klenczany, Mienczyna Wielka, Ropa, Siary, Sękowa, Ropica Ruska, Libusza, Lipinki, Wojtowa, Kryg i wiele innych; w obwodach Jasielskim i Sanockim w gminach Harklowa, Leszna, Bobrka, Ropianka, Zagórz, Uherce, Polany, Głębokie, Nowosielce, Zmienna i t. d. Studni ropodajnych znajdowało się w tę porę w tych czterech obwodach około 2050, a ilość otrzymanego oleju wyniosła przeszło 135.000 metrycznych centnarów. Wschodnia Galicya posiadała w tymże roku kopalnie w obwodach Samborskim i Drohobyckim w gminach Borysław, Wolanka, Truskawiec, Schodnica, Mroźnica i t. d., w Stryjskim, Stanisławowskim i w Kołomyjskim obwodzie zaś w Słobodzie Rungurskiej, w Ropie, Pasieczny, Łuczy, Czarnym Potoku, Akreszorach, Kosmaczu, Skolu i t. d. Ropodajnych szybów ■znajdowało się we wschodniej Galicyi około 1500 a dały one w 1883 r. przeszło 370.000 metrycznych centnarów ropy. Ale oprócz tego znajdowało się w tę porę kilka tysięcy wyczerpanych, albo zaniechanych studni i kilka tysięcy takich, nad któremi dopiero pracowano. Cena ropy wynosiła w tę porę od 5 do 67₂ zł. autr. za metryczny centnar. Wydatnośó studni jest różna. Studnia ,.Hucuł“ w Słobodzie Rungurskiej, wybita w 1885 r., głęboka na 271 m. dawała od razu, bez pompowania, po 170 baryłek (po 150 kilogramów) oleju dziennie, a do roku 1891 przyniosła właścicielom przeszło 600.000 złr. zysku; studnie „Witold“ i „Kazimierz“ w tejże samej miejscowości, dały w ciągu 18 miesięcy 60.000 baryłek oleju. Szyb nr. II. w Wietrznie (własność Amerykanów), dawał z początku po 2000 baryłek dziennie; głębokość jego wynosiła 240 m., ropa wypływała z niego bez pompowania przerywanemi wybuchami. Szyb nr. VII. w Równem, głęboki na 370 m., dawał przez dłuższy przeciąg czasu po 1000 baryłek dziennie; do roku 1891 przyniósł on swym właścicielom około 300.000 złr. ogólnego dochodu. Chociaż studnie galicyjskie nie dają od razu tyle, co amerykańskie, to wydatnośó ich trwa zato w ogóle o wiele dłużej. W Bóbrce znajdują się studnie, które dają olej od lat 30, po kilka baryłek dziennie. Szyb „Skarbowy“ w Słobodzie Rungurskiej, wybity w 1771 r. w celu otrzymania solanki, został opuszczonym, gdyż w miejsce solanki ukazał się w nim niej skalny; pogłębiony ponownie w latach 1859 i 1879 dawał jeszcze po 10 do 20 m. c. oleju dziennie i przedstawia zajmujący przykład studni, która od 80 lat wydatności swej nie utraciła. Około 1885 roku zaprowadzono w galicyjskich kopalniach kanadyjskie wiercenie, polegające na tern, że świder porusza się w metalowych rurach, które równocześnie z nim w ziemię się zagłębiają, co zalanie studni przez wodę uniemo-żebnia. Oprócz tego praca postępuje o wiele raźniej, bo świder, poruszany parą, zapuszcza się w ciągu doby, stosownie do twardości kamienia, na 18 do 26 metrów w głąb ziemi.

Najgłębsze studnie zostały w ten sposób wybite i doszły do 400 z górą metrów głębokości.

me-

О»

■co

W ścisłym związku z olejem skalnym pozostaje kilka innych ciał bitumicznych, już stałych, już lotnych. Do pierwszych należy przedewszystkiem smoła żydowska, czyli asfalt, uważana przez chemików za stężały na powietrzu olej skalny; znana od wieków z Morza Martwego, gdzie na powierzchnię wody od czasu do czasu kawałami wypływa, znajduje się ona u nas w Kosmaczu, a bywa używaną na chodniki, do wyrabiania ogniotrwałej tektury i t. d. Ważniejszym od asfaltu jest wosk ziemny (ozokerit)¹). Znajdowano go dawniej w ro-ponośnycłi pokładach w Egipcie, w Persyi, na Świętym Ostrowie Kaspijskiego morza, w Kroacyi i na Wołoszczyznie, lecz wszędzie w mniejszej ilości i nie przywiązywano do niego żadnego znaczenia, W Galicyi znajduje się on w małej ilości w Dźwiniaczu, Staruni, Mołotkowie, Libuszy, Truskawcu i Wo-lance, a bardzo obficie w Borysławiu. Siedzibą jego są tutaj wyłącznie pokłady solonośnej formacyi, utwór, jak wiemy, od ropodajnych piaskowców karpackich o wiele młodszy. Występuje on w cienkich warstwach, zawartych najczęściej pomiędzy warstwami iłu i piaskowca, ale oprócz tego wypełnia niezliczone szczeliny, szpary i otwory, niekiedy w postaci żył, i widoczną jest rzeczą, że został w nie wgnieciony, jako ciało plastyczne, zostające pod bardzo silnem ciśnieniem. Zdarzały się w Borysławiu kikakrotnie przypadki, że wosk ziemny wdzierał się, po przebiciu skał, jakiemi od wierzchu był przykryty, do szybu z taką gwałtownością, iż robotnicy, pracujący w szybie, o mało życia w nim nie postradali. Obok wosku znajduje się w tych pokładach i olej skalny i sól kamienna, Znaleziono tutaj kryształ soli, we wnętrzu którego była zawarta kropla oleju skalnego. Wosk ziemny bywa przerabianym na parafinę i cerezynę, oprócz tego znajduje on liczne zastosowanie w przemyśle, a cena jego jest bardzo wysoka i bezustannie się podnosi; gdy w roku 1873 jeden cetnar tryczny płacono w kopalni po 18 złr., to w roku 1891 cena ta doszła do 29 złr. Z tego powodu popłaca wosk ziemny lepiej," aniżeli olej skalny. W Borysławiu bywa on od 30 lat

*) Wł. Szajnocha: Wosk ziemny w Galicyi, w Przew. nauk. i literackim, 1894, str. 82, 177, 266.

wydobywanym, liczba studni doszła tu juz w 1881 roku do 12.000. Ale ilość wosku, a z nim i wartość produkcyi zmniejsza się tu z każdym rokiem. Gdy cała ilość otrzymanego w r. 1873 w Galicyi wosku przedstawiała wartość 3,500.000 zł., to w roku 1891 wartość ta obniżyła się do 1,760.000 złr. Ponieważ przemysł ten znajduje się w Borysławiu prawie wyłącznie w ręku ciemnych, chciwych zysku spekulantów żydowskich, przeto o racyonalnem prowadzeniu robót nie mogło być mowy. Wydobywanie tego produktu jest tutaj bezmyślnym rabunkiem a Borysław, ta galicyjska Kalifornia, która wydała dotąd co najmniej 50 milionów złr., przedstawia pod ekonomicznym, społecznym i moralnym względem obraz taki, o jakim mało kto w kraju ma wyobrażenie.

Oprócz smoły żydowskiej i wosku ziemnego znachodzą się w karpackich pokładach ropodajnych liczne pnie skamieniałych drzew. Około Warny i Czerniowiec na Bukowinie znaleziono zaś odłamki żywicy, zbliżonej swemi właściwościami do bursztynu, ale różniącej się od niego składem chemicznym, który Schróckinger z tego powodu za odmienny minerał uważa i szraufitem nazywa¹). W pokładach Bory sławskich wykrył nadto Nawratil ciało, zbliżone własnościami do kauczuku, któremu nadał nazwę helenitu r).

Kopalnie w Borysławiu dostarczyły w ostatnich czasach jeszcze jednego szczegółu, niezwykłej dla nauki wartości. Inżynier Gąsiorowski znalazł w iłach, przykrywających mioceńskie warstwy ozokerytowe, w tak zwanej „sytycy“, wielką ilość dobrze przechowanych cząstek owadów, których rozpoznaniem zajął się prof. Łomnicki. Wypadki tych badań zostały właśnie ogłoszone w pięknej pracy, zatytułowanej: „Plejstoceńskie owady z Borysławia 1894“, ozdobionej dziewięcioma tablicami, a wydanej nakładem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie. Owady opisane i odrysowane w tern dziele należą prawie wszystkie do działu chrabąszczów, oprócz których znaleziono tylko kilka pluskiew i ślady dwuskrzydłych. Najciekawszym wypadkiem poszukiwań prof. Łomnickiego jest ten

') Schröckinger: Ein neues fassiles Harz aus der Bukowina, Verband], d. geol. Reichsanstalt, 1875, nr. 8.

a) A Nawradl: Über fossilen Kautschuk, genannt Helenit, Ding-lers Polytechnisches Journal.

lO

sż czegół, że ówczesna bor y sławska fauna owadów była zupełnie odmienną od dzisiejszej, a wykazuje najwięcej podobieństwa z podbiegunową. Owady te żyły tu w okresie lodowym, którego szczątki osiadły w Borysławiu na pokładach mioceńskich. Znaczna liczba owadów, żyjących już to w odchodach zwierząt kręgowych, już to w ich ścieiwie, przekonuje też na pewne, że pomimo niskiej ciepłoty powietrza okolice podkar-karpackie posiadały wówczas i roślinność obfitą i świat zwierzęcy urozmaicony i bogaty. Żył tam między innemi i mamut, jak o tern świadczy ząb tego zwierzęcia, znaleziony przed laty w Borysławiu.

Miejscowości, posiadające olej skalny, zawierają oprócz tego prawie zawsze wielkie ilości gazów ziemnych, które gromadzą się po studniach i szybach i nietylko robotę we wnętrzu ziemi utrudniają, lecz i zakłady z powodu łatwej zapalności na niebezpieczeństwo pożaru narażają. Na półwyspie Apszeron jest ziemia w wielu miejscach tak temi gazami przesiąknięta, że zrobienie otworu laską w wilgotnym piasku wystarcza do tego, ażeby gaz palny z ziemi otrzymać, a otwory głębokie na kilka metrów wydają go bez przerwy w takiej ilości, że raz zapalony sam przez się nie gaśnie. Zjawisko to było na Kaukazie znanem od niepamiętnych czasów i zdaje się, że widok tych wiecznie płonących świateł zrodził tutaj ubóstwianie ognia, które Zoroaster ujął w pewne formy religijne. Świątynie z płonącemi ogniami znajdowały się na półwyspie Apszeron już na kilka wieków przed naszą erą; czciciele ognia przybywali do nich z najodleglejszych stron i roznosili swą religię po całym wschodzie. Ostatnia świątynia tego rodzaju w Baku została zamkniętą z polecenia rządu rosyjskiego przed 10 laty, jej święty płomień zagasł prawdopodobnie na zawsze. Natomiast gazy wydobywające się z ziemi służą tam dziś do oświetlenia zakładów fabrycznych, a nawet do ogrzewania kotłów parowych. W północnej Ameryce gaz palny wydobywał się także w kilku miejscach sam przez się z ziemi i został wcześnie zużytkowanym. Pierwsze podobno miasteczko Fredonia ujęło w 1821 r. i zużyło do oświetlenia ulic jedno z miejscowych źródeł gazowych, które wystarczało dla 30 płomieni, a równocześnie prawie poczęto latarnię sygnałową w Barcelonie, nad jeziorem Erie, oświetlać gazem ziemnym, wydobywającym się w niewielkiej od niej odległości.

&4ö

W Pensylwanii zaczęto gazu ze studni naftowych używać na światło około 1872 roku. Ale ilość tego gazu była tak wielką, że zużycie go na samo śwatło było niemożebnem; przemyślni Amerykanie urządzili niebawem paliwa, przy pomocy których gaz ten dawał się użyć nawet do opalania kotłów i pieców w hutach żelaznych i szklanych, po walcowniach i we wszystkich fabrykach. To nowe zastosowanie gazu dawało takie korzyści, że poczęto kopać studnie gazowe, a w r. 1886 istniało w Ameryce północnej sześć kompanij, które się wyłącznie wydobywaniem gazu trudniły i gaz rurami na odległość kilkudziesięciu, a nawet i więcej kilometrów, we wszystkich możebnych kierunkach rozprowadzały. Jedna tylko studnia „Fairview well“ przy Petrolia City zaopatrywała w roku 1874 cztery miasteczka gazem, który oprócz wielkiej liczby płomieni dawał ciepło dla 40 kotłów parowych, dla 40 kuchni i 8 stacyj do pompowania wody. Trzy studnie gazowe, zaopatrujące fabryczne zakłady w Kitaning dawały w 1880 r. jeden milion stóp sześciennych gazu na godzinę. W roku 1878 i następnych odkryto niewyczerpane zasoby gazu ziemnego przy Murrays-ville; miasto Pittsburg, zajmujące pod przemysłowym i fabrycznym względem pierwsze w Zjednoczonych Stanach miejsce, zaopatrywało w roku 1884 wszystkie swe zakłady tym gazem, oszczędzając rocznie na węglu 1,100.000 dolarów. W r. 1886 dostarczało tego gazu miastu 107 studni, z których jedna dawała jeden milion sześciennych metrów dziennie; długość rur, rozprowadzających gaz, wynosiła w tę porę 800 kilometrów. Silne ciśnienie, pod jakiem gaz ziemny niekiedy z ziemi się wydobywa, pozwoliło użyć go jako motora; wyrabiano też z niego sadzę. Wartość gazu ziemnego, zużytego w roku 1885 w całych Stanach Zjednoczonych, podają wykazy statystyczne na 4,857.200 dolarów. Ale w okolicy Pittsburga ilość gazu ziemnego zmniejszyła się nagle w r. 1886 i zachodzi obawa, że tamtejsze źródła gazowe są bliskie wyczerpania. Oprócz tego bywa gaz ziemny w Chinach za pomocą studni, dochodzących do 1000 metrów głębokości, od niepamiętnych czasów wydobywany i do oświetlenia salin i innych zakładów rządowych używany. W Karpatach bywa on do tegoż samego celu w kopalniach soli w Slatynie (Marmarosz), w Galicyi zaś w Bóbrce, w Słobodzie Rungurskiej i kilku innych miejscowościach używany. W okolicy Krosna, na t. z. Toroszówce, w odległości kilku kilometrów od kopalni nafty, znajduje się studnia wodna, z której wydobywa się od niepamiętnych czasów gaz, palący się wielkim płomieniem, a który, pomimo swej obfitości, dotąd zużytym nie został. Naturalne źródło ziemnego gazu przedstawia Bełkotka w Iwoniczu, źródło, z którego wydobywa się bezustannie gaz palny; gdy się przysunie do wody płonącą zapałkę, zapala on się i daje płomienie, przesuwające się po powierzchni wody, albo przeskakujące z jednego końca sadzawki na drugi. Widowisko takie trwa czasem kilka godzin. Prawdopodobnie z powodu tego dziwnego zjawiska uchodziła Bełkotka pierwotnie za źródło lekarskie i wielkiej używała sławy. Obecnie woda jej nie bywa używaną w celach leczniczych. Ilość gazu, wydobywającego się w Bełkotce w ciągu jednego roku, ocenia Radziszewski na 23.760 sześciennych metrów. Naturalne źródła gazu ziemnego znajdują się oprócz tego w Baasen i Kis Szarosz w Siedmiogrodzie.

W roku 1889 zajmowało się kopaniem oleju skalnego w Galicyi¹) 289 przedsiębiorstw; otrzymały one razem 716.595 metrycznych centnarów ropy, w wartości 2,483.408 złr. Średnia cena jednego centnara wynosiła w tym roku, na miejscu 3 złr. 47 ct. Wosku ziemnego wydobyto w tymże roku (142 przedsiębiorstw) 75.602 metr. centn. w wartości 1,796.434 złr.; centnar wosku płacono średnio po 23 złr. 76 ct. w kopalni. Obie gałęzie przemysłu dały w r. 1889 ogólnego dochodu 4,279.842 złr. Ponieważ oleju skalnego i wosku ziemnego wydobyto razem 792.197 metrycznych centnarów, a robotników zajętych w kopalniach było 9.195, przeto na jednego robotnika przypada 8645 metrycznych centnarów surowych produktów, co przedstawia wartość 465 złr. 50 ct. W roku 1877, a zatem o 12 lat

wcześniej²) wydobywano w Galicyi 120.979 m. c. ropy, w wartości 1,202.097 złr. i 89.610 m. c. wosku, w wartości 2,306.127 złr.; średnia cena za 1 m. c. oleju wynosiła wówczas 9'93 złr., za wosk 2573 złr. Oba przedmioty przedstawiały w r. 1877 wartości 3,508.224 złr. Widzimy zatem, że od roku 1877 do 1889 ilość wydobywanej w galicyjskich kopalniach ropy wzrosła

für

) Statistisches Jahrbuch des k. k. Ackerbau - Ministeriums 89.

²) Rutowski : Statystyka Galicy i, rok 1886.

sześćkrotnie, natomiast wartość surowego oleju zmniejszyła się do 7₃ części, a to wskutek współzawodnictwa ze strony Kaukazu i Ameryki. Trzeba dodać, że galicyjska ropa daje 60 na 100 nafty świetlnej, której metryczny centnar płaci się obecnie po 20 złr.¹) i że **/₇ części wydobytej w r. 1889 ropy zostało przedystylowanych w zakładach galicyjskich, a tylko ¹/₇ została w surowym stanie wywieziona za granicę kraju.

Pochodzenie oleju skalnego i innych ciał bitumicznych, ich powstawanie w przyrodzie zajmowało w ostatnich czasach umysły wielu badaczy, którzy też liczne dla wytłómaczenia tych zjawisk wymyślili teorye. Ponieważ rozbiór tych teoryj przechodzi granice niniejszej pracy, przeto odsyłając żądnych wiedzy do prac szczegółowych¹), podajemy w tern miejscu jedynie podstawy tych teoryj w najogólniejszych zarysach. Olej skalny, wosk ziemny i gaz ziemny składają się z węgla i wodoru; bywają one z tego powodu ogólną nazwą węglowodorów oznaczane. Liczne rozbiory chemiczne wykazały, że olej skalny składa się przeciętnie z 85 części węgla i 15 części wodoru, a prawie taki sam skład chemiczny posiada też wosk ziemny. Ale ani olej skalny, ani wosk ziemny nie są pojedynczemi ciałami, lecz mieszaniną różnych węglowodorów, które dopiero przy pomocy destylacyi oddzielić się dają. Najprostszym węglowodorem w naturze jest też gaz błotny, składający się z 75 części węgla i 25 części wodoru. On to tworzy podstawę gazów ziemnych, te przedstawiają bowiem mieszaninę, złożoną z gazu błotnego, z bezwodnika węglowego, z odrobiny azotu, tlenu i lotnych węglowodorów naftowych.

Ponieważ niektórym chemikom (Byasson, Mendelejew, Cloez) udało się otrzymać w pracowni chemicznej, przez oddziaływanie wzajemne na siebie ciał nieorganicznych, węglowodory, zbliżone własnościami do naftowych, przeto przypuszczali oni, że olej skalny może powstawać w naturze przez proste łączenie się ze sobą pierwiastków nieorganicznych. I tak n. p. Mendelejew, wychodząc z założenia, że w głębiach ziemi znaj-

') Br. Pawlikowski : Technologia nafty i wosku ziemnego, Lwów 1891, str. 299.

²) Zestawienie wszystkich ważniejszych teoryi o powstawaniu ciał bitumicznych znajdzie czytelnik w dziełku: H. Höfer, Das Erdöl, 1888, str. 101 — 183.

duje się obok metali węgiel, przypuszczał, że gdy woda dostanie się szczelinami do rozpalonego wnętrza ziemi, to rozkłada się na tlen, który, łącząc się z metalami, daje tlenki metaliczne i na wodór, który łącząc się z węglem zamienia się w węglowodory. Mendelejew i wszyscy ci, co sądzą, że olej skalny może powstać z pierwiastków nieorganicznych, przypuszczają w ogóle, że węglowodory naftowe powstają w wielkich głębiach, przy bardzo wysokiej ciepłocie, jako ciała lotne, które, przedarłszy się przez różne pokłady skał, dostają się nakoniec pod powierzchnię ziemi i tu dopiero ulegają skropleniu. Ta teorya, nazywana emanacyjną, nie odpowiada jednakże warunkom, pod któremi olej skalny występuje w naturze. Przede-wszystkiem musiałby on posiadać wysoką ciepłotę, czego nigdy nie zauważono; następnie musiałby występować obficie tam, gdzie istnieją szczeliny i uskoki we wnętrzu ziemi, gdy w Karpatach po ich południowej stronie, obfitującej w liczne dyslokacye, jest go właśnie bardzo mało. Nie znaleziono go też nigdzie w pośród skał wybuchowych, które właśnie za pośrednictwem takich szczelin z głębi ziemi się wydobyły. Teoryi emanacyi najsilniej sprzeciwia się też ta okoliczność, że tak w Ameryce, jak i w Karpatach olej skalny występuje w kilku poziomach, porozdzielanych pokładami skał, które płynu tego zupełnie nie zawierają, i że pod ostatnim od spodu poziomem ani śladu tegoż płynu nie odkryto. Widoczną więc jest rzeczą, że olej skalny jest wyłącznie do wierzchnich pokładów ziemi, mianowicie do skał osadowych przywiązany, że w większych głębokościach brakuje go zupełnie. Nadzwyczajna ilość gazu ziemnego, wydobywająca się z pokładów ropodajnych, wprowadziła innych znowu badaczy (Coquand, Grabowski, Hitsch-kock) na domysł, że węglowodory lotne, przedewszystkiem gaz błotny, uległy pod silnem ciśnieniem takiemu zagęszczeniu, iż w olej skalny się zamieniły. Hófer¹) uważa to przypuszczenie za pozbawione wszelkiej podstawy. Powiada on, że gaz błotny występuje również obficie w kopalniach węgla, a okoliczność ta nie upoważnia przecież jeszcze do tego, ażebyśmy powstanie węgla kamiennego do tegoż gazu odnosili. Argument ten uważa Hófer za wystarczający do obalenia całej tej teoryi.

Daleko więcej prawdopodobieństwa mają za sobą teorye, wyprowadzające olej skalny od jestestw organicznych. Przez destylacyę tak ciał roślinnych, jak i zwierzęcych (przy wysokiej ciepłocie i pod silnem ciśnieniem) otrzymywano rzeczywiście węglowodory, własnościami swemi do naftowych zbliżone (Daubrée, Engler). Ponieważ skały roponośne są wszystkie osadami morskiemi, przeto zwolennicy roślinnego początku oleju skalnego przypuszczają, że pochodzi on albo od roślin morskich (morszczyny, listownice i inne wodorosty), albo od lądowych, które przez rzeki do zatok morskich naniesione zostały. Do zwolenników tej teoryi należy prof. Krentz, który drzewom, obfitującym w żywicę, główny, chociaż nie wyłączny w tej czynności udział przypisuje. W zastosowaniu do Karpat poglądy te utykają jednak o jedne poważną trudność, mia nowicie tę, że roślin, któreby takie ilości oleju skalnego, dać mogły, w pokładach karpackich albo zupełnie brakuje, albo ich jest bardzo mało. Odciski w marglach i piaskowcach karpackich, które dawniej za morszczyny uważano, są zdaniem współczesnych badaczy śladami małży i robaków, a drzewo skamieniałe i żywica, chociaż znachodzą się w Karpatach, to należą w ogóle do rzadkości. Jeszcze mniej słuszności zdają się mieć ci, którzy olej skalny za naturalny destylat węgla kamiennego uważają, bo chociaż w pokładach mioceńskich, u samego podnóża Karpat, odkryto w kilku miejscach dość znaczne pokłady węgla (Grudna dolna, Bircza, Nowosielica, My szyn, Kowalówka, Stopczatów), to właśnie w sąsiedztwie tych pokładów nigdzie śladów ropy nie znaleziono, a fantazye Hochstettera, który przypuszczał, że w znacznej głębi pod Karpatami ciągnie się pas formacyi węglowej z pokładami węgla, z którego przez suchą destylacyę wytworzył się karpacki olej skalny, znalazły w pracach tak znakomitych geologów, jak Tietze i Paul należytą odprawę.

Daleko więcej okoliczności przemawia za tern, że olej skalny powstał z przeobrażenia ciał zwierzęcych. Prof. Radziszewski poddawał muł z dna morza Adryatyckiego, obfitu' jacy w szczątki organiczne, fermentacyi w różnych warunkach i znalazł, że przy fermentacyi w wodzie morskiej rozkład tego mułu odbywa się bardzo powoli, przyczem na powierzchni wody tworzy się powłoka tłuszczowa. Fraas przekonał się, że we wszystkich zagłębieniach na atolach (wyspy koralowe) morza Czerwonego woda pokrywa się kroplami tłuszczu, pochodzącego z rozkładu licznych zwierząt, te atole zamieszkujących; przypuszcza on nadto, że jeszcze większa ilość takiego tłuszczu wsiąka w porowate skały, zawdzięczające swe istnienie budowlom koralowym. Spostrzeżenia Fraasa potwierdził w najnowszych czasach Sickenberger w Kairze²), według którego grubość tłuszczowej powłoki na atolach dochodzi do 10 centymetrów. Ten „olej koralowy“ tworzy się jeszcze ciągle bez przerwy i zostaje wessany przez skały nadbrzeżne. W sąsiedztwie atolów nie znalazł Sickenberger ani morszczynów, ani węgla kamiennego. Zdaniem Hófera i innych chemików, może tłuszcz zwierzęcy utracić we wnętrzu ziemi swój zasób tlenu i dać połączenia węglowodorowe. Ten sposób powstania oleju skalnego uważają też za najprawdopodobniejszy geologowie Paul, Tietze, Uhlig, Neumayer i Credner.

Trzeba jednakże wyznać, że teorya ta nie tłumaczy jeszcze wszystkiego i ma jeszcze wiele trudności do pokonania. Gdyby olej skalny był przeobrażeniem tłuszczu zwierząt morskich, to przeobrażenie to musiałoby się odbywać bez przerwy we wszystkich morzach obfitujących w zwierzęta, a tłuszcz, z tych zwierząt pochodzący, musiałby się gromadzić w większej ilości na powierzchni wody; tymczasem zjawisko to jest zna-nem jedynie z morza Czerwonego i to jedynie z atolów. Musiało więc to przeobrażenie odbywać się w wyjątkowych tylko przypadkach, pod wpływem szczególnych okoliczności. Chemik Ochseniusa) przypisuje to przeobrażenie się ciał zwierzęcych w olej skalny wyłącznie wpływowi soli, która rozkład ciał zwierzęcych opóźnia. Ale ponieważ ilość soli zawarta w wodzie morskiej, jest za małą, ażeby taką powolną fermen-tacyę zamarłych organizmów spowodować mogła, przeto dla ominięcia tego szkopułu, ucieka on się do prawdziwie awanturniczego przypuszczenia, Warunki potrzebne do wytworzenia się oleju skalnego były zdaniem Ochseniusa następujące. Musiały istnieć nad brzegiem morza obszerne zatoki, połączone z morzem płytkiemi cieśninami, w których przez parowanie na powierzchni woda morska uległa zagęszczeniu i nasyciła się zupełnie solą; przez przerwanie progu dzielącego zatokę od morza, nagromadzona w niej surowica dostawszy się nagle do morza, które musiało obfitować w zwierzęta, pozbawiła je życia; zwłoki tych zwierząt, pokryte warstwą nieprzepuszczalnego iłu, zamieniły się we wnętrzu ziemi, pod wpływem bromków alkalicznych i chlorku glinowego w olej skalny. O wiele prościej tłómaczy powstawanie oleju skalnego Załozieckir). Rozpoczyna się według niego, to przeobrażenie ciał zwierzęcych powolnem ich gniciem w wodzie morskiej, pod wpływem zawartej w niej soli, a dokonywa się jedynie wówczas, gdy ciała takie zostaną przykryte iłem, który dalszy wpływ wody i powietrza usuwa. To drugie sta-dyum, które Załoziecki ze zwęgleniem roślin porównuje i bitu-minizacyą nazywa, polega w wydzieleniu ze zwierzęcego tłuszczu bezwodnika węglowego i tlenka węgla, przez co tłuszcz ten traci tlen i daje połączenia węglowodorowe.

Spotkała się i ta teorya wielokrotnie z zarzutem, że skały roponośne są prawie zupełnie pozbawione śladów zwierząt morskich, od których olej skalny mógłby pochodzić. Przede-wszystkiem bowiem łupki i piaskowce karpackie odznaczają się niezwykłem ubóstwem skamieniałości; znajdowano w nich tylko odciski rybek morskich, co prawda w wielkiej ilości, ale tak drobnych rozmiarów, że wyprowadzenie od nich całego zasobu węglowodorów karpackich grzeszyłoby niekonsekwen-cyą. Ale też nie jest rzeczą prawdopodobną, ażeby olej skalny powstał z ciał wielkich zwierząt, n. p. z ryb, z raków i tym podobnych; przeciwnie wypada przypuścić, że materyału dla niego dostarczyły owe drobnowidzowe organizmy, których miliardy ożywiają wodę morską. Najnowsze badania głębi oceanicznych wykazały, że muł, pokrywający dna oceanów do 2000 sążni głębokości, składa się przeważnie z mikroskopijnych żyjątek, które żywot swój na powierzchni morza wiodą, a dopiero po śmierci na dno jego zapadają. Muł ten zawiera w niektórych przypadkach do 85° na 100 składników organicznych a Huxlej przypuszczał nawet, że w głę-

^ R. Załoziecki: Zur Bildung von Erdöl u. Erdwachs, Ding-lers Polyt. Journal, 1881, torn 280. Zur Entstehung des Erdöls, Chemikerzeitung, 1891, nr. 68.

biach oceanicznych istnieją szluz pierwoszczowy (Bathybius), bezpostaciowa istota organiczna, która pokrywa dna oceanów i służy za pożywienie niższym organizmom, zamieszkującym te głębie. Chociaż według nowszych poglądów, istota taka nie istnieje, a Bathybius Huxley a raczej za ciało, z rozkładu drobnowidzowych żyjątek pochodzące, uważanym być musi, to w każdym razie świadczy on o niezwykłej ilości istoty organicznej, zwierzęcego pochodzenia, nagromadzonej na dnie oceanów.

Nie brakowało też tych istot morzu, z którego osadziły się piaskowce, łupki, margle i inne skały karpackie. Wiedeński paleontolog Reuss badał już przed 25 laty pod tym względem solonośne pokłady wielickie i znalazł w nich 274 gatunków skamielin, a pomiędzy niemi około 150 gatunków drobniutkich otwornic (Foraminiferae), które z rozpuszczonej soli kamiennej wydobyte zostały¹). W roku 1886 ogłosił zaś Uhlig wypadki swych badań nad drobnowidzową fauną skał karpackich a) i przekonał się, że w niektórych miejscowościach jest ona bardzo obfitą; z jednej Woli Łużańskiej otrzymał on 43 otwornic, a oprócz tego znaczną liczbę mszywiołów (Bryo-zoa) i skorupiaków. Nie małe zajęcie obudził też przed wielu laty pewien rodzaj soli wielickiej, nazywanej trzeszczącą (Kni-stersalz), z tego powodu, że rozpuszczając się w wodzie wydaje bezustannie trzeszczenie. Szelest ten pochodzi ztąd, że we wnętrzu tej soli znajdują się drobniutkie, gołem okiem prawie niedostrzegalne otworki, wypełnione gazem tak zgęszczo-nym, że gdy ścianki, zamykające otworek, przez rozpuszczenie soli w wodzie dojdą do pewnej najmniejszej grubości, to ów gaz rozsadza je, powodując wzmiankowane trzeszczenie. Bunsen przekonał się, że gaz ten pali się płomieniem, że składa się przeważnie (85°) z węglowodoru³ 4 5), a powinowactwo jego z gazem błotnym każe się domyślać, że powstał on z rozkładu

von

drobnowidzowych żyjątek morskich, które w wydzielającej się z morza soli uwięzione zostały.

Widzimy więc w ogóle, że materyał, do wytworzenia naftowych węglowodorów potrzebny, jest w morzach obficie nagromadzony. Ale przeobrażenie tego materyału w węglowodory naftowe nie odbywa się z pewnością na dnie oceanów. Gdyby tak było, to węglowodory i lotne i płynne, musiałyby się wydobywać wszędzie z wody morskiej. Przeciwnie, głębie oceaniczne chronią niezawodnie istotę organiczną przed rozkładem i zniszczeniem, najprzód przez swe zasoby soli, a następnie przez swą niską ciepłotę, która blisko dna morskiego nawet w okolicach podrównikowych spada często poniżej zera. Prawdopodobniejszą jest rzeczą, że przeobrażenie to odbyło się już po osuszeniu dna morskiego, po jego zamienieniu się w ląd stały, co bezzwłoczne podniesienie się ciepłoty nowopowstałych pokładów ziemnych spowodować musiało.

¹

) Dąs Erdöl, str. 106.

²

) Sickenberger: Zur Entstehung des Erdöls, Chemiker Zeitung 1891, nr. 87.

a) C. Ochsenius : Zur Entstehung des Erdöls, Chemiker-Zeitung. 1891, nr. 53.

³

) Reuss : Die fossile Fauna der Steinsalzablagerungen Wieliczka in Galizien, Sitzungsberichte der k. Akademie d. Wissenschaften in Wien, IV. Band, I. Abth., 1876.

⁴

)    V. Uhlig: Uiber eine Mikrofauna aus dem Alttertiär der westgalizischen Karpaten, Jahrbücher der geolog. Reichsanstalt, Band XXXVL, 1886, str. 142.

⁵

)    Według Höfera: das Erdöl, str. 107.

XXXI. Zapadłość Marmaroszu i pasmo Rodniańskie.

Górna Cisa, Wyszów i Iza. Kotlina Sygiecka. Geologiczne stosunki marmaroskiej zapadłości. Uprawa gleby. Płody kopalne. Budowa Rodniańskiego pasma; jego podział. Połać Czybleska ; Czyblesz Ramię Laposkie; szlachetne metale. Połać Pietroza; Pietroz marma-roski ; ramię Heniulskie. Geologiczne stosunki połaci Pietroza. Jej powierzchowność; doliny, kotły i jeziorka; główny grzbiet i jego wierzchołki. Dyluwialne lodowce góry Inieu. Roślinność

Czarnohorskie pasmo jest 'oddzielone od Rodniańskiego zapadłością Marmaroszu. Poczyna się ona na Przysłopieckiej przełęczy 1418 m., a kończy w miejscu, gdzie krańcowe wyniosłości Wyhorlatu i Rodniańskiego pasma wytworzyły wazką i malowniczą bramę Hustu, przez którą połączona Cisa na niziny dolnych Węgier, w poziomie nie wyższym nad 150 m., uchodzi. Gdy południowa strona tej zapadłości należy jedynie do Rodniańskiego pasma, to po północnej jest ona ograniczona po części Gorganami, po części zaś Czarnohorskiem pasmem. Ponieważ kierunek jej dłuższej osi, od południowego wschodu ku północnemu zachodowi, jest do osi wymienionych pasm zupełnie równoległym, przeto nie jest ona niczem innem, jak pięknie rozwiniętą, szczelnie ze wszech stron zamkniętą doliną podłużną.

Odwadnia tę dolinę Cisa, która jako Czarna bierze początek w Gorganach (między Bratkowską i Świdową), od Jasienia (Körösmezö) płynie jeszcze w kierunku poprzecznym ku południowi i dopiero poniżej Trebuzy, połączywszy się z Wyszowem w poziomie 343 m., kierunek podłużny przybiera. Ale że Wyszów od samej Przysłopieckiej przełęczy płynie ku północnemu zachodowi, przeto on jest prawdziwym źródłowym potokiem Cisy. Oprócz Cisy i Wyszowa istnieje tu jeszcze jedna rzeka, mająca niezwykłe geograficzne znaczenie, mianowicie Iza; bierze ona początek na stokach Rodniańskiego pasma w niewielkiem od Przysłopu oddałenin, ale zbacza bezpośrednio od swych źródeł ku północnemu zachodowi i oddzielona od Wyszowa jedynie ważkim pasem gleby pagórkowatej płynie zupełnie równolegle do niego, a wpada do Cisy w pobliżu Sygietu. Wyszów i Iza przedstawiają więc rzadki, a w hydrografii Karpat jedyny przykład strumieni bliźniaków (Zwillings-Ströme), których istnienie świadczy o wysokiej samoistności całej Marmaroskiej zapadłości. Ze stosunku, w jakim te dwie rzeki do siebie zostają, nie trudno się domyślić, że Wyszów bierze dopływy tylko od strony północnej, z Czarnej Hory, a Iza tylko od południowej, z pasma Rodniańskiego.

Oprócz stoków Gorganów, pasma Czarnohorskiego i Rodniańskiego posiada więc Marmarosz jeszcze wazki a długi pas ziemi, zamknięty pomiędzy Wyszowem a Izą. Jest to maleńkie, ale szczelnie ograniczone pasmo górskie, które na zachodzie, w wierzchołku Magóra Judelowa, wzniosło się do 942 m., a w Werfu lui Dan na wschodzie do 1042 m. I Wyszów i Iza płyną od swych źródeł bardzo wązkiemi, górskiemi dolinami; pierwszy dopiero od miasteczka Górnego Wyszowa (Felsö Viso) 497 m., (ujście Wazera), druga od Dragomiru (Dra-gomerfalva) 428 m., poczynają się rozszerzać, a doliny ich zamieniają się poniżej tych miejscowości w szeregi malowniczych kotlin, zamkniętych wyniosłemi górami, porozdzielanych od siebie wąwozami. Ale i Cisa, połączywszy się z Wyszowem, przedziera się na znacznej przestrzeni malowniczym górskim wąwozem; dopiero przy ujściu rzeki Sopurki, płynącej od Świ-dowy rozszerza się jej dolina nagle i przeobraża w piękną kotlinę Sygiecką. Od Sygietu, stolicy Marmaroszu, 274 m., aż po sam Hust już się dolina Cisy nigdzie nie zwęża, dno jej przedstawia tu wszędzie szeroką nizinę nadbrzeżną, która od strony północnej zapuszcza się nawet we wnętrze Gorganów i zachodzi głęboko w doliny Taracza, Talabora i Wielkiej Agi. Ale ponieważ Cisa na całej tej przestrzeni ma już bieg niespokojny, odsądzą wyspy, zmienia kierunek, pozostawia jeziora i zabagnia glebę, przeto to jej porzecze, chociaż pokryte osadami rzecznemi, nie wszędzie nadaje się do celów rolniczych; zajęte w znacznej części przez moczarowate łąki, albo przez łazy jest ono stosunkowo słabo zaludnione.

