ïk

Xk '

:J

►*«*

s%.:

À-

KJ

k *-■

tyss^isssą

k:N

JWSSKSSS*

^‘“irsssökj

§KSSSWSS^

-k‘;s?v

/Mm

mm

■ V.

Èm

.... 95? l;v,

iôïi

i'p»

ww \m

m W w

%4r

, ::/ï: ;,Vv

15

f.

. %£

Üd

b"—

ZfimK-ś

Wr/

jiïSfïr* ^'üf/r 7

M

■*<

vTî

-r

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297774

Oç

Z PRZESZŁOŚCI

NASZEJ I OBCEJ

iii

KAZIMIERZ CHŁĘDOWSKI

KAZIMIERZ CHŁĘDOWSKI

Z PRZESZŁOŚCI

NASZEJ I OBCEJ

DWA TOMY W JEDNYM

i

cr<

LWÓW

WYDAWNICTWO ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

1935

WBUOrtf \

ro

*    JJ

H , 18,458

WSZELKIE PRAWA ZASTRZEŻONE

WYDANIE USKUTECZNIŁ WEDŁUG WSKAZÓWEK AUTORA LUDWIK BERNACKI

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE

POD ZARZĄDEM ADAMA WIERZBICKIEGO

Akc. Nr,.

j CX

----j- i    j Ve

TREŚĆ

Z DZIEJÓW GALICJI

Str.

Zajęcie Galicji..........

Traktat handlowy między Austrją a Polską w roku 1775 .

Walka z centralizmem w Galicji......

Rezolucja galicyjska........

. 40

52

173

OBRAZKI GALICYJSKIE Pan Prowizjonalski na kontraktach lwowskich . Amfibium. Sylwetka z biurokratycznego świata . Wybory w Galicji. Obrazek z natury .

. 199 . 206 . 214

CZASY I LUDZIE

Z pod gilotyny........

IM. Państwo Kuropatniccy.....

Salony wiedeńskie w czasie kongresu 1815 roku . Cesarz Franciszek I we Lwowie . . . .

Józef Maksymiljan Ossoliński.....

Józef Sygiert........

Ks. Franciszek Siarczyński.....

Walenty Chłędowski......

Józef Dzierzkowski i lwowski świat literacki .

Dwa pokolenia........

Dwór Czartoryskich w Sieniawie .    .    .    .

Aleksander hr. Fredro......

Franciszek Smolka.......

Z ław szkolnych.......

Tomasz Carlyle.......

Wiktor Hugo i Emil Zola.....

W domu Lessepsa.......

227

244

. 269

285

290

307

339

345

. 349

361

400

421

470

482

492

518

. 529

Z DZIEJÓW LITERATURY

Paszkwil polski Wojna z fircykiem .

537

VI

SZTUKA I TEATR

Str.

„Iwan Groźny“ Matejki Wilhelm Kaulbach . Wereszczagin Munkacsy .

Sarah Bernhardt

575

579

. 589

596

610

Z DZIEJÓW WŁOSKIEJ KULTURY

Pierwowzór „Dworzanina“

Wenecjanka

Antykwarze

619

631

655

PRZYPISY..........

AUTOBIOGRAFJA KAZIMIERZA CHŁĘDOWSKIEGO . PRZEGLĄD PRAC KAZIMIERZA CHŁĘDOWSKIEGO . INDEKS OSOBOWY........

680

. 683 . 687

695

SPIS ILUSTRACYJ

1.    Kazimierz Chłędowski, podług portretu Zygmunta Ajdukiewicza

2.    Felicjan Korytowski, ostatni komendant Zamku lwowskiego, podług portretu nieznanego artysty

3.    Widok Dukli, podług rysunku A. Gorczyńskiego litografował Auer

4.    Jan Antoni Pergen, podług sztychu F. Johna z rysunku Schmida

5.    Franciszek Józef I, za nim Franciszek Krieg i Agenor Gołuchowski, podług obrazu Juljusza Kossaka z roku 1851

6.    Wały gubematorskie z gmachem gubernjum we Lwowie, podług gwaszu Józefa Hallera

7.    Agenor Gołuchowski, podług fotografji W. Rzewuskiego w Krakowie

8.    Karol Mosch, podług litografji Józefa Kriehubera z roku 1860

9.    Ludwik Possinger-Hoborski, podług fotografji J. Löwy’ego w Wiedniu

10.    Teatr Fryderyka Skarbka, podług gwaszu Józefa Hallera z roku 1841

11.    Józef Dietl, podług litografji Józefa Kriehubera z roku 1844

12.    Kazimierz Grocholski, podług fotografji dra Székely’ego w Wiedniu z roku 1880

13.    Kornel Krzeczunowicz, podług fotografji J. Edera we Lwowie

14.    Jerzy Lubomirski, podług portetu Artura Grottgera z roku 1866

15.    Alfred Potocki, podług fotografji T. Szajnoka we Lwowie

16.    Leon Sapieha, podług litografji J. Marastoniego z roku 1867

17.    Franciszek Smolka, podług fotografji A. Osta w Wiedniu z roku 1862

18.    Florjan Ziemiałkowski, podług fotografji A. F. Czihaka w Wiedniu

19.    Mikołaj Zyblikiewicz, podług fotografji A. Szuberta w Krakowie

20.    Dawna sala posiedzeń Sejmu galicyjskiego, podług fotografji K. Skór-skiego we Lwowie

21.    Jan Dobrzański, podług fotografji E. Trzemeskiego we Lwowie

22.    Kontrakty we Lwowie, podług gwaszu Franciszka Gerstenbergera z roku 1806

23.    Rozalja z Chodkiewiczów Lubomirska, podług portretu nieznanego artysty

24.    Zofja z Czartoryskich Zamoyska, podług portretu Franciszka Gerarda

25.    Henryk Lubomirski jako genjusz sławy, podług portretu Elżbiety Vigée-Lebrun z roku 1788

26.    Józef Maksymiljan Ossoliński, podług portretu Jana Maszkowskiego

27.    Jan Wincenty Jaxa Bąkowski, podług portretu nieznanego artysty

28.    Samuel Bogumił Linde, podług portretu nieznanego artysty

29.    Dom J. M. Ossolińskiego w Baden pod Wiedniem, podług litografji z rysunku Ignacego Duviviera

30.    Ks. Franciszek Siarczyński, podług portretu Karola Schweikarta

31.    Walenty Chłędowski, podług drzeworytu w „Tygodniku ilustrowanym“ (1866)

32.    Józef Dzierzkowski, podług pastelu nieznanego artysty

33.    Jan Nepomucen Kamiński, podług portretu nieznanego artysty

34.    Wały hetmańskie we Lwowie, podług gwaszu Franciszka Gerstenber-gera z roku 1807

35.    Przedstawienie „Medei“ Corneille’a w teatrze we Lwowie, podług gwaszu Franciszka Gerstenbergera z roku 1805

36.    Ignacy Krasicki X. B. W., podług pastelu Ludwika Marteau

37.    Ignacy Cetner, podług pastelu nieznanego artysty

38.    Antoni Krasicki, podług portretu nieznanego malarza

39.    Ilustracja do „Monachomachji“ I. Krasickiego, podług rysunku Anny Charczewskiej

40.    Jan Krasicki z Baranowa, podług portretu Józefa Pitschmanna

41.    Ignacy Krasicki ze Stratyna, podług portretu Kaspra Landi w Rzymie z roku 1811

42.    Ksawery Krasicki, podług minjatury nieznanego artysty

43.    Katarzyna z Jaworskich Starzeńska-Pawlikowska, podług portretu Franciszka Gerarda

44.    Salon w Zarzeczu Magdaleny Morskiej, podług akwareli Józefa F. Ta-baczyńskiego

45.    Dwór Czartoryskich w Sieniawie. Xawery Prek pokazuje pierwszy swój rysunek. Podług akwareli Xawerego Preka

46.    Dwór Czartoryskich w Sieniawie. Przyjęcie Aleksandra I w Sieniawie w roku 1818. Podług akwareli Xawerego Preka

47.    Dwór Czartoryskich w Sieniawie. Księstwo Adamostwo Czartoryscy słuchają Mszy świętej. Podług litografji Antoniego Langego z rysunku Xawerego Preka

48.    Adam Kłodziński, podług rysunku A. Piwemetza

49.    Jacek Fredro, podług minjatury nieznanego artysty

50.    Aleksander Fredro, podług minjatury nieznanego artysty

51.    Jatwięgi koło Rudek, podług akwareli Józefa Swobody

52.    Zofja z Jabłonowskich Skarbkowa-Fredrowa, podług portretu nieznanego artysty

53.    Aleksander Fredro, podług portretu Wilhelma Leopolskiego

54.    Pogrzeb Aleksandra Fredry, podług drzeworytu z fotografji E. Trze-meskiego we Lwowie z roku 1876

55.    Franciszek Smolka w mundurze Gwardji Narodowej, podług litograf ji Jana Wernera

56.    Kazimierz Chłędowski podług fotografji J. Edera we Lwowie z r. 1867

57.    Tomasz Carlyle, podług rzeźby Józefa Edgara Boehma

58.    Jan Matejko, Iwan Groźny

59.    Wilhelm Kaulbach, Bitwa Hunnów

60.    Wasilij Wereszczagin, Zwyciężeni

61.    Michał Munkacsy, Chrystus przed Piłatem

62.    Sarah Bernhardt, podług biustu dłóta Jana Leona Gérôme’a

63.    Baltazar Castiglione, podług portretu Rafaela z roku 1515

64.    Wenecjanki w domu, podług obrazu Wiktora Carpaccia

65.    Portret damy weneckiej, podług obrazu Jana Antoniego de’Sacchi (Pordenone)

66.    Lekcja tańca Wenecjanki, podług obrazu Piotra Longhi’ego

67.    Filip Stosch, podług karykatury P. L. Ghezzi’ego

68.    Jan Joachim Winckelmann, podług sztychu Maurycego Biota z portretu Antoniego Rafaela Mengsa

69.    Antykwarz-amator, podług obrazu Adama Brauna

Z DZIEJÓW GALICJI

ZAJĘCIE GALICJI.

I.

Z początkiem maja roku 1772 stał znaczny korpus konfede-racki nad samą granicą węgierską za Duklą, a dowodzili nim : IMć Pan Radzimiński, marszałek sanocki, Zyberk, marszałek inflancki, — Szymoński, regimentarz wojska komputowego (tak zwanych barskich), Stawuszewski, regimentarz przemyski, Falkowski, konsyljarz wołyński, Kadłubiński i Francuziewicz, pułkownicy konfederacji Wielkiego Księstwa Litewskiego i Suhak, regimentarz sanocki.

Czternastego maja przybywa do nich oficer austrjacki od majora Fabry’ego i wzywa w imieniu komenderującego generała Esterhazego, aby umykali od granic węgierskich, jeżeli nie chcą być atakowani po nieprzyjacielsku.

— Stoimy we własnym kraju — odpowiedzieli marszałkowie i regimentarze — i nie robimy żadnych hostilitates sąsiedniemu państwu.

Oficer odjechał, ale niebawem ruszył IMPan Fabry, major od huzarów, z piechotą, armatami i jazdą, i wkroczył w granice Polski. Tymczasem jednak cofnęli się marszałkowie na inne miejsce, na dawnem obozowisku pozostała tylko mała ilość ludzi. Jednego z nich zapytano się : gdzie są marszałkowie, a gdy się składał niewiadomością, „nieprzystojnie był traktowany“ i przymuszony, żeby wojsko majora prowadził na konfederatów... Innych rozbrojono, zabrano broń na 116 ludzi i 500 mundurów.

Marszałkowie cofnęli się tymczasem na drogę ku Dukli i stanęli z wojskiem na pagórku. Fabry ruszył za nimi, a podstąpiwszy pod ich stanowisko, żądał rozmowy z dowódcami. Wyjechał pan marszałek sanocki i pytał: coby to wkroczenie zna-

czyło? Major oświadczył się z dawną dla niego przyjaźnią i wynurzył mu swój żal, że musi postępować z nim po nieprzyjacielską jeżeli wojsko konfederackie dobrowolnie nie odstąpi od granic węgierskich, i jeżeli do innych komend konfederackich nie wyda ordynansu, aby z pogranicznych gór schodziły. Pan marszałek chciał się odnosić do Generalności, oświadczono mu wszakże, że Generalność już wraca w granice Polski, i nie pozwolono do niej apelować.

Widząc, że przyj śćby musiało do potyczki, a nie chcąc „zerwania przyjaźni z cesarzem IMcią“, zaczął się marszałek cofać.

— A gdzie mają swe stanowiska inne dywizje pana marszałka? — zapytał go jeszcze Fabry.

— In mea terra sanocensi — odpowiedział Radzimiński.

— lam non vestra, sed Caesareae Majestatis — odrzekł major, i kazał naprzód ruszać konfederatom.

Gdy zeszli z góry, otoczyło ich wojsko austrjackie i prowadziło do Barwinka, a stamtąd pod Duklę, siedzibę Mniszchów. Tam dopiero powiedział major:

— Nie chcę robić wstydu, abyście pod aresztem do miasta byli wprowadzani, maszerujcie wolni, ale się nie zatrzymujcie w Dukli, abym was tam nie zastał.

Wojsko więc konfederackie przeszło nagłym marszem przez Duklę, za niem zaś Austrjacy, przy odgłosie kotłów i muzyki regimentowej.

Nie wszyscy jednak konfederaci posłuchali rady majora, aby się w Dukli nie zatrzymywali, kilku pozostało dla sprawunków, tych więc wojsko z miasta rugowało, a gdy panowie Gole-jowski, towarzysz komputny, i Komorowski, starosta, do broni się porwali, okuto ich w kajdany i zabrano sprawunki.

Wojska austrjackie miały rozkaz wkroczenia w pograniczne powiaty Polski, bez żadnych szczegółowych instrukcyj. Cesarzowa Mar ja Teresa ciągle się jeszcze wahała, co czynić z tą „nieszczęśliwą“ okupacją, jak ją nazywała, nawet Kaunitz nie miał wyrobionego zdania, jeden cesarz Józef naglił matkę i ministra o przedsiębranie stanowczych kroków, a mianowicie : o jak najrychlejsze zajęcie w Polsce ważnych strategicznych punktów, aby się tam nie dać zbyt wzmocnić Rosji i Prusom, które już znaczną część Polski miały w swej władzy.

'Ma

; /V

FELICJAN KORYTOWSKI

Ostatni komendant Zamku lwowskiego Podług portretu nieznanego artysty Własność Bibljoteki Fundacji Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie

ę>^

biblioteką

BłJÓWHĄ

4-,

Z

y

■ :

„Jeżeli Rosja i Prusy cofną swoje wojska, — pisał cesarz Józef do Kaunitza, — i my tak samo zrobimy, w przeciwnym jednak razie konieczność i dbałość o własne bezpieczeństwo nakazuje nam, żeby się zastosować do postępowania tamtych dwóch państw.“ Cesarz życzył sobie, aby Kaunitz uwiadomił o tern rząd polski. Minister odradził narazie pisania demonstracyjnej deklaracji, o którąby się sąsiednie państwa mogły obrazić, sądząc, że powody wkroczenia do Polski później dadzą się określić. Na teraz zgadzał się na to, aby wojska wkroczyły do Polski, nie ogłaszając żadnego manifestu.

Major Fabry też nie usprawiedliwiał swoich kroków, ale nazajutrz po wkroczeniu do Dukli (17 maja), wysłał do zamku, aby pan Mniszech, jenerał wielkopolski, delegował kogoś ze swego ramienia do słuchania ordynansów generała Esterhazego. Zwołano też magistrat, kahał i pospólstwo miejskie.

Gdy się wszyscy zgromadzili, a z zamku przyszedł pan komisarz Pobilski, odczytano po łacinie dla katolików, a po niemiecku dla żydów ordynans, aby się nikt nie ważył ani konfederatów, ani Rosjan przechowywać pod karą stu plag i wiecznego więzienia, jeżeli plebejusz, a jeżeli szlachcic: pod karą pieniężną i więzienia.

Po wydaniu tego rozkazu przystąpiła austrjacka komenda do spisania „domów, gospodarzy, dzieci, służących i wszelkich ludzi“, a konfederaci złączyli się w Wietrznem z pułkownikiem Rudnickim, a tam naradziwszy się, udali się na noc do sąsiedniej wioski, do Kobylan. Nazajutrz pociągnęli w głąb kraju, do Jedlicza, marszałkowie zaś w Gliniku radę złożyli i ex resultato tej rady wysłali dwóch z pośród siebie, to jest pułkownika Fran-cuziewicza i Czyżewskiego, kapitana leibgwardji, do komenderującego generała wojsk austrjackich z następującą instrukcją:

„1-mo. IMci Panowie delegaci oświadczą, że wszystkie traktaty, przymierza, sojusze z Cesarzem IMcią Rzeczpospolita wiernie zachowuje, ani żadnych hostilitates w krajach Cesarza IMci nie czyni, oświadczą oraz wdzięczność za dozwolone dotąd asylum w cesarskich krajach, nawet Cesarza IMci upraszać będą o rezolucją, dlaczego we własnym kraju nie mają spokojności od wojsk cesarskich.

2- do. żądać będą uwiadomienia, czyli wojsko austrjackie wkroczyło jako przyjacielskie Rzeczypospolitej Polskiej, czyli jako sprzyjające potencji rosyjskiej i z nią trzymającym Polakom.

3- tio. Prosić będą, aby hostilitates były zaniechane, dopóki rezolucyj od Generalności nie odbiorą“ itd.

Z taką więc instrukcją pojechali delegaci z trębaczem do Dukli, zgłosili się do majora i żądali przepuszczenia, celem udania się do kwatery komenderującego generała. Tego im jednak odmówiono i dano odpowiedź, że sam generał nie wie, poco wojsko austrjackie weszło i kraju nie odbiera: kazano mu tylko rozciągnąć kordon o cztery mile od austrjackich granic i czekać ordynansów do 4 czerwca.

— Przyczyną naszego wejścia — dodał major — sami wasi marszałkowie, że się po naszych granicach wieszali, a Rosja na nich tam napadała. Chcecie się bić, to się bijcie we własnym kraju. Więcej nie mogę wam dać żadnej odpowiedzi, a jeżeli życzycie sobie pisać, to piszcie, ja pismo odeślę, ale samym pojechać nie pozwolę.

Delegaci chcieli się widzieć z panem generałem Mniszchem, dozwolono im zatem na kwadrans pójść do zamku.

— Potrzebuję także — rzekł Francuziewicz, — żeby mi krawcy miarę wzięli, a na to i na wizytę u pana Mniszcha kwadrans nie wystarczy.

— Krawiec może brać miarę — odpowiedział Fabry — podczas rozmowy WPana z panem generałem.

— W Polsce niema tego zwyczaju — odciął znów konfederat — aby krawcy brali miarę na suknię wtenczas, kiedy z kim godnym mówimy.

Nie uzyskawszy wszakże przedłużenia terminu, poszli delegaci do zamku, a gdy się nieco dłużej zabawiali, chodząc po ogrodzie, wpadł huzar na koniu, a wołając po słowacku: „Hy-baj konfederat !“ wyprosił ich niezbyt grzecznie z ogrodu i wracać polecił.

Delegaci wrócili do obozu pod Łęki, a panowie marszałkowie, nie wiedząc co dalej czynić, rozchodzili się na dalsze kwatery.

Po kilku dniach odwołała komenda wojsk austrjackich majora Fabry’ego do Węgier, a przysłała do Dukli nowego dowódcę,

majora hr. Klebelsberga, który wezwał urzędników grodzkich, aby rozpisali potrzebne dla wojska furaże. Przyjechał wice-sta-rosta biecki pan J. Łętowski, ale że z furażami szło leniwo, więc major zamknął go do aresztu. Składał się pan Łętowski, że mandat winien wyjść od samego pana starosty, którym był Stanisław Wilhelm Siemieński; wypuszczono więc szlachcica, ale kazano oblatować w grodzie bieckim mandat cesarski, aby w przeciągu czterech dni lustracja wszystkich miast i wsi powiatu była przeprowadzona. Akt lustracji miał wykazywać ilość znajdującego się w każdej miejscowości bydła, zboża i furażu, z dołożeniem, jak wiele potrzeba zostawić gospodarzowi do wyżywienia, a ile będzie można przystawić dla cesarskiego wojska, erga futuram parałam solutionem. Rozkaz podnosił wyraźnie, że od konskrypcji żadne dobra nie są wolne, ani pańskie, ani plebańskie, ani też klasztorne. Komendant dodał lustratorom oficerów prowjantowych, a dwóch komisarzy kazał wydelegować do swojej kwatery, aby prowadzili wojsko, którędy będzie potrzeba, i żywność wcześnie obmyślali.

— Proszę IMPana — dodawał komendant — nie czynić w tern żadnej ekskuzy ani trudności, a komisarze mają się u mnie w Dukli stawić o godzinie 9-tej zrana, na dzień 18 bm. (maja), a gdyby się nie stawili, odpowiedzielibyście mi JWPan i WPan Łętowski za to, i byłbym przymuszony mimo estymacji, którą winienem WPanom, obydwóch ściągnąć do siebie i tak długo przytrzymać, dopókiby komisarze nie przybyli. Nakoniec upraszam WPana nauczyć mnie, do kogo się mam referować w przypadkach nagłych i potrzebach dla wojska zachodzących, ponieważ jedni mówią, że to jest we władzy WPana czynić rozporządzenia w Jego powiecie, drudzy zaś mnie upewniają, że to jest onus IMć Pana Łętowskiego jako komisarza powiatu, mającego zupełną moc, a nobilitate sobie nadaną.

Na tak stanowczy rozkaz, poparty już doświadczeniem, które pan Łętowski przebył przed kilkoma dniami w Dukli, zabrali się urzędnicy śpiesznie do czynności. Dalejże mianować lustratorów, rozpisywać rozkazy. Mianowano następujących panów: Strzyżowskiego i Jaworskiego, Sobolewskiego i Leśniow-skiego, Potockiego i Rudkowskiego, Pohoreckiego i Wójcickiego, Pohoreckiego i Działeckiego, Romera i Chmielowskiego, Górskiego, pisarza grodzkiego, i Wiktora, Głowackiego i Wybra-nowskiego, Chęcińskiego i Wybranowskiego, Biesiadeckiego i Małeckiego, Witowskiego i Krzeczowskiego, Boguszewskiego stolnika i Lebowskiego.

„Zaczynajcie więc WPanowie — pisze do nich pan starosta — jak najprędzej tę robotę i kończcie, abyście przykrej w domach własnych unikli egzekucji. A jeżeliby w którem miejscu, wsi, probostwie lub plebanji przez zabronienie czyjekolwiek ta lustracja skutku nie wzięła, więc panowie lustratorowie, przez kogo będzie opozycja zanotowawszy w rejestrze swoim, niezwłocznie komendzie w Dukli stojącej raportowali.“

Uzyskawszy w ten sposób jaką taką podstawę swoich ope-racyj, nie czekał hr. Klebelsberg na dalsze rozkazy, ale wyprawił zaraz oddział wojska pod dowództwem kapitana Rosattiego drogą ku Pilznu, pomimo że to miasteczko już nie o 4 ale o 10 mil leży od węgierskiej granicy. Komendy wojskowe wiedziały zapewne, że jeżeli przyjdzie do dalszego zajmowania kraju, to główna arm ja wkroczy do śląska i że w ten sposób z Pilzna ku Tarnowu będzie jej można podać rękę. Rosatti nie zastaje w Pilźnie żadnego z urzędników, wydaje mandat w imieniu cesarza, pisany po polsku, nakazujący podobnież jak naj-śpieszniejszą lustrację powiatu, zabraniający sprzedaży czegokolwiek, coby na potrzebę wojsk cesarskich przydać się mogło, i obiecujący płacić za dostawione produkty według cen, jakie w kraju istnieją.

Resztki konfederatów błąkały się tymczasem po wsiach i na swoją rękę wybierały rekwizycje. Oddział, liczący około 200 ludzi, naszedł nocą na dwór pana M. Łętowskiego, brata wice-starosty, wyjadł wszystko, co tylko we dworze i w całej wsi było do zjedzenia, zabrał mu trochę zboża, parę koni i tak dokuczył obywatelowi, że biedak musiał kupić owsa dla wojska au-strjackiego, gdyż własnego ziarna już nie miał. Z tego, zdaje się, powodu wydał zaraz major Klebelsberg mandat, że „ponieważ już tylko garstka rabusiów pod imieniem konfederatów w po-bliższych wsiach pozostała, a reszta podług zaszłej z Rosjanami umowy pod Częstochową ściągać się powinna“, przeto, aby ich łapano, „jeżeliby pieniądze, bydło, lub inną żywność wybierać chcieli“ i odstawiano do austrjackiej komendy.

Pomimo, że hr. Klebelsberg tak już w kraju gospodarował i tak się urządzał, ludność nie wiedziała jeszcze, jak daleko sięga cel okupacji i czy takowa jest tylko chwilową, czy też w stałą ma się zamienić.

Tutaj znowu cesarz Józef stał się sprężyną, która miała uchylić wszelkie ułudy i możliwe nadzieje. Pomimo że rokowania z Petersburgiem co do zajęcia Polski przez Austrję nie były bynajmniej ukończone, przecież uważał cesarz za potrzebne, dostawszy nareszcie pozwolenie matki, wydać już z końcem maja daleko sięgające rozkazy do armji. świadczy o tern list cesarza, pisany po francusku do marszałka Lacy, zachowany w wiedeń-skiem ministerjurn wojny.

„Kochany marszałku — pisze cesarz — chociaż kur jer, wysłany z Petersburga, jeszcze nie wrócił, przecież Jej Cesarska Mość skłoniła się dzisiaj do rozkazania mi, abym cię uwiadomił, że uważa za konieczne, aby wojsko nasze jak najprędzej wkroczyło. Rozkażesz więc tak na Śląsku, jako też i na Węgrzech, aby wojska w. miarę, jak przybywać będą, natychmiast do Polski wkraczały. Przedewszystkiem trzeba natychmiast zająć obydwie saliny. Polecisz też Altonowi, aby wziął ze sobą infanterję, jeżeli mu potrzeba, zaprzysiągł ad interim urzędników (salinarnych) i rozkażesz, aby dalej eksploatowano kopalnie i sprzedawano sól, jak dotąd. Rozumie się, że pieniądze stąd pochodzące trzeba będzie składać w osobnej kasie i nie wydawać ich więcej królowi od dnia okupacji. Jeżeliby Esterhazy mógł natychmiast z kilkoma bataljonami i jednym albo dwoma regimentami huzarów ruszyć i zająć Lwów, byłoby to korzystne, aby te dwa punkty były przez nas zajęte, zanim różne przedstawienia nie zdołałyby nam przeszkodzić albo uniemożliwić wykonanie tego zamiaru. Zresztą nie potrzebujesz już oczekiwać innych rozkazów i możesz polecić Hadikowi i Altonowi, aby jak najśpieszniej działali. Adieu que les eaux vous fassent grand bien. 25 maja 1772. Józef.“

Wskutek tego listu wydał Lacy natychmiast potrzebne rozkazy tak, że przed 10 czerwca korpusy już były gotowe do wkroczenia, jeden na granicach województwa krakowskiego od Śląska pod wodzą generała d’Altona, drugi pod wodzą generała Esterhazego przy wąwozach karpackich, prowadzących ku Stryjowi. Korpusy postępowały naprzód bardzo szybko, Alton w 10.000 żołnierza zajął już 11 czerwca Wieliczkę, Lanckoronę i szturmował wraz z Rosjanami do Tyńca, Esterhazy tego samego dnia był w Stryju.

„Wojska austrjackie przechodzące — pisze wtedy jeden obywatel z Sambora — a rosyjskie wychodzące tak mnie teraz zatrudniły, że, Bóg widzi, momentu nie mam wolnego. Generał wojsk rosyjskich Kamiński dziś spodziewany, a Esterhazy generał austrjacki jutro, słowem, zawrót głowy mi nie ustaje w tych nowych konjekturach.“

„Konjektury“ się rozjaśniły w ostatnich dniach czerwca, komendy austrjackie ogłosiły bowiem następującą deklarację Jego Cesarskiej Mości:

„Ponieważ NajjaśniejszyCesarz IMć rezolwował się przy ob-lokowaniu wojska kraj polski przyjąć i wziąć w swoję protekcją, zaczem mocą tegoż łaskawego umysłu mnie generalnemu komendantowi przy wkroczeniu wojska cesarskiego każdemu zosobna wiadomo rozkazał uczynić, aby nikt z obywateli jakiejkolwiek godności i kondycji swojej nie wyzuwał się ani oddalił się, ale jak przedtem, tak i teraz przy godności, urzędzie, funkcji, profesji swojej zostawał i publikować mającej się tej dyspozycji jako najpilniej zadość uczynił.

Poczem wszyscy obywatele wszystkie bezpieczeństwa, protekcją, tak jak inni poddani w państwach dziedzicznych J. C. Mości spodziewać się mają. Która to niniejsza dyspozycja Cesarza IMci, aby po miastach, miasteczkach, wsiach obwieszczona i publikowana była obywatelom, przez mających zwierzchność i onej zadosyć się stało zaleca się. Dla czego gdyby kto z poddanych wyprowadzający się z kraju przez wojskowych był spotkany, naówczas do swego domu i pomieszkania wrócony będzie. Dan w Preszowie, w kwaterze generalnej, dnia 10 junii 1772. Andreas Gf. Hadik.“

Komendy rozesłały ten mandat do urzędników polskich po niemiecku i przy tej sposobności kraj po raz pierwszy spotkał się z trudnościami obcej urzędowej mowy. Jeden taki egzemplarz doręczono pomiędzy innemi IMci Panu M. Szczepańskiemu w Bieczu. Nabiedził się z nim szlachcic, widać to z listu, który zaraz pisze do starosty.

„Jaśnie Wielmożny IMci łaskawy i osobliwy dobrodzieju! Na dniu dzisiaj szym circa hor am octavam przyszedł z Bogonio-wic uniwersał od wojska cesarskiego, który starałem się prze-kopjować na polskie, ale Patres Reformati nie mogli. Posyłam go wraz z listem do mnie pisanym.“

Ktoby go zrozumiał? Kazano uniwersał po farnych kościołach ogłosić i rozesłać aż do Jarosławia, do linji wojsk rosyjskich. Radzi więc pan Szczepański homeryckim stylem, aby ten akt: „Jasło do Frysztaka, Frysztak do Strzyżowa, Strzyżów do Czucza, Czucz do Rzeszowa, Rzeszów do Łańcuta, Łańcut do Przeworska, Przeworsk do Jarosławia transportowały, tylko, żeby się oryginał mógł powrócić, bom dał rewers, jakom go odebrał.“

„Piszą mi także — dodaje Szczepański — o jakowychś paletach, czego ja nie rozumiem. Gdyby jednak JW. Pan ten uniwersał komu po polsku podyktował, toby się go per districtum via cursoria posłało.“

Stało się, jak pan Szczepański radził, uniwersał u pana starosty na polski język został przełożony i via cursoria rozesłany.

Równocześnie z uniwersałem zarządzone zostały wojskowe ruchy na wielką skalę, mające objąć mniej więcej terytorjum, które w Wiedniu zamierzano stale do Austrji przyłączyć. Na dniu 2 lipca 1772 wyszedł bowiem rozkaz od generalnej komendy, aby kolumna generała d’Altona rozciągała się od Białej aż do ujść Sanu i Wisły, aby generał Schroeder zajął Lublin z terytorjum od ujść Sanu i Wisły aż po Chełm, generał Greven od Chełmu aż do Bełza, Hadik : Lwów, Esterhazy, Almaszy i Fabry obszar od Lwowa aż po siedmiogrodzką ziemię. Forgaszowi oddano komendę w powiecie bieckim.

W ten sposób zajmowali Galicję Irlandczyk, Niemiec, Duńczyk, Czech, Włoch, a był jeszcze pomiędzy nimi i Szkot Hamilton, którego wszakże wcześnie odwołano. Można mieć stąd wyobrażenie, z jak różnorodnych żywiołów składała się wówczas armja austrjacka.

Rozkaz powyższy wyprzedzał o miesiąc postanowienia traktatu, zawartego w Petersburgu pomiędzy trzema mocarstwami na dniu 2 sierpnia 1772, według którego miał przypaść w posiadanie Austrji kraj, rozciągający się od Śląska wzdłuż prawego brzegu Wisły aż po Sandomierz i ujście Sanu do Wisły.

Stąd miała być pociągnięta prosta linja do Zamościa, dalej zaś przez Hrubieszów aż po Bug, a następnie wzdłuż tej rzeki i granicy Rusi Czerwonej, aż w okolicę Zbaraża, stamtąd zaś aż po Dniestr. Wreszcie całe Pokucie aż po mołdawską granicę miało należeć do Austrji.

Według tego planu zajmowały wojska austrjackie Galicję. Generał d’Alton, zdobywszy Tyniec, zająwszy Bochnię i Wieliczkę, poszedł do Tarnowa i tam stanął główną kwaterą. Władza jego sięgała daleko : od Białej po Duklę, a stamtąd po Sandomierz. On pierwszy wziął się szybko do tymczasowej organizacji kraju.

Przedewszystkiem unieważnił wszystkie dotychczasowe nominacje komisarzy powiatowych, których delegowała szlachta na żądanie wkraczających oddziałów, a wezwał powiaty, aby mu przedstawiły nowo wybranych komisarzy powiatowych, szlachtę posesjonatów i kandydatów na komisarza generalnego, którego zadaniem będzie zwoływać komisarzy powiatowych na konferencje w „publicznym wojsk Najjaśniejszego Cesarza IMci interesie“. Jeżeliby który z komisarzy nie przybył, zastrzegł sobie generał prawo nałożenia grzywien, tudzież prawo rozstrzygnięcia w razie różnicy zdań. Zadaniem komisarzy było rozpisywać prowjanty i podwody, zakładać magazyny powiatowe, starać się o wyżywienie i transportowanie wojsk, przechodzących przez ich powiaty. Niebawem przedstawiły powiaty generałowi następujących kandydatów na komisarstwa generalne: Wiktora, wojskiego krakowskiego, Michała Łętowskiego, pisarza ziemskiego krakowskiego, Jordana, podwojewodziego bieckiego, Ignacego Stadnickiego, starostę nowogrodzkiego i Sobolewskiego, podczaszego mielnickiego.

Generał mianował Michała Łętowskiego z tytułem generalis comissarius a oprócz tego po jednym delegacie na dwa lub trzy powiaty i po kilku subdelegatów. Łętowski miał przybyć do Tarnowa z końcem lipca celem otrzymania instrukcji od generała, ogromne jednak wylewy wód zatrzymały go na milę przed Tarnowem, z tamtej strony rzeki Białej tak, że dopiero ostatniego lipca stanął z panem Jordanem, delegatem powiatu bieckiego, w głównej kwaterze. Posłuchajmy samego pisarza ziemskiego o pierwszych wrażeniach, jakie odniósł z powodu nowego urzędu.

li

w>

WÆ

s:

■-

W*

î.„ ' „

»Śs

ygJjX,

. dag*

WIDOK DUKLI

»i i

Podług rysunku A. Gorczyńskiego litografował Auer u P. Pillera we Lwowie Własność Bibljoteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

bibuoteka

ov

"r

* 61ÓWMA

V^4K0V-1-’

* " -,-âS*' "

Pisze on do swego ojca, pana podkomorzego krakowskiego: „dnia wczorajszego, przyjechawszy do Tarnowa, nie zastaliśmy JW. generała, pojechał do Partynia, dziś dopiero o godzinie 10 byliśmy u niego, gdzieśmy dwie godziny bawili na opowiadaniu nam funkcyj komisarskich. Dyspartymenta furażów zastaliśmy gotowe, owsa na jeden powiat pilznieński wypada na kwartał 5.000 korcy, żyta korcy 1.426, siana porcyj 66.622, słomy i drzewa znacznie, ale cyfry pamiętać nie mogę, bo nam jeszcze dyspartymentu nie oddano. Dnia dzisiejszego nie pojedziemy; raz dla nabożeństwa, druga, abyś JW. pan dobrodziej wspólnie z JW. kasztelanem bełzkim (Ewarystem Kuropatnickim) wspólnie wniósł instancją choć za powiatem bieckim, aby raczyli umniejszyć quantitatem zboża i sian, bo rzecz nigdy niepodobna, aby wystarczyć takowym furażom. Dziś wieczór odbiorę wszystkie in scripto decyzje. Nasze i wielu innych obywateli remon-stracje odebrały rezolucją: Nyx z tego, tak ma być, jak jest ułożono, nawet nas komisarzów pociągniono do równego ciężaru. Pensję wyznaczono dla mnie 3.000 zł., dla komisarzów powiatowych po 2.000, a jakeśmy się ob rachowali, to mnie, odtrąciwszy cenę furażów, zostanie na drogi, na posłańców złotych 200, a JM. panu podwojewodziemu złotych 9 na rok.“

Instrukcja, wydana dla komisarzy, niemałe na nich nakładała obowiązki ; mieli oni, prócz zakładania magazynów, dostarczenia furażów i prowjantu, utrzymywać drogi w porządku, kędy wojska -przechodzić miały, stawiać mosty, przysposabiać promy, a nadto po wszystkich miastach i wsiach urządzać stałą policję miejscową. Dyspartyment rozciągał się na powiaty: sandomierski, wielicki, pilznieński, biecki, sądecki, czchow-ski, szczyrzecki, a główne magazyny ustanowiono w Tyńcu i Tarnowie.

Pan Łętowski zwołał delegatów na dzień 9 sierpnia do Tarnowa i pierwsza, tymczasowa organizacja województwa z ramienia władzy austrjackiej była dokonana.

W taki sam sposób i prawie równocześnie postępowali inni dowódcy, a zarazem wydali bardzo obszerny, z 54 pytań składający się kwestjonarjusz, mający stanowić podstawę urzędowego opisu kraju. Powiatowi bieckiemu dostał się ten kwestjonarjusz po łacinie, na ręce pana Wiktora, wojskiego krakowskiego, odpowiedzieć kazano nań w przeciągu dni czterech. Tak się też stało: pan Łętowski, pisarz ziemski krakowski, niemało sobie głowy nałamał, ale w danym terminie, na dniu 14 lipca 1772, cały akt wykończył. Główne pytania były tam następujące:

Do jakich religij zaliczają się mieszkańcy powiatu i które z nich są tolerowane? Jakie obyczaje, jaki stopień oświaty ludności? Jakie duchowieństwo i ile pobiera dochodów? Z ogólnikowych odpowiedzi pana Łętowskiego na to pytanie tyle tylko się dowiadujemy, że w powiecie dwóch obywateli było protestantów, a mianowicie: dzierżawca królewszczyzny Grodny, pan Kempski i Chrząstowski, właściciel Burzyna i Szczepanowie.

Dalsze dwa pytania tyczą się szczegółów co do stanu klasztorów i duchowieństwa. Na czwarte pytanie: jaki jest stan szkół, gimnazjów, kolegjów i wogóle instytucyj naukowych, była bardzo smutna odpowiedź, trzeba się bowiem było przyznać, że w całym powiecie ani jednej publicznej nie było szkoły.

O dalszych pytaniach, aż do 10-go, możnaby powiedzieć, że jakie pytanie, taka odpowiedź, cóż bowiem w czterech dniach można było napisać na szumne kwestje o usposobieniu, zwyczajach, domostwach itd. mieszkańców. Bardziej już zajmującem było dziewiąte pytanie, na które pan Łętowski w ten sposób odpowiedział: „Prywatne wychowanie dzieci zasadza się na nauczeniu ich zasad wiary w domu, poczem bywają odsyłane stosownie do stanu i możności do męskich lub żeńskich klasztorów, które szkoły utrzymują, kogo na to nie stać, wychowuje dzieci do zatrudnień gospodarskich, do służby wojskowej, albo do rzemiosła.“

Mnóstwo dalszych pytań, tyczących się geo-oro-hydrografji powiatu, handlu, gospodarstwa, ekonomicznych stosunków zbywa pisarz ziemski ogólnikami; dowiadujemy się z nich zaledwie, że w powiecie można pożyczyć pieniędzy po 10 od sta, że niema ani jednego doktora, ani apteki, tylko chirurdzy po miasteczkach, tudzież, że zupełnie niema poczt i żadnych instytucyj celem zabezpieczenia życia i mienia mieszkańców.

Wreszcie w ostatniej odpowiedzi czytamy, że Biecz był dawniej murem opasany, ale że obecnie mury zniszczały i że w powiecie są następujące wolne królewskie miasteczka: Jasło,

Grybów, Dębowiec, Ciężkowice, Osiek, i dziedziczne: Dukla, Żmigród, Gorlice, Bobowa i Jaśliska, i że do powiatu należy 250 włości królewskich albo duchownych.

Odpowiedzi pana Łętowskiego nie wystarczyły komendantowi, więc jeszcze w uzupełnieniu zadał kilka ściśle geograficznych pytań, zmierzających widocznie do tego, aby móc na podstawie otrzymanych odpowiedzi sprostować niedokładne mapy. Tym razem cel został osiągnięty, a daty geograficzne i topograficzne, dostarczone przez urząd grodzki, nic nie pozostawiają do życzenia, sporządzono nawet bardzo dokładną tablicę, uzmysławiającą odległości każdej miejscowości powiatu od miasta Biecza.

Wojska austrjackie jak najspokojniej zajmowały wyznaczone powiaty i zagospodarowywały się nie natrafiwszy nigdzie, prócz w Tyńcu, na opór. Szczegółowego opisu zajęcia Lwowa nie mamy, ale tyle nam wiadomo, że Hadik był tam już w drugiej połowie czerwca, mniej więcej wtedy, kiedy d’Alton w Tarnowie, a dnia 4 sierpnia wydał uniwersał, wzywający błąkające się jeszcze we wschodniej części kraju garstki konfederatów, aby się rozwiązały i każdy wracał do domu, do swych zajęć. Uniwersał obiecywał nadto, że ktoby spotkał jakiego odosobnionego żołnierza bez paszportu lub świadectw i dostawił go najbliższej komendzie, dostanie dwa złote węgierskie wynagrodzenia.

Tymczasem biedzono się w Wiedniu, kogo przeznaczyć na pełnomocnika, któryby objął w imieniu cesarskiem zajęty kraj polski. Nie miano odpowiedniej osobistości, a że właśnie wówczas bawił w Wiedniu hr. Pergen, zasłużony dyplomata w misjach na francuskim i na innych dworach, więc wybór padł na niego. Pergen znał wybornie niemieckie stosunki, ale o praktycznej administracji nie miał żadnego pojęcia. Zresztą i usposobienie stawiało go raczej w rzędzie dyplomatów, aniżeli energicznych administratorów, którzyby nowo nabytą prowincję urządzać mieli. Jeden ze współczesnych (Renier) powiada o nim, że jest to człowiek, który zawsze sobie umiał poradzić z właściwą mu mądrością i przenikliwością w zawikłanych sprawach niemieckich, a przytem okazał pewną giętkość charakteru, która w dyplomatycznej kar jerze często więcej znaczy i prędzej wynosi na wyższe godności, aniżeli siła i prostota.

Był to wybór Marji Teresy, a nie cesarza Józefa, który jeszcze bliżej nie znał przyszłego namiestnika Galicji. W innych sprawach wszakże, tyczących się nowej prowincji, nie dał sobie cesarz, zawsze skory do inicjatywy, nikomu wydrzeć pierwszeństwa. Jak tylko traktat podziałowy zawarty został w Petersburgu na dniu 2 sierpnia 1772 i kur jer przyniósł o tern wiadomość, zaraz napisał rodzaj memorjału do matki, w którym jej przedstawia wnioski w sprawie objęcia Galicji w posiadanie. Memorjał nosi datę 26 sierpnia i zaleca przedewszystkiem, aby Hadikowi posłać opis granic kraju, odstąpionego Austrji i nakazać, aby od tej chwili rosyjskim wojskom nie wydawano żadnych furażów jak tylko za kwitem, a pułkownikowi Seegerowi i kilku oficerom generalnego sztabu polecić, aby bezzwłocznie zajęli się wytyczeniem suchej granicy, począwszy od Sanu i zatknięciem cesarskich orłów w ten sposób, aby in linea militari, politica et comerciali jak najkorzystniejsze dla kraju, pozostającego przy Austrji, pozyskać warunki i aby własności au-strjackich poddanych jak najmniej były poprzecinane graniczną linją. Następnie radzi cesarz, aby Pergen wyjazd swój przyśpieszył i aby natychmiast wydane było w Galicji oświadczenie, że tak poddani greckiego obrządku, jako też i dysydenci nie będą bynajmniej niepokojeni in libero exercitio swych wyznań. Nieobecnych w kraju obywateli każe wezwać do powrotu, ogłosić zupełną amnestję dla tych, którzy z bronią w ręku walczyli za swą ojczyznę, tudzież deklarować się, że ktoby, czyto z sąsiedniej Polski, czy z zagranicy (z wyjątkiem cesarskich krajów dziedzicznych) sprowadził się do Galicji ze swem mieniem i na gruncie osiadł, będzie uwolniony od podatków przez sześć lat. Takie uwolnienie aż do lat dziesięciu miałoby służyć rzemieślnikom i fabrykantom cuiuscumque nationis et religionis, którzyby w miastach lub na wsi osiedli celem wykonywania swego rzemiosła. Dla zamożnych wreszcie gospodarzy, którzyby przyszli do kraju z bydłem lub stadem koni, radzi cesarz krom uwolnienia od podatków przyznać jeszcze premium. Następnie stawia wniosek, aby żydom w Galicji odebrać wszystkie karczmy, szynki, dzierżawy opłat i wyznaczyć termin, w przeciągu którego musieliby je oddać w ręce cudzoziemców lub Polaków. Wreszcie wnosi, aby wysłać z Siedmiogrodu rozumnych salinarnych urzędników do Wieliczki, sprzedawać sól po bardzo niskiej cenie, wydać zakaz wywozu zboża i zakładać wojskowe magazyny. Salvo meliori, podpisuje się cesarz: gdybyście co lepszego wymyślili, prosimy... Memorjał ten stał się podstawą do wypracowania instrukcji dla hr. Pergena. Zajęła się nią kance-larja nadworna, a przyj ąwszy wszystkie wnioski cesarskie, uchwaliła prócz nich następujące wskazówki dla namiestnika.

Jak wszystkie pisma austrjackiej biurokracji, tak i ta instrukcja w nadzwyczaj drobne wdaje się szczegóły. Co do uroczystości objęcia kraju w posiadanie postanawia, aby patent okupacyjny był także i na polski język przetłumaczony i drukowany i aby publikacja odbyła się naprzód we Lwowie przy odgłosie trąb i bębnów, a jeżeli będzie możliwe, przy trzechkrot-nym wystrzale z armat i z ręcznej broni. Następnie należy zarządzić trzechkrotny okrzyk „des so genannten : Vivat Ihro Majestät als Souverainin des Landes“, jako też wiwat na cześć cesarza jako konregenta i całej cesarskiej rodziny. Dobrzeby było, gdyby podczas ogłoszenia patentu można rozrzucić cokolwiek pieniędzy i wydać festyny dla ludu. Po publikacji ma być odśpiewane solenne Te Deum. Patent poprzylepiać na bramach miasta, obwieścić w kraju z ambon, nie należy go jednak obla-tować w grodach. Do objaśnienia patentu trzeba także publikować w łacińskim i polskim języku manifest, który wydadzą zgromadzeni w Warszawie ministrowie.

Całą odpowiedzialność za administrację wkłada instrukcja na namiestnika, ponieważ, jak tam powiedziano, „jemu się powierza wyłączną dyrekcję wszystkich spraw krajowych i rządowych, z wyjątkiem rzeczy wojskowych i pozostawia mu się wszelką swobodę działania“. Wszystkich urzędników ma namiestnik zaprzysiąc i ad interim zatwierdzić in officio, tych jednak, których godność i władza sprzeciwia się jego władzy, a mianowicie: wojewodów, starostów, kasztelanów, zgoła wszystkich, którzyby się tutaj zaliczyć dali, należy suspendować. Starostwa, wójtostwa, tenu ty pościągać, w szczególnym tylko razie płacić pensje niektórym usuniętym starostom, a innym jakie łaski przyznać.

Następują postanowienia ogólnikowe o zaprzysiężeniu ludności, o kontrybucji wojennej, o stosunku poddańczym. Poddaństwo należałoby po słuszności znieść, a przedewszystkiem zaprowadzić także i w Polsce Prohibita generalia i główne zasady mutatis mutandis pryncypjów urbarjalnych, zaprowadzonych w Węgrzech i na Śląsku. Szlachta, któraby była w posiadaniu jakich kopalń, będzie je mogła dalej wyzyskiwać pod warunkami, istniejącemi w krajach dziedzicznych, salin jednak nikt nie może zatrzymać, ale należałoby przyznać właścicielom pewną indemnizację.

Czy i ile od deductis deducendis pozostałych dochodów tego kraju będzie mogło być użyte na rzeczywiste w tymże ulepszenia, nie da się łatwo oznaczyć, ale zawisło od potrzeb całej monarchji i najwyższych postanowień. Instrukcja każe hr. Per-genowi starać się zaraz z początku o dobrych nauczycieli dla szkół, a przy obsadzaniu posad, jeżeli chodzi o urzędników wykonawczych, nietylko obecnie, ale i w przyszłości caeteris paribus uwzględniać krajowców przed obcymi. Z doświadczenia okaże się, ilu będzie potrzeba radców gubernjalnych i podwładnych urzędników, a hr. Pergenowi pozostawia się narazie wybór i proponowanie potrzebnych osób.

Z sąsiednią Polską należy przyjazne zachować stosunki, przytem jednak w niczem nie dać poznać, jakoby ta część kraju kiedykolwiek z Polską miała łączność, albo ją jeszcze mieć mogła. Wszystkie te postanowienia były oryginalnemi przepisami kancelarji nadwornej i dopiero następne, noszące tytuł: „Allerhöchste Resolutionspuncten von 26 August“, mniej więcej to samo zawierają, co cesarski memorjał. Ponieważ jednak niektóre postanowienia uzupełniają, lub cokolwiek zmieniają pierwotną myśl cesarską, a bardzo są charakterystyczne, przeto je przywodzimy i tak:

Co do Żydów: „żadnemu żydowi, który się już w kraju znajduje, nie wolno się żenić bez szczegółowego zezwolenia gu-bernjum, pod karą wydalenia z kraju i konfiskaty majątku.“ Pozwolenia zaś powyższe należy z trudnością tylko wydawać i za opłatą wysokiej taksy. Obcemu żydowi nie wolno się osiedlać w Galicji, istniejące zaś rodziny należy pospisywać, wymienić sposób ich zarobkowania, nie wypuszczając żadnego członka familji, każdy bowiem żyd nief as jonowany (niezapisany) będzie bezzwłocznie z kraju wydalony.

Co do obsadzania posad urzędników : „na naczelników okręgowych władz administracyjnych trzeba wybierać ludzi o ile możności zręcznych, uczciwych, przyczem możnaby użyć Czechów, ślązaków i tych Węgrów, którzy umieją po słowacku. Propozycje do mianowania mogą wyjść od czesko-austrjackiej i węgierskiej kancelarji nadwornej. W każdym urzędzie musi być wszakże przynajmniej jeden Polak.“

Jeden z ostatnich punktów jest prawdziwem curiosum, do-wodzącem, jak dalece ci panowie w Wiedniu, którzy układali instrukcję rządzenia nową prowincją, najmniejszego nie mieli o niej wyobrażenia. Oto ciekawe postanowienie :

„Byłoby bardzo do życzenia, żeby w pewnym czasie (binnen Jahr und Tag) nikt prócz chłopów nie ubierał się po polsku. Wszystko powinno być traktowane po niemiecku, albo po łacinie, a każdy, kto tylko wstępuje w c. k. służbę, winien być sub con-ditione sine qua non wezwany, aby przyjął strój francuski.“ Naturalnie stroju narodowego tak szybko zmienić się nie dało i ów Jahr und Tag przedłużył się na lat kilkadziesiąt.

W taką zaopatrzony instrukcję wyjechał Pergen we wrześniu do nowej prowincji i stanął w pierwszych dniach października 1772, w poniedziałek, we Lwowie. Opisanie przyjazdu namiestnika i uroczystości zaprowadzenia nowego rządu pozostawiamy listowi, pisanemu do Ewarysta Kuropatnickiego, kasztelana bełzkiego. Korespondent tak pisze 28 października:

„W poniedziałek stanął tutaj minister cesarski i nazajutrz, jak dzień, zaraz kazał przybijać cesarskie uniwersały po wszystkich bramach. Posłał minister do mieszczan, aby przysięgali na poddaństwo cesarzowi, miasto jednak zaczęło się ekskuzować: żeśmy raz już królowi i Rzeczypospolitej przysięgali, więc trzeba na to sejmu, aby nas od pierwszej przysięgi uwolnił, a powtóre my jesteśmy najniższe stany i należałoby zaczynać od JW. Panów szlachty, urzędników, a natenczas i my, zapatrzywszy się na starsze głowy, wzbraniać się na poddaństwo cesarzowej przysiąc nie będziemy. Sam minister tę ich ekskuzę za sprawiedliwą osądził, że od wyższego stanu ludzi początek trzeba zrobić, dał im więc pokój.

Miasto podało suplikę ministrowi, w ten sposób, aby żydom zabroniono wszystkich handlów, ponieważ oni nam wszyst-

kie poodbierali zyski. Jeżeli nie znajdziemy litości w prośbie naszej, gotowi jesteśmy domy nasze odstąpić i pójść stąd. „Z Panem Bogiem, replikował minister, nie jesteście nam bardzo potrzebni...“

Dnia 3 października, w sobotę rano, posłał do IMci księdza oficjała, aby była wszelka gotowość w kościele katedralnym, żeby teatrum zrobiono, żeby ze wszystkich klasztorów księża byli przytomni i żeby wszyscy biskupi, kanonicy przygotowali się do przyjęcia ministra, osobę cesarską reprezentującego, a tern samem, aby przywitano i uznano za swego Najjaśniejszego Pana Józefa II cesarza. Ksiądz oficjał ekskuzował się z początku sam, że potrzeba najprzód oznajmić arcybiskupowi lwowskiemu, ale jak mu należycie pod nos nakiwano, bardzo prędko dał się nakłonić i tak zaraz rusztowania musieli po-zrzucać w kościele, pięknie je uprzątnęli, teatrum zrobili jakby dla cesarza i taka ceremonja odbyła się w niedzielę rano.

Wszystkie armaty wyprowadzono na wały, ulice zielem posypano, grenadjerowie ustrojeni uszykowali się we dwa rzędy, począwszy od kamienicy JO. księcia wojewody braciaw-skiego aż do samego ołtarza wielkiego katedralnego. Cechy z chorągwiami stały około ratusza.

Minister wyszedł od siebie bogato ubrany, z wielką paradą, przy odgłosie armat i ręcznej strzelby, z kapeli hukiem szedł do kościoła. Ks. sufragan z biskupem bakońskim i ze wszystkimi kanonikami czekali go przy drzwiach. Ks. sufragan naj pierwej dał mu krzyż pocałować, pokropił go święconą wodą, potem wzięli go pod ręce z biskupem bakońskim i prowadzili na teatrum. Księża ze wszystkich klasztorów rzędami, a najwięcej było jezuitów. Biskup miał mowę, witając ministra w osobie cesarskiej, potem jezuita, ale nie można dowiedzieć się, jak się zowie. Miał mowę po łacinie, a nie można jej było dostać, tak ją zataili. Potem śpiewano Te Deum lau-damus i już nie wspominano króla, ale Mar ją Teresę cesarzową i Józefa II cesarza. Ludzie wszyscy, pospólstwo, które stało na rynku, musiało wołać z żołnierzami: „Wiwat Marja Teresa cesarzowa i Józef II pan nasz!“ Ustawicznie przytem bito z armat i ręcznej strzelby, a kapela bardzo pięknie przygrywała. Dragonja po wszystkich ulicach jeździła i nadsłu-

chiwała, czy kto szemrać nie będzie, albo żeby jakiego tumultu nie było. Bramy i furty były pozamykane, aż póki się wszystko nie skończyło. Po skończonej ceremonji poszedł minister ze wszystkimi biskupami i kanonikami do Hadyka ; starosty lwowskiego nie było na tej ceremonji, uczynił się chorym i żaden nie był z urzędników i oficjalistów. Po pana Zielonkę, podkomorzego lwowskiego, posłali, ale się rozchorował, a minister po-miarkował, co się znaczy, i mówił: „Jak widzę, inaczej będę musiał postąpić.“

Minister daje w ten czwartek wielki bal, ponieważ są to imieniny cesarzowej i wielką oświadcza wdzięczność tym, którzy z nim tę uroczystość będą obchodzili. Ma to być jakiś bal przedziwny.“

Uroczystość odbyła się według programu, który z Wiednia przysłano, a opis powyższy chyba tern uzupełnić trzeba, co Karpiński podaje, że hr. Pergen siedział w kościele z głową nakrytą, co panią Bielską, łowczynę koronną, tak zgorszyło, że się zwróciła do młodego Karpińskiego i głośno rzekła:

— Czemuż W. Pan nie idziesz i temu durniowi kapelusza z głowy nie zrucisz. Zerwałem się zaraz — pisze Karpiński — ale rozum krok niepotrzebny a szkodliwy dla mnie zatrzymał... Jak wiemy zresztą, poeta nie należał bynajmniej do bohaterów...

Nowy rząd bardzo za złe wziął urzędnikom polskim, że nie chcieli brać udziału w uroczystości i przyjmować od niego urzędów, i niejednokrotnie im to uczuć dawał. Jeden z obywateli pisze nawet list do króla, w którym się skarży, że za nieprzyjęcie urzędu skarbowego od obcej władzy od tejże jest obwiniony i prześladowany i dodaje, że będąc wyłączonym od poddaństwa J. Królewskiej Mości „dwóch osobliwszych poten-cyj w sobie czując niepodległość: serca i woli“, składa je do skarbu królewskiej prześladowanej niewinności. Staroście Kic-kiemu podziękował król za godne wystąpienie wobec nowego gubernatora i zapewniał we własnoręcznym liście, że postępek ten tern mu jest szacowniejszy, że nie był rozkazany i że własne światło, własne sumienie, jedynym były do niego powodem.

II.

Cesarz Józef II miał wiele niecierpliwości w charakterze, która go parła do ciągłego działania. Wszędzie być samemu, o wszystkiem się naocznie przekonać, na nikogo się nie spuszczać, najdrobniejsze wydawać rozporządzenia w sprawach, które go żywo obchodziły, to były wyniki owej żywości umysłu. Nie dziw też, że i przyrost jednej prowincji do monarchji na chwilę mu nie dał spokoju, marzył on niemal od czasu wkroczenia wojsk do Polski, aby być z niemi, aby wprowadzać nową organizację, aby wytykać granice, stosownie do strategicznych i ekonomicznych potrzeb monarchji. Gdyby nie cesarzowa matka, byłby z pewnością jeszcze z wiosną roku 1773 pojechał do nowo zajętego kraju, ale Mar ja Teresa nie lubiła tych ciągłych synowskich podróży, sądziła, że one niszczą jego zdrowie, była niespokojna, gdy syna w Wiedniu nie widziała. Syn jednak miał swoją wolę i mimo oporu matki umiał ją zawsze przeprowadzić. Wyjechał 6 maja 1773 z Wiednia do Banatu i Siedmiogrodu, nie wyjawiając zrazu swego zamiaru udania się stamtąd do Galicji i dopiero z drogi zażądał od matki pozwolenia zwiedzenia także i nowej prowincji.

Cesarzowa zezwoliła wprawdzie, ale wiele ją to kosztowało. Napisała też do syna bardzo piękny list, w którym się więcej przebija serce matki, niż wola cesarzowej.

„Spokój mój i dobry humor — pisała z Schönbrunu 20 czerwca 1773 — niedługo trwały. Tego samego wieczora, którego żartobliwie do ciebie pisałam, przybył kur jer i w najsmutniejszą mnie pogrążył zadumę. Nie mogę bowiem z tego samego punktu widzenia, co ty, patrzeć ani na tę straszną podróż (schreckliche Reise), ani na inne, które z tyloma są połączone trudami, w których zużywasz najpiękniejsze swe lata i nietylko pozbawiasz mnie niewielu jeszcze danych mi chwil oglądania cię, ale je zmartwieniem zapełniasz. Lepiej pomagaj mi zaprowadzić ulepszenia w tych prowincjach, które mamy pod okiem i po których już podróżowałeś. Skoro się tutaj utrwalą reformy, przyjdzie kolej na Siedmiogród i na Polskę, jeżeli jednak najpierw temi ostatniemi będziemy się zajmować, to nie osiągniemy takich rezultatów, jakiebyśmy w tamtych zdołali osiągnąć. Przebacz mi, ale ja jestem tą, która ci prawdę powiedzieć musi. Mimo twej bystrości umysłu i niestrudzonej pilności jest to niemożliwe, abyś w tych dwu albo trzymiesięcznych podróżach wszystko widzieć i potrzebne wnioski wyprowadzić zdołał, przedewszystkiem zaś w Polsce, gdzie nikt ci nie potrafi dać potrzebnych wyjaśnień, najmniej zaś tamtejsi obywatele. Zważ nadto, w jakiej to krytycznej chwili tam się udajesz? Ani carowa, ani król pruski dotąd tam nie byli. Widziałeś tej zimy, że król nie uważał takiej podróży za stosowną, a przecież jesteś tak okrutnym (so grausam), aby wymagać na nią ode mnie zezwolenia. Liczysz na moją czułość, która zawsze trzyma z tobą w przeciwieństwie z mym rozumem.

Nie mogąc przeciw przekonaniu żadnego powziąć postanowienia, wezwałam Kaunitza na naradę. Załączam ci jego pismo, stosownie do którego wydałam wszystkie rozkazy. Spodziewam się, że tym sposobem zadość się stanie twej woli, a Bóg niech raczy przyjąć tę ofiarę, którą nie tobie składam, ale Jemu samemu, aby pobłogosławił twoje zamiary i przedsięwzięcia. Z mej strony nie usłyszysz ani skargi, ani szemrania, wszystko to pozostanie, jak zazwyczaj, w głębi mego serca. Możesz sądzić, w jakim się to serce teraz zbolałym znajduje stanie po chwilowej pociesze, którą mu ubiegłej zimy sprawiłeś obietnicą, że więcej o zamierzonej podróży nie będziesz myśleć. Pomimo więc przytłumionych pogłosek, które tutaj przed dwoma tygodniami rozszerzano, że przecież do niej przyjdzie, ja jedna byłam spokojna. Teraz zezwoliłam i nie chcę więcej o niej mówić, ale utrapień moich nie widzę końca. Muszę jednak zauważyć, że jeżeli już koniecznie chcesz w tym jeszcze roku odbyć tę podróż, to nie może być odpowiedniejszej na nią pory, jak wrzesień. Przysięga bowiem na wierność, która jeszcze nie mogła być wykonaną (ludności galicyjskiej), jest niczem innem, jak cere-monją, gdyż w każdym razie będzie tylko wymuszoną i wydartą tym biednym ludziom (nur erzwungen und diesen armen Leuten abgenöthigt sein wird).

Dotąd nie było możliwe wysłać ci do Banatu potrzebnych wyjaśnień, tyczących się nowej konwencji, którą musiano natychmiast ekspedjować, gdyż Rewitzky żądał jak najrychlejszego przysłania mu nowych instrukcyj.