Z wyjątkiem tych nadbrzeżnych osadów jest cała zapadłość Marmaroszu przykryta skałami kredowemi i trzeciorzę-

dnemi, odpowiadającemi formacyi piaskowca Karpackiego. W zachodniej stronie spuszczają się te skaty z Gorganów i Czarnej Hory bezpośrednio do Marmaroszu i zajmują oba brzegi Cisy; we wschodniej, ścienione starokrystalicznemi wyspami Czarnohorskiego i Rodniańskiego pasma, tworzą one wazki pas, który około źródeł Izy przerzuca się przez grzbiet Rodniańskiego pasma na południe i zachodzi na wyżyny Siedmiogrodu. Oprócz typowych piaskowców, łupków i margli rozwinęły się tutaj staro - trzeciorzędne (eoceńskie) wapienie z numulitami, tworząc liczne kry na stokach Cziarkawskiego ramienia, i trzeciorzęd młodszy (miocen), obfitujący w sól. Wszystkie te skały osiadły na dnie zatoki, która jako odnoga trzeciorzędnego węgierskiego morza zachodziła tu we wnętrze Karpat.

sa-

OT'

-i

Górny Marmarosz jest przeważnie krainą lesistą, z przyległem! częściami Galicyi i Bukowiny przedstawia on największy obszar leśny, jaki istnieje w obrębie Austryacko-Węgierskiej monarchii. Ale w pobliżu rzek, już nad Wyszowem i Izą ustąpiły lasy miejsca glebie uprawianej. Istnieje pod tym względem wielka różnica między bukowińską i marmaroską stroną Karpat. Gdy bowiem dolina Złotej Bystrzycy przy Kir-libabie na Bukowinie, w odległości 8 godzin od Przysłopieckiej przełęczy ma jeszcze charakter dzikiego górskiego wąwozu, w którym w poziomie około 890 m. nie widać jeszcze ani śladu uprawy gleby, to w Borza nad Wyszowem, o sześć godzin drogi od tejże przełęczy, w poziomie 665 m. jest i dno doliny i wszystkie okoliczne wzgórza pokryte zbożami (Alth). Uprawa kukurydzy zapuszcza się tutaj głęboko we wszystkie doliny górskie a poniżej Sygietu udaje się tytoń i wino. Z tern wszystkiem płody miejscowe nie wystarczają do wyżywienia licznej ludności górniczej (Rusini i Wołosi), znaczne zapasy kukurydzy musiały jeszcze przed niewielu laty być sprowadzane z Bukowiny; obecnie, gdy kolej żelazna dochodzi do mego Sygietu, dostarczają pożywienia węgierskie niziny. Marmarosz obfituje w wody mineralne i kruszce. Kopalnie złota i srebra znajdują się w Borza, żelaza w wielu miejscowościach. Znachodzi się też złoto w piasku, niesionym przez Cisę i jej dopływy, i bywa wydobywanem przez płukanie w Sygiecie, Łonce i Allondzie. Oleju skalnego dostarczają w znacznej ilości piaskowce karpackie. Ale najważniejszym płodem ziemnym

tej krainy jest sól. W rodzimym stanie, jako sól kamienna, znajduje się ona w Ślatynie, w Ronasek i Sugatag a odznacza się w ogóle nadzwyczajną czystością. Ilość soli, zawartej w głębi ziemi w tych trzech miejscowościach, została ocenioną na 2000 milionów metrycznych centnarów. Obecnie wydobywa się jej w całym Marmaroszu około 3 milionów metrycznych centnarów rocznie.

Rodniańskie pasmo rozciąga się od przełomu Cisy przy Huście po dolinę bukowińskiej Złotej Bystrzycy, która od Przy-słopu po Jakobeni płynie w kierunku wschodnim, stąd zaś po ujście Dorny ku południowemu wschodowi. Północną jego granicę wyznacza więc górna Cisa i górna Złota Bystrzyca, od południowej zaś spada ono ku dolinie rzeki Samosz, która od swych źródeł na wschodnim końcu Rodniańskiego pasma (Werfu Omului 2135 m.) płynie zrazu ku południowemu zachodowi, a zatoczywszy następnie nieregularny łuk, skręca ku północnemu zachodowi i wpada do Cisy. Ale dolina górnego Samosza, ma kierunek poprzeczny i nie może tworzyć południowej granicy dla całego pasma; od miasteczka Betlen przechodzi ta granica na dolinę rzeki Sajo (południowy dopływ Samosza), a nieco wyżej na dolinę wpadającej do niej siedmio-grodziej Bystrzycy, która od źródeł swych na Magóra Kalului 1230 m., płynie prosto ku zachodowi. Ponieważ na tejże samej górze bierze początek rzeka Dorna, płynąca ku wschodowi, a wpadająca przy Watra Dorna do bukowińskiej Złotej Bystrzycy, przeto siedmiogrodzka Bystrzyca z Dorną przedstawiają zagłębienie, które w dolinie Putny i poprzecznej Mołdawy znajduje swoje naturalne przedłużenie, przecina cały łańcuch Wschodnich Karpat w poprzek, a pasmo Rodniańskie i Czarno-horskie odcina na południu od pasma Kelimeńskiego.

Najwyższe wyniosłości Rodniańskiego pasma trzymają się jego północnej strony; spada ono nagle ku Marmaroszowi, obniża się zaś łagodnie ku Siedmiogrodowi, a szczelnie spojone z Siedmiogrodzką wyżyną przedstawia odnośnie do niej pasmo krawędziowe. Jest zresztą jego budowa bardzo urozmaicona; Ulega ono nad źródłami marmaroskiej Izy silnemu obniżeniu przełęcz Romuli, od której spływa ku południowi rzeka Salwa rozcina to pasmo na dwie połacie, zachodnią Czy.bleską i wsclio dnia, Pietroza. Na wschodnim końcu pierwszej wznosi się najwyższy jej wierzchołek Czyblesz 1842 m. Odoteg wierzchołka

na

spływa ku zachodowi rzeka Laposz, która całą tę połać rozcina znowu na dwa podłużne ramiona, rozchodzące się od Czyblesza pod ostrym kątem ku zachodowi, mianowicie północne Gutyńskie i południowe, Laposkie. Pierwsze, zbudowane z trachytów, otoczonych karpackiemi piaskowcami, tworzy pod orograficznym i geologicznym względem bezpośrednie przedłużenie Wyhorlatu. Nie ma to ramię wyraźnego grzbietu, gdyż nawyższe jego wierzchołki, (postępując od zachodu ku wschodowi: Szeroki Wierch 805 m., Kehat 943 m., Pietroza 1201 m, Pieska Mare 1291 m., Pożal 1301 m., Gutyn 1447 m., Piatra 1044 m., Werfu Sekulni 1313 m.) są nieregularnie jego powierzchni rozmieszczone. Do tegoż ramienia należy i sam Czyblesz.

ma kształt

СЛ

.40

cc.

Wszystkie wymienione wierzchołki składają się ze skał wybuchowych, przeważnie trachytów, które od Szyrokiego Wierchu, nad bramą Hustu, po sam Czyblesz, tworzą jedno potężne złoże. Ale gdy w zachodniej, niższej części tego ramienia, trachyty tworzą jedne tylko wyspę, okoloną wazką smugą piaskowców, to cała wschodnia jego część jest piaskowcami w ten sposób przykryta, że tylko najwyższe trachytowe wyniosłości sterczą z pośród nich w postaci kilku odosobnionych wysp. Petrograficzne właściwości tych skał odbiły się wyraźnie w powierzchowności gór tutejszych. Gdy bowiem wyniosłości, zbudowane z piaskowców, odznaczają się łagodnemi zakrojami, góry z nich zbudowane są połogie, a doliny do nich należące szerokie i rozwarte, to wyniosłości trachytowe wyróżniają się na pierwszy rzut oka swemi urozmaiconemi, malowniczemi kształtami, przedstawiają bowiem kopuły, stożki i grzebienie, a doliny w ich zakresie są głębokie i ważkie. Sam Czyblesz (Ciblesiu, albo Ciblesul), złożony z andezytu ważkiego, ku północy i południowi stromo spadającego, żlebami i szczelinami głęboko porysowanego grzebienia o trzech wierzchołkach (zachodni Arceru 1831 m., środkowy Czyblesz 1842 m. i wschodni Werfu Branu 1840 m.), przedstawia się ze wszech stron nadzwyczaj malowniczo i przypomina w ogóle kształtem również trachytową Trój agę, od której tylko o 100 metrów jest niższym. Tworzy on zarazem środkowy punkt dla czterech ramion drugorzędnych, które w pojedynczych wierzchołkach wzniosły się jeszcze do 1500 m. W wyższych szczelinach Czyblesza przechowuje się śnieg przez całe lato

cc

a roślinność jego ma już charakter czysto alpejski i odznacza się obecnością kilku rzadkich roślin, których nie znaleziono na innych wierzchołkach ani Czarnohorskiego, ani Rodniańskiego pasma. Gdy po południowej stronie tej góry powyżej górnej granicy lasów tyko olsza halna w niewielkiej zdarza się obfitości, to po północnej rośnie i kosodrzew.

Odmienne pod każdym względem stosunki przedstawia ramię Laposkie. Przedstawia ono połogą wyżynę, która tylko w jednem miejscu, w górze Breadia wzniosła się do 974 m.» a składa się ze starokrystalicznego jądra, otoczonego kar-packiemi piaskowcami. Owo starokrystaliczne jądro jest zaś zbudowane z łupków i wapieni, takich samych, jakie tworzą wschodnią połać całego pasma, a że kierunek Laposkiego ramienia zgadza się w zupełności z kierunkiem tej połaci, przeto musi ono być uważanem za jej bezpośrednie przedłużenie, tworzy razem z nią główną oś całego pasma, 0 znaczeniu tej osi dla rozwoju i budowy tej części Karpat wspomnimy jeszcze poniżej. Tutaj nadmieniamy tylko, iż Laposka połać odznacza się niezwykłem bogactwem metali. Na granicy pomiędzy tra-chytami i karpackiemi piaskowcami wytworzyły się żyły kwarcowe, obfitujące w złoto i srebro, a kopalnie tych minerałów w Wielkiej Bani, Wyższej Bani i w Kapniku (Nagy Banya, Felsó Banya, Kapnik Banya) na południowych stokacłi Gutyna należą obecnie, po wyczerpaniu innych, do najbogatszych w Austryacko - Węgierskiej monarchii. W całym Wielko- Bańskim okręgu górniczym, który te właśnie góry składają, wydobyto jeszcze w roku 1881 328⁻58 kilogramów złota, 6522-62 kilogramów srebra, 150 metrycznych centnarów miedzi, 10.460 metrycznych centnarów ołowiu, oprócz tego wielką ilość rudy żelaznej i innych minerałów.

Wschodnia połać Rodniańskiego pasma, połać Pietroza, przedstawia potężny wał górski, spadający stromo ku północy, nieco łagodniej ku południowi, który w jednem tylko miejscu, na wschód od Przysłopieckiej przełęczy, u źródeł Samosza; w tak zwanej Rotundulskiej przełęczy, obniża się do 1257 m., a zresztą trzyma się wszędzie alpejskiej wysokości. Wzmiankowana przełęcz dzieli tę połać jeszcze na dwa działy, zachodni, dział Pietroza, o wiele dłuższy i wschodni, Omulujski, znacznie krótszy. Grzbiet Pietrozkiego działu rozpoczyna się na zachodzie górą Munczelul 1703 m., nad Romulijską przełę-

lO

to

czą i biegnie ztąd zygzakiem prawie prosto ku wschodowi, a po Munczelule następują tu wierchy Batryna 1713 m., Bu-kujeska 2066 m., Werfu Repede 2077 m., Werfu Negriasa 2058 m., Werfu Puzdreloru 2191 m., Werfu Galatului 2057 m., Werfu Gergeleu 2160 m., Omului Wielki (Werfu Omului) 2125 m., Cisia 2061 m., Inicu (Ineul) 2280 m. i Prelneilo Gagii 1851 m. Przełęcze, rozdzielające to wierzchołki, są wszystkie nadzwyczaj wysokie. Od tego grzbietu zbiegają ku północy, ku dolinie Cisy i bukowińskiej Bystrzycy, krótkie, alo wysokie i strome, głębokiemi dolinami porozdzielane ramiona, a najwyższy wierzchołek całego pasma, marmaroski Pietroz (Werfu Petrozu) dochodzący do 2305 m., nie znajduje się na głównym gór grzbiecie, lecz właśnie na jednym z takich ramion, w czem Rodniań-skie pasmo Tatry przypomina. Ramiona strony południowej, wysuwające sio ku Samoszowi, są o wiele dłuższe, a porozdzielane pięknie rozwiniętemi dolinami, posiadają jeszcze wierzchołki, dochodzące do 2000 m. wysokości. Na dziale wschodnim, Omulujskim, znajdują sio tylko trzy znaczniejsze wierzchołki, porozdzielane silnemi zagłębieniami, mianowicie Dealul Koszor-bii 1594 m., Omului Mały (Werful Omului) 1932 m. i bukowiński Sochard (Suhardell, także Sucharczell) 1709 m. Ale gdy pierwsze dwa wierzchołki spadają bezpośrednio do doliny Sa-mosza, to od Socharda wybiega ku zachodowi długie ramię, wypełniające cały klin między Samoszem i siedmiogrodzką Bystrzycą, które zrazu silnie się obniża i dopiero w Siedmiogrodzie ponownie się podnosi, a w wierzchołku Heniulu do 1614 m. wysokości dochodzi.

Geologiczna budowa wschodniej połaci Rodniańskiego pasma jest bardzo prosta. Przedstawia ono wielką wyspę krystaliczną, otoczoną ze wszech stron karpackiemi piaskowcami, które szczególniej na południowych stokach silnie rozwinięte do samego Samosza dochodzą. Wazka smuga tych piaskowców wdarła się, a właściwiej mówiąc, przechowała się na Rotundulskiej przełęczy i przekroczywszy dolinę bukowińskiej Bystrzycy przenosi się na Czarnohorskie pasmo, tworząc pomost, łączący piaskowce galicyjskich Karpat z Siedmiogrodzkiemu Krystaliczne wapienie, związane z azoicznemi łupkami, rozwinęły się o wiele obficiej w tern paśmie, aniżeli w Czarnohorskiem, a dzięki swej trwałości tworzą tutaj nie-tylko malownicze grupy skaliste, lecz i całe wierzchołki. Naj-

OT'

Ci'

to

piękniejsza może w całem Rodniańskiem paśmie góra Koron (Koronjis) 1986 m. nad Starą Rodną tym właśnie wapieniom ma swą malowniczą postać do zawdzięczenia,

W południowo-wschodniej stronie zostały nadto stoki tego pasma przebite przez skały wybuchowe (trachyty, zieleńce, porfiry), które w postaci kopuł i stożków sterczą z pośród połogich grzbietów gór piaskowcowych. Z wybuchowych skał składa się też Heniulskie ramię, łączące się z Sochardem; pod geologicznym względem należy ono już do pasma Ilargity. Z drugiej jednak strony, gdybyśmy oś Gutyńskiego działu przedłużyli ku wschodowi, to trafiłaby ona także na górę He-niulu i przecięłaby pod ostrym kątem starokrystaliczny grzbiet Laposko-Pietroski. Mamy więc w całem tern, na pozór tak prostem paśmie, ten niezwykły przypadek, że dwa, pod względem wieku i geologicznej budowy zupełnie odmienne systemy, skrzyżowawszy się nawzajem, połączyły się ze sobą tak szczelnie, iż rozdzielenie ich pod orograficznym względem jest obecnie niemożebnem. Laposki i Pietroski dział przedstawiają tutaj bez wątpienia pierwotny, starokrystaliczny wał karpacki. Olbrzymia dyslokacya, jaka wytworzyła się po południowej stronie Karpat, przeskoczyła ten wał, nie uszkodziwszy go, a szczelina, z której wydobyły się trachyty Wyhorlatu, Gutyńskiego i Heniulskiego działu, przedstawia tutaj właśnie przerwę, zajętą przez skały krystaliczne.

Cała ta połać odznacza się nader malowniczą powierzchownością a nazwa Rodniańskich Alp, jaką te góry przez niemieckich geografów oznaczane bywają, jest zupełnie słuszną. Doliny strony południowej '), od północnych o wiele dłuższe, o łagodniejszym spadku, są w swej spodniej części, w zakresie piaskowców, znacznie rozszerzone i ulegają dopiero wyżej, w dziedzinie gneisów i krystalicznych łupków silnemu zwężeniu. Skały wapienne, sterczące z pośród łupków, nadają i tym dolinom i rozdzielającym je grzbietom i wierzchołkom wiele malowniczości. Doliny strony północnej o wiele krótsze, o nagłym spadku, odznaczają się nadzwyczajną dzikością, są w ogóle niedostępne i mało znane. Jedynie marmaroski Pie-troz, który z powodu swych mponujących rozmiarów i skali-

G F. Richthofen : IJiber d. Ban. d. Rodner Alpen, Jahrb. d. geol. Reichsanstalt X!.. Yerhandl. (19—71, (1860).

ar

-co

stości od dawna nęcił wzrok podróżnych, i jego otoczenie zostały nieco lepiej poznane. Ramię, należące do tego szczytu, oddziela się od głównego grzbietu przy wierzchołku Werfu Repede 2077 m., a jest zamknięte od wschodu doliną Valle Repede, od zachodu Valle Dragusiu. Pierwsza z nich odznacza się, jak już jej nazwa domyślać się każe (repede - rapida) nadzwyczaj nagłym spadkiem i niedostępnością, a potok, jaki ją odwadnia, spada w wielu miejscach po stromych uskokach, i tworzy liczne wodospady. Bezpośrednio pod głównym grzbietem wytwarza ta dolina piękny kocioł, z trzema jeziorami, po-łożonemi w poziomie 1850 m., 1910 m. i 1925 m. Dolina Dragusiu, chociaż od poprzedzającej niemniej dzika, jest jednakże łatwiej przystępna; przybiera i ona u góry postać kotła, lecz jezior nie posiada. Zdaje się, że wszystkie doliny północnej strony wytwarzają pod głównym gór grzbietem kotły, gdyż istnieją one i w dolinach Inieu i Lala, na stokach góry Inieu 2280 m., a ostatnia z nich posiada nawet dwa jeziorka (w poziomie 1840 i 1920 m.), rozdzielone stromym progiem, na którym potok Lala tworzy wodospady.

Pomimo niezwykłej wysokości całej tej połaci, wierzchołki jej nie mają tej, co w Tatrach wyrazistości. Wiele z nich, n. p, Inieu, Gergeleu i Galacz, widziane z boku, przedstawiają się w postaci stromych, skalistych piramid, ale w rzeczywistości mają one kształt gotyckich dachów, zamkniętych spa-dzistemi bokami. Owych ostro zakończonych, dziko poszarpanych i niedostępnych szczytów, jakie znamionują granitowe Tatry, n e ma tu nigdzie ; i ludzie i owce błądzą tu i po głównym gór grzbiecie i po jego wierzchołkach swobodnie przez całe lato. Najwyższy ze wszystkich Pietroz (Werfu Petrozu, także Petroza) 2305 m., stoi zupełnie na uboczu, gdyż z Re-pedą głównego grzbietu łączy się on jedynie za pomocą ważkiego, skalistego grzebienia. Spada on na wszystkie strony tak stromo, że jedynie od południa, od doliny Valle Repede jest dostępnym. Z wierzchołka jego wystrzeliły dwa skaliste szczyty, rozdzielone głęboką szczerbą, mianowicie południowa Mamaja niższa i północny, właściwy Pietroz, wyższy, mający kształt ostrego grzebienia o kierunku wschodnio - zachodnim, z dwoma rogami, z których znowu zachodni jest wyższym. Od połnocy spada ten grzebień zrazu stromą, prawie pionową, skalistą ścianą, niżej zaś dzieli się on na pięć skalistych żeber, poprzegradzanych czterema głębokiemi parowami, między któ-remi pierwszy od wschodu, odwodniony przez potok Petrozu, jest najdłuższym i najobszerniejszym. Wytwarza i ten parów pod samym szczytem góry dziki, skalisty kocioł, którego dno zajmuje małe jeziorko 1820 m., jedyne może, które ze względu na swe otoczenie wytrzymuje porównanie z tatrzańskiemi. Obraz, jaki ta wspaniała grupa przedstawia, gdy się ją widzi z dołu, jest rzeczywiście nawet dla tego, co zna całe Karpaty, niezwykłym i wyjątkowym; patrząc na nią od strony Borzy w Marmaroszu doznaje się mimowoli takiego wrażenia, jak gdyby jedna z najpiękniejszych partyj granitowych Tatr, oderwana od swej podstawy i w te przeniesiona strony, została wszczepioną w grzbiet Eodniańskiego pasma.

Pod klimatycznym względem nie wiele różni się ta połać Pietroza od Czarnej Hory. Wypada jednakże zaznaczyć, że z powodu naglejszego jej spadku i odsłonięcia od strony północnej, jak niemniej i z powodu jej większej wysokości, śnieg w górnych jej kotłach obficiej się gromadzi i dłużej wytrzymuje w lecie, co wpływa niezawodnie na obniżenie ciepłoty jej alpejskiej dziedziny. Niewątpliwe ślady lodowców zostały też tutaj odkryte na stokach góry Inieup. Dolina Lala, zbiegająca od wierzchołka tej góry ku północnemu wschodowi, posiada u góry dno szerokie na 300, a długie na 600 metrów, które z wysokości 2000 m. obniża się do 1940 m.; gdy pod południowym bokiem doliny dno to jest zajęte przez nasypy kamieniste, małe pola śnieżne, garby i wały skaliste, to w północnej jego połowie mieści się w poziomie około 1920 m. płaski staw, przechodzący w łąkę, długą na 160, a szeroką na 80 kroków. Potok, wychodzący z owego stawku, przebywszy tę łąkę, dostaje się pomiędzy grube odłamy kamieni i spada na 80 m. w głąb kaskadami. W poziomie 1840 m., znajduje się inne małe, płaskie jeziorko, którego pięcioboczna powierzchnia ma w obwodzie 320 m. Potoczek,, wypływający z północno-zachodniego boku tego jeziorka, werznął się na jeden metr głęboko w nasypy lodowcowe i łączy się niebawem z innym, silniejszym, który swe koryto jeszcze więcej pogłębia. W odległości 1100 metrów od tego jeziorka jest dolina Lali

¹) E. W. P. Lehmann : Der ehemalige Gletscher des Lalathales im Rodner-Gebirge, J’etermanns Mittheilungen, XXXVII., S 98.

gdzie też wyraźną morenę końcową pozostawił. Dr. Lehmann, któremu to ważne odkrycie zawdzięczamy, nie miał sposobności zwiedzenia marmaroskiego Pietroza, w którego otoczeniu, jak już z postaci kotłów i jezior wnosić można, lodowce w okresie dyluwialnym istnieć musiały. Na wierzchołkach Werful Omului 1932 m. i Czahleu 1908 m. (w Multanach), zwiedzonych przez tegoż badacza, ślady dyluwialnych lodowców nie zostały znalezione.

zagrodzona wałem lodowcowym, dobrze rozwiniętym, wysokim na 20 m., który od północnej strony został zniszczonym przez wody doliny. Tutaj więc kończył się lodowiec w wysokości 1620 m., w pośród stoków, sięgających po stronie południowej do 1800, po północnej do 2000 m. Niżej ślady jego me zostały odkryte. Lodowiec długi na 25 kim., opierający się swojemi górnemi kotlinami o wschodni stok góry Inieu, zajmował dno doliny Lali w jej górnej części, i miał tyle siły, że przesadzał próg wysoki na 100 m. nie tracąc swej ciągłości, a kończył się dopiero w odległości 1100 m. od tego progu, w poziomie 1620 m.

Jak już z podobieństwa klimatu wnosić można, jest i układ roślinności na dziale Pietroza taki sam, jak na Czarnej Horze. Ale na północnych jego stokach brakuje buka a lasy świerkowe wznoszą się o 100 metrów wyżej, niż na Czarnej Horze. W dziedzinie kosodrzewu rośnie też obficie limba, olsza halna i ów karpacki różanecznik i azalea pełzająca. Natomiast zarosty zielne na głównym grzbiecie, chociaż więcej Urozmaicone od czarnohorskich połonin, nie dorównują im pod względem bujności; robią one więcej wrażenie hal tatrzańskich. Roślinność alpejska, skupiona w wyższych kotłach, po szczelinach i skalistych wierzchołkach, jest bardzo urozmaicona i obfituje w formy wschodnio - karpackie. Najbardziej zajmującą rośliną w całem paśmie jest niezaprzeczenie syberyjska Senecilis glauca Gaertn., która na stepie Pantalicliy, na galicyjskiem Podolu znajduje zachodnią granicę swego rozsiedlenia; rośnie ona obficie na górze Koron, nad Starą Rodną, w odmianie karpackiej, nie wiele różniącej się od okazów stepowych. W tejże górze znajduje się także piękna pieczara z naciekami. Rodniańskie pasmo obfituje nadto w cenne źródła mineralne.

XXXII. Siedmiogrodzko-Multańskie Karpaty.

Budowa tej części Karpat. Pasmo Kelimeńskie. Potrójna granica Bukowiny, Siedmiogrodu i Multan Dział Dżumaleuski. Wąwóz Kolbu Dżumaleu, Rareu i Pietrile Domnei. Czahleusko - Czukaskie pasmo. Ramię Czahleuskie. Ramię Nadźhadźmaskie Jezioro Wereszto. Kopalnie miedzi w Balanie Ramię Nadźszandorskie. Góra Bydesz. Jezioro św Anny Solfatary i mofetty. Ramię Czukaskie Czukasz i Piatra Mare Zapadłość Dierdiowsko-Haromsekska. Hargita.

Część Karpat, tworząca przedłużenie Rodniańskiego i Czar-nohorskiego pasma, a rozciągająca się od owej zapadłości, wyznaczonej dolinami siedmiogrodzkiej Bystrzycy, Domy, Putny i Mołdawy ku południowi, bywa ogólną nazwa Wschodnich gór Siedmiogrodzkich, albo, o wiele stosowniej, Siedmiogrodzko - Multańskich Karpat oznaczana. Ale góry te nie przedstawiają jednego i jednolitego pasma, lecz składają się, jak już po ich znacznych rozmiarach oczekiwać można, z różnorodnych pierwiastków orograficznych. Najważniejszym szczegółom w budowie Siedmiogrodzko - Multańskich Karpat jest ten, iż są one pięknie rozwiniętą podłużną zapadłością, należącą do górnego Marosza i górnej Olty (Aluta), rozcięte na dwa równoległe oddziały, mianowicie wschodni Czahleusko - Czukaski, zbliżający się budową do pasma Czarnohorskiego, i zachodni, Hargicki, złożony ze skał wybuchowych. Zrastają się oba te oddziały mniej więcej w pośrodku za pomocą poprzecznego ramienia, oddzielającego źródła Marosza od źródeł Olty. Rzeka Marosz płynie od swych źródeł zrazu ku północy, lecz zbacza niebawem ku zachodowi, a przedarłszy się przez malowniczy wąwóz między Olahtoplicą i Dedą, skręca ku południowemu zachodowi, mija góry zachodniego Siedmiogrodu i wpada na nizinie dolnych Węgier do Dunaju; Olta zaś płynie od swych źródeł we wręcz przeciwnym kierunku, ku południowi, ale zbacza i ona później ku zachodowi a skręciwszy następnie nagle ku południowi przedziera się w wąwozie Czerwonej Wieży (Rothenthurmpass) przez góry południowego Siedmiogrodu i wpada do Dunaju na nizinie Wołoskiej, już poniżej Żelaznej Bramy.

Obszerne doliny, a raczej zapadłości nad górnym Maro-szem (Dierdio) i Oltą (górny Czik, dolny Czik i Haromsek) oddzielają wybuchową Hargitę od Czahleusko - Czukaskiego pasma. Ale rzeka Marosz nie tworzy granicy dla skał wybuchowych tej części karpat, bo jak wiemy, już wyniosłości He-niulskie, zaliczone do Rodniańskiego pasma, z nich są złożone, a na północ od wzmiankowanego przełomu Marosza, między nim i siedmiogrodzką Bystrzycą, znajduje się jeszcze potężna grupa trachytowa, Kelimeńskiemi górami nazywana, w której szczyt Petrozul 2102 m. przedstawia największą górę wybuchową w Karpatach. Te Kelimeńskie góry, oddzielone od właściwej Hargity przełomem Marosza, zrastają się natomiast tak szczelnie ze starokrystalicznemi i piaskowcowemi wyniosłościami wschodniego oddziału, iż uważamy za stosowne przyłączyć je do nich i jako Kelimeńskie pasmo oddzielić je od innych wyniosłości południowych. Rozciąga się to Kelimeńskie pasmo od zachodu ku wschodowi, tworząc poniekąd ogniwo, pośredniczące pomiędzy pasmami Rodniańskiem i Czarnohor-skiem na północy, a Hargickiem i Czahleusko - Czukaskiem na południu. Od pierwszych jest ono oddzielone, jak już wiemy, dolinami siedmiogrodzkiej Bystrzycy, Dorny, Butny i Mołdawy, od drugich przełomem Marosza i wpadającej do niego od wschodu Teplicy, a dalej na wschodzie poprzeczną doliną By-stryczory, która od źródeł swych (niedaleko źródeł Toplicy ): płynie prosto ku wschodowi, a wpada do bukowińskiej Złotej Bystrzycy; od punktu, w którym te dwie rzeki się łączą, przechodzi południowa granica Kelimeńskiego pasma na dolinę Złotej Bystrzycy, która, zabrawszy rzekę Bekasz, skręca ku wschodowi i opuściwszy bezpośrednio potem Karpaty, dostaje się na równiny Multan.

Rozpada się Kelimeńskie pasmo na dwa działy, rozdzielone podłużną doliną bukowińskiej Złotej Bystrzycy, mianowicie zachodni Kelimeński i wschodni, Dżumaleuski; pod-'politycznym względem należy zaś ono do trzech krajów, mianowicie do Siedmiogrodu, Bukowiny i Multan, a trzy te granice zbiegają się na górze Pietrile Rosz (po woîosku Piętnie rosi!) 1794 m., należącej do pierwszego, Kelimeńskiego działu. Przypomina ten dział swą budową pasma Szczawnickie i Czowa-nioskie w Zachodnich Karpatach, złożone również ze skał wybuchowych, najwyższe jego wyniosłości zajęły bowiem sam jego środek, a ustawiły się w podkowę, otwartą ku północy, która na swym wschodnim i południowym boku wystrzeliła w trzy potężne wierzchołki, mianowicie Kelimen Izworu 2031 metrów, Pietra Pisciu 2022 m. i najwyższy w całej tej części Karpat Kelimeński Petrozul 2102 m.; w wnętrzu tej podkowy poczyna się rzeka Negra, albo Niagra, uchodząca przy Watra Dorna do bukowińskiej Bystrzycy. Od tej podkowy zbiegają wyniosłości Kelimeńskiego działu ku zachodowi, gdzie wypełniają klin między siedmiogrodzką Bystrzycą i Sajo, nie przechodząc już nigdzie 1500 m. wysokości, i ku wschodowi, gdzie dobiegają do koryta bukowińskiej Bystrzycy, a wznoszą się nieco wyżej, gdyż we wzmiankowanym Pietrile Rosz do 1794 m., a w południowym Lamuntelu do 1692 m.

O Kelimeńskich górach można tyle tylko na pewne powiedzieć, że są one jedną z najnieprzystępniejszych i najmniej poznanych części Karpat. Jądro tych gór składa się ze skał wybuchowych; w zachodniej i północnej stronie, nad siedmiogrodzką Bystrzycą i Dorną stykają się te skały z utworami trzeciorzędniemi, od strony bukowińskiej Bystrzycy spoczywają zaś na łupkach azoicznych, które są bezpośredniem przedłużeniem Czarnohorskiego jądra krystalicznego. Oprócz głównej grupy trachytów, tworzącej ową środkową podkowę, przebiły się trachytowe skały przez trzeciorzędne pokłady południowej Bukowiny, gdzie tworzą malownicze wierzchołki, widniejące już z daleka ponad połogiemi wzniesieniami piaskowcowemi. Okolica nad rzeką Dorną, około Dorna Kandreni, przedstawda wyraźną zapadłość; jej gleba, zajęta przez piaskowce i mar-gliste wapienie numulitowe, przybiera postać falistej równiny, którą przed 30 jeszcze laty nieprzebyte pokrywały moczary (Alth). Rozmiary tej zapadłości nie są wielkie. Po południowej jej stronie wznoszą się ponad piaskowcową równiną potężne wyniosłości, w postaci murów, ustrojone na swym grzbiecie najdziwaczniejszemi skalistemi grupami; ale przed temi wyniosłościami rozpościera się jeszcze grupa gór, wyróżniających się w pośród całego otoczenia właściwą sobie postacią stożków i dzwonów. Tak te góry, jak i sterczące ponad niemi skaliste grzebienie składają się z trachytów, owe fantastaczne skały, przybierające kształt jnżto bram skalistych, już piramid, już innych równie śmiałych utworów, są zaś zbudowane z tra-chytowych okruchowców, pokrywających właściwe trachyty (Alth, jak wyżej, str. 1.). Góra Pietrile Rosz, na której schodzi się potrójna granica Siedmiogrodu, Bukowiny i Multan, zawdzięcza swą nazwę (Czerwona skała) barwie trachytu, z jakiego jest zbudowaną i jest na swym wierzchołku uzbrojona ostremi wieżami i skalistemi iglicami¹). Ale Alth znalazł tutaj także lawy, które, wydobywszy się z wnętrza góry, poszły strumieniem i zastygłszy wytworzyły ławice poziome, na wzór law nowszych. O właściwych Kelimeńskich górach wiemy tylko tyle, że stoki ich są pokryte nieprzebytemi lasami, do starczającemi olbrzymiej ilości materyału drzewnego, który Ma-roszem idzie w stepowe okolice naddunajskie, i że posiadają niewyczerpane bogactwo siarki. U stóp ich tryskają nadto gorące źródła, z których jedno przy Olahtoplicy, wydobywające się (podobnie jak w Piszczanach) z piasczystej wysepki na Maroszu, dało nazwę tejże miejscowości, a zarazem początek małemu zakładowi kąpielowemu.

Dolina bukowińskiej Złotej Bystrzycy oddziela na wschodzie obszar gór, który chociaż od Kelimeńskiego działu zupełnie jest odciętym, a za pośrednictwem przełęczy Mesztekane-sztie z pasmem Czarnohorskiem się łączy, to pomimo to swem położeniem i ograniczeniem więcej się zbliża do pierwszego i z tych powodów za jego wschodni, Dźumaleuski dział uważanym być powinien. Bukowińska Złota Bystrzyca płynie, jak już wiemy, od swych źródeł aż po Watra Dorna w kierunku podłużnym. Przy tej ostatniej miejscowości dostaje się ona na obszerną, pięknie rozwiniętą kotlinę, przedstawiającą prawdopodobnie dno dawnego, osuszonego jeziora górskiego, a należącą już właściwie do rzeki Dorny. Zabrawszy wody tej ostatniej, skręca Bystrzyca nagle ku wschodowi, przybiera kierunek poprzeczny i przedziera się ważkim, skalistym i dzikim wąwozem Kolbu, zamkniętym od północy stokami najwyższej góry Bukowiny, Dźumaleu 1859 m., od południa znacznie niż-szemi wyniosłościami, należącemi już do Multan. Wąwóz Kolbu należy niezaprzeczenie do najpiękniejszych miejscowości w bu-

) E. A. Bielz, Siebenbürgen, 1885, str. 323.

kowińskich Karpatach; jest on dobrze znany gościom kąpielowego zakładu w Watra Dorna, którzy go na prostych tratwach, przy odgłosie muzyki cygańskiej w całej jego długości przebywają, a porzuciwszy na dolnym jego końcu tratwy, konno do domu wracają. Wąwóz przedstawia nadto jeden z najpiękniejszych przełomów rzecznych, a wyróżnia się od wszystkich innych tern, że rzeka Bystrzyca, chociaż przebiła w tern miejscu najwyższą cześć pasma (góra Dżumaleu 1859 m.j, to nie przeszła na wskroś przez całe to pasmo, gdyż utknąwszy o podłużny wał. ciągnący się od góry Rareu 1653 m., ku południowemu wschodowi, skręca nagle w tymże samym kierunku i przybiera ponownie swój pierwotny, do osi gór równoległy, a zatem podłużny kierunek.

Zgodnie z tym szczególnym biegiem Bystrzycy składa się też Dżumaleuski dział z dwóch ramion, stykających się pod prostym prawie kątem. Północne ramię, należące do Bukowiny, ma kierunek poprzeczny (od zachodu ku wschodowi) i jest o wiele wyższem, gdyż na zachodnim jego końcu znajduje się najwyższa na całej Bukowinie góra, Dżumaleu 1859 m. Ta część Dżumaleuski ego dzi ału składa się z azoicznych łupków, łączy się pod geologicznym względem z górami Czarnohory i zbliża się też do nich pod względem powierzchowności, gdyż ma postać zaokrąglonego, i silnie pogiętego, ale zawsze jeszcze połogiem! stokami ograniczonego grzbietu. Ale po wschodniej stronie tych azoicznych łupków ciągnie się pas skał tryjasowych, tworzących dalszy ciąg owego pasa, z którym już na północ od Pożoryty, na dorzeczu górnej Mołdawy spotkaliśmy się. Najsilniej rozwinęły się tutaj, a przynajmniej najlepiej przechowały wapienie tryjasowe, tworzące piękne grupy skaliste. Gała prawie góra Rareu z tych wapieni się składa. W niewielkiej od niej odległości wznosi się z Dżuma-leuskiego grzbietu inna grupa skalista, nazywana Pańską Skałą (Pietrile Domnei), spadająca stromo ku południowi. Zapada ona w pośrodku w głąb, zawaloną olbrzymiemi głazami, porosłą kosodrzewem; zagłębienie to powstało bez wątpienia przez zawalenie się wielkich, we wnętrzu góry ukrytych pieczar. Te wapienie nietylko nadały północnej stronie łupkowych gór zupełnie odmienny charakter, lecz wpłynęły widocznie i na ich roślinność. Gdy bowiem połogi grzbiet Dżu-maleua jest porosły połoninami, zrzadka tylko zarzucony kosodrzewem, a chociaż najwyższy na całej .Bukowinie ma najuboższą florę, to na skałach wapiennych kupią się wszystkie prawie najciekawsze gatunki bukowińskich Karpat a na szczycie góry Rareu spotkaliśmy się nawet z dobrym znajomym ze spiskiego Podhala, z owym pięknym dzwonkiem karpackim (Campanula carpatica Jacq), który tutaj nietylko wszystkie szczeliny skał wypełnia, lecz i żwirowe nasypy u podnóża skalistych rozwalin obficie porasta. Ale i ten piękny krajobraz i ta zajmująca roślinność urywa się od wschodu nagle, gdyż skały tryjasowe graniczą z tej strony z piaskowcami karpackie mi, które stoki tego ramienia aż po samo podnóże gór pokrywają. O południowem ramieniu tego działu, należącem do Multan, nie wiele można powiedzieć, gdyż zarówno hypsometryczne jak i geologiczne stosunki Multańskich Karpat są prawie zupełnie nieznane. Zdaje się, że od góry Rareu dział ten ku południowi szybko się obniża, a złożony cały z piaskowca karpackiego przedstawia monotonną, bezbarwną okolicę.

Czahleusko - Czukaskie pasmo, rozciągające się od doliny Bystryczory po dolinę Prahowy, (wąwóz Temeski), przypomina swym orograficznym układem Zachodnie Beskidy. Jest ono bowiem poprzecznemi dolinami rzek Bekasza, Tatroza (także Trotuza) i Ojtoza porozcinane i rozpada się na cztery poprzeczne ramiona. Główny grzbiet całego pasma, łączący te ramiona, zajmuje zaś jego wewnętrzny brzeg (zachodni), wznosi się bezpośrednio ponad owemi zapadłościami górnego Marosza i górnej Olty; nie przedstawia on też linii kulminacyjnej, gdyż najwyższe wyniosłości całego pasma, znajdują się na owych ramionach, w znacznej nieraz od niego odległości. Z tego też powodu przełęcze, prowadzące przez ten grzbiet, są nizkie, a przejścia z Multan do Siedmiogrodu liczne i wygodne.

Rzeka Bekasz wpada do bukowińskiej Bystrzycy, która od maltańskiego miasteczka Petra płynie w południowo-wschodnim kierunku, u samego podnóża Karpat, wyznaczając granicę między temi górami i multańską niziną, aż po swe połączenie się z Seretem. Dalsza granica Karpat przechodzi zaś na dolinę tegoż Seretu, który też zabiera Tatroza z uchodzącym do niego Ojtozem. Rzeki południowej kończyny tego pasma wpadają po części do Seretu, po części zaś do samego Dunaju.

Całe to pasmo jest w zasadzie z karpackich piaskowców zbudowane. Ale azoiczne łupki Kelimeńskiego pasma, przekroczywszy dolinę Bystryczory, zapuszczają się wraz ze skałami tryjasowej formacyi daleko ku południowi i tworzą na znacznej przestrzeni główny grzbiet Czahleusko-Czukaskiego pasma; ten pas archajskich i mezozoicznych utworów zwęża się jednakże coraz bardziej ku południowi i ginie na południowym brzegu Tatroza pod piaskowcami karpackiemi. Z drugiej zaś strony ukazują się i na południowym końcu tego pasma odmienne gatunki skał, zapowiadające bliskość Alp Fagaraskich. Wypada nakoniec dodać, że i wybuchowe utwory Hargickiego pasma przekroczyły w kilku miejscowościach ową zapadłość górnego Marosza i Olty i wystąpiły dość obficie na jaw pod zachodnim bokiem Czahleusko - Czukaskiego pasma.

Pierwsze od północy ramię, Czahleuskie, zamknięte od północy Bystryczorą, nazywaną także Małą Bystrzycą, od południa zaś Bekaszem, spada po zachodniej stronie do kotliny nad górnym Maroszem, nazywanej Dierdio (Gyergyo) i bywa też przez niemieckich i węgierskich geografów Dierdiowskiemi górami (Gyergyo - Gebirge) nazywane, którzy jednakże pod nazwą tą i wschodnią część gór Kelimeńskich i wyniosłości na południe od Bekasza położone, a zatem różnorodne składniki orograficzne obejmują. Część głównego grzbietu, należąca do tego ramienia, wznosząca się dość nagle z równiny Dierdio, jest w południowej stronie najwyższą, gdyż góra Kisz Hawasz (Kis Hawas) 1621 m. przedstawia tu jej kulminacyę. Ale o wiele wyżej wzniosło się na wschodnim końcu tego ramienia, nad samą Bystrzycą, gniazdo Czahleuskie (Czahleu, Cialho, Czachlou - Pion, Csalheu), gdyż najwyższy jego wierzchołek dochodzi do 1908 m. w. Tylko zachodnia, siedmiogrodzka część tego ramienia została jako tako poznaną. Dolina Bystryczory, połączona z doliną Marosza za pomocą Teldieskiego wąwozu (Tólgyes-Pass) przedstawia najbardziej uczęszczaną drogę między północnym Siedmiodrodem i Multanami. W górnym jej końcu, prawie pod samą przełęczą, znajduje się Borsek, słynny zakład kąpielowy, posiadający nie mniej, jak jedenaście źródeł (alkaliczno - ziemistych szczaw), które dno i stoki doliny, w czasach, gdy jeszcze swobodnie po niej spływały, przykryły grubym pokładem martwicy; obfituje ona w liście współczesnych drzew, a rozryta potokami przedstawia zwaliska skał martwicowych z lięznemi szczelinami i grotami, z których jedna przechowuje lód w swem wnętrzu przez cale lato i nazwą „Lodowej“ bywa oznaczana. Wyniosłość Kisz - Ilawasz, zajmująca południową część głównego grzbietu, składa się ze syjenitu, otoczonego starokrystalicznemi łupkami. Najmniej znaną, chociaż najwięcej na poznanie zasługującą częścią tego ramienia jest sam Czahleu, należący już do Multan. Jest to wspaniałe gniazdo skaliste, które nie tyle może z powodu swej wysokości (1908 m.), ile z powodu swej majestatycznej postaci, panuje nad calem otoczeniem i niezwykłe budzi zajęcie. Z obszernego, na 1800 m. wzniesionego kadłuba sterczy wierzchołek góry w postaci piramidy, której stoki, pokryte roślinnością, są ska-listemi żebrami porozrywane; obok sterczy niezgrabny, na 80 m. wysoki słup skalisty, t. zw. Panageja¹). Widziana z daleka przedstawia się ta wyniosłość tak malowniczo i tak dziko, że powszechnie za grupę skał wapiennych uważaną była, a złudzeniu temu ulegli nawet tak znakomici badacze, jak Hauer i Stäche¹ 2); inni znowu uważali Czahleu za górę granitową. Ale Dr. Lehmann przekonał się, że Czahleu należy do formacyi karpackiego piaskowca, a skalisty jego wierzchołek składa się ze zlepieńców, obfitujących w zaokrąglone, niekiedy silnie zwietrzałe odłamy mikowego łupku i sinego wapienia. Ta obfitość skał, te malownicze ich kształty i ta ich trwałość nadają Czahleuskiej grupie wyjątkowe stanowisko w całym systemie piaskowcowych Karpat i powinnyby zachęcić geografów do dokładniejszego jej zbadania. Obecnie, gdy kolej żelazna dochodzi do miasteczka Petra nad Złotą Bystrzycą, zadanie to nie jest trudnem do spełnienia.

Drugie z kolei ramię, od najwyższego swego wzniesienia Nadźhadźmasz (Nagy Hagymas), Nadźhadźmaskiem nazywane, jest zamknięte pomiędzy Bekaszem i Tatrozem, a ograniczono na wschodzie Bystrzycą i Seretem łączy się na zachodzie z pasmem Ilargity, za pośrednictwem płaskiego grzbietu, rozdzielającego dorzecze Marosza od dorzecza Olty. W bliskości tego działu, nad źródłami Olty, wznosi się Nadźhadźmasz, najwyższa góra całego ramienia do 1793 m., na wschód od tej

Hoszuhawasz 1555 m., a jeszcze dalej, w tymże samym kierunku Tarhawasz 1662 m., przez który przechodzi siedmiogrodzko - multańska granica i po za którym wysokość Nadźhadź-maskiego ramienia znacznie się już zmniejsza. Dzięki bogatym niegdyś kopalniom miedzi w Balanie, u źródeł Olty, została ta część Karpat, przynajmniej po siedmiogrodzkiej stronie, lepiej od innych poznana. Rzeka Bekasz bierze początek pod Kiszhawaszem, a wypływa z jeziora Wereszto, którego długość wynosi 2200 m., szerokość zaś od 150 do 995 m. Jezioro to powstało dopiero w roku 1838, wskutek oberwania się góry Dilkoszko, której gruzy zasypały dolinę i spowodowały spiętrzenie się wód Bekasza; liczne wierzchołki świerków, sterczące po dziś dzień z jeziora, przekonują wymownie, że dno jego nie dawno jeszcze było lasem porosłe. Główny grzbiet tego ramienia składa się z azoicznych łupków i gneisu, na których spoczywa po wschodniej stronie potężna wyspa jurajskich wapieni. Tym to wapieniom zawdzięcza Nadźhadźmasz, wznoszący się stromo nad źródłową doliną Olty i swą malo-wniczość i piękną alpejską roślinność. W tej dolinie leży też w poziomie 853 m. zakład górniczy Balan, jedyna czynna jeszcze kopalnia miedzi w całym Siedmiogrodzie. Siedzibą rudy są tutaj żyły kwarcowe, przecinające łupki chlorytowe. Wydobywają także miedź z „wody cementowej“ (witryol miedziany), wypływającej z kopalni, za pośrednictwem okruchów żelaza, na którem się czysta miedź osadza. Dawniej dawała Babińska kopalnia około 900 m. c. miedzi rocznie, lecz obecnie ilość rud znacznie się zmniejszyła. Góry Hoszuhawasz i Tarhawasz należą już do formacyi piaskowcowej.

Trzecie z kolei ramię, Nadźszandorskie, zamknięte między Tatrozem, od którego wąwóz Dzimeski (Gyimes - Pass) prowadzi do doliny Olty i Ojtozem, różni się od poprzednio opisanych tern, że ma postać trójkąta, zwróconego jednym wierzchołkiem ku wschodowi, a spadającego swym zachodnim bokiem ku zapadłości Dolnego Czyku (Untere Csik) nad Oltą; z tego powodu bywa też to ramię Czykowskiemi górami nazywane. Oprócz tego oznaczają niemieccy i węgierscy geografowie szeroki język, który od tego ramienia wy biega ku zachodowi, dochodzi do samej Olty i rozdziela Dolny Czyk od jeszcze niższej zapadłości Haromsek, nazwą gór Haromsekskich. Kończy się ten język nad Oltą wyniosłością Bydesz (Büdös). Dwa najwyższe wierzchołki tego ramienia leżą na linii głównego grzbietu; północną jego kończynę zajmuje Solohedź (Szollohegy) 1494 m., położony nad źródłami Tatroza, południową Nadźszandor (Nagy Sandor) 1640 m., nad Ojtozem. Żadna inna wyniosłość tego ramienia nie dochodzi do 1400 m. Z wyjątkiem ważkiego paska archajskich łupków, który z poprzedniego ramienia przechodzi na południowy brzeg Tatroza i niknie niebawem, składa się całe to ramię z piaskowców karpackich i innych składników tejże formacyi, którym swą nużącą jednostajność zawdzięcza.

Wyjątkowe stosunki przedstawia jedynie owa wyniosłość Bydesza w górach Harumsekskich, dochodząca w wierzchołku Czomal, spadającym stromo ku Olcie, do 1306 m., składa się bowiem ze skał wybuchowych i tworzy narożnik, należący geologicznie do pasma Hargity, od której jest jedynie ważkim przełomem Olty oddzielony. Czomal ma kształt bardzo regu-gularnego stożka i z tego powodu daje się już z wielkiej odległości odróżnić. Obfituje nadto Bydeskie wzniesienie w wiele innych ciekawych szczegółów przyrodniczych. Najważniejszym ze wszystkich jest niezaprzeczenie słynne na cały Siedmiogród jezioro Świętej Anny, położone w poziomie 951 m. Zajmuje ono sam wierzchołek wzgórza, ciągnącego się od Czomala ku południowi, które w tern właśnie miejscu silnie się rozszerza i przybiera postać obszernego krateru, otwartego od strony północno-wschodniej, napełnionego wodą. Obwód tego jeziora wynosi około 2000 m., jego głębokość nie więcej nad 12 m. Jest ono ze wszech stron otoczone wieńcem gór, wznoszących się na 160 do 350 m. nad zwierciadłem wody, złożonych z tra-chytów, porosłych pięknym lasem bukowym. To szczególne położenie i geologiczne właściwości gruntu wraz z calem otoczeniem stały się powodem, iż jezioro Świętej Anny było powszechnie za jezioro kraterowe uważane; ale badania Bauera i Stachego przypuszczenia tego nie potwierdziły, nie znaleziono tu bowiem ani stężałych law, ani innych utworów (pumex, popioły wulkaniczne i t. d.), z wybuchami wulkanicznemi ściśle złączonych, a wzmiankowani badacze przypuszczają, że zagłębienie, zajęte obecnie przez to jezioro, powstało przez zapadnięcie się pieczar we wnętrzu góry ukrytych. W niewielkiej odległości od jeziora Świętej Anny, na północnym stoku Bydesza 1110 m., w poziomie 1039 m. znajduje się jeszcze drugie jezioro, nazywane Kukujzasz. Jest ono o wiele większe od poprzedzającego, gdyż do jego obejścia potrzeba 4 do 5 godzin, a zajmuje również dno płaskiego kotła, otoczonego wysokim brzegiem. To jezioro utraciło już większą część wód i zamieniło się w moczar torfiasty, porosły różnemi krzewami, między któremi znaleziono brzozę karłowatą i sosnę błotną. Wpośród tego torfowiska przechowało się jednakże kilka zwierciadeł wodnych, których głębokość dochodzi do 20 m., a które przez siedmiogrodzkich Seklerów nazwą Morskich Ócz (Tengeri szemek) oznaczane bywają. Istnieją oprócz tego na Bydeszu liczne źródła siarczane, solne i ałunowe, obfitujące w różne gazy; jedno ze źródeł siarczanych, które wydobywało się niegdyś z torfiastego moczaru, zostało ujęte w rury i dało początek zakładowi kąpielowemu na Bydeszu. Jedna z dolinek, nazywana Solnem polem (Sosmezó), obfituje w rodzimą siarkę, znachodzącą się bezpośrednio pod darnią, w postaci kryształów, proszku, albo odłamków, przyczepionych do gałęzi, liści, kamieni i t. p.

Ale najwięcej zajęcia budzą tu groty i szczeliny, ukryte w skalistym grzbiecie samego Bydesza, z których wydobywają się różne gazy. Najważniejsza grota tego rodzaju, nazywana Siarczaną, znajduje się w południowo-wschodniej stronie Bydesza, o kilka metrów od jego wierzchołka, a przedstawia właściwie szczelinę, otoczoną gruzami porowatego, niekiedy nawet pumeksowego trachytu, nasyconego siarką i zbielałego. Wysokość tej groty wynosi około 3 metrów, a ciągnie się ona na kilkanaście kroków w głąb góry. Z dna tej groty wydobywa się z tysiąca niewidzialnych otworków gaz duszący (złożony z kwasu węglowego, hydrotionowego i siarkawego), a że jest cięższym od powietrza, przeto zajmuje on jedynie dno groty, tworząc pokład, niedochodzący do dwóch metrów wysokości. Granica tego pokładu jest wyznaczona na ścianach groty osadem z czystej siarki. Można z tego powodu poruszać się dość swobodnie w tej grocie; ale jak tylko usta i nos, na przykład przy schylaniu się, dostaną się we wnętrze gazu, następuje natychmiastowe duszenie, kończące się utratą przytomności, Chorzy, szukający w tej pieczarze ulgi w swych cierpieniach (przeciw gośćcowi i zołzom), nurzają się w nim, zatkawszy nos i oczy i wstrzymawszy na chwilę oddech. Cierpiący na oczy wnoszą do jaskini naczynie z wodą, które

wkrótce gazami się nasyca i służy do obmywania oczu. We wnętrzu tej jaskini doznaje człowiek już po krótkim przeciągu czasu działania gazów, które wywołują, szczególniej w delikatniejszych częściach ciała, przyjemne uczucie ciepła, chociaż ciepłota we wnętrzu groty nie jest wyższą od ciepłoty wolnego powietrza. Tysiące chorych szuka tu corocznie ulgi w swych cierpieniach, a zdaniem znawców grota ta pod względem skuteczności leczniczej nie wiele ustępuje słynnej grocie Monsumano we Włoszech. W północnej stronie od Siarczanej groty znajdowała się niegdyś inna, nazywana Zabójczą, ponieważ mniejsze zwierzęta, dostawszy się do niej, życie traciły, lecz ta zapadła się w roku 1802. Ale na wschód od tej ostatniej znajduje się jeszcze kilka innych grot i szczelin, pomiędzy któremi jedna, nazywana Ałunową, ma ściany pokryte solami siarkowemi. Wszystkie powyżej opisane zjawiska odpowiadają po części solfatarom, po części zaś mofettom, znamionującym wulkany, znajdujące się w stanie uśpienia i nie można się też dziwić, że i Bydesz był i jest jeszcze przez mieszkańców Siedmiogrodu za wygasły wulkan uważany. Ale naukowe badania nie potwierdziły tego przypuszczenia, nie znaleziono tu bowiem nigdzie ani law, ani wulkanicznych zuzli, szkła i pumexu, któreby przekonywały, że prawdziwe wybuchy wulkaniczne miały tu kiedykolwiek miejsce.

Czwarte i ostatnie ramię tego pasma, Czukaskie, jest zamknięte pomiędzy Ojtozem i Prachową, której dolina łączy się z doliną Olty za pomocą Temeskiego wąwozu (Tömöser Pass). Zajmuje ono południowo-wschodni narożnik Siedmiogrodzkich Karpat, i ma postać łuku, łączącego pasma wschodnie z południowemi, wskutek czego spada ono po swej wewnętrznej stronie ku Siedmiogrodowi, po zewnętrznej części ku Multanom, po części zaś ku Wołoszczyznie. Oprócz Ojtoza i Prachowy biorą w tern paśmie początek liczne inne rzeki (Putna, Bodza czyli Budzeu, Teleajna i ich dopływy) i rozcinają je na większą liczbę ramion poprzecznych, rozbiegających się w kierunku promieni. Najgłębiej wdarła się we wnętrze gór dolina rzeki Bodza i ona też tworzy granicę pomiędzy północnym i południowym działem tego ramienia.

Pierwszy z nich bywa przez Seklerów nazywanym górami Bereckiemi, drugi Bodzawskiemi. Główny grzbiet, łączący te ramiona, trzyma się wewnętrznej strony tego łuku i pod-

37

nosi się stopniowo ku południowi i zachodowi, gdy bowiem w Ojtozkiej przełęczy obniża się do poziomu 846 m., to przełęcz Predealska, dzieląca Prachową od doliny Olty, jest już na 937 metrów nad poziom morza wzniesioną. Najwyższe wzniesienia Czukaskiego ramienia zajęły też jego główny grzbiet; postępując od doliny Ojtoza ku Prachowy napotykamy na niem następujące wyniosłości: wierzchołek bez nazwy nad osadą Ojtozem 1365 m., Muszato 1505 m., Żernie 1605 m., La-kocz 1778 m., Meneszbere 1414 m., Czylaniosz 1605 m., Werfu Pentilau 1776 m., Bota Mare 1286 m., po którym następuje przełęcz Bodzawska, prowadząca z doliny Bodzy do Siedmiogrodu. Za tą przełęczą podnosi się znowu główny grzbiet tego ramienia do znacznej wysokości, a nad źródłami Tatranga (dopływ Olty) łamie się nagle, tworząc kąt, otwarty ku północy, Na wschodnim boku tego kąta znajduje się najwyższy w ca-łem paśmie Czukasz 1958 m., na zachodniem mało co od niego niższy Bałtyn 1904 m., wierzchołek owego kąta zajmuje zaś Groholiszu 1704 m. Ale Bałtyn wydłuża się nadto ku północy gdzie się kończy skalistym szczytem Piatra Mare i ku południowi, gdzie wyskakuje inny, nieco od niego wyższy wierzchołek Werfu Baio 1954 m. Ramiona, oddzielające się od głównego grzbietu nie dochodzą, jak się zdaje, nigdzie do wysokości 1500 m.

Całe to pasmo należy do formacyi karpackiego piaskowca, ale wyróżnia się obfitem wystąpieniem eoceńskich (a może kredowych) zlepieńców, zbliżonych do tych, które poznaliśmy na górze Czahleu, zawierających tutaj odłamki skał krystalicznych, wapieni jurajskich i jakiegoś piaskowca. Chociaż zlepieńce te są wyraźnie uwarstwione, to odznaczają się one nadzwyczajną trwałością i skalistością. W pośród utworów piaskowcowych występują nie mniej trwałe wapienie jurajskie. Skały te wywarły widoczny wpływ na upostacenie tego ramienia, gdy bowiem północna jego połać, złożona ze zwykłych łupków, margli i piaskowców, nie różni się jeszcze od gór na północ od Ojtoza położonych, to dział zachodni, w którym występują zlepieńce i wapienie, przedstawia pięknie rozwiniętą krainę podalpejską. Sam Czukasz, złożony z owych zlepieńców, odznacza się już ostremi, malowniczemi zakrojami, a spada w dół stromemi ścianami, od których oddzielają się olbrzymie słupy i ostre narożniki. Jeszcze większe zajęcie budzi Piatra

б?9

Маге (Wielka Skała); jurajskie wapienie, które opanowały jej wierzchołek, przybrały postać piramid, filarów, zębatego ba-stjonu, pionowej ściany, a nawet wytworzyły w jednem miejscu naturalną bramę. Nie mniej zajmujące są i ważkie skaliste doliny, zbiegające od grzbietu tych gór; w jednej z nich, nazywanej Tarnina, znajduje się piękny wodospad. Obfituje to ramię, szczególniej po siedmiogrodzkiej stronie, w liczne źródła mineralne i posiada cenne zakłady lecznicze w Zajzonie i Kowasny. Najciekawszem zjawiskiem w Kowasny (Kowasna = Kwaśna) jest zagłębienie w łożysku miejscowego potoku, wypełnione mętną wodą, nazywane „Piekielnem bagnem“; zostało ono obecnie zamienione w sadzawkę długą na 14 stóp, a szeroką na 6 stóp, służącą do kąpieli. Gaz, wydzielający się w ogromnej ilości z tej sadzawki, burzy bezustannie wodę, a ze szklanki, trzymanej dnem do góry, wypędza ją w kilka minut. Poziom wody zależy od stanu atmosfery, ale co kilka lat zdarzają się tutaj prawdziwe wybuchy, w czasie których błotnista woda wznosi się do znacznej wysokości, opuszcza sadzawkę i w ciągu kilku godzin zalewa całą okolicę. Ostatni taki wybuch zdarzył się w grudniu 1856 r. Gaz kwas węglowy wydobywa się zresztą w Kowasny prawie wszędzie z ziemi w tak znacznej ilości, że wszystkie studnie mają wodę kwaśną, a schodzenie do piwnic bez szczególnej ostrożności zagraża życiu. W sąsiedniej wiosce Vajnafalva otrzymano też przez proste wykopanie studzienki, zaledwie na 4 stopy głębokiej, wyborną kąpiel gazową. We wsi Osdoła znajduje się kopalnia marmaroskich dyjamentów.

Wielka zapadłość, rozdzielająca Czahleusko - Czukaskie pasmo od Hargity, odpowiadająca swym kierunkiem zapadłości Marmaroszu, należy do górnego Maroszu i górnej Olty. Nabrzmienie, łączące owe pasma, wznosi się w górze Osztorosz (po stronie Hargity) do 1384 m., ale przełęcz Gerencesz, którą przebywa gościniec, prowadzący z doliny Olty do doliny Ma-rosza, jest tylko na 904 m. n. p. m. wzniesiona. Źródłowe potoki Marosza znajdują się w Hargickiem paśmie, na stokach góry Mezohawasz 1777 m. ; łączą się one na obszernej eliptycznej kotlinie, nazywanej Dierdio (Gyergyo), której średni poziom można przyjąć na 730 m. Kotlina ta jest wypełniona młodszemi osadami trzeciorzędnemi, które są przykryte osadami rzecznemi. Odznacza się ona zresztą nadzwyczaj równym

poziomem, a otoczona ze wszech stron ściśle odgraniczonemi wyniosłościami, robi wrażenie osuszonego jeziora górskiego i była niem niezawodnie (Hauer i Stäche), dopóki rzeka Ma-rosz nie pogłębiła swego koryta w przełomie między Toplicą i Dedą, co odpłynięcie wód jeziornych spowodować musiało. Gleba Dierdiowskiej kotliny jest bardzo urodzajna, ale klimat chłodny; udaje się tu jeszcze bardzo dobrze pszenica, żyto; jęczmień, owies i hreczka, ale kukurydza cierpi od przymrozków jesiennych i nie zawsze dojrzewa. Chociaż uprawa gleby znajduje się we wzorowym stanie, to ludność jest pomimo to nieliczna, a osady rzadkie.

Daleko większa część tej zapadłości należy do rzeki Olty, która bierze, jak wiemy, początek we wschodnich górach, pod Nadźhadźmaszem, a przed swem przebiciem się przez Alpy Fogaraskie tworzy cztery kotliny, mianowicie Górny i Dolny Czyk, Haromsek i Fogaraską. Ostatnia z nich nie styka się bezpośrednio z Hargitą i w rozwoju tej zapadłości udziału nie bierze. Zapadłość Haromsek, naj-największa ze wszystkich, należy w połowie tylko do Olty, w połowie zaś do rzeki, noszącej nazwę Czarna Ydź (Fekete Ugy), która płynie od Ojtozkiego wąwozu, a bierze od północy potok Kason, oddzielający Bydeskie wzniesienie od reszty Nadźszandorskiego ramienia, Ponieważ kotlina Haromsek zachodzi nad Czarną Ydźą głęboko we wnętrze gór, a kierunek jej dłuższej osi, od południowego zachodu ku północnemu wschodowi nie zgadza się z kierunkiem obu Czyków, przeto widoczną jest rzeczą, że rozwinęła się ona zupełnie niezależnie od rzeki Olty, która jedynie idąc za naturalnym spadkiem gleby poszła w kierunku tej zapadłości. Długość Haromseku wynosi około 90 kilometrów, największa szerokość przeszło 20 kilometrów, średni jego poziom można przyjąć na 550 metrów. Chociaż spadek tej kotliny w kierunku Czarnej Ydzi i Olty wynosi co najmniej 100 m., to dno jej jest pomimo to nadzwyczaj równe. Pod geologicznym względem różni się ona od Dierdia jedynie o tyle, że trachytowe wyniosłości Hargity nie dochodzą do niej, gdyż południowa kończyna tego pasma (góry Barockie) należy do formacyi karpackiego piaskowca. Gleba Haromseku słynie z urodzajności, oprócz wszystkich zbóż i jarzyn, nie wyjmując kukurydzy, udaje się tu pewien bardzo ceniony gatunek tytoniu, nazywany semeryjskim.

Z tych powodów jest cały Haromsek gęsto zaludniony i posiada dwa miasteczka, Sepsi Szent György i Kezdi-Vasar-hely, liczące przeszło po 5000 dusz. Wazki i malowniczy przełom Olty, zamknięty od zachodu południową kończyną Hargity od wschodu Bydeskiem wzniesieniem, oddziela oba Czyki od Haromseku. Są to, w porównaniu z tym ostatnim, maleńkie, podłużne kotliny, rozdzielone wąwozem Sentkiralskim, wzniesione na 605 do 738 m. n. p, m., nie różniące się pod względem swej geologicznej budowy od Dierdia. Z powodu większego wyniesienia mają one klimat o wiele ostrzejszy, a gleba ich jest mniej urodzajną, na Górnym Czyku nawet silnie za-bagnioną. Ale ludność seklerska zdobywa pracą to, czego jej natura odmówiła, wskutek czego oba Czyki przedstawiają miłe międzygórskie doliny.

Pasmo Hargity, rozciągające się od przełomu Marosża po zapadłość Haromseku, spada nagle ku co dopiero opisanym za-padłościom, a obniża się tak łagodnie ku wyżynie środkowego Siedmiogrodu, że ścisłe wyznaczenie jego granicy od zachodniej strony jest prawie niemożebnem. Mieszkańcy tutejsi nazywają północną część tego pasma Gergeniem (Görgeny - Gebirge) środkową cześć Hargitą, a południową Barockiemi górami (Baro-ter - Gebirge). Pasmo to nie posiada wyraźnego grzbietu, gdyż największe jego wierzchołki, jak już Hauer i Stäche zaznaczyli, nie łączą się ze sobą, lecz są na całym jego obszarze z osobna porozrzucane. Postępując od północy ku południowi napotykamy główniejsze z' nich w następującym porządku: Magóra Marę 1480 m., Werfu Funczele 1685 m., Mezohavasz 1777 m., Delhedź (Délhegy) 1691 m., Osztorosz 1324 m., Ferte 1589 m., Bogatmeze 1798 m., Kukukhedź 1560 m. i Gergo 1020 m. Pasmo to składa się w zasadzie ze zlepieńców i tufów trachytowych, z pośród których wznoszą się najwyższe gór wierzchołki, złożone z odmiany tracliytu, przez Richthofena liargickim tracliy-tem nazywanej. Nie ma tu zresztą ani owych starych zieleńców, obfitujących zazwyczaj w pożyteczne minerały, ani młodszych ryolitów. Jeżeli zważymy, że do systemu Hargity należy pod geologicznym względem zachodnia połać Kelimeńskiego pasma, jak niemniej wzniesienie Bydeskie, to łatwo zrozumieć, że Hargita w tych granicach przedstawia największy obszar skał wybuchowych, jaki istnieje nietylko w Karpatach lecz i w całej Europie. Po bokach tego pasma przochowały się nadto ślady skał trzeciorzędnych, a nawet i archajskich; cała zaś południowa połać, t. zw. Barockie góry, należą do forma-cyi karpackiego piaskowca. Wyniosłości tego pasma, złożone z tufów i zlepieńców, odznaczają się łagodnemi zakrojami i po-łogą powierzchnią; natomiast czysto trachytowe wierzchołki przybrały postać niekiedy śmiało zarysowanych kopuł, stożków, dachów, a nawet ostrych grzebieni. Ale góra Hargita, która całemu pasmu nazwę nadała, ma wierzchołek równo ucięty i przedstawia t. zw. płaskowierch (Tafelberg). Jest zresztą to pasmo porosłe przeważnie szpilkowemi lasami, którym swój ciemny koloryt i swą posępną powierzchowność ma do zawdzięczenia.

¹

)    Lehmann : Das Königreich Rumänien, w Kirchhofa, Länderkunde V. Europa, str. 14., (zeszyt 84).

²

)    Hauer u. Stäche: Geologie v Siebenbürgen, 186.1, str. 305,

XXXIII. Burżańskie Karpaty i Alpy Fogaraskie.

Buczecz ze Szulerem. Kenigsztain. Lapapuza. Powierzchowność tych gór. Krasowe formy gleby; Djabelskie Młyny. Alpy Fogaraskie; ich budowa; dział Perzański, Alpy Fogaraskie pod krajobrazowym względem; doliny strony północnej i południowej; kotły i jeziorka; ślady dawnych lodowców; główny grzbiet i jego wierzchołki. Wąwóz Czerwonej Wieży.

Ostatnie ramię Czahlensko - Czukaskiego pasma, zajmujące południowo-wschodni narożnik Siedmiogrodu, tworzy zarówno pod orograficznym, jak i pod geologicznym względem przejście do innego łańcucha Karpat, rozdzielającego Siedmiogród od Wołoszczyzny i Serbii a zazwyczaj nazwę Siedmiodrodzko-Wołoskich, albo w ogóle Południowych Karpat oznaczanego; na ramieniu tern załamują się bowiom Siedmiodrodzko - Multań-skie Karpaty pod prostym prawie kątem i zmieniają swój dotychczasowy, północno-południowy kierunek na wschodnio-zachodni, a miejsce monotonnej formacyi piaskowcowej, która aż dotąd tworzyła ich tło, zajmują inne, przeważnie dawniejsze utwory; Siedmiogrodzko-Wołoski łańcuch, przecięty na wskroś poprzecznym przełomem Olty w wąwozie Czerwonej Wieży, rozpada się na dwie połacie, wschodnią i zachodnią, z których każda jest znowu z kilku pasm złożona.

Pierwsze od wschodu pasmo, Burżańskie (Bursen - Gebirge), odznacza się najsilniejszem zakłóceniem dawnego porządku; w miejsce jednostajnego głównego grzbietu, który od granic Bukowiny ciągnął się bez przerwy prawie po sam wąwóz Te-meski, ukazują się bowiem naraz trzy potężne wyniosłości, rozdzielone wyraźnemi zagłębieniami. Pierwszą z nich jest Buczecz, góra kolosalnych rozmiarów, wznosząca się stromo po zachodniej stronie Temeskiego wąwozu, a dochodząca w najwyższym swym wierzchołku do 2508 m. Jest to olbrzymi, nieco wydłużony, skierowany od południowego zachodu ku północnemu wschodowi, kadłub górski, na wierzchołku ukośnie ścięty, i przypominający swym kształtem płaskowierchy południowej Afryki-Od strony północnej spada on nagłe; ale u stóp jego rozwinęła się tu jeszcze obszerna wyniosłość drugorzędna, dobiegająca do samego Kronsztadu i urywająca się tutaj dopiero, na brzegu niziny Haromseku, dość nagle. Wyniosłość ta, nazywana Schu-lergebirge, albo po prostu Szuler, dochodzi w najwyższym swym wierzchołku jeszcze do 1804 m. Od południowej strony wybiega zaś Buczecz w długie, odnośnie do głównej osi łańcucha poprzeczne ramię, zamknięte pomiędzy dolinami Prachowy i Dambowicy, zbiegające spokojnie ku nizinie wołoskiej. Jest nadto to ramię rozcięte przez dolinę Jałomicy, powstającej pod samym wierzchołkiem Buczecza, na dwa równoległe działy, przechodzące w swych wierzchołkach 1500 m. bezwzględnej wysokości. Wnosząc z powierzchowności, możnaby sądzić, że mamy tu do czynienia z jednym olbrzymim kadłubem górskim, osadzonym na normalnie rozwiniętym grzbiecie Karpat. Ale geologiczne stosunki nie usprawiedliwiają tego przypuszczenia bo chociaż główny tołów Buczecza składa się z eoceńskich zlepieńców, tych samych, któreśmy już na górze Czahleu i na Czukaszu poznali, to z pośród tych zlepieńców wydobywają się w kilku miejscach potężne złoża jurajskich wapieni, które spoczywają, jak się o tern po zachodniej stronie Buczecza przekonać można, na archajskich łupkach. Jurajskie i lejasowe wapienie i piaskowce, jak niemniej i karpackie piaskowce, przebite w dwóch miejscach (Kronsztad i Baczfalu) trachytem składają też dział Szulerski.

W północno-zachodniej stronie od Buczecza znajduje się inna, nie mniej zajmująca wyniosłość, tak zwany Kenigsztain. Łączą się one ze sobą za pomocą rozpłaszczonego grzbietu Ka-libaskiego, przez który przełęcz Tercburska (Toerzburger Pass) prowadzi z Haromseku do doliny Dambowicy. Nizina Harom-seku wydłuża się w tern miejscu ku południowi i tworzy kotlinę, odwodnioną Terzbachem, która prawie pod sam ten, grzbiet podchodzi. Rzeka Dambowica bierze zaś początek dalej na zachodzie, w Alpach Fogaraskich i płynie ku południowemu wschodowi, równolegle do Prachowy, tworząc granicę pomiędzy Kenigsztainem i trzeciem wzniesieniem Burżańskich Karpat, mianowicie Lapapuzą (także Jezeru). Od północy jest Kenigsztain zamknięty doliną rzeki Burza, która płynie zrazu ku

W południowo - zachodnim kierunku od Kenigsztain a wznosi się nakoniec, już na wołoskiej glebie, trzecia oderwana wyniosłość, nazywana Lapapuza, albo Jezeru (także Gezeru). Pod orograficznym względem zbliża się ona do Kenigsztaina o tyle, że ma także postać ważkiego grzbietu, biegnącego od północnego wschodu ku południowemu zachodowi. Łączy się ten grzbiet po zachodniej stronie z równoległem prawie pasmem Fogaraskich Alp za pomocą przełęczy, na której oprócz Dambo-wicy, płynącej zrazu ku północnemu, a dalej ku południowemu wschodowi, bierze także początek Domna, płynąca w przeciwnym kierunku. Rozpoczyna, się ten grzbiet na północy wierzchołkiem Lapapuza 2426 m. wysokim, sam jego środek zajmują Jezera 2407 m., a zamyka go na południu Popau 2095 m. Od strony Alp Fogaraskich spada on nagle ku ważkim dolinom górnej Dambowicy i Dotnny, po przeciwnej zaś stronie wybiega z niego pięć, a może sześć poprzecznych, wyniosłych ramion, porozdzielanych wązkiemi dolinami, których wody uchodzą, z wyjątkiem jednej, do Domny. Całe wzniesienie La-papuzy należy do formacyi archajskiej, składa się ze starokry-stalicznych łupków i gneisu, jest pod geologicznym względem ściśle złączone z Alpami Fogaraskiemi, a rozwinęło się o tyle samodzielnie, iż przedstawia osobny fałd i jest od Alp Fogaraskich tektonicznem zagłębieniem górnej Dambowicy i Domny oddzielone.

wschodowi, a potem dopiero, zabrawszy Tercburski potok, zbacza kn północy i wpada do Olty. W ten sposób ograniczony Kenigsztain przedstawia wazki, łukowato wygięty, od północnego wschodu ku południowemu zachodowi biegnący grzbiet skalisty, z trzema wierzchołkami, mianowicie północnym, wzniesionym na 2068 m., środkowym na 2241 m. i południowym na 1802 in. Cały Kenigsztain składa się z wapienia jurajskiego, spoczywającego na archajskich skałach Alp Fogaraskich i przedstawia jedne z najpiękniejszych wyniosłości skalistych w Karpatach.

Mamy więc na tym małym obszarze ziemi do czynienia z trzema wyniosłościami, które zarówno pod orograficznym, jak i pod geologicznym względem tak dalece się różnią między sobą, iż właściwie każda z nich za maleńkie, lecz pięknie rozwinięte pasmo uważaną byćby powinna. Odnośnie do całego systemu Karpat mają zaś ono to znaczenie, iż piaskowcowy

łańcuch Siedmiogrodzko - Multański przechodzi za ich pośrednictwem, w gwałtownych skokach, w łańcuch południowy. „Większa rozmaitość form, będąca prostem następstwem zupełnie odmiennej geologicznej budowy, wyróżnia zaś Burżań-skie Karpaty od Alp Fogaraskich. Na wyniosłych grzbietach Buczecza i Kenigsztaina wznoszą się górskie kadłuby olbrzymich rozmiarów, które nie są ustawione w jednej linii, a na wierzchołkach swych rozszerzają się w obszerne płaskowierchy, jak to często i w wapiennych Alpach widzieć można; płaskowierchy te spadają ku dolinom, albo ku swej górskiej podstawie stromemi ścianami, których wysokość do kilku tysięcy stóp nieraz dochodzi. Tylko Buczecz i Kenigsztain leżą na grzbiecie, dzielącym dopływy Olty od rzek, które spływają ku południowi, a wpadają do Dunaju; wszystkie inne ważniejsze wierzchołki są osadzone na ramionach, wybiegających od tej, silnie pogiętej linii ku północy, a porozdzielane dolinami, z których każda prawie odmienny przedstawia kierunek. Z tych to właśnie powodów wyróżniają się Burżańskie wyniosłości w pośród okolicznych gór najbardziej urozmaiconemi kształtami i najpiękniejszą powierzchownością. Można powiedzieć bez przesady, że po Tatrach nie ma w całym systemie Karpat drugiej grupy górskiej, któraby równie imponujące sprawiała wrażenie“. (Hauer i Stäche).