Gdybyś tutaj był przy mnie, wszystkoby szło lepiej, tutaj jest twoje miejsce, ale nie w karpackich górach. Przebacz mi; sądzisz, że za wiele uwagi zwracam na to, co ludzie mówią. W dwudziestu pierwszych latach mego panowania dowiodłam co innego, ale ty, ty za mało wagi przywiązujesz do opinji, idziesz tylko za swemi popędami i za swą wolą. A ponieważ tej ostatniej nikt się nie sprzeciwi, gdyż posiadasz dar wymowy i łatwość pióra i wspierasz je niewyczerpanemi sofizmatami i żarcikami, więc też najczęściej osiągniesz, co chcesz. W ten sposób upewniony w swych zdaniach, sądzisz, że nikt inny nie ma słuszności, albo nie zasługuje na uwagę. Przebacz mi to wezbranie serca, nie gniewam się bynajmniej, ale smucę się i chcę cię przestrzec na przyszłość.“

Podróż galicyjska stała się zatem powodem tak bolesnych słów cesarzowej, które jednak nie musiały w niczem zachwiać silnej woli Józefa, nie uczynił bowiem nawet tego, co mu matka doradziła, aby przynajmniej do jesieni podróż odłożył, ale natychmiast po powrocie kurjera z Wiednia wydał rozporządzenia, tyczące się swej podróży. Ze zwykłą sobie gorliwością sam je dyktował i tego samego miesiąca, jeszcze w czerwcu, wysłał do Hadika i do Pergena do Galicji.

W nieocenionym zbiorze dokumentów z pierwszych lat zajęcia Galicji, znajdującym się w rękopisie Bibljoteki Ossolińskich nr. 525 są i te rozkazy i rzucają nader jasne światło na młodego, swem powołaniem przejętego monarchę, który rzeczywiście chce dobra ludów, poddanych jego panowaniu, i ma dość siły i zdolności, aby swe myśli w czyn zamienić, a jeżeli grzeszy, to tern, co mu matka wytknęła w powyższym liście: zbytkiem ufności we własne zdanie, niezważaniem na cudzą radę.

Pozostawiając hr. Hadikowi pamięć o materjalnej stronie podróży, pisze do hr. Pergena.

„...Przedewszystkiem na tern mi zależy, aby całemu narodowi dać do poznania ducha mej podróży (der wahre Esprit meiner Reise) i odjąć mu to fałszywe mniemanie, jakobym tam jechał, aby się cieszyć z jego ucisku (Unterdrückung) i wstydu. Ludzie rozumni pojmą przecież i muszą pojąć, że podróż, którą przedsiębiorę, jest najnieprzyjemniejsza ze wszystkich moich podróży, które mógłbym kiedykolwiek przedsiębrać albo które przedsiębrałem i że nic innego mnie do niej skłonić nie mogło, jak tylko nadzieja, że nietylko tamtejszej ludności, ale całemu państwu, którego częścią jest teraz Galicja, pożytek przynoszę. A może nigdy nie zdarzy się temu krajowi chwila, w której bym mu mógł być tak przydatnym jak obecnie, gdy po rozdarciu i zmianie dawnych stosunków nowe mają być zaprowadzone formy rządu. Z naocznego też przekonania się i z zetknięcia się z ludźmi będę mógł powziąć o kraju lepsze wyobrażenie, aniżeli z niedokładnych dzieł geograficznych. Jestem pierwszym, któryby rad zebrać wiadomości o urządzeniach, o stosunkach, sposobie myślenia i zdolnościach ludności, aby je zużyć dla dobra publicznego i dobra jednostek. Jest to jedyna i największa przysługa, którą jestem w stanie zrobić Polakom w ich bolesnem wprawdzie położeniu, ale na które niema rady. Ta przysługa powinna im być osłodą...

Jeżeli im pan sam, albo przez osoby zaufane wyłożysz te argumenty, które mi się jasne i bez zarzutu być zdają, to nie wątpię, że każdy z nich otwarcie wypowie i powierzy mi swe skargi, stosunki i życzenia, co mi prawdziwą sprawi radość. W rzeczach, które się stały, a pomimo, że są nieprzyjemne, odstać się nie mogą, byłoby zbyt nierozważnem nie chwytać się środków, które złe zmniejszyć mogą, albo nawet stworzyć stałe, prawdziwe dobro. Jeżeli mieszkańcy Galicji opuszczą nadarzającą. się teraz sposobność, mogą przez długi czas żałować swego postępowania.

W tej myśli proszę przygotować umysły, nic nie przesądzając, ani też nie zdradzając nawet pozorów jakiejś obawy, której rzeczywiście mieć nie mogę wobec tego, że kraj wojskiem przepełniony. Zresztą wszelka obawa obca jest naszemu sercu.

Ktokolwiek więc zechce, może mi przedkładać memorjały, skargi i prośby.

Wypraszam sobie jednak wszelkie oznaki radości, jakiego-kolwiekby były rodzaju, żadnych przemów, bicia we dzwony, albo innych uroczystości. Nie życzę sobie także, aby umyślnie dla mnie drogi robiono, ograniczyć się tylko należy na załataniu niezbędnych dziur i postawieniu mostów, bez których przejechać się nie da.

Pragnę wreszcie, aby mi w całej podróży towarzyszył jaki obywatel, któryby umiał po łacinie, znał okolicę i dawał potrzebne wyjaśnienia. Niech zresztą ludzie z tego sądzą, że tam nie przyjechałem w celach wojskowych, które w istocie do ostatnich teraz należą.“

Rozkaz, przesłany równocześnie generałowi Hadikowi w podobnych mniej więcej słowach, kreśli cele podróży i wolę cesarza, zawiera jednak szczegółowe polecenia co do mater jal-nej strony podróży, które cechują charakter Józefa II. Prze-dewszystkiem niech podróż jak najmniej przynosi kosztów, nic zbytecznego, nic paradnego, wszelkie przygotowania to rzecz wojskowych, aby ludności od pracy nie odrywać.

Są w tych rozporządzeniach przesadne skrupuły, pociągające to za sobą, że cesarz się pozbawia bliższej styczności z zamożniejszą ludnością. Nie chce bowiem nigdzie mieszkać po zamkach, po dworach, ale tylko po domach zajezdnych, pleba-njach lub chatach wieśniaczych. Na noclegach mają żołnierze dostarczać żywności, do kuchni każe odkomenderować 4 albo 5 uczciwych a zręcznych żon wojskowych, które mówią po niemiecku, a gdyby ich nie było, po kilku żołnierzy.

Program podróży był następujący : dnia 26 lipca cesarz miał wyjechać z Koszyc i przez góry, na Homonnę, Lesko, Sanok, Brzozów, Dynów, Dubiecko, Jarosław, Jaworów, Janów udać się do Lwowa; tam kilka dni zabawiwszy, objechać wszystkie ważniejsze miasta i całą linję niewytkniętej jeszcze granicy; powrócić do Lwowa, zabawić tam dłuższy czas, a następnie, na żółkiew, Niemirów, Leżajsk, Tarnów, Bochnię, Wadowice i Białę wrócić do Wiednia. Plan czynności tak był opracowany, że cesarz żadnego znaczniejszego nie miał opuścić miasteczka. Kazał sobie przedewszystkiem zwracać uwagę na miejscowości pogranicznego albo wewnętrznego handlu, na wsie, w których miałyby być urządzone stacje kontumacyjne, słowem na wszystko, cokolwiekby mogło mieć administracyjne znaczenie.

Pierwsza część podróży, aż po Zamość, odbyła się według programu. We Lwowie bawił cesarz tylko kilka dni, mieszkał w domu jakiegoś aptekarza i niestrudzenie pracował, zwiedzał wszystko, dowiadywał się pilnie, pisał listy do matki. Niestety, ta korespondencja, któraby wiele mogła rzucić światła na ówczesne stosunki, zaginęła, pozostał jednak rządowy memorjał, datowany ze Lwowa, dnia 5 sierpnia roku 1773, który cesarz podyktował swemu sekretarzowi i wysłał do matki.

Cenny ten do historji Galicji i nader charakterystyczny dokument nie był dotąd nigdzie w całości drukowany, mając go zaś przed sobą w wierzytelnym odpisie, podamy z niego to wszystko, coby jakąkolwiek miało wagę, tern bardziej, że wyrażonych jest w nim wiele myśli, które się stały podstawą pierwotnej polityki rządu austrjackiego w Galicji.

Memorjał zaczyna się niepochlebnie dla hr. Pergena.

„Podczas krótkiego mego pobytu w Galicji — pisze cesarz — a w szczególności przez pięć dni, które we Lwowie spędziłem, mogłem się dostatecznie przekonać, że od roku, to jest od czasu, jak nasze wojska kraj zajęły, nic nie zrobiono prawdziwie pożytecznego, prócz zaprowadzenia trybunału.

Nie było też możliwem zasięgnąć tutaj dokładnych o kraju wiadomości, gdyż to, co mówią Polacy, jest stronnicze, a to, co cudzoziemcy — niedostateczne. Zresztą mniej uczciwi z tych ostatnich nie starają się o poznanie prawdy, a duch niezgody wkradł się już właśnie pomiędzy tych, którzyby wspólnemi siłami działać powinni.

Polski naród jest bardzo giętki (beugsam) nazewnątrz, ale przecież bardzo uparty, a nie mogąc żadnej prawdziwej znaleźć pomocy i błądząc pociemku, nie umiałem sobie inaczej poradzić, jak spisując następujące uwagi, które przedkładam Waszej Cesarskiej Mości.“

Cesarz prosi następnie matkę o dokładne rozważenie jego memorjału, aby można ułożyć pewien stały system urządzenia stosunków w Galicji. Prosi także o zakomunikowanie pisma Kaunitzowi i o zdanie ministra.

Stawia on kwestję rządzenia w Galicji jasno i dobitnie, radzi odrazu postanowić, czy się ją ma uważać jako stałą część austrjackiej Korony, czy też jako prowincję, którą przy pierwszej lepszej sposobności na inny nabytek zamienićby można, od tego bowiem zawisło postępowanie rządu; w pierwszym razie trzeba gospodarować jak dobry właściciel w swych dobrach, w drugim jak dzierżawca, któremu chodzi o napełnienie kieszeni bez względu na przyszłość powierzonej mu włości.

„Wasza Cesarska Mość niech raczy wypowiedzieć, czy ten nabytek ma być uważany za stałą, wieczną część monarchji, dla utrzymania której wieleby poświęcić można, czy nie; jeżeli tak, to trzeba dbać o militarne wzmocnienie Galicji, równie jak o Czechy, Morawję lub Węgry, tudzież o podniesienie jej pod względem politycznym.

Pierwsze będzie wymagało twierdz, drugie wielu politycznych urządzeń. Jeżeli jednak Wasza Cesarska Mość uważać zechce Galicję li tylko jako ekwiwalent potrzebny do utrzymania równowagi państwa, który przy pierwszej lepszej sposobności za coś lepszego i odpowiedniejszego możnaby zamienić, w takim razie zupełnie inaczej trzeba postępować, trzymać tyle tylko wojska, ile konieczne będzie dla nadania powagi rządowi, urządzić, o ile możności, jak najprościej gubernjum, któreby nie myślało o żadnych stałych instytucjach, ale o korzyści. Należałoby wtedy zaprowadzić wszędzie dzierżawy, sprzedawać królewszczyzny, podatki podnosić do takiej wysokości, do jakiej by tylko podnieść się dały, a starać się natomiast tylko o utrzymanie koniecznej sprawiedliwości. Stosownie do możliwych przyszłych wypadków europejskich trzeba wybrać albo jedną, albo drugą stronę. Trzeba postanowić: aut, aut, bo trochę tak, a trochę nie, trochę fortyfikować, a przecież niedość trwale, brać pieniądze, wyciskać podatki i znów opuszczać, to doprawdy nie idzie, w takim razie nic nie osiągniemy.“

Wychodząc następnie z przypuszczenia, że cesarzowa nakłoni się do tego, aby Galicję uważać jako stale nabytą prowincję, sądzi cesarz za konieczne postanowić, czy ją należy zrównać z innemi dziedzicznemi krajami, czy też nadać jej odrębne w monarchji stanowisko, a zatem, czy zastosować do niej wszystkie ustawy, które w innych obowiązują prowincjach, czy nie. Po raz pierwszy wychodzi tutaj kwest ja centralizacji, stanowiącej później ideał wielu rządów w Austrji; cesarz bowiem jak we wszystkiem tak i pod tym względem żąda stanowczego orzeczenia, czy zbliżenie Galicji do krajów niemieckich, zamal-gamowanie się z niemi jest pożądane i czy przewaga rządu ma spoczywać w Wiedniu, czy w kraju. Wszystkie te pytania pozostawia bez odpowiedzi, ale z zarządzeń, któreby chciał przeprowadzić i uwag, które czyni, okazuje się, że takie zamalgamo-wanie się uważa narazie za niemożliwe, uznając wszelkie odrębności nabytego kraju.

Skupienie interesów galicyjskich w kancelarji nadwornej w Wiedniu, które tam z początku należały, uważał cesarz za nieodpowiednie, Galicja jest bowiem krajem rozległym, jej interesy mają swe właściwości, przeto należałoby dla niej utworzyć nowy najwyższy urząd, nową kancelarję nadworną, któ-raby mogła przytem sprawować i interesy drugiego kraju, potrzebującego osobnej władzy, a mianowicie: Siedmiogrodu.

Zastanawiając się nad tern, komuby kanclerstwo mogło być powierzone, przychodzi do przekonania, że generał Hadik najwłaściwszą byłby osobistością. Zna on już potrosze Galicję, jest za stary, aby pełnił wojskową służbę, a nieodpowiedni, aby mu powierzyć urząd namiestnika we Lwowie. Człowiek to zręczny, uczciwy, mający szacunek u ludzi, ale do przeprowadzenia organizacji nowego kraju za powolny i pełen węgierskich uprzedzeń (mit hungarischen préjugés), które w Galicji chętnie chcianoby naśladować. Zresztą ma on żonę, nie kwalifikującą się na namiestnikową, kobietę, znaną z zalotności, głupoty i skąpstwa, która go trzyma pod pantoflem i często nakłania do postępowania jeżeli już nie szkodliwego, to przynajmniej bardzo nieodpowiedniego. Wydała ona w Galicji córkę (za Marcina ks. Lubomirskiego) i zaprzyjaźniła się z polskiemi domami, chce, aby jej pochlebiano, ma też cały dwór pochlebców i proteguje tych, którzy się najuniżeniej kłaniać umieją. Niedorzeczności pani Hadikowej nie miałyby w Wiedniu znaczenia i nie przeszkadzałyby, aby generał był dobrym galicyjskim kanclerzem.

Trudniejszą jest rzeczą obsadzenie posady namiestnika we Lwowie; Pergena uważa cesarz za najzupełniej nieodpowiedniego, a słusznie mu w Galicji zarzucają, że nie jest dość pracowitym.

„Tłumaczy się wprawdzie — pisze cesarz — że nie ma zdolnych pomocników, i że wielu wskazówek, o które prosił, nie otrzymał, nec in re nec in tempore; mnie się jednak zdaje, że on nieprzyzwyczajony do porządku w traktowaniu interesów i że się nigdy do tego nie przyzwyczai, bo jest potrochu idealistą.

Maluje np. tablice statystyczne wielkie jak domy, pomimo że wie dobrze, że ta jego statystyka jest fałszywa i musi być fałszywa; chce wszystko sam robić, a niczego dokończyć nie umie. Być może zresztą, że jest to tak wielki genjusz, że dla tej wielkości warto poświęcić zwykły porządek, bezpieczeństwo i dokładność w interesach, ale ja tego zdania nie podzielam.

Tutaj trzeba przysłać człowieka w średnich latach, pełnego sił, bezinteresownego, uczciwego, czynnego i dokładnego w nadzorowaniu podwładnych. Namiestnik galicyjski musi posiadać wiele wiadomości i zdolności, musi się rozumieć na organizacji administracyjnej, na rzeczach kameralnych, stosunkach kredytowych, na sądownictwie, na sprawach publicznych i politycznych, musi posiadać języki i być człowiekiem niezłomnego charakteru.“

Przechodząc w myśli osobistości, któreby mogły odpowiedzieć tym trudnym warunkom, znajduje cesarz jednego człowieka, któryby sprostał zadaniu, a jest nim wiceprezydent Izby w Wiedniu, hr. Wrbna. „Powiedzą może — dodaje Józef — że go szkoda na tę posadę, ale niech Wasza Cesarska Mość raczy zważyć, że Galicja jest większa a równie żyzna jak Czechy i że dobra administracja tego kraju nie jest drobnostką. Galicja może się bardzo przyczynić do podniesienia całej monarchji!“

Załatwiwszy w ten sposób kwestje osobiste dwóch najwyższych posad galicyjskiej administracji, rzuca cesarz kilka myśli, kilka pytań co do polepszenia organizacji kraju. Przede-wszystkiem zdaje mu się, że zaprowadzenie reprezentacji stanowej, magnackiej, szlacheckiej i mieszczańskiej podobnie jak w Karyntji, Styrji, Krainie, w Austrji i na Morawie będzie pożyteczne w Galicji. Jakiś głos w rządzie trzeba pozostawić miejscowej ludności, jeżeli już nie głos stanowczy, to przynajmniej doradczy i petycyjny, do czego się wybornie nadaje, doświadczona już w innych prowincjach austrjackich, organizacja stanowa. Każe sobie też jak najrychlej przysłać na wzór ustawę urządzenia stanów i sejmów czeskich, aby według niej mógł dla Galicji wypracować projekt odpowiedniego statutu.

Ekonomiczne stosunki Galicji potrzebują także szybkiego, bezzwłocznego ratunku. Rzemiosła i kupiectwo na bardzo niskim stoją stopniu, trzeba w tej mierze koniecznie nieść pomoc krajowi. Sposobność ku temu nadarza się dobra, gdyż wielu kupców z okolic Gdańska, Torunia i Elbląga chce się przesiedlić do Galicji, aby uniknąć zdzierstw króla pruskiego, ale cóż: ci ludzie są protestantami, co i u miejscowej ludności i w Wiedniu za zbrodnię uchodzi. Cesarz przemawia jednak stanowczo za tern, aby im pozwolić zamieszkać w Galicji i pozakładać sobie zbory religijne, orator ja. „Czyżby to Pana Boga bardzo obrażać miało? Przecież żydzi mają w kraju tyle synagog, ile tylko chcą, a nie są nawet chrześcijanami, jak protestanci, wszakże oni miotają najcięższe przekleństwa przeciw świętej boskiej osobie, a niebo przed nimi najzupełniej zamknięte. Czyżby przeto mieli być lepszymi od protestantów? Czemuż ich tolerować, chociaż nic nie robią, żyją tylko z oszukaństwa, a odpychać protestantów, ludzi, jak wiadomo, dobrych, pracowitych, którzyby mogli zakładać fabryki, zaprowadzać rzemiosła, krzewić umiejętności, pomnażać pieniądze?“

Memorjał cesarski, pisany szybko, bez obmyślanego planu, zawiera same luźne projekty, często się w nim ta sama myśl powtarza, trudno więc uporządkować zawarte tam uwagi w jaki taki system. Widać tylko w nim żywą myśl, która często przeskakuje z przedmiotu na przedmiot, w miarę jak się jej nasuwają różne spostrzeżenia.

Z protestantów też wpada cesarz na galicyjskie duchowieństwo, które w najgorszem przedstawia świetle, i radzi jak najprędzej zaprowadzić dobre seminarja duchowne. „Bez duchowieństwa nic się nie da zrobić pomiędzy ludem, ale nawzajem jak długo biskupi i zakonnicy myślą o swych gospodarstwach, opływają w dostatki, urządzają biesiady, kłaniają się przed despotycznym papieżem w Rzymie, a nie dbają o łaski właściwego monarchy, tak długo nie można do nich żadnych przywiązywać nadziei.“

Główne zasady józefinizmu: oderwanie duchowieństwa od Rzymu, zniesienie zakonów, kiełkują już bujnie w tych słowach i trzeba tylko śmierci Marji Teresy, aby swój owoc wydały.

Musimy jednak przyznać cesarzowi, że w owych przynajmniej czasach chce zawsze dobrego, ma może fałszywe czasem pojęcia, ale pewna, jasna i otwarta dążność cechuje jego czyny.

I tak nie podoba mu się zaraz, że wiedeńska biurokracja rekrutuje ze wszystkich krańców świata urzędników dla Galicji, bardzo też otwarcie przeciw temu występuje, przestrzega przed awanturnikami, którzy zaledwie po kilku miesiącach pobytu w kraju dają się ludności we znaki; radzi, aby brać ludzi uczciwych, nieprzekupnych, i wyrzuca centralnemu rządowi kilka niedołężnych nominacyj.

„Owszem — powiada — trzeba sobie ludność ujmować, a nie zrażać, przychylność szlachty zyskiwać, osobistości, skłaniające się ku rządowi, odszczególniać, udzielać zaszczytnych tytułów: tajnych radców, szambelanów, znakomitszych wynosić do stanu książąt, hrabiów, baronów, tym, którzy mają polskie ordery, dać austrjackie odznaki, postępować jak na zręczny rząd przystoi, a nie stwarzać sobie na każdym kroku niepotrzebne trudności.“

Wiele z tych myśli pozostanie artykułem wiary dla przyszłych rządów w Galicji.

Jakeśmy powiedzieli, cesarz zatrzymał się we Lwowie zaledwie dni kilka, poczem zaraz pojechał w okolicę Zbaraża, aby się zająć sprawą uregulowania granicy, do czego delegowany był pułkownik Seeger. Nasuwała się tam właśnie nieprzewidziana trudność, chodziło o rozpatrzenie się w owej zawiłej sprawie nieistniejącej rzeki „Podhorce“, która według manifestu okupacyjnego miała stanowić granicę w tamtej okolicy.

Powstało pytanie, czy przez Podhorce należy rozumieć Seret czy Zbrucz. Zrazu zadawalniano się w Wiedniu Seretem, płynącym w pobliżu Zbaraża, gdyż to miasteczko uważano za jeden z najbardziej wysuniętych granicznych punktów. Gdy się jednak cesarz rozpatrzył w okolicy i poznał jej bogactwo, kwest ja się zmieniła, życzono sobie, aby pod Podhorcami rozumieć Zbrucz. Cesarz zachwycił się okolicą a jużto w liście do Lacego, jużto w piśmie urzędowem, datowanem z Zamościa 26 sierpnia, podnosił, że jest to nietylko najpiękniejsza i najżyźniejsza część Galicji, ale nawet jedna z najżyźniejszych w Austrji. Dobroć gleby, bogactwo i stan bydła, wielka ilość włości, pilność mieszkańców, wreszcie strategiczne położenie Zbrucza, wszystko to zachęcało, aby granicę aż poza tę rzekę posunąć.

Tak się też stało; Rosja się nie sprzeciwiała, żadnych nie stawiała przeszkód, przeto spełniła się wola cesarza.

Według pierwotnego programu podróży miał cesarz wrócić jeszcze z Zamościa na dłuższy pobyt do Lwowa i wtedy właśnie chciał wypracować dokładny system postępowania rządu w Galicji, sądząc, że do tego czasu będzie miał odpowiedź na swój memorjał. Zawikłania jednak zagraniczne, kwestja niderlandzka, przeszkodziły mu dokończyć zamierzonej podróży, powołany bowiem przez cesarzową, musiał bezzwłocznie wracać do Wiednia. W ten sposób skończył się drugi niejako akt zajęcia Galicji, który, chociaż krótki i w połowie przerwany, stanowił zawiązek akcji rządowej.

III.

II.

III.

Na tern miejscu przychodzi nam tylko o tern mówić,

III.

II.

SALONY WIEDEŃSKIE W CZASIE KONGRESU

JÓZEF SYGIERT.

KS. FRANCISZEK SIARCZYŃSKI.

II.

VI.

II.

VI.

II.

WIKTOR HUGO I EMIL ZOLA.

III.

WERESZCZAGIN.

II.

kl

VI.

Rudolf z Habsburga 113 Rudyński Adolf 684 Ruiz de

III.

Zakończeniem dzieła okupacji było zaprzysiężenie ludności, tak zwane hommagium. Władysław Łoziński opisał je szczegółowo w swoich Galicianach i nie próbowalibyśmy przedstawić tej rzeczy na nowo, gdyby całość naszej pracy tego nie wymagała i gdyby nie ważny w tej mierze dokument, na któryśmy natrafili.

Ograniczymy się jednak na tern, co najpotrzebniejsze. Z listu Marji Teresy do syna widzieliśmy, jak się zapatrywała na tę ceremonję i jak mało do niej przywiązywała wagi. Było to jednak wewnętrzne przekonanie cesarzowej, nazewnątrz podnosił rząd hommagium do wielkiego znaczenia i zaraz po objęciu Galicji nad niem się zastanawiał. Sam Pergen, przyjechawszy do Lwowa, upominał się, aby mu dano w tej mierze z Wiednia bliższe instrukcje i powiedziano: czy zaraz ma odebrać od ludności przysięgę wierności i poddaństwa, czy dopiero po jakiem takiem urządzeniu prowincji.

Zastanawiano się nad tern w Wiedniu, ale koniec końcem postanowiono dopiero wtedy ludność zaprzysiąc, jak ją król polski od dawnych uwolni zobowiązań, w przeciwnym bowiem razie zmuszałoby się ją do krzywoprzysiężnego hołdu, któryby żadnego obowiązku sumienia nie mógł za sobą pociągać. Zaraz też po powziętej uchwale Sejmu warszawskiego z roku 1773, sankcjonującej odstąpienie Galicji, wydał rząd odpowiednie

zarządzenia co do składania przysięgi (Eid der Vasalen-und Unterthans-Treue), a instrukcja hr. Pergena, dana w tej mierze dyrektorom dystryktów, nosi datę 18 listopada 1773.

Z przygotowań i sposobu, w jaki się brano do przeprowadzenia tego aktu, okazuje się, że chciano mu nadać wielką i uroczystą wagę, chciano, aby został pamiętny we wszystkich umysłach. Na termin przysięgi oznaczono dzień 29 grudnia; cała ludność bez wyjątku miała tego dnia uznać nowego monarchę. Za duchowieństwo przysięgali biskupi, za szlachtę posesjona-tów delegaci, przez nią wybrani, ludność tylko miejska i wiejska składała przysięgę gminami in gremio. Akt zaprzysiężenia pospolitej ludności był dość prosty. Wszyscy mieszkańcy gminy zgromadzili się w oznaczonem miejscu. Przełożony albo man-datarjusz wyjaśnił, jak umiał, stosownie do przesłanej instrukcji, wielką wagę przysięgi. „Złamanie jej — mówiło rozporządzenie gubernatorskie — nietylko że jest obrazą Boga i naturalnych praw, ale obrzydliwym występkiem krzywoprzysięstwa i pociąga za sobą utratę mienia, a nawet i życia.“ Po przemówieniu odczytywano rotę przysięgi, a lud powtarzał ostatnie słowa, podniósłszy prawą rękę do góry. Z odbytego aktu spisywano dokument, który podpisywali właściciele wsi lub manda-tarjusze i trzej najstarsi włościanie. Dokumenty posyłano dla większego wrażenia do Wiednia.

Bardziej zawiłe było zaprzysiężenie szlachty. Chcąc jej oszczędzić kosztów jeżdżenia do Lwowa, a raczej obawiając się zanadto burzliwych wystąpień, polecono, aby obywatele wybierali dystryktami po dwóch delegatów, ci zaś, aby się zjechali w cyrkule i wysłali ze swego łona sześciu upoważnionych do składania w ich imieniu przysięgi poddaństwa i wierności.

W ten sposób 42 delegatów reprezentowało na dniu 29 grudnia we Lwowie całą galicyjską szlachtę.

Zgromadzenia dystryktowe z wielką urządzono pompą. Dyrektor okręgu, siedząc in fade totius concursus nobilium, czytał naprzód przysłaną mu mowę po łacinie. Mowa była sucha, oficjalna, kończyła się słowami, że „pocieszający widok Najwyższej c. k. opieki nie pozwala wątpić, że szlachetne zgromadzenie skłoni się z równą ochotą jak czcią do wyboru dwóch delegatów z tego dystryktu w celu złożenia hołdu i że dyrektor będzie w stanie donieść o tej gotowości i uległości najwyższej władzy, ku satysfakcji zgromadzonych i dyrektora dystryktu“.

Treść przemówienia łacińskiego powtarzał pisarz, stojący za krzesłem dyrektora, po polsku, poczem następywało głosowanie i spisanie dokumentu hołdowniczego. Uroczystość kończyła się według instrukcji ucztą. „Na czem ugoszczenie ma polegać — pisał namiestnik — nie da się ściśle oznaczyć, ale musi ono być urządzone w miarę naj łaskawiej na to udzielonych funduszów i według obyczaju krajowego, a nadto w ten sposób, aby uczta, o ile możliwości, dobrze wyglądała i ażeby szlachta częścią przez samo wrażenie, częścią zaś przez przyjazne przyjęcie i szczere zachowanie się c. k. dyrektora czuła się zadowolona i z ukontentowaniem wracała do domu.“

Formalistyczny duch austrjackiego rządu nie chciał oszczędzić składania homagjum nawet królowi Stanisławowi Augustowi, o ile przez swe dobra, z tej strony kordonu leżące, stał się poddanym cesarskim. Powstała stąd korespondencja pomiędzy Kaunitzem, Pergenem a Rewitzkim w Warszawie, król polski bowiem prosił tego ostatniego, aby swem pośrednictwem oszczędził mu tej przykrości. Naturalnie, chodziło o zaprzysiężenie króla przez delegata. Na czem się ta sprawa skończyła, nie wiemy z pewnością, dość, że na żądanie Rewitzkiego napisał Pergen do niego list, w którym tłumaczy, że nic w tern ubliżającego, aby król złożył hołd cesarzowej, taki stosunek bowiem istnieje pomiędzy innymi monarchami, a nawet sama cesarzowa znajduje się w podobnym przypadku. List był pisany w ten sposób, aby go Rewitzki mógł pokazać królowi.

Wróćmy jednak do szlachty. Zgromadzone pierwszy raz po rozbiorze obywatelstwo korzystało gdzie niegdzie ze sposobności dozwolonego zjazdu i zetknięcia się z władzami, aby wynurzyć, co mu leżało na sercu. O ile nam dotąd wiadomo, cztery dystrykty uchwaliły instrukcje dla swych deputatów, czego od rządu wymagać mają. Akt taki szlachty bob reckiej i stanisławowskiej przytacza Łoziński, o instrukcji obywateli, w Bełzie zebranych, wspomina hr. Pergen w jednem ze swych sprawozdań do Wiednia, czwarty zaś dokument tego rodzaju, najobszerniejszy i najstaranniej ułożony, a mianowicie życzenia szlachty, zebranej w stolicy, we Lwowie, mamy przed sobą.

Wiadomość o uchwalaniu takich instrukcyj wprowadziła w kłopot Pergena, który donosząc o tem Kaunitzowi tłumaczy, że to „pochodzi jedynie z zakłóconego spokoju umysłów mieszkańców“, ale że się będzie starał zniweczyć te zamiary, nie biorąc publicznie osobistego udziału, w każdym razie da taką odpowiedź, która im odejmie rozpowszechnioną tu od niejakiego czasu nadzieję otrzymania rządów na wzór węgierski i uzyskania przywilejów tamecznej szlachty.

Rzeczywiście hr. Pergen wziął się zręcznie do rzeczy, ujął sobie bowiem kilka bardziej wpływowych osobistości pomiędzy delegatami, tak, że gdy zgromadzenie lwowskie chciało uchwalać „desideria, któreby Jej Cesarskiej Mości niedogodnemi być mogły“, takowe zostały za wpływem owych osobistości usunięte. Wywdzięczając się za usługę, wyrobił namiestnik tym osobistościom zaszczytne tytuły. Nie było zresztą w tem nic szkodliwego, że ludzie umiarkowani nie dopuścili do żądań, o których zgóry wiedziano, że nie zostaną wysłuchane, oszczędzili tym sposobem krajowi niepotrzebnego zaostrzenia stosunku z Koroną. Sądząc po desideriach, ułożonych przez lwowską szlachtę, które taką noszą cechę, jakgdyby przez wszystkich delegatów (z całego kraju) przyjęte zostały, to ludzie wytrawni, znający kierunki rządu austrjackiego, mogli rzeczywiście ruszać ramionami na niektóre uchwały; nie powiemy bowiem, żeby te we wszystkiem stały na wysokości stosunków i aby nie zamykały się w kastowych, ściśle szlacheckich, a nie narodowych interesach.

Akt zresztą z godnością napisany. Autorowie tłumaczą się przedewszystkiem, że u obcych szukają pomocy. „Traktat w Warszawie ułożony — powiadają — a teraz od najwyższego gubernjum po powiatach obwieszczony jaśnie nam pokazuje, że nas odstąpili nasi (a co największa) i od przysięgi królowi uczynionej uwolnili. Przeto i rozum i potrzeba nam radzi myśleć o sobie, protekcji szukać Najjaśniejszej Cesarzowej.“

A tak dopiero się usprawiedliwiwszy, zwracają się do nowego tronu, prosząc, aby cesarzowa ich „kondycje“ przyjąć raczyła, gdyż w ten sposób przysięga świętą i trwałą się stanie tem bardziej, że naród polski, od dawnych czasów z „wszelką

/S

/.

•' »•.

•jfe "

mMm

i*

■BMMHfe.

r ' *„.

dP

wsêâÊ^m

’.y-\

mÊÊÊF:

■ff

je it

flr

I §1

>m+.

’':S' .

-■

w«.

W -4

^SŁ

yimmm

- Wwm

'ffe'i

®f *L 5

ïîéSÊ

m

K*i ••

mm

jfedp

'4

li§

•**«**

,v

|S;f

/:sSjP

T--'

JAN ANTONI PERGEN

Podług sztychu F. Johna z rysunku Schmida Własność Bibljoteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

K

I—

LU

C

O

*

O è

w O

o Jj¹« ^

xy

À

-V

A

*

O /

s>

en

7

powolnością austrjackiej familji“ sprzyjając, nie dał powodu do jakiejś z jej strony urazy.

Gdy cesarzowa narodowi odda sprawiedliwość, naród hom-magium albo poddanie się, za najmilszą rzecz mając, chętnie złoży i przyjmie, a słodkiem zachęcony panowaniem, niemocą przynaglony, szczerą wolą i umysłem pociągniony, na dopełnienie obowiązków swoich ubiegać się będzie.

Po tym ustępie następują żądania, pierwsze tyczy się zachowania wiary.

„Ilekroć tylko dawniej przypadło cokolwiek czyli na piśmie, czyli też słowem potomności podawać do zachowania, tylekroć pierwszy wzgląd miała, za największą rzecz poczytaną była u narodu nieskazitelność i obrona rzymskiej katolickiej wiary. Teraz, gdy panowaniu Najjaśniejszej Cesarzowej się poddajemy, nietylko że nam ta wiara zupełnie zabezpieczoną i ocaloną będzie, z największą pociechą serca i duszy pewni jesteśmy, lecz mamy ufność, iż stawianie zborów dysydenckich, cerkwi szyzmatyckich wiecznem prawem wzbronionem będzie. Zabiegając zaś zgorszeniu apostato wie, czyli odstępcy od wiary, bez wszelkiego ich ochraniania śmiercią i konfiskowaniem całego majątku i dobytku, aby karani byli, upraszamy.“

Stawiając drugą część tego żądania, zapoznawała szlachta zwrot opinji, jaki się już wyrabiał w zachodnich społeczeństwach, ściągała na siebie niechęć wykształconej części niemieckich urzędników i cesarzowi Józefowi przedstawiała się jako bardzo zacofana, niemal barbarzyńska. Było to niepożytecznie i niedyplomatycznie, zważyć jednak trzeba, że się to działo na spory przeciąg czasu przed konstytucją 3-go Maja i że Galicja, przez odcięcie jej od Warszawy, pozbawioną naraz została wszelkich bardziej postępowych żywiołów, które pozostały w stolicy, obywatelstwo zaś podkarpackie, oddalone od serca ojczyzny, należało do naj skraj niej konserwatywnej części narodu.

Rozwijając dalej swoje żądania stara się szlachta, o ile możności, zabezpieczyć swoje prawa, nie opiera się wprawdzie jak szlachta stanisławowska na tern, że ponieważ Galicja została rewindykowana w imię praw korony św. Szczepana, więc i jej się w konsekwencji należą prawa i przywileje węgierskiej

Jedną z najważniejszych spraw, poruszonych w petycji jest stosunek poddańczy, szlachta życzy sobie, żeby pozostał taki, jaki jest, i w niczem nie został zmieniony. „Nabyliśmy włościan — mówią — nieskąpym wylaniem krwi przodków naszych, zastawiając ich nami samymi przeciw Turkom, Tatarom, kozakom i innym natarczywościom, nadto niezmiernemi nakładami pieniężnemi nieraz okupywaliśmy ich i opłacali własnym kosztem. Nadto ratowaliśmy ich w różnych upadkach niemałym kosztem, opatrując ich nędzę jak i dotychczas opatrujemy i za-pomagamy, a przeto z całym narodem upraszamy, aby od prawa nad nimi panowania nie byliśmy oddaleni i z niego ogołoceni, my zaś po ojcowsku postępując z nimi, zachowywać ich nie ustaniemy w stanie pożytecznym i Najświętszemu Majestatowi, nam i imże samym.“

szlachty, ale do tych samych dąży celów. Więc przedewszyst-kiem wychodzi z odwieczną formułą: neminem captivabimus nisi iure victum, żąda, aby dawne prawa szlacheckie utrzymane, ażeby sądy przez narodową szlachtę sprawowane były, aby rząd dozwolił na odbywanie sejmików celem wybierania sędziów. „Szlachcie także przystoi — mówi — aby była pośrednikiem pomiędzy monarchą a narodem, podporą i strażą praw sobie przepisanych, z tego też powodu winna mieć zawsze wolny przystęp ze skargami i zażaleniami do samego Najświętszego Majestatu.“

Petycja żąda następnie, aby nauczyciele po szkołach opatrzeni byli, aby z królewszczyzn tylko czwartą część płacić rządowi, aby wywóz zboża i soli „szlacheckiej“ wolny był od cła, a przywóz win węgierskich od opłat i jeszcze kilka mniej ważnych porusza szczegółów.

Hr. Pergen nic na to żądanie nie odpowiedział, w Wiedniu zaś znaleziono jedne z nich zanadto wsteczne, inne zanadto śmiałe, inne wreszcie uwzględniono, gdyż zgadzały się z zapatrywaniem rządu, jak np. zaprowadzenie szkół, obsadzenie części posad rządowych Polakami i płacenie podatków li tylko w pieniądzach, a nie w płodach surowych i pieniądzach zarazem.

Najwięcej jednak korzyści przyniósł akt homagjalny samemu hr. Pergenowi, szlachta bowiem wracała ze Lwowa do

domu z medalem w kieszeni, wybitym na cześć uroczystości, hr. Pergen zaś rozstawał się z nią bogatszy o 6.000 dukatów, gdyż rozczulone obywatelstwo złożyło mu w uznaniu jego życzliwości, a może antycypując jego względy, hojny upominek w złocie. Upominek ten zrobił, jak to stwierdzają urzędowe źródła, bardzo dobre w Wiedniu wrażenie, dowodził bowiem, że kraj nieogoło-cony jeszcze tak dalece z pieniędzy, jak się to zrazu zdawało, że zatem siła podatkowa ludności niejeden ciężar udźwignąć potrafi.

Galicja ani się spodziewała, ile ją miało kosztować to dobre wyobrażenie o jej trzosach.

TRAKTAT HANDLOWY

MIĘDZY AUSTRJĄ A POLSKĄ W ROKU 1775.

Zaraz po zajęciu Galicji zwrócił rząd austrjacki nader baczną uwagę na ekonomiczne i handlowe stosunki nowej prowincji, kazał zbierać daty statystyczne, które naturalnie nie mogły mieć wielkiej wartości, bo nie było po temu ani odpowiednich organów, ani dostatecznej znajomości kraju. Chcąc mieć jednak jak najrychlej doświadczone pod tym względem zdanie, uprosił hr. Pergen Józefa hr. Potockiego, kraj czego koronnego, człowieka wielkich wiadomości w rzeczach ekonomicznych, aby mu spisał swe uwagi nad potrzebami i możliwym rozwojem galicyjskiego handlu.

Kraj czy Potocki przedłożył niebawem, w pierwszym zaraz roku po okùpacji kraju, memorjał, w którym stawiał dość korzystny horoskop galicyjskiemu handlowi. Memorjału tego nie mogliśmy jednak odszukać, wiemy tylko z aktów urzędowych, znajdujących się w Bibljotece Ossolińskich (rękopis nr. 525), że pogląd, zawarty w nim na stosunki handlowe Galicji, przyjemne zrobił w Wiedniu wrażenie.

Częścią na podstawie tego memorjału, częścią z innych sprawozdań, tak hr. Pergena, jak i posła Rewitzkiego w Warszawie, przyszedł cesarski rząd do przekonania, że utrzymanie stosunków handlowych z Rzecząpospolitą jest rzeczą nadzwyczaj ważną tak dla Galicji, jak i dla całej monarchji i że zawarcie traktatu handlowego pomiędzy obydwoma państwami jest koniecznością, której na chwilę odwlec nie można.

Toczyła się też w pierwszych latach nadzwyczaj ożywiona korespondencja pomiędzy hr. Kaunitzem a hr. Pergenem i Re-witzkim celem wyjaśnienia stanowiska, jakie rząd powinien zająć w układach handlowych z Rzecząpospolitą i jakich powinien żądać ułatwień.

Przedewszystkiem nasuwała się potrzeba zapewnienia Galicji wolnego handlu korytem Wisły, gdyż była to zawsze jedyna tylko droga wywozu płodów surowych do Gdańska, droga, uświęcona ekonomicznemi potrzebami i przyzwyczajeniami wieków, a nikomu nawet na myśl przyjść nie mogło wyszukiwać dla zbożowego handlu inne arterje. Położenie geograficzne Galicji wobec Wołynia i pozostałego przy Rzeczypospolitej Podola było także tego rodzaju, że handel tamtych prowincyj ściśle musiał być połączony z handlem galicyjskim, bo zmierzał na Galicję również do Gdańska.

W pierwszych też swych pismach do hr. Kaunitza zwracał hr. Pergen uwagę kanclerza na konieczność zabezpieczenia Galicji handlu przewozowego z Podola i Wołynia i zapanowania nad nim aż do Gdańska. Radził więc usilnie, aby w drodze dyplomatycznej działać na króla pruskiego, aby jak najniższych wymagał ceł od tutejszego przywozu i wogóle galicyjskiemu handlowi żadnych na Wiśle nie stawiał przeszkód.

Zajęty ważnością handlu do Gdańska, wyciągnął nawet hr. Pergen dawny, przez niewiadomego nam inżyniera wypracowany projekt połączenia Dniestru z Bugiem i wyprawił go zaraz w styczniu r. 1773 do Wiednia, nie jakoby się zgadzał na wszystkie zdania autora projektu, ale aby zwrócić uwagę rządu na tę ważną sprawę.

Na żądanie hr. Kaunitza przesłał hr. Pergen w maju tegoż roku dokładniejsze sprawozdanie o zabezpieczeniu Galicji wolności handlu na północ, w którem przedewszystkiem podnosi, że co do wolności handlu na Wiśle interesy Rzeczypospolitej zupełnie się zgadzają z interesami Galicji, a przeszkadzać może w tej mierze tylko dwór pruski lub rosyjski. Wiedząc jednak, że nie wszyscy Polacy poznają się na własnym interesie, a chociażby się poznali, to dwa powyższe dwory mogłyby prowadzić w tej mierze intrygę w Rzeczypospolitej na swoją korzyść, obiecuje hr. Kaunitzowi, że szczerze się weźmie do dzieła, aby zdaniu owemu pozyskać stronników. „Niczego nie zaniedbam — mówi — i różnych dróg do tego użyję, aby zwrócić uwagę Polaków na konieczność wolnego handlu (Wisłą) i pobudzić ich do wielkiego w tej sprawie krzyku, sam pozostając w ukryciu. Spodziewam się zresztą, że i Rewitzki dość będzie miał sposobności, aby ich pod tym względem popierać. Zresztą liczę także na pomoc tych tutejszych obywateli, którzy z tamtej strony mają dobra.“

Stanowisko więc Galicji i Rzeczypospolitej wobec Prus — rozumuje dalej Pergen — jest co do handlu jednakie i nie może żadnej ulegać wątpliwości. Gdyby już teraz wszakże chodziło o uregulowanie ceł pomiędzy Galicją a Rzecząpospolitą, to w tej mierze jeszcze bardzo zastanowić się należy; trzeba cokolwiek obserwacji, doświadczenia. Nie radzi też namiestnik wdawać się podczas najbliższego Sejmu warszawskiego w uregulowanie poszczególnych cłowych pozycyj, naprzód winno się rozważyć wzajemne korzyści handlowe, porozumieć się o nie, a później dopiero przystąpić do właściwego handlowego traktatu, do taryfy.

Przewidując przyszłość, przekonany jest zresztą namiestnik, że w całości przewaga handlowa musi wypaść na korzyść Galicji, narazie jednak potrzebują niektóre okolice, pozostające pod berłem austrjackiem, wiele żywności z Podola, z Ukrainy, a mianowicie ziemie: żydaczowska, sanocka, halicka i Pokucie. Nie mogąc przewidzieć, ile tej żywności, tych surowych produktów, będzie Galicja potrzebowała, koniecznością jest pozostawić sobie wolne ręce do consumo. Co do ceł przewozowych możnaby się zresztą porozumieć, bo mniej więcej wiadomo, jakie artykuły przemysłu zachodnich prowincyj cesarstwa przechodzą przez Galicję do Rzeczypospolitej i ile ich wychodzi.

Najważniejszą jednak kwest ją przyszłego traktatu handlowego jest sprawa wywozu soli. „Sprzedaży naszej soli — powiada Pergen — może z dwóch stron grozić konkurencja: od Prus, które wywożą morską sól do Wielkopolski, na Podlasie i na Litwę, tudzież od soli „z tatarskiego jeziora“ i mołdawskiej soli kamiennej, idącej ku Ukrainie, Podolu i w okolice Bracła-wia. Jeżeli będziemy mieli wolny spław na Bugu i Wiśle, to nie mamy się czego obawiać konkurencji króla pruskiego, bo możemy dać w takim razie na Podlasiu i na Mazowszu taniej sól od niego. Jedynie w okolicach Warty moglibyśmy ulec pruskiej przewadze, gdyż tam sól nasza tylko na kołach może się dostać. Ponieważ jednak nasza sól jest lepsza od pruskiej i ostatecznie mimo konkurencji zwyciężyć potrafi, chodziłoby tylko o to, aby jej za wielkich nie stawiano trudności i aby Sejm warszawski nie przyznał królowi pruskiemu jakichś nadzwyczajnych przywilejów, tudzież aby nie zabronił narodowi pobierać soli tam, skąd ją dotychczas pobierał. Dobrzeby zaś było, gdyby w Sejmie ponowiono prawa, które zabraniały przywozu morskiej soli, gdyż w takim razie nie mógłby król pruski inaczej swej soli wprowadzać do Polski, jak tylko chyba drogą kontrabandy, a w ten sposób musiałby upaść wobec naszej konkurencji.“

Następnie sądzi Pergen, że, jeżeliby się osiągnęło wolny spław soli na Bugu i Wiśle, tudzież potwierdzenie powyższych ustaw, zabraniających sprzedaży morskiej soli, toby rząd au-strjacki mógł nawet dawać królowi polskiemu za darmo 10.000 beczek soli rocznie, a jeszczeby dobry zrobił interes.

Ważniejsze, aniżeli konkurencja pruska, zdaje mu się współzawodnictwo morskiej soli z Rygi na Litwie, tudzież tatarskiej soli z okolic Oczakowa i mołdawskiej soli kamiennej na Ukrainie. Radzi też wcale mądrze rządowi, aby tylko wewnątrz kraju zachował dla siebie monopol soli, zagranicą zaś pozwolił szlachcie galicyjskiej (mającej warzelnie na Pokuciu i w Sam-borskiem) sprzedawać sól, jej własnością będącą, gdyż prywatna konkurencja, najróżnorodniejsze wyszukując sobie drogi, łatwiej potrafi rugować z Ukrainy i z Podola sól tatarską i mołdawską, aniżeliby to rząd potrafił uczynić.

„Sądzę — pisze dalej — że w tej mierze zasięgnę wiele wiadomości od niejakiego pana Dzieduszyckiego (Tadeusza, cze-śnika wielkiego koronnego), posiadającego znaczne warzelnie soli w ziemi halickiej, który artykuł swój wywozi nietylko na Podole i Ukrainę, ale aż na Litwę. Ponieważ on ma w tern własny interes, a u króla w wielkiem stoi poważaniu i w narodzie ma wzięcie, przeto sądzę, że go w całej sprawie w Warszawie z korzyścią potrafię wziąć.“

W podobny sposób rozwinął hr. Pergen swe myśli baronowi Rewitzkiemu, który wprost od niego zażądał wskazówek, według których mógłby postępować w duchu handlowej polityki austrjackiej na najbliższym warszawskim Sejmie. Naturalnie kładzie nacisk na uzyskanie największych wolności tak od Rzeczypospolitej, jak i od króla pruskiego, co do spławu na Wiśle i życzy sobie, aby poddani galicyjscy nie byli w Gdańsku inaczej traktowani w sprawach handlowych, jak poddani Rzeczypospolitej, a przedewszystkiem, aby wracające statki nie były zmuszane brać ze sobą morskiej soli jako części ładunku, gdyż w ten sposób szkodziłoby się handlowi soli z Wieliczki.

Daje mu zresztą inne wskazówki w podobnym duchu, jak to pisał do hr. Kaunitza, a przedewszystkiem radzi mu, aby się porozumiał z Tadeuszem Dzieduszyckim, który właśnie jedzie do Warszawy. „Jest on stronnikiem króla — powiada Pergen — bardzo zręczny i doświadczony, król stoi z nim w korespondencji i zdaje mi się, że wezwał go do tej podróży, chociaż cześnik udaje przede mną, że go tam jakaś sądowa powołuje sprawa.“

O ile Austrji bardzo na tern zależało, aby jak najprędzej zawrzeć traktat handlowy z Rzecząpospolitą i ułatwić tym sposobem nietylko handel zbożowy galicyjskim poddanym, ale zapewnić sobie korzystny odbyt soli, tudzież wywóz wyrobów przemysłu z prowincyj dziedzicznych, o tyle spoglądano w Warszawie na tę sprawę wcale obojętnie.

Traktat podziałowy z dnia 18 września 1773 nie uregulował spraw handlowych i pozostawił je późniejszemu układowi (art. VIII). Zrazu Rzeczpospolita sądziła, że najkorzystniejsza będzie dla niej zupełna wolność handlowa wobec państw sprzymierzonych, że zresztą stosunki ekonomiczne pomiędzy nią a prowincjami oddzielonemi zanadto są świeże, zanadto jeszcze na siebie nawzajem oddziaływają, aby je kordonem cłowym można przedzielać. W tej też myśli oświadczyła się Rzeczpospolita wobec reprezentantów sprzymierzonych mocarstw. Rosja jednak wręcz odmówiła zaprowadzenia wzajemnej wolności handlowej i życzyła sobie, aby pozostać przy systemie cłowym, a i sama Rzeczpospolita odstąpiła niebawem od pierwotnej myśli, a to z tego powodu, że wobec zmniejszonych i bardzo niedostatecznych dochodów zaczęło jej narazie bardziej chodzić o zysk z ceł, aniżeli o przyszłe rozrośnięcie się handlu na podstawie wolności handlowej. Gdy więc Rewitzki począł dążyć do tego, aby za podstawę stosunków wziąć wolność handlową, nie mogło to oczywiście być dobrze widziane w Warszawie, skoro w danej chwili oglądano się na dochód z ceł. Z chęcią zatem wymijano sprawę traktatu handlowego z Austrją. Do tego i Prusacy intrygowali, aby te umowy odłożyć ad calendas graecas, istnie-

jące bowiem zamieszanie było dla nich najkorzystniejsze, gdyż zaprowadzali sobie obecnie samowolnie cła, nie oglądając się na nikogo, gdyby zaś były przyszły do skutku międzynarodowe umowy, toby im przynajmniej cokolwiek przeszkodziły w samo-wolnem działaniu.

Jeden więc tylko Rewitzki z całą energją pracował nad utorowaniem drogi traktatowi handlowemu, spodziewając się zresztą i słusznie, że przez zniesienie ceł i szykan granicznych, połączonych z ocleniem towarów, zachęcą się polscy kupcy do nabywania wyrobów austrjackiego przemysłu i że tym sposobem towar austrjacki będzie mógł na gruncie Rzeczypospolitej współzawodniczyć z towarem na Gdańsk sprowadzanym, na którym ciężą cła pruskie. Nawzajem zaś Austrja nie potrzebowała przynajmniej przez lat dziesięć obawiać się polskiego przemysłu, a ta nieznaczna ilość wosku, bydła i zboża, któraby z Rzeczypospolitej wchodziła bez opłaty do Galicji, nie uczyniłaby wielkiego uszczerbku austrjackiemu skarbowi.

Staraniom też Rewitzkiego przypisać należy, że, chociaż traktat handlowy musiał być na później odłożony, przecież przynajmniej układ o sól przyszedł pod rozprawy Sejmu warszawskiego zaraz w roku 1773, chociaż stanowczej nie zawarto umowy.

Oziębłość w sprawie traktatu handlowego, jaką spotykano w Warszawie, musiała i w Wiedniu przygasić pierwotną pod tym względem ochotę, jak to widać z instrukcji, którą cesarzowa Marja Teresa dała w tym względzie Rewitzkiemu. Gdy bowiem w marcu roku 1774 tajna kancelarja cesarska przedstawiła całą sprawę, cesarzowa wydała Rewitzkiemu następującą wskazówkę:

„Byłabym skłonna zawrzeć z Rzecząpospolitą polską traktat handlowy, ale tylko z nią samą, a bynajmniej nie w porozumieniu z innemi mocarstwami. Nimby się jednak można zapuścić w traktowanie rzeczy, musiałaby nam Rzeczpospolita zapewnić środki, jakich użyje, ażeby pod nazwą polskich towarów cudzoziemskie do naszych krajów nie były przemycane i jaką drogą możnaby pierwsze odróżnić w sposób należyty od ostatnich, którym nie radabym przyznać tych samych korzyści, co produktom polskim. Z oświadczenia, które Rzeczpospolita da na to zapytanie, okaże się, czy byłoby roztropne w dalsze z nią wchodzić układy.“

Z austrjackiego stanowiska instrukcja ta była bardzo rozumna, gdyż łatwo się zdarzyć mogło, że towar pruski, a nawet dalszy, zachodni, na Gdańsk idący, mógł być przez Polskę prowadzony do Austrji jako towar polski i tym sposobem znaczną austrjackim fabrykom robić konkurencję.

Zdaje się, że odpowiedź na postawione wskutek tej instrukcji zapytania musiała wypaść po myśli austrjackiego rządu, gdyż w jesieni tegoż roku (1774) delegowała już cesarzowa radcę dworu Degelmana do przeprowadzenia układów z Rze-cząpospolitą i poleciła mu, aby drogę do Warszawy obrócił na Lwów i tam potrzebnych zasięgnął informacyj.

Gubernator ówczesny, hr. Auersperg, zwołał w tym celu posiedzenie rady gubernjalnej, na którem przedewszystkiem rozbierano pytanie, czy traktat ma się tyczyć tylko Galicji, czy też i krajów dziedzicznych. Pan Degelman rozstrzygnął jednak rzecz zdaniem, że traktat z Rzecząpospolitą mniej jest potrzebny dla zachodnich prowincyj monarchji, że zatem wystarczy, jeżeli tylko do Galicji będzie się odnosił. Następnie omówiono zasady, na podstawie których należałoby traktować z Rzecząpospolitą.

Najpożądańsza dla Galicji — sądzono — byłaby najzupełniejsza wzajemność handlowa, ale obawiać się należy, że Rzeczpospolita na nią nie przystanie, gdyż cło przewozowe stanowi teraz jeden z najważniejszych jej dochodów i musi niejako nagrodzić to, co Rzeczpospolita straciła na celnych dochodach przez ubytek kilku prowincyj.

Jeżeli się zatem wzajemności osiągnąć nie da, trzeba dla tutejszego eksportu jak największe uzyskać ułatwienia, a mianowicie ustanowić, aby od towarów z Austrji wywożonych jak najmniejsze cło przewozowe było pobierane na terytorjum Rzeczypospolitej, od towarów zaś, przez Polskę do Galicji przewożonych, aby można wyższe cło pobierać po galicyjskiej stronie.

Uznano następnie za stosowne pominąć zupełnie essito, gdyż królestwa Galicji i Lodomerji bardzo mało albo nic nie będą potrzebowały z Polski. Ponieważ jednak gdańska opłata (Stapel) bardzo jest szkodliwa tak dla polskiego, jak i galicyjskiego wywozu, przeto należałoby się starać u sąsiednich mocarstw o jej zniesienie.

Pan Degelman zapytał się następnie, czy stosowniej byłoby traktować interes o zakupno soli jako sprawę, należącą do traktatu handlowego, czy też osobną pod tym względem z Rzeczą-pospolitą zawrzeć umowę. Uchwalono to ostatnie, ponieważ traktat handlowy podaje się do publicznej wiadomości, a układ o sól tyczy się samego tylko skarbu.

Po tej naradzie wyjechał Degelman do Warszawy, gdzie oddał się bardzo szczegółowym studjom nad handlem polskim i wypracował pod tym względem w roku 1775 memorjał, któryby mógł przydać się w ocenianiu wzajemnych handlowych stosunków między Galicją a Rzecząpospolitą.    ,

Z tego memorjału okazuje się, że dokładne rozpatrzenie się w stosunkach ekonomicznych i handlowych przyczyniło się jeszcze do wzmocnienia w Degelmanie przekonania, że jak najwolniejszy traktat handlowy może posłużyć tylko na korzyść obydwu państw i za jaką taką obronę przeciw wspólnemu nieprzyjacielowi handlowemu, to jest przeciw Prusom.

Chciałby też Degelman z największą wobec Prus wystąpić energją, gdyż one stoją w drodze rozwojowi galicyjskiego handlu. „Pomocniczemi miastami polskiego i galicyjskiego handlu — powiada — są Toruń i Gdańsk, z których pierwszy stał się miastem składowem tak dla zagranicznych, jak i dla polskich towarów i miał to prawo wszystkich miast hanzeatyckich, że każdemu z obywateli miejskich służyło pierwszeństwo za-kupna przywożonych na skład towarów. Obecnie znajduje się Toruń w nader przykrem położeniu, albowiem nietylko król pruski rości sobie prawo panowania nad znacznemi obszarami, które miasto powoli nabyło poza obrębem początkowego swego terytorjum, ale co więcej, pobiera cło w Fordau w ilości 10% od wszystkich towarów, przewożonych do Torunia, a nadto wydaje zakazy przywozu pewnych towarów Wisłą nietylko w granice pruskie, ale i do Torunia, jak np. zakaz przywozu soli i tytoniu. Komora istniała wprawdzie w Fordau już za polskich czasów, była to jednak tylko komora rewizyjna, a cła się nie płaciło.“

„Mieszkańcy Torunia — dodaje Degelman — życzą sobie, aby Wasza Cesarska Mość wspierała ich sprawę i brała ich przeciw Prusakom w obronę, a przytaczają po temu dwojakie powody: po pierwsze, ponieważ pozostawienie Toruniowi jego dawnych przywilejów zostało zastrzeżone traktatem petersburskim, a wzgląd na podpisane na nim dwory wymaga, aby był dotrzymany; po wtóre ponieważ to miasto, zatrzymując swe przywileje, mogłoby być użyteczne galicyjskiemu handlowi na wypadek, gdyby pomiędzy Austrją a Prusami nie dało się doprowadzić do skutku porozumienie handlowe. Miasto byłoby w takim razie gotowe nie korzystać co do galicyjskich i au-strjackich towarów ze swego prawa pobierania opłat (Stapelrecht).“ Szczerze też radzi Degelman, aby się ująć za prawami miasta Torunia, a przynajmniej w rzeczach handlu ochronić je od pruskiej samowoli.

Następnie przechodzi do stosunków miasta Gdańska i podnosi, że zdaniem polskich kupców towary północne i kolonjalne nie mają tańszej drogi do Galicji, jak na Gdańsk, pomimo, że miasto obciąża je cłem przewozowem, wynoszącem 20% wartości towarów. Co do produktów, wychodzących z Polski lub Galicji, to Gdańsk ma prawo pobierania tych samych opłat (Stapelrecht), co Toruń. Prusacy jednak starają się zniszczyć ten handel, a mianowicie przeszkodzić wywozowi polskiego zboża do Anglji i Holandji na Gdańsk, a natomiast skierować wywóz do swego miasta, do Elbląga. W tym celu pobierają tak wysokie cła w Fordau, a natomiast Elblągowi najrozmaitsze robią ulgi, w tym też celu w Gdańsku ze swej strony zaprowadzili opłaty. Gdańsk pobiera 2% opłaty portowej i 2 % dodatku tytułem podatku zarobkowego. Prusacy żądają teraz w porcie gdańskim drugie 4% dla siebie, gdyż król pruski ma prawo der Landesherrlichkeit nad portem gdańskim.

Galicyjskiemu handlowi bardzo wiele na tern zależy, aby gdańskie opłaty (Stapel) były zmienione, ale jeszcze ważniejszą jest dlań rzeczą, aby spław na Wiśle przynajmniej o tyle był od Prus niezależny, ażeby nad umówione opłaty wyższych nie żądano.

Ze strony polskiego przemysłu niczego się jeszcze obawiać nie potrzeba, a co do wewnętrznego handlu zagranicznemi artykułami, to da się zczasem nawet przenieść na Lwów i inne galicyjskie miasta to stanowisko handlowego pośrednika, które dotąd Kraków zajmował wobec Podola i Wołynia. Trzeba tylko przyznać pewne ułatwienia kupcom na Kaźmierzu i w głównych miastach galicyjskich.

Wzajemne stosunki handlowe pociągają jednak konieczność uregulowania handlowego prawodawstwa. Opieka prawna nad handlem — powiada autor memorjału — bardzo jest w Polsce niedostateczna, a każdy się skarży na przekupstwo i niemożność utrzymania się w prawie wobec możnych, należałoby zatem w porozumieniu ze sprzymierzonemi dworami starać się o reformę sądownictwa polskiego, aby kupców zasłonić przed szykanami, od których ich tam trudno ustrzec w obecnych stosunkach. W Galicji zaś, gdzie sądownictwo cywilne i sporne w sprawach pomiędzy kupcami spoczywa w rękach bardzo źle urządzonych magistratów, należałoby przynajmniej w tych miastach zaprowadzić sądy wekslowe, które się staną środkowemi punktami ruchu handlowego.