Płaszczyzna, zajmująca wierzchołek Buczecza, której szerokość wynosi 6 do 7 kilometrów, a długość dwa razy tyle, jest zlekka pochylona ku południowi, a spada na trzy strony przepaścistemi, niekiedy prawie zupełnie pionowemi, jedynie głębokiemi bruzdami i szczelinami porysowanemi ścianami. Widok, jaki ta góra przedstawia od wschodu, od przełęczy Predealskiej, nie ma pod względem dzikości sobie równego; szare, pionowe, chropawe ściany, ograniczone od wierzchu ostrą krawędzią, przechodzą tutaj 1000 m. wysokości. Z tej strony jest Buczecz zupełnie niedostępny. Górna część tego olbrzymiego kadłuba składa się ze znanych nam już eoceńskich, w tern miejscu wyraźnie uwarstwionych zlepieńców; ponieważ warstwy są nachylone ku południowemu zachodowi, przeto sterczą one swemi nagłówkami nad Predealską przełęczą, co właśnie ścianom Buczecza ich chropowatość i dzikość nadaje. Od północy i zachodu spada Buczecz nieco mniej stromo, ą ściany jego są z tej strony popodpierane skalistemi żebrami, pomiędzy któremi wdrapanie się na jego wierzchołek jest mo-żebne. Natomiast droga, prowadząca na wierzchołek tej góry od strony południowej, od doliny Jałomicy, chociaż daleka i nużąca, jest o tyle łatwa, że większa jej część może być na koniu przebytą. Płaszczyzna na wierzchołku góry jest silnie pogięta, rozryta głębokiemi parowami, któremi przez większą część roku wartkie spływają potoki. Gleba między parowami podnosi się w zaokrąglone poduszki i czuby; pod zasłoną tych wyniosłości przechowuje się śnieg przez całe lato. Połogie ich boki są zaś pokryte żwirem, a nawet i piaskiem, powstającym ze zniszczonego przez powietrze i wody zlepieńca; te żwirowe i piasczyste nasypy, zwilżane ściekającą z topniejących śniegów wodą, otulone wilgotną mgłą, zalegającą te wyżyny, są siedzibą najpiękniejszych roślin alpejskich. Najwyższy punkt tego płaskowierchu jest uwieńczony grupą skał zlepieńcowych, a właściwie kilku zgrabnemi skalistemi słupami, nazywanemi „Człowiekiem“ (La omu). Słupy te dają miarę zniszczenia, jakie opady powietrzne czynią w tutejszych zlepieńcach.

Szeroki, połogi grzbiet Kalibasów, dzielący Terzbach od Dambowicy, wzniósł się swemi kopułowatemi wierzchołkami ponad górną granicę lasów i przedstawia ożywioną pasterską krainę. Wydłużony, łukowato wygięty grzbiet Kenigsztaina, należącego do najpiękniejszych gór w Karpatach, spada mniej stromo, od Buczecza na obie strony, ale boki jego wyskakują natomiast w ostre żebra, porozdzielane wązkiemi, skalistemi dolinami, które pod wierzchołkami góry zamieniają się w ciemne, niedostępne szczeliny. Ale pomimo to widziany z daleka, od strony Kronsztadu, robi Kenigsztain wrażenie jednostajnej, stromej ściany skalistej, której jasna barwa mile odbija od ciemnego płaszcz i borów, otulającego ją od spodu. Z opisów zwykłych turystów trudno jest nabrać dobrego wyobrażenia o wierzchowinie tej góry. Zdaje się, że kotły, które w Alpach Fogaraskich i pasmach, na zachód od przełomu Olty położonych, w znacznej występują liczbie, nie istnieją ani na Kenig-sztainie, ani na Buczeczu. Brakuje im z tego powodu i jeziorek alpejskich, których istnienie jest z temi kotłami złączone *).

’) E. W. P. Lehmann : Die Südkarpaten zwischen Retjezat und Koenigstein, Zeitschrift d. Gesellsch. f. Erdkunde in Berlin, 1885, str. 357,

Natomiast wykryto tutaj nieomylne ślady utworów krasowych. W jurajskich wapieniach istnieją liczne pieczary; najbardziej znaną jest pieczara, znajdująca się po południowej stronie Bu-czecza, nad pustelnią, zwaną Skitem Jałomickim, zapuszczająca się na sto kilkadziesiąt metrów we wnętrze góry, przerżnięta strumykiem. Na zachodnich stokach Kenigsztaina, nad polaną, nazywaną przez Wołochów Bojana Wleduszki, znajduje się w skalistej glebie obszerne lejkowate zagłębienie, prawdziwa werteba, zapadająca w głąb ziemi na kształt studni; łoskot, jaki sprawia kamień wrzucony do tej studni, odbijając się od jej ścian, ma być słyszanym przez 10 sekund, coby o jej niezwykłej głębokości świadczyło. Ale najciekawsze krasowe zjawisko przedstawiają na Kenigsztainie „Djabel-skie Młyny“ (Mora Drakului). „Jeżeli od miasteczka Zernest (pod północno - wschodnim bokiem tej góry) udamy się doliną Burzy ku zachodowi i okrążywszy Kenigsztain wdrapiemy się na jego grzbiet od strony zachodniej, to postępując po tym grzbiecie, dostaniemy się na przełęcz, nazywaną Kurmatura Mora Drakului. Patrząc ztąd ku wschodowi, dostrzeżemy na stromym stoku góry turnie Diabelskich Młynów, wznoszące się z pośród dzikiego nasypu kamienistego na kształt wież i olbrzymich iglic, W stromej ścianie skalistej, w wysokości około 40 m. nad jej podstawą znajdują się tu trzy nierówne otwory, z których wypływa bezustannie woda, pomieszana z białym piaskiem i drobnym żwirem wapiennym. Otwory te przedstawiają niezawodnie ujście werteby, znajdującej się w znacznie wyższym poziomie, a materyału dla Djabelskich Młynów dostarczają kamienie, wpadające do niej i rozbijające się o jej ściany, jak nie mniej i żwir wapienny, znoszony do niej przez deszcz i wodę, z topniejących śniegów pochodzącą. Nie jest też rzeczą nieprawdopodobną, że otwory te stoją w związku ze wzmiankowaną poprzednio werteba ponad Pojana Wleduszki“ (Bielz).

Jeszcze mniej wiadomości posiadamy o wyniosłem paśmie Lapapuzy. Pewnem jest tylko to, że pod szczytem Jeżem, po jego zachodniej stronie, znajduje się jeziorko, coby przemawiało za tem, że doliny zachodniej strony tego pasma ulęgają pod grzbietem kotlinowatemu rozszerzeniu.

Następujące z kolei Alpy Fogaraskie przedstawiają najwyższe, najpiękniej rozwinięte i najlepiej ograniczone pasmo

Wschodnich Karpat. Łączą się one jedynie na wschodzie za pomocą ważkich, lecz wyniosłych grzbietów z Kenigsztainem i Lapapnzą, a zamknięte na zachodzie przełomem Olty spadają swobodnie z jednej strony kn nizinie Fogaraskiej, z drugiej ku Wołoskiej. Gdy średnie wzniesienie pierwszej wynosi około 420 m., co jej jeszcze znamiona górskiej równiny (Hochebene) nadaje, to średni poziom drugiej jest co najmniej o 300 metrów niższym, a spadek Olty w jej słynnym przełomie Czerwonej Wieży wynosi około 260 m. Ponieważ główny grzbiet Fogaraskich Alp trzyma się ich północnej strony, przeto spadek ich w tym kierunku jest naglejszym, a podnóże ich jest na nizinie Fogaraskiej ostrzej odgraniczone, aniżeli na Wołoskiej. Wyjątkowe stosunki przedstawia pod tym względem jedynie wschodni koniec tych gór, gdyż wybiegają one ku północy w szeroki górzysty język, oddzielony od Kenigsztaina otwartą ku wschodowi doliną Burży a otoczony zresztą z trzech stron Oltą, która właśnie około tego języka po trzykroć swój kierunek zmienia i dzieli on nizinę Haromseku od Fogaraskiej. Południowa- część tego języka, dochodząca w Plaju Nomaja do 1480 m., nosi nazwę gór Perzańskich, północna zaś, z najwyższym wierzchołkiem Warhedź (Värhegy) 1106 m., Gaister-waidu. Długość głównego grzbietu Fogaraskich Alp wynosi 64 kilometrów, jego zaś oddalenie od północnego brzegu tych gór wynosi 10 kilom., od południowego 30 kilom. Na całej tej linii obniża się ten grzbiet raz tylko, w przełęczy Kurmatura Darni do 1921 m., zaś pod względem swej wyniosłości ustępuje pierwszeństwa jedynie tatrzańskiemu. Najwyższe wierzchołki, wieńczące ten grzbiet, idą po sobie od zachodu ku wschodowi w następującym porządku: Stian 1823 m„ Surul 2288 m., Ne-goi, najwyższy w południowych Karpatach, 2536 m., Wunatore 2510 m., Kolt-in Wistea Mare 2520 m., Orla (Werfu Ourla) 2279 m. i Beriovesku Miku 2290 m., który dwoma silnie po-giętemi grzbietami przechodzi w Kenigsztain i w góry Per-żańskie.

Od głównego grzbietu Fogaraskich Alp zbiegają ku północy liczne potoki, których doliny, porozdzielane ostremi żebrami, odznaczają się w ogóle swą ważkością i nagłym spadkiem. Wody strony południowej dają zaś tylko cztery większe strumienie, mianowicie (od zachodu ku wschodowi) Topolog, Argis, Domnę i Dambowicę. Ramiona tego pasma, zamknięte

Pasmo Fogaraskich Alp składa się prawie wyłącznie ze skał krystalicznych, mianowicie z azoicznych łupków, wpośród których występują miejscami współczesne krystaliczne wapienie, i z gneisu, tworzącego samodzielny pas po południowej stronie pasma, od Lapapuzy po Kozią. Pod tektonicznym względem przedstawia to pasmo cztery obszerne fałdy, z których dwa, mianowicie północny i południowy, wyraźniej rozwinięte, odpowiadają, pierwszy głównemu grzbietowi gór, drugi gneisowemu pasowi Lapapuzy i Koziej. Brakuje tym górom podobno zupełnie tak wapieni Kenigsztaina, jak zlepieńców Buczecza. Starszy trzeciorzęd został wykrytym jedynie przy wejściu do przełomu Olty; Fogaraska zapadłość i wołoskie stoki tych gór są pokryte młodszym trzeciorzędem i nowszemi osadami. Odmienne stosunki geologiczne przedstawia tylko Perzański dział z Gaisterwaldem. Przedewszystkiem bowiem azoiczne łupki są tutaj, na swej wschodniej granicy, “przebite wybuchowym, drobnoziarnistym granitem i porfirem, a dalej ku północy powtarzają się prawie wszystkie skały Burżańskich Karpat (wapienie jurajskie, lejasowe i kredowe, eoceńskie zlepieńce, młodsze piaskowce i margle, przebite w czterech miejscach bazaltem, tufy trachytowe) i zawierają w sobie pożyteczne minerały (ołów, srebro i węgiel kamienny). Ze względu na swe położenie tworzy zaś Perzański dział ogniwo, łączące Alpy Fogaraskie i Burżańskię Karpaty z pasmem Hargity, mianowicie z jej południowym, Barockim działem. Malowniczy przełom Olty, dzielący te wyniosłości, powstał, zdaniem geologów, dopiero w najnowszym okresie geologicznym; rzeka ta płynęła pierwotnie w kierunku gościńca, łączącego miasteczko Wiedeń (Vledeny) z Perzani, i przecinała w poprzek cały dział Perzański.

między Oltą, Topolodiem i Argisem, w ogóle szerokie i słabo pogięte, podnoszą się na południowych swych kończynach jeszcze raz, dając wyniosłości, które w wierzchołkach Kozia, Fruńcu i Ghizu dochodzą jeszcze do 1675, 1506 i 1629 m. Domna i Dambowica odwadniają zaś w swym górnym biegu podłużną zapadłość, dzielącą Alpy Fogaraskie od grzbietu La-papuzy; ale ta ostatnia leży z co dopiero wymienionemi wyniosłościami (Ghizu, Fruncu i Kozia) na jednej, łukowato wygiętej linii i jest też z niemi pod geologicznym względem ściśle złączoną.

Niezwykła wysokość Alp Fogaraskich i nagły ich spadek ku północy są powodem, że widziane z tej strony, od równiny Fogaraskiej, przedstawiają się, jak niebotyczna ściana, zamykająca widok od południa i robią imponujące wrażenie. W tern położeniu przypominają one żywo Tatry, widziane z doliny Nowotarskiej. Ale porównanie to odnosi się jedynie do ogólnego wrażenia, bo pod względem swego wykończenia, pod wzlędem rzeźby górskiej i wyrazistości form nie dorównują Alpy Fogaraskie naszym Tatrom. Ich główny grzbiet nie jest tak silnie połamany, jak w Tatrach, linia tego grzbietu biegnie przeważnie po wierzchołkach wielobocznych, rzadko tylko wyszczerbionych, gdy wschodnie i zachodnie kończyny pasma, jak niemniej i ważkie ramiona, wybiegające ku północy, podnoszą się ostatecznie w czuby i kopuły o łagodnych zakrojach, których nie można porównywać z wapiennemi wierchami, zajmującemi północne stoki Tatr. Ale niezwykłe wielka liczba ramion północnej strony jest powodem, że doliny poprzeczne, jakie je rozdzielają, są ważkie i niedostępne, poprzecinane rwącemi potokami, o nagłym spadku. Natomiast długie ramiona południowej strony są na swej wierzchowinie silne rozpłaszczone, a podnoszą się dopiero na swych kończynach, w dziedzinie skał gneisowych. Z tych skał zbudowana Lapapuza nie różni się swą powierzchowności od głównego grzbietu; natomiast wyniosłość Koziej, chociaż o wiele od tamtej niższą odznacza się obfitością skał i przedstawia najpiękniejszą grupę całego pasma. Doliny południowej strony, mniej liczne, aniżeli północnej, są obszerniejsze i otwartsze. Tylko Argis i Topolog dostają się w dziedzinie gneisów w ważkie skaliste szczeliny, ograniczone wyniosłościami Koziej, Fruncu i Ghizu i przedstawiają w tych miejscach przełomy rzeczne, których powstanie nie zostało dostatecznie wyświecone¹) Tak doliny Fogarskich Alp, jak i rodzielającye je wyniosłości są pokryte nieprzerwanym płaszczem borów ; natomiast wyższe ich kopuły i grzbiety porastają roślinnością zielną, nie różniąca się od połonin Czarnohorskiego pasma. W dziedzinie lasów i połonin przypominają rzeczywiście te góry pod względem swej powierzchowności wyniosłości Pokucia i Bukowiny. Odmienne stosunki przedstawia tu jedynie

) Lehman, jak wyżej, str. 344.

ЬЗ

sam główny grzbiet gór. Dliny tak północnej, jak i południowej strony urywają się pod tym grzbietem nagle i kończą się kotłami, otoczonemi stromemi, skalistemi obrywami i ścianami; dna tych kotłów są po części zawalone rumowiskiem, po części zaś zajęte przez jeziora. Jak w Tatrach i na Czarnej Horze, wznoszą się i tutaj jeszcze niekiedy nad głównym kotłem mniejsze wyżłobienia, porozdzielane stromemi progami, po których potoki spadają nagle, tworząc szeregi kaskad, a nawet kilka okazałych wodospadów. Po północnej stronie gór występują kotły w wysokości 2000 m., po południowej znacznie wyżej; w pierwszym przypadku są one nadto o wiele lepiej rozwinięte, mniejsze, ale szczelniej ograniczone, w drugim obszerniejsze, lecz więcej otwarte (Lehmann). Jeziora w Fogaraskich Alpach nie są ani tak liczne, ani tak obszerne, jak w Tatrach, wielo z nich nie jest nawet wyznaczonych na mapach Geograficznego Zakładu wiedeńskiego Po północnej stronie znajduje się jedno (Frecker-See) pod Su-rulem, dwa pod Negoiem (Negoi-See i Jezer Girsovi, albo Kel-czun), jedno największe i najpiękniejsze ze wszystkich pod Wunetarą (Bullea-See), jedno pod Podragelem (Laku Podriczel) jedno pod Piatra Rosii, jedno pod Orlą i trzy małe stawki pod Kurmatura Darni. O jeziorkach południowej strony nie mamy pewnych wiadomości. W najbliższem otoczeniu tych jeziorek, pod zasłoną stromych uskoków, przechowuje się śnieg przez całe lato. Ale liczne ślady starodawnych lodowców, wykryte w tych górach przez Lehmanna, jak garby i lejkowate zagłębienia w dnie samych kotłów, szramy na skałach pod szczytem Butoanu, piękny wał morenowy w Arpaskiej dolinie powyżej jeziora Podriczel i morena spodnia (gruntowa) poniżej tego jeziora przekonują dostatecznie, że i te góry uległy w okresie lodowym zamrożeniu. Przemawia za tern i wielka liczba samych kotłów, które Lehmann za dzieło lodowców uważa i ich większe wzniesienie po stronie północnej, aniżeli po południowej. Chociaż te kotły ani swemi rozmiarami, ani swem otoczeniem nie dorównują tatrzańskim, to nadają one pomimo to głównemu grzbietowi Fogaraskiego pasma alpejskie wejrzenie. Kosodrzew, rzadki i nie obfity na najwyższych wierzchołkach gór tych pokrywa obficie boki kotłów, a towarzyszą mu prawie wszędzie znana nam dobrze z Czarnej Hory olsza halna i różanecznik mirtowaty. Gdy wierzchołki nie wyższe nad 2000 m.. są tu

o*

zajęte przez potomny, to otoczenie kotłów odpowiada halom i odznacza się bogactwem roślin alpejskich, należących wyłącznie do Siedmiogrodzkich Karpat. Pod wpływem takich warunków rozwinęło się też tutaj gospodarstwo halne, na wzór tatrzańskiego, a podróżny, który znużony kilkodniową, jednostajną podróżą przez bezludne, głuche puszcze leśne, przybywa na hale, doznaje prawdziwej radości, gdy ujrzy pod zasłoną skał gościnną kolibę wołoskich pasterzy, gdy usłyszy beczenie owiec, szczekanie psów, świst juhasów i nawoływanie baców, co wszystko razem wywołuje w umyśle jego miłe wspomnienie rodzinnych Tatr. Ale wrażenie to osłabnie znacznie, gdy opuściwszy kolibę i wdrapawszy się nie bez trudu na skały otaczające kocioł, dostanie się na główny grzbiet gór, bo w miejsce nieprzejrzanej matni granitowych turni, przepaścistych szczerb i rogów, prujących chmury (Tatry), ujrzy on tutaj pochyłe płaszczyzny, zasypane rumowiskiem, porosłe zrzadka ko-sodrzewem, albo nędznym trawnikiem, który zaledwie nieliczne gromadki kozic, chroniących się tu przed ludźmi, wyżywić zdoła, Wierzchołki, wznoszące się z tego grzbietu, mają postać kopuł i tępych piramid, a postacie te powtarzają się tu bezustannie. Rzadko gdzie zdarzy się napotkać stromy, skalisty obryw, albo śmielej sterczący narożnik, a o upostaceniu najwyższej dziedziny w Fogaraskich Alpach daje najlepsze wyobrażenie ta okoliczność, że wszystkie wycieczki odbywają się tu konno i że niema tu ani jednego wierzchołka, na który konie, czy z jednej, czy z drugiej strony, wyprowadzićby się nie dały. Natomiast trud, podjęty w celu dostania się na szczyt któregokolwiek z wyższych wierzchołków, zostanie sowicie wynagrodzonym wspaniałym widokiem, jaki się z niego otworzy na dziki świat górski, zalegający tak wschodnią, jak i zachodnią stronę i na nieprzejrżane płaszczyzny środkowego Siedmiogrodu, poczynające się tuż u północnego podnóża tych gór.

Wąwóz Czerwonej Wieży, zamykający Fogaraskie Alpy od zachodu, jest czwartym i ostatnim przełomem Olty, której dolina rozpada się na kilka szczelnie ograniczonych kotlin (Górny i Dolny Czyk, Haromsek i nizina Fogaraska), porozdzielanych wąwozami. Najwięcej zajęcia budzi między temi wąwóz Czerwonej Wieży, nietylko z powodu swych ogromnych rozmiarów, lecz i dlatego, że jest przełomem poprzecznym. Olta bowiem, która w swym górnym biegu płynie doliną podłużną,

ar

CO¹

rozdzielającą równoległe pasma Hargity i Czahleusko-Czuka-skie, zachowuje podłużny kierunek jeszcze na nizinie Fogara-skiej ; ale przebywszy ją w całej jej długości, skręca ona nagle ku południowi i idzie przebojem w poprzek przez południowy łańcuch Karpat. Długość całego wąwozu, od osady Porczest w Siedmiogrodzie 368 m. po Kalimanesztie na Wołoszczyźnie 290 m. wynosi w prostej linii około 47 kil., a spadek Olty na tej linii prawie 78 m. Jej dolina ulega na tej drodze dwukrotnemu zwężeniu, raz na linii, odpowiadającej głównemu grzbietowi gór, drugi raz, gdy rzeka przebija południowy pas gnejsowy. Ten drugi wąwóz, zamknięty od wschodu dzikiemi, ska-listemi stokami Koziej, od zachodu Neurutii, przedstawia najpiękniejszą część całej doliny. Oba te przełomy są tak ważkie, że miejsce dla poprowadzenia gościńca musiało tu być przez rozsadzenie skał nadbrzeżnych zdobytem. Z tych powodów nie nadał się też wąwóz Czerwonej Wieży do budowy kolei żelaznej; linia, łącząca środkowy Siedmiogród z niziną Wołoską, została poprowadzoną przez dolinę Prachowy, chociaż tam miała do przebycia przełęcz Predealską, wzniesioną na 1051 m. W pośrodku pomiędzy owemi zwężeniami bierze Olta kilka dopływów, pomiędzy któremi najważniejszym jest Lotru, wpadający do niej od strony zachodniej, i ulega kilkakrotnie, już na wołoskiej glebie, znacznemu rozszerzeniu. Poniżej osady Kaineni ukazują się w rozszerzonem korycie rzeki liczne płaskie wyspy, porosłe krzewami, które, oprócz jednej, zbudowanej z litej skały, powstają ze żwirów, niesionych przez górskie potoki i mają z tego powodu byt nietrwały. Przy ujściu rzeki Lotru wytworzyła się we wnętrzu wąwozu mała, ze wszech stron wysokiemi górami otoczona kotlina, wypełniona osadami trzeciorzędnemi, co świadczy o dawnym wieku całego przełomu. Poniżej Kalimanesztie dolina Olty poczyna się już silne rozszerzać ; gdy szerokość jej dna dochodzi miejscami do 1.5 kil., to średnia szerokość zwierciadła wodnego wynosi tu od 100 do 150 m. W tym dolnym swym biegu odsądzą już rzeka tylko płaskie, piasczyste, a nawet gliniaste ostrowy, które zalewa zupełnie przy wysokim stanie wody. Uchodzi Olta do Dunaju w poziemie 20 m.

W tej postaci przedstawia co dopiero opisany wąwóz niezawodnie najpiękniej rozwinięty przełom rzeczny, nietylko w Karpatach, ale może na całej ziemi, tern dziwniejszy, że

»C

Ci'

Oita mogła była z łatwością ominąć Karpaty i dostać się do Dunaju wprost przez niziny środkowego Siedmiogrodu. Taką była jej naturalna droga; potrzebowała ona przebyć jedynie przełęcz między Hermansztadem i Salzburgiem (Viz-Akna), nad średni poziom Fogaraskiej niziny zaledwie na 100 m. wzniesioną, żeby dostać się do Maroszu, a z nim na nizinę dolnych Węgier. Jeśli weźmiemy pod rozwagę orograficzną budowę przełomu Olty i jego geologiczne stosunki, to przypuszczenie, iżby ten przełom mógł być utworem erozyjnym, upada od razu. Rzeka Olta poszła tu niezawodnie w kierunku naturalnego, to jest tektonicznego zagłębienia. Badania nad układem warstw w tym przełomie nie dostarczyły co prawda jeszcze niezbitych na to dowodów; ale podłużny kierunek rzeki Lotru i trzeciorzędne osady przy jej ujściu do Olty świadczą dostatecznie, że przy wytworzeniu się Południowych Karpat powstały w ich wnętrzu (podłużne i poprzeczne) zagłębienia, które głównym rzekom tych gór ich kierunek już z góry wyznaczyły.

XXXIV. Pasmo Cybińsko- Wulkańskie. Pasmo Banackie. Wąwóz Żelaznej Bramy.

Cybińsko - Wulkańskie pasmo; jego granice, budowa, podział i związek z Fogaraskiemi Alpami; jego geologiczne stosunki. Kotlina wołoskiego Szylu. Powierzchowność gór; doliny, grzbiety i wierzchołki; Pareng i grupa Retyjezata. Banackie pasmo; jego budowa, kierunek dolin i geologiczne stosunki ; powstanie i przeobrażenia tego pasma; jego powierzchowność; krasowe wyżyny. Golubacka pieczara. Komary golubackie. Pieczara nietoperzy. Metale pożyteczne. Wąwóz Żelaznej Bramy; Danubius i Ister; Klissura Górna i Dolna; progi i odmęty. Obecny stan żeglugi. Żelazna Brama pod względem krajobrazowym; jej strategiczne i komunikacyjne znaczenie. Wołga i Dunaj. Oczyszczenie Żelaznej Bramy.

Zachodnia połać Południowych Karpat składa się z dwóch pasm, mianowicie z Cybińsko-Wulkańskiego i z Banackiego. Cybińsko-Wulkańskie pasmo, rozpoczynające się tuż za przełomem Olty, na całej jego długości, jest na zachodzie, od strony pasma Banackiego, zamknięte Teregowiańską szczeliną, którą odwadnia rzeka Temesz, płynąca ku północnemu zachodowi, a wpadająca do Dunaju na nizinie dolnych Węgier i (wołoska) Czerna, która płynie ku południowi, a uchodzi do Dunaju po wschodniej stronie Żelaznej Bramy, między Nową i Starą Rżawą (Orsova). Przełęcz, dzieląca doliny tych rzek, wzniesiona na 515 m., jest znana w dziejach pod nazwą Teregowiań-skiego Klucza, albo Bramy Wschodniej (porta orientalis). Od południowej strony spada to pasmo ku nizinie Wołoskiej, od północnej jest ono zamknięte doliną Marosza, który w średnim swym biegu płynie ku południowemu zachodowi i dzieli to pasmo od Biharskiego; ale na przestrzeni między Maroszem i Oltą przypiera ono do wyżyny środkowego Siedmiogrodu.

Cybińsko-Wulkańskie pasmo należy do największych we Wschodnich Karpatach, a odznacza się nadzwyczaj zawi-kłaną budową. Jest ono porozcinane licznemi rzekami, już w poprzecznym, już w podłużnym kierunku i rozpada się na kilka działów. Przedewszystkiem dwie poprzeczne doliny, mianowicie rzeki Streik która wpada do Marosza i rzeki Szyi, która powstaje z połączenia wołoskiego i węgierskiego Szylu, a zbiega na niziny Wołoskie, rozcinają to pasmo na dwie połacie, wschodnią i zachodnią; przełęcz Banica, dzieląca doliny tych rzek (Strella od węg. Szylu), jest na 745 m. n. p. m wzniesiona. Wschodnia połać Cybińsko-Wulkańskiego pasma jest znowu dwoma podłużnemi dolinami, mianowicie owego Lotru, który uchodzi do Olty w wąwozie Czerwonej Wieży, i węgierskiego Szylu, który płynie ku zachodowi, rozdzielona na dwa działy. Północny dział, Cybiński, bywa przez mieszkańców Siedmiogrodu w swej zachodniej stronie nazywany górami Szebeszelskiemi, w północnej Milbachskiemi, we wschodniej Cybińskiemi (od miasta Hermansztad = Cybinum); ale nazwy te nie mają pod orograficznym względem żadnego znaczenia, w rzeczywistości mamy tutaj bowiem jeden główny grzbiet, który biegnie zrazu w przedłużeniu głównego grzbietu Fogaraskich Alp, prosto ku zachodowi, ale w połowie swej długości zbacza ku północnemu zachodowi i obniża się łagodnie ku Maroszowi. Na grzbiecie tym napotykamy, postępując od przełomu Olty ku zachodowi, następujące wierzchołki: Werfu Mare 2073 m., Wojnagu 1853 m., Sztefleszte 2251 m., Piatra Alba 2083 m., Djalu Largu 1928 m., Werfu lu Petru 2133 m., Szurian 2061 m., Batrina 1794 m., Godeanu 1659 m. i Presake 1302 m. Od tego głównego grzbietu wysuwają się ku północy liczne długie ramiona, pomiędzy któremi najsilniej jest rozwinięte środkowe, z wierzchołkami Frumoza 2156 m., Cindrela 2248 m., La Strimbile (?) i Monte Guga 1391 m. Ramiona południowe tego działu są o wiele krótsze i zbiegają nagle ku ważkim, głębokim dolinom rzeki Lotru i węgierskiego Szylu. Dział południowy, Parengski, wazki a długi, poczyna się nad przełomem Olty wyniosłością Neurutia 1495 m., która i położeniem swem i postacią odpowiada Koziej, a kończy się nad przełomem Szylu olbrzymim Parengiem, ze szczytami Werfu Mundri (także Mandra) 2520 m. i Karsia (także Caersia) 2407 m. Pomiędzy Neurutia i Parengiem napotykamy jeszcze, postępując od wschodu ku zachodowi, Monte-Breata 1961 m., Monte Arsu 2131 m. i Werfu Papusa, nieznanej wysokości. Łączy się zaś dział Parengu z Cybińskim w zachodniej stronie, za pośrednictwem góry Werfu Kapra, która na dziale wodnym pomiędzy węgierskim Szyłem i Lotrn wzniosła się do wysokości 1929 m.

Dolina rzeki Strell przedstawia w swej górnej części, t. zw. Hatsegskiej kotlinie, obszerną tektoniczną zapadłość, postaci trójkąta, którego kąt zachodni, odwodniony Hatsegskim potokiem, wrzyna się głęboko we wnętrze zachodniej połaci Cybińsko-Wnlkańskiego pasma i podchodzi pod przełęcz, nazywaną Żelazną Bramą 658 m.¹). Ku zachodowi spływa od tej przełęczy rzeka Bystra, dopływ Temesza. Zagłębie Żelaznej Bramy, odwodnione Bystrą i Hatsegskim potokiem rozcina zachodnią połać Cybińsko - Wulkańskiego pasma również na dwa działy, północny, Ruskopojański i południowy Wul kański. Trzeba jednakże dodać, że i Hatsegska zapadłość, której poziom obniża się w samym jej środku do 816 m. i dolina Bystrej, przynajmniej w spodniej, silnie rozszerzonej części są wypełnione osadami młodszego wieku, które ze skałami, two-rzącemi główny tołów całego pasma, w bezpośrednim nie stoją związku, wskutek czego Ruskopojański dział przedstawia właściwie nie wielkie, lecz samodzielne pasmo, które jednakże do Cybińsko-Wulkańskiego swą geologiczną budową i swem położeniem więcej jest zbliżone, aniżeli do któregokolwiek innego. Ten Ruskopojański dział wzniósł się najwyżej w swej zachodniej stronie, w wierzchołkach Padicz 1880 m. i Ruska Pojana 1352 m.; od tego wzniesienia rozbiega się w kierunku promieni kilka połogich ramion, nierównej długości, niedocho-dzących, z wyjątkiem jednego, do 1000 m. wysokości. W dziale południowym powtarza się zaś taki sam układ, jaki w Cybińsko - Parengskiej połaci widzieliśmy; jest i on przez podłużne doliny (wołoskiej) Czerny, (która dąży ku zachodowi, a łączy się z Czerną siedmiogrodzką, płynącą od Teregowiańskiego Klucza) i wołoskiego Szylu (który płynie ku wschodowi, a połączywszy się z węgierskim Szyłem skręca ku południowi i wpada w swój słynny przełom Wulkański), jeszcze raz na dwie rozcięty części. Rozdział ten jest nawet tutaj o wiele wyraźniejszy, gdy bowiem doliny węgierskiego Szylu i Lotru przedstawiają głębokie, lecz ważkie szczeliny we wnętrzu skał pier-

’) Ważne to przejście bywało dawniej rzeczywiście, przez tur-ków sporządzoną bramą z żelaza zamykane.

wotnych (azoicznych), to dolina wołoskiego Szyki przedstawia obszerne, podłużne zagłębienie, wypełnione młodszym trzeciorzędem. Północna część tego działu, nazywana górami Hat-segskiemi ma postać równoramiennego trójkąta, którego podstawa opiera się właśnie o owe podłużne doliny wołoskiej Czerny i wołoskiego Szylu. Cały ten trójkąt jest zajęty przez alpejskie wyniosłości. Na lewym końcu jego podstawy wznosi się Dobri Wiru 1934 m., w jej środku Godeanu 2220 m., na prawym jej końcu olbrzymi Retyezat ze szczytem Peluga 2506 m.; gdy wierzchołek tego trójkąta, zwrócony ku północy, zajmuje góra bez nazwy, wysoka na 1806 m., to na lewym jego boku wznosi się jeszcze Szarko 2190 m., a na prawym Werfu Petri 2195 m. Część południowa tego działu, właściwy dział Wulkański, przedstawia długi pas górski, niejako przedłużenie pasa Parengskiego, spadający dość nagle ku nizinie Wołoskiej. Dział ten wzniósł się najwyżej na wschodnim swym końcu, ponad Wulkańskim przełomem w wierzchołkach Straża 1870 m. i Sziglaa Priwa 1885 m.; dalej ku zachodowi obniża się on znacznie, gdyż wierzchołki tej strony nie przechodzą 1400 m. wysokości.

Chociaż budowa całego Cybińsko-Wulkańskiego pasma wydaje się nadzwyczaj zawikłaną i na pozór przynajmniej od budowy Alp Fogaraskich zupełnie odmienną, to wyniosłości tego pasma dają się pomimo to połączyć w dwa systemy, których początek do Fogaraskich Alp odnieść wypadnie. Gdy bowiem główny grzbiet Cybińskiego działu jest bezpośredniem przedłużeniem głównego grzbietu Fogaraskich Alp, to dział Pa-rengski jest także już w tych Alpach zaznaczonym przez ów szereg wyniosłości, poczynających się na wschodzie wałem La-papuzy, a kończących się Kozią nad przełomem Olty. Przedstawiają więc Fogaraskie Alpy łącznie z pasmem Cybińsko-Wulkańskiem dwa systemy wyniosłości, które poczynają się na wschodzie, nad Tercburską przełęczą, jako dwa równoległe fałdy, rozdzielone pojedynczem (nieckowatem) zagłębieniem (dolina górnej Domny i górnej Dambowicy), a w dalszym swym przebiegu ku zachodowi tak dalece od siebie się oddalają, że zagłębienie, jakie je tam rozdziela, przybiera postać pięknej podłużnej doliny, odwodnionej rzekami Lotru i węgierskim Szyłem. Ale w dalszym swym rozwoju, po za przełomem Olty, wykazują te dwa systemy doniosłe różnice. Gdy bowiem system północny, zboczywszy ku północnemu zachodowi, obniża się zwolna ku obszernej nizinie Marosza, która, wypełniona młod-szemi osadami, dzieli go od pasma Biharskiego, to system południowy wytwarza za przełomem połączonego Szylu samodzielne wzniesienie, które nietylko w Retyjezacie wydało drugi najwyższy wierzchołek wschodnich Karpat, lecz rozszczepiło się jeszcze raz w kierunku podłużnym i rozpadło na dwa działy, Hatsegski i Wulkański, rozdzielone podłużną szczeliną, którą odwadnia wołoski Szyi i wołoska Czerna

rza

Całe Cybińsko-Wulkańskie pasmo, łącznie z Ruskopojań-skim działem jest zbudowane ze skał azoicznej formacyi, przeważnie z krystalicznych łupków, w pośród których ukazują się ściślej zlokalizowane złoża gneisów. Z tej skały składa się przedewszystkiem olbrzymi tołów Retyjezatu, którego gneis zbliża się jednak pod względem twardości i spoistości do granitu, różniąc się od niego jedynie wyraźnem uławiceniem; oprócz tego został gneis wykryty w przedłużeniu Koziej, na zachód od przełomu Olty, w dziale Wulkańskim. W kilku miejscach rozwinęły się też w pośród azoicznych skał współczesne im krystaliczne wapienie. Utworów paleozoicznych brakuje zupełnie w tem paśmie. Najstarszemi skałami osado-wemi są tutaj lejasowe wapienie i piaskowce w wąwozie Żelaznej Bramy i na południowym brzegu Wulkańskiego pasma, Jurajskie wapienie, z których składa się Kenigsztain, kończą się, jak się zdaje, na tej górze; pokłady wapieni, które wystąpiły wazką smugą po brzegach Cybińskiego działu nad Strel-lem, należą według Stura do formacyi kredowej. Starszy trzeciorzęd został wykryty jedynie na północnej granicy tegoż działu. I północne i południowe stoki całego Cybińsko - Wulkańskiego pasma nikną pod pokrywą utworów młodszych, trzeciorzędnych i dyluwialnych, pokrywających powierzchnię gleby zarówno w środkowym Siedmiogrodzie, jak i na nizinie Wołoskiej. Młodszy trzeciorzęd wypełnia też całą dolinę Strella, co przekonuje, że dolina ta była zatoką trzeciorzędnego mo-które od północnej strony głęboko we wnętrze gór

zachodziło.

Ale najwięcej zajęcia budzą geologiczne stosunki nad Wołoskim Szyłem, gdyż cała jego dolina, długa na 40 kilom., nie szersza nad 6 kilom., jest również wypełniona młodszym trzeciorzędem, składającym się z naprzemian ułożonych iłów, piaskowców i margli, wpośród których znajduje się kilka pokładów wybornego węgla. Skamieniałości wykryte w tych pokładach należą po części do utworów morskich, po części do słodkowodnych, co przekonuje, że cała ta szczelina łączyła się w młodszym okresie trzeciorzędnym z morzem. Szyb, pogłębiony w kopalniach węgla w Petrożeniu (Petroseny) na 730 m., nie dosięgną! jeszcze dna trzeciorzędnych pokładów, zkąd widno, że tektoniczna szczelina, która dała początek podłużnej dolinie Szylu, sięgała pod poziom Czarnego morza więcej, aniżeli na 130 m. Z pogięcia trzeciorzędnych pokładów i z licznych zaburzeń, dostrzeżonych we wnętrzu pokładów węgla, wyprowadzono nakoniec wniosek, że cała ta zapadłość pozostawała w związku z zatoką Ilatsegską (dolina Strella), a oderwała się od niej, wskutek zaburzeń tektonicznych, dopiero po wytworzeniu się trzeciorzędnych osadów. Wówczas to wody górskie, gromadzące się w tej kotlinie, utorowały sobie odpływ ku południowi i wytworzyły dziki i niedostępny wąwóz Wulkański (nazywany także Surdukiem), przez który połączony Szyi uchodzi obecnie na nizinę Wołoską.

Jak już z podobieństwa geologicznych stosunków wnosić można, nie różni się Cybińsko-Wulkańskie pasmo pod względem swej powierzchowności, od Alp Fogaraskich. Doliny jego są, z wyjątkiem podłużnych, tak ważkie, iż dno ich ogranicza się w największej liczbie przypadków do silnie rozszerzonego koryta rzeki, po którem wody ich płyną krętym i zmiennym biegiem w pośród odsypów żwirowych. Brakuje tu prawie zupełnie gleby przydatnej do uprawy i z tego powodu osady ludzkie we wnętrze tych dolin nigdzie się prawie nie zapuściły. Boki tych dolin, porosłe lasami, wznoszą się stromo, do znacznej wysokości, a krajobraz w ich wnętrzu jest dziki, ale bezbarwny i mało malowniczy. Odmienną postać przedstawiają stoki gór jedynie tam, gdzie brzeg starokrystalicznych łupków jest zajęty przez skały wapienne. Tym to skałom zawdzięcza kolej żelazna, prowadząca z doliny Strella do kopalni węgla w Petrożeniu nad Szyłem, swą malowniczość. I główne grzbiety pasma i przyczepione do nich ramiona odznaczają się pomimo swej znacznej wysokości łagodnemi, zaokrąglonemi zakrojami i jednostajnym spadkiem, co wnętrzu tych gór znamię nużącej jednostajności nadaje. Lehmann porównuje Cybińskie pasmo pod względem postaci wierzchołków, stoków i dolin ze Śred-niemi górami Niemieckiemi, n. p. ze Sudetami, albo z górami Olbrzymiemi. Podobieństwo to jest tak wielkie, że patrząc na nie, zapomina się zupełnie o tern, iż są one od tamtych o 400 do 600 m. wyższe. Można tu napotkać kopuły na 2000, a nawet i na 2100 m. wysokie, nie różniące się prawie niczem od łagodnych form Średnich gór Niemieckich; poniżej 2000 m. nie widzi się nigdy zębatych utworów, właściwych górom alpejskim. Skały, tworzące te wyniosłości, uległy, tak po ich bokach, jak i na wierzchowinie grzbietów, silnemu zwietrzeniu i wydały glebę, sprzyjającą w ogóle rozwojowi roślinności, jużto leśnej, już zielnej (połoniny), która przyczynia się znacznie do złagodzenia pierwotnych form krajobrazowych. Pod szerokim, trawą porosłym grzbietem Frumoazy, wzniesionym przeszło na 2000 m., znajduje się co prawda po północnej i wschodniej stronie kilka kotłów z małemi jeziorkami, ale i te nie różnią się jeszcze od Małego Stawu w Górach Olbrzymich. Podobne utwory posiada, lecz tylko po swej wschodniej stronie, więcej odosobniony Szurian. W otoczeniu tych kotłów znalazł Lehmann wszędzie ślady starych lodowców, które na Szurianie spuszczały się do 1650 m. (Lehmann, jak wyżej, str. 350).

Odmienne stosunki przedstawiają w całem tern paśmie jedynie dwie grupy, mianowicie Pareng i Retyjezat. Pierwszy z nich, widziany z któregokolwiek wierzchołka Cybińskiego działu, przedstawia się, jak zębata, powyszczerbiana grupa wyniosłych wierzchołków, o dziko poszarpanych bokach, widziany zaś od wschodu ma on postać tołówa z trzema wierzchołkami, mianowicie z właściwym Parengiem 2076 m., Karia 2407 m. i Werfu Mandra 2520 m. Jeżeli szeroka kopuła właściwego Parenga, widziana z tej strony, zdaje się dorównywać pod względem wysokości dwom innym szczytom, to jedynie z tego powodu, iż jest najdalej ku wschodowi wysuniętą. Gdy kotły Cybińskiego działu przedstawiają jedynie odosobnione wyrwy w jego szeroko sklepionych stokach, to na Parengu występują one już w takiej ilości i w takich rozmiarach, że wywarły stanowczy wpływ zarówno na upostacenie jego grzbietu, jak i jego wierzchołków. Prawdziwy grzbiet znajduje się tutaj właściwie tylko w północno-zachodniej kończynie tej wyniosłości, dochodzącej do 2188 m.; dalej ku północnemu wschodowi wrzynają się kotły we wnętrze górskiego tułówu, tutaj o całe 300 metrów wyższego, tak głęboko, iż grzbiet jego przybiera postać ważkiego grzebienia, obniżającego się łagodnie kn zachodowi i ku południowemu zachodowi, a spadającego stromemi ścianami ku kotłom po stronie północno-wschodniej. Dna tych kotłów są zawalone kamienistemi zwałami, w pośród których połyskują małe jeziorka. Ale pomimo to krajobraz jest tutaj nagim i bezbarwnym, a botanik, któryby w tych górach liczył na obfitą zdobycz, doznałby rychłego rozczarowania, gdyż trawiaste zarosty na wierzchowinie gór są przez gromady owiec, pasących się tutaj przez całe lato, gładko wystrzyżone; zwierzęta te schodzą nawet na skaliste uskoki, spuszczające się ku jeziorom, gdzie żarłoczności ich ani jedna roślina oprzeć się nie zdoła.

Najpiękniejszą wyniosłość całego Siedmiogrodu przedstawia niezaprzeczenie Retyjezat, a wrażenie, jakie jego widok sprawia od północy, jest tern silniejsze, że zyskuje on w tem położeniu na wysokości wskutek niskiego poziomu Hatsegskiej zapadłości. Północne jego stoki przedstawiają od spodu silnie pochyloną ścianę pokrytą lasami, z pośród których wznoszą się zawsze jeszcze łagodnie zakrojone, ale już obnażono stoki i grzbiety. Ponad temi sterczy dopiero olbrzymi, skalisty, dziko poszarpany, zupełnie z roślinności ogołocony tołów Re-tyjezata. Gdy na Parengu typowe kotły trzymają się wyłącznie jego północnej i wschodniej strony, to na Retyjezacie nie braknie ich i od południa. Liczba ich jest tutaj bardzo wielka. Wdzierają się one ze wszystkich stron we wnętrze góry; skaliste żebra, rozdzielające te kotły, opadają w dół dziko poszarpanemi ścianami, a wyskakują od góry w spiczaste turnie i ostre narożniki. Prawie wszystkie kotły posiadają swoje jeziorka, w otoczeniu których śnieg przez całe lato się przechowuje, a liczne ślady starodawnych lodowców, wykryte przez Lehmanna, nietylko przekonują, że Retyjezat w okresie lodowym uległ silnemu zamrożeniu, lecz przemawiają stanowczo za tem, że kotły tutejsze zostały w bokach góry właśnie przez te lodowce wyżłobione i że ta wspaniała grupa górska swą dzisiejszą postać, swą rzeźbę alpejską klimatycznym wpływom ma do zawdzięczenia. Buczecz i Retyjezat, zajmujące dwa ostateczne końce Siedmiogrodzko-Wołoskich Karpat, tworzą zarazem dwa najwybitniejsze ich utwory. Wysokość ich jest prawie jednaka, ale postać zupełnie odmienna.

Gdy bowiem Buczecz imponuje jedynie olbrzymiemi rozmiarami swojego niezgrabnego tolówa, to Retyjezat przedstawia najpiękniej wykończoną alpejską wyniosłość i jest jedynym działem Siedmiogrodzkich Karpat, który porównanie z granito-wemi Tatrami wytrzymuje. Posiada on też piękną alpejską roślinność. Dwie najciekawsze rośliny endemiczne Siedmiogrodu, mianowicie lilak siedmiogrodzki (Syringa Josikeana) i wrzos siedmiogrodzki (Bruckenthalia spiculifolia), zdobią jego wyżyny. Żyją na nim i kozice.

Południowy łańcuch Karpat kończy się na zachodzie Ba-nackiem pasmem, które odcięte od Cybińskiego Teregowiańską szczeliną, spada po zachodniej stronie ku nizinom dolnych Węgier, od południa zaś przerzuca się za Dunaj i przechodzi w góry półwyspu Bałkańskiego. Kierunek jego północno - południowy, jest do osi całego łańcucha prawie prostopadły, a zmiana ta poczyna się już w zachodniej części Cybińsko-Wulkańskiego pasma, mianowicie w kierunku doliny wołoskiej Czerny i zamykających ją grzbietów, które już widocznie ku południowemu zachodowi zbaczają. Banackie pasmo, nie ustępujące pod względem rozmiarów Fogaraskim Alpom, odznacza się zarówno pod orograficznym, jak i pod geologicznym względem zawikłaną budową, Podstawę jego tworzy grzbiet wschodni, wznoszący się bezpośrednio ponad Teregowiańską szczeliną w całej jej długości, przedstawiający zarazem dział wodny, gdyż z wyjątkiem kilku mniejszych potoków biorą wszystkie ważniejsze rzeki Banackiego pasma, mianowicie Poganisz, Borżawa, Karasz i Nera (z Meniszem) początek na tym grzbiecie, po jego zachodniej stronie. Płyną one zrazu podłużnemi dolinami, trzy pierwsze ku północy, czwarta ku południowi, lecz zbaczają wszystkie potem ku zachodowi i łamią się w po' przek przez różne działy tego pasma, a doliny ich rozszerzają się wielokrotnie w głębokie i malownicze kotliny międzygór-skie. Wzmiankowany grzbiet wododzielny wzniósł się w wierzchołku Petra Semeniku, pod którym Temesz bierze początek, do 1447 m.; wierzchołek ten przedstawia zarazem najwyższy punkt całego pasma. Na zachód od tego grzbietu ciągną się, również w podłużnym kierunku, inne grzbiety, które jednakże poprzerywane rzekami, tracą wielokrotnie i swą jednolitość i swą wyrazistość. Pomiędzy temi grzbietami rozwijają się znowu skaliste płaskowyże, posiadające wszystkie znamiona krasu, a po

padające wszystkieńadające wszys-u,

wierzchnia całego pasma jest tak poszarpana i pogięta, że zoryentowanie się wpośród różnokształtnych jego wyniosłości przedstawia niekiedy wiele trudności. Trzy inne najwyższe wierzchołki, mianowicie Świnica Wielka (Sviniecea Mare) 1226 m., Mała Chirzia 1152 m. i Pieszywa 1144 m. znajdują się w południowym końcu pasma, po stronie wąwozu Żelaznej Bramy, a na samym brzegu wąwozu wznosi się jeszcze Gor-gan Wielki do 735 m., inny wierzchołek nad Plawiszewicą do 916 metrów.

Niemniej zawikłaną, ale wielce pouczającą, jest geologiczna budowa Banackiego pasma¹). Składa się ono w zasadzie z płyty gneisowej, która w pośrodku, w kierunku jego dłuższej osi uległa rozłupaniu. Ze szpary, powstałej w ten sposób, wydobyła się na siedmiu punktach wybuchowa skała, przez dawniejszych geologów jużto za granit, już za syjenit uważana; ale nowsze badania przekonały, że istnieje tu kilka gatunków skał wybuchowych, że najpospolitszą pomiędzy niemi jest, jak to Niedźwiedzki r) wykazał, dyjoryt kwarcowy. Skały te wydobywały się z wnętrza ziemi w stanie płynnym i silnie rozgrzane, a gdzie zetknęły się bezpośrednio z wapieniami, tam spowodowały osobliwe ich przeobrażenie, objawiające się wystąpieniem w tych ostatnich granatu, wollastonitu, wezuwianu i innych szczególnych minerałów. Temu też zetknięciu się gorących law z wapieniami zawdzięczają swe powstanie złoża, obfitujące w rudy żelaza, ołowiu i miedzi, jak niemniej w rodzime złoto i srebro. To pęknięcie skorupy ziemskiej nastąpiło dopiero w trzeciorzędnym okresie; spowodowało ono też tutaj szczególną dyMokacyę, mianowicie zapadnięcie się całej zachodniej strony szczeliny¹ 2 3). Cotta przypuszcza, że skały wybuchowe nie od razu wydobyły się na powierzchnię ziemi, lecz pozostały przykryte skałami osado-wemi, że dopiero zniszczenie i spłukanie tych ostatnich przez powietrze i opady atmosferyczne, czyli t. zw. denudacya, ich odsłonięcie i wydobycie się na powierzchnię ziemi spowodo-

«o

cc

wały, a E. Suess robi słuszną uwagę, ze gdyby ta denudacya dalej postąpiła, gdyby skały osadowe zupełnie usunięte zostały, to pozostałby tylko jeden wał skał wybuchowych, otoczony łupkiem łyszczkowym i gneisem, któremu, w tej postaci, nie jeden geolog, bez namysłu, archajski wiek by przypisał (Antlitz d. Erde, str. 213).

I ta szczelina i te wyspy wybuchowych skał, przedstawiające poniekąd geologiczną oś całego pasma Banackiego, przechodzą za Dunaj i biorą udział w rozwoju gór Serbskich. Oprócz tego spoczywają na owej gneisowej płycie potężne złoża skał osadowych różnego wieku. Rozpoczynają się one od spodu formacyą węglową, z pokładami węgla, po której następują utwory, należące do fonnacyi dyjasowej, tryjasowej, jurajskiej i kredowej. Formacye te dostarczyły wapieni, margli i piaskowców; ale wapienie kredowe przewyższają swą obfitością wszystkie inne osadowe skały i one to Banackiemu pasmu znamiona gór wapiennych nadają. Młodszy trzeciorzęd wypełnia niektóre zagłębienia we wnętrzu gór, mianowicie piękną Almazyjską kotlinę, w dolinie rzeki Nery. To bogactwo formacyj osadowych, wyróżniające Banackie góry od wszystkich innych pasm Południowych Karpat, jak niemniej i rozmiary Teregowiańskiej szczeliny, wypełnionej młodszym trzeciorzędem, świadczą, że rozwój ich był zupełnie odmiennym, a obecność formacyj paleozoicznycli (węgiel, dyjas i tryjas) zbliża te góry więcej do Karpat Zachodnich. Te różnorodne składniki Banackiego pasma zostały oprócz tego w kilku miejscach, po za ową wielką szczeliną, przebite skałami wybucho-wemi; oprócz wzmiankowanych powyżej wykryto tu granulit, amfibolit, syenit i serpentyn.

Chociaż wysokość Banackiego pasma nie jest wielką, to należy ono pod względem swej powierzchowności do najbardziej urozmaiconych części Karpat, co stoi w ścisłym związku z jego geologiczną budową. Skały osadowe uległy po jego zewnętrznej stronie pofałdowaniu. Kudernatsch⁴) wykazał, że w południowym Banacie wytworzyły się po zachodniej stronie owej wybuchowej osi dwa fałdy, z których zewnętrzny, wskutek silnego zgniecenia uległ na grzbiecie pęknięciu, co dało

początek całemu szeregowi dolin szczelinowych, ustawionych w jednej linii, a należących do rzek Natra, Dobrea, Zytyn. Pęknięcie to sięgło w głąb aż do piaskowców dyjasowej for-macyi. Skały osadowe, zamykające tę szczelinę od zewnątrz, przedewszystkiem wapienie, wytworzyły silnie poszarpany grzbiet, sterczący nad dolinami w postaci skalistych murów, nastroszonych licznemi rogami. Wspaniały widok przedstawiają wyniosłości skupione na tej zachodniej przełęczy, gdy patrzymy na nie z wysokości działu wodnego pomiędzy dolinami Dobry i Zytyna, skąd ta przełęcz ukazuje się z boku. Stoimy tu bowiem w środku kolosalnej szczeliny, ciągnącej się w proste linii od nas przez doliny Dobry i Natry, a zamkniętej w dali imponującym, szeroko barczystym górskim kadłubem Wielkiej Tilfy nad Orawicą. Brzegi tej szczeliny, porosłe lasami, wznoszą się nagle z jednej i drugiej strony i przybierają postać wydłużonych grzbietów; gdy z zachodniego grzbietu sterczy śmiało w górę, na kształt skalistej ściany, imponujący swą postacią i rozmiarami Prislop, to w grzbiet wschodni wrzynają się z tyłu głęboko doliny Zytyna i Liszawy i nadały mu postać ostrej skalistej grani, ponad którą sterczy znowu w postaci ostrego stożka, o imponujących rozmiarach Tilfa - Sztefan, przez mieszkańców tych stron nie'bez słuszności z głową cukru porównywany (Kudernatsch). Szczelina Szteierdorfskiej przełęczy jest mniej wyraźną, gdyż tam piaskowiec, należący do dolnego lejasu i ił łupkowy wystąpiły na jaw bardzo obficie i wytworzyły na obszarze tej przełęczy samodzielne kopuły.

Ale zmienia się nagle powierzchowność kraju, gdy miniemy tę szczelinę i otaczające ją grzbiety. Pokłady wapienia, zajmujące tutaj powierzchnię ziemi, przechodzą bowiem nagle w położenie poziome, a w miejsce skalistych, poszarpanych grzbietów występują tutaj odosobnione stoliwa, posiadające wszystkie znamiona krasowej krainy. Są i one ograniczone stromemi bokami, które w wielu przypadkach przybierają postać pionowych obrywów, albo skalistych ścian, nastroszonych ostremi narożnikami, wybiegających w chropawe kopuły; ale po za temi krawędziami rozpościerają się monotonne płaszczyzny, porosłe lasem, podziurawione niezliczonemi dołami i wertebami, rzadziej obnażone z roślinności i najeżone skałkami. Chociaż roślinność, pokrywająca tę okolicę, jest dość bujną, to cierpi ona na brak wody, gdyż nietylko nieliczne

nos źródła, tryskające gdzie niegdzie z pod obrywów skalistych, lecz i potoki, płynące z wyższych miejsc, gdy dostaną się na te krasowe wyżyny, zapadają w szczeliny i werteby, giną w nich i przedzierają się dalej pod powierzchnią ziemi. Z tego powodu przedstawiają te stoliwa dziką, zupełnie bezludną okolicę, której nawet zwierz leśny unika. Dla braku wody i gęstej pokrywy leśnej nie nadaje się ona na stały pobyt dla ludzi i przypomina tak swą powierzchownością, jak i swem opuszczeniem krasowe stoliwa Zachodnich Karpat.

Natomiast góry, zbudowane z gneisu i z granitu, przedstawiają łagodnie zaokrąglone, połogie grzbiety i kopuły, obfitują w wodę i są nietylko najbujniejszemi dębowemi lasami pokryte, lecz obfitują, zarówno po dolinach, jak i na grzbietach gór, w bujne łąki, umożliwiające chów bydła. Podobne stosunki rozwijają się i na glebie piaskowcowej i trudno jest zaprawdę wyobrazić sobie większe krajobrazowe przeciwieństwo od tego, jakie przedstawiają przywiązane do tej gleby bujne łąki, ciągnące się od Kurczysza po Liszewasz, przecięte strumieniem żywej wody, otoczone zielenią gajów i lasów, złożonych z drzew liściastych, ożywione ludźmi i ich dobytkiem, gdy bezpośrednio ponad niemi sterczy krawędź wyżyny, w postaci chropawych ścian, stromych, poszarpanych obrywów i ostrych narożników, należących do wierzchołków Krsza Rosz, Kununa Rosz, Tilfa, Brecz, Krsza Maro i Pleszywa.

W krasowych wapieniach Banackiego pasma znajduje się wiele podziemi, lecz zbadaniem ich nikt się dotąd nie zajął, wskutek czego też nic o nich pewnego, na razie przynajmniej, powiedzieć nie można. Nieco lepiej zostały poznane jedynie pieczary, odsłonięte w przełomie Dunaju, w t. zw. Żelaznej Bramie. Większego rozgłosu nabrała tutaj pieczara Golubacka na lewym brzegu Dunaju, nad osadą Golubaczem położona. Mieszkańcy tych stron utrzymują, że we wnętrzu tej pieczary wywodzą się golubackie komary i z niej na całą rozchodzą się okolicę, a wieść gminna niesie, że zrodziły się one po raz pierwszy ze ścierwa smoka, który w pieczarze tej przebywał i przez św. Jeżego życia pozbawionym został. Komar ten należy do gatunku Simulium reptans i odznacza się nadzwyczajną zjadliwością. Rzuca on się z zaciekłością na bydło • wszelkiego rodzaju, przedowszystkiem na świnie, woły i konie, obsiadając gromadnie części ciała, na których skóra jest dęli-

co

katniejszą, albo z włosów obnażoną, jak na oczy, nozdrza i szyję. Ukąszenie jego jest tak jadowitem, że obrażone części ciała puchną gwałtownie, a zwierzęta giną niekiedy w przeciągu kilku godzin. Zdarzało się kilkakrotnie, że nawet dzieci, pozostawione przez matki pod gołem niebem, ginęły od tych owadów. Wieśniacy z okolic naddunajskich spędzają, gdy plaga ta się ukaże, bydło w gromady i rozpalają ogień ze słomy, nawozu i wilgotnego śmiecia, którego dym odpędza owady ’ a bydło tutejsze jest z tą czynnością tak oswojone, że na widok ognia staje natychmiast pod wiatrem, szukając pod zasłoną dymu ochrony przed owadami. W okolicy Nowej Moł-dawy trzymają wieśniacy w czasie tej plagi bydło, owce i konie przez cały dzień pod zamknięciem, a wypędzają je na paszę dopiero w nocy, wysmarowawszy mu poprzednio nozdrza i inne delikatne części ciała gnojówką. Mieszkańcy tutejsi są o wylęganiu się tej muchy w Golubackiej pieczarze tak silnie przekonani, że próbowali wielokrotnie zamurować jej otwór, co jednakże pożądanego skutku nie odniosło. Pieczara ta ciągnie się poziomo na kilkanaście metrów w głąb góry i jest w swem wnętrzu wypełniona wodą, a mieszkańcy tych stron uważają za rzecz pewną, że oprócz głównego, prowadzi do jej wnętrza wiele innych, komarom tylko znanych otworów. Prawdopo-dobniejszem jest jednak przypuszczenie, że golubackie komary lęgną się w gorących, moczarowatych okolicach Banatu, że wiatrem pędzone zapuszczają się we wnętrze dunajeckiego przełomu i szukając schronienia w cichych zakątkach między skałami, do wnętrza wzmiankowanej pieczary trafiają. Ukazują się one bowiem w ogromnej liczbie po każdym wylewie Dunaju i tworzą wówczas rzeczywiście jedne z największych plag tej krainy.

Z innych podziemi, odkrytych w wąwozie Żelaznej Bramy, zasługuje jeszcze na wzmiankę grota Punikowa, zwana także „Jaskinią nietoperzy“. Jest to tunel około 500 m. długi, wyżłobiony w górze Czukar wodą górskiego potoku Punikowa. Potok ten wysycha podczas gorącej pory roku zupełnie, a wtedy można przejść przez tunel w całej jego długości, chociaż droga jest bardzo trudna. Ujście tego tunelu przedstawia się, jak ogromna na 30 do 50 m. wysoka, a na 20 do 25 m. szeroka grota, którą zamieszkuje niezliczona ilość nietoperzy. O jakie kilkaset metrów od ujścia tego potoku znajduje się nadto wejście do słynnej groty „Pisabera“ albo „Veterani“. Jest ona na 30 m. długa, na 37 m. szeroka, a na 40 m. wysoka, podczas gdy wejście do niej jest zaledwie na 4 m. szerokie, na Г5 m. wysokie, a na 8 m. długie. Grota Veterani znajduje się w takiej wysokości i w takiem położeniu, że panuje nad tą częścią Dunaju. W czasie wojen tureckich przy końcu XVII. i XVIII. stulecia została ona też zamienioną na silną twierdzę i oddała Austryi ważne usługi.

Banackie pasmo należy jeszcze w ogóle do najdzikszych i najmniej zaludnionych okolic w Karpatach. Ludzie poszli tu w kierunku głównych rzek i zajęli ich doliny, ale krasowe wyżyny zachowały dotąd jeszcze swą pierwotną, dziką powierzchowność. Ożywiły się one wyjątkowo tylko w miejscowościach, w których wykryto obecność pożytecznych minerałów. Prawie wszystkie większe osady w głębi gór (Bogszan, Reszyca, Anina, Steierdorf), jak niemniej i dwie linie kolei żelaznej zawdzięczają swe istnienie górniczemu przemysłowi. Znajduje się tutaj złoto, srebro, miedź, żelazo, węgiel i nafta, a cały górniczy okręg Orawicy, do którego oprócz Banackiego pasma należy Ruska Pojana, przyniósł w 1881 r. 4,343.468 złr. ogólnego dochodu.

Rzeka Dunaj przedarłszy się w Ostrzychomsko - Wacow-skim przełomie pomiędzy ostatnie uskoki Zachodnich Karpat i Bakońskiego Lasu i dostawszy się w ten sposób na niziny dolnych Węgier, skręca dość nagle ku południowi, a prze-ciąwszy w poprzek te niziny, dobiega do Ziemunia (Zemlin), gdzie w poziomie 79 m. bierze Sawę; utknąwszy tutaj o próg Serbskich gór, skręca Dunaj nagle ku wschodowi. Rozdzieliwszy się następnie przy Semendryi na dwa ramiona, obejmujące długą a płaską wyspę, z osadą Ostrowo 75 m., a wypełnione oprócz tego znaczną ilością mniejszych wysepek, łączy on znowu swe wody około Baziaża i wpada równocześnie w wąwóz, rozdzielający Banackie Karpaty od gór Serbskich. Wąwóz ten bywa powszechnie nazwą Żelaznej Bramy (po węgiersku Waszkapu, po turecku Demirkapi, po serb. Prigrada) oznaczany; ale nazwa ta oznacza właściwie ostatni, a zarazem najtrudniejszy do przebycia próg skalisty, jakim koryto Dunaju jest poniżej Rżawy (Orsova) zatarasowane. Wąwóz ten przedstawia niezaprzeczenie jeden z najznakomitszych przełomów rzecznych, słynny ze swej krajobrazowej piękności, a groźny

eii

przeszkodami, jakie sterczące z dna rzeki skaty i progi żegludze po drodze stawiają. Rozcina on rzekę Dunaj na dwie części, na górną, czyli rzymski Danubius i dolną, czyli grecki Ister, a jak jest trudnym do przebycia, jak szczelnie zamyka środkową Europę od strony Czarnomorskiej stepowej krainy, o tem najlepiej przekonuje ta okoliczność, że Rzymianie przez długie wieki nie wiedzieli i nie domyślali się, iż Danubius i Ister są jedną i tą samą rzeką. Długość całego przełomu od Baziaża 70 m., po Gladowę 46 m., wynosi w prostej linii 98 kilometrów; ale Dunaj zmienia na tej przestrzeni cztery razy swój kierunek, wskutek czego rzeczywista jego długość wynosi 126 kilometrów. Poziom Dunaju obniża się w przełomie co prawda tylko o 24 (?) m.; ale gdy spadek jego na nizinie węgierskiej (między Belgradem i Baziażem) wynosi 4 cm. na kilometr, to tutaj dochodzi on do 600 cm. Szerokość tego wąwozu nie jest jednakowa; przedstawia on na całej tej przestrzeni dwa silne zwężenia, mianowicie Górną i Dolną Klissurę, w których góry, zamykające wąwóz, spadają tak stromo ku wodzie, że wylądowanie jest tutaj niemożebnem. W Klissurze Dolnej, nazywanej także Kazańskim wąwozem, a odpowiadającej linii, na której główny grzbiet Banackiego pasma przeskakuje na serbską stronę, wynosi najmniejsza szerokość rzeki tylko 113 metrów, ale głębokość wody dochodzi tu zato do 75 m. Między obu Klissurami rozszerza się natomiast wąwóz, a zwierciadło wody przybiera tutaj postać jeziora, szerokiego na dwa blisko kilometry. Miejsce to bywa też Milanowackiem jeziorem nazywane. Rozszerza się w ogóle wąwóz w dziedzinie skał łupkowych, a zwęża w dziedzinie wapieni.

Dno rzeki jest na całej tej przestrzeni skaliste, poprzerywane wązkiemi progami, ciągnącemi się zazwyczaj od jednego brzegu do drugiego, rzadziej poprzebijanemi. Jest głównych progów ośm, a ma każden z nich własną nazwę. Powyżej Górnej Klissury znajduje się Stenka, z grupą skałek nazywanych Bawołami, sam środek tejże Klissury zajmują progi Koźla i Dojke, a zamykają ją od spodu Izlas i Tachtalia, tworzące jedne z najniebezpieczniejszych katarakt, nazywaną Małą Żelazną Bramą. Wejście do Dolnej Klissury zamykają Jucz i Tisawica. Ostatnią, a zarazem najniebezpieczniejszą przeszkodę przedstawia sama Żelazna Brama, poniżej Rżawy. Dno rzeki jest tutaj zajęte przez skalistą ławicę, szeroką na ôiâ 1400, a długą na 2000 kroków, po której rzeka spływa, jak po równi pochyłej, tworząc w dwóch miejscach katarakty wysokie na 8 stóp. Ale przy niskim stanie przedziera się woda z nudnością pomiędzy liczne skałki, sterczące nad jej powierzchnię i tak jest wzburzoną, że cała rzeka zamienia się w jedne wielką kataraktę. Środkiem tej ławicy biegnie wazki i krety kanał, znany jedynie miejscowym przewoźnikom. Oprócz tych wszystkich progów sterczą liczne odosobnione skałki z dna rzeki, w takiej głębokości, iż przy niskim stanie wody wychodzą ponad jej powierzchnię. Gdzie zaś wąwóz się rozszerza, tam ukazują się w korycie rzeki obszerne, płaskie wyspy, porosłe krzewami, mniej niebezpieczne dla statków, a przyczyniające się niemało do urozmaicenia krajobrazu.

Progi i skały, tamujące bieg wody, tworzą dla żeglugi na Dunaju niezwalczoną dotąd przeszkodę. Przerwy w progach, przez które łodzie i statki przedzierać się muszą, są przy niskim stanie wody co najwięcej na 18 cali głębokie, a woda pędzi przez nie z taką chyżością, jaką posiada naprzykład w korycie młyńskiem, z którego spada na koło. Jeżeli zaś udało się łodzi przebyć szczęśliwie próg, to jeszcze wielkie niebezpieczeństwo czeka na nią w wirze i odmęcie, jaki istnieje pod każdym progiem. Silne wiry powstają też w rzece wszędzie tam, gdzie skalisty narożnik, wyskakujący z brzegu, wysuwa się na jej głębie. Do najniebezpieczniejszych należą wiry pod Urobieniem i Kazańską skałą. Przeprawa po rzece odbywa się też w ściśle wyznaczonym kierunku, szlakiem, jedynie miejscowym przewoźnikom i rybakom znanym. Żaden statek nie rusza się tu bez przewodnika (pilota). Jeżeli porwany wirem zejdzie ze szlaku, to uderza o skaliste brzegi, albo zahacza o podwodne skały i ginie niechybnie, zazwyczaj w miejscu, w którem pionowe ściany nadbrzeżne uratowanie życia podróżnym niemożebnem czynią. Z tych powodów dochodzą większe statki przy niskim stanie wody tylko do Mołdawy, w niewielkiej odległości od Baziaża, gdzie i podróżni i towary na mniejsze, płaskie łodzie się przenoszą, Przy bardzo -niskim stanie wody jest przebycie katarakt w ogóle niemożebnem, a podróżni muszą się na znacznej przestrzeni posługiwać omnibusami. Średnio biorąc bywa tutaj 155 dni w roku dla że glugi straconych, a bez przeszkody odbywa się ona w tej części Dunaju jedynie od marca do czerwca.

Te progi i te skały, wznoszące się z dna rzeki, przemawiają za tem, że przełom Żelaznej Bramy jest dziełem Dunaju, że powinien być uważanym za utwór erozyjny, a zarazem przekonują, że dzieło erozyi nie zostało tutaj jeszcze należycie spełnionem. Ani pod względem rozmiarów, ani pod względem krajobrazowym, żaden z Karpackich przełomów z Żelazną Bramą mierzyć się nie może. Góry, jakie go z obu stron zamykają, nie są zbyt wysokie, bo wierzchołek najwyższej z nich, Świnicy Wielkiej, zaledwie do 1226 m. dochodzi; ale nie trzeba zapominać, że dno przełomu jest mało co nad poziom morza wzniesione, wskutek czego względna wysokość gór nie wiele się tu różni od bezwzględnej. Gdy n. p. Tatry, widziane z doliny Nowotarskiej, tracą przeszło 600 m. na wysokości, a Alpy Fo-garaskie, widziane z doliny Fogaraskiej, przeszło 400 m., to tutaj utrata wysokości wynosi zaledwie 50 m. Z tego powodu robią obie Klissury wrażenie niesłychanie głębokich, cienistych i dzikich wąwozów, zamkniętych niebotycznemi, z roślinności prawie zupełnie obnażonerni, skalistemi ścianami, a rozszerzenia między niemi, wypełnione uspokojonemi wodami Dunaju, a otoczone malowniczemi, w żywą zieleń przybranemi górami, bywały porównywane z uroczemi alpejskiemi jeziorami. Część przełomu, nazywana Kazańskim wąwozem, jest na 8’5 kilom, długa, zamknięta na całej linii pionowemi, na 200 do 300 m. wysokiemi, nagiemi ścianami, pomiędzy któremi płyną spokojnie skupione wody Dunaju. W wąwozie tym panuje wieczna cisza, nawet wiatr nie wieje tu nigdy; tylko płynący statek i krążące nad nim sępy, lub orły, ożywiają od czasu do czasu okolicę. Szczątki drogi rzymskiej na prawym brzegu Dunaju i wspaniała droga Szecheny’ego na lewym brzegu, nadają tym skałom jeszcze więcej powagi i uroku. Zaraz na początku wąwozu można widzieć na lewym brzegu wielką, w skale wykutą „Tablicę Szecheny’ego“, postawioną na pamiątkę ukończenia wspomnianej drogi. Ale poprzeczny kierunek całego tego przełomu i jego erozyjny początek mają w ogóle za następstwo to, iż boki jego są za mało rozczłonkowane, iż brakuje w nich większych przerw, otwierających widok w jedne, lub drugą stronę. Jedynie dolina Czerny, uchodzącej do Dunaju na wschodnim końcu przełomu, otwiera widok ku północy i pozwala zajrzeć głęboko we wnętrze gór Banackich i Wul-kańskich. Krajobraz koło Starej Rżawy (Orsova), przy ujściu

Czerny do Dunaju, zamyka godnie szereg wspaniałych widoków, karmiących wzrok podróżnego na całej przestrzeni od Baziaża aż po tę ostatnią miejscowość. Po za tą kotliną, zamkniętą wyspą Ada Kale, na której forteca turecka Nowa Rżawa broni drogi do niziny Wołoskiej, jest jeszcze łożysko rzeki przerwane najniebezpieczniejszym ze wszystkich progiem właściwej Żelaznej Bramy, czyli Prigrady. Minąwszy zwycięzko i tę ostatnią zaporę, opuszcza Dunaj ostatnie stoki Karpat i dostaje się na nizinę Wołoską, a rozlawszy na niej szeroko swe wspaniałe wody, zmierza już spokojnie i bez przeszkody ku Morzu Czarnemu, jako ostatecznemu celowi swej dalekiej i długiej wędrówki.

„Porta orientalis“,

owa

Mało jest krajów na ziemi, któreby były tak szczelnie zamknięte i posiadały tak pięknie rozwinięte naturalne granice, jak Węgry. Można powiedzieć, że Karpaty z Alpami, podawszy sobie nawzajem ręce, stworzyły wieniec wyniosłości, zamykających ze wszech stron część Europy, należącą dziś wyłącznie do korony Św. Szczepana. Wieniec ten został w dwóch miejscach przez Dunaj przerwany; ta sama rzeka, która na zachodzie w Węgierskiej Bramie otwiera Węgrom drogę do środkowej Europy i łączy je z cywilizacyą zachodnią, przebija na wschodzie, w Żelaznej Bramie ów wał ochronny, dzielący ich od oryentu. Trzeba jednakże wyznać, że korzyści, jakie ta brama dawała mieszkańcom Węgier, były jak dotąd bardzo ograniczone. Poprzeczne przełomy rzeczne są prawie zawsze trudne do przebycia, budowa dróg w ich wnętrzu i ich utrzymanie bywa z nadzwyczajnemi połączone trudnościami, a komunikacya w nich może być z największą łatwością przerwana. W tern polega strategiczne znaczenie przełomów rzecznych, że niosą one korzyści temu, w którego reku się znajdują. Są to bramy, prowadzące do wnętrza fortecy. Dla tego też ani Olta, ani Szyi, ani Żelazna Brama, nie tworzyły nigdy szlaków, któreby ogólną były własnością; jak obok wąwozu Czerwonej Wieży istnieje odwieczna droga przez dolinę Prachowy i Predealską przełęcz, łącząca środek Siedmiogrodu z ujściami Dunaju, tak obok Żelaznej Bramy rozwinęła się droga przez Teregowiański Klucz

która, omijając Żelazną Bramę, prowadziła od Rżawy do Te-meszwaru, była właściwym szlakiem, łączącym Węgry z Wołoszczyzną, Europę z oryentem. Temi samemi drogami poszły też w nowszych czasach obie linie kolei żelaznej, prowadzące z Węgier do brzegów Morza Czarnego. Z tego stanowiska zapatrywali się na Żelazną Bramę i Rzymianie, którzy na południowym jej boku wybudowali gościniec Trajana, jeden z najwspanialszych zabytków ich cywilizacyi, jak niemniej i Turcy, którzy uzbroili ją fortecami, a to samo znaczenie ma ona i dzisiaj dla Węgrów.

Ale jakkolwiek droga ta oddawała zawsze i oddaje dziś jeszcze i Węgrom i Europie pod politycznym względem ważne usługi, to z drugiej strony nie da się zaprzeczyć, że dla rozwoju handlu i przemysłu miała ona bardzo małe, jeżeli nie ujemne znaczenie, bo progi i skały Żelaznej Bramy przerywają tu najpiękniejszą linię wodną, prowadzącą ze wschodu w samo serce Europy. Jest rzeczą powszechnie znaną, że woda dostarcza człowiekowi najtańszego środka komunikacyjnego, a rzeki przedstawiają naturalne drogi, łączące brzegi mórz z wnętrzem kontynentów. Ze wszystkich rzek europejskich jedna tylko Wołga może mierzyć się z Dunajem i przewyższa go nawet pod względem rozmiarów. Gdy bowiem długość Wołgi wraz z zakrętami wynosi 3401 kilometrów, odległość jej ujścia od źródeł 1617 kilometrów, a powierzchnia odwodnionego przez nią obszaru 1,458.894 kwadratowych kilometrów, to długość Dunaju z zakrętami wynosi 2745 kilometrów, jego źródłowa odległość 1632 kilometrów, a obszar odwodniony przez niego 816.947 kwadratowych kilometrów. Ale chociaż Dunaj rozmiarami swemi nie dorównuje Wołdze, to ma on pomimo to, jako linia komunikacyjna, o wiele większe od niej znaczenie. Gdy bowiem Wołga odwadnia, co prawda żyzne ale pod geo- i etnograficznym względem jednostajne i słabo rozwinięte okolice wschodnio - południowej Europy, a ginie w morzu Kaspijskiem, otoczonem bezludnemi stepami i pustyniami, to Dunaj przecina najpiękniejszą część środkowej Europy, krainę, w której najróżnorodniejsze czynniki dziejowe (rzymski, germański i słowiański, madziarowie i turcy) starły się zę sobą, dając podwaliny jednemu z najbardziej ucywilizowanych państw na ziemi, a uchodzi do morza Czarnego, z którego przez Dardanele i Helespont stoi otworem droga na wszystkie oceany. Można więc powiedzieć bez przesady, że gdy Wołga ma, jako linia komunikacyjna, lokalne znaczenie, jest rzeką prowincyonalną, to Dunaj jest rzeką światową.