Zresztą i obawy cesarzowej, aby pod pokrywką polskich towarów nie wchodziły do Galicji towary zagraniczne drogą przez Polskę, były uzasadnione, jak się to okazuje z dalszej treści memorjału. Administracja bowiem ceł pozostawia dotąd w Polsce wiele do życzenia i nie jest wolna od różnorodnych nadużyć, a na dowód tego przytacza, że im dalsza od Warszawy komora, a zatem im bardziej oddalona od jakiego takiego nadzoru, tern mniejsze cło można opłacać, opłacając się przy tern urzędnikom.

W duchu uwag, wypowiedzianych w memorjale, przemawiał Degelman przy układach z delegacją sejmową w Warszawie, które się odbywały w zimie z roku 1774 na 1775 i doprowadziły wreszcie do traktatu, który zawarto dnia 16 marca 1775 na podstawie następujących zasad.

Ażeby rozkrzewić i wspierać wzajemny handel, postanowiono, aby z obydwu stron tak od płodów surowych, jakoteż i od wyrobów przemysłu, wchodzących do kraju, wymagano tylko niskiego cła po cztery od sta według taryfy, która w trzy miesiące po podpisaniu traktatu będzie ułożona. Dodano jednak wyraźne zastrzeżenie, że się to odnosi tylko do

Z przeszłości, I produktów polskich, opatrzonych w świadectwo polskiego pochodzenia.

Od wywozu płodów surowych i towarów z krajów korony austrjackiej do Polski będzie cesarzowa wymagała tylko ⁵/₁₂ od sta, zastrzegając sobie wzajemność.

Od wina, z Austrji do Polski wchodzącego, będzie Rzeczpospolita pobierała pół dukata od beczki.

Od wywozu polskich towarów płaci się 4 od sta.

Od towarów, przechodzących z Polski przez Austrję (transite)), płacić się będzie najwięcej jeden od sta, z zastrzeżeniem wzajemności ze strony Rzeczypospolitej.

Handel solą będzie zupełnie wolny w krajach Rzeczypospolitej tak, że każdemu jej obywatelowi wolno sól kupować, gdzie mu się podoba. Od soli, z Austrji do Polski wchodzącej, nie opłaca się żadnych podatków ani importations ani exportations.

Cło płacone będzie nawzajem złotem i srebrem.

Towary, spławiane rzekami granicznemi obydwu państw, wolne będą od wszelkich ceł, jeżeli płyną dalej, nie wchodząc na przeciwległe terytorjum.

Osobny akt, zawierający to, co się do handlu dwóch państw kontraktujących ma stosować, zapisano w konstytucjach Sejmu extra-ordynaryjnego warszawskiego z roku 1773—1775 (s. 51).

Traktatu tego nie można było uważać jak tylko za bardzo korzystny dla Austrji i dla Rzeczypospolitej ; dla ostatniej naturalnie o tyle mniej korzystny, o ile przemysł polski stał daleko niżej od przemysłu dziedzicznych krajów cesarskich. Au-strja nie osiągnęła zupełnej wolności handlu, jak sobie tego życzył pan Degelman, ale ostatecznie wywóz jej towarów wielkie uzyskał ułatwienia.

Wykonanie traktatu polecono w Galicji uniwersałem z dnia 19 listopada 1776 roku.

Równocześnie zawarła także Rzeczpospolita układy handlowe z Rosją i Prusami. Pierwszy był tylko potwierdzeniem traktatów z roku 1686 i 1768 in favorem kupców moskiewskich, drugi zaś z tego powodu był bardzo dla Polski niekorzystny, ponieważ celem jego było zmuszenie Polski, aby wszelkie potrzebne wyroby przemysłu kupowała w Prusiech. Cło też we wzajemnych z Prusami stosunkach było bardzo niskie (2%), ale natomiast na wszystkie towary, sprowadzane z zagranicy przez Prusy, a nawet i z Gdańska nałożyli Prusacy 12% cła przewozowego. Chcąc zaś jeszcze bardziej utrudnić Polakom stosunki z Gdańskiem, ustanowili składy towarów jedwabnych i sukien (francuskich i angielskich) na potrzebę Polski w Kłajpedzie, Tylży, Królewcu, Elblągu, Bydgoszczy, Szczecinie, Drezdenku i Wrocławiu. Każdy Polak jednak, kupujący w tych składach, musiał za połowę ceny swego kupna wziąć i towarów pruskich z każdego gatunku, który kupował, a prócz tego zapłacić 4% cła za sprowadzenie tych towarów do Polski. Jeżeli się zaś nie poddał tym dwom warunkom, płacił za kupione w składach towary 12% tytułem opłat rządowych.

Austrja nie była szczęśliwsza z Prusami od Rzeczypospolitej, gdyż mimo życzeń Rewitzkiego, nalegań Pergena i Degel-mana utrudnienia, które Prusacy zaraz po rozbiorze Polski stawiali galicyjskiemu handlowi, bynajmniej nie zostały usunięte, ale trwały aż do późniejszych czasów.

1880.

WALKA Z CENTRALIZMEM W GALICJI.

Lata od 1860 do 1880 stanowią bardzo ciekawą datę w hi-storji Galicji, małą ilustrację do znanej teorji Iheringa: walki o prawo. Potrzeba było dużo pracy, dużo zdrowego zmysłu politycznego, dużo wytrwałości, aby dojść do skromnej autonomji, jaką Galicja zczasem posiadła. W krótkiej tej epoce zamkniętych jest mnóstwo różnorodnych wspomnień, a małe zwycięstwa i małe straty tak często się w niej powtarzają i tak często jedną i tę samą przybierają zewnętrzną formę, że w pamięci dużo się zaciera szczegółów, ginących w całości obrazu. A przecież szczegóły tej walki daleko są może ciekawsze, aniżeli ogólny na nią pogląd, bo właśnie uwydatniają, jak to w życiu małemi środkami, cierpliwością, można często więcej uzyskać, aniżeli nawet świetnemi zwycięstwami, z których się nie zawsze umie potrzebne wyciągnąć korzyści.

Te dwudziestoletnie zabiegi przesunęły mi się przed oczyma, a mimo to, gdym je chciał w całość połączyć, zabierając się do niniejszej pracy, dużo mi już brakowało ogniw. W czasach tak obfitych w zdarzenia, w czasach zresztą, w których teatr działania ludzkości rozszerzył się na pięć światów, pisanie współczesnej historji stało się koniecznością. O krytykę narazie nie chodzi, na nią zawsze dość czasu, ale o notowanie faktów, o pochwycenie obrazu, jaki się nam przedstawiał, o ułatwienie zrozumienia rzeczy pisarzom późniejszym. Nam pomaga pamięć, łączy fakty bez żadnej trudności; za lat kilkadziesiąt to połączenie zdarzeń będzie już wymagało niemałego wczytania się, niemałych trudności. A te trudności nie zmniejszają się z postępem czasu, lecz owszem rosną w coraz to większe rozmiary, bo się coraz więcej pisze i więcej drukuje, a dziennikarstwo, broszury, programy polityczne i odezwy piętrzą się w takie stosy, że jeżeli przyszłemu politykowi lub historykowi nie wskażemy ścieżki w tym lesie, to będzie złorzeczył dzisiejszej powodzi druków i papierów.

Niemcy też i Francuzi piszą swe współczesne dzieje, u nas dopiero w najnowszych czasach kierunek ten pracy literackiej zaczyna powszechniejsze budzić zajęcie. Wspomniane wyżej lata galicyjskich dążeń i starań nie miały pod tym względem szczęścia, do tego stopnia, że Niemcy nas pod tym względem uprzedzili.

Nawet rok 1848—9, który był bardzo ważny dla Galicji i znaczniejszą już od nas jest oddalony przestrzenią czasu, nie znalazł swego historjografa. Nie mogę bowiem za takiego uważać Aleksandra (Leszka) hr. Borkowskiego, którego Sejm usta-wodawczy rakuski ze szczególniejszą uwagą na poselstwo polskie (Poznań, 1849, 1850, dwa tomiki) jest raczej polityczną broszurą, aniżeli obrazem życia Galicji i jej dążeń w tych pamiętnych latach. Sięgając zatem do owych czasów, musimy się raczej radzić niezbyt nam przyjaznego Niemca Józefa Aleksandra br. Helferta (Geschichte Oesterreichs vom Ausgange des Wiener October-AufStandes 184-8. Praga, 1872), a ponieważ on do rzeczy galicyjskich najzupełniej nie wystarcza i zaledwie za drogowskaz służyć może, rzucać się w wir dzienników, odezw, plakatów, broszur. Wszystko pod tym względem jest jeszcze do zrobienia, a kto się zabierze do tego zadania, znajdzie najobfitszy i najumiejętniej zebrany materjał w Bibljotece Włodzimierza hr. Dzieduszyckiego we Lwowie. Bibljoteki Ossolińskich i Uniwersytecka, które były wówczas pod administracją rządu, bardzo w tej mierze są niedostateczne, tern bardziej, że broszury nie były zbierane w całość, ale każdej by potrzeba szukać osobno.

Do późniejszych lat także niema dotąd polskiej książki, ujmującej w całość zdarzenia i poddającej je pod rozważną krytykę. Z korzyścią wszakże użyć można obszernego dzieła Waltera Roggego Oesterreich von Vilagos bis zur Gegemvart (Leipzig und Wien, 1873), który, chociaż niechętny Polakom, nie rozumiejący naszych stosunków i niesłychanie gadatliwy, przecież zebrał dość dużo materjału i tu i ówdzie w pracy dobrą może dać wskazówkę. Najużyteczniejszą, a do historji Galicji ostatnich czasów nader ważną książką stało się dziełko dra Ludwika Gumplowicza Das Recht der Nationalitäten und Sprachen in Oesterreich - Ungarn (Innsbruck, 1879). Autorowi należy się za tę sumienną i sprawiedliwą pracę prawdziwa od nas wdzięczność. Tu i ówdzie jeszcze jakaś monografja, jak studjum biograficzne Karola Widmana pod tytułem Franciszek Smolka (Lwów, 1868), otóż i wszystko, czego do zobrazowania ówczesnych dziejów galicyjskich użyć można. Następują naturalnie dzienniki, niezliczona ilość broszur i pism polemicznych, dyktowanych namiętnością chwili, a zaledwie w naj poważniej szem piśmie perjodycznem, „Przeglądzie polskim“, który wychodzi w Krakowie, można się spotkać w licznych politycznych rozprawach z więcej obrobionym mater jąłem. Nie trzeba jednak spuszczać tego z oka, że ten mater jał obrobiony jest ze stanowiska stronnictwa, którego „Przegląd“ jest wyrazem. Wreszcie pozostają najważniejsze ustawodawcze źródła, a mianowicie Dzienniki praw państwa i Dziennik ustaw i rozporządzeń krajowych, stenograficzne Sprawozdania z Sejmów galicyjskich i Rad Państwa, tudzież Sprawozdania z czynności Wydziału krajowego.

Nie miejsce po temu, abyśmy chcieli wyczerpująco zdawać sprawę z wspomnianych wyżej czasów politycznego życia w Galicji, chcemy raczej zsumować tutaj zdarzenia, sporządzić bilans tej walki o autonomję, okazać, co się zdobyło i jakiemi drogami się do tych zwycięstw doszło, a wreszcie przedstawić, że umiarkowanie, roztropność i nieprzecenianie sił własnych są ważnym zadatkiem wszelkiej w życiu publicznem pomyślności.

I.

Ażeby jakaś myśl miała powodzenie, musi przedewszyst-kiem trwale i długo być wszczepiana. Daleko mniej na tern zależy, czy ta myśl jest dobra, aniżeli na tern, czy rozumnych miała roznosicieli. Niejeden też bywał błędny system rządowy, na fałszywej polegający zasadzie, ale utrzymywał się długo, bo poza nim stali ludzie wytrwali.

Tej prawdzie zawdzięczał system centralistyczny, józefiński, w Austrji swe długie istnienie. Wprowadził go człowiek silnej woli, zainteresował nim swe otoczenie, poparł zwartą falangą biurokratyczną — więc machina szła i szła długo, miażdżąc wszystko przed sobą aż po rok 1848, a właściwie 1859.

Tradycje Austrji, rozmaitość jej ludów, przeciwne były centralizmowi, każdy kraj monarchji osobno bywał rządzony, osobne miewał prawa. Jeszcze w czasach po Karolu VI istniały sejmy czeskie i tyrolskie, Medjolan i Śląsk, Węgry i Siedmiogród miały swą własną reprezentację. Każdy z tak zwanych krajów dziedzicznych miał w Wiedniu swą odrębną najwyższą władzę administracyjną, były tam: nadworne kancelarje dla Czech, dla Austrji, najwyższa rada hiszpańska z osobnym oddziałem dla Medjolanu, dla Flandrji i t. d. Za Marji Teresy istniały jeszcze kancelarje: czeska, austrjacka, węgierska, Deputation in Illyricis, a nawet, gdy Austrja zajęła Galicję, stworzyła dla niej krótkotrwałą galicyjską kancelarję nadworną.

Tego rodzaju, do pewnego stopnia autonomiczne urządzenia nadzwyczaj ułatwiały sprawowanie rządów, a co więcej, zapobiegały ciągłym starciom pomiędzy narodowościami, wcho-dzącemi w skład monarchji.

W radzie, otaczającej Marję Teresę, zaczęły się pojawiać pierwsze centralistyczne zachcianki : mówiono tam już o konieczności wytworzenia „harmonijnej zgody pomiędzy zwyczajami poszczególnych narodów,“ o wytworzeniu „narodowego ducha austrjackiego“, a w szkołach w praktyce zaczęto przeprowadzać te zasady, tworząc w całej monarchji jednakie, tak zwane niemieckie szkoły. Sprawiedliwy jednak umysł cesarzowej nie pozwalał się bardzo rozrastać temu dążeniu, a dopiero cesarz Józef II dał się najzupełniej opanować centralizmowi, a raczej przyswoił go sobie i zrobił zeń podwalinę rządów.

Zdawało się Józefowi II, że zniemczenie wszystkich ludów Austrji jest rzeczą bardzo łatwą, a w zarozumiałości swej nie przypuszczał nawet, aby się mogło stać inaczej. Gdy mu jakiś magnat węgierski robił przedstawienia z powodu zaprowadzenia języka niemieckiego na Węgrzech, odpowiedział, że „mowa niemiecka jest uniwersalną mową państwa, że jest cesarzem niemieckim, a wskutek tego wszystkie inne państwa, które posiada, są prowincjami.“

Trzymano się też tej zasady przez lat kilkadziesiąt, przygnieciono wszystkie narodowości do tego stopnia, że się naze-wnątrz zdawało, że powstał tylko jeden austrjacki naród, którego organem była c. k. uprzywilejowana „Gazeta wiedeńska“ i c. k. urzędowa gazeta prowincjonalna. Wszelki ruch umysłowy ustał, a prócz kilku beletrystycznych gazet i dzienników mód nie istniała w całem państwie anijedna codzienna gazeta polityczna. O jakiemś znaczeniu tej lub owej narodowości, oprócz Niemców, o wpływie jakichkolwiek osobistości, któreby nie przysięgły wiary biurokratyczno-centralistycznemu systemowi, nie było mowy.

Prowincja, kraje koronne, nie rządziły się, ale niemi rządzono, nie mogły też ani mieć zasług w rządzie, ani być odpowiedzialne za popełnione błędy polityczne. Los innych pro-wincyj dzieliła Galicja ze swemi Sejmami postulatowemi, którym wolno było żądać nato tylko, aby te żądania nie były wysłuchane; ze swą biurokracją wiecznie podejrzywającą i wiecznie denuncjującą, ze swemi podatkami, przechodzącemi wszelką siłę ludności...

Tak było po rok 1848. Nastąpił ów annus confusionis, w którym się zdawało nietylko Polakom w Galicji, ale i Czechom, i Węgrom, Morawianom, Słoweńcom itd., że rewolucja marcowa w Wiedniu przeistoczyła całą Austrję od góry do dołu, że sturamienny polip biurokratyczny zniknął z horyzontu, że można o państwie i jego losach, o narodowościach, w skład tegoż wchodzących, postanawiać, co się tylko podoba. W tern złudzeniu narobiła onego czasu cała ludność austrjacka fałszywych kroków bezliku, a i Galicja pod tym względem nie pozostała wtyle. Dziwić to nas wszakże nie może, tak samo jak się nie możemy dziwić, że chory, którego dwa lata trzymano w nieprze-wietrzonym pokoju, dostanie zawrotu głowy, gdy wyjdzie na świeże powietrze.

W tym jednak roku bierze ludność polska w Galicji po raz pierwszy na siebie odpowiedzialność za swe czyny, po raz pierwszy staje jako znacząca coś jednostka w obrębie austrjackiej monarchji. Chwila do wystąpienia była nadzwyczaj niekorzystna, gdyż najwytrawniejsze polityczne społeczeństwa wpośród powszechnego szału postępowały niewytrawnie, a cóż dopiero powiedzieć o ludności polskiej, która, najgorzej wychowana przez biurokrację austrjacka, uważana za kopciuszka w monarchji, nie miała ani czasu, ani sposobności, aby dojrzeć do jakiegośkolwiek pokojowego, politycznego działania.

Nieprzygotowane zatem społeczeństwo polskie w Galicji znalazło się naraz, na wiosnę roku 1848, wobec bezrządu w państwie austrjackiem i wobec rozpisanych wyborów do Sejmu, reprezentującego wszystkie ludy Austrji, który miał stanowić o przyszłych losach monarchji. Ludność, cokolwiek tylko wdrożona w życie polityczne, byłaby przedewszystkiem zastanowiła się nad istotą tego zwołanego Sejmu, tudzież jakie tam zająć potrafi stanowisko. Nad tern się jednak nie zastanawiano, kwe-stja: czy wysyłać do wspólnego Sejmu, czy nie, która w później-szem życiu konstytucyjnem austrjackiem tak ważna się stała, nie była podniesiona ani w Galicji, ani w Czechach, ani na Śląsku; jedni Węgrzy stanęli odrazu na podstawie swej odrębności politycznej, na swem historycznem stanowisku, i powiedzieli, że są wprawdzie szczęśliwi z panowania dynastji habsburskiej, że jednak do rady nad urządzeniem swego kraju bynajmniej Czechów lub Niemców nie potrzebują. O Włochach, jak wiadomo, niedługo była mowa, bo ci ani do austrjackiej dynastji, ani do austrjackiej monarchji należeć nie chcieli, myśląc o tern, jakby się najprędzej od niej oderwać. Pozostały więc trzy wybitne grupy narodowości: niemiecka, czeska i polska, które bez żadnych zastrzeżeń chciały się brać do urządzenia monarchji.

Stosunek Polaków okazał się zaraz z początku bardzo niekorzystny, do wydziału bowiem konstytucyjnego, składającego się z 30 członków, mającego stanowić o przyszłych losach monarchji, wybrano tylko trzech posłów z Galicji: Smolkę, Zie-miałkowskiego i Jachimowicza. Liczebny zatem wpływ naszej pierwszej delegacji był żaden. Jeżeli zaś delegacja polska pomimo tak niekorzystnego stosunku przyszła rzeczywiście do znakomitego wpływu, to było to zasługą kilku bardzo wybitnych posłów, z niepospolitemi zdolnościami politycznemi, a w szczególności posła Smolki, który swym taktem, umiarkowaniem, ścisłą logiką, zresztą wielkiem przejęciem się istotą parlamentaryzmu umiał sobie pozyskać umysły do tego stopnia, że nie-tylko został wice-prezydentem Sejmu w Wiedniu, a później prezydentem Izby, zgromadzonej w Kromieryżu, ale, co więcej, była chwila podczas rewolucji wiedeńskiej, kiedy był dyktatorem stolicy i wówczas swą stanowczością, swym zdrowym sądem niezaprzeczone oddał usługi monarchji i tronowi.

Wtedy to, w październiku, kiedy cesarz z całym dworem przeniósł się do Ołomuńca, a z Wiednia nawet ministrowie pouciekali z wyjątkiem jedynego Kraussa, który w najtrudniejszych chwilach nie stracił głowy i, jak mógł, kierował wewnętrzną organizacją państwa, wtedy zaproponowano Smolce, aby wraz z Kraussem, Doblhof em i Hornbostlem utworzył umiarkowane ministerstwo. Smolka przedłożył swój polityczny program, który się streszczał w następujących głównych zasadach.

Austrja winna, obok szczerego nadania wolności obywatelskich, wrócić do swej dawnej historycznej podstawy, przyjąć koronę niemiecko-rzymskiego cesarstwa, którą jej Niemcy ofiarowały i zjednoczyć Niemcy w jedno cesarstwo.

Włoskich krajów powinna się Austrja zrzec i oddać narodowi włoskiemu, dążącemu do zjednoczenia, Węgrom zaś przywrócić ich konstytucję z dążnością utworzenia rzeszy naddunaj-skiej, z którąby miała pozostawać w związku unji personalnej.

Galicji wreszcie winna dać Austrja odrębne rządy narodowe i prowincja ta ma pozostać z państwem w związku unji osobistej...

Taką drogą — kończył Smolka, ma Austrja dojść do tego, aby się stała jednolitem wielkiem państwem niemieckiem z tak pięknemi anneksami, jak Węgry i Galicja.

Krauss nie przyjął tego programu, zdawał on mu się za śmiałym, Smolka pozostał zatem nadal na czele parlamentu, a nie na czele rządu.

Była to zresztą jedyna chwila w roku 1848—9, w której rząd chciał układać się z Polakami, wkrótce bowiem znalazł środek do zwalczenia rewolucji i obudzającyeh się dążeń narodowych, do czego mu Polaków nie było potrzeba. Hr. Stadion, powołany w roku 1849 z gubernatora Galicji na ministra, człowiek bardzo zręczny, był owym niepospolitym wynalazcą. Sądził on, że powstającą ideę narodowości najlepiej zwalczyć nią samą, doprowadzając ją do absurdum. Jeżeli więc Węgrzy, Polacy, Włosi, Czesi domagają się równouprawnienia swego języka w państwie, jeżeli historyczne narodowości głowę podnoszą, należy pobudzić drobniejsze szczepy, które dotąd w dzie-

wego

jach żadnej nie odgrywały roli, do stawiania takich samych żądań, należy powiedzieć Morawianom, że, mając cokolwiek odmienny od czeskiego język, powinni i dla siebie żądać narodo-stanowiska, należy szepnąć Słowakom, Ilirom, Serbom,

Kroatom, Ślązakom, Rumunom, Niemcom siedmiogrodzkim, Rusinom, aby powstali, jedni przeciw historycznemu związkowi z Węgrami, drudzy przeciw supremacji Czechów lub Polaków. Nie był to zresztą nowy wynalazek tej zasady, divide et imper a, zastosowywano ją już na Węgrzech za czasów Leopolda, ale Stadionowi przyznać trzeba, że ją wydoskonalił i rozszerzył na inne kraje, wchodzące w obręb austrjackiej monarchji.

Pierwszym wynikiem tej stadionowskiej polityki w Galicji był dekret ministerjalny, ogłoszony 21 stycznia 1849, ustanawiający zasady, według których miał rząd postępować co do języka wykładowego w szkołach we wschodniej części kraju. Zasada czyniłaby zaszczyt samemu Machjawelowi : ponieważ ludność polska jest w tych cyrkułach w mniejszości, przeto po polsku w szkołach uczyć nie można, ponieważ jednak ruski język niedość jest wykształcony, aby nauki w nim wykładane być mogły, przeto zaprowadza się tymczasowo język niemiecki. Taką logikę zastosowano naprzód do języka wykładowego w szkołach, później urządzono według niej sądy i administrację, gdyż tego wymagało równouprawnienie narodowości, jak

się ministerstwo naiwnie wyrażało.

Przeciw tak rozumianemu równouprawnieniu wniósł w kro-mieryzkim Sejmie poseł galicyjski Dylewski interpelację, która wielkie we wszystkich stronnictwach wywarła wrażenie. Ministerstwo jednak już na nią nie odpowiedziało, gdyż 8 marca 1849 został Sejm rozwiązany i program ministerjalny bezwzględnie przeprowadzony. Narzucono ludom stadionowsko-szwarcenbergowską konstytucję z 4 marca 1849, która nikogo, nawet Niemców, nie mogła zadowolnić.

Dla Galicji miała największe znaczenie wypowiedziana w tej konstytucji zasada równouprawnienia wszystkich szczepów (Volksstämme) i używanych w każdym kraju narzeczy, zasada, wywołująca zamieszanie jak w babilońskiej wieży, aby spierające się pomiędzy sobą i osłabiające się nawzajem szczepy tern łatwiej można germanizować.

Twórca tej konstytucji, Stadion, nie był już w stanie jej przeprowadzić, musiał bowiem złożyć tekę ministerjalną z powodu ciężkiej choroby, znalazł jednak godnych następców w Łachu, Thunie i Schmerlingu, trójce, która u wszystkich niemal ludów monarchji austrjackiej, a przedewszystkiem u Polaków, jak najsmutniejsze pozostawiła wspomnienie. Bach został ideałem policyjnej polityki, Thun apostołem klerykalizmu i obskurantyzmu, Schmerling wreszcie, który do tego stopnia był liberałem, że wystąpił niebawem z tego ministerstwa, stał się później wyrazem idei centralistycznej i germanizacyjnej.

sącą

ministerstwu adres zaufania. Radość była tern większa, że mi

Zrazu ucieszyli się Rusini w Galicji ową konstytucją, nio-równouprawnienie ludów, i w lutym roku 1849 wysłali

nisterstwo zamierzało podzielić Galicję na trzy prowincje i dać jej aż trzy Sejmy: polski w Krakowie, mieszany we Lwowie i ruski w Stanisławowie. Niebawem jednak spostrzeżono się w Wiedniu, że przeprowadzenie tej idei narodowości en de-taille nasuwa tysiące trudności administracyjnych i że z pomocą owej marcowej konstytucji do ładu dojść się nie da. Bach czuł się już w roku 1851 dość silnym, aby wyznać szczerze, że konstytucja dana była tylko na to, ut aliquid fecisse videatur, i że jego zamiarem jest germanizować i centralizować. Wyszło też 20 sierpnia 1851 cesarskie rozporządzenie, które nioyto ulepszyło marcową konstytucję, a właściwie zupełnie ją zniosło, i zaprowadziło język niemiecki, jako urzędowy w sądach, w szkole i administracji, a nawet stary Uniwersytet Jagielloński w Krakowie zamieniło w roku 1854, na ściśle niemiecką akademję. System ten wywoływał w kraju niezadowolenie i niechęć do rządu, której nawet Agenor hr. Gołuchowski, namiestnik Galicji, zneutralizować nie zdołał. Zresztą sam namiestnik musiał się wówczas nagiąć do systemu, skarbiąc sobie tylko łaski u tronu do przyszłego bardziej niezawisłego działania. Zasada zresztą, z której wychodził, że najgorszy system da się poczęści uczynić znośniejszym, jeżeli jest wykonywany przez ludzi życzliwych krajowi, okazała się nadzwyczaj zbawienną. A chociaż wówczas niejeden rzucał kamieniem na Gołuchow-skiego, chociaż go powszechnie „czarnożółtym“ zwano, to przecież ów czarnożółty miał niepospolite wobec kraju zasługi, gdyż

j-y

p

r

U

t

m

/aur»»*«*!—<8

*

S/Ik:

n

JN

!

.

4 fl

6»' i

WETT.

m

U ü

: •

W H M

k*> '

M

■ ' ■ /«' ;.4:

pc>>',

*> V

/

»Wmt&JÊm

FRANCISZEK JÓZEF I-szy ZA NIM NA KONIACH FRANCISZEK KRIEG i AGENOR GOŁUCHOWSKI

Podług obrazu Juljusza Kossaka z r. 1851 Własność Agenora hr. Gołuchowskiego we Lwowie

^foL'Tec.

-/

* e,8ü0rc -y

&t6*iïAy

^Oivs

wciągał potrosze polską młodzież do urzędu, stępiał, gdzie mógł, drapieżne centralistyczne szpony. Gołuchowski starał się prze-dewszystkiem zrównać tę przepaść, którą stworzyła biurokracja pomiędzy narodem a tronem, i nie pomijał żadnej sposobności, aby usposabiać panującą rodzinę jak najlepiej dla Galicji. Jego osobistym wpływom przypisać to należy, że brata cesarskiego arcyksięcia Karola Ludwika, późniejszego protektora Akademji Umiejętności w Krakowie, wysłano wówczas do Lwowa, aby dokończył swe administracyjne studja pod okiem energicznego namiestnika. Arcyksiążę zamieszkał dwa lata we Lwowie, wiceprezydent namiestnictwa Mosch uczył go administracji, radca namiestnictwa Maurycy hr. Dzieduszycki dawał mu lekcje polskiego języka i literatury, a sam namiestnik wszelkich przykładał starań, aby pod względem towarzyskim zbliżyć arcyksięcia do wyższego towarzystwa galicyjskiego, aby mu dać poznać naród i sprawić, aby ze Lwowa z jak najmilszemi wyjechał wspomnieniami. Myśl ta zupełnie się udała, Gołuchowski zyskał sobie wielkie wzięcie .u dworu, a osobliwie, u arcyksiężnej Zofji, matki cesarskiej, kobiety nadzwyczaj rozumnej i wpływowej, a tern samem osiągnął to, że słowo jego niejednokrotnie mogło pomóc w sprawach krajowych.

Zresztą około roku 1855 i system bachowski zaczął się zużywać, a pierwsze przeciw niemu ataki wyszły z węgierskich i niemieckich prowincyj. Nadużycia administracji centralistycznej, po większej części z Czechów złożonej, rosły w nieskończoność, finanse państwa coraz większy wykazywały niedobór, niezadowolenie z wszechwładnego ministra ogarniało nawet koła dworskie. Ażeby zażegnać grożącą burzę, postąpił sobie Bach jak polityk, który chcąc odwrócić opinję publiczną od wewnętrznych spraw, wyszukuje jej zajęcie nazewnątrz, i urządził wielką podróż cesarstwa do Lombardo-Wenecji i do Węgier (1857). Podróż ta przyczyniła się wszakże tylko do jego upadku, bo przekonała młodego monarchę, że biurokracja szkodę przynosi tronowi, że lud węgierski przywiązany do monarchji, ale że urzędnicy go od niej oddalają. Skutki też podróży wkrótce czuć się dały. Cesarz wydał 9 września 1857 roku reskrypt, robiący pierwszą szczerbę w murze centralizacji, jakim ona opasała królestwo węgierskie. Reskrypt postanawiał, aby ludom

pozostawiono ich narodowe właściwości i aby odpowiednią zwracano uwagę na kształcenie narodowych języków.

Z radością powitali Węgrzy pierwszą zapowiedź zmiany wewnętrznej polityki Austrji, a ośmielona nią konserwatywna szlachta węgierska podała cesarzowi adres w narodowym pisany języku o rekonstytuowanie węgierskiego prawa państwowego. Nie była to wszakże chwila do spokojnego rozważania wewnętrznych spraw monarchji, gdyż nastąpił rok 1859, a w nim wojna włosko - austrjacka, podczas której jeszcze jaskrawiej wyszła nawierzch cała niedołężność bachowskiej machiny administracyjnej, państwu zaczęło grozić bankructwo, najwyżsi urzędnicy posprzeniewierzali znaczne, dla wojska przeznaczone sumy. Tego już cesarzowi było za wiele; mimo silnych jeszcze przyjaciół dostał Bach dymisję dnia 22 sierpnia 1859, a z nim zachwiał się w swych podstawach system biurokratyczno-cen-tralistyczny, który doprowadził Austrję do węgierskiej rewolucji i do utraty najpiękniejszej w państwie prowincji, Lombardji.

Zaraz po nieszczęśliwym dla Austrji dniu pod Magentą chciał cesarz oddać wewnętrzne rządy monarchji baronowi Samuelowi Jożice, magnatowi węgierskiemu, należącemu do starokonserwatywnego stronnictwa, które się głównie przyczyniło do upadku Bacha. Węgier uczciwie odpowiedział, że nie może się podjąć tego zadania, gdyż nie sądzi, aby się znalazł człowiek, któryby tak dobrze znał wszystkie właściwości węgierskich a zarazem i niemiecko-słowiańskich krajów koronnych, aby mógł rządzić obydwiema grupami monarchji. Człowieka takiego wszakże znaleźć chciano, gdyż nie było jeszcze odwagi do podzielenia monarchji na dwa lub więcej kompleksów, i znaleziono go w Agenorze hr. Gołuchowskim, ówczesnym namiestniku Galicji. Sprawy zagraniczne i pro forma prezydenturę ministerstwa objął hr. Rechberg, właściwym jednak organizatorem monarchji miał zostać hr. Gołuchowski. Polecała go prze-dewszystkiem wielka energja, z której się dał poznać, zajmując od roku 1849 jedno z pierwszych administracyjnych stanowisk, a nadto bezwzględne do tronu przywiązanie. Biurokracja nie-miecko-czeska nie lubiła go, uważała go za niebezpiecznego i niemiłego intruza, ale koła dworskie wierzyły mu, pokładały ufność w jego zmyśle organizacyjnym i energji.

Dla Galicji było wyniesienie hr. Gołuchowskiego wielkiem i ważnem zdarzeniem. Jak każdy znakomity człowiek miał Go-łuchowski swoje wady i swoje zalety. Z wad była może ta najważniejszą, że zbyt mało zważał na ludzi, bez potrzeby, drobnostkami robił sobie nieprzyjaciół, despotyzmem, bezwzględnem postępowaniem jątrzył umysły, i wogóle nadzwyczaj mało miał w sobie potrzebnej na tak Wysokiem stanowisku dyplomacji. Bezsprzecznie był to człowiek szczerze kraj i narodowość swą kochający, a mimo to powszechnie wtedy w Galicji mniemano, że Gołuchowski zupełnie zniemczał, że w nim krew polska zastygła. Nie chciał on bowiem z urzędnikami mówić po polsku, w szorstki sposób wypowiadał nieraz swe austrjackie przekonania, a chociaż patrzył dalej i lepiej, niż drudzy, przecież nikt nie mógł przenikać jego myśli, a przeto sądzono go z pozorów. Niemców natomiast zrażał swoją szorstkością, despotyzmem, zwali go Azjatą, słowiańskim autokratą, polskim starostą i t. d.

Na opinję jednak nie zważał wtedy Gołuchowski, ale czuł dość sił w sobie, aby licząc tylko na poparcie kilku wpływowych osobistości, a przedewszystkiem arcyksiężnej Zofji, wziąć się energicznie do organizacji państwa.

Jako zapowiedź zmiany systemu z centralizacyjnego na autonomiczny, szanujący prawa poszczególnych narodów, wydał Gołuchowski 8 września 1859 rozporządzenie, ogłaszające, „że jego cesarska mość zezwolił, aby w wyższych gimnazjach nie uczono po niemiecku, ale natomiast, aby tylko przy egzaminach dojrzałości jak najściślej egzaminowano z niemieckiego języka“. Był to krok nadzwyczaj ważny, bo usuwał podwaliny z gmachu germanizacji Bacha.

Rząd dał w ten sposób znak ludom, na jakiem zamyśla stać stanowisku wobec Rady Państwa, tak zwanej wzmocnionej (verstärkter Reichsrath), którą zwołał 11 maja 1860, celem narad nad konstytucją austrjacką. Wzmocniona Rada Państwa była ciałem, które się składało z dawniejszej Rady Państwa, istniejącej na podstawie patentu z roku 1851, i z 38 nowych członków, których Sejmy krajowe delegować miały. Ponieważ jednak narazie Sejmów nie było, więc Wydziały stanowe wysłały delegatów. Na Galicję wraz z Krakowem wypadło trzech radców, podobnie jak na Czechy, na mniejsze prowincje po jednemu. Pojechali zatem do Wiednia, do tej konstytuanty. Maurycy Kraiński, członek Wydziału stanowego galicyjskiego, Starowieyski, obywatel z Jasielskiego, i dr. Polański. Rada Państwa miała obszerny zakres działania, określony patentem z dnia 5 marca 1860, miała bowiem stawiać wszelkie ważne wnioski w rzeczach powszechnego prawodawstwa, tudzież obradować nad przedłożeniami Sejmów krajowych.

wzmoc-

Nierównie dalej sięgające rozporządzenie dla Galicji, aniżeli o języku narodowym w wyższych gimnazjach i o nionej Radzie Państwa, wydał Gołuchowski 26 kwietnia 1860. Rozporządzeniem tern zwijał rządy krajowe, rodzaj małych namiestnictw w Krakowie i na Bukowinie, a tern samem jednoczył administrację całego kraju, od granic Śląska aż po Wołoszczyznę, we Lwowie. Krok swój motywował wobec Niemców względami oszczędności, Galicja stawała się tym sposobem największą po Węgrzech prowincją, a połączenie z nią Bukowiny ułatwiało ucywilizowanemu żywiołowi słowiańskiemu rozszerzenie się ku Wołoszczyźnie, gdzie germanizm coraz to głębsze zapuszczał korzenie.

Pierwsze zatem postanowienia Gołuchowskiego jako ministra jak najlepsze dla Galicji rokowały nadzieje: rozporządzenie o języku w gimnazjach zapowiadało panowanie narodowości, a zwinięcie rządów krajowych w Krakowie i w Czer-niowcach poszanowanie historycznych praw prowincji, oddzielonej od Polski.

swego

W zmocniona Rada Państwa wzięła się tymczasem raźnie do pracy, z galicyjskich delegatów zajął w niej osobliwie Kraiński bardzo znaczące stanowisko. Z umiarkowaniem, stanowczością, wytrawnym spokojem i gruntowną rzeczy znajomością upominał się przy każdej sposobności o nadanie Galicji praw jej przynależnych. Przy obradach nad budżetem przypomniał rządowi, że język polski w szkołach, w sądownictwie i administracji był zapewniony cesarskiemi patentami, i żądał, żeby i ozpoiządzenia późniejszych ministrów, które zaprowadziły język niemiecki, były cofnięte; na posiedzeniach z dnia 22 i 25 " ' ze^nia poruszył na nowo sprawę językową i dał zebranej Radzie nader wierny a jasny obraz stosunków i potrzeb kraju.

»W 1

sssss — ■«

III

II

-5PP£a

i es*.*

f*

i;

4. **£

«n fi

•è

j.,

*1 11

ï;:'

,1g

WAŁY GUBERNATORSKIE Z GMACHEM GUBERNJUM WE LWOWIE

Podług gwaszu Józefa Hallera

Własność Bibljoteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

ïü

*

7

Z końcem września skończyła Rada Państwa swe obrady, złożyła do rąk ministrów projekty do przyszłej organizacji państwa, a cesarz przyjmował ją 29 września. Dziękując za ukończone dzieło, cesarz nie pozwolił, aby ludy monarchji długo czekały na rezultaty tej ustawodawczej pracy i dwudziestego października 1860 wydał manifest, wypowiadający w poważny sposób, że po wysłuchaniu Rady Państwa uznał za potrzebne wydać ustawę zasadniczą, tyczącą się prawnego ustroju monarchji, tudzież praw i stanowiska poszczególnych królestw i krajów, jako też zabezpieczenia, ustalenia i reprezentowania związku prawno-politycznego całej monarchji. Do manifestu dołączony był dyplom cesarski, jedno z najpamiętniejszych pism, jakie podpisał Franciszek Józef. Pismo to wypowiadało jasno zasady, na podstawie których ma spocząć ustrój państwa. „Dla dobra naszego domu i naszych poddanych — mówi tam cesarz — poczytujemy sobie za obowiązek monarszy utrzymać potęgę monarchji austrjackiej i nadać jej gwarancję bezpieczeństwa w jasno i dokładnie wypowiedzianych stosunkach prawnych i w zgodnem współdziałaniu wszystkich żywiołów. Te zaś gwarancje dać mogą tylko takie instytucje i takie prawne stosunki, które odpowiadają dziejowym tradycjom, a nadto mając na względzie różnice, jakie zachodzą pomiędzy królestwami i krajami, nie spuszczają przy-tem z oka jedności i silnego związku, jaki pomiędzy niemi panować powinien“.

Zasada autonomji krajów jasno tutaj została wypowiedziana i znalazła w dalszych ustępach dyplomu bardziej szczegółowe potwierdzenie.

Uznawszy równość narodowości wobec państwa i równość jednostek wobec prawa, ustanowił cesarz sposób, w jaki prawodawstwo będzie wykonywane. „Prawo wydawać i wykonywać będziemy my i nasi następcy tylko ze współudziałem zgromadzonych prawnie Sejmów krajowych, a właściwie Rady Państwa, do której Sejmy krajowe wysyłać mają ustanowioną przez nas liczbę członków.“

Następnie wypowiadał dyplom, jakie przedmioty prawodawstwa należeć mają do Rady Państwa a jakie do Sejmów. Do pierwszych zatem liczą się tak zwane sprawy wspólne

Z przeszłości, I

wszystkim krajom koronnym, a mianowicie: prawodawstwo co do pieniędzy, kredytu, ceł i handlu, co do zasad banku papierowego, następnie prawodawstwo co do poczt, telegrafów i kolei żelaznych, tudzież co do uregulowania służby wojskowej. Nowe podatki, taksy, ceny soli mogą być zaprowadzone lub dawne podwyższone tylko przez Radę Państwa i do niej należy zaciąganie pożyczek, konwersja długów państwa, sprzedaż i obdłu-żenie nieruchomych dóbr, a nakoniec ustanowienie budżetu państwa. Wszystkie inne przedmioty prawodawstwa miały należeć do Sejmów krajowych. Ostatni ustęp polecał, aby dyplom był złożony w archiwach krajowych, a w swoim czasie wciągnięty do ustaw krajowych w autentycznej osnowie i w językach krajowych. Następcy cesarscy mieli wydać ten sam dyplom, zaraz przy wstąpieniu na tron, opatrzony swym podpisem, celem wciągnięcia aktu do ustaw krajowych.

Równocześnie z wydaniem dyplomu październikowego dostali dymisję dotychczasowi ministrowie Thun, Nadasdy, Thierry i zostało zaprowadzone ministerstwo stanu, łączące w sobie atrybucje administracyjno - polityczne w krajach nie-węgierskich, tudzież atrybucje, które zwykle należą do ministra wyznań i oświaty. Ministrem stanu został mianowany hr. Gołu-chowski. Kolegami jego Mecsery z teką policji, Degenfeld — wojny i Lasser — sprawiedliwości. Dla krajów węgierskich ustanowiona została, podobnie jak za dawniejszych czasów, królewsko-węgierska i siedmiogrodzka kancelarja nadworna z baronem Vay na czele.

Cesarskie listy odręczne polecały Gołuchowskiemu wypracowanie statutów krajowych w myśl ogłoszonego dyplomu, tudzież postawienie wniosków co do ponownego wprowadzenia polskiego języka jako wykładowego na uniwersytecie krakowskim, bez uszczerbku wykładanych nauk.

O ile zarządzenia cesarskie szczerą w Galicji wywołały radość, o tyle w krajach węgierskich nader chłodno a nawet niechętnie były przyjęte. Węgrzy nie zadawalniali się kance-larją nadworną, żądali zupełnej administracyjnej odrębności, osobnego ministerstwa w Peszcie, słowem unji osobistej. Niemcy natomiast niechętnie patrzyli na usuwającą im się z pod nóg przewagę nad całem państwem, na autonomiczne stanowisko krajów koronnych, które dotąd były pod ich absolutną władzą. W samym składzie ministerstwa okazały się wielkie sprzeczności, a Gołuchowski niebawem znalazł się w Wiedniu osamotniony, a w Węgrzech znienawidzony. W Peszcie i na prowincji ciągłe były demonstracje, ciągłe zaburzenia, a niezadowolenie z połowicznego stanu rzeczy, stworzonego dyplomem październikowym, nawet pomiędzy konserwatywną, na dworze dobrze widzianą częścią zamożnej ludności.

Niebawem miało to niezadowolenie ogarnąć i niemieckie prowincje, zazwyczaj najspokojniejsze w Austrji, jak Styrję, Tyrol i Salzburg. A stało się to, gdy Gołuchowski ogłosił pierwsze cztery statuty dla krajów koronnych, a mianowicie dla Ka-ryntji, Styrji, Tyrolu i Salzburga. Statuty te wywołały powszechną burzę, bo się opierały na projektach Bacha, za mało były liberalne, przyznawały wprawdzie Sejmy krajowe, ale złożone z czterech stanów: z duchowieństwa, szlachty, mieszczan i chłopów, i mające funkcjonować raczej jako rady koronne, a nie jako samoistne ciała parlamentarne. Krzyk więc na Gołuchowskiego pomiędzy Niemcami powstał ogromny, mówiono, że minister stanu chce przywrócić feudalne, średniowieczne stosunki, że wskrzesza tylko to, co niedawno zginęło: i stany i Sejmy postulatowe, i że jest polskim szlachcicem, nie stojącym na wysokości swego zadania.

Zewnętrzne stosunki polityczne stały się powodem, że te statuty zostały wydane rzeczywiście zbyt pośpiesznie, bez należytego zbadania i zastanowienia. Chwycono się materjału, który Bach po sobie pozostawił, aby tylko z pośpiechem odpowiedzieć życzeniom ludności, oczekującej statutów.

Garibaldi wszedł 7 września 1860 do Neapolu, Piemont-czycy zniszczyli papieską armję pod Castelfidardo (18 września), Austrja drżała z jednej strony o utratę Wenecji, a z drugiej obawiała się wzrostu idei rewolucyjnych, które w rozgorączkowanych Węgrzech, a nawet w Niemczech znalazłyby wiele przyjaznych żywiołów. Austrja chciała się wprawdzie ratować nowem świętem przymierzem i spowodowała zjazd warszawski dwóch cesarzów i księcia rejenta pruskiego, próba się jednak nie udała, liga pokoju na korzyść Austrji nie przyszła do skutku.

Jeszcze jedna myśl zaprzątała głowy austrjackich mężów stanu. Myśleli oni, że we Włoszech da się stworzyć federacja pod przewodnictwem Austrji i że w ten sposób uratują Wenecję. Broszura jednak, inspirowana przez Napoleona III, Papież i kongres, która wyszła około Nowego roku 1860, i tę odjęła nadzieję, a co więcej, druga broszura z tego samego wychodząca źródła, Franciszek Józef I i Europa, rozesłana na Nowy rok 1861, wprost wypowiadała wojnę Austrji celem odebrania jej ostatniej włoskiej prowincji. Skutki tej broszury były nadzwyczaj ciężkie dla austrjackich finansów, zima roku 1861 rozpoczęła się wśród klęsk pieniężnych, agio od srebra wynosiło 40 a nawet 50%, kupony od pożyczki narodowej miano wypłacać w papierach zamiast w srebrze.

Nieprzyjaciele Gołuchowskiego korzystali ze sposobności, aby przedstawić cesarzowi, że państwo potrzebuje jak najprędzej spokoju, pogodzenia się z Węgrami, a tego nielubiany przez Niemców i Węgrów Gołuchowski przeprowadzić nie zdoła. Cesarz uległ tym przedstawieniom, dał z początkiem grudnia 1860 dymisję Gołuchowskiemu, a na jego miejsce powołał Schmerlinga, jak wiemy, liberała wprawdzie, ale centra-listę czystej wody, osobistość Niemcom dogodną, ale Polakom wstrętną.

II.

Dyplom październikowy poruszył narodowości, słowa cesarskie były w nim zanadto solenne, aby się można było spodziewać, że wola w nich wyrażona nie zostanie wykonana. W słowo cesarskie wierzono też powszechnie, obawiano się tylko, aby ministrowie i podwładne organy nie spaczyły najpiękniejszych zamiarów.

Obawa ta, a zresztą chęć sformułowania życzeń kraju jako podstawy przy układaniu statutu krajowego dla Galicji była powodem, że 29 grudnia 1860 odbył się zjazd obywateli w Krakowie, który miał wysłać z pomiędzy siebie deputację do Wiednia.

Zjazd był nadzwyczaj liczny, trochę za gorący, ale trzeba przebaczyć ludziom, którym biurokracja przez tyle lat usta za-

•' iii

à

L

*

L

ï

' 11

a

Ht

:>

taîau>»

r

AGENOR GOŁUCHOWSKI

go LI Tf

O

■f-

A

">

> ?

\

\

#.

mykała, że zebrawszy się w legalny sposób nie szczędzili mów i projektów. Wieść, jakoby Schmerling miał napowrót podzielić Galicję na okręg administracyjny lwowski i krakowski, zaniepokoiła bardzo zgromadzonych i stała się jednym z głównych przedmiotów poruszonych w adresie, który deputacja wręczyć miała ministrowi. Adres żądał utrzymania co do terytorjum kraju status quo, w którym Galicja przeszła pod panowanie austrjackie, żądał wspólnego Sejmu dla Galicji i Krakowa, tudzież, aby Sejm miał głos stanowczy w przedmiotach, tyczących się każdego moralnego i materjalnego interesu mieszkańców.

swemu na-

we-

pro-

Minister nie chciał przyjąć całej deputacji, ale nie odmówił dania odpowiedzi trzem delegatom. Wybrano więc już w Wiedniu Smolkę, księcia Adama Sapiehę i Aleksandra hr. Dziedu-szyckiego, którzy na dniu 4 stycznia 1861 wręczyli Schmerlin-gowi adres i otrzymali zapewnienie, że Galicja nie będzie ponownie podzielona na dwa administracyjne okręgi i że jedną tylko będzie miała reprezentację. Zresztą odpowiedź ministra była bardzo wymijająca i niewiele obiecywała. Wprawdzie ofiarował Schmerling bawiącemu jeszcze w Wiedniu Gołuchow-skiemu posadę namiestnika Galicji, co mogło być niejaką gwarancją, że zamiarów swych centralistycznych nie będzie do ostateczności posuwać, ale Gołuchowski nie ufał stępcy i nie przyjął ofiarowanego sobie urzędu. Niebawem nawet zupełnie wyjechał z Wiednia do dóbr swoich, do Skały, a chociaż stronniczy Niemcy i Węgrzy niewiele dobrego umieli powiedzieć o jego ministerstwie, przecież każdy trzeźwo się patrzący na stosunki musi przyznać, że w krótkim czasie swych rządów wielkie monarchji oddał usługi, sprowadzając wnętrzną politykę na naturalne tory. Połączył bowiem wincje w ich dawniejszą narodową całość, przywrócił w znacznej części autonomję administracyjną, wprowadził języki narodowe i oddał Węgrom prawa, o które bezskutecznie upominali się od lat dziesięciu.

Mimo przedstawień deputacji galicyjskiej zaczął Schmerling swe rządy od tego, że oddzielił Bukowinę od Galicji i znów wzmocnił tam żywioł niemiecki na koszt polskiego. Zasada divide et impera stała się hasłem, a znaleźli się naturalnie tacy, którzy słodkie słówka pana ministra brali za dobrą monetę. W Galicji podniosło głowę stronnictwo, które korzystało z każdego polskiej narodowości przeciwnego prądu, aby się nadstawiać za najprzywiązańszą sługę centralistów. Stronnictwo to, chcąc niejako umniejszyć doniosłość deputacji polskiej, wysłało w kilka dni po jej przybyciu do Wiednia nową deputację, składającą się z ks. Jachimowicza, gr. kat. arcybiskupa lwowskiego, księdza Polańskiego, gr. kat. biskupa przemyskiego, ks. Litwi-nowicza, Kuziemskiego i jeszcze czterech innych księży, której zadaniem było wynurzyć swe zaufanie panu ministrowi.

Stronnictwo to w połączeniu z niższą biurokracją, obawiającą się wszelkiej zmiany na lepsze, rozpoczęło na wielką skalę rozszerzać wieści pomiędzy ludem, że szlachta jeździła do Wiednia prosić cesarza o przywrócenie pańszczyzny, że stroje narodowe, które wówczas przywdziewać zaczęto, są znakiem opozycji przeciw monarsze i t. d. Chłopi burzyli się z tego powodu, do tego stopnia, że rozsądniejszy centralny rząd we Lwowie kazał w kilku miejscach wytoczyć śledztwo agitatorom, pomiędzy którymi na niechlubną pamięć zasługują: naczelnik powiatu bocheńskiego Rosa, woźny Skatlan w okolicach Jarosławia i pisarz Królikiewicz. To jednak nie pomogło, a namiestnictwo widziało się zmuszone wydać z początkiem roku 1861 okólnik do gmin wiejskich, że deputacja galicyjska do Wiednia nie miała na celu przywrócenia pańszczyzny i że w przywdziewaniu strojów narodowych nie widzi rząd nic zdrożnego...

Nietylko pomiędzy niższą biurokracją rozdrażnienie przeciw nowemu porządkowi rzeczy przybierało taki gorszący charakter; cudzoziemcy, którychby wypadało liczyć do najwy-kształceńszych obywateli, wyzywali w sposób namiętny i nieroztropny narodowe uczucia. Profesor lwowskiego uniwersytetu Muys, wykładając historję powszechną, nazwał łotrem (ein Schurke) króla Jana Kazimierza wobec zgromadzonych słuchaczy, niemieccy wojskowi nie ustępowali kobietom na trotu-arach i t. d.

Stronnictwo księży centralistów, czując w Wiedniu poparcie i sądząc, że potrafi swe wpływy zużytkować, założyło dziennik „Słowo“ we Lwowie, który się stał odtąd organem bezmyślnego schlebiania Schmerlingowi.

Nowy minister miał przynajmniej tę zaletę, że nie dał długo czekać ludom austrjackim na swą konstytucję, a Galicja dowiedziała się z końcem lutego, jakie będzie jej stanowisko w monarchji. Dnia 26 lutego 1861 wydana została ustawa o reprezentacji państwa i statut krajowy dla Galicji.

Gdyby cesarz austrjacki nie był podpisał patentu październikowego, konstytucja schmerlingowska byłaby się w każdym razie wydawała ludom pięknem zwycięstwem, po nadziejach jednak zrobionych owym patentem wywołała niemałe rozczarowanie.

Według nowej ustawy zasadniczej miała się reprezentacja państwa składać z Izby panów i Izby posłów. Izba posłów miała liczyć 344 członków, pomiędzy nimi 38 z Galicji. Stosunek był bardzo niekorzystny, Węgry bowiem wysyłały 85, a Czechy, mające mniejszą ludność aniżeli Galicja, 54 posłów.

Członków Rady Państwa wybierał Sejm z grona swych posłów, co w stosunkach wewnętrznych galicyjskich stronnictw bardzo się dla nas okazało korzystne. Do Rady Państwa należały sprawy wojskowe, pieniężne, kredytowe, monetarne, cła, handel, poczty, koleje żelazne i telegrafy. Następnie wszelkie sprawy, tyczące się finansów państwa i podatków.

Statut krajowy zawarł postanowienia o reprezentacji kraju. Sejm galicyjski miał się składać ze 150 członków, a mianowicie z 7 biskupów, 2 rektorów uniwersytetu, 44 posłów z klasy większych posiadaczy gruntów, 23 posłów miast i 74 posłów gmin wiejskich. Cesarz mianuje marszałka i jego zastępcę na lat 6, to jest na per jod sejmowy. Celem załatwiania spraw krajowych ustanawia się Wydział krajowy, który się składa pod przewodnictwem marszałka z sześciu członków, wybranych z grona Sejmu.

Sejm jest powołany do współdziałania w wykonywaniu władzy prawodawczej w miarę postanowień dyplomu październikowego. Propozycje do ustaw, tyczących się spraw krajowych, mogą wychodzić albo z Sejmu samego, albo jako wnioski rządowe przez Sejm uchwalone. Aby uchwała Sejmu stała się obowiązującą ustawą, potrzebuje sankcji cesarskiej.

Za sprawy krajowe, co do których Sejm może wydawać ustawy, uznane są : wszelkie rozporządzenia, tyczące się kultury

(gospodarstwa) krajowej, budowli publicznych, stawianych kosztem kraju, zakładów dobroczynności, budżetu krajowego, przychodów i wydatków krajowych. Następnie bliższe rozporządzenia w granicach powszechnego ustawodawstwa co do spraw gminnych, kościelnych i szkolnych, dostarczania podwód, tudzież prowjantu i kwaterowania wojska. Zresztą wolno Sejmowi stawiać wnioski co do innych ustaw, jakich wymagają potrzeby i dobro kraju.

Gdyby te ustawy w reprezentacji państwa i kraju były przeprowadzone sumiennie w duchu dyplomu październikowego, mogłyby w znacznej przynajmniej części zadówolnić ludność polską w Galicji. Tak się jednak nie stało; przypatrzmy się bowiem, komu było powierzone ich przeprowadzenie.

Po powołaniu Gołuchowskiego na ministra objął tymczasowo rządy krajowe w Galicji wiceprezydent namiestnictwa Karol Mosch, bardzo zdolny i wytrawny urzędnik, człowiek wielce prawy, życzliwy nawet krajowi, ale zawsze urzędnik, wychowany w szkole bachowskiej, jeden z najzacniejszych uczni centralizmu i germanizmu, ale przecież nieodrodny syn dotychczasowego systemu. Cała administracja zresztą, z bardzo małym wyjątkiem, była czarno-żółta, składająca się z Niemców, Czechów, Serbów, Kroatów, zniemczałych Węgrów lub Włochów, a w części tylko z Polaków. Jeżeli jednak wiceprezydent był ideałem tej biurokratycznej kasty, jeżeli tu i ówdzie znalazł X się prawy człowiek pomiędzy urzędnikami, to większa część była albo niechętna polskiej narodowości, albo i pod względem uczciwości niezbyt wysoko stała. Gołuchowski za pierwszego swego namiestnikowstwa nie miał dość czasu i nie mógł przeprowadzić oczyszczenia zastarzałej i zardzewiałej machiny. Wybory więc do Sejmu były pozostawione tego rodzaju ludziom i nie można się było spodziewać, aby ta biurokracja, która nie wierzyła w zmianę systemu i czekała lada chwila upadku konstytucji, życzliwą do wyborów przykładała rękę. Owszem, wiedziała ona dobrze, że im silniej się w państwie rozrośnie idea narodowości, tern krótsze będzie jej panowanie.

Cała potęga zatem krajowej biurokracji ku temu była skierowana, aby wybrać jak najwięcej ciemnych wieśniaków, parochów wschodnio-galicyjskich, urzędników, którzyby powolną

Ü1

-M

(l \ i «1

i-

•Xi

>A-

ra

mm

li

iŁ

■fi

\Æ

KAROL MOSCH

' -Z'¹-,

■-

,:#'V

II*

n

ÜhHIV '

>mm.

wm

#;r

iii. i

li

■K-;#

Podług litografji Józefa Kriehubera z roku 1860 Własność Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie

r

C5 ^ o

O /"> Cfy

O-^

♦

r

F—

m

c

,7

V

tylko dla ministerstwa byli sprężyną. Po wsiach rozpoczęły się zwykłe biurokratyczne machinacje, namówiono deputację chłopów do pojechania do Lwowa z zapytaniem, czy cesarz życzy sobie wyborów, czy też ulega tylko woli panów. Odpowiednio znalazła się tylko wojskowość, komenderujący bowiem generał we Lwowie wydał rozkaz dzienny, w którym pensjonowanym oficerom oznajmił, że prawo wyboru wymaga dokładnej znajomości stosunków krajowych, żeby się zatem do wyborów nie mieszali...

Mimo biurokratycznych agitacyj wyszedł, zwłaszcza z wyborów większej posiadłości, zastęp ludzi, którzy godnie mogli reprezentować interesy kraju. Mianowanie marszałkiem Leona ks. Sapiehy, człowieka, któremu już wtedy Galicja nadzwyczaj wiele zawdzięczała, jak najlepsze zrobiło wrażenie. Książę posiadał potrzebny spokój, powagę, wyrozumiałość, zresztą wytrwałość w pracy, aby w najtrudniejszych czasach móc łagodzić namiętności, jednać stronnictwa i wszelkie siły sprowadzać na praktyczne tory. Wicemarszałkiem został ksiądz biskup Spi-rydjon Litwinowicz, człowiek przebiegły, zaciekły centralista, tern niebezpieczniejszy, że układny i zdolny. Książę Sapieha miał jednak nadzwyczaj wiele poczucia obowiązku, a wiedząc jak niebezpiecznym może być jego zastępca, ani na chwilę nie opuszczał swego urzędu i czasem chory siedział na marszałkow-skiem krześle, aby nie dopuścić ks. Litwinowicza do objęcia szkodliwej dla narodu władzy.

Dnia 15 kwietnia 1861 o godzinie 121/2 z południa zgromadził się pierwszy Sejm galicyjski we Lwowie. Posłów zebrało się 129, komisarzem rządowym był sam wiceprezydent namiestnictwa Karol Mosch. Rząd zwołał ten Sejm tylko nato, aby wybrał posłów do Rady Państwa, a nie życząc sobie, aby w tej pierwszej sesji zajmował się bardzo sprawami krajowemi, wyznaczył mii 10 dni do obrad, właśnie tyle czasu, ile było trzeba do sprawdzenia wyborów i wybrania delegacji do Wiednia.

Sprawdzenie wyborów dało sposobność do zmierzenia tej przepaści, jaką biurokratyczne rządy stworzyły pomiędzy ludnością galicyjską, i do ocenienia fałszywych pojęć, jakie wszczepiły w klasę wieśniaczą. Ażeby poznać złośliwość urzędników przy wyborach, ich niezgrabność i zupełny brak poczucia przyzwoitości, dość powiedzieć, że w jednym powiecie (dukielskim) żandarmi naganiali wiejską ludność do urny wyborczej, w drugim agitowali za wyborem pokątnej osobistości, która nawet nie była wyborcą, w okręgu zaś wyborczym : Bełz, Uhnów i Sokal byli na tyle bezczelni, aby popierać i przeprowadzić kandydaturę Joachima Chomińskiego, emerytowanego dyrektora policji lwowskiej, człowieka, na którym ciążyły ślady krwi roku 1846. Proszę sobie wystawić, że Chomiński miał zasiąść na tych samych ławach, na których zasiadał taki Adam Potocki, taki Zygmunt Helcel, Grocholski, albo Zyblikiewicz ! Wybór jego unieważniono, ale niesmak i rozdrażnienie, wywołane niezręcznością urzędników i stronnictwa centralistycznego, niemało narobiły złego.

źli ludzie, którzy wiedzieli, że ich wymiecie pierwszy lepszy bystry prąd czystej wody zaczęli znów rozsiewać pomiędzy ludnością wiejską najrozmaitsze pogłoski, wmawiali w nią, że panowie nato się do Sejmu zjeżdżają, aby zaprowadzić napowrót pańszczyznę, że grunty dworskie powinny być rozdzielone pomiędzy włościan, i do tego stopnia bałamucili umysły, że wieśniacy wschodnio-galicyjscy żądali ciągle w Sejmie oddania im na własność lasów i pastwisk, a znalazł się nawet taki (wieśniak, poseł Czechura), który rozumując, że „serwituty pańszczyźniane zaginęły od roku 1848“ — pytał panów — „dlaczego wieśniacy nie mają jeszcze propinacji?“

Nad tę całą nędzotę stosunków umieli się jednak wznieść posłowie, którym chodziło o zgodę, o pracę, o pomyślność kraju. Pełne znaczenia było wystąpienie posła Adama Potockiego na pierwszem zaraz posiedzeniu, w którem, dla zaprzeczenia wszystkim niecnym pogłoskom o chęci obywateli wznowienia pańszczyzny, skonstatował w gorącej przemowie, że stosunki poddańcze raz na zawsze zostały zniesione i że, nim się to jeszcze stało, zebrane w roku 1843 w Stanach galicyjskich obywatelstwo orzekło, że sobie życzy wyjść ze stosunków pańszczyźnianych. Mówca wezwał też właścicieli większych majętności i duchowieństwo w Sejmie zgromadzone na świadectwo wobec włościan, że stosunek równości i zabezpieczonej włościanom własności niezmieniony i w niczem nienaruszony pozostać musi i pozostanie!