Z tego też powodu progi i odmęty Żelaznej Bramy, przerywające tę tak ważną linie, nietylko tworzyły z dawien dawna przeszkodę dla handlu i przemysłu, lecz oddziaływały szkodliwie na cywilizacyjny rozwój ludów na dorzeczu Dunaju mieszkających. Usiłowania zwalczenia i usunięcia tej przeszkody sięgają bardzo odległej starożytności. Rzymianie nietylko przecięli cały wąwóz słynną drogą Trajańa, lecz próbowali nadto ominąć najtrudniejszy z progów, mianowicie ową Prigradę poniżej Rżawy, za pomocą bocznego przekopu, którego szczątki przechowały się po dziś dzień, a którego widok budzi podziw u współczesnych techników. Ale usiłowania te nie osiągnęły pożądanego skutku, a chociaż Dunaj w średnich wiekacn tworzył najważniejszą linię, łączącą środkową Europę z Turcyą, to i ludzie i towary dostawali się tą rzeką tylko do Belgradu, zkąd dalszą drogę wozami odbywać musieli. Mniejsze statki zapuszczały się co prawda przy sprzyjającym stanie wody w Żelazną Bramę, ale ruchy ich były tak niepewne, że przebycie jej jedynie przy pomocy ludzi i licznych gromad bawołów, postępujących brzegiem rzeki i ciągnących statek na linach, było możebnem. Ten sposób holowania statków istniał tu jeszcze w drugiej połowie bieżącego stólęcia i został dopiero przez zastosowanie pary do żeglugi usuniętym. Chociaż próbowano równocześnie, za staraniem lir. Stefana Szecheny, usunąć niektóre ważniejsze przeszkody z koryta rzeki, to pomimo to stan żeglugi w wąwozie nie poprawił się, gdyż i obecnie przy średnim stanie wody, żaden statek bez pomocy parowego holownika i pilota na progi się nie puszcza. Studya techniczne, robione na miejscu w ciągu ostatnich lat 20 z niezwykłą gorliwością, wydały nakoniec to przeświadczenie, że jedynie gruntowne oczyszczenie wąwozu, mianowicie rozsadzenie progów, pogłębienie koryta Dunaju i wygładzenie jego dna, może otworzyć drogę dla większych statków i zapewnić im swobodny ruch, tak w jednym jak i w drugim kierunku. Obecnie, gdy oczyszczenie Żelaznej Bramy przez rząd węgierski postanowio-nem i środki do tego potrzebne obmyślane zostały !), może być

*) Uchwałą sejmu węgierskiego z d. 13. lipca 1888 r. koszta całego dzieła zostały przyjęte na 13 milionów złr. Cenne szczegóły o Żelaznej Bramie i pracach regulacyjnych znajdzie czytelnik w rozprawie inżyniera M. Kornelii : Studyum o regulacyi Żelaznej Bramy, Czasopismo techniczne Lwowskie, IX., r 1891, spełnienie tego zadania jedynie za kwestyę czasu uważanem Jaki bezpośredni skutek odniesie oczyszczenie Żelaznej Bramy, o tem może nam dać niejakie wyobrażenie ta okoliczność, że obecnie wpływa na Dunaj, od strony Morza Czarnego, rocznie około 1800 statków, należących do różnych narodowości, a wiozących przeszło 550.000 beczek (po 1000 kilo) towarów, dla których Żelezna Brama nieprzebytą tworzy zaporę, a której oczyszczenie otworzy tym statkom drogę do środka Europy. W obecnym stanie przebywa Żelazną Bramą około 35.000 podróżnych i około 250.000 beczek towarów rocznie.

¹

i J. Kudernatsch : Geol. d. Banater-Gebirgszuges, Sitzungsber. к Akad. d Wiss., Wien, XXIII., 1857, str. .'OJ —148.

²

J. Niedźwiedzki: Zur Kenntniss d, Banater Eruptivgesteine, Jahrb geol. Reichsanstalt, XXIII, 1873.

³

) E. Suess : Antlitz d. Erde, I. str. 212

⁴

) J Kudernatsch : Geologie d. Banater-Gebirgszuges, Sitzungs-ber. Wien. Akad. Mathem.-Naturw. Classe, XXIII., str. 39.

XXXV, Biharskie Pasmo,

Budowa tego pasma. Mezesz i Krasna. Właściwa Biharia; jej geologiczne stosunki. Dział Wfilagoski. Powierzchowność gór. Krasowe wyżyny; ich roślinność. Okolica nad Aranijoszem. Tordziańska szczelina. Podziemny bieg wód. Wulkan i Detonata. Lodowa pieczara w Skeriszorze. Poryodyczne źródła. Waradyńskie cieplice. Grzybień ciepliczny. Zaludnienie Biharskiego pasma. Przemysł

górniczy.

Ostatnie ogniwo Karpat, Biharskie, zamykające Siedmiogród od zachodu, rozpościera się od doliny Marosza na południu po dolinę Samosza na północy, a spada od wschodu ku zapadłości środkowego Siedmiogrodu (Mezeszeg), na zachodzie zaś ku nizinom nadcisiańskim. Bywa ono także Rudawami Siedmiogródzkiemi nazywane, lecz niestosownie, gdyż nazwa ta odnosi się jedynie do jego południowo-wschodniej kończyny, na dorzeczu Aranijosza, obfitującej w metale pożyteczne. Pasmo to należy do największych w Karpatach, a budowa jego jest zarówno pod orograficznym jak i geologicznym względem bardzo zawikłaną, w wielu przypadkach jeszcze za mało poznaną i niedostatecznie wyświeconą. Główny grzbiet, łączący całe Biharskie pasmo w jedne całość biegnie jego środkiem, od północy ku południowi; rzeki Chyży i Biały Keresz, które zbiegają od tego grzbietu ku zachodowi, a połączywszy się na nizinie dolnych Węgier, uchodzą do Cisy, rozcinają to pasmo? a przynajmniej zachodnią jego stronę na trzy poprzeczne działy.

Pierwszy z nich, północny, od głównego w nim miasta Zilahskim nazywany, jest znowu rzekami Almasz i Agni, które środkiem jego ku północy płyną, a wpadają do Samosza, na dwie rozcięty połacie. Zachodnia połać tego działu składa się w zasadzie z dwóch ramion, mianowicie południowego, biegnącego od zachodu ku wschodowi, nazywanego Rezliedż-szeg i wschodniego, o kierunku północno - południowym, nazywanego Mezesz. Stykają się te ramiona pod kątem prostym i zrastają ze sobą w południowo-wschodnim końcu tej połaci. We wnętrzu utworzonego przez te ramiona kąta biorą początek rzeka Berettio, która niknie częściowo na moczarowa-tej nizinie u stóp gór i jedynie za pomocą sztucznego kanału (Berettyo - cstna) z Chyżym Kereszem, przy miasteczku Szedia-lom, 104 m., połączonym został, i Krasna, która ginie zupełnie na olbrzymich moczarach Nadźlap, zajmujących lewy brzeg Samosza. Najwyższem wzniesieniem na całym tym dziale jest góra Waratiek 763 m., zajmująca sam środek południowego ramienia; ramię wschodnie jest niższe i spada od wschodu dość nagle ku obszernej zapadłości, którą odwadniają rzeki Agni i Almasz, o zupełnie równoległym biegu. Wschodnia połać tego działu, t. z. Krasna, zamknięta na wschodzie i północy Samoszem, dochodzi również do 700 m. wysokości i przedstawia obszerne pogórze, tworzące we wschodniej stronie przejście do Mezeszegu, w północnej do gór Laposkich. Cały ten dział jest zbudowany z piaskowców, łupków i wapieni, należących do formacyi karpackiego piaskowca (trzeciorzędnych), z pod których wyglądają w dwóch miejscach azo-iczne łupki. Wszystkie te skały są na swej powierzchni pokryte grubym pokładem loesu.

Dział środkowy, właściwa Biharya, przedstawia najwyższą część całego pasma. Na głównym jego grzbiecie, napotykamy, postępując od północy ku południowi, wierzchołki: Wlediassa 1848 m., Werfu Gojeni 1835 m., Kapu 1487 m. i Bihar 1851 m. Po południowej stronie tegoż Bihara znajdują się źródła Czarnego Keresza (Fekete Körös), który na nizinie cisiańskiej ulega bifurkacyi, dzieli się bowiem na dwa ramiona, północne, uchodzące do Szybkiego, i południowe, uchodzące do Białego Keresza; we wnętrzu gór płynie Czarny Keresz ukośnie ku północnemu - zachodowi, a jego obszerna i silnie pogłębiona dolina rozdziela zachodnie stoki Biharskiego działu na dwa poprzeczne ramiona, mianowicie północne, Kiralskie (Kiraly Erdó) z wierzchołkami Petra Tisza 1068 m., Izworu 1281 m., Djalu Pistelo 892 m. i Magóra 568 m. i południowe, t. zw. Kodru, z wierzchołkami Moma 860 m., Werfu Punkoi 909 m., Pleszu 1121 m. i Peciuri Girbi 740 m. Po wschodniej stronie jest spadek Biharskiego pasma więcej jednostajny, wskutek czego poprzeczne doliny Małego Samosza, który od Klausenburga skręca ku północy, a łączy się następnie z Wielkim i Aranijosza, uchodzącego do Marosza, wyraźnych granic orograficznych nie tworzą. Obszar górski między temi dolinami trzyma się w równym poziomie z głównym grzbietem gór i wzniósł się jeszcze w wierzchołkach Werfu Werfului i Molinu, czyli Muntelui do 1672 i 1829 m. Środek tego działu Jest zajęty przez skały azoicznej formacyi, mianowicie przez łupki starokry sta liczne, z których też najwyższy wierzchołek całego pasma Bihar jest złożony; po wschodniej stronie wystąpił tu obficie granit, w postaci podłużnej smugi, wzniesionej najwyżej w Muntelui, a otoczonej z obu stron gneisami; krystaliczne wapienie, należące do tej samej formacyi, tworzą piękne skały nad Aranijoszem. Na północnym końcu jest zaś ta azoiczna wyspa przebita przez wybuchowo trachyty i porfiry, którym Wlediassa swe istnienie zawdzięcza. Z azoicznych łupków składa się też Kodruiskie ramię. Po wschodniej i po zachodniej stronie tego starokrystalicznego jądra giną azoiczne utwory pod potężnemi pokładami skał osadowych, należących do formacyi węglowej, do dyjasu, tryjasu, lejasu, do jurajskiej, kredowej i trzecio] zędnej. Szczególniej po zachodniej stronie przechowały się te różnorodne utwory w wielkiej obfitości i otaczają w półkole kotlinę Czarnego Keresza, wypełnioną młodszym trzeciorzędem (neogen). Najobficiej wytworzyły się tutaj tryjasowe i jurajskie wapienie, o warstwach prawie poziomo ułożonych i tym to wapieniom zachodnia strona Bihar-skiego pasma charakter wysoko wzniesionej krainy krasowej ma do zawdzięczenia.

Południowy dział Biharskiego pasma, Wilagoski, zamknięty między Białym Kereszem i Maroszem, ciągnie się ważkim, a długim pasem od miasta Wilagosz, na nizinie dolnych Węgier, po miasto Karlsburg, na brzegu Mezeszegu. Wzniósł się ten dział najwyżej na wschodzie, w wierzchołku bez nazwy, nad górniczą osadą Nadźag do 1046 m., zaś w Werfu Mare do 1012 m. i przedstawia jednostajne, słabo pogięte, u góry lasami, u spodu winnicami pokryte pogórze. Ale geologiczna budowa tego działu jest bardzo urozmaicona. Powierzchnia jego jest w zasadzie zajęta przez trzeciorzędne i kredowe piaskowce, z pod których wydobywają się na zachodnim jego końcu skały azoiczne; ale utwory piaskowcowe zostały w wielu miejscach

Chociaż Biharskie pasmo nie dorównuje pod względem wysokości ani górom Cybińskim, ani Fogaraskim i Burżańskim, to powierzchowność jego jest pomimo to bardzo urozmaiconą. Łupkowe, a nawet i granitowe wyniosłości głównego grzbietu przedstawiają powyżej górnej granicy lasów zlekka zaokrąglone i słabo pogięte, ale nagle ku dolinom obniżające się, trawą porosłe wały, których liczba jest po siedmiogrodzkiej stronie tak wielką, a kierunek tak różnorodnym, że widziane z góry przedstawiają zawikłany i trudny do zrozumienia węzeł. Z tego też powodu widziane z odległości, mianowicie od strony nizin węgierskich, przedstawia się to pasmo, jak jednostajny wał górski, którego rzeczywistej wysokości trudno jest na oko się domyśleć. Doliny wszystkich większych rzek i potoków poczynają się wysoko we wnętrzu tego starokrystalicznego jądra, a są w ogóle przy znacznej swej głębokości ważkie, silnie ocienione, wypełnione lasami i niedostępne. Wiedeńscy geologowie Hauer i Stäche uważają te doliny za szczeliny tektoniczne i przypuszczają, że powstały one przez popękanie tego jądra, spowodowane, a przynajmniej stojące w ścisłym związku z wybuchem trachytów i porfirów Wlediassy i jej otoczenia¹). O budowie najwyższej części togo pasma daje dobre wyobrażenie ta okoliczność, że komunikacya pomiędzy środkowym Siedmiogrodem i Węgrami przez góry, odbywa się jeszcze dotąd tylko konno (wierzchem) i że ani jeden z licznych płajów (ścieżek), przecinających w poprzek góry, nie prowadzi przez doliny i przełęcze, lecz spinają się wszystkie stokami, wprost na najwyższe wierzchołki głównego grzbietu¹). Doliny

przebite przez skały wybuchowe, mianowicie przez porfiry, tra-chyty i bazalty, z któremi istnienie bogatych żył kruszcowych jest ściśle złączone. Powierzchnia gór jest tutaj nadto wszędzie prawie loesem pokryta, który glebę do uprawy przydatną czyni. W ogóle tedy wykazuje Biharskie pasmo pod względem geologicznej budowy wiele podobieństwa z Banackiem; różnią się zaś oba obfitym rozwojem i rozmaitością formacyj osadowych od wszystkich innych pasm siedmiogrodzkich tak dalece, iż nie z niemi, lecz tylko z Zachodniemi Karpatami porównane być mogą.

te są we wnętrzu gór, z wyjątkiem nieliczny cli osad górniczych, zupełnie niezamieszkałe. Podobne stosunki przedstawiają i góry porfirowe, mają i one postać połogich, trawą porosłych grzbietów; jedynie pod wierzchołkami, albo po stronisz y ch bokach, wystąpiła porfirowa skała na jaw w postaci niepozornych, porostami pokrytych progów i kamienistych nasypów. Nie różni się pod względem swej powierzchowności od innych wierzchołków tego pasma i trachytowa Wlediassa. Natomiast po wschodniej jej stronie istnieje grupa trachyto-wych wyniosłości z Bogdanem w pośrodku, której wierzchołki przybrały kształt regularnych stożków i dzwonów i zdradzają na pierwszy rzut oka wybuchowy początek skały, z której są złożone.

Do urozmaicenia tych gór przyczyniają się najwięcej dolomity i wapienie, występujące przeważnie wyspowato na pokładach starszych skał. Na zachodzie otoczyły one podkową szeroką dolinę Czarnego Keresza, na wschodzie zaś tworzą ważkie smugi na dorzeczu Aranijosza, a przybrały w jednym i drugim przypadku znamiona wyżyn krasowych. Niektóre werteby dochodzą tu do takich rozmiarów, iż gleba w ich wnętrzu bywa uprawianą i ludzie w nich na stałe się osiedlili. Wody płyną tu również pod powierzchnią ziemi i potworzyły liczne pieczary, zamieszkałe jeszcze obecnie przez wilki i niedźwiedzie. Rzeka Galbina dwa razy zapada we wnętrze ziemi i dwa razy na wierzch się wydobywa (A. Supan). Ściśle naukowy, a pomimo to malowniczy i z niezwykłym wdziękiem skreślony opis Biharskich gór mamy do zawdzięczenia Kerne-rowi²), który badał je pod względem botanicznym; podajemy z tego opisu kilka znamiennych ustępów. Pomiędzy porfiro-wemi wyniosłościami, przypierającemi od północy do Wlediassy, a starokrystalicznemi łupkami Bihara (Kukurbeta), rozpościera się stoliwo wapienne, którego powierzchnia wynosi około 4 mil kwadratowych, a średnia wysokość około 4000 stóp; ale pojedyncze grzbiety i grzebienie, sterczące z tego stoli wa, dochodzą do 5000 stóp. Gdzie powierzchnia gór jest równiejsza, tam porasta ona bujnemi trawiastemi kobiercami; ale gdzie gleba stoliwa rozpadła się, dając początek krasowym

rok 1868

Ci

rN

•O

nierównościom, tam przechowały się do dziś dnia stare, cieniste lasy świerkowe, poprzerywane spłowiałemi torfowiskami. Torfowiska te zajmują tutaj przeważnie płytkie werteby, zagłębione kotlinowato w powierzchni stoliwa, a powstanie ich na tych wyżynach tłómaczy ta okoliczność, że pokład wapieni który tu jest stosunkowo dość cienkim, spoczywa na ilastych, nieprzepuszczalnych łupkach, wskutek czego woda, krążąca na granicy pomiędzy temi skałami, gromadzi się obficie we wszystkich zagłębieniach, które dosięgły owej łupkowej podłogi. Główną masę roślinności tworzy tutaj gęsta darń torfowców, poprzeplatana delikatnemi nitkami żurawiny, obsiana zrzadka czerwono połyskującemi listeczkami rosiczki. Ponad tą darnią wznoszą się sztywne źdźbła wełnianek i turzyc; nie braknie też i owych drobnych krzewinek, właściwych torfowiskom, jak wrzos, modrzewnica i bruśnica. Ale po brzegach tych zagłębień, gdzie woda, obfitująca w rozpuszczone w niej wapno, wydobywa się z pod pokładów wapiennych, spoczywających na łupkach, brakuje zupełnie torfowców, które, jak wiemy, ani wapna, ani żadnej innej domieszki w wodzie nie znoszą. Po miejscach takich porasta moczar przeważnie turzycami i zamienia się w łąki moczarowate. Dopiero po dłuższym przeciągu czasu, gdy kilka generacyj tych turzyc wytworzy znaczniejszy pokład próchnicy, która z powodu swojej grubości uwolni się od wpływu owych źródeł, obfitujących w wapno, osiadają i na tej glebie torfowce, a wypierając turzyce, zajmują z czasem w posiadanie całą łąkę i zamieniają ją w czyste torfowisko.

Wyżyny te są równie ściśle ograniczone, jak wapienne stoliwa na dorzeczu Hronu i Siany w Zachodnich Karpatach i spadają również stromemi krawędziami ku dolinom. Jeżeli opuścimy obfitującą w lasy i w łąki wierzchowinę tego płaskowyżu, a spuszczając się w dół, staniemy na południowym jego brzegu i spojrzymy nagle przed siebie, to znajdziemy się niespodzianie nad krawędzią, spadającą stromo prawie na dwa tysiące stóp w głąb, nad przepaścią, której widok budzi mimowolne przerażenie. Ale botanik zostanie tutaj za swe trudy bogatą zdobyczą wynagrodzony. Niezliczone drobne tarasy i skaliste gzymsy są pokryte gęstą, niekiedy w poduszki zbitą darnią górskich traw, wpośród których żyją licznie drobne, ale niezwykle ozdobne alpejskie roślinki. Tu i ówdzie zdołają nawet mniejsze krzewinki i podkrzewy zapuście swe korzenie w szczeliny tych skał, a bogactwo kwiatów na wiosnę, gdy każdy taki maleńki taras i każdy wazki gzyms przedstawia nie wielki, lecz najrozmaitszem kwieciem przepełniony ogródek, jest tak uderzającem, że podanie krążące pomiędzy Wołochami, iż dwie cudne czarodziejki, mieszkające w małej grocie, ogródki te codziennie podlewają, wydaje się zupełnie usprawiedliwio-nem. R »śliny, które tutaj przybywającego z zachodu wędrowca witają, należą przeważnie do wschodnich typów; słaba trawka, ozdobiona na wierzchołku swego źdźbła małemi główkami o metalicznym blasku, darnisty dzwonek z błękitnemi kwiatami, skupionemi w kłąb, naparstnica o wielkich złotych kwiatach, blady, przyjemnie pachnący gwoździk, którego poduszko-wate trawniki zwieszają się z wdziękiem z gzymsów skał, drobna marzanka z różowemi kwiatkami, skupionemi w główkę, a wpośród tego znowu dumnie sterczący błękitny kosaciec, z pochwami kwiatowemi woreczkowato wydętemi i wiele innych wschodnich ziół rośnie tu pospołu na małym obszarze ziemi. Ale nie braknie też form, znanych dobrze przybyszowi z jego ojczystych niw, gdyż wpośród powyżej wymienionych napotyka on tutaj także bezłodygową goryczkę o olbrzymim ciemno lazurowym kwiecie, pachnące pierwiosnki, liczne skalnice; nawet szarota kocie łapki, która w Alpach zachodzi po granice wiecznego śniegu, rośnie w Biharskich górach, tak samo jak i w Tatrach, po skalistych uskokach w dziedzinie lasów bukowych. W południowej stronie traci jednakowoż ten płaskowyż swoją łączność i rozpada się na kilka odosobnionych wierzchołków, które stromemi, wapionnemi ścianami nieregularnie ograniczone, odznaczają się malowniczemi kształtami i przyczyniają się nie mało do urozmaicenia okolic, otoczonych ze wszech stron jednostajnemi, nużącemi wzrok łupko-wemi i porfirowemi grzbietami.

Inna wyżyna krasowa rozwinęła się na zachodnich stokach pasma, na ramieniu Kodru, dzielącem Czarny Keresz od Białego, zamknięta, podobnie jak i poprzedzająca, z jednej strony porfirowemi wyniosłościami góry Pleszi (3516 stóp), z drugiej wydłużonemi, lesistemi wyniosłościami gór Ponkoi i Monia. Poorane zlekka nielicznomi dolinowatemi zagłębieniami, wznosi się to bezwodne stoli wo średnio zaledwie na 2000 m. nad poziom morza, a niezliczone werteby, nie różniące

•cc

a*

się prawie niczem od krasowych, nadają mu szczególną powierzchowność. Ustawione zazwyczaj szeregiem, łączą się one niekiedy ze sobą, tworząc dolinowate zagłębienia, a rozmiary ich są tak różne, że gdy jedne z nich są zaledwie na kilkanaście metrów szerokie i głębokie, to inne przybierają postać kotlin, mieszczących w swem wnętrzu ludne osady. Stoliwo to zachowało jeszcze swą pierwotną powierzchowność i jest w znacznej części pokryte cienistemi lasami, w pośród których rozpościerają się łąki najżywszej zieloności; ale w bliskości osad, naprzykład po stokach nad Czarnym. Kereszem około wsi К imp i Koleszt, przedstawia ono posępny krajobraz, nie różniący się prawie niczem od pustych, skalistych tarasów właściwego Krasu na wybrzeżach Adryatyku. Nieznaczne skaliste żebra wapienne, szarej barwy, porozdzielane równoległemi bruzdami, poszarpane i porysowane, sterczą tutaj wszędzie, jak skamieniałe fale morza nad powierzchnią ziemi, a zniszczono przez powietrze i rozmyte przez deszcze przedstawiają one niekiedy zębate grzebienie., podziurawione na swych bokach w najdziwaczniejszy sposób. Białe ozdobne porosty sadowią się na tych skałach, ale tylko po stronie odwróconej od słońca; zreszrą są one zupełnie nagie, a odrobiny czarnoziemu, gromadzące się z czasem po szparach i szczelinach tych skał, żywią zaledwie kilka niepozornych roślin, które, niszczone przez kozy i owce, nigdy prawie dokładnie się nie rozwijają. Oby i sąsiednie okolice, pokryte obecnie pięknemi lasami i zielonemi łąkami, nie uległy kiedyś również smutnemu losowi i nie zamieniły się w taką pustynię, jaką obecnie krasowe wyżyny nad Adryatykiem przedstawiają.

Nieco odmienne stosunki przedstawiają wapienie, zajmujące południowo-wschodnią kończynę Biharskiego pasma na dorzeczu Aranijosza, gdyż obok krasowych stoliw wznoszą się tutaj po obu stronach tej rzeki liczne skaliste grzbiety i odosobnione wierzchołki, przedstawiające poniekąd szczątki rozbitych i zniszczonych pasm górskich. Stoliwa tutejsze różnią się od powyżej opisanych zasadniczo tem, że potoki górskie (dopływy Aranijosza) rozryły głęboko ich glebę i potworzyły w niej liczne jary, czyli głębokie, niedostępne szczeliny, zamknięte pionowemi skalistemi ścianami, tak ważkie, że potoki, jakie je przecinają, zaledwie w nich pomieścić się zdołają, a przebycie szczeliny przy wyższym stanie wody zupełnie nie-możebnem czynią. Słynna Tordziańska szczelina (Thorda-Ha-zadek, Thorenburger-Kluft), długa na 15 kilometrów, miejscami zaledwie na 5 do 8 metrów szeroka, obfitująca w groty i pieczary, jest tak dziwnem zjawiskiem, że fantazya ludu jej istnienie nadprzyrodzonym siłom przypisuje i dziwami ją zapełniła; miała ona powstać przez rozstąpienie się ziemi, na skutek modłów Św. Władysława, ściganego przez Kumańskie hordy, a Dariusz miał ukryć w jej pieczarach swe skarby. Ale po za temi szczelinami wapienna gleba rozpłaszcza się, a podziurawiona licznemi wertebami zdradza znamiona krasowe. Przyczyniają się do tego i liczne pieczary i podziemny bieg wód. Wieś Ponor leży w krasowej, ze wszech stron stromemi, skalistemi wyniosłościami zamkniętej kotlinie. Potok Ponor (Vale Ponoralui) spada do tej kotliny po pionowej prawie ścianie, tworząc dziwnie piękny, na 33 metry wysoki wodospad; ale zanim zdoła on zgromadzić i połączyć ponownie swe rozproszone wody, zapada znowu w otchłań, otwierającą się u podnóża tejże samej, ale w tern miejscu już na 130 metrów wysokiej, a na 20 metrów przewieszonej skały. Odbywszy pod powierzchnią ziemi dwukilometrową drogę i przebiwszy w poprzek skalisty grzbiet, wydobywa się ten potok po drugiej jego stronie z pieczary, którą żegna drugim, w jej wnętrzu ukrytym wodospadem. Z pomiędzy odosobnionych gór wapiennych tej okolicy zasługuje na zwiedzenie chropawy, połamany Wulkan, zajmujący dział wodny między Aranijoszem i Białym Kereszem, wysoki na 1264 m.; jest to prawdziwy kolos wapienny, który właśnie z powodu swego odosobnienia nad całą panuje okolicą. Natomiast wybuchowe skały tej krainy, które wydobyły się z wnętrza ziemi na wielu punktach, nie wywarły na jej upostacenie szczególnego wpływu; zasługuje mię dzy niemi na wzmiankę jedynie bazaltowa Detonata, położona na wschód od górniczego Abrudbania, wysoka na 1114 m., gdyż skała bazaltowa wystąpiła- tu na jaw w postaci licznych ścian, złożonych z cztero- sześcio- i ośmiobocznych słupów, wznoszących się piętrami aż po sam wierzchołek góry. Słupy, odpadające od tych ścian, legły w chaotycznym stanie u stóp góry i porosły częściowo świerkowym lasem, a we wnętrzu góry znajduje się tutaj nadto mała grota lodowa. t ■ Pomiędzy licznemi podziemiami, w jakie wapienie tego pasma obfitują, zasługuje na wzmiankę przede wszystkiem

-co

Ol

lodowa pieczara w Skeryśzorze, ha dorzeczu Aranijósza. Wejście do niej znajduje się na dnie wielkiej werteby, ukrytej w pośród lasów, a robiącej wrażenie krateru, zamkniętego ze wszech stron pionowemi wapiennemi skałami. Prąd zimnego powietrza, wznoszący się wiecznie z tej głębi, zdradza już z daleka to, co się tu we wnętrzu ziemi mieści. Po śniegu, pokrywającym wiecznie dno tego krateru i przez otwór w bocznej ścianie, przypominający poniekąd naturalny łuk gotycki, dostajemy się do bardzo obszernej komory, której dno pokryte gładkim jak zwierciadło lodem, przedstawia naturalne jezioro, ponad którem skały pieczary wytworzyły śmiało wygięte oszronione sklepienie. Olbrzymie, połyskujące sople lodowe zwieszają się z tego sklepienia i dotykają swemi kończynami zgrabnych pagórków z lodu, a krople wody, spadające od stropu, rozbijają się z dźwiękiem o gładką lodową podłogę. Na lewo od wejścia otwiera się ciemna, wazka, niedostępna szczelina, zapadająca do niezmierzonej głębokości, a na prawo prowadzi wazki korytarz do drugiej olbrzymiej komory, przypominającej kształtem wnętrze świątyni, której lodowe tajemnice przedstawiają utwory tak dziwne, że żadne pióro opisać ich nie zdoła. Tutaj wznoszą się szeregiem iskrzące się słupy z lodu, tam dziwaczne sople zwieszają się z pułapu, ówdzie wodospad zamrożony spada ze ściany i wylewa się do stężałego jeziora lodowego, wyścielającego dno pieczary. I ściany i cała powała tej komory są pokryte najwspanialszemi grupami lodowych kryształów, przypominających już to trawniczki delikatnych mchów, już pofałdowane koronki, już kwieciste festony; jedne i drugie odrywają się od ściany za najlżejszem dotknięciem i padają z dźwiękiem na gładką podłogę. Wszystko iskrzy się, połyskuje i błyszczy w świetle pochodni, a lodowe obrazy, jakich najśmielsza fantazya stworzyć by nie zdołała, zatrzymują nas w pochodzie na każdym kroku. Nie łatwo jest wziąć rozbrat z tym podziemnym światem dziwów. Ale z tern wszystkiem, gdy w powrocie znajdziemy się znowu w pierwszej komorze, witamy widok światła dziennego z prawdziwą radością, a brzask wpadający przez gotycką bramę do wnętrza pieczary i mchy pokrywające ściany krateru, połyskujące złoto-zie_ łona barwą, drażnią mile nasz wzrok i zachęcają do opuszczę, nia tych podziemi. Znajdujemy się też niebawem przed wejściem do pieczary, i z radością zrywamy na pamiątkę

62Ô

po tej pięknej grocie, kwiatki śledziennicy, pokrywające obficie skały krateru, a to tem chętniej, że roślinka ta, która na równinach jest posłańcem wiosny i zazwyczaj już w pierwszych dniach kwietnia swe otwiera kwiaty, tutaj, na brzegu topniejących śniegów, zaledwie pocałunkiem sierpniowego słońca z zimowego zbudzona snu, wśród letnich upałów wiosenne odtwarza wrażenie.

Wapienne góry Biharskiego pasma odznaczają się, tak jak i wszystkie inne krasowe okolice, brakiem wód płynących na swej wierzchowinie, natomiast na ich brzegu wydobywają się u podnóża skał liczne, niekiedy nadzwyczaj bogate źródła-O podziemnym biegu Galbiny i Ponorskiego potoku była już wyżej mowa. Z innych krasowych zjawisk tych gór zasługują na wzmiankę trzy źródła peryodyczne. Jedno z nich na samej Skeryszorze w bliskości wsi Beliora, słynie z tego, że podróżnych, chcących widzieć to rzadkie zjawisko, nigdy na zawód nie naraża, gdyż wydaje wodę co 47 minut. Inne przy małym Ponorelu (Kis-Ponor), nad Wielkim Aranijoszem bywa nazywane Mruczącą Dziurą, gdyż istnieje tutaj w skałach otwór, w którym co kilka godzin daje się słyszeć podziemny szmer, po którym wypływ wody następuje. Trzecie nakoniec źródło tego rodzaju znajduje się przy wsi Kaludriera, w cienistym, bukowym lesie, na stokach góry Moma; bywa ono przez Wołochów za cudowne uważane, którzy je też często odwiedzają, w celu czerpania z niego wody, używanej za lekarstwo w różnych cierpieniach. Z pośród licznych źródeł mineralnych i gorących tego pasma budzą szczególne zajęcie słynne cieplice Waradyńskie, wydobywające się po zachodniej stronie gór, u samego ich podnóża, przy Wielkim Waradynie (Gross Wardein), nad Chyżym Kereszem. Ciepłota ich wynosi 38 do 41° C., a ilość wody jest tak wielką, że tworzy ona od razu piękny, szeroki potok, nazywany Pece, który swą czystą, jak kryształ, pomimo to wiecznie dymiącą wodę, po zielonych rozlewa łąkach i oddaje Chyżemu Kereszowi. W potoku tym żyje jedna z najciekawszych roślin europejskich, mianowicie grzybień ciepliczny (Nymphaea thermalis), do nilowego grzybienia, nazywanego lotosem, tak podobny, że przez niektórych botaników jedynie za jego odmianę uważanym bywa. Waradyńskie cieplice są jedynem miejscem, nietylko w Europie, lecz i na całej ziemi, w którem ten grzybień się znajduje, a szwedzki botanik

os

Eliasz Fries, który tej rośliny za osobny gatunek nie uważa, przypuszcza, że musiała ona tutaj sztucznie być zaprowadzoną. Ale Kerner nie godzi się z tym poglądem Friesa, lecz sądzi, że roślina ta przedstawia ostatni zabytek dawno minionego, prawdopodobnie od dzisiejszego o wiele cieplejszego okresu; przechowała się ona w ciepłych wodach Waradyńskiej okolicy dlatego, ponieważ tylko w nich odpowiednie dla swego istnienia warunki znalazła. Grzybień ciepliczny jest w rzece Pece tak pospolitym, iż czyste fale jej wód niekiedy zupełnie zakrywa. Jego zgrabne, tarczowate, na brzegu ząbkowane liście unoszą się na powierzchni wody i są na górnej swej powierzchni ciemno-zielone, na spodniej zaś fiołkowo zabarwione i najdelikatniejszą siatką wypukłych żyłek i nerwów pokryte. Są one o wiele większe od liści zwykłego grzybienia, bo średnica ich dochodzi niekiedy do jednej stopy, pomimo to o wiele delikatniejsze i miększe, a z powodu wypukłego unerwienia przypominają żywo liście amerykańskiej wiktoryi. Kwiaty tego grzybienia, wynurzające się z wody, pokrytej gęsto jego liśćmi, mają dolne płatki korony błękitnawym odcieniem zabarwione i pozostają przez cały dzień zamknięte; ale gdy zmrok wieczorny roztoczy swe cienie po górach i dolinach, a blady blask księżyca oświetli okolicę, wówczas ta woniejąca róża wodna otwiera się i zdaje nam się, że z cichym szmerem rzeki Pece dobiegają do naszych uszu słowa Heinego:

Śpi piękny kwiat lotosu O jasnej zorzy rozkwicie,

I z pochyloną głową,

Czeka na nocy przybycie.

Gdy księżyc, blady kochanek, Zbudzi go światłem zwodniczem,

To lotos -wita to światło Otwartem swych kwiatów obliczem.

I kwitnie szybko i płonie, Wznosząc ku niebu swe sploty I drży i płacze i kona Z miłośnej serca tęsknoty ¹).

') A. Kerner : Das Pflanzenleben der Donauländer.

GBO

Dwa inne działy Biharskiego pasma, mianowicie północny Zilahski i południowy Wilagoski, przedstawiają słabo pogięte,, monotonne pogórza, zajęte przeważnie przez uprawę, a w mniejszej tylko części pokryte lasami. Nie wzniosły się one nigdzie w dziedzinę drzew szpilkowych; lasy, jakie tu napotykamy, należą już do południowego typu, oprócz obu naszych dębów (krótko- i długoszy pułkowy) występuje w nich bowiem obficie dąb austryacki (Quercus Cerris). Las bukowy pokrywa jedynie północną kończynę Mezesza, która z tego powodu Bukiem (Bükkhegy) nazywaną bywa. I ta roślinność i uprawa gleby i w ślad za niemi idące gęste zaludnienie, wyróżniają znakomicie oba te działy od środkowego, Biharśkiego, który we wnętrzu swem jeszcze zawsze bezludną, dziką i niedostępną lesistą krainę przedstawia. Uprawa gleby nie doszła też do wnętrza tych gór, a doliny ich są w swej górnej części prawie zupełnie niezamieszkałe. Człowiek osiadł tutaj na stałe u podnóża gór, a we wnętrze obszerniejszych dolin zaszedł jedynie tak daleko, jak daleko sięgają osady alluwialne, umożebniające uprawę gleby. Wyjątkowe stosunki przedstawia jedynie południowo-wschodni zakątek Biharskiego działu, na dorzeczu Aranijosza, słynny ze swych skarbów mineralnych. Kopalnie złota w We-reszpatak, Zalatna, Nadżad i Abrudbania zajmują obecnie pod względem swej wydatności pierwsze w Europie miejsce. Cały górniczy okręg Zalatny, ograniczony właśnie do tej części Siedmiogrodzkich Karpat, dostarczył w 1882 roku 1063'86 kilogr. złota, 1627B7 klg. srebra, 1328 m. c. miedzi, 2148 m. c. ołowiu, oprócz tego znaczną ilość żelaza i siarki. Ta to gałęź przemysłu sprawiła, że malownicza dolina Aranijosza i w ogóle cały południowo-wschodni koniec Biharskich gór należy do najlepiej zaludnionych i najwięcej ucywilizowanych okolic Siedmiogrodu.

XXXVI. Wyżyna środkowego Siedmiogrodu (Mezeszeg). Sól w Karpatach.

Granice Mezeszegu. Spadek wód. Właściwości gleby. Roślinność stepowa. Klimat Mezeszegu. Góry z soli. Wulkany błotne. Ilość i wartość soli, wydobywanej w Siedmiogrodzie. Sól po zewnętrznej stronie Karpat; źródła słone; sól kamienna; Wieliczka; Stebnik. Docliody z przemysłu solnego. Sól jako czynnik cywilizacyjny. Wyrób soli za czasów Rzeczypospolitej. Powstawanie soli ; skąd się bierze sól w morzu ? Czy sól kamienna mogła wydzielić się z wody morskiej? Boue, Kreutz i Szajnocha. Sziwasz i Karabugas. Jeziora słone. Dno mioceńskiego morza. Roślinność i klimat solonośnej for-macyi. Czy braknie kiedy soli ? Przyszłość ziemi.