Była to piękna chwila tego pierwszego galicyjskiego Sejmu, kiedy wszyscy posłowie powstali, aby potwierdzić słowa Potockiego, a po nim Rusin, ksiądz Mogilnicki, wołał do swych braci : „Pokażit, żeśte bratia, żeśte szczere druhy, pokażit, szczo w roku 1848 myłost’, jednost’ i wolnost’ ne buły słowa, no czyny, a tohda wsich obywatełej obłobezajem, czy Lach czy Rusyn“!

Podobne wyrazy były jednak coraz rzadsze, bo ksiądz Li-twinowicz i kilku przewódców, nieprzyjaciół historycznego prawa narodowości, świadomie dążyło pod skrzydła centralistów.

Pomimo, że czas był krótki, Sejm korzystał z tego, aby kilka ważniejszych powziąć uchwał i zaznaczyć stanowisko, które obrał. Przedewszystkiem zwrócił się ku zaprowadzeniu w szkołach języka polskiego jako wykładowego. Mówiliśmy, że reskrypt ministerjalny z dnia 12 lutego 1861 częściowo zadośćuczynił żądaniom narodowym, zaprowadzając język polski na wydziale lekarskim i filozoficznym uniwersytetu krakowskiego, na prawniczym jednak wydziale pozostawał dotąd język niemiecki. Przeciw temu zwrócił się w Sejmie dr. Dietl w znakomitej mowie: „Mozaika jest piękna na posadzce, na ścianach, mozaiki w wykładach nie pojmuję“, zauważył słusznie, a po wyczerpujących wywodach postawił wniosek, aby od 1 października 1861 zaprowadzony był język polski na wszystkich trzech wydziałach świeckich Uniwersytetu Jagiellońskiego i aby profesorowie, nie umiejący po polsku, byli zastąpieni przez Polaków. Wniosek ten naturalnie został zamieniony w uchwałę.

Książe Jerzy Lubomirski upominał się natomiast, aby Sejm polecił swemu wydziałowi wypracowanie projektu, mającego na celu zniesienie języka niemieckiego na lwowskim uniwersytecie i zastąpienie go językiem polskim i ruskim w stosunku słusznym.

żądania te uzupełniał inny, jednogłośnie uchwalony wniosek komisji sejmowej (z inicjatywy posłów: Wodzickiego, Zy-blikiewicza i Adama ks. Sapiehy), mocą którego Sejm polecił Wydziałowi krajowemu, aby podał projekt do ustawy w celu zastąpienia języka niemieckiego w szkołach, w administracji i w sądownictwie językiem polskim i ruskim.

Do żądania było bardzo dużo, bo rząd bardzo dużo sobie przywłaszczył przez długie centralistyczne gospodarstwo. Prze-

dewszystkiem chodziło także o odebranie z jego rąk Zakładu imienia Ossolińskich, w których, wbrew wyraźnej woli fundatora, znajdował się od lat 35, i oddanie tej narodowej instytucji w administrację prawowitego, aktem fundacyjnym naznaczonego kuratora i mianowanych przez niego urzędników. W tej myśli postawił wniosek Jerzy ks. Lubomirski.

Czas naglił, a spraw do poruszenia było dużo, więc co ważniejsze naznaczono przynajmniej stawianiem wniosków, z których nie wszystkie mogły przyjść pod obrady. Na szczególniejszą uwagę zasługiwał wniosek, mający na celu poprawienie bytu niższego duchowieństwa obrządku łacińskiego i grecko-unic-kiego, następnie wniosek, względem zaprowadzenia ustnego i jawnego postępowania w sądownictwie i względem nowego oszacowania gruntów. Poseł Kornel Krzeczunowicz, tak zasłużony w parlamentarnem życiu Galicji, od pierwszej sejmowej sesji z niezmordowaną pracą, z jak największą znajomością rzeczy stawał na straży podatkowego ustawodawstwa w Galicji, a za ogrom jego pod tym względem pracy słuszna mu się będzie należała wdzięczność.

Najważniejszą polityczną chwilą tego Sejmu były wszakże wybory do Rady Państwa. Kwest ja wysłania delegacji do Wiednia stała się osią, około której miały się obracać stronnictwa. Poseł Leszek hr. Borkowski, znany autor Parafjańszczyzny, członek Sejmu rakuskiego z roku 1848, człowiek nadzwyczaj wymowny, więcej efektowny, aniżeli trzeźwy polityk, wystąpił z bardzo stanowczą mową przeciw wybieraniu do Rady Państwa. Wychodził on z założenia, że ponieważ system centralistyczny wziął znów górę mimo dyplomu październikowego, przeto nie można przykładać ręki do rządów, które ten system chcą przeprowadzić. „Nie łudźcie się panowie — mówił — że posłowie wasi zdołają odwrócić te nieszczęścia (wynikające z centralizmu). Utoną oni niepostrzeżeni w nawale posłów różnorodnych innych prowincyj, prowincyj bogatych, w których przemysł jest rozwinięty, kwitnący i które są nasiennikami biurokracji całego państwa, które zatem pod temi wszystkiemi względami będą miały interes własny nas wyzyskiwać.“ Można było posłowi Borkowskiemu na to odpowiedzieć, że jeżeli delegacji nie będzie w Wiedniu, to stosunek nasz do innych prowincyj nic

na tem nie zyska; nie była jednak chwila po temu, aby stanowczo przemawiać za wysłaniem delegacji, więc wołano niewiele mówić, a chwycić się praktycznego wyjścia. Posłowie Dietl, Zie-miałkowski i Henryk hr. Wodzicki w tej myśli przemawiali, a ten ostatni wyraził to we wniosku, który się stał niejako wytyczną, daną przez Sejm przyszłej delegacji.

Wniosek ten brzmiał: „Zniewoleni wyraźnem orzeczeniem ustawy, przystępujemy do wyboru posłów do Rady Państwa i przerywamy rozpoczętą pracę ustawodawczą Sejmu, od którego kraj oczekiwał organicznego swego urządzenia.

Temu to jedynie Sejmowi przyznaje kraj moc stanowienia w sprawach naszych, gdyż opiera się na podstawie owych trądy cyj prawnego poczucia i prawnych wymagań, które Jego Cesarska Apostolska Mość w swym manifeście i dyplomie z dnia 20 października roku zeszłego uznać raczył za główną swych rządów skazówkę. Wysłannicy nasi, jako wyłączni reprezentanci Sejmu Galicji i Krakowa, w Radzie Państwa obstawać będą bez wątpienia przy prawach historycznych, należnych naszemu krajowi. W tej więc myśli Sejm przystępuje do wyborów do Rady Państwa.“

Po takiem dixi et salvavi animam meam odbyły się wybory, naturalnie okręgami wyborczemi, stosownie do wymagań statutu krajowego. W jaki sposób jednak reprezentowane były w Sejmie niektóre okręgi wyborcze, to najlepiej dowodzą osobistości, które reprezentanci owych okręgów uznali za najlepsze z pomiędzy siebie, aby ich wysłać do Wiednia. Z mniejszych więc posiadłości wybrano ośmiu wieśniaków, którzy nie umieli pisać, a po niemiecku nie rozumieli ani słowa, i pięciu księży unickich, przygotowanych wspierać centralistów. O ile niektórzy z tych delegatów zdolni byli działać w Radzie Państwa na pożytek kraju, niech okaże następujący wyjątek z rozpraw sejmowych po dokonanych wyborach:

Poseł Witalis : Prosę Wysokiej Izby, aby chciała mnie uwolnić, bo ja nie mogę do Wiednia jechać.

Poseł Czechura: On starusek i tak kalkuluje, że nie może jechoć, bo nie ma kumpana. Otze prosę, aby mu jesce jednego do kumpanji dobrać, to on pojedzie — bo co tam jeden chłop zrobić może? (Objawy wesołości w Izbie).

Poseł Karpiniec: Ja tyż do Wiednia ne mohu ity, ja doma na gospodarstwi, moho syna kłyczut (powołują) do regimentu; proszu mene takoż uwilnyty wid toho obowiązku.

Znów poseł Witalis: Prześwietne i sanowne zgromadzenie, zęby mnie tez racyło uwolnić, bo ja nie mogę, bo to juz sama natura pokazuje...

Do takiego absurdum doprowadziła biurokracja te pierwsze wybory do Rady Państwa.

Rezultat jednak był taki, że stronnictwo narodowe wysłało 25 posłów, a pomiędzy nimi ludzi, jak Adam hr. Potocki, Franciszek Smolka, Zygmunt Helcel, Józef Dietl, Kazimierz Grocholski, Kazimierz hr. Wodzicki, Mikołaj Zyblikiewicz i t. d. Ze strony przeciwnej wyjechało 13 posłów pod absolutną dyktaturą księdza Litwinowicza i pod cząstkowem dowództwem księdza Antoniego Juzyczyńskiego, kanonika przemyskiego, i ks. Michała Kuziemskiego.

Dnia 29 kwietnia 1861 zebrała się schmerlingowska Rada Państwa, a z mowy tronowej wionął już pewien lodowaty oddech, który nieprzyjemnie oziębił rozgrzane narodowe uczucia. Wprawdzie mówił jeszcze cesarz o równouprawnieniu wszystkich ludów, o jak na j rozciągłej szej samodzielności krajów, ale do tych zasad dyplomu październikowego przybyła już podstawa owej jedności, jakiej wymaga potrzebne stanowisko jedności państwa, a ludy austrjackie nauczyły się oddawna, co pod ową jednością rozumieć trzeba, że ona najczęściej wychodzi poza granice rzeczywistej potrzeby, a wkracza w najistotniejszy zakres autonomji krajów. Najniebezpieczniejszym dla dążeń narodowych wydawał się jednak ustęp, w którym cesarz, a raczej gabinet wypowiadał, „że pokazać należy światu, iż różnice polityczne, narodowe i kościelne, które w monarchji tak blisko się stykają i krzyżują, nie stawiają rozsądnemu porozumieniu się takich przeszkód, którychby za pośredniczącym wpływem oświaty nie można przełamać, wobec słusznych wymagań wzajemnych i pojednawczego usposobienia umysłów.“

Postępowanie ministerstwa przekonało następnie, że obawy, które powstały w kraju, były aż nadto usprawiedliwione. Schmerling był liberałem, szczerym zwolennikiem konstytucji, ale w ten sposób rozumiał ów liberalizm i ową konstytucję, że Niemcy mają być w państwie swobodnie rządzącym żywiołem, a inne narodowości mają się poddać temu germańskiemu zwierzchnictwu.

Sami delegaci narodowi zdawali się na pierwszych posiedzeniach nad tern pracować, aby pomagać centralistycznym Schmerlinga zamysłom; żądanie czeskiego przewódcy Riegera, aby delegaci składali swe przyrzeczenia w ojczystych językach, niepotrzebnie drażniło Niemców, a gdy z tego powodu usłyszano w izbie rumuńską, czeską, ruską a nawet serbską mowę, zdawało się ludziom, dbałym o rzecz a nie o formę, że stoją na progu babilońskiej wieży.

Deputowani polscy zajęli w Radzie Państwa skrajną prawicę, obok Czechów; ksiądz Litwinowicz zaś z włościanami w górze samego centrum, pomimo, że Polacy robili wszelkie możliwe usiłowania, aby się z nim razem połączyć i nie dawać tego zgorszenia, aby przedstawiciele jednego i tego samego kraju z umysłu się rozdzielali. Liczebny stosunek stronnictwa autonomicznego, narodowościowego, w Izbie był bardzo smutny, przy głosowaniu bowiem nad adresem do tronu, będącym odpowiedzią na mowę tronową, zostały odrzucone wszystkie poprawki autonomistów 127 głosami przeciw 47. Ksiądz Litwinowicz i jego podkomendni głosowali z Niemcami...

Złym duchem działalności Rady Państwa była kwest ja narodowości; dopóki chodziło o ustawy, nie mające z nią nic wspólnego, dopóty był spokój, gdy jednak woddali zarysowało się to widmo, przybierały mowy namiętny charakter, stronnictwa stawały naprzeciw siebie jako nieprzyjacielskie obozy. Niedarmo najznakomitszy austrjacki, ale par excellence au-strjacki poeta Grillparzer nazwał ideę narodowości najwięk-szem nieszczęściem XIX wieku, przeczuwał widocznie jak ona przykrą w państwie austrjackiem odegra rolę. Nie przeczuł jednak, że sama idea nie stanie się winną, ale winowajcami będą ministrowie, którzy ją spaczą i zrobią z niej kość niezgody pomiędzy jednoplemiennemi szczepami.

Zapatrywania się stronnictw narodowych starły się zaraz na drugiem posiedzeniu Rady Państwa z powodu żądania autonomistów, aby w wybieranych przez Izbę do poszczególnych spraw wydziałach były reprezentowane królestwa i kraje, wchodzące w skład monarchji. Przy następnej sposobności, gdy chodziło o przyznanie Radzie Państwa kompetencji uchwalania prawa o nietykalności posłów sejmowych, wystąpili znów Polacy na arenę, zaprzeczając słusznie Radzie Państwa, aby była jakąś wyższą nad Sejmami władzą. Sejmy mogły uznawać nad sobą tylko sankcję cesarską, ale nie zwierzchnictwo Rady Państwa. Posłowie Dietl i Smolka ze znakomitemi w tej mierze wystąpili mowami. Umiarkowane słowa Smolki znalazły nawet w kołach nieprzyjaciół pełne uznania przyjęcie, biły one w cały system rządowy, nacechowany połowicznością, niegodną polityków, patrzących w przyszłość.

„Presse“, dziennik, którego o zbytnią sympatję do przedstawicieli narodowości posądzać nie było można, tak określiła wrażenie mowy Smolki: „Nie jest on mówcą, ani organ, ani biegłość w języku niemieckim nie usposabia go do sprawienia oratorskich wrażeń. Wypowiada on swoje myśli głosem cichym i prawie niepewnym, określa je bardzo oględnie i nadzwyczaj trzeźwo, a jednak pewna część mowy zawierała tyle prawdy w sobie, że słowa jego zniewalały nawet przeciwników do przyznania mu słuszności. A nawet potrzeba było tylko patrzeć się na ministrów w ciągu jego mowy, aby ocenić wagę i doniosłość niektórych spostrzeżeń.“

Spokojne, trzeźwe mowy Polaków odbijały od namiętnych mów Czechów, a osobliwie Riegera, i zyskiwały im, jeżeli nie przyjaciół, to przynajmniej poszanowanie, które się staje początkiem wszelkiej politycznej pracy. Niemcy zaczęli przychodzić do przekonania, że z Polakami można układać się na rozsądnych podstawach.

Czas jednak do takich układów jeszcze nie nadszedł. Owszem obóz narodowościowy bardzo się zaniepokoił wieścią, że rząd nosi się z projektem ustanowienia centralnej rady szkolnej (Unterrichtsrath) dla całej monarchji. Interpelowano w tej mierze ministra po kilka razy : Rieger, Dietl, Toman nie dawali mu odpoczynku, tak, że Schmerling widział się zmuszony wyjawić swe zamiary, które rzeczywiście były prawdziwie germańsko centralistyczne. Minister wychodził z zasady, że języki krajowe niedość się jeszcze rozwinęły i wykształciły, aby się umiejętność niemi posługiwać mogła, obiecywał jednak, że rząd będzie je w szkołach powoli uwzględniał, w miarę, jak będą się kształcić. Postęp umiejętności i oświaty musi być przedewszyst-kiem celem władz centralnych. A ponieważ w mniemaniu pana ministra język niemiecki jest jedynym kluczem do postępu, przeto trzeba go koniecznie zaprowadzić, przynajmniej w średnich i wyższych szkołach.

Po tak otwartem oświadczeniu nie było się czego spodziewać po Schmerlingu. Nie mogli też Polacy wchodzić w żadne bezskuteczne kompromisy z rządem, ale chociaż w rażącej się znajdowali mniejszości, przecież nie przestawali wytrwale bronić praw autonomicznych, a programową pod tym względem była mowa Smolki, wypowiedziana 19 czerwca 1861 podczas rozpraw nad wnioskiem Mühlfelda o wolności osobistej. Wystąpił wtedy Smolka stanowczo jako federalista i jasno zarysował swój system. Gabinet Schmerlinga musiał wiele przykrych wysłuchać prawd, bo oprócz Polaków stale nań uderzali Czesi, a Słoweńcy, Włosi, Dalmatowie i Węgrzy nie przyszli do Rady Państwa i tym sposobem wyrażali swoją opozycję. Węgrzy w Sejmie peszteńskim protestowali ciągle przeciw patentowi z 26 lutego, a gdy nie wysłali delegatów do Rady Państwa mimo dwukrotnego wezwania ministra, rozwiązano ich Sejm na dniu 21 sierpnia 1861. Schmerling ponownie uciekł się do dawnej bachowskiej apteczki, aby mniejsze narodowości w Węgrzech przeciwstawić Madziarom, i zaczął Chorwatom, Niemcom w Siedmiogrodzie jak najrozleglejsze nadawać autonomiczne stanowiska. Program ministra był jasny: rozkładać państwo węgierskie zapomocą małych narodowości i w ten sposób zyskać tam przewagę, w Galicji zaś używać częścią tego samego sposobu, częścią zasłaniać się „niemiecką oświatą“ i postępem, tudzież wolnościami konstytucyjnemi, aby polski żywioł przytłumić.

Namiestnikiem Galicji mianowano hr. Mensdorff-Pouilly (1861—1864), generała bez wykształcenia, bez znajomości kraju, a nawet bez jakichkolwiek wiadomości administracyjnych. Człowiek szorstki, „ein Haudegen“, jak mówią Niemcy, szczycący się tern, że od czasów kadeckich przez lat kilkadziesiąt książki nie miał w ręku, zdał namiestnik najzupełniej rządy

na szefa swej kancelarji, osławionego w Galicji Summera, późniejszego naczelnika rządu krajowego na Śląsku, ów pan Summer, urzędnik dawnej szkoły, zwolennik policyjnego systemu, zrobił z namiestnictwa władzę ściśle policyjną, a nie administracyjną, otoczył się chińskim murem od kraju, zaprowadził niepotrzebną i szkodliwą tajemniczość, która robiła niemożliwe porozumienie się znakomitszych obywateli z centralną władzą krajową. Tacy ludzie nie mogli tłumaczyć konstytucji na korzyść kraju i narodowości, lecz owszem starali się tak spowić to niemowlę, aby się nie rozwijało, ale raczej wyradzało na niezdolnego do niczego dziwoląga. Wiceprezydent Mosch jako najprzychylniejszy jeszcze i najrozsądniejszy w tym rządzie krajowym musiał zejść na drugi plan wobec wszechwładnego Summera, który najzupełniej owładnął nie rozumiejącym się na administracji jenerałem.

Pod takiemi rządami przyszło wybranemu przez ostatni Sejm (1861) Wydziałowi krajowemu dobijać się do jakiej takiej władzy, pozyskać sobie choćby mierny wpływ na tok spraw krajowych. Zadanie było trudne, ale nie zapomnijmy, że na czele tego Wydziału stał mąż, którego Galicja nigdy dość wysoko ocenić nie potrafiła, książę Leon Sapieha i przybrał sobie za swego zastępcę człowieka tej pracy, wytrwałości i znajomości stosunków, jak Maurycy Kraiński. Oprócz nich zasiadali zresztą w Wydziale: Kornel Krzeczunowicz, Florjan Ziemiałkow-ski, Oktaw Pietruski, długoletni główny filar Wydziału, wszystko ludzie szczerej pracy i znakomitych zdolności. Panu Ławrowskiemu, reprezentantowi Rusinów w Wydziale, przyznać także trzeba, że swem umiarkowaniem, wyrozumiałością nie zaostrzał sporów narodowych, ale owszem przyczyniał się do ich łagodzenia.

Wydziałowi więc krajowemu przypadło zadanie wykonania poleceń Sejmu, stworzenia sobie w znacznej części zakresu działania w myśl ogólnikowych określeń statutu krajowego, a prze-dewszystkiem wydobycie z rąk rządu funduszów krajowych, których administracją powinien się był zająć. Statut krajowy przyznawał reprezentacji krajowej w takich sprawach, które tylko kraj, a nie całą monarchję obchodzą, część prawa legislacji, nieograniczony zarząd majątku, funduszów i zakładów kraj owych, niemniej władzę wykonawczą bez ograniczenia w sprawach kultury krajowej, budowli publicznych, kosztem krajowym podejmowanych, zakładów dobroczynnych, udotowanych z zasobów krajowych, budżetu i składania rachunku tak co do przychodu, opodatkowania i kredytu krajowego, jak co do wydatków zwyczajnych i nadzwyczajnych; następnie z ograniczeniem, bo w granicach powszechnych praw, w sprawach gminnych, kościelnych i szkolnych, tudzież względem dostarczania podwód, zaopatrywania i kwaterowania wojska.

Opierając się zatem na statucie krajowym, przystąpił Wydział krajowy zaraz po ukonstytuowaniu się w roku 1861 do windykowania od rządu tych praw sobie przyznanych, a zadanie to nie było łatwe. Namiestnictwo wykonywało dotąd bezpośredni zarząd funduszów krajowych, a mianowicie funduszu : położnic, podrzutków, obłąkanych, policji krajowej, szpitala św. Łazarza we Lwowie, szpitala św. Ducha w Krakowie, następnie funduszu kultury krajowej, funduszów stypendyjnych, budowli dróg, szpitalnych, funduszu religijnego, naukowego, szkolnego i t. d., pośrednio należał do namiestnictwa zarząd funduszów: zakładu głuchoniemych, ciemnych, banku zastawniczego (Pii Montis), funduszu izb handlowych, mnogich fundacyj dobroczynnych i szpitalnych. Wreszcie miało namiestnictwo z obowiązku pieczołowitości nadzór administracyjny i kontrolę nad stowarzyszeniami w celach dobroczynnych i kredytowych, jak: Towarzystwo kredytowe ziemskie, Towarzystwo naukowe w Krakowie, Kasy oszczędności, szkoły rolnicze w Dublanach i Czernichowie i t. d., i t. d. To wszystko należało odebrać od rządu i własną objąć administracją, ale rząd z dziwną zazdrością piastował swą władzę i obawiał się mimo statutu krajowego uronić choćby najmniejszą część swoich prerogatyw. Panowie Summer i Schmerling wyciągali odwieczne przepisy, silili się na najrozmaitsze podstępy adwokackie, aby tylko zwlekać, aby pod jakiemikolwiek pozorami uczynić władzę Wydziału krajowego najzupełniej iluzoryczną, do tego stopnia, że gdy członkowie Wydziału stanęli po dwóch latach (1863) przed zwołanym na nowo Sejmem, musieli z goryczą powiedzieć: „Nie odebraliśmy dotychczas ani jednego zakładu, ani jednego funduszu, czy to z pod bezpośredniego, czy z pod po-

średniego zarządu c. k. rządu; nie mamy żadnej władzy wykonawczej, a jeżeli spojrzymy po naszej szerokiej krainie, nie widzimy w administracji krajowej śladu zmiany systemu przed-październikowego, a organizm kraju, ujęty jeszcze ciągle w dawne karby, daje tylko znaki poruszeń galwanicznych, nie zaś własnego, na zdrowym, konsekwentnym rozwoju opartego życia.“

Sejm ten był zwołany na dzień 12 stycznia 1863, przewodniczył mu znów Leon ks. Sapieha, a komisarzy rządowych było aż trzech : wiceprezydent Mosch, radca namiestnictwa Mravincsics, i radca Possinger, późniejszy namiestnik Morawy. Namiestnik miał krótką przemowę w języku niemieckim, w której centralistycznym sposobem nie zapomniał wspomnieć o ściśle połączonych interesach kraju i rządu i oznajmił Sejmowi, że rząd ze swej strony wniesie przed Sejm ważne projekty do ustaw, a mianowicie do ustawy gminnej, o obszarach dworskich, utrzymaniu krajowych dróg, tudzież o uregulowaniu Towarzystwa kredytowego, ze względu na zmienione stosunki.

Sejm ze smutkiem się przekonał ze sprawozdań Wydziału krajowego, że jego wnioski i uchwały, na pierwszej powzięte sesji, na nic się nie przydały, bo albo nie otrzymały cesarskiej sankcji, albo pod tym lub owym pozorem odroczone zostały ad calendas graecas. I tak musieli posłowie przyjąć do wiadomości, że jego c. k. Apostolska Mość postanowieniem z dnia 12 listopada 1861 nie raczył się przychylić do uchwały sejmowej względem zaprowadzenia języka polskiego jako wykładowego we wszystkich wydziałach świeckich uniwersytetu krakowskiego i we wszystkich przedmiotach ; że oddanie Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich w ręce Wydziału wymaga jeszcze różnorodnych formalności, że rewizja szacunku katastralnego nie została przez rząd przeprowadzona w myśl życzeń reprezentacji kraju, że wreszcie co do wprowadzenia języków krajowych w miejsce niemieckiego w szkołach, sądach i administracji, następnie względem organizacji szkoły technicznej w Krakowie i względem innych przekazanych mu ważniejszych spraw zbierał Wydział materjały, wiedząc naturalnie, że szybkie działanie pod ówczesnym rządem na nic się nie przyda. Przeciw temu tylko nie miał wysoki rząd nic do zarzucenia, aby czynności

\ą.

.. ,

■*^0" ' ■

rf'

-LMé:§

mÊÊÊÊÊ

jrjß

».

St '

„ fl

A ii

■m

?i

ir •

I»

il

ajç i

S-r;.

LUDWIK POSSINGER - HOBORSKI

-7

:^o

\*r '

dawnego Wydziału stanowego w sprawach szlachectwa przeszły do Wydziału krajowego, tudzież wyznaczoną jeszcze przez Wydział stanowy nagrodę za najlepszą szkolną gramatykę języka polskiego przyznać drowi Antoniemu Małeckiemu. Innemi zwycięstwami nie mógł się wykazać Wydział krajowy mimo szczerego starania, usilnej pracy ludzi znakomitych zdolności i jakich takich wpływów. Pan Summer jednak był możniejszy, aniżeli Sapiehowie lub Kraińscy...

Pierwsze posiedzenie Sejmu rozpoczęło się wśród najgorszych wrażeń, mandaty poselskie poskładali ludzie, jak Aleksander hr. Fredro, Jerzy ks. Lubomirski, Zygmunt Antoni Helcel, nie spodziewając się, aby w obecnym stanie mogli swą pracą w czemkolwiek przyczynić się do polepszenia stosunków krajowych, a z drugiej strony przybyły w uzupełniających wyborach do Sejmu takie powagi, jak: Kość Łepkaluk, Michał Cichorz, Jan Kozioł, Michał Leśniak włościanie, i osławiony Joachim Cho-miński, który mimo, że jego wybór na poprzedniej sesji sejmowej był unieważniony, nie zraził się, ale dał się z pomocą biurokracji wybrać na nowo i chciał szturmem zdobyć poselskie krzesło. Zresztą przybył i Niemiec, przynajmniej człowiek rozumny, rektor lwowskiego Uniwersytetu prof. Fryderyk Rulf. Wśród takich stosunków stały się znów sprawdzania wyborów powodem straty czasu i szkodliwego rozdrażnienia. Sejm był zwołany na dłuższy czas, odbyło się wszakże tylko dziewięć posiedzeń, ostatnie dnia 30 stycznia. Marszałek i posłowie, nie spodziewając się nagłego zamknięcia sesji sejmowej, nie wyczerpali nawet najważniejszych spraw, a rzec można, że trzy czwarte poświęconego obradom czasu zeszło na sprawdzaniu wyborów tern bardziej, że świętojurcy nie opuścili żadnej sposobności, aby w namiętne z tego względu wchodzić rozprawy. Sesja ta minęła zatem bez znaczenia, zaledwie przyszedł pod obrady regulamin sejmowy, zaledwie Wydział krajowy miał czas przedłożyć kilka wniosków, a mianowicie : o usystematyzowaniu posad i sług wydziałowych, o najwyższej władzy fundacyjnej (co do funduszu stypendyjnego i fundacyj stypendyjnych) w kraju, do ustawy o gminach, o drogach krajowych, obwodowych i gminnych, które to wnioski wszakże nie dostały się nawet na porządek dzienny.

Pod względem narodowym ważne były wnioski Karola Ro-gawskiego, posła galicyjskiego, aby Sejm polecił Wydziałowi wyjednanie u rządu, aby urzędy pocztowe w stosunku z interesantami, w drukach i korespondencjach jako też i na napisach używały narodowego języka, tudzież, aby stacje telegraficzne przyjmowały telegramy po polsku pisane. Z końcem stycznia zostały posiedzenia zamknięte wskutek otrzymanego z Wiednia telegramu i Sejm już więcej za rządów Schmerlinga nie został zwołany, a podczas gdy w innych krajach monarchji reprezentacje krajowe jak mogły podnosiły głowy przeciw schmerlin-gowskiemu systemowi, Galicja musiała milczeć, gdyż ze względu na zagraniczne stosunki obawiano się zwoływać jej reprezentacji i zaprowadzono w niej stan oblężenia.

W całej Austrji jednak zanosiło się ponownie na przesilenie, gdyż ani wewnętrzne, ani zewnętrzne stosunki państwa nie zabezpieczały trwałego spokoju. Nawewnątrz Włosi w Wenec-kiem i Węgrzy, niezadowoleni z istniejącego stanu rzeczy, burzyli się, spiskowali i niemożliwą czynili jakąkolwiek pracę organiczną, nazewnątrz polityka hr. Rechberga przyniosła Austrji same upokorzenia, bo po wojnie duńskiej, w której się wojska austrjackie wybornie biły, korzyści wojny, supremacja w Niemczech, dostała się Prusom. Hr. Rechberg otrzymał wprawdzie za to dymisję 27 października roku 1864, ale po jego następcy niewiele się można było spodziewać, bo był nim znany ze słabej inteligencji namiestnik Galicji, hr. Mensdorff-Pouilly.

Schmerling zwołał Radę Państwa w listopadzie 1864, nie przeczuwając może, że ona jeszcze bardziej zachwieje jego stanowiskiem, dość już osłabionem wskutek niezadowolenia i nieporządku w całem państwie i czynnie się przyczyni do jego upadku. Przedewszystkiem Rada Państwa chciała brać udział w rządzie, chciała wiedzieć, za co wojsko austrjackie biło się w Danji, chciała posłyszeć, z jakiego powodu i na jakiej podstawie wyjątkowe stosunki panują w Weneckiem, a Giskra interpelował ministra, dlaczego stan oblężenia trwa dotąd w Galicji i żądał, aby Sejm galicyjski został zwołany, stosunki prawne przywrócone. Na to wszystko nie miał ochoty odpowiadać Schmerling, a tern mniej hr. Mensdorff, którego żona się cieszyła, że dopiero za rządów jej męża będzie w Austrji porządek, bo on nosi pałasz u boku, „podczas gdy poczciwy Rechberg miał tylko pióro za uchem.“

Koniec końcem minister konstytucyjny, który w Węgrzech, Kroacji, Galicji, Wenecji panował tylko na podstawie bagnetów, musiał ustąpić tern bardziej, gdy do spraw politycznych domieszała się kwest ja finansowa i gdy ostatni przyjaciele w Radzie Państwa, Niemcy, odstąpili go z tego powodu. Le coup de grâce dali mu jednak Węgrzy, a mianowicie Deâk, który z końcem roku 1864 wystąpił w „Napló“ z programowym artykułem, przedstawiającym możliwość uregulowania stosunków pomiędzy Węgrami a innemi krajami Austrji zapomocą delegacyj, któ-reby regularnie się zbierały w celu załatwiania spraw wspólnych. Deâk wszedł przez ten artykuł w bliższe porozumienie ze starą konserwatywną arystokracją swego kraju i w ten sposób dokonana została un ja węgierskich stronnictw. Równocześnie wyszły z konserwatywnego stronnictwa dwie broszury : Trzy lata sporów ustawodawczych i Siedmiogród pod panowaniem austrjackiem w ostatnich czterech latach, które w dworskich kołach zrobiły wrażenie i do tego stopnia się podobały, że węgierskim doradcom udało się skłonić cesarza do pojechania na wystawę rolniczą do Pesztu. Ta podróż ujęła monarchę, po raz wtóry bezpośrednia styczność z ludem skłoniła go do zmiany systemu. Węgrzy przyjęli cesarza z nadzwyczajnym entuzjazmem, a rozrzewniony cesarz oświadczył w przemowie do księcia prymasa, kardynała Scitowskyego, że „stanowczą jego jest wolą o ile możności zadowolić ludy węgierskiej monarchji.“

Po powrocie do Wiednia posłał cesarz natychmiast dymisję niepopularnemu węgierskiemu kanclerzowi Zichy’emu, a ministerstwu Schmerlinga dał do zrozumienia, że dopóty tylko będzie jeszcze sprawowało interesy, dopóki się nowe ministerstwo nie utworzy. Do miesiąca znalazł cesarz następcę Schmerlinga w hrabi Belcredim, namiestniku Czech, przyznającym się do czeskiej narodowości i bardzo tam łubianym. Był to stanowczy zwrot ku zasadom narodowo-politycznym, wypowiedzianym w patencie październikowym.

Tak w tym, jak w wielu innych razach okazał cesarz Franciszek Józef istotną sprawiedliwość i tę wyższość nad stronnictwa, nad spory narodowe, która mu zyskała szczerą miłość ludów. Korona w Austrji z natury państwa miała daleko silniejsze stanowisko, aniżeli w innych państwach konstytucyjnych, różnorodne bowiem narodowości chętnie jej przyznały większą władzę moralną, aby mieć tylko w cesarzu sprawiedliwego rozjemcę, najwyższego sędziego, któryby się ludom pomiędzy sobą nie dał teroryzować, ale utrzymywał pomiędzy niemi równowagę.

To piękne stanowisko monarsze znalazło swój punkt kulminacyjny w patencie z dnia 20 września 1865, którym cesarz wstrzymał działalność schmerlingowskiej ustawy zasadniczej o reprezentacji państwa, jako sprzeciwiającej się zasadom dyplomu październikowego i krzywdzącej prawa poszczególnych krajów koronnych.

Cesarz skonstatował w tym patencie, że działalność dotychczasowego systemu nie przyniosła pożądanych owoców, że trzeba wrócić do porozumienia się z legalnymi reprezentantami królestw i krajów, trzeba wysłuchać Sejmów, jak nadal monar-chją rządzić należy. Najważniejszy ustęp patentu brzmiał dosłownie :

„Działalność ustawy zasadniczej o reprezentacji państwa zawieszona zostaje z tern zastrzeżeniem, aby rezultaty obrad Sejmów węgierskiego i chorwackiego, jeżeliby zawierały modyfikację pomienionych ustaw, dającą się pogodzić z jednolitem istnieniem i potęgą państwa (zanim wydam postanowienie), przedłożyć legalnym reprezentantom innych państw i krajów dla wysłuchania i uwzględnienia orzeczenia ich równie ważnego.

Dopóki reprezentacja państwa nie jest zebrana, rząd nasz ma przedsiębrać kroki niecierpiące zwłoki, a z pomiędzy nich szczególnie te, których wymaga finansowy i ekonomiczny interes państwa.“

W ten sposób skończyła się pierwsza era konstytucyjnego życia w całej Austrji, a w szczególności w Galicji, a ze zwołaniem Sejmów na dzień 23 listopada roku 1865 rozpoczęła się nowa epoka walki, daleko pomyślniejsza dla życia autonomicznego i dla narodowej idei.

Skrajne żywioły w Galicji podnosiły niejednokrotnie namiętne zarzuty przeciw reprezentacji kraju, że wogóle wzięła udział w schmerlingowskiej Radzie Państwa, że Sejm wysyłał delegatów do Wiednia. Mówiono, że gdyby jeszcze Polaków było zabrakło w „budzie przy Schottenthor“, próby centralistyczne nie przeciągnęłyby się były tak długo, ale wstrętny nam system musiałby był upaść zaraz w zawiązku. Spierać się o to, coby się w danym razie stać mogło, gdyby to a to było zaszło, uważamy za niewłaściwe: na tern polu można sobie różne fantastyczne robić przypuszczenia i równie poważne po jednej jak i po drugiej stronie stawiać argumenty. Nam się zdaje rozstrzygającem powszechne prawo, jakie w walkach pewnych idei istnieje. Najlepsza myśl nie zwycięży, jeżeli wchodzi na pole walki bez należytego przygotowania, bez karnych sprzymierzeńców, bez zupełnej znajomości sposobów uderzania na nieprzyjaciela. Przeciwnie, najgorsza może wyjść zwycięsko, jeżeli w wysokim stopniu posiada praktykę walki i jeżeli poza nią stoją nieprzeliczone szeregi i niespożyte zapasy. Tak samo i idea autonomji krajów musiała stworzyć sobie szeroki zastęp zwolenników, ludzi wytrwałych i wytrawnych, a nie chwilowych zapaleńców, musiała przekonać najwyższe koła w monarchji, że nie jest ideą rewolucyjną ani też zagraża potędze państwa, aby pozyskać sobie potężne poparcie. W czasach, kiedy Schmerling obejmował rządy, spoglądano jeszcze bardzo podejrzliwie w kołach dworskich na autonomiczne zachcianki, wystawiano sobie, że decentralizacja rozproszy ludność na drobne cząstki i że nieomal zbliży koniec monarchji. Ludzie najlepszych chęci przewidywali straszne w państwie kataklizmy i nie mogli sobie wyobrazić, dokąd ta autonomja dojdzie. Przeświadczenie takie panowało nietylko na dworze z małemi bardzo wyjątkami, ale ogarniało całą ludność niemiecką, najpotężniejszą pod względem zasobów moralnych i materjalnych w monarchji, i miało za sobą fanatyczne, nierozbite legjony w biurokracji całego państwa. Tacy nieprzyjaciele nieprzekonani, nieprzejednani, musieliby prędzej czy później zwyciężyć, a zwycięstwo byłoby tern smutniejsze dla autonomistów, o ile że namiętności przeciwników byłyby rozdrażnione do najwyższego stopnia. Era schmerlingowska miała tę dobrą stronę, że przeciwnicy zajrzeli sobie w oczy, że wskutek dłuższego siedzenia na tych samych ławach parlamentarnych poznali się, zobaczyli, że mają z obu stron pewne punkty zetknięcia, że niekoniecznie potrzebują się pożerać, aby żyć z sobą. Węgrom wolno było nie przychodzić do Rady Państwa, bo byli silniejsi od Polaków w państwie i mieli za sobą odwieczną tradycję pożycia z domem austrjackim, Polaków jednak Niemcy bardzo mało znali, rząd, a nawet najbliższe koła monarchy patrzyły na nich oczami nienawistnej biurokracji, niedowierzały im w najwyższym stopniu, nie sądziły, aby Galicja była zdolna do spokojnego, porządnego współdziałania w rządzie monarchji i aby nie miała jedynie separatystycznych dążeń. Pierwsza delegacja do Rady Państwa zniszczyła wiele tych uprzedzeń, utorowała drogę do porozumień, a nadewszystko zwróciła na siebie oko monarchy spokojnem, poważnem postępowaniem. Ten fakt ostatni był tern ważniejszy, o ile że odtąd Galicja najwięcej zawdzięcza wpływowi samego cesarza i cieszy się jego życzliwością.

Hasło do reorganizacji w duchu autonomistycznym było wydane patentem cesarskim z dnia 20 września 1865, wstrzymującym dalszą działalność schmerlingowskiej Rady Państwa; wzięto się więc niebawem do pracy, zwłaszcza Sejmy, które zaraz w jesieni rozpoczęły swoje obrady.

Sejm galicyjski otwarty został, po raz trzeci za czasów konstytucyjnych, na dniu 23 listopada 1865; przewodniczył mu, jak dawniej, Leon ks. Sapieha, zastępcą marszałka był ks. Spi-rydjon Litwinowicz, unicki arcybiskup lwowski, który tak niewdzięczną odegrał rolę w Wiedniu, dając sygnały głosowania w duchu centralistycznym włościanom i księżom, stojącym pod jego komendą.

Po stronie rządu także zaszły zmiany: władzę namiestnika piastował br. Paumgartten, feldmarszałek, nie rozumiejący się na administracji, ale człowiek ludzki i wyrozumiały. Pomiędzy radcami namiestnictwa wybił się już br. Possinger na bardzo znaczące stanowisko i został komisarzem rządowym w Sejmie. Rząd jednak nazewnątrz tylko zmienił dekorację, w prezydjum namiestnictwa zawsze bowiem Summer był wszechwładnym baszą, znamionując każdego, kto tylko się starał, choćby w naj-legalniejszy sposób, o podniesienie kraju i narodowości, jako należącego „zu der polnischen Umsturzpartei.“ Summer dobrał sobie kilku urzędników, którzy jeszcze go przewyższali nienawiścią wszystkiego, co polskie i protegowaniem najrozmaitszych w kraju żywiołów, aby tylko przeszkadzać rozwojowi kraju w duchu autonomicznym. Do nich należał Hehn, szef wydziału szkolnego w namiestnictwie, który, pisząc w wolnych godzinach historję cywilizacji germańskiej w Galicji, przyszedł do przekonania, że nawet wobec konstytucji będzie można kraj dalej zniemczać, gdyż przy dobrej woli da się osiągnąć w Sejmie większość, złożona z urzędników Niemców, z żydów zniemczonych i ze stronnictwa ks. Litwinowicza. Trzeci w szlachetnym związku był Wolfarth, naczelnik cyrkułu złoczowskiego, były ulubieniec Mensdorffa, człowiek z szatańską na kraj zawziętością.

Marszałek, ks. Sapieha, człowiek bardzo wytrawny, umiarkowany, niedość dotąd wysoko oceniony, prawdziwy mąż stanu, otworzył Sejm krótką, ale pełną znaczenia przemową. Wyraziwszy ufność, że tym razem będzie się mógł Sejm naradzać bez przerwy i swobodnie nad przyszłą organizacją kraju, ostrzegał doświadczonym głosem, aby pamiętano, „że trwały budynek nie stawia się odrazu, ale tylko kładąc cegiełkę po cegiełce i bacząc, by każda na silnej spoczywała podstawie.“ Ostrzeżenie to było tern potrzebniejsze, o ile że dziennikarstwo w najnierozważniej-szy sposób wyprzedzało wypadki, jątrzyło i dawało tylko panu Summerowi sposobność pisania do Wiednia, że galicyjski Sejm doprowadzi z pewnością do rewolucji.

Trzechkrotny okrzyk po przemówieniu marszałka: „Niech żyje konstytucyjny cesarz i król nasz“ powtórzony był tym razem z prawdziwym entuzjazmem.

Namiestnik przemówił po niemiecku, bo po polsku nie umiał, była to jednak ostatnia niemiecka mowa w galicyjskim Sejmie, żołnierską swą prostotą i szczerością, poza którą nie było znać centralistycznych zachcianek, zrobił dobre wrażenie. „Wejdźcie na wolną drogę, z pełnem do rządu zaufaniem (Betreten sie diese freie Bahn)“ mówił, a tym razem, może po raz pierwszy w Galicji, nie było czuć w powietrzu tej zmory nieufności, która dotąd towarzyszyła wszelkiej styczności z rządem.

Dobremu usposobieniu Sejmu dał zaraz wyraz marszałek, motywując w kilkunastu słowach potrzebę bezzwłocznego uchwalenia dziękczynnego adresu do Najjaśniejszego Pana.

Zajęto się na tem samem posiedzeniu ułożeniem adresu pomimo wiecznej opozycji Aleksandra hr. Borkowskiego, który chciał odjąć temu aktowi charakter prawdziwego w tej chwili uczucia i rad był zrobić z niego temat długiej politycznej dyskusji. Sejm jednak nie poszedł za tą radą, któraby była oziębiła ten akt wdzięczności i uchwalił adres prawie wszystkiemi głosami.

Stronnictwo ks. Litwinowieża postąpiło tutaj w najwyższym stopniu niekonsekwentnie, głosując za adresem, i zasłużyło sobie na bardzo złą notę u centralistów. Centraliści bowiem myśleli, że mają w niem sprzymierzeńca z przekonania i mogą nań liczyć jak na Zawiszę, tymczasem głosowanie za adresem oblało ich zimną wodą; przekonali się, że mają przed sobą karjerowi-czów, którzy wczoraj szli za Schmerlingiem, dlatego, że od niego mogli się spodziewać ministerjalnych posad, różnorodnych ułatwień, łask i t. d., dzisiaj zaś dziękują cesarzowi za to, że zniszczył dzieło Schmerlinga i zaczynają się podchlebiać Belcre-diemu, wiedząc, że od dawniejszego ministra nic więcej otrzymać się nie da.

Uchwalony adres nosił na sobie mimo dorywczości, z jaką był napisany, obok cechy uczucia także i cechę polityczną, a dziękując monarsze za łaski, jakiemi naród obdarzył, brał go zarazem za słowo, że w duchu manifestu dalej postępować będzie. Adres skonstatował przedewszystkiem i podniósł to, co cesarz powiedział, że instytucje, zaprowadzone ustawą o reprezentacji państwa, nie zdołały dać pożądanej rękojmi interesom całego państwa i poszczególnych krajów koronnych. Przechodząc następnie do objawionej woli monarszej, aby w umocnieniu potęgi państwa szukać podwalin przyszłej konstytucyjnej budowy, nie zapominał położyć nacisku na to, że cesarz słusznie upatruje to umocnienie w sprawiedliwem uwzględnieniu różnic, jakie zachodzą pomiędzy krajami i w historycznym tychże rozwoju, tudzież we współdziałaniu ludów w prawodawstwie i zarządzie finansów przez uchwały legalnych reprezentacyj.

Adres wrócił następnie raz jeszcze do tego przedmiotu i pozwolił sobie wynurzyć nadzieję, „iż w tych przyszłych ustanowieniach, o których orzekać mają reprezentacje królestw i krajów, dostąpią także słusznego uwzględnienia właściwe, na podstawach historycznych i narodowych oparte, żywotne naszego kraju potrzeby“, a kończył się znaczącemi słowami: „Pełni przeto otuchy i przejęci wdzięcznością składamy u stóp waszej Cesarskiej Mości zapewnienie niezłomnej wierności i niezmiernego przywiązania do Twej, Najjaśniejszy Panie, najdostojniejszej osoby i do Twego z chwałą panującego nam Domu.“

Po uchwaleniu tego aktu wdzięczności wzięto się do organizacyjnej pracy, a było jej niemało. Sam rząd przedłożył całą serję nadzwyczaj ważnych projektów do ustaw, a więc i do ustawy gminnej, ustawy o obszarach dworskich, o radach powiatowych, o budowie i utrzymywaniu dróg publicznych nie-skarbowych, o spółudziale w utrzymywaniu kościołów i szkół, o uregulowaniu stosunków stanowego zakładu kredytowego, ustawę o środkach celem zmniejszenia ubóstwa, ustawę o księgach gruntowych i podziale administracyjnym kraju. We wnioskach Wydziału krajowego i poszczególnych posłów miała przyjść nadto na porządek dzienny organizacja wychowania publicznego, organizacja służby krajowej, kwest ja propinacyjna i wiele innych spraw, do których następnie przejdziemy.

Było się więc nad czem zastanowić, nad czem popracować, ale czy siły były po temu? Niestety, dużo miejsca na sejmowych ławach zajmowali włościanie niskiego wykształcenia, księża uniccy, którzy w tak trudnych pracach żadną nie mogli być pomocą, a uderzmy się w piersi, że nawet nie wszyscy wybrani z większych posiadłości godnie mogli odpowiedzieć zadaniu. Jednak otuchę mieć było można, znalazło się dużo ludzi zdolnych, dużo chętnych, a z tych ostatnich niejeden stał się później nader pożytecznym członkiem parlamentarnego organizmu Galicji i Austrji.

Ponieważ z nimi nieraz spotkać się nam przyjdzie, przeto weźmy na chwilę wykaz posłów z roku 1865, wyliczmy ważniejsze przynajmniej nazwiska i zobaczmy, jak się te nazwiska mniej więcej ugrupowały.

Bezsprzecznie najważniejszą tego Sejmu osobistością był Agenor hr. Gołuchowski, były namiestnik; cały kraj widział w nim człowieka chwili, człowieka, znającego dokładnie społeczeństwo i jego potrzeby i posiadającego dość energji, aby

w sposób praktyczny dobijać się praw autonomicznych, że go uważano za reprezentanta, którego w Sejmie nie mogło brakować, najlepiej dowodzi, iż przy uzupełniających wyborach nazwisko jego wyszło z urny aż w trzech miejscach na prowincji, a mianowicie w Złoczowie (mimo niechęci p. Wolfartha), w Stryju i w Sączu. Były namiestnik przyjął jednak wybór najzaszczytniejszy, we Lwowie, tern bardziej, iż chciał okazać największym swym ówczesnym przeciwnikom, żydom lwowskim, że nie jest wstecznym mężem stanu, za jakiego go okrzyczeli centraliści, ale że żąda od nich pracowania z narodem na wspólnej niwie. Agitacja przed tym wyborem była ogromna, Summer wypuścił całą sforę posłusznych sobie biurokratów, wpływał, jak mógł i umiał, na Żydów, aby nie wybierali Gołu-chowskiego, przeczuwał bowiem, że ten człowiek porządku daleko jest dlań groźniejszy, aniżeli dziesięciu brukowych krzykaczy. Z drugiej strony namiętnemi wycieczkami przeciw żydom, zamieszczanemi w „Gazecie Narodowej“, podnieceni przedmieszczanie nie występowali ze zbytnią łagodnością. Przyszło też przed ratuszem, gdzie się odbywały wybory, a nawet w korytarzach ratusza do scen gorszących, do bójek na pięści i noże tak dalece, że policja występować musiała, ale koniec końcem Gołuchowski znaczną większością został wybrany. Pojął też, że jemu przypada wziąć ster praktycznej, utylitarnej polityki do ręki i ugrupował około siebie jak najwięcej posłów.

Dążenia posłów polskich były wtedy tak jasne, że nie było pomiędzy nimi wybitnie różniących się stronnictw, jedyny może odcień dwóch większych odłamów leżał w bardziej utylitarnem, a mniej zasadniczem pojmowaniu tej lub owej kwestji, co się osobliwie uwydatniło, jak to niżej zobaczymy, przy pojmowaniu ustawy gminnej. Posłowie ze wschodniej części kraju, z wyjątkiem kilku przechylali się więcej do utylitarnego kierunku już może i z tego zupełnie się wytłumaczyć dającego powodu, że, znając bliżej hr. Gołuchowskiego, łatwiej ulegali jego wpływowi.

Do tego wybitnie utylitarnego zastępu należało wielu posłów. Wyliczmy nieco nazwisk: a więc przedewszystkiem poseł kołomyjski Kajetan Agopsowicz, który przez długi czas rozpoczynał listę poselską, Ormianin, członek tego odłamu galicyj-

skiej ludności, która prawdziwy krajowi przynosi zaszczyt. Są to ludzie wytrwali, pracowici, oszczędni, w życiu publicznem umiarkowani i stanowią bezsprzecznie bardzo silny filar społecznej budowy w Galicji. Poseł Agopsowicz przyczyniał się swym praktycznym, zdrowym zmysłem do rozświecenia niejednej kwestj i i był promotorem ustawy o zarazie bydła, która w swych skutkach wiele strat materjalnych oszczędziła krajowi.

Więcej niezawisły, drugi poseł kołomyj ski, Antoni hr. Gołej ewski, dowcipny w swych krótkich przemowach, umiał osobliwie w kwestji drogowej niejednokrotnie wielką być Sejmowi pomocą. Był to zresztą jeden z tych posłów, którzy swym zdrowym rozsądkiem trafiali, jak mówią, każdą rzecz w sedno i tym sposobem wiele drogiego oszczędzali czasu.

Posłowie Alojzy Bocheński, Apolinary Hoppen, Tomasz Horodyski, Stanisław Polanowski, dr. Jan Czajkowski również dalecy byli od tworzenia sobie politycznych ideałów, a tern bliżsi praktycznych zdobyczy.

Oktaw Pietruski, członek Wydziału krajowego, znakomity prawnik, dawniejszy radca sądu, człowiek umiarkowany, niezmordowanej pracy i nader jasnego umysłu; dr. Maurycy Kabat, adwokat lwowski, również niepospolity jurysta, późniejszy profesor procedury cywilnej na uniwersytecie lwowskim, sprawozdawca w wielu kwestj ach prawniczych, a w Radzie Państwa bardzo długi czas wielce ceniony pracownik w specjalnych komisjach; dr. Michał Gnoiński, syndyk Instytutu Kredytowego Ziemskiego, oddawna towarzysz Leona ks. Sapiehy w pożytecznych pracach około dobra publicznego w Galicji, późniejszy burmistrz miasta Lwowa, wielkiej prawości i wytrawnego umysłu; Felicjan Laskowski, dyrektor Towarzystwa Kredytowego, również współpracownik Leona ks. Sapiehy, wszechstronnie wykształcony, wytrwały w działaniu, bardzo był Sejmowi pożyteczny przy zmianie ustawy Towarzystwa Kredytowego. Zasiadał następnie w Sejmie Edward Gniewosz, późniejszy radca ministerjalny w ministerstwie oświaty w Wiedniu i członek Rady Państwa, wtedy sekretarz namiestnictwa, już przez to samo, że był urzędnikiem administracyjnym i rozległe w swym zawodzie posiadał wykształcenie, bardzo się przydawał w Sejmie. Należał tutaj także poseł Zygmunt

Kozłowski, który wtedy rozpoczynał swój parlamentarny zawód, a później z wielkim dla kraju pożytkiem pracował w sprawach kolejowych w wiedeńskiej Radzie Państwa.

Zazwyczaj zbliżali się do tego samego odłamu grona sejmowego posłowie także ze wschodniej części kraju, wybitne bardzo i zasłużone osobistości, a mianowicie posłowie przemyscy: Maurycy Kraiński i Seweryn Smarzewski, tudzież poseł lwowskiej większej posiadłości, Korneli Krzeczunowicz.

O Maurycym Kraińskim jużeśmy wspomnieli poprzednio i dość wysoko postawić go nie możemy. Człowiek skromny, nie goniący za popularnością, nie zyskał jej też w tym stopniu, w jakim sobie na nią zasłużył. Gdy się jednak przejdzie te czynności, te zachody w życiu publicznem Galicji, które wymagały wielkiej pracy, wielkiej wytrwałości i gruntownego, fachowego wykształcenia, tam się zawsze spotkamy z nazwiskiem Kraińskiego. Pracował on dawniej w Wydziale stanowym, obecnie zastępował marszałka w Wydziale krajowym i on to pierwszy z galicyjskich posłów przemawiał z mównicy sejmowej w czasach konstytucyjnych. Kiedyś potomność Galicji zapisze Maurycego Kraińskiego pomiędzy najlepszymi synami kraju.

Równie wysoko powinniśmy podnieść posła Seweryna Sma-rzewskiego jako nader logiczną głowę, jednego z najlepszych mówców, jakich posiadała Galicja, sprawozdawcę w wielu trudnych kwestj ach. Później chodził często Smarzewski w polityce własnemi drogami, bywał, jak to mówią, „dzikim“, ale około roku 1880 zajmował w delegacji polskiej w Wiedniu jedno z najzaszczytnie j szych stanowisk.

Któż z nas wreszcie nie znał Kornela Krzeczunowicza, który miał tę odwagę, aby się zapuścić w dziewiczy las ustawodawstwa podatkowego w Austrji i po długoletniej pracy, po wytrwałości bez granic, stał się nietylko naj kompetentniej szym pod tym względem posłem w Galicji, ale w całej monarchji. Ni-czem niezrażony, żadnych trudności nie widzący przed sobą Krzeczunowicz zawsze stał na wyłomie interesów finansowych Galicji, zawsze swą wiedzą, swym bystrym często dowcipem umiał je godnie zastępować. O pośle Ziemiałkowskim, głównym tego stronnictwa filarze, później mówić nam przyjdzie.

'WĘmzMm.

Hk

■#

Mn

.4

*•*1

w*

4*f

*>'■'■ -.

»«......

«é f

«■pr* i,|

il

fl

f:.

fi

fr

J,

ït

•V

II

TEATR FRYDERYKA SKARBKA WE LWOWIE

Podług gwaszu Józefa Hallera z roku 1841 Własność Biblioteki im. Gwaiberta Pawlikowskiego we Lwowie

<1

o

* BIBijqt*

GLQï*';~

y

*

\'h

x^c-

■ i

Posłowie Kazimierz Grocholski, a często i Ludwik Skrzyński, stali niejako na rozdrożu pomiędzy frakcją utylitarną, a więcej zasadniczo zapatrywali się na bieżące kwestje. Zresztą stanowisko Grocholskiego, późniejszego prezesa Koła Polskiego, przyjdzie nam również wyjaśnić przy specjalnych sprawach; poseł Ludwik Skrzyński nie wiązał się prawie nigdy z żadnem stronnictwem, miał często zupełnie odrębne i samoistne zapatrywania, a swą znajomością ekonomji społecznej, zagranicznego prawodawstwa przynosił nieraz Sejmowi nową myśl, przez swój dowcip bywał niebezpiecznym przeciwnikiem.

Rzecz to zupełnie naturalna, że posłowie z jednych i tych samych okolic, znający się oddawna, może od dzieciństwa, łatwiej się ze sobą łączyli, osobliwie, jeżeli pewne prowincjonalne uprzedzenia, czasem nawet słuszne, zlekka ich odgraniczały od posłów z innych okolic. Nie będzie to nas zatem dziwić, jeżeli od samego początku czuć było w Sejmie, że posłowie z zachodniej części kraju ze sobą trzymają, tern bardziej, że trudniej im było, aniżeli komu innemu, z całą szczerością przystąpić do hr. Gołuchowskiego, który niejednego z nich sobie zraził za pierwszego swego urzędowania. Z większego zbliżenia się w życiu pochodziły naturalnie i zbliżone zapatrywania się w kwestj ach politycznych, stąd też widywaliśmy tych posłów po większej części głosujących razem, dążących wprawdzie do tych samych celów, co posłowie, grupujący się około hr. Gołuchowskiego, ale różniących się czasami od tamtych w wyborze środków.

Wybitnych indywidualności było w tym odłamie Sejmu także niemało, widomą jednak głową frakcji był Adam hr. Potocki, o którym mówić nie potrzebujemy, bo znał go cały naród polski jako człowieka wielkiego serca i znakomitego ducha polotu. Potocki zajął się szczególnie kwestją edukacyjną i razem z drem Dietlem, profesorem Majerem wielkie pod tym względem krajowi oddał usługi. Dr. Dietl, robiąc w tej mierze obszerne studja, napisał nawet wówczas bardzo zajmującą i pożyteczną książkę o urządzeniu szkół. Dopomagał im Zygmunt Sawczyński, były profesor gimnazjalny, później współredaktor „Czasu“, po utracie publicznej posady pod centralistycznem ministerstwem Schmerlinga. Poseł Sawczyński i Teodor Szeme-lowski, adwokat z Sambora, wraz z kilkoma innymi posłami

Z przeszłości, I

zaznaczali zawsze swoje polskie stanowisko mimo, że należeli do obrządku unickiego. W przeciwieństwie z part ją ks. Litwi-no wieża, każdy z nich mówił, że jest g ente Rutenus, natione Polonus, wpływ ich zatem i z tego względu bardzo był w Sejmie pożądany.

Samo miasto Kraków wybrało dość słabych reprezentantów: profesora uniwersytetu dra Michała Koczyńskiego, Ignacego Lipczyńskiego i dra Szymona Samelsohna, inni krakowianie ratowali też znaczenie miasta, a pomiędzy innymi Henryk hr. Wodzicki, dobry mówca, człowiek doświadczony w rzeczach publicznych, a przytem rozległe posiadający wiadomości, dr. Jędrzej Rydzowski, adwokat krakowski, który się później bardzo zasłużył krajowi ustawą o lichwie, Ludwik hr. Wodzicki, późniejszy marszałek sejmowy, także już wówczas dawał się poznawać ze swej politycznej zręczności, ze swej łatwości w mówieniu, jasnego przedstawiania rzeczy i taktu w postępowaniu z ludźmi. Jako jeden z najmłodszych posłów był sekretarzem marszałka i miał sposobność praktycznie zapoznać się z regulaminem sejmowym, nad którego zachowaniem później mu czuwać przyszło. O krakowianinie, pośle Zyblikiewiczu, mówić nie potrzebujemy... Do tej grupy należeli następnie posłowie Franciszek Paszkowski, Leonard Wężyk i kilku księży z zachodniej części kraju.

Postacią prawdziwie patrjarchalną, dziwnie poważną i sympatyczną, był Władysław ks. Sanguszko, z Gumnisk, pod Tarnowem. Zdrowym swym sądem, jasnym a doświadczonym umysłem, dalekim od nowoczesnego doktrynerstwa, umiał on w niejednej sprawie do publicznego przyczynić się dobra, niejedno zbyt ostre złagodzić wystąpienie.

Dr. Leon Zbyszewski, adwokat z Rzeszowa, późniejszy dyrektor Banku Włościańskiego we Lwowie, przechylał się wtedy więcej do stronnictwa krakowskiego, mianowicie w zapatrywaniu się na ustawę gminną.

Bardzo skrajne federalistyczne stronnictwo reprezentowali dr. Smolka, dr. Klemens Butowski, adwokat z Tarnowa i dr. Juwenal Boczkowski. O pierwszym jużeśmy mówili, drugi mniej więcej szedł równolegle ze Smolką, trzeciego zwano c. k. radykałem, gdyż pomimo że był urzędnikiem, należał do najskrajniejszych w galicyjskim Sejmie umysłów. Bardzo zdolny, często cierpki i niedowierzający, nieraz pożyteczny swym w wysokim stopniu krytycznym zmysłem.

O pośle Aleksandrze Borkowskim, ostatecznej lewicy w Sejmie galicyjskim, wspominaliśmy kilka razy, a wyznać musimy, żeśmy się nigdy w nim dopatrzeć nie mogli politycznego męża, ale tylko znakomitego, na chwilę porywającego oratora, któremu nie chodzi o rzecz, ale o olśnienie słuchaczy swą wymową.

To były mniej więcej siły dodatnie, któremi Sejm rozporządzał. Wypuściliśmy może kilkunastu pożytecznych posłów, niepodobna nam jednak wszystkich przechodzić po nazwisku. Przypatrzmy się jeszcze grupie antynarodowej, która na każdym kroku tamowała czynności sejmowe, wychodząc z tego przekonania, że najlepiej było za dawniejszych czasów, gdy się o konstytucji nikomu nie marzyło.

Przedewszystkiem więc Niemcy, biurokraci: Andrzej Sei-dler poseł z Białej, prowizoryczny, przez rząd narzucony burmistrz krakowski, Mej er Kallir, prezes Izby Handlowej brodz-kiej, który długo jeszcze nie mógł pogodzić się z narodowym rozwojem Galicji, Eugenjusz Moor, rektor Uniwersytetu lwowskiego i poczęści także dr. Maksymiljan Landesberger, adwokat z Kołomyi, który sam nie wiedział na jakim usiąść stołku i dopiero po zamianowaniu Gołuchowskiego namiestnikiem uwierzył cokolwiek w au tonom ję.

Wprawdzie nie Niemcy, ale gorsi od nich byli Jakób Kulczycki i Ambroży Janowski, inspektorowie szkolni, protegowani Hehna i Summera. Ich podszeptów słuchał także trzeci pedagog, Teodor Biłous, ówczesny dyrektor gimnazjum w Kołomyi. Pomiędzy księżmi unickimi odznaczali się gwałtownością ks. Jakób Szwedzicki, ks. Teofil Pawlików, ks. Michał Malinowski, ks. Antoni Pietrusiewicz, ks. Michał Kuziemski, wszyscy kanonicy od św. Jura, tudzież ks. Jan Guszalewicz, katecheta gimnazjalny, ks. Jan Naumowicz, pleban z Przemyśla, ks. Antoni Juzyczyński, rektor gr. kat. seminarjum duchownego, ks. Antoni Dobrzański i ks. Józef Łoziński, plebani z Walawy i z Jaworowa, wszystko — umysły nieprzejednane, do których ani rozsądkiem, ani podaniem przyjaznej ręki trafić nie było można.

Jedynym z tego stronnictwa, z którym można było traktować, nie natrafiając na bardzo złą wolę, był poseł Juljan Ła-wrowski, radca Sądu krajowego ze Lwowa. Ale nie był to człowiek błyszczących zdolności i silnego charakteru, dał się więc bardzo często teroryzować księżom i sam nie miał nigdy stanowczego wpływu.

Takie więc siły i obozy zabierały się do sejmowej pracy.

Pierwszym przedmiotem obrad był naturalnie regulamin Sejmu, na którego uchwalenie nie było dość czasu ani na pierwszej, ani na drugiej sesji. Z powodu regulaminu wystąpiła kwest ja wewnętrznej polityki pod postacią kwestji języka urzędowego w uchwałach Sejmu. Dotychczas każdy przemawiał w Sejmie w tym języku, którym podobało mu się mówić. Posłowie rozumieli głos każdego. Zdawałoby się przeto, że nikomu krzywda się nie dzieje, że wszyscy mogli być zadowoleni. Ale trudno zadowolić tych, którzy, bądź co bądź, w roli pokrzywdzonych ukazywać się pragnęli.

Sygnał do walki dał ksiądz Pawlików, za nim prawie każdy z księży unickich miał sobie za obowiązek namiętnie występować. Żądania tej partj i sformułował ks. Pietrusiewicz we wniosku, którego przeprowadzenie w praktyce było niemożliwe i groziło, według zdania hr. Gołuchowskiego, „zamętem w załatwianiu spraw.“ I chyba tylko o sprowadzenie tego zamętu chodziło napastnikom, bo aby się przekonać, że nie byli szczerzy, dość powiedzieć, że w samym nawet Sejmie, jak zauważył któryś z mówców, znalazłoby się było zaledwie kilkunastu, a może i mniej posłów, którzyby byli w stanie poprawnie pisać w języku, za którym się niby ujmowali.

Ze strony, popierającej wniosek, odwoływano się do historycznego stosunku Rusi z Polską, przywoływano prawa z „Volu-minów legum“, wreszcie cytowano Lindego( !), Czackiego, Dani-łowicza na dowód swych zapatrywań.

Słuszna jednak była odpowiedź, że wszystkie te wywody nie są na miejscu, gdyż nikt nie zaprzecza nikomu używania jego języka, nawet w Sejmie, jak to najmocniej świadczy wniosek komisji, o którym zaraz powiemy.

Za dalekoby mnie to zaprowadziło, gdybym chciał przytaczać wszystkie argumenty, mówione z jednej i z drugiej strony, mówiono w tej mierze bowiem bardzo wiele... Przyznać jednak trzeba, że polska większość mówiła prawie zawsze bardzo umiarkowanie i chętnie wyciągała rękę do porozumienia. W rezultacie dyskusji uchwalono też wniosek Wydziału krajowego, który uprawnił oba języki krajowe w obradach, protokołach i sprawozdaniach, a marszałka sejmowego zarówno jak Wydział krajowy zobowiązał do odpowiadania w tym języku, w jakim uczynione było do nich podanie.

Wniosek ten został uchwalony, i stał się podstawą uregulowania językowych stosunków w galicyjskich urzędach, następnie bowiem ta sama zasada, przyjęta dla urzędów autonomicznych, przeszła także do rządowej administracji i do sądownictwa. Czas późniejszy okazał, że przesadzone żądania pod tym względem, stawiane przez stronnictwo ks. Litwinowicza, nie miały rzeczywistej w społeczeństwie podstawy, gdyż w praktyce się okazało, że na 1.000 podań do władz wchodzi zaledwie pięć a najwyżej dziesięć w języku rusińskim.

Spór ten wszakże, podsycany jeszcze przez nierozważne dziennikarstwo, przyczynił się do wielu rozterek, a centralistycznym dziennikom w Wiedniu dał powód do deklamacji o niemożliwości oddania rządów w ręce polskie i t. d.

Po kwestji języka najważniejszym bezsprzecznie przedmiotem obrad Sejmu była ustawa gminna.

Od czasu zniesienia byłych dominjów, reprezentujących organizację, odpowiadającą pojęciom pańszczyźnianym, w których właściciel dóbr tabularnych spełniał zwierzchnictwo nad włościańskiemi gromadami, zwanemi pospolicie gminami, pozostawała Galicja w najzupełniejszej społecznej anarchji. Wydawano, jak zwykle w biurokratycznej Austrji, prowizoryczne przepisy, jak: Tymczasowe 'postanowienia o urządzeniu Gmin (Gromad), w których do czasu zaprowadzenia Urzędów Powiatowych Jurysdykcję Zwierzchniczą nie Magistraty własne, lecz Dominja wykonywały (Lwów, 1856), Instrukcję dla wójtów gminy (gromady), ale te przepisy zaledwie jaki taki utrzymywały porządek w osadach włościańskich, niedostateczny wszakże, aby samorząd gmin mógł się wyrobić. Nie chcąc zaś właścicieli tabularnych, a tern samem dawnych zwierzchników gmin odrazu podporządkować pod niewykształcony zarząd gminny, zapytano się ich, czy chcą odosobnienia, czy też radzi ulec zarządowi gminy, łącząc swoje posiadłości z obszarem gromadzkim? Właściciele dominikalni, z wyjątkiem niewielu, oświadczyli się prawie jednogłośnie za odosobnieniem od gromad.

W ten sposób pozostały tak zwane obszary dworskie, którym równe nadano prawo jak przełożonym gromadzkim i równe na nich włożono obowiązki.

Na tej istniejącej już podstawie wypracował rząd swoje przedłożenie do ustawy gminnej i ustawy o obszarach dworskich, wkładając szczegółowe galicyjskie stosunki w ramy powszechnej ustawy gminnej, wydanej dla całego państwa 5 marca roku 1862. Jako trzecią ustawę, dopełniającą organizację społeczną, przedłożył rząd ustawę o radach powiatowych, ciałach, pośredniczących pomiędzy gminą a najwyższą władzą zarządu autonomicznego, to jest Wydziałem krajowym.

Wnioski te wywołały w Sejmie trojakie zapatrywania, wybitnie różniące się od siebie i stały się powodem do jednego wniosku większości sejmowej i wniosków dwóch mniejszości.

Trzeba wiedzieć, że przedkładając swój projekt do ustawy gminnej dał rząd przez swego komisarza wyraźnie do poznania, że zgodzi się tylko na takie modyfikacje tego projektu, które nie wyjdą poza zakres zasad i granic, wytkniętych w obowiązującej w innych prowincjach ustawie gminnej z roku 1862, o której wspomnieliśmy powyżej. Gdyby zaś Sejm chciał w przedłożeniu rządowem zasadnicze przeprowadzić zmiany, w takim razie cesarz odmówi uchwalonej ustawie swej sankcji. Biurokracja, układająca projekty do ustaw, niczego się tak nie obawiała, jak tego, aby która z prowincyj nie wyszła w swych instytucjach poza ogólne, dla całego państwa zrobione ramy, i przedstawiała każde zboczenie od zakreślonych zgóry prawideł jako zamach na jedność i wielkość państwa.

Wobec kategorycznego oświadczenia komisarza rządowego trzeba było albo trzymać się zasad przez rząd wytkniętych, albo się narażać na nowe prowizor ja i odwlekać na Bóg wie jak długo organizację gminną. Stosunki takie nagliły, aby jaki taki przywrócić ład społeczny, a stronnictwo utylitarne wystąpiło tutaj po raz pierwszy ze swą przewagą, aby przeprowadzić taką ustawę, jaka wobec deklaracji rządu była możliwa.

Znalazła się wszakże bardzo poważna, ze znakomitych posłów złożona mniejszość, do której należał także Adam hr. Potocki, która wychodziła z tego stanowiska, że gminy, powstałe na podstawie dotychczasowych gromad, nie będą miały dość sił żywotnych, aby się rozwijać, tudzież, że wprowadzając organizację gminną nie należy pod jedno prawo i jedno znaczenie podciągać miast i osad wiejskich. W pierwszych bowiem doprowadza urządzenie gminne do coraz większego samorządu i niezawisłości, tworzy w kraju całości odrębne, posiadające nietylko środki wystarczające zadaniom własnego zarządu, ale i zaród dalszego postępu. Na wsi niema zazwyczaj tych warunków i tak dla braku liczniej skupionej ludności w jednych miejscach, jak i ze względu na różnorodność składowych żywiołów, organizacja gminna wiejska musi nietylko obejmować większe przestrzenie, aby celowi swemu odpowiedzieć i uzyskać przynależne znaczenie, jako pierwszy stopień administracji kraju, ale zarazem starać się oprzeć na wszystkich bez wyjątku żywiołach, ustrój wiejski stanowiących.

Bezwzględne wyłączenie obszarów dworskich ze związku gminy było zdaniem mniejszości zapoznawaniem najżywotniejszych potrzeb kraju, tern zgubniejszem, że uprawniałoby fakt, który w przyszłości nie byłby może do usunięcia.

Mniejszość sejmowa wypowiadała też w swym projekcie do ustawy zasadę : „że te tylko osady stanowić mogą samoistne gminy, które prawnie uznane będą jako posiadające środki do wypełniania praw i obowiązków, na nie spływających. Samo zaś pojęcie gminy, jako części składowej całego organizmu krajowego, wyklucza możność, aby poza nią stały odrębne organiczne ciała, a przeto, aby tak zwane obszary dworskie były wyłączone ze związku gminnego.“

Większość, podobnie jak mniejszość, uznawała także nieprawidłowość wyłączania obszaru dworskiego z gminy, uważając ten stosunek jednak za konieczny stosunek przejściowy, nie wykluczała możności łączenia się obszaru dworskiego z gminą i pozostawiała to woli właściciela tego obszaru.

Trzecie nareszcie stronnictwo w Izbie, stronnictwo ks. Li-twinowicza, chciało głosować za przedłożeniem rządowem ustawy gminnej i ustawy o obszarach dworskich bez jakichkolwiek

zmian, aby się przypodobać ministerstwu, przeciwnem jednak było zaprowadzeniu rad powiatowych, wychodząc z tej zasady, że dla niego wszelka autonom ja jest szkodliwa, a najlepsze czasy były za rządów Stadiona i Bacha. Jak poważne liczebnie było jeszcze wówczas to stronnictwo, dość powiedzieć, że przy imiennem głosowaniu za zaprowadzeniem rad powiatowych głosowało przeciw ustawie 50 posłów. Ustawa jednak przeszła 76 głosami.

Większość utylitarna pozostała także zwycięzcą co do ustawy gminnej i ustawy o obszarach dworskich i odtąd stała się przez dłuższy czas rządzącą part ją w galicyjskim Sejmie. Członków do niej należących nazwano „mamelukami“, gdyż karnie trzymali się hasła wydanego przez przewódców. Przy innej sposobności będziemy mogli podnieść zalety tego stronnictwa i całe tegoż znaczenie w przyszłej polityce galicyjskiej, co do stanowiska zaś, jakie to stronnictwo zajęło wobec ustawy gminnej, musimy wyrazić przekonanie, że inaczej nie dało się postąpić. Sami należymy do zwolenników zasady gmin zbiorowych i sądzimy, że wiele złego w administracji gmin byłoby się nie stało, mianowicie mnóstwo majątków gminnych nie byłoby roztrwonionych, gdyby była możliwość przeprowadzenia ustawy o gminach zbiorowych. Gdy tej możliwości wszakże nie było, stało się lepiej, że przyszło do organizacji gmin na podstawie powszechnej ustawy gminnej, aniżeli gdyby było nastąpiło jakie prowizorjurn. Dalsza dezorganizacja byłaby bowiem wyszła na złe krajowi i opóźniła autonomiczny rozwój Galicji. Tym sposobem zaś przeszła już autonomja w krew ludności i bezsprzecznie zyskała sobie uznanie pomiędzy włościanami. Jesteśmy też przekonani, że gdyby w 15 lat później ci sami posłowie znaleźli się w Sejmie, co w roku 1865, i po raz wtóry przyszło im głosować nad zaprowadzeniem rad powiatowych, to przeciw zaprowadzeniu głosowaliby tylko sami księża uniccy, pomiędzy włościanami jednak nie znaleźliby powolnych sobie towarzyszy.

Organizacji kraju miał dopełnić przedłożony przez rząd projekt podziału administracyjnego królestwa Galicji z W. Ks. Krakowskiem, a właściwie projekt urządzenia władz politycznych. Rozdział władz administracyjnych od sądowniczych nie był dotąd przeprowadzony w austrjackiej monarchji. Za czasów mi-nisterjum Schmerlinga zaczęto się tą myślą zajmować, ale dopiero Belcredi podjął ją z całą energją, jak tylko stanął na czele ministerjurn stanu. Największą trudność napotykał minister w kwestji finansowej tej sprawy; przyjęto bowiem za zasadę, że wydatki na nowy organizm władz administracyjnych i sądowych nie mają przekraczać sumy, wyznaczonej dotąd na ten cel w budżetach państwa. Chodziło więc przedewszystkiem o podzielenie tej kwoty w stosownych częściach pomiędzy minister j urn spraw wewnętrznych a ministerjurn sprawiedliwości, a po dłuższych rokowaniach zgodzono się na zasadę, że na utrzymanie urzędów administracyjnych pierwszej instancji miały być użyte dwie piąte części, a na utrzymanie sądów pierwszej instancji trzy piąte powyższej sumy.

Oprócz tej podstawy finansowej przyjęto także, przynajmniej dla Galicji, w ministerjurn zasadę, aby liczba administracyjnych powiatów odpowiadała liczbie posłów na Sejm z gmin wiejskich, czyli liczbie okręgów wyborczych gmin wiejskich. Ponieważ zaś przy oznaczaniu tej cyfry założono sobie, aby liczba posłów z gmin wiejskich wynosiła połowę wszystkich posłów do Sejmu, czyli 74, więc tym sposobem cyfra 74 stała się cyfrą okręgów wyborczych i administracyjnych powiatów.

Minister Belcredi był jak najlepszym dla Galicji ożywiony duchem, sam jednak nie wypracowywał projektu tej organizacji, a chociaż, jak tylko objął tekę, usunął kilku urzędników starej szkoły, to przecież wszystkich naraz usunąć nie mógł i musiał się posługiwać siłami, które choćby z nawyknienia ciągnęły ku centralizmowi.

Wypracowanie projektu organizacji władz administracyjnych w Galicji dostało się radcy ministerjalnemu Bernardowi Meyerowi, sekretarzowi Rady ministrów, który sobie przybrał do pomocy radcę ministerjalnego Breiskiego. Pierwszy, człowiek uczciwy, Szwajcar rodem, ale wielbiciel Bacha i wylewający rzewne łzy na samo wspomnienie, że wiedeński rząd mógłby uronić cokolwiek swej władzy na rzecz autonomji krajów, drugi, Niemiec z czeskiem nazwiskiem, późniejszy szef biura prezy-djalnego w ministerstwie spraw wewnętrznych, również cen-tralista. Obydwaj jednak nie byli nigdy w Galicji, którą organizować mieli.

Z takich rąk musiał zatem wyjść projekt organizacji władz z szczerze centralistycznym zakrojem. Opierał on się na następujących zasadach:

Administracja kraju ma być oddzielona we wszystkich instancjach od sądownictwa.

Sprawy administracyjne załatwiają władze polityczne, o ile takowe nie były przekazane statutem krajowym, ustawą gminną, albo osobnemi przepisami krajowej lub gminnej reprezentacji do wspólnego załatwienia, lub samoistnego rozstrzygnięcia. Wyjątek stanowią sprawy administracyjne, przydzielone wyraźnie innym władzom rządowym.

Władza polityczna krajowa z szefem kraju na czele jest najwyższą władzą administracyjną w kraju. Do jej zakresu działania należą: sprawy administracji politycznej w ściślej-szem znaczeniu, sprawy wyznań i oświaty, sprawy zarządu policyjnego, sprawy handlu i gospodarstwa krajowego.

Osobne przepisy stanowią, o ile polityczne władze krajowe i szefowie kraju mają brać udział w sprawach ministerjurn finansów.

Dla Królestwa Galicji i Lodomerji mają istnieć jako polityczne władze krajowe: namiestnictwo we Lwowie i w Krakowie.

Namiestnik we Lwowie ma tytuł „generalnego guberna-tora“, i do niego należy naczelny zarząd spraw wspólnych całej prowincji; pod nim prowadzi interesy administracyjne wschodniej części kraju prezydent namiestnictwa we Lwowie, a zachodniej części, prezydent namiestnictwa w Krakowie.

Odgraniczenie zakresu działania tych władz i ich szefów postanowione będzie osobnemi instrukcjami.

Politycznej władzy krajowej podlegają polityczne władze pierwszej instancji i wszystkie urzędy i organy, istniejące w kraju dla spraw, należących do jej zakresu.

Dla sprawowania administracji politycznej będą ustanowione polityczne władze powiatowe, zostające bezpośrednio pod krajową władzą polityczną.

Marzeniem, nieraz już realizowanem, centralistów było rozdzielenie Galicji na dwa administracyjne okręgi, któreby tern łatwiej ulegały wiedeńskiemu rządowi. W czasie, gdy powstał

projekt organizacji, o którym mówimy, nie był ten podział wprawdzie wyraźnie rozgraniczony, ale tym sposobem naszkicowany, że w Krakowie istniała komisja namiestnicza, małe namiestnictwo, pod przewodnictwem prezydenta, który nie zawsze słuchał i potrzebował słuchać lwowskich namiestników. Projekt Meyera i Breiskiego utrwalał ten podział, stawiał dwa równorzędne obok siebie namiestnictwa i dawał im za naczelnika „generalnego gubernatora“, który, jak już po samym można było sądzić tytule, miał się stać raczej wojskowym, aniżeli administracyjnym władcą nad obydwiema prowincjami.

O ile Polacy w Sejmie galicyjskim z przyjemnością powitali rozdział władz administracyjnych od sądowniczych i zwiększenie okręgów administracyjnych, gdyż dotychczasowe małe powiaty, pod patronatem większych cyrkułów, bardzo dużo kosztowały i napełniały kraj legjonami drobnych urzędników, o tyle z wielkiem niezadowoleniem przyjęli myśl stanowczego podziału Galicji na dwie prowincje i mianowania owego generalnego gubernatora.

Wybrana z łona Sejmu do rozpatrzenia rządowego projektu komisja stanowczo wystąpiła przeciw tym dwom postanowieniom, sądząc, „że nie może się dopatrzyć ani potrzeby ani pożytku takiego podziału kraju“; owszem, sądziła, że takowy, oprócz znacznych wydatków, któreby skarb państwa z tego powodu bez potrzeby ponosić musiał, byłby wielce szkodliwy, gdyż nie dopuszczałby ogólnego poglądu na sprawy krajowe i czyniłby niemożliwą jednolitą administrację, a nawet przy dalszym rozwoju życia autonomicznego byłby prawie niewykonalny, wobec jednego Sejmu i jednego Wydziału krajowego.

Komisja postawiła zatem następujący wniosek. Z uwagi na niezbędną potrzebę jednolitej administracji całego kraju i oszczędzania niepotrzebnych wydatków państwa Sejm oświadcza:

a)    iż z zamierzonym podziałem administracyjnym Królestwa Galicji na dwa namiestnictwa i z ustanowieniem generalnego gubernatora się nie zgadza;

b)    iż niezwłoczne zwinięcie komisji namiestniczej krakowskiej usilnie zaleca.

Nadto wypracowała komisja projekt podziału administracyjnego kraju, w którym zatrzymała przyjętą przez rząd liczbę 74 powiatów. Przewodniczącym komisji był hr. Gołuchowski, referentem Felicjan Laskowski.

Jak się tylko wniosek komisji pojawił w Izbie, podniosły się zaraz przeciw niemu ramiona centralistycznego polipa. Pierwszy wystąpił Seidler, ubolewając nad Krakowem, że mu się krzywda stanie przez usunięcie komisji namiestniczej i różne jeszcze inne wynajdywał argumenty. Ze zwykłą sobie zaciekłością wystąpił po nim ks. Łoziński. Namiętny ten człowiek wziął sobie za zadanie, aby z każdej w Sejmie korzystać sposobności, aby rzucać kość niezgody pomiędzy reprezentantów kraju i razem przyprowadzać do ostateczności. Nie żądał ni mniej ni więcej, jak tylko zupełnego podziału Galicji na dwa odrębne kraje, z dwoma osobnemi Sejmami i namiestnictwami. Szedł zatem o wiele dalej, aniżeli projekt rządowy. Poparł go w tej mierze w długiej przemowie ks. Pawlików, argumentując także, że powinny być „dwa sojmy i dwa wydiły krajewi.“

Seidlerowi dał dzielną odprawę ze stanowiska administracyjnego hr. Gołuchowski, a sami mieszkańcy Krakowa zaprzeczyli jego ubolewaniom, przesyłając Sejmowi petycję, podpisaną przez pięciuset przeszło kupców, właścicieli kamienic, w której jak najmocniej uznali słuszność zasady opierania się wszelkiemu podziałowi kraju na dwie odrębne połowy polityczne i prosili tylko, aby Sejm obmyślił stosowne wnioski, aby mimo zwinięcia komisji namiestniczej mógł Kraków zachować swe dotychczasowe materjalne stanowisko.

Patrjotyczne to stanowisko mieszkańców Krakowa, wniesione na ręce posła Lipczyńskiego, jak najlepsze w Sejmie zrobiło wrażenie.

Posłowie: Henryk Wodzicki, Dietl, Wężyk i sprawozdawca Laskowski bardzo dokładnie i obszernie zbili dalsze zarzuty centralistycznych przeciwników, którym wkońcu sam komisarz rządowy pomieszał szyki, oświadczając wskutek świeżo nadesłanej z Wiednia instrukcji, „że rząd uważa Królestwo Galicji i Lodomerji wraz z W. Ks. Krakowskiem jako jeden kraj tak pod względem administracji, jak i pod względem politycznym, że rząd o podziale kraju, jako takiego, o podziale politycznym nie myśli, że zatem o takim podziale ani o dwóch Sejmach mowy być nie może; że co do urządzenia władz może mieć rząd

e.

•w

r;

à*

so

illiSâ

î&SL*«*

0: J*

W’

mm

H®,

hHhf

77

.//* ■ :

JÓZEF DIETL

Podług litografii Józefa Kriehubera z roku 1844 Własność Biblioteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

s oK

L#/ .<

ç>v

V⁹

>5^

tylko na uwadze względy i potrzeby administracyjne, a przy podziale administracyjnym nie może się powodować żadnym innym celem, bo polityka byłaby tutaj na niewłaściwem miejscu.“

Co więcej rząd, czyli raczej minister Belcredi, który, jak to przypuszczać można, nie rozważył dobrze projektu, ułożonego przez Meyera i Breiskiego, kazał oświadczyć swemu komisarzowi, „że o takim podziale, jaki jest wspomniany w przedłożeniu rządowem, t. j. o podziale na dwa okręgi administracyjne z dwoma namiestnictwami, pod kierunkiem jednego generalnego gubernatora we Lwowie, nie myśli już ze względów oszczędności i z uwagi na wielkie wydatki, któreby podobne urządzenie za sobą pociągnęło, i sądzi, że takie urządzenie w celu jednolitego i dobrego administrowania kraju jest niepo-t r z e b n e.“

Oświadczenie komisarza rządowego przyjęte było hucz-nemi oklaskami, minister zaprzeczył centralistycznym zachciankom biurokracji.

Chodziło wszakże jeszcze o jedną wcale ważną kwestję. Bząd chciał niektórym z naczelników powiatów dać stanowisko nadzorczo-policyjne nad sąsiedniemi urzędami powiatowemi, a takich byłoby w kraju tylko kilkunastu. Komisja sejmowa słusznie się obawiała, aby ci naczelnicy nie zaczęli zajmować przez nadmiar służbistości jakiegoś wyłącznie policyjnego stanowiska i nie wyłamywali się z pod wpływu namiestnika w celu bezpośredniego znoszenia się z ministerjum w Wiedniu. Kraj mógłby się w ten sposób doczekać porozrzucanych dyrektorów policji, którzyby nietylko ludność, ale i urzędy mogli kontrolować i w razie niechętnego krajowi ministerjum stać pomiędzy Galicją a ministerjum jako wrogie żywioły. Hr. Gołuchowski stanowczo występował przeciw tej nowości. Biurokraci nie mogli sobie jednak wyobrazić hierarchji rządowej bez różnorodnych kontrolujących organów, a komisarz rządowy osobiście był bardzo gorącym zwolennikiem projektu, tern bardziej, że o ile mówiono, on sam był tegoż autorem.

Sejm nie dał się wszakże przekonać wywodom komisarza rządowego i uchwalił podzielić kraj na 74 powiaty, w którychby wszyscy naczelnicy równą mieli władzę.

W ten sposób ukończono projekt do ustawy o wewnętrznej organizacji kraju; pozostawała jeszcze jedna, najdrażliwsza kwest ja : uzyskanie tego, aby Galicja była reprezentowana w Radzie Korony. Rząd naturalnie tej sprawy nie dotknął, trzeba ją zatem było poruszyć w Sejmie.

III.

Z końcem XVIII wieku istniało przez lat kilkanaście wice-kanclerstwo dla spraw galicyjskich w Wiedniu i przez jakiś czas bardzo dobrze działało na administrację Galicji; później jednak podporządkowano je pod kanclerstwo czeskie, a wkońcu zniesiono zupełnie i sprawy galicyjskie przeszły w ręce rozmaitych kancelaryj, a później ministerstw. W Radzie Korony, a nawet na wyższych posadach w ministerstwach nie bywało nikogo, ktoby znał kraj, ktoby mu był przychylny, ktoby brał jakąkolwiek inicjatywę w tegoż sprawach albo bronił ludności wobec Korony przed oszczerstwami biurokracji.

Nie było rzeczywiście z kim mówić w Wiedniu w sprawach galicyjskich, jak to w sposób znakomity podniósł poseł Krzeczu-nowicz. „W roku 1864 — mówił on — miałem parę audjencyj u byłego ministra skarbu (w sprawie katastru w Galicji), lecz w przedpokoju było pełno ludzi, czekających także na audjencję, mówiłem więc z nim kilka minut, bo mimo najlepszych chęci nie miał czasu na więcej. Byłem w tejże sprawie raz u tego samego pana ministra z ks. Sapiehą i ks. Jabłonowskim; sądziłem, że, uprosiwszy naprzód audjencję,będziemy mieli więcej czasu przedłożyć mu szczegółowe prośby nasze. Ale znowu czekał na pana ministra jeszcze wysoki dostojnik państwa i audjencja trwała krótko, bo minister znowu nie miał czasu. Byłem potem u pana „Sektionschefa“, lecz i on nie mógł wchodzić we wszystkie szczegóły, bo i pan „Sektionschef“, obarczony sprawami całego państwa, nie miał czasu. I byłem w sprawach krajowych u znakomitego teraźniejszego ministra (Belcrediego) i miałem wygotowane różne sprawy krajowe. Rozmawiał ze mną z największą uprzejmością ; widocznie rad był wchodzić przychylnie w rozbiór spraw naszych. Lecz dano znać, że w przedpokoju czeka wysoki dostojnik kościoła z Dalmacji i ktoś trzeci jeszcze. I pomimo naj przyj aźniejszego usposobienia, pan minister znowu nie miał czasu!

Szanowni panowie ! — kończył dowcipnie Krzeczunowicz — czyż możecie zapoznać, że nam koniecznie potrzeba mieć w Wiedniu, w Radzie Korony kogoś, ktoby miał czas dla nas.“

To też na posiedzeniu Sejmu z dnia 24 marca 1866 wniósł poseł Henryk hr. Wodzicki, aby uchwalić prośbę do Najjaśniejszego Pana o ustanowienie kanclerza dla Galicji i wybrać depu-tację z grona Sejmu, któraby tę prośbę zaniosła do stóp tronu.

Wniosek ten pobudził do ostateczności zaciekłość partj i ks. Litwinowicza, która niczego się tak nie obawiała, jak zbliżenia się narodu do Korony, jak szczerych pomiędzy nimi stosunków. Wiedziała ona dobrze, że kanclerz dla Galicji jest to zniszczenie wpływu urzędniczych figur, od których jedynie mogła się spodziewać protekcji, jest to ostatni cios, zadany rządom biurokratycznym w Galicji. Po namiętnej też przemowie ks. Kuziem-skiego oświadczył ks. Pawlików w swojem i swych przyjaciół politycznych imieniu, że jeżeli Sejm nie przejdzie do porządku dziennego nad wnioskiem hr. Wodzickiego to oni nie wezmą udziału w rozprawach nad tym przedmiotem. „Protestuje-mo — mówił ks. Pawlików — i zasterihajemo sia (zastrzegamy się) protyw jakim ne bud’ uchwałom o tim kanclerstwi dla Ha-łyczyny, a daj uczy wyraz i znaczenyje semu, po upadeniu wne-sku naszoho (przejście do porządku dziennego) i rozpoczatyju debaty specjalnoj, opustymo salu narady.“

I rzeczywiście, gdy ich wniosek upadł, wyszli po raz pierwszy z sali Sejmu galicyjskiego. Pozostało jednak 85 posłów, a marszałek skonstatował, że według regulaminu liczba była dostateczną, ażeby można było rozprawę dalej prowadzić.

Pozostali uchwalili jednomyślnie prośbę do cesarza, która kładła na to nacisk, że w tej chwili więcej, aniżeli kiedykolwiek, potrzebuje kraj swego zastępcy przy monarsze, gdyż najważniejsze sprawy czekają załatwienia: podźwignienie kraju ze stanu zubożenia, zapobieżenie grożącemu z powodu niestosownego opodatkowania dalszemu wyniszczeniu sił produkcyjnych, zakończenie sporów o grunty i służebnictwa, będących główną przyczyną niesnasek rozstrajających harmonję społeczną, ustalenie praw własności i zniesienie szkodliwych pęt, własność ziemską krępujących, organizacja gmin i urzędów, urządzenie wychowania publicznego na podstawach narodowych i po-dźwignienie oświaty ludu...

Ponieważ po tych sejmowych obradach następowały święta wielkanocne, więc deputacja mogła pojechać z marszałkiem na czele do Wiednia i zaraz na pierwszem po świętach posiedzeniu zdała sprawę ze swego przyjęcia. Odpowiedź cesarska była szczera: monarcha obiecywał poddać rozwadze prośbę objętą adresem, zwrócił jednak na to uwagę, że przedewszystkiem przyjdzie przy rozstrzyganiu o prośbie uwzględnić te wymogi, które wynikają z kwestji politycznej, tyczącej się całości mo-narchji i które są warunkiem harmonijnego urządzenia części, w ich stosunku do całości. Cesarz kończył wszakże zapewnieniem, że Sejm, którego lojalne i patrjotyczne zachowanie się dostrzegł z zadowoleniem, „może być pewnym ojcowskiej przychylności, która towarzyszyć będzie jego orzeczeniu“.

Na tern zapewnieniu skończyła się narazie kwest ja o gali-cyjskiem kanclerstwie, aby później powrócić znów w innej formie, dopóki nie została w części przynajmniej załatwiona mianowaniem Polaka ministrem bez teki w Radzie Korony.

Uporawszy się w ten sposób z organizacją kraju, wziął się Sejm do innych równie ważnych spraw, a przedewszystkiem do kwestji oświaty ludu, która także czekała na najzupełniejszą reorganizację.

W materj i tej nagromadziło się dużo wniosków i przedło-żeń. Przedewszystkiem wniósł rząd projekt ustawy o patronacie szkolnym i utrzymywaniu szkół ludowych, ks. Trzeszcza-kowski o urządzeniu seminarjów nauczycielskich, ks. Ginilewicz o pensji dla wdów i sierot po nauczycielach, ks. Ruczka o dotacji dla nauczycieli i t. d. Poseł Kabat zaś postawił wniosek co do urządzenia szkół średnich. Wobec tak licznie nagromadzonego materjału i konieczności objęcia całej organizacji szkolnej w jeden system, wybrał Sejm, na wniosek Adama hr. Potockiego, komisję edukacyjną, któraby się tern zająć miała, a w skład jej weszli: sam wnioskodawca, dr. Józef Majer, dr. Józef Dietl, Zygmunt Sawczyński, ks. metropolita Litwinowicz i ks. biskup przemyski Manastyrski. Rezultat prac tej komisji nie mógł już być użyty podczas sesji sejmowej, o której mówimy, będziemy zatem musieli później wrócić do niego, mówiąc o uchwałach Sejmu w sprawach edukacyjnych.

Z kwestjami szkolnemi wiązało się drukowanie książek polskich dla szkół ludowych w kraju, a nie w Wiedniu, jak dotąd. Na podstawie rozporządzeń, wydanych przez cesarzowę Marję Teresę w latach 1772 i 1775, zaopatrywała dyrekcja nakładu książek szkolnych w Wiedniu wszystkie szkoły w monarchji, z wyjątkiem węgierskich i czeskich, w potrzebne do nauki książki. Ministerstwo, chcąc schlebiać galicyjskim Rusinom, odstąpiło w r. 1864 przywilej druku i nakładu książek ludowych w ruskim języku Instytutowi Stauropigjańskiemu we Lwowie, fundacji drukarsko-literackiej ruskiej. Odmówiło jednak tej samej łaski Instytutowi imienia Ossolińskich co do wydawania książek szkolnych polskich. Na tern drukowaniu książek szkolnych w Wiedniu wychodziły szkoły i język ojczysty jak najgorzej, drukowano bowiem książki, źle tłumaczone z niemieckiego, językiem tak zepsutym, z tak rażącemi błędami, że ucho polskie nie mogło ścierpieć zamieszczonych tam frazesów. Książki zresztą oryginalnie pisane po niemiecku i przeznaczone pierwotnie dla niemieckich prowincyj, zawierały zupełnie nieodpowiedni materjał dla szkół galicyjskich. Było tam mnóstwo opowiadań o Rudolfie z Habsburga i innych członkach austrjackiej dynastji, ale o historji polskiej nie było wzmianki; uczono w nich jak zakładać winnice i opowiadano o hodowaniu jedwabników, ale o naszych wyżynkach albo pszczelnictwie mowy nie było.

Ze względów więc pedagogicznych i narodowych rzeczą było konieczną przenieść nakład książek szkolnych z Wiednia do kraju. Tych względów jednak lepiej było narazie nie poruszać, aby się nie spotkać z tern silniejszą opozycją wiedeńskich hofratów. Podniesiono tylko, jakieby na wydawnictwie w kraju można osiągnąć oszczędności, a to już z tego względu, że niepo-trzebaby opłacać kosztów opakowania i przesyłki książek z Wiednia do Lwowa, wskutek czego młodzież taniej mogłaby je kupować. Kurator ja Literacka Zakładu Ossolińskich rzecz tę poruszyła, wnosząc do Sejmu petycję, którą odstąpiono namiestnictwu do szczególnego uwzględnienia.

Minęło wszakże dużo jeszcze czasu, zanim Zakład Ossolińskich mógł nareszcie zająć się drukiem książek szkolnych; wo-

góle łatwiej było czasem w walce c centralizmem osiągnąć ważniejsze zdobycze, aniżeli rzeczy pomniejsze, osobliwie, jeżeli te ostatnie były powikłane pod względem prawniczym lub finansowym. O pierwszych bowiem rozstrzygał sam minister, drugie albo uchodziły jego uwagi, albo też potrzebowały orzeczenia biurokratów, którzy zawsze tysiączne umieli wyszukiwać trudności, aby tylko nie wypuścić władzy z rąk.

Z tych samych też powodów potrzeba było wiele trudów i zachodów, mnóstwo pisania, deputacyj do cesarza i do ministrów, zanim się zdołało uwolnić Fundację hr. Skarbka od ciężaru utrzymywania niemieckiego teatru.

Rzecz się tak miała. Stanisław hr. Skarbek, człowiek wielkiej dla Galicji zasługi, powziął był jeszcze w trzecim dziesiątku XIX wieku myśl utrwalenia sceny narodowej we Lwowie i założenia wielkiego zakładu dla 400 ubogich i 600 sierot płci obo-jej. Do zrealizowania pierwszego projektu trzeba było przystępować manowcami, ówczesny bowiem rząd meternichowski kołysał się jeszcze nadzieją zupełnego zniemczenia Galicji i nie byłby przystał na utrwalenie sceny polskiej bez zapewnienia świetniejszej egzystencji teatrowi niemieckiemu. Skarbek więc postanowił być przedsiębiorcą teatru niemieckiego, aby mógł polskiemu przynieść przy tej sposobności pomoc. Pozwolono mu też budować gmach dla teatru niemieckiego, w którymby od biedy polska scena mogła się mieścić komornem, pozwolono nawet gminie lwowskiej, będącej jeszcze wówczas pod rządową administracją, ofiarować Skarbkowi za darmo plac pod budowę gmachu teatralnego pod warunkiem, że się fundator zobowiąże w swojem i swoich prawonabywców*imieniu do dawania przedstawień scenicznych w języku niemieckim przynajmniej cztery razy na tydzień. Jako władzę, która miała czuwać nad dobrocią niemieckiej sceny, nad tern, że Skarbek swemu zobowiązaniu odpowie, ustanowiono dyrekcję policji, a w dalszej instancji guber-njum galicyjskie. Policja więc została estetycznym trybunałem...

Skarbek nie przypuszczał, aby teatr tyle szkody przyniósł drugiemu jego dziełu, to jest Fundacji, na rzecz instytutu ubogich i sierot w Drohowyżu. Instytutowi temu zapisał on w roku 1843 cały swój majątek, a mianowicie liczne dobra ziemskie w Galicji, tudzież gmach teatralny z całem urządzeniem.

Cóż się jednak stało po śmierci fundatora? Rząd pod róż-nemi pozorami wszedł w administrację fundacyjnego majątku, a ponieważ mu przedewszystkiem chodziło o utrzymanie teatru niemieckiego, który własnemi siłami istnieć nie mógł, więc dawał mu bardzo znaczną subwencję z dochodów Fundacji drohowy-skiej, na której nigdy nie ciążył obowiązek utrzymywania niemieckiego teatru. Rozumie się, że oprócz tego zarządzający majątkami fundacyjnemi urzędnicy dobrze obławiali się, ale przyjmując nawet składane przez nich rachunki za rzetelne, okazało się, że do roku 1865 wydał rząd z dochodów Fundacji na teatr niemiecki i na reduty we Lwowie sumę 215.680 guldenów. Przy takiem uszczupleniu dochodów nie przytulił instytut ubogich, który oddawna miał być otwartym, ani jednego starca, ani jednej sieroty.

Całą tę sprawę poruszył w Sejmie w bardzo rozważny, oględny sposób poseł Zyblikiewicz i Sejm powziął uchwałę, aby Wydział krajowy, po należytem zbadaniu rachunków rządowej administracji Fundacji hr. Skarbka i w porozumieniu z kuratorem, upomniał się imieniem tejże u rządu o zwrot tej sumy, jaką wydano z funduszu zakładowego na utrzymanie sceny i na reduty, ponad czyste dochody z gmachu teatralnego.

Sprawa ta miała różnorodne prawne trudności. Rząd, działając imieniem gminy miasta Lwowa, zaintabulował był na gmachu teatralnym obowiązek Fundacji dawania widowisk teatralnych w języku niemieckim! — i to zaintabulował ten obowiązek na rzecz lwowskiej publiczności. Z drugiej znów strony wydzierżawiło namiestnictwo cichaczem, już w czasie sesji sejmowej, o której mówimy, Niemcowi, dyrektorowi Blumowi, teatr niemiecki w imieniu Fundacji skarbkowskiej na lat ośm, aby w ten przynajmniej sposób uniemożliwić zabiegi Polaków około zostawienia niemieckiej sceny własnym jej siłom. Musiał więc Sejm uchwalić, aby Wydział krajowy wszedł w układy z miastem Lwowem o zwolnienie Fundacji hr. Skarbka z widowisk teatralnych na tak długo, dopóki instytut ubogich i sierot nie będzie oddany na użytek publiczny, tudzież, aby zaniósł prośbę do ministerstwa o unieważnienie kontraktu dzierżawnego, który namiestnictwo zawarło z dyrektorem Blumem.

Dużo jednak upłynęło jeszcze czasu zanim się dało uwolnić Fundację od uciążliwego obowiązku subwencjonowania teatru niemieckiego. Gmina miasta Lwowa szczerze naturalnie pragnęła przyjść w pomoc dążeniom narodowym i humanitarnym, ale biurokraci niezmordowani byli w wyszukiwaniu najróżnorodniejszych trudności prawniczych, aby rzecz przeciągnąć w nieskończoność.

Zaprowadzając przedstawienia teatralne polskie w gmachu teatru niemieckiego, wyrobił sobie hr. Skarbek u byłych Stanów galicyjskich zasiłek roczny dla teatru polskiego w kwo- • cie 4.000 guldenów, przyznając natomiast Wydziałowi stanów prawo kontrolowania stosowności przedstawień scenicznych polskich. Obecnie zasiłek ten miał kraj przejąć na siebie, a Wydział krajowy wstępował w prawo, które dawniej przysługiwało Wydziałowi stanowemu. Gdy ta pozycja budżetu przyszła pod rozprawy, sprzeciwiali się jej włościanie, którzy się obawiali, aby, gdy wrócą do domu, nie spotkali się z zarzutami, że na tak błahe rzeczy, jak na teatr, marnują pieniądze. Poseł Krzeczuno-wicz przemówił im bardzo dowcipnie do rozsądku i pozycję uchwalono. Teatrowi krakowskiemu dał Sejm także jednorazowy zasiłek w kwocie 5.000 złr. ; rozpoczynały się więc lepsze czasy dla sceny narodowej w Galicji.

Jak w opędzaniu kosztów teatru niemieckiego z funduszu starców i sierot, podobnie i w innych razach, gdy chodziło o germanizację, nie brakło nigdy rządowi funduszów, choćby to miało być z uszczerbkiem jakiej pożytecznej gałęzi administracji. Ażeby też tern szczerzej wmówić w siebie, że Galicja jest krajem nawpół już zniemczonym, wydawano aż dwie niemieckie gazety: „Lemberger“ i „Krakauer Zeitung“, oprócz polskiej „Gazety Lwowskiej.“ Poseł żuk-Skarszewski wystosował też interpelację do komisarza rządowego z zapytaniem, czy rząd co postanowił lub postanowić zamierza, aby urzędowe ogłoszenia były publikowane w sposób najmniej kosztowny, a dla publiczności najprzystępniejszy, obecne bowiem ogłaszanie obwieszczeń w dwóch niemieckich gazetach, niepotrzebnie wielkie pożera fundusze, a do celu nie prowadzi, bo dla znaczniejszej części ludności jest niezrozumiałe. Interpelacja była skierowana osobliwie przeciw „Krakauerce,“ która przechodząc zakres wła-

:

i

III' : ■'

■M

m m

m

KAZIMIERZ GROCHOLSKI

!j* ÿ^MClg

Lv»3-i onaig *

ściwej rządowej gazety, wdawała się w politykę, odznaczała się zjadliwością i nieprzychylnością dla kraju i bezsprzecznie była szkodliwą dla samego rządu, gdyż jątrzyła dawne rany i siała niezgodę i nienawiść.

Interpelacja dosięgła poczęści bardzo rychło zamierzonego celu, bo na jednem z ostatnich posiedzeń Sejmu odpowiedział na nią komisarz rządowy, że wprawdzie co do zakwestjonowanej potrzeby istnienia rządowej niemieckiej gazety w Krakowie musi sobie rząd zastrzec jeszcze ostateczne w tym względzie orzeczenie, że jednak redakcja tej gazety otrzymała od namiestnictwa po raz trzeci naganę, że wychodzi w traktowaniu spraw narodowości ze stanowiska innej zasady, aniżeli z tej, którą monarcha wypowiedział t. j. z zasady poszanowania narodowości, a organ rządowy powinien unikać nawet pozoru stronniczości.

Sejm przyjął naturalnie oklaskami odpowiedź komisarza rządowego, który wogóle miał podczas tej sesji bardzo szczęśliwe stanowisko, a mówiąc tylko w duchu ministerjalnym, tanim kosztem zarabiał sobie na popularność. Rzec też można, że ta popularność w Sejmie była podstawą kar jery urzędowej Pos-singera, który przez jakiś czas później był zastępcą namiestnika w Galicji, następnie, jakeśmy to już powiedzieli, został namiestnikiem Morawji, a wreszcie namiestnikiem Niższej-Austrji w Wiedniu.

Daleko ważniejszą sprawą od kwestji dzienników urzędowych, dotykającą także z jednej strony germanizacji, a z drugiej stosunków ekonomicznych kraju, był wniosek posła Smolki, żądający, aby Wydział krajowy podał prośbę do cesarza o pozwolenie przeniesienia centralnych zarządów galicyjskich kolei żelaznych z Wiednia do Lwowa w razie, jeżeli się na to zgodzą akcjonarjusze. Nic słuszniejszego nad to, aby generalne dyrekcje kolei żelaznych, które przez kraj przechodzą i z kraju największe ciągną zyski, przynajmniej w setnej części krajowi zysk ten oddawały. Setki urzędników, zajętych przy dyrekcjach i rekrutujących się po największej części nie z Polaków, żyły w Wiedniu i nie przynosiły krajowi najmniejszego pożytku. Po kilkunastu nawet latach, nie zdołała Galicja przeprzeć tego żądania i w 1880 roku znów stało się ono jednym z najważniejszych postulatów delegacji galicyjskiej w Wiedniu, tem bardziej, że z tą sprawą łączyło się zaprowadzenie języka polskiego w zarządach galicyjskich kolei żelaznych, które wciąż jeszcze urzędowały po niemiecku. Mnóstwo techników krajowców wyczekiwało na to zwycięstwo, gdyż musieliby im byli miejsca ustąpić Niemcy, nie umiejący po polsku. W polityce jednak trzeba być cierpliwym, stanowczo i ciągle ponawiać swoje żądania, usuwać przeszkody, oswajać nieprzyjaciół z myślą porażki.

Mówiliśmy już, że na sesji sejmowej w roku 1861 dostał Wydział krajowy polecenie rewindykacji funduszów krajowych z pod administracji rządowej, bez których władza i wpływ tej autonomicznej magistratury schodziłyby do nader szczupłych rozmiarów.

Pomimo dwuletnich starań nie zdołał Wydział krajowy odebrać tych funduszów. W roku 1863 jeździł członek Wydziału krajowego, Maurycy Kraiński, do Wiednia z prośbą do Schmer-linga, aby pozwolił traktować w tej sprawie Wydziałowi wprost z ministerstwem, bez pośrednictwa namiestnictwa, a tem samem umożliwił przyspieszenie układów. Pan Schmerling ustnie wszystko obiecał, ale później, na piśmie, najróżnorodniejsze wynalazł przyczyny, aby rzecz odwlec w nieskończoność, a prze-dewszystkiem, uważał za potrzebne, aby Wydział dostał od Sejmu ponowne upoważnienie do odebrania funduszów, pomimo że najwyraźniejsze takie upoważnienie było dane jeszcze w roku 1861.

W bezowocnych rokowaniach przebijał zamiar ministerstwa uniżenia Wydziału krajowego do nic nie znaczącego urzędu, czemu Wydział przeciwstawiał niezachwianą swą wolę strzeżenia praw, przyznanych sobie statutem krajowym.

Galicyjscy biurokraci w namiestnictwie starali się przede-wszystkiem zyskać na czasie, sądząc, że zczasem zdołają wytworzyć sobie w Sejmie powolną większość i że ta nie da Wydziałowi powtórnego upoważnienia do odebrania funduszów, a oni jak dawniej, tak i na przyszłość będą nepotycznie rządzili majątkiem krajowym, obławiając się przytem na wszystkie strony. Tym razem biurokracja się przeliczyła.

Traktowanie sprawy funduszów krajowych w Sejmie było z tego względu bardzo ciekawe, że okazało, jak centralistyczni urzędnicy nawet samemu rządowi ustąpić nie chcieli, ale stanowili niejako rząd w rządzie.

Nowe ministerstwo samo poruszyło w Sejmie kwestję funduszów, konstatując, że rokowania rozpoczęte w celu ich oddania nie doprowadziły do pożądanego skutku, i zaprosiło Sejm, aby umocował Wydział krajowy do rozpoczęcia na nowo per-traktacyj z namiestnictwem. Oświadczenie takie mogło mieć to znaczenie, że się sprawę odracza do nowych układów, a więc ad calendas graecas, ale mogło i szczerze dążyć do celu. Tym razem zdawało się mieć ministerstwo tę myśl ostatnią, jak to należało wnosić z oświadczeń komisarza rządowego w Sejmie i w poufnych zgromadzeniach posłów.

Większość sejmowa w porozumieniu z Wydziałem krajowym zdążała do tego samego celu, tylko stanowczo, co Sejm wyraził w następującej kategorycznej uchwale:

„Sejm wyraża przekonanie, że nieoddanie reprezentacji krajowej władzy autonomicznej, jaka jej dyplomem z dnia 20 października roku 1860 i patentem z dnia 26 lutego roku 1861 przyznana została, jest wbrew przeciwnem wyraźnym tych ustaw orzeczeniom i tylekroć objawionej woli Najjaśniejszego Pana, oświadcza zaś ugruntowane zaufanie, że „przy zmienionych obecnie stosunkach,“ teraźniejsze c. k. ministerstwo stanu przystąpi rychło, w myśl ustaw zasadniczych państwa i kraju, do oddania majątku zakładów i funduszów krajowych w zarząd reprezentacji kraju. W tym celu, uchylając wszelką ze strony rządu podniesioną wątpliwość, co do ważności danego przez Sejm Wydziałowi krajowemu umocowania, poleca temuż, aby się zniósł z rządem o odebranie w myśl ustaw konstytucyjnych rzeczonych majątków, funduszów i zakładów krajowych, to odebranie przeprowadził i z tej czynności zdał Sejmowi sprawę na najbliższej sesji.“

Mniejszość sejmowa, stronnictwo księdza Litwinowicza, postawiła swój odrębny wniosek, motywowany poprzekręcanemi paragrafami dyplomu z 20 września i statutu krajowego, a zmierzający krętemi ścieżkami do tego, aby wszystko zostało po dawnemu. Niemile ją to wszakże dotknęło, gdy komisarz rządowy oświadczył, „że rząd z wszelką gotowością przyczyni się ze swej strony do wszystkiego, czego będzie potrzeba, aby

działalność Wydziału krajowego nie była ograniczona na czcze formy,“ ale nie traciła nadziei powodzenia, widząc, że w Austrji rządy się często zmieniają, ale biurokracja nigdy nie zamiera. Poczęści miała mniejszość rację, gdyż rzeczywiście nadzieje narodowe, ożywione pod ministerstwem Belcrediego, musiały później ciężkie jeszcze przejść próby.

Równie może ważną dla majątków prywatnych, jak odebranie funduszów krajowych dla całego społeczeństwa, była sprawa ubezpieczenia prawa propinacji, które systematycznie przez biurokrację było podkopywane. Prawo propinacji w Galicji przedstawiało kapitał w wartości około stu mil jonów, dzielący się pomiędzy właścicieli ziemi i gminy miejskie; jeżeli więc dochody, tak znacznemu kapitałowi odpowiadające, były uszczuplane z powodu niedostatecznej rządowej opieki, to straty stąd pochodzące musiały bardzo ciężko zaważyć na szali ekonomicznych stosunków kraju. Rząd zaś nietylko się tern prawem nie opiekował, ale wydając liczne konsensy na wyszynk słodzonych trunków spirytusowych, rozmnażał zamaskowanych szynkarzy i niszczył dochody propinacyj. Stało się to osobliwie zabój czem dla miast, których dochody prawie wyłącznie opierały się na prawie propinacji, jak np. w Bochni, gdzie w roku 1865 na 26.000 złr. ogólnego przychodu dochód z propinacji wynosił 19.000 złr.

Na wniosek posła Żuka-Skarszewskiego wybrał Sejm komisję, któraby się zastanowiła nad środkami zaradczemi przeciw grożącemu niszczeniu prawa propinacji. Sprawozdanie tej komisji, tudzież memorjał, wypracowany przez kilku posłów, służyły Sejmowi za dostateczną podstawę do długiej w tym przedmiocie dyskusji, zakończonej uchwałą, w której Sejm wezwał rząd, aby aż do nastąpić mającego wykupna praw propinacyj -nych, całość tych praw była szanowana i aby w tym celu odpowiednie były wydane rozporządzenia. Nadto, aby udzielone dotąd konsensy na wyszynk słodzonych trunków spirytusowych były jak najspieszniej cofnięte, a na przyszłość nie wydawane, wreszcie, aby wydano rozporządzenie, ograniczające po wsiach liczbę szynków w stosunku do liczby ludności wiejskiej. Wezwaniu temu rząd o tyle tylko zadośćuczynił, że przy wydawaniu nowych konsensów na wyszynk słodzonych napojów większe

polecił zachowywać ostrożności, faktem jest jednak, że zbyt łagodne postępowanie rządu pod tym względem o wiele zmniejszyło wartość prawa propinacyjnego w Galicji.

Wogóle w tym Sejmie poruszono prawie wszystkie żywotniejsze kwest je kraju, a pomiędzy innemi uchwalono ustawę hipoteczną, zastrzegając prawo postanowienia o księgach hipotecznych Sejmowi, uchwalono statuty miejskie dla Lwowa i Krakowa i wiele ustaw pomniejszego znaczenia. Po raz pierwszy także uchwalił Sejm budżet funduszu krajowego i funduszów indemnizacyjnych (chociaż nie był to jeszcze budżet, któryby się na przyszłość stał zasadniczym), a usunąwszy niektóre niepotrzebne wydatki, osiągnął to, że nie podwyższając dodatków podatkowych, mógł zasilić z funduszu krajowego szkoły rolnicze w Dublanach i w Czernichowie, Zakład Ciemnych we Lwowie, Towarzystwo Muzyczne i Komisję Fizjograficzną, przyczynić się do restauracji znakomitej rzeźby Wita Stwosza w ołtarzu u Panny Marji w Krakowie i t. d.

Hr. Gołuchowski, chcąc się szlachetnie zemścić na żydach za nieprzyjazne ich zachowanie się podczas jego wyboru, postawił wniosek o równouprawnieniu Izraelitów co do nabywania realności, wniosek ten wszakże nie przyszedł już pod obrady na tej sesji sejmowej, która się zakończyła 28 kwietnia roku 1866 uroczystemi przemowami marszałka i namiestnika.

Wychodząc z sali sejmowej, mogli posłowie wracać do domów z tern przekonaniem, że rozpoczęli budowę społeczną Galicji, że, da Bóg, przy pracy i oględności może się ona stać trwałym przybytkiem szczęścia upośledzonej dotąd w Austrji prowincji.

IV.

Podczas gdy Sejm galicyjski pracował nad zorganizowaniem kraju, toczyła się najważniejsza walka dla przyszłego ustroju monarchji w Peszcie i Wiedniu.

Nowe ministerstwo zaczęło swe rządy od częściowej kapitulacji na rzecz Węgier, zanim jeszcze było zmuszone do ważniejszych ustępstw. Wróciło ono do żądań Węgrów z roku 1848 i zrobiło wielki wyłom w schmerlingowskich zasadach z roku 1861, wyłączając (1 września 1865) Siedmiogród ze związku

austrjackiej Rady Państwa i uznając go jako kraj, który ma być reprezentowany w peszteńskim Sejmie.

Tak łatwe pierwsze zwycięstwo nadzwyczaj ośmieliło Węgrów, to też ani myśleli odstępować od swych ustaw z roku 1848, tj. żądali zupełnej niepodległości Węgier i połączenia z Austrją tylko na podstawie unji personalnej. Ulubione przez nich było porównanie, że Austrja i Węgry mają być podobne dwom drzewom blisko siebie rosnącym, których korzenie nic nie mają ze sobą wspólnego, a korony tylko i liście stykają się z sobą w powietrzu.

Czternastego grudnia otwarty został Sejm węgierski, cesarz osobiście wypowiedział mowę tronową, w której polecił Sejmowi potrzebę rozważenia patentu październikowego i konstytucji lutowej, tudzież potrzebę rewizji tych ustaw z roku 1848, które uwłaczają królewskim prawom i władzy rządzenia. Cesarz zastrzegł nierozerwalność węzła krajów, stojących pod panowaniem domu Habsburskiego, ale zarazem i całość królestwa węgierskiego. Podniósł następnie, że nic teraz nie stoi na przeszkodzie, aby się posłowie siedmiogrodzcy znaleźli w Sejmie peszteńskim, a z drugiej strony wezwał Sejm, aby; utorował drogę do porozumienia się narodu węgierskiego z Kro-acją co do przyszłego wzajemnego stosunku. Jako pierwsze wreszcie zadanie Sejmu naznaczył cesarz ustanowienie sposobu, w jaki wspólne wszystkim austrjackim krajom sprawy, wyliczone w dyplomie październikowym, mają być traktowane.

Ażeby sobie zapewnić do pewnego stopnia wpływ osobisty przy tak ważnych obradach, zjechali oboje cesarstwo z całym dworem do Pesztu, a nawet powoływali tam ministrów w ważniejszych sprawach.

W Sejmie stał się już był Deâk absolutnym panem. Człowiek niezwykłych zdolności i energji, rozum polityczny, nie widzący nic przed sobą, jak tylko niezależność Węgier. Jemu się udało wziąć w rękę układy z rządem, a chociaż traktował w bardzo grzecznych słowach, przecież ani kroku nie odstępował od celu, który sobie wytknął. Pod jego też wpływem uchwalił Sejm w odpowiedzi na mowę tronową adres, w którym znów żądał mianowania odpowiedzialnego dla Węgier ministerstwa, a więc uznania ustaw z roku 1848, przywrócenia autonomji municy-pjów, komitatów, dystryktów i miast. A gdy cesarz nie odpowiedział na to pismo w myśl życzeń parlamentarnego dyktatora, kazał Deâk po raz drugi podać adres, który w grzecznych słowach powtarzał mniej więcej to samo, co pierwszy, nie odstępując ani o krok od przyjętych zasad.

Przeciąganie się układów wywołało w ciągu zimy z roku 1865 na 1866 pewne rozdrażnienie, osobliwie po stronie Węgrów, do czego się niemało przyczyniały dzienniki, tak, że gdy zaczęła grozić wojna prusko-austrjacka układy były bliskie zerwania.

Nie tutaj miejsce wdawać się w powody tej wojny, główną jej przyczyną była niedołężność dyplomacji austrjackiej, osobliwie hr. Rechberga, i niepotrzebny udział w wojnie szlezwic-ko-holsztyńskiej. Dość, że mimo niechęci, jaką miała Austrja do prowadzenia wojny, mimo trudności dostania pieniędzy, wydał cesarz 17 czerwca 1866 manifest do ludów monarchji, tłumaczący poniekąd powody chwycenia za oręż i wzywający do obrony monarchji.

Ubolewając nad tern, że trzeba było walczyć w chwili rozpoczętego dzieła pokoju, dzieła wewnętrznej organizacji monarchji, wypowiadał cesarz w tym akcie, że „tern więcej ma powodu do tej boleści, ponieważ dzieło wewnętrznego porozumienia się nie doszło jeszcze tak daleko, aby mógł zgromadzić około swego tronu, w tak ważnej chwili, zastępców wszystkich ludów.“ Dodawał jednak monarcha, że ten brak reprezentantów przy jego boku tern jaśniej mu wskazuje powinność zapewnienia sobie na zawsze ich pomocy.

W kilka dni po manifeście, w dzień bitwy pod Custozzą, dnia 24 czerwca 1866, wydał cesarz reskrypt, odraczający Sejm węgierski z powodu wojny na czas nieograniczony.

W Galicji tymczasem znaleźli się ludzie, którzy, chcąc okazać monarsze wdzięczność za zawieszenie schmerlingowskiej konstytucji i wzbudzić ufność Korony do ludności, prosili o pozwolenie utworzenia ochotniczego legjonu polskiego przeciw Prusakom. Przeprowadzenia tej myśli podjął się Kazimierz hr. Starzeński z Ropczyckiej Góry, były wojskowy austrjacki, ale już wówczas częściowo sparaliżowany. Zanim jednak utworzenie legjonu przyszło do skutku, zakończyła się wojna, która, austrjackiej Rady Państwa i uznając go jako kraj, który ma być reprezentowany w peszteńskim Sejmie.

Tak łatwe pierwsze zwycięstwo nadzwyczaj ośmieliło Węgrów, to też ani myśleli odstępować od swych ustaw z roku 1848, tj. żądali zupełnej niepodległości Węgier i połączenia z Austrją tylko na podstawie unji personalnej. Ulubione przez nich było porównanie, że Austrja i Węgry mają być podobne dwom drzewom blisko siebie rosnącym, których korzenie nic nie mają ze sobą wspólnego, a korony tylko i liście stykają się z sobą w powietrzu.

Czternastego grudnia otwarty został Sejm węgierski, cesarz osobiście wypowiedział mowę tronową, w której polecił Sejmowi potrzebę rozważenia patentu październikowego i konstytucji lutowej, tudzież potrzebę rewizji tych ustaw z roku 1848, które uwłaczają królewskim prawom i władzy rządzenia. Cesarz zastrzegł nierozerwalność węzła krajów, stojących pod panowaniem domu Habsburskiego, ale zarazem i całość królestwa węgierskiego. Podniósł następnie, że nic teraz nie stoi na przeszkodzie, aby się posłowie siedmiogrodzcy znaleźli w Sejmie peszteńskim, a z drugiej strony wezwał Sejm, aby utorował drogę do porozumienia się narodu węgierskiego z Kro-acją co do przyszłego wzajemnego stosunku. Jako pierwsze wreszcie zadanie Sejmu naznaczył cesarz ustanowienie sposobu, w jaki wspólne wszystkim austrjackim krajom sprawy, wyliczone w dyplomie październikowym, mają być traktowane.

Ażeby sobie zapewnić do pewnego stopnia wpływ osobisty przy tak ważnych obradach, zjechali oboje cesarstwo z całym dworem do Pesztu, a nawet powoływali tam ministrów w ważniejszych sprawach.