Wszystkie powyżej opisane pasma Siedmiogrodzkich Karpat tworzą boki wielkiego czworoboku, których kierunek odpowiada czterem stronom świata, Wnętrze tego czworoboku zajmuje zaś środkowa wyżyna Siedmiogrodu, Mezeszeg przez Madziarów, a Kimpia, czyli Campania przez Wołochów nazywana. O budowie tej wyżyny można powziąć najlepsze wyobrażenie z jej hydrograficznych stosunków. Północną granicę Mezeszegu tworzy Samosz, który jako Wielki Samosz powstaje w górach Rodniańskich, aż do połączenia się swego ze Sajo płynie ku południowemu, a dalej ku pełnemu zachodowi. Połączywszy się następnie z Małym Samoszem przy Deesz, w poziomie 22G m., porzuca ta rzeka Mezeszeg, skręca ku północnemu zachodowi, przedziera się krętym biegiem między ostatniemi uskokami pasm Biharskiego i Rodniańskiego i opuszcza brzeg gór w poziomie 148 m. Rzeka Marosz dostaje się na Mezeszeg dopiero przy osadzie Deda, gdzie się kończy •jej przełom między Hargitą i Kelimęńskiem pasmem; skręciwszy od Dedy ku południowemu zachodowi, przecina ona północny Mezeszeg w kierunku przekątni, a dobiegłszy przy Nadź Enied (Nagy Enyed) 270 m. do brzegu Biharskiego pasma, zawraca znowu ku pełnemu południowi i płynie w tym kierunku, tworząc granicę między owem pasmem i Mezeszegiem, aż po Milbach 210 m., gdzie opuszcza Mezeszeg i, zawróciwszy ku pełnemu zachodowi, wdziera się między dział Ruskopojań-ski i Wilagoski, a opuszcza brzeg gór przy Lipio (Lippa), w poziomie 140 m. Rzeki Mały i Wielki Kokiel, które powstają na zachodnich stokach Hargity, płyną równolegle do Marosza i do niego uchodzą, należą wyłącznie do Mezeszegu. Rzeką Olta nakoniec dotyka Mezeszegu dopiero w swym Per-zańskim przełomie, przy Górnym Rakoszu (Felsó Rakos), gdzie potok Wardziasz (Vargyas), dzielący południową kończynę Hargity od Mezeszegu, oddaje jej swe wody. Najważniejszym dopływem Olty na tej przestrzeni jest Cybin, odwadniający kotlinę Hermansztadu ; zabrawszy Cybin, skręca ona ku południowi i wpada w wąwóz Czerwonej Wieży, ciągnący się niejako w przedłużeniu Cybińskiego potoku. Ponieważ wszystkie wymienione rzeki płyną od wschodu ku zachodowi, przeto widoczną jest rzeczą, że za kulminacyę Mezeszegu wypada uważać pasmo Hargity, od której cały Mezeszeg obniża się ku zachodowi; ale równocześnie spada on i ku północy, ku górom Rodniańskim, gdy bowiem średni poziom Olty na jego południowej granicy wynosi z górą 400 m., to średni poziom dolin Marosza i obu Koklów można przyjąć na 320, zaś Sa-mosza na 280 m. Chociaż Mezeszeg otwiera się z Samoszem, Maroszem i Olta na trzy strony, to dwie pierwsze rzeki łączą go ściśle z niziną dolnych Węgier, a ten geograficzny związek nie pozostał bez wpływu na społeczny i państwowy rozwój Siedmiogrodu.

Cała powierzchnia Mezeszegu, obejmująca nie więcej nad 100 mil, 5600 kwadr, kilometrów, jest pokryta osadami, obfitu-jącemi w sól, a należącemi do młodszej trzeciorzędnej formacyi, przeważnie marglami i glinami, rzadziej piaskiem albo żwirem; po stronie Hargity występują także tufy trachytowe, dające się użyć na budowle. Przełom Marosza, rozdzielający Ruską Pojanę od gór Biharskich, przedstawia cieśninę, za pośrednictwem której trzeciorzędne siedmiogrodzkie morze, jakiemu te utwory swe istnienie zawdzięczają, łączyło się z morzeni, zaj-mującem kotlinę dolnych Węgier; Hatsegska dolina łączyła się bezpośrednio z tą cieśniną (Hauer i Stäche). Rzeki Marosz i oba Kokle rozryły głęboko glebę Mezeszegu i wytworzyły na wyżynie, której powierzchnia była pierwotnie równa, szerokie i znacznie pogłębione doliny. Wody rzek, rozlewając się po płaskiem, niegdyś moczarowatem, obecnie osnszonem dnie dolin, tworzą liczne stawy, porosłe trzciną i oczeretem, obfitujące w ryby i ptaki; niektóre z nich dochodzą do 10 kilom, długości. Spadek gleby jest w tych dolinach tak łagodny, że wszystkie stawy musiały być wzmocnione i ograniczone groblami; woda odprowadzona z nich rowami wystarcza zaledwie do poruszania maleńkich młynów o jednym kamieniu. Wzniesienia, rozdzielające te doliny, nie przechodzą nigdzie 650 m. bezwzględnej wysokości, a wznoszą się co najwięcej na 200 do 300 m. nad poziom dolin i przedstawiają jednostajne, słabo pogięte, ale krótkiemi drugorzędnemi dolinkami i parowami głęboko poorane pogórze. Uprawa gleby i osady ludzkie istnieją tutaj tylko w dolinach, których gleba napływowa odznacza się wielką urodzajnością. Cała wierzchowina pogórza jest bezleśnym stepem, który jedynie na pastwisko użytym być może. Nazwa wrzosowiska (Haide), jaką te wyżyny przez Niemców siedmiogrodzkich oznaczane bywają, jest niestosowną, gdyż roślinność jego składa się prawie wyłącznie z traw i ziół, pomiędzy któremi znajduje się wiele gatunków, należących do flory wschodniej; roślinność ta przypomina w wielu miejscach stepy czarnomorskiej krainy. Na wiosnę odznacza się ona wielkiem bogactwem kwiatów; ale w lecie i późną jesienią, wypalona przez słońce, zamiera prawie zupełnie, a wyżyny Mezeszegu przedstawiają o tej porze ponury widok.

Brak lasów na Mezeszegu daje się dotkliwie czuć jego mieszkańcom. Drzewo na lepsze budowle musi być sprowa-dzanem z lasów Ilargity; wołoscy mieszkańcy tych stron mieszkają w nędznych lepiankach z gliny, zagłębionych zazwyczaj do połowy w ziemię, albo w stok góry, a na opał używają trzciny, słomy, albo suszonego nawozu. Próby zalesienia Mezeszegu, przedsiębrane wielokrotnie w nowszych czasach, nie zdołały zaradzić złemu, bo drzewa posadzone w otwartem polu giną; jedynie dęby i akacye udają się jako tako po bokach dolin i po zagłębieniach. A jednak mieszkańcy Mezeszegu utrzymują na pewne, że był on niegdyś cały pokryty pięknemi lasami dębowemi, które przez koczowniczych Madziarów, w celu otrzymania pastwisk dla ich trzód, ogniem wyniszczone zostały. Klimatyczne stosunki Mezeszegu nie sprzeciwiają się

temu przypuszczeniu. Chociaż bowiem ilość całorocznego opadu w Mediaszu, miasteczka prawie w samym środku tej krainy położonego, wynosi 643 milim., a zatem nie o wiele więcej, jak w Debreczynie, w środku dolnowegierskich stepów (625 milim.), to rozkład deszczów w Mediaszu na pojedyncze pory roku jest dla rozwoju roślinności drzewnej o wiele korzystniejszym; gdy bowiem w Debreczynie spada w czasie wiosny 148, a w lecie 226 milimetrów, to w Mediaszu spada w pierwszym peryodzie 177, w drugim 279 milim. Otrzymuje więc Mediasz w porze, w której się drzewa rozwijają (wiosna i lato), o 82 milim. opadu więcej, aniżeli Debreczyn. Jeżeli nadto zważymy, że lato na Mezeszegu jest znacznie chłodniejsze (lipiec w Mediaszu 207° C.), niż na stepach węgierskich (lipiec w Debreczynie 221⁰ C.), wskutek czego i utrata wilgoci w porze najsilniejszego rozwoju roślinności jest tam o wiele mniejszą, to owa przewyżka wiloci nabiera takiego znaczenia, iż istnienie naturalnych lasów na Mezeszegu w przeszłości zyskuje na prawdopodobieństwie. Klimatyczne stosunki tej krainy nie wiele się nawet różnią od Gaficyi, n. p. od Lwowa, obfitującego w lasy nietylko liściaste, lecz i szpilkowe, w którym ilość opadu wodnego dla całego roku wynosi 684, dla wiosny 172, dla lata 268 milimetrów, a średnia ciepłota lipca 194° C.

Chociaż gleba w dolinach Mezeszegu jest bardzo urodzajną i wzorowo uprawianą, to ilość jej jest w porównaniu ze ste-powemi obszarami zbyt małą, wskutek czego Mezeszeg jest więcej pasterską, aniżeli rolniczą, a w ogóle nie zamożną krainą. Ale niezmierne bogactwa mieszczą się tutaj natomiast we wnętrzu ziemi, w postaci niewyczerpanych zasobów soli. Oprócz niezliczonych źródeł i studni słonych, znajduje się tutaj sól kamienna, szczególniej na obwodzie Mezeszegu, czyli po brzegach owego trzeciorzędnego morza, jakie środkową zapadłość Siedmiogrodu niegdyś wypełniało. Wykryto ją w tym stanie w 40 miejscowościach, lecz w sześciu tylko (Klauzen-burg, Torda, Marosz-Ujwar, Wizakna, Paraid i Deesz-Akna) bywa ona wydobywaną. Sól kamienna występuje we wszystkich tych miejscowościach w postaci olbrzymich, ale ściśle ograniczonych brył. Siedmiogród jest, obok Hiszpanii, podobno jedynym krajem w Europie, posiadającym góry i skały z litej soli. W południowo - zachodniej stronie od osady Paraid, u źródeł Małego Kokla, już na stokach Ilargity, znajduje się podłużne, nagie wzgórze, zbudowane na wskroś z kamiennej soli. Potok Ko-rond, uchodzący w tem miejscu do Małego Kokla, przerwał to wzgórze w pośrodku, wskutek czego po obu bokach tego potoku wystąpiła na jaw czysta sól i przybrała postać stromych ścian. Przy silniejszych wezbraniach Koronda podmywa woda te ściany, odrywa i unosi nieraz wielkie bryły soli. W r. 1858 oderwała się w ten sposób od pagórka bryła soli, co najmniej 50.000 centnarów ważąca i runęła z okropnym łoskotem do rzeki, która, w ten sposób zatamowana, wystąpiła z brzegów, zalała i zamuliła sąsiednie pola. Koryto jej zostało zaś poniżej tej zapory tak osuszone, że wieśniacy ryby, osiadłe na piasczystem jego dnie, rękami zbierali i workami sprzedawali. Trzeba było kilkodniowej ciężkiej pracy, ażeby przebić tę bryłę i otworzyć drogę potokowi, który zupełnemu uległ zasoleniu, a rozpuszczając powoli zagrodę ze soli, stopniowo tylko do swego pierwotnego poziomu powracał. Pokład ziemi, przykrywającej z wierzchu tę górę z soli, jest gdzieniegdzie zaledwie na trzy metry gruby.

Inna góra ze soli znajduje się przy wsi Sowata (Szovata), na północny zachód, nie daleko od Paraida położonej. Potrzeba dwóch godzin czasu, żeby ją obejść dokoła. Sowacki potok obmywa ją, a inny potok ginie w tej górze po jej wschodniej stronie i dopiero po półgodzinnym ukrytym biegu wydobywa się na wierzch, zupełnie zasolony. Zdarza się czasem, że przez zapadnięcie się góry potok ten zostanie w biegu na kilka miesięcy wstrzymanym, a we wnętrzu góry wytworzy się podziemne jezioro, które nasyca się solą i przebiwszy się ostatecznie na wierzch, nietylko Sowacki potok, do którego wpada, lecz i mały Kokiel, który Sowatę zabiera, silnie zasoli. Słona woda w Małym Koklu, piana na niej i nieżywe ryby, pływające po jej powierzchni, są zawsze uważane za następstwa tego zjawiska. Gdy się ono zdarzy, napełniają mieszkańcy wszystkie wolne naczynia wodą, którą bydło chciwie pije. W parowach i dołach na Sowaty sterczy sól prawie wszędzie w postaci ścianek, wysokich na kilka metrów. Cała góra jest zresztą porosła drzewami, przeważnie bukiem i leszczyną, których drzewo ma się bardzo źle palić; natomiast kukurydza udaje się na całej tej górze bardzo dobrze. Ponieważ sól jest w Węgrzech i w Austryi własnością państwa, przeto obie góry, i w Sowaty i w Paraidzie, są obstawione uzbrojonymi strażnikami, którzy strzegą, by włościanie soli nie zabierali.

Wszystkie inne złoża soli są w Siedmiogrodzie we wnętrzu ziemi, zazwyczaj nie zbyt głęboko ukryte. Wiele brył zostało już zupełnie wybranych, a doły, w skutek tego powstałe, wypełniły się wodą tak silnie zasoloną, iż bywa ona na wyborne kąpiele solankowe używaną. Ukazały się w niej nawet rośliny morskie. Jest zresztą gleba na Mezeszegu wszędzie przepełniona solą, o czem świadczą niezliczone prawie źródła i studnie słone. Przed r. 1.854 znajdowało się w Siedmiogrodzie, według Czekeliusa ’), 40 pokładów soli kamiennej, 192 studni i 593 źródeł słonych. Wiele źródeł zawiera oprócz soli jod, brom i inne składniki, wskutek czego woda ich bywa używaną w celach leczniczych. Ze studni i moczarów solnych w Baasen i Kisz Szarosz wydobywa się nadto gaz węglowo-dowy, który się pali, tak samo, jak to ma miejsce w Bełkotce w Iwoniczu. Ale najciekawszem zjawiskiem, zależnem od solnych źródeł, jest istnienie t. z w. wulkanów błotnych. „W dolinie, otoczonej łagodnemi wzgórzami, na obszarze trzeciorzędnych iłów i piasków, znajdują się w sąsiedztwie osady Reussen dobrze znane stawy, w sąsiedztwie których można widzieó sześć odosobnionych, nie wielkich, ale regularnie zaokrąglonych pagórków. Są one, tak jak cała okolica, porosłe darniną; największy z nich może być na 25 do 30 stóp wysoki, gdy wszystkie inne o wiele niższe, robią wrażenie nie wielkich nasypów. Z wierzchołka tych pagórków wydobywają się źródła, których woda obfituje w ilasty osad popielatej barwy. Otwory tych pagórków bywają zazwyczaj zapchane roślinnością, a wyraźny i obfitszy odpływ wody następuje dopiero wtenczas, gdy się drąg w źródle zanurzy. Ciepłota wody nie różni się zazwyczaj od ciepłoty powietrza i nie ma też ta woda ani smaku, ani zapachu i gazy się z niej nie wydobywają ; jeden tylko pagórek w którym rośliny, zapychające jego otwór, ulegały rozkładowi, wydawał zgniły zapach. Nie znaleziono też tutaj roślin właściwych glebie słonej. Wszystkie te pagórki są dziełem wydobywających się z nich źródeł i składają się z tejże samej ila-

*) D, Czekelius : Verbreitung der Salzquellen u. d. Steinsalzes in Siebenbürgen, w Verhandlungen d. Siebenb. Ver. Tom V. str, 39-56.

stej istoty, która w wodzie tych źródeł jest zawartą, jak to można dobrze widzieć na jednym z wyższych pagórków; wskutek zapchania otworu na wierzchu wydobywało się tutaj źródło u stóp pagórka i pokryło całą roślinność wzmiankowanym osadem. Woda tych źródeł wypływa jednostajnie, bez wydobywania się gazów, a ciepłota wody przekonuje, że nie mamy tutaj właściwie do czynienia z błotnemi wulkanami tego rodzaju, jakie istnieją na Kaukazie, albo na wyspie Sycylii, lecz że źródła tutejsze są po prostu studniami artezyjskiemi, których woda, niszcząc mechanicznie glebę, zabiera jej ilaste cząstki i wynosi je na powierzchnię ziemi“ (Hauer i Stäche).

Wartość soli, wydobywanej corocznie w kopalniach Siedmiogrodu, jest o wiele większą, aniżeli wartość wszystkich innych kruszców, jakich ten kraj dostarcza. Gdy w r. 1881 wszystkie kopalnie tego kraju, z wyjątkiem salin, dały w ogólnym dochodzie 8,664.478 zł. w. a., to 706.693 metr. centnarów soli, których Siedmiogród w tymże roku dostarczył, przedstawiały wartość 9,834.824 zł. w. a., a nie trzeba zapominać, że Siedmiogrodzkie Karpaty odznaczają się niezwykłem bogactwem kruszców, że kopalnie złota w Zalatniańskim okręgu są dziś najbogatszemi w całej Europie. Gdy ogólny dochód górniczego przemysłu, z wyjątkiem soli, dał w całych Węgrzech w 1881 r. 19,164.349 zł. w. a., to produkcya soli, ograniczająca się tylko do Siedmiogrodu i Marmaroszu, przyniosła w tymże roku 11,752.323 zł. w. a. Prawdą jest, że ludność Siedmiogrodu nie korzystała z tych skarbów bezpośrednio, gdyż sól jest w Austryi własnością państwa ; ale znaczna część dochodu idzie tu na utrzymanie urzędników i robotników, a zatem przechodzi pośrednio w ręce ludności miejscowej i jest podstawą jej dobrobytu. Nie mały dochód niosą też kąpiele solankowe, urządzone w stawach, jakie powstały przez zalanie starych kopalni, jak nie mniej i przewóz soli, spławami na rzekach i podwodami na gościńcach.

Opisując Karpaty galicyjskie i bukowińskie, wspomnieliśmy o ich solnem bogactwie tylko mimochodem, gdyż rzecz do opisu Siedmiogrodzkich Karpat nawiązać i w związku z niemi przedstawić chcieliśmy i w tym celu wracamy obecnie do tegoż przedmiotu. Gdy pokłady solonośne po. wewnętrznej stronie Karpat skupiły się przeważnie w dwóch wielkich kotlinach, mianowicie Marmaroskiej i Siedmiogrodzkiej, to po zewnętrznej ich stronie znajdują się one wszędzie, ciągną się bowiem co prawda ważkim, lecz niezwykle długim pasem przez Galicyę, Bukowinę i Multany, jak o tern i pokłady czystej soli i niezliczone źródła słone przekonują ¹). Geologowie, którzy się szczegółowem badaniem tego przedmiotu zajmowali (Alth. Kelb i Szajnocha), dzielą źródła słone w Galicyi na solanki wśród-karpackie i podkarpackie. Pierwsze znajdują się we wnętrzu Karpat, wyłącznie w łupkach menilitowych trzeciorzędnej for-macyi, a są znane z pięćdziesięciu przeszło miejscowości, już to jako rzeczywiste źródła, już jako surowica, której istnienie we wnętrzu ziemi przy robotach wiertniczych w kopalniach oleju skalnego wykrytem zostało. Te wśródkarpackie solanki zawierają mniej soli (chlorek sodu) i nie służą nigdzie do wyrabiania soli kuchennej ; natomiast obfitują one zazwyczaj w znaczne zasoby kwasu węglowego, oprócz tego w’ połączenia jodowe i bromowe (Rabka, Bobrka, Rymanów, Truskawiec), którym swe lecznicze własności zawdzięczają. Solanki podkarpackie wydobywają się natomiast z młodszych pokładów trzeciorzędnych (warstwy solonośne), zajmujących brzeg Karpat i niziny, do ich stóp przypierające, zaliczonych do miocenu, a zatem od łupków menilitowych o wiele młodszych ł). Solanki te są jako rzeczywiste źródła słone po zewnętrznej stronie Karpat w Galicyi, Bukowinie i Multanach bardzo pospolito; ale oprócz tego są mioceńskie pokłady, przedewszystkiem iły, tak solą przesiąknięte, że w wielu miejscowościach wystarcza wykopać kilkometrową studzienkę, ażeby słoną wodę otrzymać. Znajdują się u podnóża Karpat liczne wsie, które z tego powodu studziennej wody do picia używać nie mogą. a czerpią ją wyłącznie z rzek i potoków. Z tych powodów jest i wyli-

') A. Alth: Pogląd

na źródła solne i naftowe, tudzież na warzelnie soli kuchennej w Galicyi i Bukowinie, Spraw. Kom. fiz. 1871, t. V, str. (49 — 93).

M. Kelb: Die Soolquellen v. Galizien, Jahrb d. geol. Reichs-anst. 1876, t. XXVI, str. 135.

W. Szajnocha: Źródła mineralne Galicyi, Rozprawy wydz. matem.-przyrodn. Akadem, um. w Krakowie, t. XXII, str. 31 — 140.

W. Szajnocha: Kopalnie i warzelnie soli w Galicyi, w Przewodniku nauk.-liter Lwów, 1893.

³) J. Niedźwiedziu : Stosunki geologiczne formacyi solonośnej Wieliczki i Bochni, Kosmos, r, 1883.

czenie wszystkich miejscowości, gdzie ślady soli zostały wykryte, prawie liiemożebne. Solanki podkarpackie różnią się znacznie chemicznym swym składem od wśródkarpackich, zawierają bowiem w ogóle więcej soli i bywały z tego powodu od niepamiętnych czasów do wyrobu warzonki, t. j. soli, otrzymywanej przez sztuczne odparowanie surowicy, używane.

Ponieważ źródła słone w Karpatach nie należą do bardzo obfitych, przeto dla przysporzenia solanki kopano prawie wszędzie, gdzie warzelnie soli istniały, studnie, z których solankę zerpano, a w większych zakładach potworzono nawet we wnętrzu ziemi, w tymże samym celu, komory bardzo wielkich rozmiarów. Niektóre studnie i komory napełniają się same przez się słoną wodą i dają solankę naturalną ; inne napełniają się wodą słodką, która dopiero przez rozpuszczenie soli w najbliższych pokładach ziemi zasoleniu ulega i daje solankę sztuczną. W niektórych miejscowościach, jak n. p. w Łącku, jest przypływ wody tak mały, iż komory muszą być wodą deszczową, zbieraną w sadzawkach, sztucznie napełniano. Z wykazu Kelba, zostawionego na podstawie dat urzędowych, (Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, 1876, str. 171) dowiadujemy się, że w czasie przyłączenia Galicyi i Bukowiny do Austryi było w tych krajach 209 miejscowości, znanych z istnienia solanki, która wydobywała się na wierzch w 276 naturalnych źródłach i 385 studniach. Ale cyfry te nie dają nam jeszcze dokładnego wyobrażenia o stanie solnego przemysłu za czasów Rzeczypospolitej, bo nie uwzględniają studni już wyczerpanych i zanieczyszczonych ; wiemy n. p., że w samem Łącku wybito na przestrzeni 4 morgów przeszło 100 studni, a w Kałuszu 75.

Sól w stanie czystym, jako minerał (sól kamienna), wy tworzyła się po północnej stronie Karpat, tak samo, jak i w Siedmiogrodzie, jedynie po brzegach solonośnej formacyi, na granicy między miocenem i piaskowcami karpackiemi. W tym stanie poznano ją tutaj tylko w sześciu miejscowościach, mianowicie w Wieliczco, Bochni, Kałuszu, Stebniku, Kossowie i Kaczyce. Jest ona tutaj wszędzie ukryta we wnętrzu ziemi, a IJtoropy w powiecie Kossowskim, są jedyną miejscowością w Galicyi, w której sól sterczy w postaci skały nad powierzchnią ziemi. Najdawniejsze kopalnie soli po północnej stronie Karpat znajdują się w Wieliczce. Fomiacya solonośna składa się tutaj z iłów, margli i piaskowców, w pośród których znaj-

r:

►u-

dują się 3 pokłady soli. Stosownie do tego rozróżniają tez wieliccy górnicy 3 rodzaje soli, mianowicie zieloną, spiżową i szybikową, Zielona znajduje się w najwyższym poziomie, nie tworzy jednakże ciągłego pokładu, lecz występuje w bryłach, niejako zanurzonych w iłach solonośnych, których rozmiary wynoszą od jednej, do kilku tysięcy stóp sześciennych ; komora nazywana Michałowice, która powstała przez wybranie jednej takiej bryty, ma przeszło 14.000 stóp sześciennych objętości. Sól spiżowa ze średniego i szybikowa z dolnego poziomu, tworzą zaś ciągłe warstwy, nie przechodzące 18 stóp grubości. Ilość tych warstw jest dość znaczna; są one w ogóle równoległe, ale ułożenie ich nie jest poziome; niekiedy łączy się ze sobą kilka warstw i tworzy węzły soli, których grubość dochodzi do 70 stóp. I bryły i warstwy soli są tutaj otulone iłami, które nie dopuszczają do niej wody i chronią ją przed rozpuszczeniem. Skały formacyi solonośnej w Wieliczce dostarczyły jak dotąd 274 gatunków skamielin, pomiędzy któ-remi znajduje się 153 otwornic (foraminiferae). Są to prawie wszystko zwierzęta morskie. Nie bez znaczenia dla zrozumienia powstania soli kamiennej jest ta okoliczność, że w iłach ułożonych na przemian z warstwami soli jest skamielin bardzo mało, a wszystkie skorupki otwornic, pochodzące prawie wyłącznie ze soli spiżowej, są, jak to prof. Niedźwiecki wykazał, otarte i silnie uszkodzone, co kazałoby się domyślać, iż nie żyły one w wodzie, z której się sól osadziła, lecz zostały do niej z kąd innąd przyniesione. 0 soli t. z\v. trzeszczącej i jej znaczeniu była już (w ustępie o oleju skalnym) mowa,

Solonośne pokłady (iły, margle, piaskowce) rozciągają się tutaj od wschodu ku zachodowi i chociaż zostały w kopalniach wielickich przebite na przestrzeni długiej na З¹/*, a szorokiej na 1 niespełna kilometr, to granica ich została pomimo to w jednem tylko miejscu przekroczoną. Tak samo i najgłębsze szyby, chociaż zapuściły się na 224 metry we wnętrzu ziemi, dna tych pokładów jeszcze nie dosięgły. Do wnętrza kopalni prowadzi 11 szybów; wydobywanie soli odbywa się w siedmiu poziomach, czyli piętrach, a długość podziemnych chodników całej kopalni wynosi 80 kilometrów. Oprócz tego znajduje się tu we wnętrzu ziemi 70 komór, powstałych przez wybranie soli, dochodzących do 30 ni; wysokości, używanych po części

na magazyny. Woda, ściekająca zé szpar i szczelin, gromadzi się w 17 stawach ; po niektórych z nich można jeździć .łodziami.

Chociaż kopalnie Wielickie zarówno pod względem ilości wydobywanej z nich soli, jak i pod względem olbrzymich rozmiarów prac, dokonanych w ich wnętrzu, nie mają sobie równych i na umyśle zwiedzającego te podziemia niezwykle silne i trwałe robią wrażenie, to nie są one pomimo to najbogatszemu w Karpatach. Daleko większe zasoby soli mieszczą się [wg wnętrzu ziemi w Stebniku. Przy pomocy otworów świdrowych, prowadzących na 680 stóp w głąb ziemi, przekonano się, że istnieje tutaj pięć p »kładów soli, porozdzielanych u góry warstwami iłu, niżej zaś warstwami piaskowca; grubość wierzchniego pokładu soli wynosi 7 stóp, następnego 136, trzeciego 47, czwartego 20 stóp; w piątym pokładzie zapuścił się świder na 300 stóp, ale nie przebił go na wskroś. W pokładzie drugim znajduje się 50 stóp czystej soli, piąty zaś pokład był tylko z wierzchu zlekka zanieczyszczony, ale ostatnie 261 stóp dało czystą sól. Mamy więc tutaj masę soli, grubą na 540 stóp, poprzecinaną cienkiemi warstwami piaskowca, w której ilość czystej soli jest o wiele większą, aniżeli w Wieliczce. Wykonano tutaj jeszcze dwa inne wiercenia, jedno w odległości pół kilometra, drugie w odległości dwóch kilometrów od głównego otworu i w obu razach trafiono na potężne pokłady soli.

t.

W obec bogactwa soli w Wieliczce i Stebniku schodzą inne złoża tego minerału, wykryto dotąd w Galicyi i na Bukowinie, do bardzo małych rozmiarów. Solonośny utwór Bocheński ma, o ile dotąd został poznanym, kształt olbrzymiej soczewki, długiej na pół mili, a grubej na 100 metrów. Warstwy soli są w nim prawie pionowo ustawione i nie dochodzą do 5 m. grubości. W wnętrzu bocheńskiej kopalni daje się w wielu miejscach czuć rażący zapach zgniłych morskich zwierząt, niekiedy żywiczny, albo zapach węgłowodowy. Ale skamielin jest tutaj w ogóle bardzo mało, znajdowano tylko zęby ryby morskiej, t. zw. Carcharias megalodon, oprócz tego skamieniałe drzewo, owoce drzew szyszkowych i drobne orzechy.

W Kałuszu wytworzyły się oprócz soli kuchennej trzy inne gatunki soli, mianowicie kainit, sylwin i karnalit, z których pierwsza służy do wyrabiania cennego nawozu. 0 znaczenia tych minerałów dla teoryi powstawania warstw solnych będzie poniżej wzmianka.

41

co

Całkowita ilość soli, jaką wydają kopalnie i warzelnie w Galicyi (bez Bukowiny), wynosi w ogóle z górą jeden milion metrycznych centnarów rocznie, co przedstawia wartość około 9 milionów zł.; koszta wyrobu są zaś stosunkowo dość małe, gdyż galicyjskie zakłady zatrudniają, oprócz znacznej liczby urzędników, tylko 1.500 stałych robotników, a wyrób soli należy do najzyskowniejszych gałęzi górniczego przemysłu. Chociaż ogólna ilość otrzymywanej u nas soli pozostaje od wielu lat prawie niezmienną, to porównując wyniki robót, wykonanych w różnych latach, spostrzegamy, że wydobywa się coraz to mniej soli kruszcowej, a coraz więcej warzonki i soli, mających zastosowanie techniczne, w skutek czego i wartość produkcyi z każdym rokiem zlekka się obniża, I tak gdy w r. 1875 otrzymano w Galicyi 732.794 m. c. soli kamiennej? 358.211 m. c. warzonki i 89.811 m. c. soli technicznych, razem tedy 1,180.816 m. c., przedstawiających wartość 10,215.682 zł. to w r. 1885 otrzymano 452.705 m. c. soli kamiennej, 459.353 m. c., warzonki i 273.405 m. c. soli technicznych, razem 1,185.463 m. c., przedstawiających wartość 8,507.905 zł. Warzelnia soli w Kaczyce (Bukowina) daje mniej więcej 26.000 m. c. rocznie, w wartości 228.000 zł. Ażeby lepiej uwydatnić znaczenie powyższych cyfr, dodajemy nakoniec, że węgierskie kopalnie i warzelnie soli (Marmarosz i Siedmiogród) dają rocznie około półtora miliona metrycznych centnarów, przedstawiających wartość z górą jedenastu milionów zł. Wszystkie kraje Austryi z Galicyą i Bukowiną, ale bez Węgier, dały zaś w roku 1875 soli za 20,602.389 zł., w roku 1885 za 21,628.218 zł., wskutek czego galicyjska sól przedstawiała w 1875 r. 4958 w 1885 r. zaś 3934 setnych ogólnej produkcyi tego minerału w Austryi.

Ponieważ sól w Austryacko-Węgierskiej monarchii jest własnością państwa, wskutek czego tak kopalnie, jak i warzelnie zostają pod zarządem władz skarbowych i całe zasoby otrzymanej soli do magazynów państwowych oddają, a czerpanie solanki ze źródeł i studni jest ustawami wzbronionęm, przeto ludność kraju nie korzysta bezpośrednio z tych skarbów. Ale pomimo to przyczyniają się one nie mało do podniesienia dobrobytu krajowego. Nie trzeba zapominać, że znaczna część ogólnego dochodu ze soli przechodzi w ręce urzędników i robotników, zajętych przy salinach, iż miasteczka takie, jak Wieliczka, Bochnia, Lacko (a względnie Dobromil), Drohobycz, Ste-

o.

ев

bnik, Bolechów (z Doliną), Kałusz, Delatyh, Łanczyn, Kossów, Kaczyka około kopalni soli powstały i im swe istnienie mają do zawdzięczenia. We wschodniej Galicyi jest też warzonka ważnym przedmiotom handlowym, gdyż mniejsi przemysłowcy zakupują ją w większych ilościach w żupach, po cenach skarbowych i rozwożą w najodleglejsze zakątki kraju, gdzie ją sprzedają ze znacznym, zyskiem ’)• Daleko większe znaczenie miała jednakże dla kraju sól w czasach dawniejszych, gdy i wyrób jej i bezpośrednie korzystanie ze źródeł i studni było wszystkim mieszkańcom kraju dozwolonemu Przedmioty kamienne, znalezione na hałdach, w ile, wyrzuconym z wnętrza ziemi, w Kałuszu i Łanczynie, przekonują, że przemysł solny istniał po północnej stronie Karpat już w owej zamierzchłej przeszłości, o której badacze dziejów nic nam pewnego powiedzieć nie umieją. Sól miała wówczas niezawodnie takie same znaczenie, jakie ma i obecnie dla wszystkich ludów dzikich, na najniższym stopniu rozwoju stojących, była ona najbardziej poszukiwanym przedmiotem i zastępowała niezawodnie miejsce monety, jak to jeszcze i teraz u dzikich ludów we wnętrzu Afryki i Azyi ma miejsce. Szukano jej wówczas skrzętnie i ona to niezawodnie spowodowała, iż pierwotni mieszkańcy Sarmackiego niżu dotarli, stosunkowo dość wcześnie, do podnóża dzikich i niedostępnych gór i osiedlili się w nich na stałe. Ponieważ wyrób warzonki jest łatwiejszym, aniżeli kopanie soli kamiennej, przeto zrazu zajmowano się przeważnie jej wyrabianiem, co wpłynęło w ogóle na podniesienie się przemysłu, a handel solą łączył niezawodnie mieszkańców odległych osad i dał powód do nawiązania i do rozwoju stosunków towarzyskich. Przyrost ludności i zwiększone jej potrzeby musiały też wpłynąć na rozwój przemysłu solnego. Saliny w Dolinie i Ra. chinie istniały już w r. 1112. Chęć ograniczenia wyrobu soli i przywłaszczenia sobie płynących z niego korzyści, musiała się dość wcześnie obudzić i wytworzyć współzawodnictwo, skoro już Stefan Batory aktem koronacyjnym (30. Maja 1576 r.)

’) Samej warzonki wydają saliny skarbowe około 46 milionów topek (krążek, ważący 1 kilo) rocznie, a gdyby handlarze zyskiwali na każdej topce tylko 1 ct., to całkowity ich zysk wynosiłby blisko pół miliona zł. rocznie. Ale w odleglejszych okolicach kraju, z dala od kolei żelaznych, bywa u nas topka soli sprzedawaną o 2 do 4 ct. drożej, aniżeli w magazynach skarbowych.

zastrzega wszystkim posiadaczom ziemi prawo, kopania soli i innych kruszców na ich własnych gruntach. Liczba warzelni i ilość wywarzanej w Galicyi soli musiała już w te porę być bardzo znaczną; gdy bowiem kopalnio Wielickie i Bocheńskie, zostały w 1057 r. oddane w zastaw Austryi (za 16.000 żołnierzy, użytych, przeciw Szwedom), to sól, wyrabiana w warzelniach, wystarczała przez kilka lat na potrzeby całego kraju. Ilość wyrabianej w Galicyi soli była tak wielką, iż nie tylko wystarczała ona zupełnie na potrzebę całego kraju, lecz znaczna jej część wychodziła po za jego granice, przedewszy-stkiem do Rosyi i do Multan. Z wykazu Kolba, zestawionego na podstawie dat urzędowych (Jahrb. d. geolog. Reichsanst. 1870, str. 171), dowiadujemy się nakoniec, że w czasie przyłączenia Galicyi i Bukowiny do Austryi, istniało w tych krajach 92 warzelni, które do odparowania solanki używały 85 panwi wielkich, 7 małych i 331 kotłów mniejszych rozmiarów, nazywanych czerunami. Ilość soli, jakiej te zakłady dostarczały rocznie, przechodziła jeden milion centnarów. Gdy po zaborze kraju sól przeszła na własność rządu, zostały wszystkie mniejsze warzelnie zwinięte, a źródła i studnie, które im solanki dostarczały, zostały szczelnie zabite i pod nadzór skarbowej straży oddane. Obecnie istnieje w Galicyi i na Bukowinie 9 wielkich warzelni soli, mianowicie w Lacku, w Drohobyczu, w Stebniku, Bolechowie, Kałuszu, Delatynie, Łanczynie, Kosso-wie i w Kaczyce. Warzelnia w Utoropach została dopiero w nowszych czasach zamkniętą.

Zkąd się wzięła sól w ogóle i jaki był początek owych olbrzymich brył soli kamiennej, ukrytych we wnętrzu ziemi oto jest pytanie, odpowiedzią na które chcemy zakończyć niniejszy opis gór karpackich. Ścisły związek soli z iłami, piaskowcami, gipsem, marglami i innemi skałami solonośnej formacyi, jak niemniej i liczne ślady zwierząt morskich, wykryte w tych skałach, każą przypuszczać, iż karpacka sól jest utworem morskim, iż początku jej trzeba szukać w mioceń-skiem morzu, jakie niegdyś brzegi Karpat oblewało. Ażeby jednak ten udział morza w wytwarzaniu soli został w należytej mierze ocenionym, potrzeba cofnąć się jeszcze o jeden krok wstecz i postawić zapytanie, zkąd się sól w morskiej wodzie wzięła. Odpowiedź na to pytanie odkrywa nam jeden z najciekawszych procesów fizycznych, jakich widownią jest nasza ziemia. Wszelka sól, jaka znajduje się w wodzie morskiej, została do mórz przyniesioną przez rzeki. Woda spadająca z powietrza (deszcz, rosa) jest chemicznie czystą ; ale jak tylko dotknie ziemi, rozpuszcza ona różne minerały; czy więc ścieka po jej powierzchni, czy też krąży w jej wnętrzu, to przywłaszcza ona sobie w każdym razie pewną ilość mineralnych utworów, które z wodą rzeczną dostają się następnie do morza. Chociaż mówimy, że woda w rzekach i studniach jest słodką, to zawiera ona pomimo to i w jednym i w drugim przypadku składniki mineralne, lecz w tak małej ilości, iż one smaku jej nie zmieniają. Ilość tych składników, czyli, jak się zazwyczaj wyrażamy, zanieczyszczenie wody słodkiej, zależy od chemicznych własności gleby i może w studniach i rzekach dochodzić do ³/

co znaczy, że w 1000 części wody znajdą

1000 )

się 3 części ciał stałych. Woda morska różni się zaś od rzecznej jedynie pod ilościowym względem, zawiera ona bowiem na 1000 swych cząstek od 30 do 40 części stałych, a zatem przeszło 10 razy więcej aniżeli woda rzeczna. Chemiczny skład wody morskiej zgadza się w zupełności z powyższem twierdzeniem, sól morska nie jest bowiem pojedynczym minerałem, nie jest mianowicie chlorkiem sodu, czyli solą kuchenną, lecz składa się z wielkiej liczby połączeń chemicznych, w których wykryto przeszło połowę wszystkich poznanych dotąd na ziemi pierwiastków chemicznych. Nawet srebro znajduje się w wodzie morskiej. Wszystkie te pierwiastki dostały się do morza z wodą rzeczną, a chemiczny skład wody morskiej jest, tak samo jak i rzecznej, zależnym od własności gleby w krajach, oddających jakiemuś morzu swe wody; można powiedzieć, że każde zamknięte morze posiada własny gatunek soli. Trzeba dodać, że woda morska paruje tak samo, jak i każda inna, a ulatniając się, pozostawia w morzu wszystkie części stałe’ jakie w niej były zawarte; spadłszy zaś potem w postaci deszczu na ziemię, na nowo je rozpuszcza, zabiera i morzu donosi. W ten sam sposób gromadzi się też sól we wszystkich jeziorach zamkniętych, nie mających odpływu. Dwa pewniki można ztąd wyprowadzić; przedewszystkiem ten, że wody oceaniczne nie były z początku słone, a następnie i ten, iż zasoby soli w morzach bezustannie się zwiększają. Jeżeli przyjmiemy, że ilość wody nagromadzonej w oceanach, wynosi (przy powierzchni 6,800.000 □ mil i głębokości pół mili) 3,400.000 mil

sześciennych, zaś opad "wodny 1.000 milimetrów, czyli 3.000 mil sześciennych w roku, to 1133 lat starczy do jednorazowego prze-parowania wód oceanicznych (Krümmel), a cyfry te dają nam wyobrażenie o chyżości, z jaką się zasolenie tych wód odbywa. W obec tego jest rzeczą konieczności, że osady morskie, a zatem ily, piaskowce i margle, które na dnie morza osiadły, mniejszą, lub większą ilość soli zawierać muszą. Jeżeli zaś woda deszczowa dostaje się do wnętrza ziemi i zetknie się z temi pokładami, to rozpuszcza zawartą w nich sól i ulega sama zasoleniu.