W Sejmie stał się już był Deâk absolutnym panem. Człowiek niezwykłych zdolności i energji, rozum polityczny, nie widzący nic przed sobą, jak tylko niezależność Węgier. Jemu się udało wziąć w rękę układy z rządem, a chociaż traktował w bardzo grzecznych słowach, przecież ani kroku nie odstępował od celu, który sobie wytknął. Pod jego też wpływem uchwalił Sejm w odpowiedzi na mowę tronową adres, w którym znów żądał mianowania odpowiedzialnego dla Węgier ministerstwa, a więc uznania ustaw z roku 1848, przywrócenia autonomji municy-

pjów, komitatów, dystryktów i miast. A gdy cesarz nie odpowiedział na to pismo w myśl życzeń parlamentarnego dyktatora, kazał Deâk po raz drugi podać adres, który w grzecznych słowach powtarzał mniej więcej to samo, co pierwszy, nie odstępując ani o krok od przyjętych zasad.

Przeciąganie się układów wywołało w ciągu zimy z roku 1865 na 1866 pewne rozdrażnienie, osobliwie po stronie Węgrów, do czego się niemało przyczyniały dzienniki, tak, że gdy zaczęła grozić wojna prusko-austrjacka układy były bliskie zerwania.

Nie tutaj miejsce wdawać się w powody tej wojny, główną jej przyczyną była niedołężność dyplomacji austrjackiej, osobliwie hr. Rechberga, i niepotrzebny udział w wojnie szlezwic-ko-holsztyńskiej. Dość, że mimo niechęci, jaką miała Austrja do prowadzenia wojny, mimo trudności dostania pieniędzy, wydał cesarz 17 czerwca 1866 manifest do ludów monarchji, tłumaczący poniekąd powody chwycenia za oręż i wzywający do obrony monarchji.

Ubolewając nad tern, że trzeba było walczyć w chwili rozpoczętego dzieła pokoju, dzieła wewnętrznej organizacji monarchji, wypowiadał cesarz w tym akcie, że „tern więcej ma powodu do tej boleści, ponieważ dzieło wewnętrznego porozumienia się nie doszło jeszcze tak daleko, aby mógł zgromadzić około swego tronu, w tak ważnej chwili, zastępców wszystkich ludów.“ Dodawał jednak monarcha, że ten brak reprezentantów przy jego boku tern jaśniej mu wskazuje powinność zapewnienia sobie na zawsze ich pomocy.

W kilka dni po manifeście, w dzień bitwy pod Custozzą, dnia 24 czerwca 1866, wydał cesarz reskrypt, odraczający Sejm węgierski z powodu wojny na czas nieograniczony.

W Galicji tymczasem znaleźli się ludzie, którzy, chcąc okazać monarsze wdzięczność za zawieszenie schmerlingowskiej konstytucji i wzbudzić ufność Korony do ludności, prosili o pozwolenie utworzenia ochotniczego legjonu polskiego przeciw Prusakom. Przeprowadzenia tej myśli podjął się Kazimierz hr. Starzeński z Ropczyckiej Góry, były wojskowy austrjacki, ale już wówczas częściowo sparaliżowany. Zanim jednak utworzenie legjonu przyszło do skutku, zakończyła się wojna, która,

jak wiadomo, trwała bardzo krótko wskutek pośrednictwa Napoleona III, i przedwstępne układy w Nikolsburgu zostały zawarte.

Myśl tworzenia tego legjonu znalazła tylko u wyższej szlachty galicyjskiej dobre przyjęcie, w klasach średnich była jednak bardzo niepopularna, występowano przeciw niej z ostentacyjną niechęcią. Dowodziło to, że większość galicyjskiej ludności miała jeszcze zanadto świeżo w pamięci wszystkie nadużycia biurokracji, jeszcze się z tern nie mogła pogodzić, aby wobec wstrętnego przez tyle lat rządu zająć przychylne stanowisko, co więcej, aby mu dawać zadatek z krwi i mienia. W każdym razie formowanie legjonu nie było szkodliwe dla stosunku ludności polskiej do austrjackiej monarchji, przekonywało bowiem najwyższe sfery, że na Galicję można liczyć, jeżeli się jej zapewni byt narodowy i uwolni się ją z biurokratycznego jarzma.

Zaraz po zawarciu pokojowych preliminarjów pomyśleli o tern Czesi, aby zwołać zjazd austrjackich Słowian i naradzić się nad stanowiskiem, jakie im zająć wypadnie wobec tworzącej się groźnej przewagi Węgrów. Obawiano się i słusznie, aby ugoda pomiędzy Niemcami a Węgrami nie stała się początkiem ucisku Słowian. Czesi nosili się z myślą utworzenia trzech grup krajów (z wyjątkiem Węgier), a mianowicie: pierwszej, składającej się z Czech, Morawji i Śląska z Sejmem w Pradze, drugiej, do której by należała Galicja z Bukowiną z Sejmem we Lwowie, tudzież trzeciej, składającej się z krajów niemieckich z Sejmem w Wiedniu. Przeciw temu projektowi, któremu zrazu przychylny był minister Belcredi, występowali południowi Słoweńcy, gdyż i oni żądali osobnej grupy i osobnego Sejmu dla Krainy, Gorycji, Istrji i Triestu, co było prawie niemożliwe do uskutecznienia wobec liczniej zamieszkałej w tych krajach ludności niemieckiej i włoskiej. Ale i inna powstawała trudność, bo Kro-aci radzi byli pozbyć się węgierskiej supremacji, a ks. biskup Strossmayer przyjechał nawet do Wiednia traktować o wstąpienie do słowiańsko-niemieckiej Rady Państwa. Przyjąć ich jednak znaczyło zerwać zupełnie z Węgrami, naruszyć prawa korony św. Szczepana i zasłać sobie znów drogę do porozumienia nieprzewidzianemi trudnościami. Polacy zdaleka się

«a».

fei

A ■ M

KORNEL KRZECZUNOWICZ

v^OLi

* £/£

6!

'P

'P

y

trzymali od tego, bardzo krótko zresztą trwającego zjazdu, a hr. Gołuchowski był wprawdzie na jednem z posiedzeń, ale widział, że zjazd nie może mieć praktycznych rezultatów, gdyż Czesi za daleko posuwali swoje żądania. Ministerstwo radeby było z ich pomocy przeciw Węgrom i wieleby im ustępstw za tę pomoc było poczyniło, ale oni żądali zupełnie takiej niezależności państwowej jak Węgrzy, nie chcieli traktować jak tylko na podstawie praw korony św. Wacława. Wydanie jednak niemieckiej ludności, w Czechach zamieszkałej, na łaskę i niełaskę Czechów, było dla ministerstwa wprost niemożliwe, co widząc hr. Gołuchowski i inni Polacy, w Wiedniu wówczas będący, musieli zająć stanowisko neutralne, starając się, aby na swoją rękę uzyskać od ministerstwa ustępstwa.

W polityce austrjackiej lat ostatnich bardzo wiele Czesi tern błądzili, że nie zważając na swe wewnętrzne stosunki, na połowę ludności niemieckiej w granicach Czech mieszkającej, chcieli naśladować Węgrów i żądać najzupełniejszego oddzielenia się od państwa. Gdyby w czasie, o którym mówimy, stawiali byli nie tak daleko idące żądania, federalistyczne ukonstytuowanie się pozawęgierskiej Austrji byłoby może przyszło do skutku, a tern samem Czesi niejednoby byli uzyskali, czego dotąd uzyskać nie zdołali i byliby położyli koniec przewadze Niemców, którzy później dobrze jeszcze dali się we znaki słowiańskim ludom.

Zjazd więc słowiański w Wiedniu na nic się nie przydał, przewódcy czescy pojechali do domu, a gwałtowne wystąpienia dzienników praskich, uderzanie wprost na ministra stanu, zachwiały dobre stanowisko i poparcie, jakie Czesi mieli w ministerstwie. Gdy się dzienniki z ulicą wezmą za rękę i zaczną kierować polityką, to można być pewnym, że popsują doreszty to, coby się jeszcze przy pewnej oględności dało naprawić. To też, gdy z jednej strony „Narodni Listy“ i w niemieckim języku wydawana „Politik,“ z drugiej zaś publiczność wydały wojnę Belcrediemu, gdy się z tern połączyły uliczne zajścia przeciw jezuitom, przypominające swym zaciekłym charakterem ruchy husyckie, odstręczył się minister zupełnie od swych początkowych ulubieńców, a tern samem i plany wspólnego dla Polaków działania z Czechami stały się niemożliwe.

Ze strony niemieckiej również energiczna rozpoczęła się agitacja przeciw wszelkim zamysłom federalistycznym Słowian, a brak dobrej woli ku pojednaniu posuwał się u nich tak daleko, że konferencja deputowanych niemieckich, która się zebrała w Wiedniu 7 października 1866, odrzuciła zgóry projekt zwołania delegacyj sejmowych w celu załatwienia kwestji wewnętrznego ustroju monarchji, i uchwaliła rezolucję, że zadanie to może być rozwiązane jedynie w Radzie Państwa, zwołanej na podstawie konstytucji lutowej.

Opinje niemieckiego dziennikarstwa i ludności, której owi deputowani byli wyrazem, zaczęły popierać bardzo wpływowe u dworu osobistości, przerażone widmem dość szorstko przez Czechów przedstawianego federalizmu i obawiając się zepchnięcia narodowości niemieckiej z dominującego stanowiska, jakie dotychczas zajmowała w Austrji. Dwie osobistości były pod tym względem bardzo czynne: arcyksiążę Albrecht, zwycięzca z włoskiego teatru wojny, który wskutek tego urósł do rozmiarów niemal zbawcy ojczyzny i familijnej powagi cesarskiego domu, tudzież następca saskiego tronu, późniejszy król saski, osobisty przyjaciel cesarza. Arcyksiążę Albrecht znany był od-dawna ze swych militarnych, centralistycznych wyobrażeń i nie pojmował uroszczeń narodowości, uważając je zawsze za pewną nielegalną opozycję przeciw prawowitej władzy. Nie dziw zatem, że wszelkich używał starań, aby cesarza odwieść od zbyt daleko idących koncesyj na rzecz narodowości słowiańskich i zmniejszyć wpływy Belcrediego. Poza arcyksięciem stała cała part ja wojskowa, której wszelkie konstytucje i autonom je były nie na rękę; wolała ona Węgrom przyznać jak największe koncesje, aby tylko w niemiecko-słowiańskich prowincjach utrzymać wpływ centralistyczno-germański. Nienawiść wojskowych i Niemców zwracała się zaś szczególnie przeciw Czechom. Zdaje się, że stronnictwo arcyksięcia Albrechta użyło osobistego wpływu królewicza saskiego na cesarza, aby tern łatwiej dopiąć swoich zamiarów. Rzecz się udała, królewicz polecił cesarzowi ministra saskiego, hr. Beusta, jako genjusza politycznego, który z pewnością ład w Austrji zaprowadzić potrafi i Niemców weźmie w opiekę. Z początkiem października 1866 obiegała już pogłoska, że Beust będzie mianowany ministrem spraw zagranicznych w miejsce Mensdorffa, którego miano naturalnie za zbyt nieudolnego, aby w tak ważnych chwilach dalej mógł piastować swój urząd. Z końcem października wieść stała się faktem, gdyż 30 października został Beust mianowany ministrem spraw zagranicznych, a w kilka dni później ministrem cesarskiego domu. Była to nieciekawa osobistość: karjerowicz, lekkomyślny polityk, któremu chodziło bardziej o wyzyskanie położenia na swą korzyść, aniżeli o szczęście ludów austrjackich, z któremi go nic nie wiązało.

Zanim jednak Beust odegrał ważniejszą rolę i mógł we własne ręce ująć wewnętrzną austrjacką politykę, zawsze jeszcze rządził Belcredi i stanowcze miał słowo.

Jego też było staraniem zyskać sobie przychylność i podporę Polaków, gdy z Czechami nie mógł dojść do jakichkolwiek pozytywnych rezultatów, a miał tern bardziej nadzieję pozyskania sobie w Galicji użytecznych sprzymierzeńców, o ile że Polacy swem umiarkowaniem podczas ostatniego Sejmu wzbudzali zaufanie. Zanim też Beust został powołany do ratowania Austrji, rozpoczął już Belcredi rokowania z Polakami.

Późnem latem roku 1866 bawił hr. Gołuchowski dla zdrowia w Badenie pod Wiedniem. Belcredi skorzystał z tej sposobności i rozpoczął z nim układy o objęcie posady namiestnika Galicji, a użył do tego Zygmunta Kaczkowskiego, który z ministerstwem w ścisłych zostawał stosunkach. Rokowania trwały dosyć długo, gdyż Gołuchowski nie myślał bynajmniej z próżnemi rękami wracać na stanowisko urzędowe, żądał też, aby go cesarz upoważnił do wprowadzenia w Galicji administracji w myśl ustawy przez Sejm uchwalonej, do której, jak wiemy, on sam w znacznej części się przyczynił, żądał dalej zastąpienia obcokrajowców w urzędach administracyjnych krajowcami, a w dalszym ciągu zaprowadzenia polskiego języka w szkole, w sądownictwie i w administracji.

Pomiędzy wpływowymi centralistami powstała burza na takie żądania, zdawało się im, że cała Galicja w rewolucji, a do tych centralistów należał także, jak się spodziewać możemy, ar-cyksiążę Albrecht. Jeden tylko Belcredi popierał Gołuchow-skiego, ale ten ostatni liczył najwięcej na samego cesarza, na zaufanie, które w nim pokłada monarcha. Za pewnik można uważać, że kto inny nie byłby uzyskał dla kraju wszystkich tych koncesyj, Gołuchowski umiał jednak przekonywać monarchę i tym razem go przekonał. Cesarz dał mu słowo, że powyższym żądaniom zadosyć uczyni.

Na tej podstawie zamianowano Gołuchowskiego 23 września 1866 po raz wtóry namiestnikiem Galicji, a wieść o tej nominacji i o koncesjach, jakie uzyskał, wywołała w kraju powszechny okrzyk radości. Wszystkie prawie miasta i mniejsze nawet gminy Galicji wysyłały do nowego namiestnika adresy zaufania, iluminacjom, uroczystościom z tego powodu nie było końca, sprawozdaniami o nich zapełnione były przez dwa miesiące krajowe dzienniki.

We Lwowie witała przyjeżdżającego namiestnika na dworcu kolei cała rada miejska in corpore, a kilkunastotysięczny tłum ludu wyprawił mu wspaniały marsz z pochodniami. Na dworcu znalazł się naturalnie i ksiądz metropolita Litwinowicz, który, widząc w Gołuchowskim władzę, umiał przybrać maskę największej dlań przychylności. Gołuchowski przywitał go bez miodowych słówek, otwartemi wyrazy: „Przedewszystkiem proszę J. E. księdza arcybiskupa o błogosławieństwo. Gorącem jest mojem pragnieniem, abyśmy żyli w zgodzie i wspólnie nad dobrem kraju pracowali.“ Grzeczny ks. arcybiskup zaprosił namiestnika do swego powozu i zawiózł go do miasta...

Rada miejska we Lwowie, chcąc okazać swą wdzięczność Belcrediemu za mianowanie Gołuchowskiego namiestnikiem, ofiarowała ministrowi swe obywatelstwo honorowe.

W Wiedniu jeszcze będąc, postarał się o to Gołuchowski, aby już nie zastał w namiestnictwie osławionego Summera, Hehna i Wolfahrta. W dzień też jego nominacji dostali ci panowie dekrety, uwalniające ich od obowiązków urzędowych w Galicji. Wszystkie dzienniki wypisywały im z tego powodu tak szczere i otwarte pożegnania, że chyba się z nich przekonali, iż w Galicji nie mieli miłości ludzkiej.

Gołuchowski bawił jeszcze przed objęciem rządów kilka tygodni w swym majątku, na Podolu, w Skale, dla uporządkowania prywatnych interesów, a przed zwołaniem nowego Sejmu, w jesieni roku 1866, przyjechał do Lwowa. Wpływową posadę szefa swej przybocznej kancelarji oddał radcy namiestnictwa

Strańskiemu, urzędnikowi prawemu, zdolnemu i człowiekowi z sercem. Obok niego najwybitniejsze w nowym rządzie zajął stanowisko sekretarz biura prezydjalnego Filip Zaleski, syn byłego namiestnika Galicji (w r. 1848), późniejszy wiceprezydent namiestnictwa we Lwowie, również urzędnik wielkich zdolności, powszechnie łubiany dla swej uczynności, dla swych towarzyskich zalet.

Z pomocą głównie tych dwóch ludzi, którym najwięcej mógł ufać, zaczął Gołuchowski przeprowadzać organizację. Upoważnienie do tego otrzymał rozporządzeniem cesarskiem z dnia 14 grudnia r. 1866. Dużo później, bo dopiero 19 maja 1868, otrzymała ustawa o organizacji władz administracyjnych sankcję cesarską.

Jednem z pierwszych dzieł Gołuchowskiego było także usunięcie dwóch figur centralistycznych, dwóch inspektorów szkolnych, posłów na Sejm krajowy, Kulczyckiego i Janowskiego, z wpływowych posad inspektorów szkolnych, na których wiele krajowi narobili szkody, a zastąpienie ich ludźmi zdolnymi i do kraju przywiązanymi, jak Euzebjusz Czerkawski, późniejszy członek Rady Państwa i profesor lwowskiego Uniwersytetu, tudzież ks. Polański.

Nastały ciężkie czasy dla urzędników, którzy kleszczami swemi przez tyle lat kraj uciskali, nie dając mu się rozwijać i wysysali zeń wszystkie soki żywotne. Gołuchowski puryfiko-wał bez litości, a miał rację, gdyż trzeba było korzystać z upoważnienia cesarskiego i z obecnego ministerstwa i nie czekać, aż następny gabinet znów jakie przeciw temu wynajdzie przeszkody. Zresztą ci ludzie dość się z kraju nakorzystali, płacić im zatem względnością nie było za co. Uczciwych, zdolniejszych urzędników, nawet Niemców, pozostawił jeszcze namiestnik chwilowo, spodziewając się, że po zaprowadzeniu języka polskiego w urzędach będzie mógł pożegnać i tę drugą serję. Ponieważ organizacja rozciągała się li tylko na urzędy administracyjne, polityczne, z wykluczeniem nawet władz skarbowych, a sądownictwo czekało dopiero na reorganizację, więc wielu zdolniejszych urzędników, którzy się nie utrzymali przy politycznych urzędach, znalazło jeszcze w sądach lub we władzach skarbowych prowizoryczne umieszczenie. Wielu poczęło się sta-

Z przeszłości. I rać o posady w innych prowincjach, wielu się podało na emeryturę, a ci, co pozostali, robili wszelkie możliwe wysilenia, aby się usunąć, zanim zaprowadzenie polskiego języka w urzędzie nie pozostawi ich bez chleba. Znaleźli się i tacy, którzy, będąc w kraju od lat kilkunastu, po raz pierwszy zniżyli się do uczenia się języka polskiego i rzecz szczególna, że pod grozą utraty posady stali się nadzwyczaj pojętnymi uczniami.

Ponieważ reskrypt cesarski, upoważniający do organizacji, nadszedł na kilka dni przed otwarciem Sejmu (w jesieni roku 1866), więc Gołuchowski mógł się spodziewać, że, niosąc taki dar reprezentantom kraju, zapewni sobie przeważny wpływ w Sejmie i że będzie mógł utrzymać na wodzy zbyt może nierozważne i popędliwe żywioły, któreby mogły zastraszyć rząd w Wiedniu i przeszkodzić dalszemu przeprowadzeniu zamierzonych przez Gołuchowskiego reform.

żywiołów tych było dużo, a przedewszystkiem trzeba się było rachować z dyktatorem lwowskiego dziennikarstwa, Janem Dobrzańskim i z jego organem, „Gazetą Narodową“. Ludzie dodatnich idei, ludzie rzetelnej pracy około społeczeństwa nie mogli być nigdy pewni, czy w gazecie znajdą poparcie, czy też zażartą nieprzyjaciółkę. Dobrzański znany był oddawna jako daleko lepszy agitator, aniżeli literat, to też jedyna we wschodniej Galicji czytana gazeta w rękach nadzwyczaj zręcznego agitatora stawała się albo bardzo pożądanym sprzymierzeńcem, albo groźnym wrogiem. Chcieć jednak zgadnąć, jak gazeta będzie postępowała, to rzecz bardzo trudna, nie kierowała ona bowiem nigdy opinją, ale się jej poddawała, i to opinji drobnej szlachty, prywatnych oficjalistów i niedouczonych polityków miejskich. Była to polityka chwilowego gniewu, chwilowego uczucia ludzi, nie patrzących o dziesięć kroków przed siebie, ani poza siebie, niezdolnych do żadnego rozumowania, ani głębszego zastanowienia się w rzeczach publicznych. Widzieliśmy przecie, że gazeta równocześnie unosiła się nad Garibaldim, życzyła mu zwycięstw, a z drugiej strony gorzkiemi łzami płakała nad nieszczęściami Piusa IX, bywała federalistką, albo znów lekkomyślnie ułatwiała centralistom ich zadania, we wstępnym artykule przemawiała za równouprawnieniem żydów, w przeglądzie zaś politycznym rzucała na nich najobelżywsze słowa, bywała zwolen-

ini

’p:-.

JERZY LUBOMIRSKI

Podług portretu Artura Grottgera z roku 1866 Własność Andrzeja ks. Lubomirskiego we Lwowie

ST

A.

vV

05    ^

•V    ''

Uj

b—

Kta

niczką Napoleona III i rzeczypospolitej, a to wszystko bez najmniejszego logicznego związku lub powodu. Niechby tylko większa część prenumeratorów miała ochotę krzyczeć: hejże na Soplicę ! —gazeta intonowała już pełnym głosem „hejże na Soplicę“ ! Gazeta była ideałem naszej niekonsekwencji i lekkomyślności, do czego się i ta okoliczność w znacznej części przyczyniała, że współpracownikami jej bywali zwykle niedouczeni panowie, którzy, nie umiejąc nic, coby im chleb dać mogło, nie znając ani ludzi w Galicji, ani instytucyj, z kopyta brali się do kierowania opinją publiczną z oburzającą często głupotą i zarozumiałością, a Dobrzański pozwalał drukować ich artykuły, bo mu nieraz zabrakło czasu, aby je czytać...

Hr. Gołuchowski nie mógł na pewne liczyć na zachowanie się gazety, boć to ona, a w niej Dobrzański pisał w roku 1848 następujące słowa: „I zaprawdę niemylnie mówiono: instynkt ludu, to wieszcza siła jego, to prorok Boży, on przeczuł i odgadł wrogów swoich, a tymi wrogami są — o przekleństwo im wszech czasów: Lażański i Gołuchowski, tak, pan hrabia Gołuchowski, ów obłudny Tartuf itd.“

Gdy się więc zbliżały czasy, w których dziennikarstwo mogło mieć wpływ na stosunki kraju, postanowili ludzie dobrej woli, znający gazetę, postawić obok niej organ poważny we Lwowie, któryby mógł rozsądnie przemawiać. W ten sposób powstał „Głos“ w roku 1861, pod redakcją Zygmunta Kaczkowskiego, który niedługo istniał; z tego powodu założono „Hasło“ w roku 1865. Do tego ostatniego dziennika przywiązywano osobliwie wielką wagę. Redakcję objął Władysław Zawadzki, współredaktorami byli Kraszewski, Szujski i Szajnocha. „Gazeta Narodowa“ niemało wtedy czyniła szkody, jątrząc niepotrzebnie żydów i Rusinów najzjadliwszemi artykułami. Dobrzański pomiarkował się, że „Hasło“ może zaszkodzić gazecie, więc zmienił szybko front, zaczął popierać rozsądnie interesy kraju i agitować za wyborem hr. Gołuchowskiego na posła miasta Lwowa, owego Gołuchowskiego, którego wyklął po wsze czasy.

Rzetelne interesy kraju i hr. Gołuchowski znalazły więc nadspodziewanie bardzo pożądanego narazie sprzymierzeńca. „Gazeta Narodowa“, chorując zwykle na krótką pamięć, pisała

przed wyborem hr. Gołuchowskiego (7 listopada 1865) słowa bardzo pożyteczne, a tak odmienne od dawnych :

„Kto złożył najliczniejsze dowody, iż w najtrudniejszych chwilach zawsze dbał o dźwiganie narodowości, tego nie pytamy dziś, jakie są jego zdania w rzeczach innych, ale powierzamy mu dzisiaj zadanie dźwignięcia z rozbicia naszej narodowości, skonsolidowania jej wobec podkopujących ją żywiołów... We wszystkich, czynionych przeciw temu wyborowi zarzutach, czy to ogólnych, czy osobistych, nie słyszeliśmy ani jednego, któryby powątpiewał o przywiązaniu do kraju i w całem swem życiu usilnem staraniu o podniesienie, gdzie i kiedy tylko to było możliwem — narodowości polskiej.“

Wobec takiego zwrotu „Gazety Narodowej“ „Hasło zgasło i poszło na masło“, jak się wyraził któryś dziennik humorystyczny, przestało bowiem wychodzić z końcem roku 1865, a gdy Gołuchowski obejmował urząd namiestnika Galicji, miał w Dobrzańskim najzupełniejsze poparcie.

W Krakowie zajął dziennik „Czas“ stanowisko umiarkowane, mniej więcej to samo, które reprezentowali znakomitsi posłowie krakowscy. Wogóle „Czas“ stał się dziennikiem nader pożytecznym w kraju, jedyną gazetą, która rozważała to, co pisze i jakie mogą stąd wyniknąć skutki; można było nie dzielić z „Czasem“ tego lub owego zapatrywania, trzeba mu wszakże było przyznać, że w wielu razach wyświadczył społeczeństwu usługi w walce z centralizmem.

Przybył także w Krakowie inny organ niepośledniego znaczenia, „Przegląd Polski“, który zaczął wychodzić od 1 lipca roku 1866. „Przegląd“ wziął sobie za zadanie walczyć z nieo-ględną egzaltacją, która niejednokrotnie gotowa była stawić najdroższe interesy na kartę.

O wpływie zresztą dzienników mówić nam jeszcze przyjdzie, chcieliśmy tylko zaznaczyć, że i na tern polu dokonał się w roku 1865 na 1866 zwrot szczęśliwy.

V.

Po skończonej austrjacko-pruskiej wojnie zwołane zostały Sejmy wszystkich krajów monarchji na dzień 19 listopada roku 1866, aby kończyły przerwane na wiosnę prace.

Jeszcze 13 października roku 1866 wydał cesarz odręczne pismo do ministra stanu Belcrediego, w którem mu polecił wyrazić Sejmom, jako reprezentacjom ludów, swe uznanie za dowody wierności i poświęcenia podczas ostatnich wypadków i zapewnić je, że zadaniem jest rządu „użyć wszelkich możliwych środków do zagojenia ran, które zadała wojna.“

Rzeczywiście monarchja potrzebowała wówczas więcej, niż kiedykolwiek, skonsolidowania się nawewnątrz i podniesienia przez instytucje, któreby zapewniały jak najswobodniejszy rozwój moralnych i ekonomicznych sił ludności.

Galicyjska reprezentacja kraju rozpoczęła to zadanie z wielką energją podczas sesji, o której mówiliśmy w poprzednim ustępie. Sesja jesienna roku 1866 była właściwie tylko dalszym ciągiem wiosennych obrad, przerwanych zagranicznemi sprawami monarchji. Co do ważności obrad stała ona z tamtą narówni; na niej bowiem uchwalono ustawę o Radzie szkolnej krajowej, o tej najwyższej magistraturze dla szkół ludowych i średnich w Galicji.

Dziewiętnastego listopada stanął już hr. Gołuchowski jako namiestnik przed reprezentacją kraju i w przemowie, hucznemi przerywanej oklaskami, wyraził swe przekonanie, że wskutek cierpkich i długoletnich doświadczeń rozbudziło się we wszystkich warstwach społeczeństwa galicyjskiego poczucie, że jedynie w ścisłem złączeniu się z losami Austrji przyszłość i powodzenie ludności galicyjskiej mogą być zabezpieczone i że wzajemne zaufanie pomiędzy monarchja a ludem coraz bardziej się potęguje. W tern powiedzeniu niewiele było przesady, gdyż ludność Galicji, skołatana dziewięćdziesięcioletniem biurokra-tycznem prześladowaniem, zwróciła się rzeczywiście z zaufaniem i wdzięcznością ku tronowi, skąd jakie takie dochodziły ją nadzieje.

Czy Sejm miał potwierdzić to przekonanie namiestnika, czy miał trwały dać wyraz temu może tylko chwilowemu uczuciu ludności — oto było pierwsze pytanie, które musiało zająć posłów na poufnych zebraniach.

Położenie od ostatniego Sejmu o tyle się zmieniło, że wszedł hr. Beust do ministerstwa i że nikt jeszcze nie wiedział, co ta zmiana na przyszłość będzie znaczyła. Na niepokojących pogłoskach wszakże nie brakło, złe przeczucia, potwierdzane zachowaniem się niemieckiej ludności, wywoływały zastanowienie. Byli więc bardzo poważni posłowie, którzy sądzili, że na cesarskie pismo odręczne nie trzeba odpowiadać, nie chcąc się niem wiązać wobec możliwego innego kierunku w ministerstwie. Względy zaś szacunku dla monarchy nie nakładały obowiązku tej odpowiedzi, gdyż i tak niespełna przed rokiem podziękował Sejm monarsze za wstrzymanie działalności schmer-lingowskiej konstytucji.

Po kilku dniach sejmowych obrad stał się jednak nowy adres prawie koniecznością, gdyż wszystkie Sejmy monarchji odpowiedziały adresami na odręczne pismo cesarskie, a te adresy nabierały znaczenia wotów krajów poszczególnych co do formy, jaka ma być nadana przyszłemu ustrojowi monarchji. Nie objawić więc swego zdania, nie przeważyć szali za tym lub owym zwrotem polityki wewnętrznej, byłoby już błędem nie do darowania.

Uchwalone adresy Sejmów innych prowincyj miały wielkie znaczenie, wyraźnie cechowały dwa wybitne prądy w monarchji. Na przeciwległych krańcach stały: adres Sejmu niższo-au-strjackiego i adres Sejmu czeskiego. Pierwszy w nich był wybitnie niemiecki i centralistyczny, żałował zerwania stosunków z Rzeszą Niemiecką, dokonanego wskutek ostatniej wojny, a co więcej, przypisywał zawieszeniu konstytucji lutowej winę smutnego tej wojny wyniku, gdyż to zawieszenie miało za sobą pociągnąć rozprzężenie i osłabienie monarchji. Adres też zmierzał bez ogródki do przywrócenia napowrót schmerlin-gowskiej konstytucji i nadania państwu cechy niemieckiej, którą utraciło chwilowo. Myśli tej wtórował w mniej lub więcej wyraźny sposób cały chór adresów innych, zupełnie niemieckich lub tych prowincyj, w których Niemcy mają przewagę. Wyjątek stanowił adres styryjski, który o tyle był auto-nomistyczny, że rad był, aby Węgrom przyznać ich prawa, a z krajami z tej strony Li ta wy i Karpat ułatwić się po centralistycznemu.

W Sejmie morawskim wystąpiły dwa stronnictwa: narodowe i niemieckie, z dwoma wręcz sobie przeciwnemi projektami adresów, z których jeden przewidywał najzgubniejsze dla monarchji skutki, gdyby odstąpiono od zasad decentralistycz-nych, wypowiedzianych w dyplomie październikowym, drugi zaś przeciwnie nazywał politykę, przeciwną konstytucji schmerlin-gowskiej, naj zgubniej szym krokiem dla rozwoju monarchji. Ponieważ stronnictwa, stojące poza temi adresami, liczebnie się z sobą równoważyły, przeto nie podały żadnego adresu, ale Sejm ograniczył się tylko do złożenia hołdu cesarzowi.

W Sejmie czeskim, podobnie jak w morawskim, pojawiły się dwa projekty adresów; ale tutaj projekt większości był adresem federalistów i zawierał bardzo jasno nakreślony program. Czesi uznawali w nim, że jedność i potęga Austrji jest warunkiem bytu i powodzenia królestwa czeskiego, ale zarazem uważali jako rzecz pewną, że samorząd i narodowo-polityczny rozwój królestwa może tylko wzmocnić państwo austrjackie. Dlatego też oświadczyli, że na drodze, wskazanej manifestem wrześniowym (cofającym konstytucję schmerlingowską), stać będą wiernie przy tronie i mają ufność, że cesarz dotrzyma słowa, którem zapewnił wszystkim swoim ludom równy wpływ na przyszłe ukonstytuowanie się państwa. Nie przepominał też adres i o tern, że cesarz kilkakrotnie oświadczył swój zamiar koronowania się w Pradze na króla czeskiego.

Wobec tych otwarcie i stanowczo wypowiedzianych zdań ludów Austrji o przyszłym ustroju monarchji musiał adres Sejmu galicyjskiego wyjść poza zakres chwilowych potrzeb i uczuć, a zawrzeć w sobie polityczny program, przy którymby kraj mógł z całem przekonaniem stać na przyszłość. Chwila ta była nader ważna, a Sejm galicyjski miał rzeczywiście wielkie przed sobą zadanie. Adres nie powinien był także być wyrazem jakiegokolwiek stronnictwa, ale odbiciem myśli całego narodu.

Tym warunkom odpowiedział adres Sejmu galicyjskiego i stał się najważniejszym może i najpiękniejszym aktem reprezentacji kraju.

Przedewszystkiem należało umotywować szczerze i jasno, jakie stanowisko zamierza naród zająć wobec państwa austrjac-kiego i dlaczego takie, a nie inne ma być to stanowisko. Motywy te były zawarte w następujących słowach:

„We własnem a głębokiem przekonaniu — mówił adres — czerpiemy tę podnoszącą serca wiarę, że w moc opatrznościowego przeznaczenia i wiedziona dziejów koniecznością, Austrja, aby być i silniej, niż kiedykolwiek zakwitnąć, będzie w wewnętrznym swym ustroju najmocniejszym wyrazem poszanowanej wolności, tarczą cywilizacji, praw narodowości, ludzkości i sprawiedliwości.

Bez obawy więc odstępstwa od naszej myśli, z wiarą w posłannictwo Austrji i z ufnością w stanowczość zmian, które Twoje monarsze słowo jako niezmienny zamiar wyrzekło, z głębi serc naszych oświadczamy, że przy Tobie, Najjaśniejszy Panie stoimy i stać chcemy!“

Usunąwszy w ten sposób wszelką wątpliwość co do szczerości postępowania ludności polskiej w Galicji wobec Austrji, należało stanąć przed tronem z radą co do przyszłego ukonstytuowania się państwa, z którą wszystkie śpieszyły Sejmy, należało zresztą powiedzieć, jaka Austrja może liczyć na najzupełniejsze oddanie się ludności. Stało się to w następującym ustępie adresu : „Zaledwie ucichł szczęk broni, raczyłeś, Najjaśniejszy Panie, na nowo otworzyć wytkniętą najwyższym manifestem z dnia 20 września roku zeszłego drogę, na której za współudziałem ludów Twoich założone mają być podwaliny do nowej budowy konstytucyjnej.

Skoro nadejdzie pora, przystąpimy do tego zadania z ufnością i otuchą, bo przekonani jesteśmy, że, gdy uznane najwyższym Twym dyplomem z dnia 20 października 1860 prawa i dziejowe tradycje krajów, w skład państwa wchodzących, dojdą do zupełnego znaczenia, a orzeczenie ludów Twoich, Najjaśniejszy Panie, wolnym przez legalnych ich reprezentantów wypowiedziane głosem, skutek otrzyma, niepodobnym stanie się już system centralizacji, która, paraliżując siły żywotne ludów, podkopywała i wątliła to, co stanowi całą państwa potęgę. W owym to zgubnym systemie leży przyczyna mnogich cierpień naszych i klęsk państwa“ i t. d.

Adres też nie wątpi, że monarcha do tego samego przyszedł przekonania i „z niezachwianą nadzieją oczekuje spełnienia tych wielkomyślnych zamiarów.“

„W tej nadziei — mówi adres dalej — utwierdza nas sankcja najłaskawiej udzielona wielu pracom organizacyjnym Sejmu naszego, utwierdza nas wybór męża, wzrosłego wśród nas i znającego nasze stosunki i potrzeby, na pierwszy w kraju urząd Twojego, Najjaśniejszy Panie, namiestnika, utwierdza nas zaufanie w szczerość zamiarów obecnych doradców Korony.“

Rozprawa, która się wywiązała w Sejmie przed uchwaleniem adresu, była jedną z najważniejszych i najbardziej znaczących, jakie się kiedykolwiek obiły o mury galicyjskiej sali sejmowej. Mówcy w znakomity sposób wyjaśnili adres, całe jego znaczenie, nacechowali ów pakt polityczny, który już nie na podstawie europejskich traktatów, ale na zasadzie dobrowolnego oświadczenia ludności polskiej w Galicji ma być zawarty z państwem austrjackiem. Najznakomitsza według nas i najbardziej znacząca była mowa Ludwika hr. Wodzickiego ; rozwijała ona najtrafniej myśli, wypowiedziane w adresie. „Oddajemy się Austrji, — mówił on, — ale się nie zaprzedajemy; oddajemy się jej, bo wierzymy, że po ciężkich próbach, przebytych i doznanych klęskach pojmuje ona swoją właściwą misję, że w spełnieniu tej misji nam połączyć się z nią godzi i należy. Od rządu zależeć będzie, czy myśl ta w całej pełni zakwitnie i owoce przyniesie. Forma ustroju konstytucyjnego dozwala zachować wierność dla korony pomimo chwilowej opozycji przeciw jej doradcom. Jako nieszczęście poczytałbym, gdyby przyszło do tego, abyśmy znowu do opozycji przerzucić się mieli.“

„Kiedyby to zaś nastąpić musiało — powiedział hr. Wodzicki w dalszym ciągu swej mowy — utrzymuję, że żadne względy uboczne ani nadzieja lepszej przyszłości nie doprowadziłaby Sejmu po raz wtóry do udziału w fikcji konstytucyjnej, zapoznającej prawa narodowości.“ Wiedząc, że ministerstwo nosiło się z myślą zrobienia układu z Polakami, aby tern łatwiej móc zapanować nad Czechami i innemi słowiańskiemi narodami w Austrji, podnosi mówca, że sprawa wolności jest solidarną, że wolność, nadana pewnym tylko krajom z pokrzywdzeniem innych, nie może być trwała, że „bez nadziei i otuchy przyjęlibyśmy taki ustrój, któryby ubezpieczał prawa nasze, podczas gdy słuszne domagania się innych byłyby pominięte.“ Krzywdy innych nie pragniemy, powtarzał mówca, ale zwracając się do Węgrów spodziewał się po nich, że w warunkach swoich nie będą stawiać niczego, coby pokrzywdzać mogło prawa i słuszne żądania innych krajów koronnych.

Mowy posłów Adama hr. Potockiego, Zygmunta Rodakowskiego i Kornela Krzeczunowicza dopełniały adresowej debaty. Rodakowski, wielkich zdolności adwokat lwowski, wszedł do Sejmu przy uzupełniających wyborach, w październiku roku 1866, z miasta Tarnopola. Objął on położenie polityczne Austrji w swej mowie; wykazał w nader jasnych słowach, że polityka wyłącznie niemiecka nie odpowiada powołaniu monarchji od czasu, jak się w Europie rozwinęła idea narodowości, gdyż Austrja nie składa się z samych niemieckich ludów; że monarchowie Austrji, zrzekając się godności cesarzów niemieckich, • sami się zrzekli dawnego swego dziejowego posłannictwa i że państwo do takowego wracać się nie powinno, gdyż to posłannictwo na zawsze się skończyło. Natomiast mając w swych granicach większość narodów słowiańskich, powinna oprzeć się na nich, niosąc im ideę cywilizacyjną Zachodu. Utrata wpływu w Niemczech nie jest bynajmniej dla Austrji nieszczęściem, owszem w każdej śmierci jest nowe życie, a Austrja po klęskach pod Sadową może powstać jako nowe państwo.

Wszystkie klęski, przez jakie państwo przechodziło w ostatnich latach, przypisywali austrjaccy Niemcy zawieszeniu konstytucji schmerlingowskiej, jakgdyby skutki miały tak szybko następować po przyczynach. Przeciw tym zarzutom wystąpił Adam hr. Potocki, dowodząc, że w administracji austrjackiej jeszcze się nic nie zmieniło od czasu niemieckich rządów, gdyż dawni urzędnicy nie zostali dotąd usunięci, a system centralistyczny panował, rzec można, do dni ostatnich. Również wykazał hr. Potocki, że zarzuty centralistów, jakoby ich przeciwnicy byli przeciwnikami wolności, są zupełnie fałszywe, gdyż są oni tylko nieprzyjaciółmi tej konstytucji, która posługuje się formami konstytucyjnemi, aby pod ich osłoną krzewić przemoc jednego szczepu nad drugim.

Wreszcie dał poseł Krzeczunowicz bardzo dokładną odprawę towarzyszom ks. Litwinowicza, którzy wystąpili z innym adresem, żądającym przywrócenia schmerlingowskiej konstytucji. Wniosek ten, co do uchwalenia drugiego adresu, przedłożył tym razem izbie ks. Dobrzański, a poparł go w długiej przemowie ks. Naumowicz, utrzymując, że obecnie (pod namiestni-kostwem hr. Gołuchowskiego) panuje samowola, a jedynie za Schmerlinga istniało prawo! Zbijając szczegółowe zarzuty o ucisku Rusinów w Galicji, podniósł poseł Krzeczunowicz polityczną niekonsekwencję towarzyszy ks. Litwinowicza, którzy wotując w zeszłym roku za adresem stali przy manifeście z 20 września roku 1865, dzisiaj zaś idą drogą wprost przeciwną. A przecież cesarz wydał ów manifest, nauczony kilku-letniem doświadczeniem, że ustawa lutowa i schmerlingowska Rada Państwa nie mogą doprowadzić do zamierzonego celu. W imieniu Rusinów, nie należących do partj i świętojurskiej zaprotestował przeciw temu adresowi poseł Szemelowski, oświadczając w swojem i innych kilku posłów imieniu, że ks. Dobrzański i Naumowicz nie mają prawa występować jako reprezentanci Rusinów w Galicji, ale co najwyżej w imieniu małej swej frakcji, bo on przecież, tudzież posłowie Zyblikiewicz, Sawczyń-ski, Czerkawski i t. d. są także Rusinami, a bynajmniej nie podzielają improwizowanego przez ks. Dobrzańskiego centralistycznego adresu.

Przy głosowaniu upadł ten adres najzupełniej, a adres Wydziału krajowego przeszedł 84 głosami przeciw 40. Poseł Aleksander hr. Borkowski głosował przeciw adresowi, naturalnie z innych powodów, aniżeli świętojurcy.

Deputacja, złożona z marszałka, z hr. Potockiego, Ludwika Skrzyńskiego, dra Dietla, Grocholskiego i Kraińskiego, tudzież dwóch włościan, zaniosła adres cesarzowi. Ks. arcybiskup lwowski Wierzchlejski nie chciał należeć do deputacji, obawiając się, aby się w wagonie nie przeziębił...

Odpowiadając na adres, przyjął cesarz do wiadomości zapewnienie wierności reprezentantów Galicji z tern większem zadowoleniem, iż był przekonany, że to zapewnienie jest prawdziwym wyrazem sposobu myślenia narodu, który w trwałym związku z monarchją upatrywał od dawna ubezpieczenie swoich interesów. Odpowiedź więc była przychylna, ale nie obiecywała niczego, nie wyjawiała bynajmniej dalszych zamiarów Korony albo ministerstwa.

W kraju zrobił adres jak najlepsze wrażenie. Byli wprawdzie tacy, dla których był za mało dobitny i patrjotyczny, ale cała rozsądna większość ludności przyjęła go jako rzetelny wyraz powszechnej politycznej myśli.

Rozprawa adresowa dużo zajęła Sejmowi czasu, mimo to reprezentacja kraju mogła się z tej sesji poszczycić nader praktycznym swej pracy owocem — statutem Rady szkolnej krajowej.

Mówiąc o sesji sejmowej z roku 1865 na 1866 wspomnieliśmy, że Sejm wybrał komisję edukacyjną, której wnioski nie mogły wówczas przyjść pod obrady Izby. Sprawozdawca komisji dr. Dietl wypracował znakomite sprawozdanie o stosunkach szkół galicyjskich i wskazał kierunki, w jakich ma postępować reforma. Praca ta, nie czytana w Izbie poprzedniej sesji, stanowiła obecnie bardzo pożądaną podstawę do dalszych wniosków.

Komisja musiała sobie przedewszystkiem zdać sprawę ze stanu szkół, jaki pozostawił system centralistyczny po sobie w spuściźnie. Szkół ludowych na papierze było dosyć dużo, bo 2.547 według obliczenia z roku 1863, mniej wprawdzie aniżeli np. w Czechach, gdzie pomimo daleko mniejszej przestrzeni kraju istniało 3.865 szkół ludowych; ale była to zawsze nader poważna liczba. Szkoły były jednak jak najgorzej urządzone, wykształcenie nauczycieli zaniedbane w najwyższym stopniu, dotacje tak niskie, że niektórzy nauczyciele szkół wiejskich pobierali zaledwie 80 złr. rocznie. Nauczyciel ludowy byłby musiał najczęściej zginąć z głodu, gdyby nie był przyjmował na siebie innych obowiązków, a mianowicie zajęć organisty, śpiewaka, djaka, kapelmistrza, a nawet zakrystjana i dzwonnika. Niedbale wykształcony, często wprost z wojska wzięty do szkoły, źle uposażony, zajęty uboczną pracą, nie mógł naturalnie taki nauczyciel świetnych po sobie pozostawić w szkole owoców. Nadto nie było nigdzie, nawet po miastach, tak zwanych szkół

powtarzania, wskutek czego szczupły zasób nauk, które chłopak ze szkół wynosił, znikał po kilku latach zupełnie. Stąd stan intelektualny wiejskiej ludności i niższych rzemieślników był nadzwyczaj smutny: na prowincji ¹/₁₀ rzemieślników nie umiała czytać, i/₈ nie umiała pisać, a tylko 2 na 100 umiało rysować.

Należało więc przedewszystkiem postarać się w drodze ustawodawczej o wykształcenie dobrych nauczycieli ludowych, a tern samem o założenie seminarjów nauczycielskich, o zabezpieczenie nauczycielom odpowiedniej dotacji, o ulepszenie planu szkolnego, a w dalszym ciągu o pomnożenie szkół ludowych i szkół powtarzania, czyli, jak je później właściwie nazwano: szkół dalszego kształcenia.

Nie lepiej, jak ze szkołami ludowemi, działo się ze szkołami średniemi. Gimnazjów było 17, a między niemi 12 zupełnych o ośmiu klasach, i 5 czteroklasowych. Do wszystkich 17 chodziło w roku 1863 około 6.000 uczniów, podczas gdy w Czechach przy równej liczbie ludności uczęszczało 9.000 uczniów do 24 gimnazjów.

Największą klęską szkół było udzielanie nauk w języku niemieckim, któremu poświęcono najwyższe i najdroższe cele nauki. Krzewienie niemczyzny stało się głównem szkół zadaniem, szerzenie oświaty i nauki było rzeczą podrzędną. „Jakie są skutki despotyzmu językowego — mówił dr. Dietl w swem sprawozdaniu — obecny stan kraju w najjaśniejszem wykazuje świetle. Galicja, pod wpływem przymusowej germanizacji, znie-dołężniala i zubożała. Nie przyjął się w ludności galicyjskiej żywioł obcy, a rodzimy wstrzymany został w swoim rozwoju. Szkół było mało, a i te, które istniały, źle były urządzone, a w źle urządzonych wykładano w języku obcym, wcale albo niedość zrozumiałym. Wychowanie młodego pokolenia, osnute na zdrożnych zasadach, nie mogło rozwinąć moralnych i materjalnych sił kraju. Galicja, bogata w różne dary przyrody, ubożała wśród swych niezmiernych bogactw, bo nie było ich komu wydobywać w sposób umiejętny. Nauki realne, techniczne, rolnicze, górnicze, przyrodnicze w zupełnem były zaniedbaniu, a ta skąpa ilość, której uczono, wykładana była w języku obcym, a zatem z małym dla uczących się pożytkiem. Tak więc młodzież nasza skrzywdzona i upośledzona na duchu, nie mogła* spełnić swego

powołania; marniały najlepsze siły kraju; kraj w coraz większe popadał ubóstwo.“

Komisja wyciągała stąd wniosek, iż ze względu na zasady pedagogiczne i na dobro kraju powinny być języki krajowe wy-kładowemi w miejsce języka niemieckiego, a w wykonaniu tego wniosku przedkładała projekt do ustawy o języku wykładowym w szkołach ludowych i średnich Galicji.

Plagą szkół średnich stały się książki wykładowe; rozwój systemu edukacyjnego nie był możliwy bez ich polepszenia; kwest ja ta jednak zależała przedewszystkiem od ustawy o języku wykładowym, przeto na dalszym planie musiała pozostać.

Daleko niżej, aniżeli gimnazja, stały szkoły realne. Było ich w Galicji tylko cztery, a mianowicie jedna wyższa we Lwowie i trzy niższe : w Tarnopolu, w Brodach i w Śniatynie. Prócz tego wegetowało 12 szkół niższych realnych, połączonych z ludo-wemi, ale te w zupełności mijały się ze swem przeznaczeniem. Do samoistnych szkół realnych uczęszczało około 600, do niższych około 1.000 uczniów. Sprawozdawca komisji położył wielki nacisk na reformę szkół realnych, jako będących w związku z materjalnem podniesieniem kraju i z powszechnemi potrzebami naszego wieku, wnosił też, aby zwołać komisje fachowe, któreby się zajęły projektem urządzenia szkół realnych stosownie do potrzeb kraju.

Ze szkołami realnemi wiązały się zakłady naukowe techniczne, jeden we Lwowie, drugi w Krakowie. Do każdego z nich uczęszczało rocznie około 200 uczniów, gdy przeciwnie do dwóch uniwersytetów przeszło 1.000 uczniów było zapisanych. Liczba przeto kandydatów, sposobiących się do zawodów produkcji mater jalnej, o wiele była mniejsza od cyfry kandydatów, sposobiących się do zawodów „produkcji idealnej“ (jak się wyraził sprawozdawca). A dodać także należy, że obydwie akademje techniczne były urządzone w sposób zupełnie nieodpowiedni wymaganiom postępu.

Uniwersytety lwowski i krakowski chromały także pod wielu względami; w pierwszym był język niemiecki w zupełności, w drugim częściowo, językiem wykładowym.

Reformy stały się zatem potrzebne na całej linji, a wnioski sprawozdania dra Dietla szły pod tym względem daleko, żądając, aby ustawodawstwo w sprawach wychowania publicznego przyznane było Sejmowi ; aby fundusz, uiszczany ze skarbu publicznego na wychowanie, oddany był pod zarząd Sejmu; aby były powołane komisje fachowe w celu dokonania rewizji planu naukowego wszystkich szkół krajowych; aby była ustanowiona władza edukacyjna krajowa i aby języki krajowe były zaprowadzone jako wykładowe we wszystkich szkołach i zakładach naukowych kraju.

Jakeśmy powiedzieli, wnioski te nie przyszły pod obrady na ostatnim Sejmie, trzeba zatem było nawiązać do nich ponowne wnioski, któreby się obecnie stały podstawą do dalszych obrad. Wydział krajowy podjął się tego zadania. Nie cały system edukacyjny, rozwinięty w sprawozdaniu z roku 1865, dał się wszakże odrazu wykonać, trzeba było nadto szukać praktycznych sposobów, jakiemi do zrealizowania zawartych w nim myśli najrychlej dojśćby się dało.

W rzeczach prawodawstwa szkolnego trzeba się było prze-dewszystkiem oprzeć na zdaniu ludzi fachowych, a do rozwiązania takich kwestyj, jak zastosowanie liczby szkół ludowych do potrzeb kraju, ich urządzenie, reorganizacja szkół powtarzania, zmiany planów naukowych, wykształcenie i wynagrodzenie nauczycieli, szkoły dziewcząt, szkoły pedagogiczne, Seminar ja nauczycieli, zaprowadzenie gimnazjów realnych, założenie szkół rzemieślniczych i przemysłowych, trzeba było dużo wiadomości i czasu. Wydział krajowy był też tego zdania, że do przeprowadzenia tak mnogich reform nie wystarczą tylko same obrady parlamentarne, tern bardziej, że Sejm nie ma zazwyczaj ani dość czasu, ani dość materjałów, aby spełnić gruntownie tak ważne zadanie. Dlatego też sądził, że zanim Sejm przystąpi do reform szkolnych, powinien stworzyć takie ciało, które czyto z własnej inicjatywy, czy też z obowiązku, nałożonego na nie przez ustawę, czy też z polecenia Sejmu powinno przedłożyć wnioski, tyczące się edukacji. Przedewszystkiem więc należało zebrać ciało, złożone z ludzi fachowych, Radę szkolną krajową, któraby była powołana do stawiania wniosków do Sejmu, w sprawach wychowania publicznego. Wynikiem tej myśli był projekt ustawy o Radzie szkolnej krajowej, magi-straturze, która zarządzała szkołami ludowemi i średniemi w Galicji. Jej statut opierał się na następujących zasadach.

Rada szkolna krajowa pod przewodnictwem namiestnika jest w sprawach szkół ludowych i średnich najwyższą władzą naukową i wykonawczą w kraju.

Do jej czynności należą: zarząd administracyjny i umiejętny zakładów naukowych w zakresie, przyznanym dotychczas naczelnym władzom politycznym kraju i w obrębie ustaw obowiązujących. Przedstawianie do nominacji przez Najjaśniejszego Pana inspektorów szkolnych. Mianowanie i wszelkie stosunki służbowe dyrektorów i nauczycieli szkół średnich i ludowych z zastrzeżeniem szczegółowych praw, gminom, korporacjom i członkom prywatnym służących. Wygotowywanie ogólnych projektów naukowych (systemów) tudzież częściowych projektów co do szkół średnich i ludowych, które mają wejść w wykonanie jako uchwały sejmowe. Wskazywanie wzorowych tekstów książek naukowych dla szkół ludowych i zatwierdzanie dla szkół średnich książek wykładowych. Układanie rocznego budżetu dla szkół ludowych i średnich, utrzymywanych lub zasilanych ze skarbu publicznego. Ogłaszanie corocznego sprawozdania w przedmiocie wychowania publicznego.

Jak widzimy, zakres działania Rady szkolnej oparty został na szerokich podstawach, a magistratura, w takie uposażona atrybucje, mogła zdziałać wiele dobrego pod względem publicznego wychowania. W jej składzie zastrzeżony był wprawdzie odpowiedni wpływ rządowi, ale weszło tam dużo takich żywiołów, które ten wpływ skutecznie mogły łagodzić. Rada szkolna bowiem składała się: z namiestnika lub jego zastępcy, z każdo-czesnego referendarza namiestnictwa dla spraw szkolnych, z dwóch duchownych, powołanych przez cesarza, z członka Wydziału krajowego, wydelegowanego przez Wydział, z dwóch delegatów, wybranych przez rady miejskie miast Lwowa i Krakowa, tudzież z dwóch osób zaszczytnie znanych w zawodzie naukowym, przedstawionych przez Wydział krajowy, a mianowanych przez cesarza. Dziesięciu zatem członków pod przewodnictwem namiestnika wchodziło w skład Rady, z których tylko trzej byli ściśle rządowemi osobistościami, podczas gdy inni byli ludźmi zupełnie niezależnymi.

m

f

H '

4 ;■ ;

*

K~ a

f§

\.

'

' .1

ALFRED POTOCKI

Przy dyskusji nad projektem do ustawy o Radzie szkolnej podnoszono, że ciało administracyjne, złożone z tylu członków, zbyt będzie ciężkie. Zarzut ten, zdaniem naszem, był poczęści słuszny, co będziemy mieli jeszcze sposobność podnieść, mówiąc o działaniu tej magistratury. Jest wszakże nieuniknioną prawie niekorzyścią władz autonomicznych, że są zbyt mało ruchliwemi machinami, osobliwie wtedy, gdy chodzi o bieżącą administrację, a nie o wypracowanie projektów lub o zasadnicze kwest je. Wiele innych korzyści, jakie kraj osiąga przez zaprowadzenie instytucyj autonomicznych, dzielnie przeważa owe braki, wypływające z powolności ich działania, które zresztą w znacznej części można zmniejszyć, zaprowadzając dobry regulamin czynności. Przedewszystkiem jak najmniej kwestyj powinno być traktowanych na posiedzeniach, a w sprawach bieżących powinny być ustanowione tylko ogólne zasady, którychby się referenci trzymać mieli.

Zarzuty, podnoszone przeciw ustawie, jak się tego zresztą spodziewać było można, miały na celu tylko jej ulepszenie i tylko od świętojurców wyszedł wniosek przejścia nad nią do porządku dziennego, gdyż według nich Sejm nie miał władzy uchwalania tak daleko pod względem wychowania idących ustaw, ponieważ zresztą taka władza prowadziłaby do hege-monji narodu polskiego w Galicji.

Tym razem prześcignęli znów świętojurcy komisarza rządowego w pieczołowitości o dobro Rady Państwa, komisarz bowiem nic nie miał przeciwko temu, aby Sejm uchwalał ustawy o Radzie szkolnej, oni zaś troszczyli się o to, że Sejm przekracza swoją kompetencję. Znakomicie im wszakże odpowiedzieli posłowie Ziemiałkowski, Majer i Dietl, jak wogóle w dłuższej rozprawie podnieśli całe znaczenie nowej instytucji. Wniosek przejścia do porządku dziennego upadł naturalnie przy głosowaniu, a ustawa przeszła większością głosów.

Chodziło tylko o to, żeby projektowana magistratura jak najprędzej mogła być zaprowadzona i aby ominąć możliwe zarzuty, któreby jakaś późniejsza Rada Państwa mogła wnieść przeciw projektowi, gdyby tenże przyszedł kiedyś pod jej obrady. Aby ten szkopuł ominąć, uchwalił Sejm prośbę do cesarza, by w myśl sejmowego projektu kazał bezzwłocznie zaprowadzić Radę szkolną krajową. Była to praktyczna myśl, poddana przez hr. Gołuchowskiego, która, jak się później przekonamy, doprowadziła do pożądanego rezultatu.

Drugą wielkiej wagi ustawą, która nie potrzebowała czekać na specjalne komisje pedagogiczne, a całemu szkolnictwu miała stały nadać kierunek, była ustawa o języku wykładowym w szkołach ludowych i średnich. Komisja sejmowa wychodziła co do szkół ludowych ze słusznej zasady, że w szkole ludowej łożąca na jej utrzymanie gmina winna wybierać język wykładowy, chyba że prywatna fundacja inaczej pod tym względem postanowi. Szkoła ludowa jest instytucją gminną i jako taka winna się stosować do jej potrzeb i woli. W reprezentacjach zresztą gminnych zasiadają rodzice tych dzieci, które mają uczęszczać do szkoły ludowej, a rodzicom służy już z natury prawo kierowania wychowaniem dzieci. Wpływ gminy może być jednak ograniczony przyjęciem prywatnej fundacji albo stałego zasiłku dla szkoły, jeżeli fundator albo ten, kto udziela gminie zasiłku dla szkoły, postawił pewne warunki co do urządzenia szkoły, a mianowicie co do języka wykładowego. Wykluczenie wpływu możliwych dobroczyńców szkoły mogłoby zadać dotkliwy cios wychowaniu ludowemu, tamując ich szlachetny zapał. Zasady te mogły naturalnie mieć praktyczną doniosłość tylko w gminach, w których ludność nie do jednego należy szczepu. Zważywszy jednak, że dwa szczepy żyją obok siebie i nawzajem rozumieć się muszą, nie można było gminie pozostawić wolności zupełnego wykluczania nauki drugiego języka krajowego ze szkoły ludowej, trzeba było zatem postanowić, że, jeżeli gmina przyjmuje jeden język, np. ruski za język wykładowy, to drugi język krajowy, polski, ma być przedmiotem obowiązkowym nauki.

Więcej trudności w uregulowaniu stosunków językowych przedstawiały szkoły średnie, utrzymywane z funduszów publicznych, a mianowicie w miejscowościach z mieszaną ludnością. Według pojęć życia konstytucyjnego i autonomicznego sama ludność o języku wykładowym powinna orzekać. Ponieważ zaś rady powiatowe są najbliższymi tej ludności reprezentantami, więc imby w tej mierze przyznać należało najważniejsze zdanie. Rady powiatowe jednak nie mają władzy ustawodawczej, która tylko do Sejmu należy; komisja więc była tego zdania, że ostatecznie rzeczą Sejmu być powinno uchwalać o języku wykładowym w szkołach średnich, po wysłuchaniu wszakże zdania rad powiatowych.

Taka zasada mogła być dyrektywą na przyszłość; narazie jednak trzeba już było wskazać, czy obydwa języki krajowe są dość wykształcone, aby w nich nauka z pożytkiem w szkołach średnich mogła być wykładaną. Komisja wychodziła z tej pedagogicznej zasady, że ten język tylko może być wykładowym, który uczniom tak jest dostępny, że udzielona w nim nauka celu swego dopnie, a oprócz tego, który wszelkie ma po temu własności, aby zapewnić wyższe wykształcenie uczniów. Komisja przyjęła jako pewnik, że język polski obydwu tym odpowiada warunkom; co do takiej kwalifikacji używanego w Galicji języka ruskiego nie czuła się komisja upoważniona ostatecznie orzekać, wskutek czego uznała za stosowne oprzeć się na istniejących faktach i zostawić temu językowi w zawodzie szkolnym to pole, które zajął w ciągu czasu, nie przesądzając w niczem przyszłości. Jeżeli wzrośnie potrzeba dalszego rozszerzenia języka ruskiego, język sam sobie drogę utoruje zapomocą konstytucyjnych organów. Projekt ustawy miał mu tylko wskazać drogi, któremi mógł zdążać do tego celu. Komisja uznawała potrzebę stworzenia areny językowi ruskiemu ludowemu, na której by się mógł dalej rozwijać, ale była temu przeciwna, aby nią miała być szkoła średnia. Inne pokrewne języki wzniosły się do swej wysokości nie na ławach szkolnych, ale na polu ścisłej nauki, za pośrednictwem wykładów uniwersyteckich i na polu niezawisłej od szkół literatury. „I język ruskiego ludu w Galicji — mówiła komisja — iść musi tą samą drogą, aby trafić do pożądanego celu. Szkoła jako taka musi mieć przygotowane dla siebie wszystkie warunki bytu: język, nauczycieli i książki wykładowe; tworząc lub kształcąc je dopiero, puściłaby się na pole eksperymentów, szkodliwych w każdym przypadku sprawie oświaty i wychowania, a oprócz tego zdolnych skrzywić naturalny rozwój języka, zmuszając go niejako do przedwstępnych wysileń.“ Z tern wszystkiem uznała komisja za słuszne umożliwić, aby na teraz prace na polu nauki i literatury, podejmowane w języku ruskim, mogły się odzwierciedlić bezpo-

średnio w zakresie szkoły; sądziła, że taka sposobność będzie oraz bodźcem dla naszych ziomków ruskiej narodowości, do szlachetnych zapasów na polu naukowej literatury.

Na podstawie tych motywów powstała obowiązująca później ustawa o języku wykładowym, którą dla lepszego zrozumienia rzeczy i ze względu na jej wielką wagę w rozwoju wewnętrznym Galicji, w części przytoczymy. Główne jej postanowienia są następujące.

Prawo stanowienia o języku wykładowym w szkołach ludowych służy tym, którzy szkołę utrzymują. Jeżeli szkoła ludowa pobiera zasiłek z funduszów publicznych, prawo stanowienia, który z języków, polski lub ruski, ma być wykładowym, wykonywa gmina wspólnie z władzą szkolną krajową w ten sposób, że orzeczenia gminy ulegają zatwierdzeniu władzy szkolnej krajowej. W każdej szkole ludowej, w której część uczącej się młodzieży używa polskiego, część zaś ruskiego języka, ten język, który nie jest wykładowym, będzie obowiązkowym przedmiotem nauki w granicach szkole odpowiednich. Począwszy od trzeciej klasy wszystkich wyższych szkół ludowych, język niemiecki jest obowiązkowym przedmiotem nauki. W szkołach średnich, utrzymywanych wyłącznie z funduszu prywatnego, czy to gminy, czy to osób pojedyńczych lub zbiorowych, językiem wykładowym będzie ten, za jakim się oświadczają ci, co dla szkoły dostarczają funduszów. W szkołach średnich, utrzymywanych w części lub w całości z funduszów publicznych, językiem wykładowym jest język polski z następującemi zastrzeżeniami: a) język ruski pozostaje jako wykładowy dla nauki języka ruskiego, tudzież w czterech niższych klasach gimnazjum akademickiego we Lwowie; b) o czasowej potrzebie i możności zaprowadzania wykładów ruskich w pojedyńczych przedmiotach nauki, orzeka w każdym danym wypadku władza szkolna krajowa, na żądanie rodziców przynajmniej 25 uczniów; c) w klasach z językiem wykładowym ruskim nauka języka polskiego w szkołach średnich, z językiem wykładowym polskim nauka języka ruskiego jest obowiązkiem względnym, to jest zależnym od oświadczenia się w tej mierze rodziców; d) dopóki ustawa krajowa inaczej nie orzeknie, pozostaje język niemiecki językiem wykładowym w gimnazjum II we Lwowie i gimnazjum niższem

realnem w Brodach. 0 zmianach co do języka wykładowego w szkołach średnich z funduszu publicznego utrzymywanych wogóle, a w szczególności mających na celu stopniowe rozszerzanie wykładów w języku ruskim przez zaprowadzenie go na stałe bądź w pojedyńczych klasach, bądź zczasem w całych gimnazjach lub szkołach realnych, stanowić będzie na przyszłość Sejm po wysłuchaniu rad powiatowych. Uczącym się, względnie ich rodzicom lub opiekunom, zostawia się wolność w wyborze szkoły, tak, że uczniowie bez względu na obrządek słuchać mogą polskich lub ruskich wykładów.

Szczytem dyskusji nad tą ustawą była mowa posła Zygmunta Sawczyńskiego, pełna zapału, trafnych historycznych i politycznych poglądów. Skierowana ona była naturalnie tylko przeciw stronnictwu świętojurskiemu, bo ustawa w Izbie nie miała innych przeciwników. Przemawiał wprawdzie przeciw niej poseł Aleksander hr. Borkowski, który nie widział powodu uczenia języka ludowego ruskiego w szkołach średnich, uważając język polski za język oświeconej warstwy narodu, ale doprowadził swe argumenta ad absurdum, wnosząc, aby w szkołach średnich i wyższych językami obowiązkowemi były albo wszystkie słowiańskie języki albo przynajmniej główniejsze z nich. Tej opozycji jednak przeciw ustawie nie można było brać ser jo; natomiast gwałtowne ataki wychodziły tylko od świętojurców. Żądali oni, jak zwykle, przejścia do porządku dziennego nad ustawą, opierając się na tern przypuszczeniu, że język ruski, którym mówi ludność wiejska w części Galicji, jest dość wykształcony do wykładów szkolnych, że zatem częściowe tylko wprowadzenie go do szkół jest pogwałceniem naturalnych praw tego ludu.

Poseł Sawczyński, sam Rusin, był więcej niż kto inny powołany, aby odpowiedzieć na namiętne świętojurców zarzuty. Sprowadził on też ich roszczenia do właściwej miary. „Każdy język — mówił on — utrzymuje się swoją własną, nietylko przyrodzoną, lecz i w pracy dziejowej zdobytą ciężkością, to jest tym ciężarem, jaki w nim złożył w ciągu wiekowych usiłowań duch narodu, czyli połączone prace plemion w skład narodu wchodzących i pod jednym pracujących sztandarem. Tą tylko ciężkością trzyma się język na dziejowej widowni, nią

zdobywa sobie miejsce i stanowisko w dziedzinie nauki i oświaty, nią szerzy się i zajmuje mniejsze lub większe obszary, w miarę, jak daleko ciężkość ta zaważyć i wpływ wywrzeć zdoła. I dopóki język nie ma w sobie tego własnego ciężaru, dopóki nie wywiera tej grawitacji dziejowej, dopóty żadnemi, chociażby naj energiczniej szemi usiłowaniami, żad-nemi sztucznemi środkami podtrzymać się nie da na wysokości czasu, dopóty zadaniu swemu, aby być narzędziem rozpowszechniania właściwej wyższej oświaty, nie podoła.“

Ciężkości tej, jaką sobie wyrobił ludowy język ruski w Galicji, w zupełności, sumiennem przekonaniem posłów polskich, odpowiadała powyższa ustawa. Skutki jej, jak to jeszcze się przekonamy, były bardzo zbawienne i praktyczne. Ustawa ta otrzymała cesarską sankcję dopiero 22 czerwca roku 1867 i jeszcze w ciągu roku 1867 weszła w wykonanie.

Powiedzieliśmy, że, przedkładając swe wnioski do ustawy o Radzie szkolnej krajowej i ustawy o języku wykładowym, wychodził Wydział krajowy z zasady, iż dalsza reforma szkół dopiero z fachowej inicjatywy Rady szkolnej może wychodzić. Były jednak ważne części tej reformy, które już wtedy, bez szczegółowych badań dały się zaprowadzić. Chodziło więc o to, aby z rozwiniętego przez pierwszą komisję edukacyjną (w roku 1865) planu wyjąć obecnie te ogniwa, które bez zerwania całości łańcucha szkolnej reformy wydobyć się dały. Nikomu ta praca bardziej nie przystała, jak drowi Dietlowi, który, jak wiemy, był dawniejszym sprawozdawcą komisji edukacyjnej.

Na jednem więc z pierwszych posiedzeń Sejmu postawił dr. Dietl wnioski względem zaprowadzenia szkół powtarzań, założenia seminarjów nauczycielskich, względem uregulowania płacy i emerytury nauczycieli szkół ludowych, następnie co do reorganizacji Instytutu Technicznego w Krakowie, a wreszcie co do zaprowadzenia komisji egzaminacyjnej dla nauczycieli szkół średnich przy uniwersytecie krakowskim.

Ostatni wniosek był bardzo ważny, gdyż dotąd kandydaci na nauczycieli gimnazjalnych musieli jeździć do Wiednia celem składania profesorskich egzaminów. Utrudniało to uboższym ludziom możność starania się o posady nauczycieli, a nawzajem ułatwiało wiedeńczykom i kandydatom z innych austrjackich

uniwersytetów otrzymywanie posad w Galicji; mówiono bowiem zazwyczaj, że Galicja nie ma dostatecznej liczby kandydatów na nauczycieli, ergo trzeba posyłać tam obcokrajowców. Zresztą przy zaprowadzeniu języka polskiego jako wykładowego, stawała się komisja egzaminacyjna koniecznością, bo kandydatów w tym języku trzeba było egzaminować, w jakim wykładać mieli. Ponieważ jednak postanowienie co do komisji egzaminacyjnej usuwało się z pod kompetencji Sejmu, jako sprawa uniwersytecka, przeto Sejm uchwalił tylko zanieść prośbę do cesarza, aby raczył polecić zaprowadzenie takiej komisji w Krakowie.

Również dwa inne wnioski, a mianowicie co do szkół powtarzania i reorganizacji Instytutu Technicznego w Krakowie, nie kwalifikowały się właściwie do traktowania w Sejmie; więc Sejm mógł je tylko poruszyć. Co do pierwszych trzeba było tylko wykonać istniejące przepisy, co do Instytutu Technicznego, dla braku kompetencji Sejmu do postanawiania o wyższych zakładach technicznych, trzeba było tylko wezwać namiestnictwo, aby zechciało wyjednać stanowczą i potrzebom kraju odpowiednią reorganizację tego zakładu.

Tak się też stało.

Po bliższem rozpatrzeniu się potrzebował i wniosek o zaprowadzeniu seminarjów nauczycielskich głębszego jeszcze zastanowienia, a przeto Sejm uchwalił tylko polecić Wydziałowi krajowemu, aby na najbliższej sesji sejmowej przedłożył projekt urządzenia seminarj ów dla nauczycieli szkół ludowych.

W ten sposób załatwione zostały kwest je edukacyjne na tym Sejmie, a skutek pracy był znakomity, bo oprócz ustaw o Radzie szkolnej i języku wykładowym, które, jak wiemy, zostały sankcjonowane, prośba o zaprowadzenie komisji egzaminacyjnej także przychylnej doznała odpowiedzi.

Najważniejszą pracą, jaką się mógł Sejm poszczycić obok prac edukacyjnych, była zmiana sejmowej ordynacji wyborczej celem powiększenia liczby posłów z miast. Ponieważ, jak nam wiadomo, statut krajowy i sejmowa ordynacja wyborcza były układane za centralistycznych czasów, więc starano się o to, aby element miejski jak najsłabiej był w Sejmie reprezentowany ; element ten bowiem przedstawiał zawsze oświatę, a cen-

tralistom chodziło o to, aby mieć w Sejmie jak najwięcej niewykształconych wieśniaków i księży świętojurców. Sejm zatem uchwalił, aby w ten sposób zmienić ordynację wyborczą, aby; z miast o 12 posłów więcej aniżeli dotąd było wybieranych. Przeprowadzić zmianę ustawy wyborczej w Sejmie nie było łatwo, bo to wymagało większości ²/₃ głosów. Trudności jednak zostały pokonane, a przy imiennem głosowaniu ustawa została uchwalona, mimo przeciwnego głosowania świętojurców. Według nowej ustawy miał Sejm galicyjski liczyć zamiast dotychczasowych 151, na przyszłość 163 posłów, pomiędzy którymi miało być 35 posłów z miast. Odpowiadało to zresztą w zupełności rzeczywistym stosunkom. Wsie bowiem same, bez miast i miasteczek, tudzież bez obszarów dworskich płaciły w kraju 2.880.000 złr. podatku, miasta zaś 1.500.000 złr., a więc ostatnie płaciły więcej niż połowę tego, co gminy wiejskie. Tymczasem posłów z gmin wiejskich było 74, a z miast tylko 23, podczas gdy sprawiedliwość wymagała, aby tych właśnie było przynajmniej 38 do 40.

Wydział krajowy stanął przed tym Sejmem po raz pierwszy z pozytywnemi rezultatami swych czynności, gdyż rząd oddał mu wreszcie większą część funduszów i zakładów krajowych w dniu 1 października roku 1866. Rozpoczęła się zatem nowa era w rozwoju tej magistratury ; dotąd bowiem dopominała się ona tylko o swoje prawa, walczyła o swój zakres działania, obecnie zaś miała wystąpić jako władza administracyjna, dzieląca się zarządem kraju z namiestnictwem i starostami.

Dwie władze administracyjne w kraju to pomysł niezupełnie szczęśliwy, pomysł, który się zrodził w głowach centralistów i dotąd ani w Austrji, ani poza jej granicami nie był zastosowany. Zachodni konstytucjonalizm nie znał takiej instytucji, jak Wydział krajowy, owszem, angielski system reprezentacyjny przyjął oddawna zasadę, że ciała prawodawcze nie powinny ani same, ani przez swe delegacje trudnić się administracją, bo do tego potrzeba ludzi specjalnie wykształconych, którzyby byli wprost odpowiedzialni wobec tego, kto ich mianuje. Ciała reprezentacyjne nie mają ani czasu ani sposobności wyszukiwać ludzi zdolnych do administracji, a działając często pod chwilowym wpływem, zwykły się kierować innemi

«*g

s»?

ilSliś

jgsj

■ISP

'i

-i

b iJH

«SWSBeh^

,-fls

at

ts

11

,rM

Kijj

¥«

WE

lü

«Stefek s

mm

mm.

IKSlii

-,

■i

LEON SAPIEHA

Podług litografji J. Marastoniego z roku 1867 Własność Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie

3)

H'skP'

't-

względami, aniżeli ścisłą potrzebą służby przy ich wyborze. A cóż dopiero powiedzieć o takim pomyśle urzędu, jakim miał być Wydział krajowy, poczęści władzy administracyjnej i wykonawczej bez egzekutywy, która, aby coś przeprowadzić, musi się udawać do starostwa. Z drugiej strony ta władza miała być ciałem kontrolującem rady powiatowe i gminne, a w części wreszcie komisją przygotowującą wnioski prawodawcze do Sejmu. Centraliści jednak wiedzieli, co robili, spodziewali się oni, że instytucja wydziałów krajowych odda im dobre usługi, w niemieckich bowiem prowincjach potrafi mniej więcej wszystkie ważniejsze krajowe agendy przejąć na siebie i prze-ciwważyć możliwym zamachom administracji rządowej, niezgodnym z życzeniami ludu; w prowincjach zaś słowiańskich chcieli jej pozostawić tylko zakres działania iluzoryczny, zrobić z niej bawidełko autonomiczne.

Oddając więc zarząd funduszów w ręce Wydziału galicyjskiego, niemałą wybiło ministerstwo Belcrediego szczerbę w tych nadziejach centralistów. Chodziło więc teraz o to, aby ten Wydział rzeczywiście chciał i umiał administrować tern, co mu zostało oddane i aby miał poparcie w krajowym rządzie, w razie, gdyby potrzebował egzekutywy. Co do pierwszego trzeba było przedewszystkiem wiele dobrej woli i pracowitości członków. Wyobraźmy sobie bowiem, że Sejm wybiera dzisiaj kilku obywateli ze swego grona, którzy za małe wynagrodzenie mają stale zamieszkać we Lwowie, stać się urzędnikami, jeden z nich ma objąć referat szpitali, ma nadzorować lekarzy i przedsiębiorców, inny prowadzić budowy dróg i mostów, trzeci nadzorować majątki gmin i powiatów i t. d. Ludzie ci musieli się przedewszystkiem uczyć swego przyszłego zajęcia, musieli rozczytywać się w dziełach, traktujących o przedmiotach ich administracji, często robić podróże zagranicę, aby się zaznajomić z urządzeniem szpitali, zakładów dla obłąkanych i t. d. Przyznać jednak trzeba, że rozwój Wydziału krajowego głównie temu zawdzięczyć należy, że się znaleźli ludzie, którzy w zupełności umieli odpowiedzieć powyższym warunkom, a gdybyśmy przeszli wykaz tych członków, którzy zasiadali w radzie Wydziału, małoby się okazało takich, którzy nie przyczynili się do jego rozwoju, większość zaś rzetelnie pracowała nad dobrem kraju.

Równie ważną rzeczą dla rozwoju Wydziału krajowego, jak wybór osobistości, było poparcie ze strony władz administracyjnych. Pod tym względem wszakże zrobił hr. Gołuchowski nadzwyczaj dobry początek. Powtarzał on przy każdej sposobności starostom, że naczelnika powiatu będzie sądził według tego, czy żyje w harmonji z radą powiatową; starosta, któryby reprezentacji powiatowej nie przyszedł w pomoc, gdy chodziło o egzekucję przy robotach dróg powiatowych lub przy innych okolicznościach, najgorzej był zapisany. Nacisk taki zgóry był z początku koniecznie potrzebny i pożyteczny, później stosunek utarł się najzupełniej, a nieporozumienia pomiędzy starostą a wydziałem powiatowym należały już i z tego powodu do bardzo rzadkich wyjątków, że późniejszych urzędników galicyjskich tak dobrze obchodziło dobro kraju, jak i radę powiatową.

Wydział krajowy odbierał administrację zakładów krajowych od rządu, w prawdziwie opłakanym stanie. Szpitale w naj-zupełniejszem były zaniedbaniu, nawet szpital lwowski nie należał do wyjątków, a oprócz lekarza naczelnego nie było przy nim doktorów medycyny, tylko sami chirurdzy. Na prowincji jeszcze się działo gorzej. W Złoczowie wypuścił rząd szpital w dzierżawę żydówce, która za dzienną opłatę od chorego miała obowiązek utrzymywania lekarza i dostarczania lekarstw, żywności, bielizny i t. d. Naturalnie nie opłacała drogo lekarza, ale przyjęła za tanie pieniądze jakiegoś żydka z Węgier za eskulapa, szpital zaś umieściła w wilgotnej, walącej się chałupie, a bielizny i pościeli brakowało. Prawie wszystkie prowincjonalne szpitale mieściły się w wynajętych domach.

Zczasem po latach kilkunastu krajowej administracji we wszystkich szpitalach byli medycy, we Lwowie i Krakowie powiększono szpitalne gmachy, które w niczem nie ustępowały najznakomitszym zagranicznym szpitalom; wybudowano ogromny zakład dla obłąkanych w Kulparkowie, pode Lwowem, urządzono fil je dla nieuleczalnych umysłowo - chorych w Przemyślu i w żółkwi i wybudowano wiele szpitali na prowincji.

W równie smutnym stanie jak szpitale odebrał Wydział krajowy od rządu drogi krajowe i powiatowe, a było ich bardzo mało. Wydział zorganizował służbę drogową, posprowadzał wielu inżynierów Polaków, którzy mieszkali zagranicą, podo-kańczał naprzód drogi, w różnych czasach przez rząd zaczęte, a niepokończone. Rząd dbał tylko o gościńce, o drogi wojskowe, te bywały w bardzo dobrym utrzymywane stanie, niewiele mu jednak chodziło o drogi krajowe, służące li tylko interesom kraju, gdy tymczasem Wydział krajowy całą swą uwagę zwrócił na komunikacje, ważne pod względem ekonomicznym i rzeczywiście bardzo wiele pod tym względem zdziałał. Za przykładem Wydziału krajowego poszły wydziały powiatowe, a w kilkunastu następnych latach powstało w Galicji mnóstwo dobrych dróg powiatowych i gminnych.

Galicja posiadała dużo funduszów stypendyjnych dla młodzieży szkolnej i uniwersyteckiej. Stypendja te rozdawał rząd w sposób, dogodny referentom biur szkolnych; protekcja zwykle zwyciężała nad prawdziwą zasługą. Od czasu jak stypendja znalazły się w administracji Wydziału krajowego, wielka w ich rozdawaniu zapanowała sprawiedliwość, a główną w tej mierze zasługę trzeba przypisać referendarzowi Oktawowi Pietru-skiemu.

Na tern miejscu przychodzi nam tylko o tern mówić, co Wydział krajowy od rządu odebrał i ulepszył, później podniesiemy niejedno, co na nowo zaprowadził, a sumiennie powiedzieć możemy, że ta magistratura, chociaż teoretycznie, jak powiedzieliśmy, na fałszywych spoczywająca podstawach, bardzo wiele zrobiła dla kraju dobrego. Byli wprawdzie i potem w Galicji deklamatorowie, którzy wiecznie narzekali na autonomję i wiecznie mieli coś do krytykowania ; ale tym panom przydałoby się lepiej rzeczy poznać i lepiej porównywać przeszłość z teraźniejszością. Zresztą postęp tak dalece był widoczny, że i tych deklamacyj było coraz mniej każdego roku.

Otóż wracając do sesji sejmowej z roku 1866, stwierdzamy, że Wydział krajowy po raz pierwszy mógł stanąć z pewnemi zwycięstwami przed reprezentacją kraju; jego sprawozdanie też jak najlepiej było przyjęte. Budżet krajowy nie był jeszcze i na rok 1867 dziełem Wydziału krajowego, gdyż nie miano jeszcze czasu sporządzić go na zupełnie nowych podstawach, ale uzupełniono tylko i poprawiono to, co w wypracowanym przez rząd projekcie narazie znalazło się do poprawienia. Fundusz krajowy nie posiadał znaczniejszego własnego majątku, gdyż dobra z czasów Rzeczypospolitej polskiej nie zostały mu zwrócone, ale dawno w większej części posprzedawane ; więc wszystkich prawie środków na pokrycie wydatków krajowych dostarczać musieli opodatkowani. Funduszów krajowych, w ściślej-szem tego słowa znaczeniu, oprócz funduszów szpitalnych, stypendyjnych i innych specjalnych, odebrał Wydział krajowy od rządu (30 września 1866) zaledwie cośkolwiek więcej nad 200.000 złr. Rządy więc centralistyczne nie mogły się poszczycić hojną spuścizną, przemarnowały ogromne dobra krajowe i zaledwie nic nie znaczące pozostawiły okruchy.

Wydatki krajowe na rok 1867 były ogółem preliminowane na 1.074.995 złr., na pokrycie których miał Wydział z własnych źródeł dochodowych tylko około 171.000 złr. Pozostawał niedobór w kwocie 903.904 złr., który musiał być pokryty dodatkami do podatków stałych i to znacznemi dodatkami, bo wynoszącemi po 15 centów od każdego guldena. Największym jednak ciężarem był dodatek indemnizacyjny na spłatę kapitału wykupu powinności włościańskich, który wynosił ni mniej ni więcej tylko 51 centów od każdego guldena stałych podatków. Wielkie te podatki niszczyły Galicję, pożerały pracę ludności i tamowały materjalny jej rozwój. Przybyły do tego podatki powiatowe, gminne, szarwarki na drogi, konkurencje do budowy i utrzymywania szkół i kościołów, tak, iż galicyjska gmina wiejska zaledwie je znieść mogła.

Otóż ciężar podatków zaważył zaraz w pierwszym budżecie krajowym całym swym ogromem; rady jednak nie było, trzeba było podstawić barki i pocieszać się przynajmniej tern, że dobre lata dla rolnictwa w części przynajmniej ulżą tego ciężaru. Nadzieje wszakże były błahe, bo w ostatnich latach piętnastu dziesięć było niepomyślnych, a kilka nawet nieurodzajnych, tak że kraj musiał zaciągać pożyczki, aby ratować ludność niektórych, zwłaszcza górskich okolic, od głodowej śmierci.

Na dniu 31 grudnia 1866 został Sejm zamknięty, sześcioletnia kadencja upłynęła, posłowie mogli składać mandaty z przekonaniem, że bądź co bądź praca ich nie była marna i że położyli fundament pod lepszą przyszłość, a jeżeli kraju nie można było odrazu otrząść z biedy, w którą go wtrąciły centralistyczne rządy, to przynajmniej mógł się rozwijać nieco swobodniej i mógł wytworzyć w sobie siły do skuteczniejszej niż dotąd pracy ekonomicznej.

Posłowie rozchodzili się jednak w niepewności, czy wiedeńska centralizacja nie zechce znów zachwiać dopiero co postawio-nemi fundamentami lepszej przyszłości. Wiedziano, że w Wiedniu ważą się niemiecko-węgierskie i konserwatywno-autono-miczne wpływy: wiedziano, że chociaż Beust i Belcredi w jed-nem zasiadają ministerstwie, przecież nie jedne i te same reprezentują tendencje, oczekiwano zatem z niecierpliwością, kto tam ostatecznie zwycięży. Namiestnik zapewnił kraj w swej mowie, Sejm zamykającej, o szczerych intencjach rządu, aby zadowol-nić narodowości, a jego słowa nie zdawały się zapowiadać najmniejszej chmury na politycznym horyzoncie. Wiedziano zresztą powszechnie, że sesja sejmowa z tego powodu została zamknięta, aby zwołać Radę Państwa, zapowiedzianą patentem z dnia 20 września 1865, której zadaniem miało być ostateczne ukonstytuowanie monarchji.

Patent cesarski, zwołujący Radę Państwa, niedługo kazał czekać na siebie. Nazajutrz po nowym roku wyszło cesarskie pismo, zwołujące nadzwyczajną Radę Państwa na dzień 25 lutego 1867 roku. Patent był długi, dłuższy może aniżeli potrzeba, niezupełnie jasny, trochę nawet dwuznaczny, ale ostatecznie trwający przy raz wytkniętym programie, wyrażonym w powyżej przytoczonym patencie z dnia 20 września i powołujący się na dyplom październikowy, na ową podstawę sprawiedliwych dla narodowości rządów. Patent rozwiązywał Sejmy i nakazywał nowe wybory z tego powodu, że sześcioletni per jod wyborczy upływał, a przeto posłowie przez dotychczasowy Sejm wybrani mogli byli tylko bardzo krótko zasiadać w Radzie Państwa. Zadaniem tej Rady miało być jedynie obradowanie nad kwest ją konstytucyjną, Sejm zaś nie mógł dawać swym delegatom jakiejkolwiek instrukcji, ale winien im był pozostawić wolną wolę, co do stanowiska, jakie uznają za potrzebne zająć w Wiedniu.

Patent ten przyjęto dość chłodno w Galicji, pomimo, że Belcredi był na nim podpisany, wiadomości bowiem, nadchodzące z Wiednia, kazały czytać pomiędzy wierszami, że akcje autono-

mistów coraz bardziej spadają, w miarę, jak się zbliża ugoda węgierska.

Przypatrzmy się zatem położeniu w Wiedniu i w Peszcie, była to bowiem najważniejsza chwila w nowej historji Austrji.

Hr. Beust był więcej zręcznym aniżeli głębokim politykiem, więcej intrygantem, aniżeli ministrem, dążącym do rzeczywistej pomyślności monarchji. Powołany nato z Saksonji, aby jakiś ład wprowadzić w wewnętrzną organizację Austrji, chciał się przedewszystkiem w ten sposób wywiązać ze swego zadania, aby zadowolić Niemców, swych protektorów, niewiele się troszcząc, co później nastąpi, rzeczywiście bowiem niewiele go Austrja obchodziła, jako cudzoziemca. Przed przyjazdem hr. Beusta do Wiednia prowadził głównie hr. Belcredi układy z Węgrami, zadaniem więc było nowego ministra przejąć tę czynność na siebie i jak najprędzej wysadzić Belcrediego.

Z układami rzecz się tak miała. Węgrzy postawili swe żądania w elaboracie t. zw. Komisji 67-u. Unja personalna, jakiej sobie życzyli w głębi serca, nie była możliwa, sprzeciwiała się większej części stronnictw i narodów austrjackich, chodziło im więc o to, aby związek istniejący pomiędzy nimi a resztą monarchji jak najbardziej rozluźnić. Elaborat uznawał też za sprawy wspólne tylko sprawy zagraniczne i wojskowość. Do ich traktowania, a więc do uchwalania budżetu ministerstwa spraw zewnętrznych i wojny wynaleziono nową instytucję d e 1 e g a-cyj, z których obydwie: węgierska i niewęgierska, stanowią osobne ciała, znoszące się pomiędzy sobą na piśmie, a zbierające się dopiero wtedy w jednej sali i głosujące nad jednym przedmiotem, jeżeli się w jakimś punkcie nie zgodzą.

Węgrzy wiedzieli o tern doskonale, że w tej mierze ciężką będą mieli z hr. Belcredim przeprawę, gdyż minister pojmował przyszły ustrój państwa w myśl dyplomu październikowego, niemało się też ucieszyli, że nowy minister spraw zewnętrznych daleko był skłonniejszy do przyjęcia ich propozycji. Hr. Beust dał im nawet cichaczem, poza plecami Belcrediego, do poznania, że się na wszystko zgodzi; 20 grudnia 1866 roku pojechał już z węgierskim kanclerzem państwa Majlathem do Pesztu i tam z węgierskimi ministrami ułożył pocichu podział państwa na dwie połowy.

Zapytacie się jednak, jakim sposobem zdołał hr. Beust od-razu pozyskać dwór dla swej myśli i usunąć tak cenionego jak Belcredi męża stanu. Rzecz się w ten sposób tłumaczy, że plan Belcrediego przedłożenia węgierskich życzeń decyzji nadzwyczajnej Rady Państwa mógł układy przeciągnąć w nieskończoność, przypuszczać bowiem należało, że Rada Państwa nie zgodzi się na żądania Deâka, a z drugiej strony Węgrzy będą się przy swoich upierać postulatach. Plan więc zwołania nadzwyczajnej Rady Państwa wzbudzał w kołach dworskich pewne obawy, że tylko do nowych doprowadzi zatargów, u niemieckich zaś liberałów był z tego powodu niepopularny, że oni nadzwyczajną Radę Państwa uważali za niekonstytucyjną i sądzili, że po załatwieniu ugody z Węgrami, będzie mógł cesarz nie zważać na ustawy konstytucyjne i nadzwyczajnej Rady Państwa więcej nie zwoływać. Nie dziw zatem, że gdy został wydany patent z 2 stycznia 1867 roku, zwołujący nadzwyczajną Radę Państwa, powstał ogromny krzyk pomiędzy adwokatami i profesorami niemieckimi, którzy utrzymywali, że konstytucja została naruszona, że cesarz postąpił nielegalnie i t. d.

Korona była, osobliwie ze względu na stosunki zagraniczne, w bardzo trudnem położeniu. Niebardzo nawet bystry polityk mógł przypuszczać po wojnie prusko-austrjackiej, że nowe chmury zbierają się w powietrzu. Pokój praski jeszcze nie był ratyfikowany, a już Prusy narzucały południowo-niemieckim państwom układy, które je czyniły zależnemi od wzmagającego się w potęgę północno-niemieckiego związku. Sprawa luksemburska doprowadziła już była z Francją do ważnych zawikłań, a chociaż europejskiej interwencji udało się na chwilę burzę zażegnać, to przecież nikt nie wierzył w stały pokój. Wobec takiego stanu rzeczy chciał cesarz jak najprędzej uporządkować wewnętrzne stosunki monarchji, aby w razie niebezpieczeństwa być gotowym do wystąpienia nazewnątrz i mieć silne poparcie w zgodnie idących ludach.

Na tern oparł hr. Beust swoje plany: „dajmy Węgrom — mówił on — to, czego żądają, skończmy z nimi, a będą spokojni. Stańmy z tym fait accompli przed zwykłą Radą Państwa, który ona nolens volens będzie musiała przyjąć. Przez to samo zresztą, że usuniemy znienawidzoną nadzwyczajną Radę Pań-

stwa, zyskamy sobie przychylność liberalnych przewódców. Gdy się w ten sposób na dwie strony da to, czego żądają — stanie się dzieło pacyfikacji pracą kilkudniową, a co najwięcej, zajęciem kilku tygodni, podczas gdy plan hr. Belcrediego nie daje nadziei bliskiego uspokojenia węgierskiej połowy monarchji i w daleką przyszłość odsuwa koronację cesarza na króla Węgier“.

Zakończyć szybko, à tout prix, stało się hasłem nowego ministra, hasło to jednak było nierozważne, przemawiało tylko w imię najbliższej przyszłości, nie wypływało ze znajomości ludów monarchji i z trzeźwego ocenienia dalszej przyszłości cesarstwa. Na wszelkie zarzuty odpowiadał Beust z uśmiechem człowieka, pewnego siebie, a trzymając jedną ręką Węgrów, drugą zaś niemieckich liberałów, był pewny zwycięstwa. Wobec takiego stanu rzeczy, nie pozostawało Belcrediemu nic innego, jak tylko podać się do dymisji, tern bardziej, iż miał wskazówki, że sama Korona życzy sobie szybkiego zakończenia sporów, że zatem dymisja będzie przyjęta.

Patent z dnia 2 stycznia był jeszcze ostatnią próbą, kompromisem pomiędzy obydwoma ministrami, z których wszakże jeden tylko działał szczerze, to jest hr. Belcredi, drugi zaś hr. Beust, zadosyć uczynił tylko formie, aby okazać, że jest skłonny do pojednania, wiedział jednak dobrze, że dzieło jego, prowadzone poza plecami Belcrediego, doszło już tak daleko, że za kilka dni przeciwnik będzie się musiał podać do dymisji, mimo chwilowego kompromisu.

Najtrudniejsza sprawa ludzi uczciwych z intrygantami; pierwsi działają otwarcie, w dobrej wierze, a jeżeli nie mają dość silnej woli, aby się nie zrazić intrygami, aby wytrwać na stanowisku, odchodzą zniechęceni. Taki był los Belcrediego.

Program Beusta zgóry był nakreślony, pierwszym zatem aktem jego rządów, musiało być odstąpienie od zwołania nadzwyczajnej Rady Państwa, a zwołanie zwyczajnej konstytucyjnej Rady. Stało się to mocą zawiadomienia minister jalnego z dnia 4 lutego 1867 roku, niepodpisanego przez cesarza, ale tylko przez Beusta i trzech mniej wybitnych ministrów.

Rząd czuł potrzebę wytłumaczenia się ze swego postępowa-

I* ■

¹

r/

mw

!»

HHH

ÀMé

il V Vl*5l

^    .238*.

*;J

' Ci

frit

• *•

sim vi ¹ *ß J*?®

1*3

!î®

-H;/

; T "^W *< w ■ c

ÆM&m

ip. *',4»».    ,v:,

-'S^r* ‘ SÉ

—ra* **‘ • *H?!Ü». ' "    &2L<i

jgy j

a**fe2

ss-

'S*®"

S; .1

FRANCISZEK SMOLKA

*

Nd Q >i

/- <b

Z-

4^ 4 J

nia, ze swej niestałości, a zawiadomienie minister jalne miało być mostem, po którym miał przejść z dotychczasowej do nowej polityki. Ministerstwo skonstatowało więc w tym akcie, że wprawdzie Najjaśniejszy Pan chciał zapewnić królestwom i krajom, nie należącym do korony węgierskiej, głos w uporządkowaniu monarchji i rozwiązaniu kwestji konstytucyjnej i że w tym celu zwołał nadzwyczajną Radę Państwa. Krok ten cesarski nie wszędzie jednak znalazł spodziewane ocenienie, owszem uległ fałszywemu tłumaczeniu, że jest naruszeniem praw konstytucyjnych, zapewnionych dyplomem z 20 października 1860 roku i patentem z 26 lutego 1861 roku. Nadto w ostatnich dniach zaszła okoliczność, która nie pozwala iść dalej rozpoczętą drogą. Gdy bowiem na dniu 2 stycznia rokowania z Węgrami nie były jeszcze ukończone, doprowadziły takowe obecnie do pomyślnego już rezultatu, a Sejm węgierski zgodzi się na wnioski, które zdolne są zabezpieczyć potęgę całej monarchji.

Przedwstępnym warunkiem praktycznego przeprowadzenia ugody było zamianowanie odpowiedzialnego ministerstwa węgierskiego, któreby mogło obronić w peszteńskim Sejmie zasady ułożonej ugody. Wobec tych wypadków miał rząd do rozstrzygnięcia pytanie: czy nie wypadałoby zaniechać zwołania nadzwyczajnej Rady Państwa? — Rząd odpowiedział sobie na to pytanie twierdząco, .gdyż celem zwołania tej Rady było właśnie usunięcie sprzeczności, jakie zachodziły pomiędzy dawnem kon-stytucyjnem prawem węgierskiem, a wolnomyślnemi instytucjami, zaprowadzonemi w obrębie całej monarchji. Stąd konkluzja, że skoro ugoda z Węgrami przyszła do skutku, cel, który miała nadzwyczajna Rada Państwa przed sobą, został osiągnięty, rząd odstępuje też od jej zwołania, a zwołuje na dzień 18 marca 1867 roku konstytucyjną Radę Państwa, celem przedłożenia jej tych zmian konstytucji, które się okazują koniecznemi ze względu na ugodę z Węgrami. Następnem zadaniem tej Rady Państwa miało być uchwalenie ustaw, tyczących się rozwoju praw konstytucyjnych w zachodniej części państwa.

Opinja publiczna w Galicji przyjęła to obwieszczenie minister jalne tak, jak je przyjąć była powinna — jako klęskę auto-nomistów. Fakt rozdzielenia monarchji na dwie części był już zanadto widoczny, aby nie pojąć zgubnych skutków, jakie dla

nas miał pociągnąć za sobą. Mimo kilku łagodnych frazesów, zamieszczonych w piśmie ministerjalnem, poznać było łatwo, że rząd zacznie z jednej strony opierać się na Węgrach, z drugiej na Niemcach, ignorując, a może nawet uciemiężając narody słowiańskie.

Tymczasem odbywały się w kraju wybory do nowego Sejmu i takowe mimo nadzwyczaj silnej agitacji świętojurców, którzy naturalnie postanowili teraz bratać się z wiedeńskimi liberałami, aby tylko stać w obozie przeciwnym wszelkim autonomicznym dążeniom — dosyć jeszcze dobrze wypadły. Wszystkie ważniejsze osobistości, które podczas zeszłej zasiadały kadencji, znalazły się znów w szeregu posłów; z nowych wybitniejszych osobistości weszło do Sejmu: dwóch książąt Czartoryskich, Jerzy i Konstanty, pierwszy przyjaźnią do Czechów zbliżony, wybitny federalista, drugi nie tak daleko idący w kwestj ach fede-ralistycznego ukonstytuowania się monarchji, dr. Ignacy Kamiński, burmistrz stanisławowski dość skrajny federalista, wreszcie Stanisław hr. Tarnowski, znany pisarz, redaktor założonego wówczas „Przeglądu Polskiego“ w Krakowie, który po raz pierwszy miał sposobność wziąć czynny udział w parlamen-tarnem życiu Galicji, gdyż przy poprzednich wyborach nie miał jeszcze lat trzydziestu, a przeto nie mógł być posłem obrany. I teraz podobno jeszcze kilku miesięcy nie dostawało do ustawą wymaganego wieku, chętnie jednak nie zważano na tę formalność, aby tylko pozyskać do prac sejmowych tak znakomitą, młodą siłę.

Zresztą główny korpus został ten sam co dawniej, a hr. Go-łuchowski mógł bezwzględnie rachować na większość swych, jak ich zwano, „mameluków.“

Zanim zostały Sejmy zwołane, zaczął się krzątać obóz auto-nomistów w całej Austrji, aby się przygotować do walki z nowym centralistycznym prądem. Inicjatywę w tej mierze wzięli Czesi, wysyłając jeszcze przed wyborami Zeithammera do Krakowa, aby się porozumiał z Polakami co do przyszłego postępowania, a następnie zdał o tern sprawę na zjeździe Morawców, Słoweńców i Czechów, który się miał odbyć w Wiedniu. W Krakowie zebrało się kilku znakomitszych tamtejszych posłów u Adama hr. Potockiego, ze Lwowa przyjechali Ziemiałkowski

i Grocholski. Wszyscy krakowscy posłowie byli za niewysyła-niem delegacji do Rady Państwa, Grocholski również tego samego był zdania, znając jednak wpływ hr. Gołuchowskiego na posłów ze wschodniej Galicji, wpływ, który zresztą nie był uważany wówczas za szkodliwy, dał wyraz przypuszczeniu, że o ile mu się zdaje, Sejm wyśle delegację do Rady Państwa. Zeitham-mer śpieszył się na zjazd do Wiednia, a widząc, że właściwie tylko jeden Ziemiałkowski z posłów, których spotkał w Krakowie, bezwzględnie był za wysłaniem do Rady Państwa — zdał sprawę Morawcom i Słoweńcom, że Polacy zgodzili się również na niewysyłanie. Zeithammer pośpieszył się nieco, a i galicyjscy posłowie, którzy brali udział w konferencji krakowskiej, przyszli do przekonania, że wybory z Galicji wschodniej, z której wyjdą po większej części posłowie, powolni hr. Gołuchowskiemu, rozstrzygną za wysłaniem do Rady Państwa, że przeto związanie się z Czechami względem niewysyłania mogłoby być przed-wczesnem. Nie było więc nic innego do czynienia, jak sprostować zbyt różowe wrażenia, jakie mógł Zeithammer wywieźć z Krakowa, w którym to celu pojechali do Wiednia: Adam hr. Potocki, Henryk hr. Wodzicki, Ziemiałkowski, Zyblikiewicz i Grocholski i tam oświadczyli zgromadzonym Słowianom, że co do postępowania na przyszłość nic jeszcze stanowczego przyrzec nie mogą. Aby w przybliżeniu przynajmniej nacechować politykę zebranych tam reprezentantów autonomistycznych narodowości, zaproponował Clam-Martinitz ułożenie adresu, któryby cztery reprezentowane przez nich kraje podać miały do tronu. Kilku zebranych tam Polaków nie było w możności brać na siebie odpowiedzialności za przeprowadzenie w lwowskim Sejmie tego adresu, obiecało jednak Czechom, że staraniem ich będzie przeprowadzić adres, stosowny do położenia Polaków w Galicji.

Postępowanie to naszych delegatów na słowiańskim zjeździe w Wiedniu było jedynie racjonalne, gdyż wszelkie wiązanie się z Czechami wobec nieprzewidzianych wypadków i nieprzewidzianego położenia wewnętrznej polityki austrjackiej było zanadto ryzykowne tern bardziej, że położenie Czechów wobec Niemców zawsze było trudniejsze, aniżeli nasze stanowisko; nie byłoby więc rzeczą odpowiednią, łatwiejsze stanowisko zamienić

ll*

na trudniejsze. Czesi, o miedzę granicząc z Niemcami i mając w swym kraju połowę prawie niemieckiej ludności, narażeni byli ciągle na rodową nienawiść Niemców i na walkę o własność, które to sprężyny musiały oddziaływać na politykę rządu centralnego. Nasi więc delegaci słusznie oceniać musieli stanowisko Galicji jako daleko korzystniejsze wobec Austrji, aniżeli stanowisko Czech, i dlatego zdaniem naszem dobrze zrobili, pozostawiając sobie ile możności rozwiązane ręce.

Sejm został zwołany na dzień 18 lutego 1867 roku, na miesiąc przed zebraniem się Rady Państwa, z wyraźną wskazówką, że zadaniem tej sesji ma być li tylko sprawdzenie wyborów i wybranie delegacji do Rady Państwa. Powiedział to namiestnik w swej mowie, mianej na pierwszem posiedzeniu. Marszałkiem Sejmu znów został mianowany Leon ks. Sapieha, zastępcą ks. Litwinowicz, a funkcje komisarza rządowego pełnił radca namiestnictwa Oswald Bartmański, późniejszy wiceprezydent namiestnictwa, poczem poseł do Rady Państwa.

Ze względu na główne zadanie tego Sejmu musimy kilka słów powiedzieć o liczebnem stanowisku delegacji polskiej w Wiedniu.

Według statutu lutowego miała Galicja wysyłać 38 delegatów. Przy rozrachowaniu ilości deputowanych do Rady Państwa na pojedyńcze kraje koronne wzięto pod uwagę wielkość tery-torjalną, ludność i wysokość opłacanych podatków. Zasada ta nie została jednak ściśle i sprawiedliwie przeprowadzona, ale wyzyskana na korzyść żywiołu niemieckiego, ze szkodą żywiołów słowiańskich. Po sprawiedliwości powinna była Galicja wysyłać o siedmiu delegatów więcej, a więc 45. Właściwa myśl, która kierowała niesprawiedliwym rozdziałem deputowanych, była ta : aby najwięcej posłów przypadło na Czechy, Śląsk i Morawy i aby tym sposobem w większej ich liczbie, łatwiej ukryć protekcję żywiołu niemieckiego. Dzięki tym fortelom mieli li-beralno-centralistyczni Niemcy, na których się Beust opierał, zapewnioną większość w parlamencie. Żywioł autonomiczny skazany był przez to na chwilową niemoc, ale zawsze połączeni delegaci autonomiczni mieli poważną mniejszość, z którą się trzeba było liczyć w życiu parlamentarnem. Zwartemi siłami mogli oni dość niebezpieczne na centralistów przypuszczać ataki.

c*

^ '■ /

g ,

t*'

FLORJAN ZIEMIAŁKOWSKI

po

*

^ r C

*    T

O & in >

✓

O

>

CO

£

Ky

&

Najważniejsze zatem pytanie, jakie się nasuwało galicyjskiemu Sejmowi, było to : czy wziąć czynny udział w tym ataku, a wysławszy delegatów do Rady Państwa mozolną tam toczyć walkę, czy też rzucić się na drogę biernej opozycji i nie iść do Wiednia. Postępowanie w tej mierze nakreślił już Sejm z roku 1861, wysyłając wprawdzie delegację, ale uchwalając zarazem zastrzeżenia, pod któremi ją wysyła, a mianowicie, aby prawa Galicji były nienaruszone. Do tego samego postępowania nakłaniała się większość posłów, uznawano potrzebę zredagowania takiego zastrzeżenia, takiego adresu. Powstało też zaraz kilka jego projektów. W celu skonsolidowania rozstrzelonych pod tym względem myśli, wybrał Sejm komisję adresową i polecił jej wypracowanie odpowiedniego pisma. Komisja zaś, mając materjały w adresach, napisanych przez kilku posłów, wybrała posła Krze-czunowicza referentem i poleciła mu z kilku danych adresów jeden zredagować, któryby mniej więcej odpowiadał większości zapatrywań.

Komisja poszła utartym już śladem i na przedostatniem posiedzeniu Sejmu z dnia 1 marca 1867 roku zaleciła wprawdzie Sejmowi wysłanie delegacji do Rady Państwa, ale zarazem uchwalenie adresu do tronu, aktu, ważniejszego aniżeli zastrzeżenie z roku 1861 i odpowiadającego w zupełności wymaganiom chwili. Adres był przedłożony Izbie przez Ziemiałkowskiego, z powodu chwilowej słabości Krzeczunowicza i zawierał on zdaniem naszem wszystko, co cesarzowi wówczas trzeba i można było powiedzieć. Przedewszystkiem przypomniano w nim, że patentem z 2 stycznia 1867 roku zwołał cesarz nadzwyczajną Radę Państwa, aby krajom i królestwom, nie należącym do korony węgierskiej, zapewnić głos w rozwiązaniu zadania konstytucyjnego i dostarczyć im wolnej od dotychczasowych ograniczeń podstawy do porozumienia się i pogodzenia rozmaitych zapatrywań i wymagań prawnych. Patent ten był dopełnieniem manifestu z dnia 20 września 1865 roku, przyjętego przez Sejm galicyjski z najwyższą wdzięcznością, manifestu, którym cesarz raczył uznać, że zamiar ubezpieczenia prawnego ustroju konstytucyjnego siłą i znaczeniem wszystkich ludów nie został spełniony, a przeto otworzył nową drogę do swobodnego porozumienia się królestw i krajów. Sejm wyraził w adresie silne prze-

konanie, że do tego porozumienia się i rozwoju prawdziwych swobód może jedynie prowadzić droga, wskazana manifestem z dnia 20 września 1865, jeżeli będzie wolna od wszelkich form, ograniczających wolność wypowiedzenia swych żądań przez reprezentacje. Podnosi więc adres, że pismo ministerjalne z 4 lutego przejąć musiało kraj obawą, gdyż z niego zdaje się wypływać, jakoby rząd postanowił szukać punktu ciężkości dla dalszego rozwoju konstytucyjnego państwa w instytucjach, potępionych biegiem wypadków, uzyskanem doświadczeniem i praw-nem poczuciem przeważnej większości ludów. Rezultaty rokowań z Węgrami co do przyszłego stosunku korony św. Szczepana do ogółu monarchji usuwają najważniejsze węgły budowy, która powstać miała na podwalinach ustawy o reprezentacji państwa z dnia 26 lutego 1861 roku. Wobec faktu takiej doniosłości oraz tak wielkiego politycznego i historycznego znaczenia wystąpiły tern jaskrawiej niestosowności tej ustawy, nieuwzględ-niającej różnorodności stosunków, istniejących w poszczególnych krajach, nie należących do węgierskiej części monarchji.

Dalej podniósł adres, że Galicja ma szczególne przed innemi krajami powody obstawania przy dążeniu do urządzeń autonomicznych. Kraj ten, przeszedłszy przed stu laty niespełna pod berło austrjackie, nie wyparł się nigdy swej narodowej indywidualności, a przy każdej sposobności podnosił swój głos, w głę-bokiem poczuciu prawa i słuszności, dla uzyskania instytucyj, zgodnych ze swemi tradycjami i z potrzebami, rozwijającemi się w miarę postępu odpowiednich stosunków. Nietylko bowiem odrębność historycznych tradycyj, lecz niemniej odrębność potrzeb, wynikających z jego wewnętrznych stosunków, zniewala go do wymagania samorządnych instytucyj.

Dopóki Galicja co do publicznych urządzeń życia publicznego nie ujrzy spełnionych prawowitych swych życzeń i nadziei, dopóty nie zamieszka spokojność w umysłach jej mieszkańców, ani zadowolenie, będące najsilniejszym filarem potęgi państwa i społeczeństw.

Szczególnie ważny i dobitny był następujący ustęp adresu: „Silną i potężną pragniemy widzieć monarchję Twoją Najjaśniejszy Panie, z której losami losy się nasze złączyły. Wszakże głęboko przekonani jesteśmy, że pomyślność i potęga

monarchji zawisła od takiego jej ustroju, któryby, odstąpiwszy stanowczo od systemu, gnębiącego żywotność poszczególnych ludów, ubezwładniającego ich siły moralne i materjalne, zapewnił obok wolności osobistej, wolność historycznych indywidualności narodowych, wspólnym węzłem państwowym z dynastją połączonych.“

Ponieważ ustawa lutowa o reprezentacji państwa, obejmująca całość monarchji, w znacznej części wskutek ugody węgierskiej została usunięta, przeto adres podnosi, iż nie można jej uważać za obowiązującą, a tern samem i uchwały zwołanej Rady Państwa nie mogłyby być konstytucyjnie uważane za stanowcze.

Mimo to oświadcza Sejm swą gotowość przystąpienia do wyboru delegacji na dowód, że żadnemu usiłowaniu, zmierzającemu ku porozumieniu się celem uporządkowania wewnętrznych stosunków monarchji, nie chce stawiać przeszkody.

Na posiedzeniu, na którem komisja sejmowa przedłożyła ten projekt adresu, wiedziano dobrze, że w razie niewysłania delegacji do Rady Państwa, rozwiązanoby zapewne Sejm i zarządzono bezpośrednie wybory do Rady Państwa. Było to niebezpieczeństwo dość groźne, po pierwsze bowiem narażało kraj na to, że będzie miał znów, tak jak w roku 1861, znaczną część reprezentantów w siermięgach i sutannach w Wiedniu, a zatem, że jego delegacja nie będzie tam miała dodatniego wpływu; po wtóre, że przez wybory bezpośrednie, pomijające Sejm, zejdzie on na bardzo podrzędne stanowisko i Rada Państwa nie będzie się potrzebowała nań oglądać. Sejm stanie się mało znaczącem kołem w parlamentarnej machinie, pozbawio-nem wszelkiego ważniejszego wpływu.

Rozwiązanie Sejmu nie pociągało wprawdzie za sobą zasadniczych niekorzyści na przyszłość, ale narazie bardzo mogło być szkodliwe. Obecny Sejm korzystnie był złożony, pod rządami bowiem hr. Gołuchowskiego można było przeprowadzić wybory, odpowiadające interesom i uczuciom kraju; jakby jednak przyszłe wypadły wybory — to wielkie było pytanie. Mi-misterstwo mogło znowu rozpasać namiętności, poruszyć agitacje socjalne i antynarodowe pomiędzy ludem, aby znaleźć na ławach sejmowych powolną sobie falangę, składającą się ze świę-tojurców i z resztek biurokratyczno-centralistycznego żywiołu.

Wpływu tych socjalno-politycznych intryg, któremi rząd niechętny krajowi mógł zatruć każde wybory, należało się bardzo obawiać, nie był to bowiem wpływ przemijający, ale pozostawiał zawsze po sobie niebezpieczny ferment w społeczeństwie, odświeżał zagojone rany i stawał się zarodem przyszłych niechęci. W najbardziej skonsolidowanem społeczeństwie agitacje wyborcze nie przemijają bez pozostawienia po sobie nieczystego czadu, a cóż dopiero powiedzieć o agitacjach w społeczeństwie rozbitem, jeszcze nieskonsolidowanem, jakiem było wówczas społeczeństwo galicyjskie.

Mimo tych przewidywań i obaw znaleźli się na przedostat-niem posiedzeniu Sejmu bardzo znakomici posłowie, którzy stanowczo przemawiali za niewysłaniem do Rady Państwa. Pomiędzy innymi poseł Grocholski sądził, że wysłanie do dzisiejszej, właściwie szczuplejszej Rady byłoby zejściem z drogi, którą kraj szedł przez sześć lat ostatnich, byłoby uznaniem tej Rady, której zakres działania nie pozostawia Sejmom potrzebnej organicznej siły. Dowodził, że wysłanie delegacji będzie początkiem skrajnej opozycji, w którą kraj musi być pchnięty, jeśli nie będzie chciał mieć niemej delegacji w Wiedniu.

Najliczniejsze jednak, najbardziej z rzeczywistością liczące się głosy przemawiały za wysłaniem do Rady Państwa i za sta-nowczem uchwaleniem adresu. W tej myśli mówili Henryk hr. Wodzicki, posłowie Chrzanowski i Krzeczunowicz. Chrzanowski podał sposoby, jakiemi się obecnie bronić można przeciw centra-listom w Radzie Państwa. Były w tej mierze trzy drogi: albo aby wszystkie Sejmy autonomicznie usposobione wyprawiły swe delegacje do Wiednia i tam czynnie wystąpiły przeciw zgubnemu systemowi, albo aby się rzuciły w bierną opozycję, a uważając obecny kierunek za zgubny, nie wyprawiały delegacji i nie przykładały ręki do popchnięcia państwa na zgubne tory, albo wreszcie poszły drogą pośrednią, a mianowicie, aby oświadczyły, że dualizm uważają za zgubną, podwójną centralizację i że odmawiają stanowczości uchwałom Rady Państwa obecnie zwołanej, której zadaniem powinno być przeprowadzenie porozumienia pomiędzy ludami Austrji.

Pozostawało pytanie, którą z tych dróg można było przeprowadzić kardynalną zasadę działania. Wyprawienie delegacji

i*

MIKOŁAJ ZYBLIKIEWICZ

Podług fotografii A. Szuberta w Krakowie

l

<?

o^T

V

7 \\

T-\l

77

przez wszystkie federacyjnie usposobione Sejmy było niemożliwe, bo rząd rozwiązał już był Sejm czeski, który najbardziej stawał przeciw systemowi Beusta. Niewyprawienie delegacji przez wszystkie powyższe Sejmy również było niemożliwe, gdyż Sejmy: morawski, lublański i tyrolski już oświadczyły, że wyprawiają delegację. Jedyna przeto pozostawała droga uroczystego oświadczenia przez wszystkie autonomiczne Sejmy, że dzisiejszy kierunek jest zgubny dla państwa i że jedynie zorganizowanie federacyjnej Austrji na prawach, należnych poszczególnym narodowościom, może jej dać trwałość i potęgę. Argumenty te skłaniały większość Izby do pójścia za wnioskiem komisji, do zawotowania adresu jako zastrzeżenia i wysłania delegacji.

Po przemówieniu sprawozdawcy komisji, Ziemiałkow-skiego, popierającego naturalnie adres, odłożone zostały specjalne debaty do przyszłego posiedzenia, które się miało odbyć nazajutrz, dnia 2 marca.

Ów drugi marca tak pamiętną odegrał rolę w historji konstytucyjnego życia Galicji, że długo potem bywał jeszcze przypominany jako dzień zwrotu polityki galicyjskiej, dla jednych zwrotu pomyślnego, politycznego, dla drugich zgubnego. Rozpoczął on się wnioskiem komisji adresowej, którego się jeszcze wczoraj nikt nie mógł spodziewać. Florjan Ziemiałkowski wszedł na trybunę i przeczytał następujące słowa:

„Komisja wysadzona przeważną większością głosów z łona reprezentacji kraju mniema, iż uchwalony przez nią projekt adresu jest wyrazem myśli przewodniczących Sejmowi, a przeto wyrazem myśli kraju.

Wszelako wobec zaszłych wypadkowi wobec niebezpieczeństwa, na jakie przez uchwalenie tego adresu mogłoby być narażone wewnętrzne kraju zadanie, komisja mniema, iż w interesie kraju jest jej obowiązkiem, cofnąć projektowany przez nią adres.“

Jakież więc były owe wypadki, które zniewoliły komisję własne zwinąć dzieło i zaprzeć się swoich idei przewodnich, będących zarazem myślami przewodniemi Sejmu i kraju?

Oto namiestnik otrzymał telegram z Wiednia, potwierdzający postanowienie rządu rozwiązania Sejmu czeskiego, ponieważ tenże uchwalił nieobesłanie Rady Państwa, tudzież, że Sejmy, morawski i kraiński tenże sam los spotka, ponieważ uchwaliły adres, odmawiający Radzie Państwa prawa uchwalania z mocą obowiązującą, nakoniec, że Sejm galicyjski będzie rozwiązany, jak tylko podobną poweźmie uchwałę. Nadto oświadczył hr. Gołuchowski przywódcom stronnictw sejmowych, że stanowczo musi się podać do dymisji, jeżeli adres zostanie uchwalony, wobec cesarza przyjął bowiem osobiste zobowiązanie, że ręczy za Galicję, iż nie będzie stawiała trudności rządowi w razie, jeżeli język polski w urzędzie i w szkołach będzie zaprowadzony. Cesarz dotrzymał słowa, rzeczą więc Go-łuchowskiego było także, albo wywiązać się ze swego zobowiązania się, albo się usunąć i pozostawić rządowi swobodną rękę w Galicji. Położenie przeto bardzo się od wczoraj zmieniło, wczoraj bowiem były trzy drogi postępowania, dzisiaj już tylko dwie: albo bierna opozycja t. j. niewysyłanie delegacji do Rady Państwa, albo wysłanie jej bez zastrzeżeń. Trzeba było wielkiego zaparcia się, wielkiego poświęcenia swej ambicji, aby odstąpić od drogi, którą się dopiero co uznało za zbawienną, i wejść w upokarzające — wobec ludzi krótko widzących, położenie.

Do wielu zalet charakteru, które cechują Zyblikiewicza jako jednego z naszych najznakomitszych mężów publicznych, należy bezsprzecznie i to, że w razie potrzeby umiał poświęcić wszelkie osobiste względy publicznej sprawie. Bywało nieraz, że osobiste nawet urazy z lekkiem sercem składał w ofierze krajowi, podawał rękę niechętnym sobie ludziom, co więcej, wspierał ich całą siłą swej powagi, aby ich przy władzy utrzymać, jeżeli tylko powszechne dobro tego wymagało.

Ten sam szlachetny rys charakteru kazał Zyblikiewiczowi stanąć 2 marca po stronie polityki praktycznej, utylitarnej ; kazał mu przemówić za bezwzględnem wysłaniem do Rady Państwa, a tern samem pociągnąć za sobą część tych posłów, którzy się wahali. Był on generalnym mówcą za wnioskiem komisji i nie wątpimy, że było to jedno z jego najpiękniejszych parlamentarnych zadań przekonywać chwiejących się jeszcze posłów, osobliwie że wiedział, iż ściągnie na siebie burzę dziennikarstwa, że się narazi na krzyki opinji publicznej, aby tylko

spełnić to, co sumienie spełnić nakazywało i ratować wewnętrzne dobro kraju.

Zyblikiewicz nie przeczył, że gdyby Galicja była w stosunkach normalnych i zwyczajnych, poszedłby drogą opozycji. Przydałaby się ona monarchji i krajowi, bo złączywszy naszą opozycję z opozycją innych krajów, zdołałaby delegacja sprowadzić monarchję z drogi niebezpiecznej, na którą rząd wstępował. Ale stosunki Galicji nie były normalne. Przez lat 90 pracowano nad dezorganizacją kraju, doprowadzono do tego, że nawet pojęcia własności nie ustaliły się w niższych warstwach społeczeństwa. Nadto warstwy te były ze sobą w nieprzyjaznem tarciu, któreby rząd łatwo mógł był wyzyskać na swoją korzyść.

„Gdybym zresztą był pewny — mówił Zyblikiewicz — że dzisiejszy rząd nie wyeksploatuje naszej anarchji na swoją korzyść, poszedłbym drogą opozycji. Lecz wątpię, żeby dzisiejszy rząd zachwiał się przed jakimkolwiek bądź środkiem, użyje on wszystkiego, co go prowadzi do celu, użyje on i zamętu w pojęciach własności, użyje rozbratu społecznego, jaki panuje pomiędzy ciemniejszymi a światłejszymi, użyje braku poszanowania prawa, czyli innemi mówiąc słowami użyje destrukcji kraju.'“

Ciężkie to było dla rządu potępienie, ale takie odważnie powiedziane słowa prawdy, dalekie od wszelkich przesadnych nadziei i wszelkiej ułudy, były złotemi słowami w ustach polskiego polityka. Były one jednym z największych aktów patrjotycz-nych Zyblikiewicza, wiedział on bowiem dobrze, że wysłanie delegacji będzie przez łatwo zapalną publiczność polską przyjęte niemal jako akt narodowej zdrady, a przecież nie wahał się z otwartą przyłbicą spojrzeć śmiało w oczy tej grożącej mu nie-popularności. Zyblikiewicz skonstatował w swej mowie, że przez dwa lata, odkąd kraj używa wewnętrznego spokoju, stosunki jego wewnętrzne konsolidować się zaczynają i że są nadzieje, że w lat kilka, przy spokojnym rozwoju, możeby się dały zatrzeć ślady 90-cio letniego bezrządu, a wtedy dałoby się dążyć do pewnego celu. Dzisiaj jednak nie pora po temu.

„Pamiętajcie panowie — kończył szlachetny mówca — że puściwszy się na drogę opozycji, nie wiemy, gdzie się zatrzymamy.“

Przeciw wnioskowi komisji przemawiali Adam hr. Potocki i Ludwik hr. Wodzicki. Pierwszy przemawiał ze stanowiska ogólno państwowego, sądząc, że wspierać politykę dualistyczną, znaczy gotować zgubę państwu, w którego skład kraj nasz wchodzi, drugi, że wysłanie delegacji przyczyni się tylko do przedłużenia ery prób i doświadczeń, szkodliwych dla ustroju austrjac-kiej monarchji.

Więcej dotykalne, bliskie argumenty zwolenników wysłania delegacji zwyciężyły ostatecznie, a wniosek wysłania delegacji uchwalony został 99 głosami przeciw 34. Po jednej jak i po drugiej stronie były szanowne nazwiska, które tern ważniejszą uczyniły powziętą uchwałę. Za wysłaniem głosowali Konstanty ks. Czartoryski, hr. Gołuchowski, Alfred hr. Potocki, Władysław ks. Sanguszko, Wężyk, Ziemiałkowski, Zyblikie-wicz — przeciw wysłaniu Władysław hr. Badeni, Jerzy ks. Czartoryski, Grocholski, Kraiński, Krzeczunowicz, Adam hr. Potocki, Sawczyński, Smarzewski, Smolka, Stanisław hr. Tarnowski, Henryk i Ludwik hr. Wodziccy. Rzec nawet można, że po tej stronie były więcej, aniżeli po tamtej, wybitne osobistości.

1880 i 1881.

REZOLUCJA GALICYJSKA.

I.