Taki jest początek źródeł słonych w Karpatach. Professor Szajnocha, opierając się na chemicznym składzie galicyjskich źródeł słonych i skał, z jakich się one wydobywają, jak nie mniej i na geologicznych stosunkach odnośnych obszarów, udowodnił, że solanki wśródkarpackie czerpią sól z łupków meni-lit.owych, podkarpackie zaś z iłów mioceńskich r) i na pogląd ten każdy bezstronny zgodzić się musi. Ale dzisiejsze stosunki wód oceanicznych nie tłómaczą nam powstania soli kamiennej. Woda morska zawiera bowiem, jakeśmy mówili, średnio 34 części stałych na 1.000, czyli 34 gramów różnych minerałów w jednym kilogramie wody, i przedstawia rozczyn tak słaby, że w tym stanie ani jedna sól wydzielić się z niej nie zdoła. Do zupełnego swego nasycenia musi ona zawierać około 280 części stałych na 1.000 części wody; wówczas dopiero przedstawia ona ten stan zgęszczenia, że przez dodanie jakiejkolwiek nowej ilości soli, albo przez odebranie jej jakiejkolwiek części czystej wody, możemy spowodować wydzielanie się ciał w niej rozpuszczonych. Dla tego wytworzenie się soli w otwar-tem morzu, przy ciepłocie panującej na powierzchni ziemi, jest absolutnie niemożebne ; przeciwnie nawet, gdybyśmy sól do morza wrzucili, to sól ta zupełnie by się rozpuściła.

Doświadczenia, robione przez włoskiego fizyka Usiglio i innych wykazały, że woda morska musi utracić przez parowania ⁹/to części ze swej pierwotnej ilości, żeby się z niej sól kuchenna wydzieliła, a Usiglio sądzi, że jeżeli średnia głębokość oceanów wynosi 3.440 m., zaś ubytek wody w morzu przez parowanie w ciągu całego roku pół metra, to morza, pozbawione wszelkich dopływów (deszcze, rzeki), doszłyby dopiero po 6.000

’) Wł, Szajnocha: Źródła mineralne Galicyi.

lat do tego stopnia zgęszczenia, iżby sól z nich wydzielać się poczęła. Badania dna morskiego, dokonane w ostatnich latach we wszystkich częściach świata na olbrzymie rozmiary, przekonały też, że nie ma otwartego morza na ziemi, któreby sól ze swej wody wydzielało.

Wobec tych wszystkich okoliczności dawniejsze przypuszczenie, jakoby sól w otwartych morzach wytworzyć się mogła, okazuje się zupełnie bezpodstawnem, a nowsi uczeni zmuszeni byli, wobec niewątpliwego związku solonośnych pokładów z morzem, obejrzeć się za innemi czynnikami, w celu wytłómaczenia ich początku i powstania. Byli tacy, co sądzili) że pokłady soli wytworzyły się w wielkich głębiach oceanicz" nych, przez jednorazowe, ale zupełne ich odparowanie; ale przypuszczenie takie nie wytrzymuje krytyki. Przedewszyst-kiem bowiem pokłady soli musiałyby być ukryte głęboko pod powierzchnią ziemi, gdy tymczasem sól w Siedmiogrodzie znajduje się na jej powierzchni; sprzeciwia się nadto temu przypuszczeniu i grubość pokładów; przez odparowanie oceanów otrzymalibyśmy bowiem pokład soli co najwięcej na 100 metrów gruby, gdy n. p. w Stassfurcie grubość pokładu soli wynosi 400, a w Sperenbergu pod Berlinem przeszło 1550 metrów. Głębokość oceanu, któryby dał pokład takiej grubości, musiałaby wynosić przynajmniej 100 kilometrów, gdy średnio biorąc, wynosi ona tylko 3¹/₂ kilometra. Wiedeński geolog Ami Bouó przypuszczał, że pokłady soli w Karpatach powstały pod wpływem źródeł słonych, pochodzących ze starszych ogniw karpackich, a wydobywających się bezpośrednio z dna tego morza. Do tegoż samego przekonania przyszli i galicyjscy geologowie Kreutz i Szajnocha, Chociaż nie da się zaprzeczyć, że solanki wśródkarpackie, a zatem owe źródła słone, czerpiące swe zasoby soli ze starszych skał trzeciorzędnych, z eoceńskich łupków menilitowych, musiały się w znacznej mierze przyczynić do zasolenia mioceńskiego podkarpackiego morza, to jednakowoż nie jest prawdopodobnem, iżby one zupełne jego nasycenie i wydzielanie się z niego soli kamiennej spowodować mogły były. Przedewszystkiem bowiem źródeł słonych obfitych jest u nas nie wiele. Gdziekolwiek większe zasoby wody wydobywają się u podnóża Karpat z wnętrza ziemi, tam ona jest słodką, a nawet woda, gromadząca się w bezpośrednim sąsiedztwie pokładów solnych, nie czyni pod tym względem wyjątku; przypominamy tylko, że olbrzymie źródło, które przypadkiem przy poszukiwaniu soli potasowej w Wieliczce otwarto i które nieszczęśliwy zalew kopalni w 1868 r. spowodowało, miało wodę zupełnie słodką. Słone źródła podkarpackie są rzeczywiście tak skromne, że wszystkie razem wzięte nie dorównałyby z pewnością ani jednej z głównych rzek karpackich nie mogły też zrównoważyć i usunąć przeciwnego wpływu rzek i potoków, które przecież równocześnie słodką wodę owemu morzu donosić musiały. Nie mniej ważną jest i ta okoliczność, że źródeł słonych, zupełnie nasyconych, a zatem takich, któreby przynajmniej ¹⁸/too części soli posiadały, jest nadzwyczaj mało; daleko częściej zawierają one zaledwie połowę tej ilości i nie mogły też spowodować takiego zagęszczenia wody morskiej, jakie do wydzielenia się z niej soli niezbędnie jest potrzebnem.

Nie trzeba też zapominać, że płyny o nierównej gęstości i niejednakowym ciężarze gatunkowym, chociażby się znajdowały w zupełnym spokoju, mieszają się ze sobą przez działanie prostej dyffuzyi i muszą z czasem dojść do stanu zupełnej równowagi. Jeżeli tedy słona woda, chociażby najsilniej nasycona, dostaje się do słodkiej, albo do słabo zasolonej, to prędzej, czy później, pomiesza się znią, tracąc w ten sposób pierwotną swą gęstość i osadu wytworzyć nie zdoła. W ten sposób wpływają wszystkie rzeki, uchodzące do morza, zrazu, na zmniejszenie jego zasobu soli, a jak daleko ten ich wpływ sięga, o tern przekonuje najlepiej Wołga. Chociaż bowiem woda tej rzeki przy ujściu do Kaspijskiego morza traci zupełnie swoją chyżość, jak o tern liczne mielizny i podnoszenie się dna przy jej ujściu świadczą, i chociaż morze Kaspijskie do bardzo spokojnych należy, to woda Wołgi rozchodzi się pomimo to przez prostą dyffuzyę na przestrzeni kilkuset mil kwadratowych; gdy bowiem ilość soli w południowej części tego morza dochodzi do 13 na 1000, to w północnej wynosi ona zaledwie 10. Nie bez znaczenia jest też zarzut podniesiony przez Tietzego, że solanki wśródkarpackie nie tłumaczyłyby obfitej wydzieliny gipsu, jaki z pokładami soli w Karpatach jest ściśle złączony. W jaki sposób i wobec jakich okoliczności solanki wśródkarpackie mogły przyczynić się do powstania soli kamiennej, o tern będzie niżej mowa,

O wiele snadniej może nastąpić zagęszczenie, a nawet i zupełne nasycenie wody morskiej solą w zatokach wielkich rozmiarów, jeżeli słodka woda do nich się nie dostaje i jeżeli są z morzem połączone jedynie za pomocą cieśnin ważkich, a płytkich. Gdy bowiem cieśnina, łącząca taką zatokę z morzem, posiada znaczną głębokość, to pod wpływem różnicy w ciepłocie, w gęstości i w poziomie wody tych dwu zbiorników wytworzy się w cieśninie niechybnie dwojaki prąd, mianowicie spodni, niosący ciężką wodę z zatoki do morza i wierzchni, niosący lekką w odwrotnym kierunku, wskutek czego i nasycenie wody w zatoce nigdy do skutku nie przyjdzie. Ten przypadek ma właśnie miejsce w morzu Czer-wonem, połączonem z oceanem Indyjskim za pomocą cieśniny Bab el Mandeb, znacznej głębokości; chociaż bowiem morze Czerwone posiada najkorzystniejsze dla swego zasolenia warunki, bo jest wszelkich dopływów pozbawionem, a cała jego powierzchnia pod wpływem skwaru i posuchy panujących w okolicznej pustyni, nadzwyczaj silnie paruje, to woda jego zawiera pomimo to jedynie ⁵⁰/,₀₀₀ części soli. Przeciwnie zaś, gdy cieśnina, łącząca zatokę z morzem, jest bardzo płytką, to prąd spodni wytworzyć się nie może, rozwija się jedynie prąd wierzchni, niosący wodę z morza do zatoki. Jeżeli wiec rozmiary tej ostatniej są znaczne, a utrata wody wskutek parowania wielka, to jej zagęszczenie może w takiej zatoce zajść bardzo daleko. Przykład takiego zagęszczenia przedstawia przedewszystkiem zatoka Sziwasz, nazywana także Zgniłem Morzem, oddzielona od Azowskiego długim, a ważkim nasypem piaszczystym, t. z. Arabatską Kosą, a połączona z niem jedynie za pomocą cieśniny, zaledwie na 150 metrów szerokiej; gdy bowiem woda Azowskiego morza, rozrzedzana bezustannie dopływem tak silnym, jak rzeka Don, zawiera zaledwie ¹¹ j soli, to w Sziwaszu stosunek ten dochodzi do ¹⁷³/ ciekawsze zjawisko tego rodzaju przedstawia zatoka Karabu-gas (Aczy Darja) na wschodnim brzegu Kaspijskiego morza, której znajomość rosyjskiemu przyrodnikowi Baerowi mamy do zawdzięczenia. Powierzchnia tej zatoki wynosi około 400 □ mil, a łączy się ona z morzem Kaspijskiem za pomocą cieśniny, zaledwie na ll/₂ metra głębokiej, przez którą woda z tegoż morza bezustannie z niezwykłą siłą do niej napływa. Pod wpływem stepowego klimatu ulego woda tej zatoki tak sil-

1 (/0(1 Ale naj-

1 ooo-

nemu zagęszczeniu, że żadne istoty żywe ostać się w niej nie zdołają, ma ona smak gorzki, a sól, wydzielająca się z niej bez przerwy, pokryła już całe dno zatoki i wytworzyła pokład nieznanej grubości. Ubytek wody w tej zatoce, spowodowany jej parowaniem, zastępuje zupełnie strumień, wdzierający się do jej wnętrza przez wzmiankowaną cieśninę. Niesie on z wodą, według obliczenia Baera, co najmniej 350.000 okrętowych beczek (po 1000 kilo) soli dziennie, a zatem prawie tyle, ile cała Rosya przez pół roku spotrzebować zdoła. Baer przypuszcza, że cieśnina, łącząca zatokę Karabugas z morzem Kaspijskiem, zostanie z czasem zaniesiona piaskiem, wskutek czego zatoka ta zamieniłaby się w jezioro słone. W podobny sposób wyrabiają też sól z wody morskiej w tak zwanych solnych ogrodach (na wyspie Sycylii i w Portugalii); w skalistym, płaskim brzegu wybito tam sztuczne, płytkie panwie, tak położone, że morze w czasie przypływu napełnia je wodą, która pod wpływem słonecznego ciepła parując, zagęszcza się i sól wydziela.

za

Zatoka Karabugas dostarcza tak przekonującego przykładu, iż nie można się bynajmniej dziwić, jeżeli większość przyrodników, na nią się zapatrując, wytworzenie się dawniejszych pokładów soli zatokom morskim przypisuje. W ten sposób tłómaczyli i tłómaczą też powstanie soli w Karpatach Reuss, Alth, Hauer, Stäche, Tietze, Dunikowski i Niedźwiecki. Ale, naszem zdaniem, teorya ta właśnie do Karpat zastosować się nie da, gdyż tutejsze pokłady soli odpowiadają, jak już wiemy, największym zapadłościom mioceńskiego morza i wytworzyły się w wielkich głębiach, a istnienie zatok, któreby przy takiej głębokości łączyły się z sąsiedniem morzem jedynie pomocą wązkich i płytkich cieśnin, jest nieprawdopodobne, a nawet niemożebne. Nie dostarczyli też zwolennicy tej teoryi ani jednego dowodu na to, iż zatoki te były od morza oddzielone progami, któreby wytworzenie się prądu podwójnego w cieśninach, łączących je z morzem, uniemożebniły. Zatoka Kara Bugas przedstawia, jak się zdaje, jedyny, a zatem wyjątkowy przykład zatoki morskiej, w której sól się wydziela* a stosowanie tego przykładu do 40 nagromadzeń soli w Siedmiogrodzie i pięciu innych w Galicyi i Bukowinie mogłoby zasłużyć na usprawiedliwienie, gdyby inny, ogólnie rozpowszechniony sposób gromadzenia się soli w naturze nie miał miejsca.

Daleko wyższy stopień zasolenia przedstawiają bowiem jeziora bez odpływu. Zasolenie ich odbywa się w taki sam sposób, jak i zasolenie morza; woda deszczowa, dostająca się do takich jezior, opuszcza je jedynie przez parowanie, pozostawiając w nich cały zasób cząstek słonych, w niej zawartych. Istnienie takich jezior (bez odpływu) jest zależnem od klimatycznych stosunków okolicy; powstały one jedynie w krainach suchych i gorących, gdzie więcej wody paruje, aniżeli jej z deszczem spada. Jeziora takie istnieją w krainach stepowych i pustynnych, jakie rozwinęły się po obu stronach równika ziemskiego, pod wpływem suchych wiatrów, passatami nazywanych; obfitują w nie szczególniej azyatyckie pustynie, mianowicie całe otoczenie morza Kaspijskiego i Aralskiego, posiadające przeszło 2000 jezior słonych, następnie niziny południowej Syberyi, cała zapadłość Irańska (Persya), wyżyny Mongolii i Tartaryi; ale znane są one także z północnej i południowej Ameryki i Afryki, jak niemniej i z Nowej Holandyi. Obecny klimat Europy nie sprzyja rozwojowi takich jezior, ale pomimo to ślady ich widzimy już na stepach węgierskich, w okolicy Debreczyna, gdzie z nich sodę wydobywają. Woda wielu z tych jezior jest tak solą nasycona, iż minerał ten bezustannie się wydziela i dno ich skorupą różnej grubości pokrywa. Jeziora takie dostarczają ludziom ogromnych ilości soli. Najlepiej znany przykład przedstawia jezioro Elton na astrachańskim stepie; zasolenie jego osiągło już dawno najwyższy możebny stopień, bo w 1000 cząstkach jego wody znajduje się 260 części ciał stałych, a sól, wydzielająca się z niej bezustannie, pokryła całe dno jeziora skorupą nieznanej grubości. Przedstawia ono olbrzymi, niewyczerpany skład, z którego 125 robotników wydobywa w ciągu roku l¹/₄ miliona metrycznych centnarów tegoż minerału, a zatem więcej, aniżeli dostarczają wszystkie kopalnie i warzelnie Galicyi, albo Siedmiogrodu. Przypuszczenie Kloedena, (Erdkunde, L, str. 586), jakoby to jezioro i inne słone, swe stałe części otrzymywały z ziemi, z którą się ich woda styka, upada już z tego powodu, że studnie kopane w najbliższem jego otoczeniu mają wodę słodką. Nie mniejszy stan zasolenia przedstawia jezioro Bas-kunczackie, w pobliżu jeziora Elton, Inderskie w środkowej Azyi, wiele jezior w Tybecie, Wan w Armenii, Tysczelly w Małej Azyi, morze Martwe w Palestynie, Wielkie Słone w Północnej Ameryce, Assal i Alelbad w północnej, Makarikari w południowej Afryce i bardzo wiele innych.

Badając i porównując rozmiary i położenie wszystkich znanych obecnie pokładów soli, przychodzimy mimowoli do tego przekonania, że nie mniejsze może zasoby tego minerału znajdują się na powierzchni ziemi, aniżeli w jej wnętrzu. A że wszelka sól na powierzchni ziemi wydzieliła się z wód jeziornych, że jeziora bez odpływu są obecnie jedynym czynnikiem, który nagromadzenie się tego minerału w wielkiej ilości spowodować może, przeto i co do pochodzenia pokładów soli, ukrytych we wnętrzu ziemi, pozostaje nam jedno tylko przypuszczenie, mianowicie to, że i one osiadły na dnie jezior zamkniętych, pozbawionych odpływu. Wszystko przemawia za tern przypuczeniem, a nic mu się nie sprzeciwia. Mioceńskie podkarpackie morze nie mogło, jako takie, wytworzyć tych pokładów, ale mogły one snadno powstać w zagłębieniach dna, które po ustąpieniu tego morza w słone jeziora się poprzemieniały. Geologiczne stosunki solonośnej formacyi w Galicy i bynajmniej się temu przypuszczeniu nie sprzeciwiają, przeciwnie silnie go popierają. Chociaż podkarpackie mioceńskie morze wdzierało się szeroką zatoką pomiędzy wyniosłości Szląsko-Polskiej wyżyny i Karpat, a dalej na wschodzie było nawet morzem otwartern, to solonośna formacya rozwinęła się jedynie u stóp Karpat ważkim, zaledwie na 4 mile szerokim pasem, co przekonuje, jak już Tietze i Szajnocha wykazali, że jest ona ściśle ograniczonym, od miejscowych warunków zależnym utworem. Do wyświecenia sprawy przyczynia się ta okoliczność, że morze to było właśnie u stóp Karpat najgłębszem, że głębie jego, wskutek ogólnego obniżenia się poziomu wody, postać jezior przybrać musiały. Jeden z najzasłużeńszych naszych geologów, ś. p. Alth, który w badaniach swych nigdy morfologicznych stosunków naziomu nie spuszczał z oka, i któremu geografowie wiele cennych wskazówek mają do zawdzięczenia, kreśląc granicę pokładów solonośnych na Bukowinie, wykazał, że „w równym z niemi poziomie leżą nad Dniestrem (w Onu-cie i Zamuszynie) utwory należące do formacyj o wiele starszych, bo do kredowej i sylurskiej, których bliżej ku Karpatom nigdzie nie widać, zkąd można wnosić, że po, albo przy wy-dźwignieniu Karpat zapadła się] tuż u ich stóp leżąca kraina w szerokości kilku mil, a w ten sposób utworzyła się w ów-

czesnem podkarpackiem morzu przepaść, podobna do tej, jaką obecnie ukazuje morze tak zwane Północne, tuż przy brzegach Norwegii. Po powolnem wyniesiemu nad poziom morza okolic,' na północ od Karpat położonych, pozostała tym sposobem wzdłuż Karpat zatoka, albo szereg zatok, a w tychże osadzały się właśnie iły solonośne, a miejscami pokłady i składy czystej soli. Miejscami zatoki te, podobnie jak zatoki norwegskie, wchodziły głębiej w górzysty kraj Karpat, a takim to zatokom prawdopodobnie zawdzięczać należy rozszerzanie się pasu źródeł solnych w dolinie Strwiąźa od Chyrowa ku Tarnawce i Rudawce, w okolicy Kołomyi i w dolinie Suczawy od Dolnego Wykowa aż do Frasyna¹)“.

Podobne stosunki powtarzają się i w Zachodniej Galicy i, gdyż „warstwy, składające Karpaty, nagle tu nikną, a co tak dalece, że tuż przy stopach gór nawet w głębokich kopalniach odszukanemi być nie mogą, co jest dowodem, że wzdłuż północnych stóp tych gór, przy ich ostatecznem wydźwigniemu, bezdenna otworzyła się przepaść, która o wiele nowszemi została zapełniona utworami. Po drugiej stronie tej przepaści występują, a to niekiedy już w małej od północnych stóp Karpat odległości, inne skały, nie mające z Karpatami nic wspólnego. Owa bezdenna otchłań mogła powstać tylko wskutek zapadnięcia się dość ważkiego pasu skał karpackich, których warstwy zaraz u podnóża gór okazują przeważnie południowe nachylenie¹)“. Wiedeński geolog Tietze wykazał oprócz tego, że mioceńskie morze podkarpackie, które dało początek pokładom solonośnym, było od zewnątrz ograniczone podwodnym wałem, złożonym ze skał starszych, których ślady przechowały się w niektórych zlepieńcach solonośnej formacyi. Wał ten ciągnął się daleko na wschód i p łudnie, bo przechodził przez Bukowinę do Rumunii i Siedmiogrodu*). Bogactwo soli i gipsu w pokładach solonośnej formacyi przekonuje, że pokłady te wytworzyły się na dnie zamkniętego morza, a jest rzeczą uderzającą, że granica solonośnej formacyi zbiega się właśnie z owym wałem. Robi to takie wrażenie, jak gdyby ta oko-

') A. Alth : Spraw Kom. fiz., 1871, str. 72 *) A. Altli: Spraw. Kom. fiz., 1872, str. 87 i 88.

³) E. Tietze: Jahrb. d. geolog. Reichsanstalt, 1877, str. 125 1879, str. 291, 1882, str. 70.

liczność, w sposób Co prawda dotąd niewyjaśniony, wpłynęła była na zlokalizowanie procesu tworzenia się soli¹).

W obec takiej budowy dna mioceńskiego morza, było równoczesne i zupełne osuszenie całego podnóża Karpat, po ustąpieniu tego morza, niomożebnem, przeciwnie, owe głębie u stóp Karpat musiały zamienić się w słone jeziora, które pokładom soli kamiennej dały początek. Ten sposób jej powstania odgadł poniekąd Alth, bo chociaż ma na myśli zatoki, to mówiąc o Kałuszu, wspomina wyraźnie, że tam gruba warstwa nieprzepuszczalnego iłu, u spodu z warstewkami gipsu, przykrywa iły solonośne, co dowodzi, że przy osadzaniu się warstw solonośnych w Kałuszu, kilkakrotnie nastąpiło zupełne obsu-szenie limanu, w którym one osiadały, w skutek czego i sole potasowe i magnowe (które wydzielają się jedynie ze solanki najsilniej zagęszczonej) na miejscu pozostawały ³ 4). Ponieważ zupełne osuszenie limanu nie mogłoby nigdy przyjść do skutku, gdyby on się z otwartem morzem łączył, przeto liman ten w porze, gdy osuszenie jego nastąpiło, musiał mieć już postać jeziora. Zupełne nasycenie wody tych jezior solą mogło tein snadniej nastąpić, że otrzymały one już w spuściźnie po mio-ceńskiem morzu wodę słoną; w pewnej mierze mogły się przyczynić do tego i źródła słone wśródkarpackie, jakie do nich uchodziły. Ale największych zasobów soli dostarczyły im rzeki karpackie, które im całe zasoby swych wód oddawały. Ze ten proces zasolenia owych jezior musiał trwać bardzo długo i że przechodził zresztą różne fazy rozwojowe, o tem świadczy rozmaitość pokładów i utworów, jakie się z wód jeziornych wydzieliły, jak nie mniej i ich rozmiary.

Ale jeziora słone są zjawiskiem klimatycznem, mogą one istnieć jedynie w klimacie gorącym i suchym, mianowicie tam, gdzie ilość tej wody, jaka przez parowanie ulega rozproszeniu, jest większą od tej, jakiej deszcze dostarczają. Tylko w takich krainach istnieją dziś jeziora słone, co zmusza nas do przypuszczenia, że takie same stosunki klimatyczne miały miejsce i w owym minionym okresie, który był świadkiem tworzenia się soli kamiennej w Karpatach. Ważnych wskazówek udzie-

Ö55

łają pod tym względem ślady roślin, wykrytych w pokładach mioceńskich Galicy i, których zbadaniem zajęli się Unger i Stur. Chociaż nie braknie tutaj form, spokrewnionych z temi, które i dzisiaj w Karpatach rosną, jak n. p. : buki, graby, dęby, śliwy, klony, wierzby, topole i wiązy, to żyły one jednak pospołu z innemi, które tutaj wyginęły bez śladu, a przechowały się natomiast w licznych formach pokrewnych w okolicach cieplejszych. Do tych należą wawrzyn, kasztan zbliżony do jadalnego, dwa gatunki cynamonu, sumaki, orzechy, spokrewnione z włoskim i rodzaje takie, jak Sequoia, Taxites, Parrotia, G rewia, Liquidambar, Myrica, Elaioides, Neritinium, Apocynophyl-lum, Diospyros, Ceanothus i jedna palma, z rodzaju Rhaphis. Roślinność ta odpowiada najwięcej dzisiejszej śródziemnomorskiej; podobne formy rosną jeszcze obecnie na południowych wybrzerzach Europy, w północnej Afryce, na Kaukazie i wszędzie na obszarze pustyń azyatyckich i afrykańskich, gdziekolwiek wysokie góry, gromadzące wilgoć, istnienie drzew mo-żebnem czynią. Pod klimatycznym względem należą zaś te rośliny do krainy deszczów zimowych, odznaczających się tein, że deszcze padają w niej jedynie w zimie, gdy przeciwnie jej lato jest zupełnie suche. Ilość opadów wodnych może i w tej krainie dojść, szczególniej pod zasłoną wysokich gór, do znacznych rozmiarów i umożebnić istnienie roślinności nadzwyczaj bujnej, jak to ma miejsce n. p. na Kaukazie na dorzeczu Rionu, albo w Lenkoranie nad morzem Kaspijskiem; ale w zasadzie jest ona mniejszą, aniżeli w klimacie tropikowym (kraina deszczów letnich), albo umiarkowanym (deszcze we wszystkich porach roku), że zaś spada tylko w zimie, a lato jest zupełnie opadów wodnych pozbawionem, przeto roślinność drzewna ma tu z niezwykłemi trudnościami do walczenia i ustępuje w zasadzie miejsca zarostom trawiastym (stepy), uprawa gleby bez sztucznego nawodnienia obejść się nie może, rzeki tracą w lecie wodę, mniejsze jeziora wysychają zupełnie, a większe tracą swoje odpływy. Jest to dziedzina pustyń, od której nieoddzielnem jest istnienie rzek peryodycznych i jezior bez odpływu.

Trzeba jednakże dodać, że pustynie północnej i południowej półkuli nie ograniczają się jedynie do krainy deszczów zimowych, lecz rozciągają się po za koło zwrotnikowe, obejmując także sąsiednią krainę klimatyczną, nazywaną pod-

zwrotnikową, w której deszcze zdarzają się co prawda i w zimie i w lecie, ale w ogóle jako zjawisko rzadkie, poniekąd wyjątkowe; t. zw. bezwodne obszary na powierzchni ziemi (pustynie Gobi i Sahara, brzegi Pacyfiku w Mexyku i Chili) leżą właśnie w tej krainie. Ponieważ takie stosunki klimatyczne rozwinęły się pod wpływem wiatrów etezyjskich, czyli passatów, które dążąc ku równikowi i okolicom równikowym całą swą wilgoć oddając, osuszają i glebę i powietrze, przeto mamy na ziemi dwa obszary pustyń, jeden na północnej półkuli, drugi na południowej; do pierwszego należą pustynie Europy, Azyi, północnej Afryki i Ameryki, do drugiego pustynie i bezwodne okolice południowej Ameryki, południowej Afryki i Australii. Kraina deszczów zimowych zajmuje obecnie w Europie całe wybrzeże morza Śródziemnego i sięga po 46° północnej szerokości; ażeby wytłómaczyć istnienie słonych jezior na północnych stokach Karpat, potrzebujemy jedyni© przypuścić, że kraina deszczów zimowych rozciągała się w okresie mioceńskim o 4 do 5 stopni geograficznych dalej ku północy. Ze tak być musiało, za tern przemawiają stanowczo wymienione powyżej rośliny, należące do typów śródziemnomorskich, a obecność drzew północnych bynajmniej tego postulatu nie zmienia, gdyż wiele z nich (dąb, buk, grab, jawor, wiąz, topola, wierzba, brzoza), żyje jeszcze i teraz w krainie śródziemnomorskiej, choć zdała od brzegów morza, przeważnie w większych wysokościach.

Tak tedy powstanie soli kamiennej stoi w ścisłym związku z o wem odwiecznem, nigdy nieprzerwanem krążeniem wody, która, niesiona siłą ciężkości, gromadzi się w zapadłościach skorupy ziemskiej i wytwarza oceany, a rozpraszana przez ciepło opuszcza je i wraca nazad do powietrza, ażeby na nowo wielką rozpocząć wędrówkę. Badanie roli, jaką sól odgrywa w gospodarce przyrody, jej znaczenia dla istnienia roślin i zwierząt i dla rozwoju ludzkości, zanadto by nas odwiodło od celu; warto jednakże zaznaczyć, że pokłady soli, nad stworzeniem których woda od chwili ukazania się pierwszych lądów bezustannie pracowała, nikną coraz bardziej pod wpływem reki człowieka, który to, . ca woda w ciągu wielu milionów lat na jednym punkcie ziemi nagromadziła, napowrót po całej jej powierzchni roznosi, zmieniając przez to warunki, od których tak życie roślin i zwierząt, jak i jego własne istnienie zależy. Zajmowano się wielokrotnie pytaniem, na jak długo wystarczą ludziom p »kłady soli i czy nie zostaną oni kiedyś jej brakiem zagrożeni? Ze stanowiska przyrodniczego można na to odpowiedzieć, że gdyby człowiek zużył wszystkie pokłady soli, istniejące we wnętrzu ziemi i na jej powierzchni, to niewyczerpane jej zasoby znalazłby w morzu. Ale wprzód nim soli, braknie mu prawdopodobnie wody, ilość tej zmniejsza się bowiem bezustannie. Woda jest przedewszystkiem nieodzownym warunkiem życia, zarówno roślin jak i zwierząt, ulega pod jego wpływem rozkładowi, a znaczna jej część, dostarczając wodorodu dla składników organicznych, przestaje istnieć, jako taka. Tę moglibyśmy odnaleść w pokładach węgla, w oleju skalnym, w torfie, w czarnoziemiu i t. d. Daleko więcej wody zabierają kamienie, gdyż nawet najgęstsze skały, jak granit, porfir, bazalt, opal więżą ją i przechowują w swem wnętrzu; inne tworzą z nią znów, przy zwietrzeniu, połączenia chemiczne, t. zw. hydraty. Ten proces więzienia i niszczenia wody przez minerały odbywa się bez przerwy. Potrzebują jej one w tym celu tyle, ile wynosi jedna tysiączna część ich własnego ciężaru. Ze zaś woda, jaką ziemia obecnie jeszcze posiada, przedstawia jedynie dników naszego planety, przeto prędzej, czy później, zostanie ona zupełnie zużytą, a zniknięcie jej położy kres istnieniu jestestw żywych na ziemi.

część wszystkich innych skła

/4540

Tte

'S,

V

"t

л

1«.

ЯЬ

S. 61

ZACHODNIE KARPATY

pod oro- i hydrograficznym względem.

z.

T”

VJvjiÄ.

J)

yr.| «

> <£/

-£V1

•■V,

rey

c-

•c

iN-

.Ж

SyisVtaj

./■

ï&

в?

Т a try

^vv

st

/vi.

,K,

Oa

сЛ

Ч> A

fm-

у tine

J0£

в try '\

yy

r?33"

тл

4?

x\

mm,

**

О»

*v

il

into,

■Æ

У»

‘\дIf⁰-

*П ;î/|

>oUt

V "1

//

^4

mliS

Ш)

ь.

MŁtTa, i

f .i»

X'

Cisa

Ie

?

J tli

BIBUOTf KÄ J

ń

■У

А

i

Л:

^4 К 0^%^

п

'0

i\

!

.

"V,

$

fi

Л

3-/

<3S

ТА\Т i ¥

pod ого- i hydrograficznym względem

W rozm. 1 : 200000.

t^/ '

ей

<Г

•*

5äJ5

Ûh

ino

v^vTftmica

<Ł

‘îy

■o

4-

«9

^    0 paro g

■s>

c\

•V

Ar

eriRa vo3^

<p^Ü£n,

■ eJL

i в'

f i/c l\ a

5j*t

Otny

4?(

й I 2 / ’<

A Isa# ^ L W* A, I СЛ

D.Bi

<x

в Ja

-в

■)

да

УС

Vе

Nł

-c

«©.

o’

*57#7

'(Л

<1

ï?

ЪГ-

äi

«о.

■ <r

&•

*с

■&

\®5

■ч

cz a n le a

Й- 1 <0

M'

<4

o-—- -

Ъ'

9 JuiSV(I

'~y

K,

LIS

i гД

Bi\ I *

■>.

АГ i

о y »1

IÖ

Г.

VZA

<j

г.

(B

"wM s

o '/Y;

AJ

'о-

fi*

оЛ¹’'

IO

^ГЗ

тг л

22

nie

Qroiûecj

<у

ЬУ*^<

">«j'c

N /о

Jÿ.

•<f,

■V

21

<5

Л-

-У

-Й

v\Va

**

tS

CD

<*И

/J/

f/O.

«Г.

s?

»

<?/•

«г

4-

f    в O

UamskoPlesso i

M’ag

*c

о,-

fi

<YW

'У

>\ ®

* o Stj-ł

Ле/. t,

upcb

«ki<*

-о*

4т>

q?I

-в <o

.4:

PI

л.

Л/ й

’4

©'

5.

<АА

не\>‘

SC * ^

■с

Ü^a&co.

> Jo

4fiśn

k

( \ •& i

S'jprud

\-0

<?_

*>

ł-e

fr//

*\

ł/ <6

t;

à

■h j

аз

5.

•A^N

5>

Рорг»л

'S

IitogiM.Sa.M-w Krakowi*.

V

5

мя

%

л

-4

> S

Я

*

BIBLIOTEKA

610' IA

&

У

*•

i

*> i-

!

Т13 g ТО

т

■#

V

■

i

,ц

Л

’Щ

'

«

г'

¹

)    Geologie Siebenbürgens, str. 452.

J)    A. Kerner: Pflanzenleben der Donauländer, 1863. str. 108

²

) K. Kerner: Das Pflanzenleben der Donauländer, Innsbruck,

³

)    E. Tietze: Die geognostischen Verhält, der Gegend v. Lemberg, Jahrb. d. geol. Reichsanstalt, 1882, str. 71, 78.

⁴

)    A. Alth: Spraw. Kom. fiz. 1871, str. 68.

WSCHODNIE KARPATY

pod oro-i hydrograficznym względem.

j'

rioÿ

j—

sina

'i

Hornad

av

iDiilec'

V

<■

V-

b?

X⁰

\7

-■

s*¹

■У

lS{

y.

1Л

i) uiestl'

ил5^

la-toruca

КЛ

/~~£-

W

p/c,

Ä*

..Я

»0^

-,

ГЛ /

Cls<v

Liß^

3i

'a

/I

Cisa,

&<

*v

4*

dl

,i

ń/s /

. jo

Л/

■\У

er

,sf/

î'iÿ

Я»ь'

B,

■7.. ^TarUSŁl

\ ;,y

rV

y-L

7,

y?-

СЯ

t»

y?

'V

^ч_/

*r

'q

W'

Ir

jüT 3

VA,

Jo

<S

üf

hsf.

Ve,

‘V

•'?

A.„,

Si л*“*"

V>LX

P>-

Mairusza

<?

5Л

.£

(Ł

*0

w-

Bee».

/X

ЛГ

/*

oN

3*SJ

Op

V>

'Згч _;S⁴

Wy^

4(V\"

ШЖ

\S / vWv \ .NVè\>

4:

■$

-•

<&

Ъ<

am4!

*/

vv*

4r

,,,

Cd*

SXaj

Г5»

Хч

Litoyr M. Safta wKi-akowie.

19'S

>

ч

^EC%

. ß'⁹imsKĄ*

^LOWfrlĄ *

'. V‘.

#»

4

'

*'■

t 2-Шъ

•' 1 ■

• •

üb

i I

—-    i

X.

H

I

V

;

V

•'

m

*з

s-

|#|

'v

*

&

■î

V

V

f

»•

г

I

.»

\

y

У

ч

I

t

/

\

.

■

«

г

-.■■Â

I

)Lż i

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

& • s»

Ш

i■

Z-

:

§

lx

5

«

*

0-

ftj^r

А

Æ А

*

:k^

4

#ś

Ш7г

5

■

....'

sS

s.

&

Г

У

r3

ł’

L*

73;

j

ser

i'--: - ••

à**-

Üt

77

1

* ~

TTg

a?SS

.t

ж

i

V'

il

г

r i

LV '

JA\1

Jk

"■'“Л

W.

L

'\

&ß

Ж

• •

л

'Т'

I

ж? se?

&S

п

im,, ,'ij

I Ж '• .; Г

’ W. ta

iËS^

V'¹

-W*

. -

>

'

%

l

?

'УЪ

ii,-

J

ï

Ш ,

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

rs

L Г-

к.

4

100000297784

У

.