Wiadomo powszechnie, że w latach 1869—1871 wyraz: Rezolucja nie schodził z porządku dziennego gazet galicyjskich, a nawet wiedeńskich, o ile się te trudniły sprawami gali-cyjskiemi; wiadomo dalej, że rezolucja była przez długi czas sztandarem, na którym tak zwana opinja publiczna w Galicji wypisała swą politykę. Słowo to błąkało się tu i ówdzie po szpaltach dziennikarskich jako niebieski kwiat marzeń galicyjskich, a jeden z najwybitniejszych posłów, Jerzy ks. Czartoryski, podniósł swego czasu na nowo sztandar rezolucyjny w swej przemowie do wyborców okręgu sanockiego i powiewając nim, potrafił rozniecić słomiany ogień gorących uczuć niektórych wyborców.

Opowiemy pochodzenie tego sztandaru, kto go wywiesił i w jakich stosunkach, czy się warto było pod nim grupować, jakie przeszedł koleje i jak wpłynął na politykę galicyjską. Losy tego sztandaru mogą mieć wiele pouczającego, okazują bowiem, jak wogóle w polityce niebezpiecznie sposobem agitacji wyśru-bowywać do wysokości politycznego credo takie zasady i takie żądania, które ani wypływają z koniecznej potrzeby, ani z powszechnych życzeń społeczeństwa, ale są tylko wynikiem chwilowych zapatrywań jakiegoś stronnictwa. Nie wykluczamy zupełnie agitacji w rzeczach publicznych, owszem, uważamy ją czasem za zbawienną, ale sądzimy, że zasada, w interesie której ma się agitować, powinna ściśle być rozważona, powinna istotnie przyczyniać się do powszechnego dobra, gdyż w przeciwnym razie inicjatorowie owych zasad znajdą się niebawem w tern smutnem położeniu, że będą musieli działać przeciw własnym wysileniom i prowadzić kontragitację.

Rezolucja galicyjska była jednem z tych nieudanych dzieł politycznych, którego się sami autorowie po części milcząco wyprzeć musieli i nie powiemy, aby sztuczne utrzymywanie go na widowni nie wpływało chwilowo szkodliwie na rozwój w Galicji stosunków politycznych, że jednak, jakiekolwiek było to dzieło, zajmie zawsze ważne miejsce w historji Galicji, przeto nie uważaliśmy za zbyteczne kilka kart mu poświęcić.

Rezolucja była ścisłym wynikiem udziału Polaków w uchwaleniu ówczesnej konstytucji austrjackiej, musimy zatem w na-szem opowiadaniu sięgnąć do genezy tej konstytucji.

Po ugodzie węgierskiej najtrudniejszą kwest ją w wewnętrznej polityce austrjackiej stawała się zawsze kwest ja czeska. Załatwić ją ku zadowoleniu tak Czechów, jak Niemców było niepodobieństwem; Beust więc jako Niemiec, nie myślący zresztą bynajmniej o prowadzeniu polityki słowiańskiej, wolał poświęcić Czechów, obejść się bez nich w rządzeniu monarchją, aniżeli zupełnie zerwać z Niemcami. Poświęcić jednak wszystkich Słowian austrjackich nie mógł, bo nie byłoby kim rządzić w Radzie Państwa. Musiał się zatem zwrócić do Polaków.

Uchwała Sejmu lwowskiego z dnia 2 marca 1867 sprowadziła delegatów galicyjskich do Wiednia, trzeba ich było tylko zatrzymać. Delegacja liczyła 38 członków; trzech, a mianowicie księdza Jana Guszalewicza, sędziego Jana Czaczkowskiego i włościanina Bazylego Makowicza trzeba było odliczyć jako święto-jurców, idących bezwzględnie z centralistami, pozostawał zatem zastęp 35 delegatów, wprawdzie nie decydujący, ale zawsze dość poważny. Pierwszym krokiem ministerstwa, którym chciało okazać swą dobrą wolę wobec Polaków, było mianowanie dra Ziemiałkowskiego drugim wiceprezydentem Izby. Prezydentem mianował cesarz dra Giskrę, burmistrza z Berna, wziętego tam adwokata, człowieka znakomitych zdolności, ale posiadającego w wysokim stopniu wszystkie wady swego zawodu.

Rada Państwa zebrała się dnia 20 maja 1867; sam cesarz otworzył ją mową tronową, która jako uchwalona już w myśl nowego kierunku polityki Beusta, zawierała pewne przygrywki centralistyczne, pomimo że się jeszcze nie wypierała dyplomu październikowego. Natomiast Giskra miał wstępną w Izbie przemowę z bardzo już centralistycznym zakrojem. Na drugiem

zaraz posiedzeniu Rady Państwa podali centraliści myśl uchwalenia adresu do cesarza, któryby był odpowiedzią na mowę tronową, a zawierał ich program polityczny. Celem napisania adresu wybrano komisję, złożoną z 15 członków, pomiędzy którymi było trzech Polaków: Ziemiałkowski, Adam hr. Potocki i Kornel Krzeczunowicz.

Projekt adresu potępiał zawieszenie działalności ustawy zasadniczej z 26 lutego 1861, zwalał wszystkie klęski ostatnich czasów na ten akt polityki wewnętrznej, restytuował przeto na nowo ową schmerlingowską konstytucję, zapowiadając w niej tylko konieczne zmiany. Wobec gazowego światła, którem jaśniały centralistyczne zasady adresu, zapalono i autonomiczną łojówkę w ustępie, w którym zapewniano, że Rada Państwa gotowa będzie działać celem rozszerzenia autonomj i królestw i krajów w szlachetnej myśli, wypowiedzianej przez Najjaśniejszego Pana, która wszystkim usprawiedliwionym żądaniom chce zadość uczynić.

Beustowi chodziło naturalnie o to, aby adres jak największą zyskał liczbę głosów, aby Izba, w której i tak brakowało 14 posłów Czechów, o ile możności jednomyślnie poparła politykę stronnictwa, u steru będącego. Dał więc poznać Polakom, że gotów jest ofiarować im pewne korzyści za głosowanie za adresem.

Koło delegacji galicyjskiej było już wtedy bardzo silnie zorganizowane, przyjąwszy za wzór swej organizacji regulamin, który dotąd służył Polakom, zasiadającym w Reichstagu berlińskim. W myśl tej organizacji żaden poseł nie mógł w ważniejszych sprawach występować i przemawiać w Izbie bez upoważnienia Koła; każde wystąpienie delegacji musiało być zatem dobrze obmyślane i solidarne. Postanowienia te okazały się wielce zbawiennemi i, rzec można, w znacznej części przyczyniły się do znakomitego znaczenia, jakie sobie delegacja w Wiedniu wywalczyła.

Na poufne wezwanie Beusta wybrało Koło Ziemiałkow-skiego, Krzeczunowicza i Adama hr. Potockiego, aby z ministrem przeprowadzili układy. Panowie ci postawili dziesięć żądań, do których i to należało, aby cesarz udzielił swej sankcji ustawie przez Sejm uchwalonej o języku wykładowym w szko-

łach, aby w drodze administracyjnej zaprowadzono Radę szkolną krajową, tudzież aby nadal zatrzymano wybory pośrednie do Rady Państwa, tj. aby Sejm wybierał delegatów, a nie sami wyborcy. Przy tym ostatnim sposobie wybierania miało się bowiem pewność, że Sejm (w którym w każdym razie Polacy i dobrze myślący Rusini większość mieć musieli), wybierze delegację życzliwą krajowi, podczas gdy przy wyborach bezpośrednich oddawało się ich rezultat w znacznej części na łaskę agitacji wyborczej, mogącej bardzo łatwo ulegać presji ministerjalnej.

Układy te, które wszakże nie zostały stwierdzone jako obowiązujący pakt pomiędzy delegacją a ministerstwem, napotkały w Kole dość stanowczą i silną opozycję. Zaraz po drugim marca widoczne były w delegacji dwa wręcz sobie przeciwne prądy: jedni z posłów zdawali się żałować powziętej uchwały o wysłaniu delegacji do Wiednia i nie mogli się oswoić z myślą pozostania w Radzie Państwa, a przeto i z myślą wchodzenia z ministerstwem w jakieś tajemne układy; do nich należeli: Adam hr. Potocki, Henryk i Ludwik hr. Wodziccy, Tarnowski, Chrzanowski, Fihauzer, Wyrobek i Krzeczunowicz ; drudzy natomiast, stanowiący większość delegacji, ulegli wpływom Zie-miałkowskiego i Gołuchowskiego, dążącym do pozostania w Radzie Państwa i zdobywania takich dla kraju koncesyj, jakie w danych stosunkach dadzą się osiągnąć.

Wobec panującej w Kole Polskiem karności te ostatnie wpływy były stanowcze, a pomimo że w łonie delegacji bardzo silną i poważną spotkały opozycję, przecież nazewnątrz decydowały, ulegając tylko modyfikacjom wskutek tej wewnętrznej opozycji.

Większość delegacji, a zatem Koło, postanowiło głosować za adresem, pomimo że tenże był centralistyczny, aby już od początku nie zrywać z Niemcami i pozostawić sobie możność wytargowania na nich koncesyj, o których była mowa. Taka ściśle utylitarna uchwała miała ten skutek, że udział Polaków w dyskusji nad adresem stał się raczej czczą formalnością, aniżeli ważnem wystąpieniem. Delegacja chciała o tyle tylko wmieszać się w debaty, aby móc sobie powiedzieć: salvavi animant meam wobec dziennikarstwa krajowego, które, nie wie-

dząc, czem się rząd ma wy wzajemnie krajowi za zachowanie się delegacji, a kierując się tylko nieświadomemi siebie sentymentami i ideałami, rzucało się na nią z największem oburzeniem. Prym wiodły tutaj naturalnie „Gazeta Narodowa“ i „Dziennik Lwowski“ (organ tak zwanego stronnictwa demokratycznego), które nie miały dość obelżywych słów w swym brukowym dialekcie, aby niemi nie napiętnować twórców polityki praktycznej, jedynie możliwej dla narodu, który ma z silniejszymi od siebie do czynienia. Chcąc zaraz przy obradach nad adresem inaugurować praktyczny kierunek, stawiali posłowie Ziemiałkowski i Krzeczunowicz poprawki do adresu, mające na celu zawarowanie praw autonomicznych krajów i królestw, reprezentowanych w Radzie Państwa. Ostatni wyłuszczał w dość długiej przemowie konieczność nadania Galicji autonom j i i z tego względu sądził, że w adresie powinny być postawione odpowiednie żądania. Poprawki jednak naszych posłów upadły, centralistyczny adres w całej rozciągłości został uchwalony. Przed samem głosowaniem oświadczył tylko Zyblikiewicz, że Polacy, pomimo nieuchwalenia stawianych przez nich poprawek, będą głosowali za adresem, aby uniknąć nawet pozoru, że co do głównej rzeczy, co do ugody węgierskiej, którą Rada Państwa uchwaleniem adresu ze swej strony miała sankcjonować, stoją w opozycji.

Głosowanie Polaków zaznaczyło wybitnie ich stanowisko, zgodne z uchwałą sejmową z 2 marca roku 1867.

Po adresie przyszła kolej na uchwalenie ustaw zasadniczych: o reprezentacji państwa, odpowiedzialności ministrów, delegacjach wspólnych do załatwiania spraw, tyczących się całej monarchji, o wolności stowarzyszeń, władzy sędziowskiej, wolności osobistej i t. d.

Niemcy, będący większością zgromadzenia, starali się prze-dewszystkiem o to, aby nową organizację oprzeć na nadzwyczaj wolnomyślnych zasadach. O ile ta wolnomyślność tyczyła się obywateli państwa jako jednostek, a więc ustawy o wolności osobistej, o poszanowaniu domu, o prawie stowarzyszeń i t. d., niemieckie zasady nie pozostawiały nic do życzenia, gdzie jednak w grę wchodziła narodowość jako całość, a naturalnie narodowość inna, a nie niemiecka, tam się już kończył libera-

12

Z przeszłości, I

lizm, centraliści nie chcieli pojąć, że narodowość ma takie same prawa wolnego rozwoju, jak jednostka. Stanowisko natomiast Polaków było inne, nie szło im może tyle o te wysokie tony liberalizmu, o te drobne odcienie wolności, osobliwie co do stosunku kościoła do państwa, które należały do najulubieńszych marzeń teoretyków, profesorów i adwokatów, stanowiących najbardziej wpływową część Rady Państwa, ale raczej o uszanowanie praw narodowości, zyskanie jak największej autonomji dla poszczególnych krajów. W tym też duchu działali Polacy po komisjach i w tej myśli odzywali się zawsze w pełnej Izbie, zaznaczając to, że wolność i sprawiedliwość w państwie takiem, jak Austrja, złożonem z różnych narodowości, nie może się ograniczać do wymierzenia tego, co się należy jednostce, ale musi także dążyć do postawienia narówni wszystkich narodowości, w skład państwa wchodzących.

W debacie nad powszechnemi prawami obywateli państwa świetnie w tej mierze przemawiał Zyblikiewicz, zaznaczając stanowisko Polaków, a Ziemiałkowski zaakcentował dobitnie, że żadna z narodowości, wchodzących w skład monarchji au-strjackiej, nie chce być pochłonięta w tym konglomeracie ras, który sobie centraliści za cel postawili i że jedyną trwałą i naturalną organizacją Austrji może być tylko związek narodów w celu wspólnej obrony.

Ziemiałkowski nie występował jednak z programem federacyjnym, ale z programem ściśle autonomistycznym, dającym krajom samorząd, któryby pozwalał na naturalny ich rozwój, nie uwłaczający w niczem jedności monarchji.

Im więcej było uprzedzeń przeciw idei narodowościowej po stronie centralistów, tern ostrożniej musiała delegacja postępować. Decyzja zatem: czy głosować za ustawami zasadniczemi, czy nie? — była bardzo trudna. Głosować przeciw ustawom znaczyło dowieść wobec tych wszystkich liberałów, że się jest przeciw kardynalnym zasadom wolności osobistej. Praktycznie zaś nic się nie osiągało takiem głosowaniem, gdyż większość w Izbie mieli centraliści. Wotować za ustawami znaczyło potwierdzać niemieckie dążenie. Całe stronnictwo, przeciwne uchwale z 2 marca, konsekwentnie najprzeciwniejsze było głosowaniu za ustawami zasadniczemi. Posłowie tam należący

mówili, iż „niepodobna, aby delegacja, której Sejm jako wiatyk dał swój cofnięty adres, mogła głosować za taką konstytucją, jaką opisały ustawy zasadnicze“; przeciwnie całe stronnictwo utylitarne pragnęło, aby stosownie do zajętego od początku praktycznego stanowiska nie zrażać sobie Niemców i ministerstwa głosowaniem przeciw konstytucji, która w każdym razie, nawet przeciw woli Polaków, będzie uchwaloną.

Tym razem jednak stronnictwo utylitarne było w Kole w mniejszości; zdania za głosowaniem przeciw ustawie o reprezentacji państwa znacznie przeważały, a prezes Koła Ziemiał-kowski, widząc, że rozbić się może delegacja, postanowił wraz z całem swem stronnictwem (utylitarnem) przystąpić w ostatniej chwili także do większości głosów dla ratowania powagi i jednolitości Koła nazewnątrz i również głosować przeciw konstytucji.

Mimo to ustawa zasadnicza o reprezentacji państwa otrzymała potrzebną większość — głosowało za nią 119, przeciw niej 46 posłów, pomiędzy ostatnimi wszyscy obecni Polacy.

Pomimo że uchwalona konstytucja nie była taka, jakiejby sobie Galicja życzyć mogła, przecież jesteśmy tego zdania, że była lepsza dla autonomistów, aniżeli schmerlingowski patent z lutego, a centralistyczni pisarze uważają ją do pewnego stopnia za klęskę, jaką sobie zadało ich stronnictwo. Gdy bowiem schmerlingowski patent przekazywał kompetencji Rady Państwa to wszystko, co statutami krajowemi nie było przyznane Sejmom, to przeciwnie nowa konstytucja szczegółowo wymieniała te wszystkie agendy, które mają należeć do Rady Państwa, a natomiast oddawała Sejmowi te sprawy, które w tych punktach wyraźnie nie były zastrzeżone Radzie Państwa. Był to zatem w każdym razie postęp na korzyść idei autonomicznej. Zasługa w tej mierze należy się kilku członkom delegacji, którzy, głównie mając na względzie choćby najdrobniejsze korzyści, nie spuszczali z oka niemieckich wniosków w komisjach i, rzec można, krakowskim targiem osiągali to, co się w danych stosunkach dało osiągać.

Ważnym postępem idei autonomicznej w nowej konstytucji było to, że deputowanych do delegacyj wspólnych nie miało wybierać plenum Rady Państwa, ale deputowani poszczególnych

Sejmów: i tak np. delegaci Sejmu czeskiego wybierali ze swego grona 10, delegaci galicyjscy 7 posłów do delegacyj wspólnych. Była to myśl ministra Brestla i przeszła mimo wielkiej opozycji centralistycznej prasy, która widziała w tern postanowieniu pierwszy krok do rozbicia scentralizowanej Austrji na ciała autonomiczne.

Gdy konstytucja z roku 1867 cesarską otrzymała sankcję, trzeba było poruczyć rządy odpowiedzialnemu, konstytucyjnemu gabinetowi. Powierzył też cesarz Giskrze i księciu Auersper-gowi utworzenie nowego ministerstwa, w którem chciano mieć jednego ministra Polaka. Posłowi Ziemiałkowskiemu proponowano przyjęcie teki ministerstwa handlu, z którą była wówczas połączona teka ministerstwa rolnictwa. Ziemiałkowski odmówił, nie zniósłszy się poprzednio z Kołem, ofiarowanej mu godności z powodu, iż zdawało.mu się, że nie może się stać wykonawcą konstytucji, przeciw której głosował. Zwrócono się wtedy do Alfreda hr. Potockiego, proponując mu przyjęcie teki ministra rolnictwa. Adam hr. Potocki pośredniczył w tej mierze między swym krewnym a Kołem Polskiem i wystąpił w Kole z zapytaniem: jak sobie hr. Alfred ma postąpić. Koło oświadczyło się za wejściem hr. Alfreda do gabinetu, gdyż konstytucja była już uchwalona i zasankcjonowana, odmowa Potockiego zmienić jej ani cofnąć nie mogła; gabinet się formował, Koło więc sądziło, że lepiej mieć jednego Polaka w Radzie Korony, któryby kolegów swoich pilnował i kraju bronił od zamachów, aniżeli nie obsadzać tak ważnego posterunku. Mówiono wtedy — i zupełnie słusznie — że Polak w ministerstwie jest nogą w strzemieniu: kto ma nogę w strzemieniu, ten kiedyś może zdoła wskoczyć na siodło. Alfred hr. Potocki głosował dnia 2 marca za wysłaniem do Rady Państwa, nie nadał sobie dotąd wybitnego charakteru politycznego, mógł więc bez wszelkiej dla siebie niekonsekwencji wejść w skład gabinetu.

Nowe ministerstwo objęło urzędowanie w dniu 80 grudnia 1867 roku. Było to w Austrji pierwsze ministerstwo, odpowiedzialne przed reprezentacją państwa. Prezydentem był Karol ks. Auersperg, który się odznaczył swemi ideałami ściśle cen-tralistycznemi za ministerstwa Belcrediego, przeciw któremu ciągle występował. Wobec hr. Beusta bardzo się Auersperg zasłużył, gdyż głównie swym wpływem przeparł zwycięstwo Niemców przy wyborach marcowych do Rady Państwa w Czechach.

Liberalizm z roku 1848, a raczej niemiecko-liberalne, pro-fesorsko-adwokackie doktrynerstwo reprezentowali: dr. Giskra jako minister spraw wewnętrznych, dr. Brestel finansów, dr. Berger bez teki, mający utrzymywać związki z dziennikarstwem i czuwać nad odpowiednią stylizacją ustaw, które Rada Państwa będzie uchwalała, a wreszcie profesor filozofji prawa dr. Hasner, tak zwany „Deutsch-Böhme“, a więc najzaciętszy nieprzyjaciel narodowości czeskiej.

Ciekawe to było w swym rodzaju ministerstwo. Giskra polował tylko za synekurami w zarządach banków i kolei żelaznych, a najwybitniejszą cechą jego charakteru była auri sacra famés, tak, że jako adwokacki jeszcze koncypient znany był z szacherek pieniężnych; dr. Berger publicznie nieraz żartował z przyszłości Austrji, nie wierząc w nią, a w testamencie zakazał synom lokować pieniądze w papierach publicznych państwa austrjackiego; dr. Brestel, najuczciwszy jeszcze z tych „Biir-gerministrów,“ niewielki genjusz finansowy, pomimo że sekretarz jednego z wiedeńskich zakładów bankowych, był w całem tego słowa znaczeniu wiedeńczykiem voll Gemüthlichkeit, przepędzającym całe życie w kawiarni Dauma, Hasner wreszcie, mówca z katedry, teoretyk, nienawidzący Czechów jak każdy Niemiec, który dłużej w Pradze mieszka, i przenoszący naturalnie tę nienawiść na wszystko, co słowiańskie, a więc w znacznej części i na Polaków. W tern gronie centralistów zasiadł jeden człowiek innych przekonań, innych tradycyj, innych nawet towarzyskich przyzwyczajeń, Alfred hr. Potocki, któremu delegacja zbyt trudne postawiła zadanie, aby, trzymając nogę w strzemieniu, okiełznał twardego w pysku centralistycznego rumaka.

Wkrótce po instalowaniu się nowego ministerstwa została zamknięta Rada Państwa, a natomiast zaczęły po raz pierwszy obradować w Peszcie delegacje wspólne (od 19 stycznia do 24 marca 1868 roku), których pierwsza sesja nie miała dla Galicji większego znaczenia.

II.

Przeciwnie sesja Sejmu galicyjskiego z roku 1868 była jedną z najważniejszych, jakie się odbyły w sali gmachu skarbkowskiego we Lwowie. Poprzedziło ją wielkie roznamięt-nienie publiczności lwowskiej przeciw delegacji polskiej w Wiedniu, wywołane i podsycane przez świeżo zawiązane Towarzystwo Demokratyczne lwowskie pod egidą Smolki. Rzecz pożałowania godna, że człowiek, który tak piękną po sobie pozostawił pamięć z roku 1848, widząc obecnie, że kraj inną poszedł drogą, aniżeli ta, którą on iść zalecał, to jest drogą usunięcia się od udziału w Radzie Państwa, postanowił bądź co bądź swych sił popróbować, przeprzeć swoją wolę, a opierając się na niewykształconej, krzykliwej lwowskiej ulicy, steroryzo-wać Sejm i odwrócić go wraz z delegacją z torów ściśle utylitarnych, na które tenże zeszedł. Smolka sądził, że, stojąc na czele tak zwanej lwowskiej tromtadracji (wyraz Lama, oznaczający krzykliwą, niewykształconą pseudodemokrację), potrafi zupełny zwrot dać polityce austrjackiej i pomimo ugody węgierskiej zainaugurować politykę ściśle federacyjną. Było to co najmniej nieobliczenie się z siłami, tern bardziej potępienia godne, że Smolka, nie mając innych sprzymierzeńców, wywoływał do walki przeciw legalnej reprezentacji kraju — tłumy uliczne. Nie mogąc swych kolegów w Sejmie przekonać, chciał ich zastraszyć.

W dniu 22 sierpnia 1868 roku otworzył dawny marszałek, Leon ks. Sapieha, posiedzenia sejmowe. W imieniu rządu powitał zgromadzonych hr. Gołuchowski krótką ale treściwą przemową, ograniczającą się do podniesienia tego, co się zdobyło i ukazującą, jaki materjał dla pracy organicznej stoi do zużycia.

Zaledwie namiestnik skończył swą przemowę, podnosi się Smolka i po bardzo krótkiem, zupełnie niedostatecznem motywowaniu stawia następujący wniosek:

„Sejm cofa uchwałę z drugiego marca względem obesłania Rady Państwa i wzywa delegatów do złożenia mandatów do Rady Państwa.

Sejm wybierze komisję z 15 złożoną członków do rozpatrzenia się w tym wniosku.“

wrm

Sk

wmii

:V

|g

I,

DAWNA SALA POSIEDZEŃ SEJMU GALICYJSKIEGO

W GMACHU TEATRU FR. HR. SKARBKA

Fotografja z natury K. Skórskiego

fourni

«i&V*

'P

*4

Wniosek ten, w najściślejszej utrzymywany przez Smolkę tajemnicy, zastał Sejm zupełnie nań nieprzygotowanym i wywołał wielkie wzburzenie. Wielu posłów czuło konieczność, aby Sejm w ten lub ów sposób objawił swą opinję o nowej konstytucji austrjackiej i o postępowaniu delegacji podczas obrad w Radzie Państwa, rzecz to jednak była niezmiernej wagi i zanim publicznie, w Sejmie z nią było można wystąpić, trzeba się było nad nią ściśle zastanowić. Smolka jednak nie chciał dopuścić do tej rozwagi, ale zamiarem jego było zaskoczyć Sejm swoim wnioskiem i taki dać obrót rzeczy, aby dla Sejmu nie było innego wyjścia, jak zniszczyć całą dotychczasową utylitarną politykę.

Zanim jednak Smolka doszedł w swej przemowie do ostatecznego wniosku, już Zyblikiewicz, przeczuwając, co się święci, prosił o głos i z wielką przytomnością umysłu i parlamentarnym taktem przemówił krótko po Smolce, że zgadza się z wnioskiem wybrania komisji, ale stawia poprawkę, „aby Sejm wydał opinję o konstytucji i o ustawach zasadniczych i aby w tym celu wybrana była komisja, któraby przedłożyła sprawozdanie i stosowne do uchwały wnioski.“

Różnica pomiędzy dwoma powyższemi wnioskami była wielka, pierwszy zrywał wszystkie mosty za sobą, nachodził znienacka Sejm i despotycznie nasuwał mu wolę dyktatora lwowskiej ulicy, drugi godnie odpowiadał chwili. Że kraj, Sejm, potrzebował wyrazić swe zdanie o tak ważnym akcie politycznym, jakim była konstytucja, zwłaszcza, że Polacy przeciw niej głosowali — to nie ulega wątpliwości. Kraj nie mógł przyjąć konstytucji milczeniem, gdyż tern samem byłby uznał supremację Rady Państwa nad sobą. Wniosek Zyblikiewicza do tego zdążał, czynił zadość potrzebie. Izba odesłała obydwa wnioski do specjalnej komisji, które nadały Sejmowi zaraz zgóry charakter bardzo polityczny i zepchnęły na drugi plan wszelkie inne kwest je.

Galerja sejmowa, na której przewodziła klaka Towarzystwa Demokratycznego i „Dziennika Lwowskiego“, organu Smolki, przyjęła naturalnie wniosek swego naczelnika burzliwemi oklaskami. Wieczorem wyprawiono marsz z pochodniami bohaterowi dnia, a chcąc tern większy na Sejm wywrzeć nacisk, uchwaliło Towarzystwo Demokratyczne podać „monstre-petycją“ do

Sejmu, za wnioskiem Smolki. Kto tylko umiał podpisać swoje nazwisko a był pod wpływem ulicy, musiał iść do kantoru redakcji „Dziennika“, gdzie była fabryka owych petycyjnych arkuszy. Tromtadracja sama siebie przeszła w namiętnych krzykach, nie wiedząc dobrze, o co chodzi i nie pojmując, do czego właściwie te krzyki zmierzają.

Niedość na tern, Smolka zaczął przez swych popleczników uderzać w słabą stronę ambicji delegatów, wywierając na każdego zosobna presję, że nie godzi się zatrzymywać mandatu do Rady Państwa i tern samem opierać się woli o p i n j i publicznej, która chciała, aby delegaci poskładali mandaty. Złożyło też rzeczywiście pięciu posłów swe mandaty: Krzeczu-nowicz, Wodziccy, Gross i Stanisław hr. Tarnowski, inni mniej byli drażliwi na krzyki uliczne i mieli pod tym względem rację.

Komisja sejmowa, której wnioski Smolki i Zyblikiewicza były przekazane, miała bardzo trudne zadanie do rozwiązania: z jednej bowiem strony należało otwarcie wypowiedzieć swe zdanie o konstytucji, które nie mogło dla tejże wypaść przychylnie ; z drugiej zaś nie zerwać z rządem i nie sprowadzić na kraj nowych zawikłań swem nierozważnem postępowaniem, tern bardziej, że takie zawikłania musiałyby wobec kiełkującego dopiero życia autonomicznego działać bardzo szkodliwie.

Przedewszystkiem powstało pytanie: w jakiej formie ma Sejm na podstawie statutu krajowego prawo wypowiedzieć zdanie swe o konstytucji? Rozważyć tutaj trzeba było § 19 statutu krajowego, który orzeka: „że Sejm powołany jest do obradowania i czynienia wniosków w przedmiocie obwieszczonych powszechnych ustaw i urządzeń, pod względem ich szczególnego oddziaływania na dobro kraju, tudzież, aby wydawane były takie ustawy i urządzenia, jakich wymagają potrzeby i dobro kraju.“

Wnioski do Rady Państwa były zatem formą odpowiadającą statutowi, w której Sejm mógł objawić swe zdanie o konstytucji, tę formę przyjęła też komisja jako najstosowniejszą obok adresu, który zresztą mógł się tyczyć tylko monarchy. Uchwaliła zatem adres i wniosek do Rady Państwa, a ten właśnie był podstawą owej ważnej uchwały, którą nazwano: rezolucją.

W rezolucji oświadczył Sejm zgóry: „że stworzony pań-stwowemi ustawami zasadniczemi z dnia 21 grudnia roku 1867 ustrój monarchji, nie dając krajowi tyle ustawodawczej i administracyjnej samodzielności, ile mu się należy ze względu na jego historyczno-polityczną przeszłość, odrębną narodowość, stopień cywilizacji i rozległość, nie odpowiada ani życzeniom, ani warunkom rozwoju narodowego, ani też rzeczywistym potrzebom kraju, a dłuższe trwanie tego stanu, wywołując powszechne niezadowolenie, musi zgubnie oddziaływać na pomyślność kraju i na dobro całego państwa“.

To była część negatywna uchwały; jakąż jednak komisja dawała radę, aby poprawić zło, sprawione krajowi konstytucją, a raczej, aby stworzyć to, co było potrzebnem.

Rad tych, dość kategorycznie postawionych, było ośm. Zawierały one to, czego Galicja ma żądać, aby przychylne wobec rządu zająć stanowisko. Przedewszystkiem miałaby żądać wolności postanowienia, w jaki sposób Sejm ma wybierać delegację do Rady Państwa, i niezarządzania nigdy bezpośrednich wyborów. Delegacja Sejmu miała brać udział w czynnościach Rady Państwa tylko co do spraw wspólnych z innemi częściami monarchji. Dla Sejmu windykowano następujący zakres działania prawodawczego.

Urządzanie izb i organów handlowych, ustanawianie zasad nauczania w szkołach ludowych i gimnazjach, tudzież ustawodawstwo o uniwersytetach; ustawodawstwo w przedmiotach prawa karnego i policji karnej, tudzież ustawodawstwo w przedmiotach prawa cywilnego i górniczego; ustawodawstwo o głównych zarysach organizacji władz sądowych i administracyjnych; następnie o przeprowadzeniu zasadniczych ustaw państwa, o powszechnych prawach obywateli, o władzy sędziowskiej i o władzy rządowej ; ustawodawstwo o przedmiotach, tyczących się obowiązków i stosunków poszczególnych krajów pomiędzy sobą; na pokrycie wydatków administracji, sądownictwa, wyznań, oświaty, bezpieczeństwa publicznego i kultury krajowej w królestwie Galicji miała być wydzielona z funduszów państwa do rozporządzenia Sejmu suma, odpowiednia rzeczywistym potrzebom kraju. Dobra krajowe, zwane kameralnemi, miały być przyłączone do funduszu krajowego jako własność kraju. Żupy solne nie mogłyby być ani sprzedane, ani zamieniane, ani obciążane bez zezwolenia Sejmu. Królestwo Galicji miałoby w kraju swój

własny sąd najwyższy i kasacyjny. Dla spraw administracji, sprawiedliwości, wyznań i oświaty, bezpieczeństwa publicznego, kultury krajowej i handlu otrzymałaby Galicja swój odrębny zarząd pod naczelnictwem kanclerza, czyli oddzielnego ministra, przed Sejmem odpowiedzialnego.

Nieszczęściem całego tego elaboratu było, że go ułożono pod naciskiem wielce szkodliwego wniosku Smolki, a powiedziawszy szczerze, pod obuchem Towarzystwa Demokratycznego, „Dziennika Lwowskiego“, „Gazety Narodowej“ i stojącej poza niemi ulicy. Elaborat nie wytrzymywał głębszej krytyki, musiał też później niefortunne przejść koleje.

Przedewszystkiem był w wysokim stopniu niepolityczny, bo zawierał w sobie narazie zbyteczne żądania, których ani Sejm ani kraj bynajmniej szczerze nie pragnął, a z drugiej strony rzeczą było zupełnie pewną, że się tych żądań nie zrealizuje. Ze szkodą zatem kraju było stawiać wnioski, które się nie dały osiągnąć, a obok nich utracić rzeczy prawdziwie pożyteczne i pobudzić niepotrzebnie Niemców do opozycji przeciw żądaniom galicyjskim. Chciała np. rezolucja, aby ustawodawstwo o przedmiotach, odnoszących się do obowiązków i stosunków pojedyńczych krajów pomiędzy sobą, należało do Sejmu galicyjskiego, albo żądała zabezpieczenia, aby nie mogły być nigdy zaprowadzone bezpośrednie wybory do Rady Państwa, chociaż łatwo przewidzieć się dało, że takich koncesyj państwo nie udzieli. Również windykowanie dla Sejmu ustawodawstwa cywilnego i karnego było najzupełniej zbyteczne; tłumaczył wprawdzie Zyblikiewicz imieniem komisji, że wszystkie sprawy kultury krajowej, ksiąg hipotecznych i rozliczne inne tak są ściśle związane z kodeksem cywilnym, że nie można w nich naprzód postąpić, nie potrącając o postanowienia kodeksu, ale w takim razie trzeba było żądać prawa zaprowadzenia ksiąg gruntowych, odpowiadających potrzebom kraju, trzeba było windykować dla siebie wyjątki, wypływające z właściwości Galicji, ale nie żądać prawa zaprowadzania kodeksów cywilnych i karnych, skoro się widziało, że ani kodeksy powszechne au-strjackie są tak dalece wadliwe, aby się obok nich miało nowe układać, ani też Sejm galicyjski nie miał tyle i takich sił, jakich potrzeba do dokonania tak wielkich dzieł, jakiemi są ustawy cy-

wilne i karne. Zresztą dążeniem jest cywilizowanej Europy, aby o ile możności zbliżać do siebie postanowienia prawne, które są kosmopolityczne, a nie wytwarzać prowincjonalne ustawodawstwa. Sama nawet forma wniosku komisji, wyliczającego żądania kategoryczne, była nader niezręczna, wykluczała bowiem możność modyfikacji, kompromisu z Radą Państwa, a jak się to później okazało, wykluczała nawet możność poprawienia dzieła, które w niejednym punkcie wymagało radykalnej zmiany. Słusznie też zaznaczano, że tak daleko idące wnioski powinny przenikać całą ludność, mieć jej poparcie, gdy tymczasem wniosek komisji ani był przetrawiony przez opinję publiczną, ani wynikał z potrzeb kraju, ani odpowiadał chwilowym tegoż siłom.

Z wnioskiem do Rady Państwa łączył się adres do Najjaśniejszego Pana, który był powtórzeniem tych mniej więcej myśli, które Sejm galicyjski podniósł już kilkakrotnie w swych adresach do tronu, a wobec wielkiej wagi samego wniosku komisji tracił na znaczeniu.

Wiadomość o tern, co Sejm galicyjski zamierza uchwalić, najgorsze w Wiedniu zrobiła wrażenie i przyszła jak można najbardziej nie wporę. Cesarstwo mieli właśnie wyjechać do Galicji, aby dać sposobność zbliżenia się narodowi do tronu i aby swą podróżą pokryć na zawsze ten przedział, jaki przez blisko sto lat istniał pomiędzy Koroną a najmłodszą prowincją Austrji. W kraju wielką wagę przywiązywano do tej podróży i niemałe czyniono przygotowania, aby godnie przyjąć monarchę. Powozy cesarskie były już w Krakowie. Adam hr. Potocki otworzył dla dostojnych gości podwoje pałacu Pod baranami, a we Lwowie gmach namiestnictwa był już urządzony dla cesarstwa.

Proponowana przez komisję sejmową rezolucja zachwiała projektem cesarskiej podróży; obawiano się na wiedeńskim dworze, aby nie wystawić cesarza na owacje, mające być zadatkiem koncesyj, których państwo nie chciało przyznać Galicji, obawiano się nareszcie, aby demonstracje nie przybrały takich rozmiarów, któreby mogły pociągnąć za sobą dyplomatyczne za-wikłania z państwem sąsiedniem.

Dziennikarstwo galicyjskie, chcąc z siebie później zrzucić częściową winę nieprzyjścia do skutku podróży cesarskiej, starało się dowodzić, że nie uchwały Sejmu ale interwencja zagraniczna stanęła na przeszkodzie wykonaniu dzieła, które w każdym razie byłoby dobre dla kraju przyniosło owoce. Tendencyjne to zapatrywanie było zupełnie fałszywe, interwencji zagranicznej w sprawie podróży cesarskiej do Galicji nie było żadnej, a Austrja w każdym razie była państwem dość potężnem, aby przyjąć na siebie odpowiedzialność za politykę wewnętrzną wtedy, kiedy ta polityka była potrzebna dla dobra monarchji. Jeżeli przy zaniechaniu podróży cesarskiej obok względów na wewnętrzny ustrój państwa zachodziły względy na państwa ościenne, to tyczyły się tylko tego, że była obawa, by ludność galicyjska nie dała się porwać do takich owacyj, które, przekraczając hołd i uczucia winne swemu monarsze, mogłyby bez potrzeby narażać dobre stosunki z państwami ościennemi i to w chwili, kiedy Austrja nazewnątrz zupełnego potrzebowała spokoju.

Wiadomość, że cesarz odstąpi od zamierzonej podróży, jeżeli Sejm poweźmie uchwały w myśl wniosków komisji, nadeszła do Lwowa przed rozpoczęciem ogólnej rozprawy nad wnioskiem i adresem. Nadeszła ona zapóźno: cofnięcie rozdanych już pomiędzy posłów wniosków było rzeczą nader trudną i uchybiającą godności reprezentacji kraju. Położenie też Sejmu wielce było przykre: z jednej strony zaniechanie podróży cesarskiej, z drugiej zaparcie się tego, co wczoraj za dobre było uważane. Drugi marzec miał się powtórzyć.

Stronnictwo krakowskie wpadło jeszcze na myśl osłabienia stawianemi poprawkami szkodliwej doniosłości wniosku w ten sposób, aby honor Sejmu formalnie był uratowany, a zarazem, aby z dyskusji wyszła zmieniona uchwała, któraby nie mogła stać na zawadzie podróży cesarskiej. Stawianiem tych poprawek zajął się Adam hr. Potocki i już na samym wstępie starał się odjąć wnioskowi tę cechę kategoryczną, szorstką, która nie dozwalała modyfikacji. Szanowny poseł wnosił też, aby zamiast słów: „że Galicji przyznany będzie samorząd narodowy w zakresie odpowiednim jej potrzebom i odrębnej narodowości“, powiedzieć, że „kraj otrzyma przynajmniej te warunki samorządu, które już dziś są mu niezbędnie potrzebne, a przedewszystkiem, oprócz przedmiotów, które już obecnie za sprawy krajowe są uważane, całkowity samorząd we wszystkich sprawach wychowania publicznego, współudział Sejmu w ustawodawstwie o podstawach organizacji władz sądowych i administracyjnych, sąd najwyższy i kasacyjny w kraju, zarząd krajowy, odpowiedzialny przed Sejmem w sprawach administracji wewnętrznej, oświaty, bezpieczeństwa publicznego i kultury krajowej, oraz ministra w Radzie Korony“.

Wniosek ten nie naprawiał wprawdzie tego, co się zepsuło ze względu na podróż cesarską, ale był rozważniej szy, pozwalał nad sobą dyskutować i mógł łatwiej, aniżeli wniosek komisji, do praktycznego doprowadzić rezultatu. Jak dalece położenie Sejmu było trudne, jak dalece komisja skrajny mu nadała kierunek, to dość powiedzieć, że wniosek hr. Potockiego stawał się nawet dla namiestnika hr. Gołuchowskiego nader pożądany, pomimo że jeszcze na ówczesne stosunki szedł bardzo daleko. Za wnioskiem hr. Potockiego przemawiał Ludwik hr. Wodzicki, poseł Ludwik Skrzyński przychylał się do tego kierunku, ale niespodziewany, w skutkach bardzo dla kraju niepomyślny zwrot nadała dyskusji mowa hr. Gołuchowskiego. Charakter całej debaty był już od początku tak wybitny, tak mało dyplomatyczny ze względu na tych, którzy w nieprzyjaznym dla nas duchu mieli tę debatę rozbierać, że i hr. Gołuchowski dał się porwać podniesionej temperaturze i powiedział mowę wielce znaczącą, ale w skutkach szkodliwą.

Mowa ta skierowana była głównie przeciw Smolce, który tak był pewny swego zwycięstwa, iż wyraził przekonanie, że gdyby Sejm nie wysłał do Rady Państwa, to rząd aniby rozwiązał Sejm ani zarządził bezpośrednie wybory do Rady Państwa. Gołuchowski, który jako namiestnik, lepiej od Smolki był poinformowany o intencjach rządu, odpowiedział, że mu wprawdzie zazdrości takiego przekonania, ale go podzielać nie może, a w razie bezpośrednich wyborów obawia się szkodliwej dla kraju agitacji, która w tak ważnej chwili, jak ówczesna, tern cięższe krajowi musiałaby zadać ciosy. Mówca zastrzegł, że nie zgadzał się na wszystko, co Rada Państwa uchwaliła, ale sądził, iż obecnie o federacji, o której marzy Smolka, mowy być nie może. Po bitwie pod Sadową można było do niej dążyć, dzisiaj jednak, po zapadłej z Węgrami ugodzie, idee federalistyczne

miałyby Węgrów przeciw sobie. Przestrzegał także bardzo rozumnie hr. Gołuchowski, aby nie winić o wszystko złe nieprzyjaciół, centralistów, ale aby także na siebie przyjąć część winy. „Narzekamy, panowie, na centralizm — mówił bardzo trafnie — alboż my sami byliśmy pod tegoż panowaniem ? alboż Czesi, Sty-ryjczycy nie doznawali tegoż samego centralistycznego ucisku, a przecież jakiż odmienny jest stan ich społeczeństwa od naszego ? My nie umiemy się liczyć ani z okolicznościami, ani z siłami, zrywamy się najczęściej naprzód i wkońcu nie doprowadzamy do niczego.“ Wreszcie zwrócił się mówca od wniosku komisji do rezolucji, wykazał niestosowność chwili do jej uchwalenia w wigilję przyjazdu cesarza i wzywał, aby oględnie i rozumnie opracować wniosek, zanim go się uchwali.

Gołuchowski stawiał się w całej mowie na wysokości pa-trjoty polskiego, wzywał Sejm do rozwagi w imieniu przyszłości i posłannictwa narodu, wogóle nacechował bardzo jasno swój wybitnie polski polityczny charakter, aby Sejm tern łatwiej przyjął jego sposób zapatrywania się, jako nie pochodzący od namiestnika austrjackiego, ale od obywatela, cały naród polski mającego na myśli.

Mowa ta, którąby zresztą każdy rozsądny, nieuprzedzony rząd przychylnie był przyjął, gdyż nawoływała do rozwagi, najgorsze w Wiedniu zrobiła wrażenie. Niechętni namiestnikowi centraliści podnieśli ją do wielkiego wypadku, a mianowicie podkreślali ustęp, w którym Gołuchowski stanął na stanowisku patrjoty, Polaka, i w imię korzyści polskiego narodu, a nie w imię Galicji przemawiał do Sejmu. Niechęć ta przybrała w Wiedniu takie rozmiary, że Gołuchowski musiał się podać do dymisji. Był to pierwszy zły skutek nieszczęśliwej agitacji Smolki i Towarzystwa Demokratycznego, drugim skutkiem było naturalnie powstrzymanie podróży cesarskiej.

Tymczasem uchwalono w Sejmie rezolucję punkt po punkcie, a komisarz rządowy wnosił swe zastrzeżenia przy każdym ustępie. Wśród debaty nadszedł już do namiestnictwa telegram, z którego można było wnieść, iż podróż cesarska zachwiana. Niektórzy posłowie sądzili, że narazie adres może być główną tego przyczyną, a mianowicie ustęp, w którym zbyt wyraźnie dotknięto sprawy polskiej, w którym mówiono „że Polacy w Galicji są organiczną częścią narodu, który spełniał kiedyś i spełniać może znakomite w dziejach posłannictwo, a chociaż byt polityczny utracił, żyje przecież pełnem życiem w gronie narodów.“ Chcąc jeszcze w ostatniej chwili złe naprawić, podjął się Ludwik Skrzyński wnieść inny adres, który właściwie w tym samym co poprzedni był napisany duchu, opuszczał tylko powyższy ustęp i łagodził niektóre zbyt szorstkie i przykre przeciw ministrom i Radzie Państwa podniesione zarzuty.

Większość nie przyjęła tego zmodyfikowanego adresu, odpowiadając, że naród dyplomatyzować nie powinien; mówiono jeszcze na ten temat dużo, galer je bardzo były zadowolone, Towarzystwo Demokratyczne triumfowało, a wiceprezydent namiestnictwa Mosch odczytał w Izbie 30 września telegram, że podróż cesarska została odwołana. Tego samego dnia pojechał Gołuchowski do Wiednia, aby się podać do dymisji.

Do roznamiętnienia lwowskiej ulicy i zwrócenia umysłów przeciw zdrowo patrzącej części Sejmu przyczyniła się także niemało pseudo-emigracja z hr. Platerem jako widomym, chociaż nie faktycznym, reprezentantem na czele, wpływając na krewkich dziennikarzy i na ten liczny zastęp umieszczonej przy różnych zajęciach we Lwowie i na prowincji emigracji, która nie znając jeszcze kraju, niepotrzebnie się z początku mieszała w wewnętrzne sprawy Galicji.

Mimo uchwalenia rezolucji Sejm wybrał delegację do Rady Państwa, chcąc okazać cesarzowi, że Polacy nie radzi występować przeciw interesom monarchji i utrudniać uchwalenie ustawy wojskowej i budżetu na rok 1869.

III.

Trudnoby znaleźć poselstwo podobne do delegacji, któreby miało tak uciążliwy do przeprowadzenia, a zarazem tak niewdzięczny mandat, jak rezolucja Sejmu galicyjskiego. Nie przeprowadzić go znaczyło wywołać przeciw sobie szkodliwą dla interesów kraju agitację dziennikarską, działającą naturalnie na koła wyborcze, znaczyło pchać społeczeństwo galicyjskie w opozycję, nie mogącą w danych stosunkach doprowadzić do żadnych pozytywnych rezultatów, gdy przeciwnie przeprowadzenie owego nieszczęsnego mandatu mogło było narazić kraj na wielkie klęski finansowe, wypływające z zanadto kosztownej administracji, i mieć ten skutek, że zczasem własnego dzieła wypieraćby się potrzeba. Pomijając już jednak kwest je zasadnicze tego mandatu, mogące podlegać różnorodnym zapatrywaniom, ta uchwała Sejmu galicyjskiego pod względem formalnym była tego rodzaju, że delegacja nieraz niemało miała trudności, aby jej nadać ściśle logiczne znaczenie.

Stało się też to, co się z takim mandatem stać musiało : nikt go nie brał na ser jo; delegacja podnosiła go od czasu do czasu ut aliquid fecisse videatur, stronnictwo centralistyczne raczyło się zaś nim niekiedy zajmować i to bynajmniej nie przez wzgląd na samą uchwałę sejmową, nie wytrzymującą krytyki parlamentarnej, ale ze względu na poważne osobistości delegacji polskiej albo ze względu na kraj, który chwilami chciała kokietować.

Po zebraniu się też Rady Państwa mógł Grocholski dopiero w trzy miesiące (19 stycznia 1869) wnieść do rządu interpelację, zapytującą c. k. rząd, kiedy zamierza przedłożyć rezolucję galicyjską Izbie do ustawodawczego traktowania. Ponieważ zaś ministerstwo nie chciało tego uczynić i wnieść rezolucji w formie przedłożenia rządowego, przeto na wniosek Ziemiałkow-skiego sama Izba przekazała uchwałę galicyjską komisji ustawodawczej do dalszego postąpienia. Ziemiałkowski wychodził z przypuszczenia, że Sejm jest w możności, na podstawie § 19 statutu krajowego, przedkładać swe wnioski Radzie Państwa, podczas gdy Izba miała w tej mierze wątpliwości i zwróciła całą rzecz komisji do rozpatrzenia się, czy wogóle o rezolucji Sejmu galicyjskiego, w ten sposób wniesionej, rozprawiać można.

Rzecz zatem utonęła znów na kilka miesięcy w komisji, a w dziennikarstwie galicyjskiem dawały się słyszeć głosy, że sama delegacja postarała się u prezydenta Izby, aby rzecz o rezolucji galicyjskiej nie przyszła na porządek dzienny. Delegacja była więc znów zmuszona jeszcze po dwa razy (7 maja 1869 Grocholski, 13 maja Adam hr. Potocki) wyrzucać prezydjum Izby przewlekanie tej sprawy, ale koniec końcem prezydent tłumaczył się koniecznością poprzedniego załatwienia innych ważnych ustaw i rezolucja nie przyszła na porządek dzienny.

' ii

J

"■ À

■

"<£’Xî

‘

• >

■ s,-

>,/ ...    ÿ

v - .■ ■.    ,

%

:'MÊËi

* !

.

Kiii

Ê

; • •

«Il

■

'

m

JAN DOBRZAŃSKI

ą BlBÙpT»* ,

Cała ta nieudana kampanja miała niemały wpływ na przebieg najbliższego Sejmu galicyjskiego w jesieni roku 1869, gdyż stronnictwo Smolki i całe dziennikarstwo lwowskie używało niepowodzenia delegacji w kwestji rezolucyjnej jako tarana, którym uderzało w umiarkowane stronnictwo Ziemiałkowskiego i Gołuchowskiego. Krzyk dzienników i lwowskiej ulicy był tak wielki, niegodne obelgi na większość delegacyjną tak bezustanne, że pożyteczne to stronnictwo znacznie osłabło, albowiem trwożliwsze umysły go odstępowały. Smolka ponowił w Sejmie swój wniosek o nieobsyłaniu Rady Państwa: wniosek wprawdzie upadł, ale tym razem już tylko 54 głosami przeciw 57. Wobec tak znacznej mniejszości prawie połowa delegatów (17) do Rady Państwa złożyła w ręce Sejmu mandaty, a wybrana na nowo małą większością delegacja nie chciała się podjąć trudnego zadania. Dopiero gdy kierownik namiestnictwa Possinger, który po Gołuchowskim objął rządy, zagroził rozpisaniem wyborów bezpośrednich w razie, jeżeli Sejm nie wybierze delegacji, dopiero wtedy i ci, którzy ulegali presji skrajnego stronnictwa — poddali się woli większości. Trudny do przeprowadzenia mandat poprzedniej sesji Rady Państwa włożony im jednak został na nowo na barki, gdyż Sejm tuż przed zamknięciem sesji uchwalił powtórnie rezolucję.

Rząd tymczasem starał się ułatwić zadanie stronnictwu umiarkowanemu; na wiosnę jeszcze zostało wydane rozporządzenie ministerjalne (24 maja), zaprowadzające język polski w urzędach, a już podczas Sejmu nadszedł reskrypt minister-jalny o przywróceniu języka polskiego jako wykładowego w uniwersytecie krakowskim i zaprowadzeniu na wszechnicy lwowskiej obok katedr niemieckich także katedr polskich i ruskich.

Delegacja pojechała w roku 1870 do Rady Państwa, a stosując się do woli Sejmu stawiała znów wnioski, zmierzające do wyciągnięcia rezolucji galicyjskiej z zapylonych aktów parlamentu. Rezultatem tych zachodów była osobna komisja, mająca obradować nad uchwałą Sejmu galicyjskiego.

Tymczasem chwilowy zwrot, jaki nastąpił w wewnętrznej polityce Austrji: upadek ściśle centralistycznego gabinetu Has-nera (11 kwietnia roku 1870), a przyjście do steru gabinetu

13

Z przeszłości, I

hr. Potockiego (12 kwietnia 1870), dopomógł, nie powiem, rezolucji, ale wogóle dążeniom ludności galicyjskiej. Gołuchowski został na nowo mianowany namiestnikiem Galicji (20 lipca 1870), a ponieważ zwyczajem jego było nie przyjeżdżać z Wiednia do kraju z próżnemi rękoma, więc i obecnie wchodził do biura namiestniczego z reskryptem ministerjalnym, znoszącym katedry niemieckie na uniwersytecie lwowskim. Stronnictwo umiarkowane w Galicji uzyskało znów wielką podporę i na nowo odżywić się mogło.

Nowy gabinet ogłosił (15 kwietnia 1870 „Wiener Abendpost“) umiarkowany program, 21 maja rozwiązał Radę Państwa i 16 Sejmów (wszystkie z wyjątkiem czeskiego), aby do całej konstytucyjnej machiny austrjackiej więcej umiarkowane wprowadzić żywioły.

Ministerstwo hr. Potockiego nadało sprawie rezolucji nowy kierunek. Prezydent gabinetu powołał do Wiednia ankietę, złożoną z kilkunastu znakomitych obywateli, aby się z nimi porozumieć, co rząd może zrobić dla Galicji, i w razie przyjścia do skutku tego porozumienia zobowiązać ich, aby w myśl powziętych postanowień działali na opinję w Galicji. Przybyli wtedy do Wiednia: Leon ks. Sapieha, Jerzy ks. Czartoryski, Zyblikie-wicz, Krzeczunowicz, Ławrowski, Henryk i Ludwik hr. Wo-dziccy, Adam hr. Potocki, Ziemiałkowski, Gołuchowski i Smolka. Skład więc ankiety nic nie pozostawiał do życzenia.

Wiele punktów rezolucji nie stanowiło żadnej w porozumieniu trudności, Galicja mogła była zyskać wtedy niemało. Alfred hr. Potocki oświadczył delegatom, że rząd zgodziłby się na rozszerzenie kompetencji Sejmu, na wydzielenie budżetu krajowego (ale tylko co do podatków bezpośrednich) z budżetu państwa, ustanowienie odpowiedzialnego ministra dla Galicji, rozszerzenie władzy namiestnika na niekorzyść ministerstwa, ale większość ankiety postanowiła nieodstępować od jednego z głównych punktów rezolucji, a mianowicie od rządu krajowego odpowiedzialnego przed Sejmem. Na to się rada ministrów nie zgodziła, minister br. Petrino, sąsiad Galicji z Bukowiny, najwymowniej sprzeciwiał się temu żądaniu, sądząc, że ustanowienie rządu odpowiedzialnego przed Sejmem lwowskim nie da się pogodzić z ustawą o odpowiedzialności ministrów.

Rząd galicyjski byłby rządem w rządzie, na który ministerstwo wiedeńskie nie miałoby żadnego wpływu.

Kilkoletnie roznamiętnienie opinji publicznej w Galicji i stawianie jej rezolucji za artykuł wiary utrudniło niemało położenie mężów zaufania, w Wiedniu zebranych; kilku z nich mimowoli stało pod wpływem kraju, ulegając mu, upierało się przy rezolucji, podczas gdy zdrowa polityka nakazywała brać, co było można, a później targować się o więcej.

Gabinet hr. Potockiego zanadto mało wybitną nosił cechę, zanadto chciał wszystkich zadowolnić, aby mógł długo istnieć z powodzeniem. Niespełna też po roku (z początkiem lutego r. 1871) ustąpił hr. Potocki wraz z hr. Taaffem, aby zrobić miejsce gabinetowi wybitnie autonomistycznemu, powiedzielibyśmy nawet, federalistycznemu hr. Hohenwarta.

Rzecz naturalna, że ministerstwo takiej barwy zajęło się na ser jo życzeniami Galicji. Ponieważ jednak, jakeśmy to zaznaczyli, rezolucja nie wytrzymała krytyki parlamentarnej, a wniesienie jej do Izby byłoby tylko sprawę popsuło, przeto rząd wypracował osobny wniosek o zasadniczych postanowieniach, tyczących się Galicji, które jej nadawały zupełnie wystarczającą autonomję z ministrem w Radzie Korony. Równocześnie z tym wnioskiem weszło do Rady Państwa przedłożenie rządowe o rozszerzeniu autonomji Sejmów. Przedłożenie to doznało nieprzychylnego przyjęcia, a po przemówieniu sprawozdawcy, centralisty dra Herbsta, przeszła nad niemi Izba do porządku dziennego. W ten sposób przedłożenie hohenwartowskie o Galicji nie miało najmniejszej nadziei powodzenia i zagrzęzło też w aktach Rady Państwa.

Wobec takiej reprezentacji monarchji, która odrzucała wnioski rządowe i w której rej wodzili centraliści, nie mogło się długo utrzymać ministerstwo z tak wybitnym jak Hohenwart autonomistą, po krótkim też bezowocnym żywocie ustąpiło 26 października 1871 roku.

Znów rezolucja stała się powodem wycieczek dziennikarstwa galicyjskiego przeciw delegacji, znów utrudniała jej stanowisko w Wiedniu. Obecnie jednak już i bałamucona przez gazety opinja w kraju przychodziła powoli do przekonania, że rezolucja nie jest artykułem wiary patrjotyzmu i że tu i ówdzie

13*

cośkolwiek w niej zmienić można, bez sprzeniewierzenia się krajowi. Chociaż zupełnie nie wporę, bez jakiejkolwiek nadziei powodzenia, musiała delegacja ponawiać swe wnioski, tyczące się rezolucji (29 grudnia roku 1871). Tym razem można już było wszakże nie mówić o samej rezolucji, ale o zmianie ustaw zasadniczych państwa w myśl rezolucji galicyjskiej. Wiara w nieomylność credo sejmowego upadała.

Rada Państwa wybrała wprawdzie wydział rezolu-c y j n y, który się miał zająć rozpatrzeniem żądań galicyjskich, ale wydział ten odrzucił 9 przeciw 6 głosami żądania galicyjskie jako obecnie niedopuszczalne, a natomiast Rada Państwa, chcąc się zabezpieczyć przed brakiem kompletu w razie, gdyby Sejmy swych delegatów nie chciały wysyłać, uchwaliła ustawę o wyborach bezpośrednich (o wyborach z konieczności), która dostateczną dla niej w tej mierze stała się gwarancją.

Przewidywana przez Radę Państwa, a nawet pożądana przez większość centralistyczną, ewentualność nadeszła. Polacy w połączeniu z federalistami : Słoweńcami z Krainy, Gorycji, Istrji i z kilkoma Rumunami nie chcieli brać udziału w dalszych obradach Rady Państwa i na dniu 31 marca roku 1872 złożyli mandaty. Wystąpiło ogółem 42 deputowanych, tak, że zgromadzenie prawodawcze nominalnie liczyło już tylko 203, faktycznie zaś daleko mniej członków. Na to tylko czekało nowe ministerstwo, aby zastosować zaraz uchwaloną ustawę o wyborach z konieczności i polecić prowincjonalnym rządom wybrać takich delegatów, którzyby byli powolniejsi rządowi od poprzednich.

Walka o rezolucję skończyła się zatem najzupełniejszą przegraną dla Galicji, kraj nie korzystał bowiem z nadarzającej mu się kilkakrotnie sposobności otrzymania bardzo obszernej autonomji, stojąc upornie przy słabo obmyślonej uchwale sejmowej, i zamiast przeprowadzenia swych życzeń i żądań doczekał się wyborów bezpośrednich do Rady Państwa i gabinetu ks. Auersperga, który był przygotowany nie wypuszczać tak prędko rządów ze swych rąk centralistycznych. Galicja, żądając w danych stosunkach za wiele i żądając nie wporę, była w roku 1872 na łasce centralistów, zmieniła obiecujące stanowisko polityczne na daleko gorsze.

OBRAZKI GALICYJSKIE

.

PAN PROWIZJONALSKI NA KONTRAKTACH LWOWSKICH.

I.

Lwów należał w dwóch ostatnich wiekach do najzamożniejszych miast Rzeczypospolitej, a gotówki więcej się tutaj gromadziło, aniżeli w Warszawie. Wpływał na to częścią handel zbożem z Podola, częścią i oddalenie od dworu, od Warszawy, mniejsze pomiędzy szlachtą wymagania, mniejsze zbytki, a zatem więcej dukatów w trzosie. Ludność też w znacznej części była kupiecka, złożona z najróżnorodniejszych żywiołów, pomiędzy któremi Ormianie niepospolite zajmowali stanowisko.

Punktem kulminacyjnym owego ruchu handlowego były kontrakty, trwające zwykle po Trzech Królach przez trzy tygodnie. Robiło się na nich interesy na wielką skalę, tak, że jeszcze w r. 1772, tuż przed pierwszym podziałem Rzeczypospolitej, suma złożonych w lwowskim grodzie pieniędzy z powodu ukończonych interesów miała wynosić 10 mil jonów złotych gotówką.

Przyjeżdżali wtedy do Lwowa kupcy z Gdańska i ze Wschodu; pierwsi zakupywali w wielkich partjach zboże, potaż podolski, płótna, drudzy sól z prywatnych warzelni Dzieduszyc-kich, Bielskich i t. d. Do ogromnego obrotu gotówki i to się przyczyniało, że w Polsce był system krótkich dzierżaw, trzyletnich a nawet jednorocznych, co wyniszczało wprawdzie majątki, ale na kontrakty sprowadzało znaczne kapitały.

Kredyt bywał wielki, rzetelność w dotrzymywaniu zobowiązań powszechna; verbum nobile odnosiło się także do interesów handlowych, a księgi grodzkie dowodzą, że stosunkowo do zakontraktowanych sum niewiele powstawało procesów. Kto nie przyjechał na kontrakt albo nie przysłał swego pełnomocnika, aby się uiścić ze zobowiązań, uchodził za bankruta, a wiadomość o tem, że ten i ów nie przybył, rozchodziła się w mgnieniu oka po kraju i powszechne wywoływała zdziwienie.

Taki roczny obrachunek ekonomicznego sumienia narodu, ten wzajemny przegląd interesów przyczyniał się bardzo do podniesienia zaufania, gdyż na kontraktach interesy każdego ze szlachty przechodziły do publicznej wiadomości, a księga jego kredytu stawała się otwarta.

Podział kraju zmienił naturalnie w zupełności stosunki handlowe. Lwów podniósł się jako stolica, zajaśniał jako ognisko towarzystwa, które z różnych dzielnic Polski tutaj dawało sobie rendez-vous, ale stracił cechę handlową, kontrakty nadzwyczaj upadły. Rząd dawał od roku do roku pozwolenia na ich odbywanie się, ogłaszał różne rozporządzenia, zmierzające do podniesienia interesów, ale prawa ekonomiczne były silniejsze od rozporządzeń, dawniejsze kontrakty traciły rację bytu.

Pierwsze wrażenia owego zachwiania się kontraktów przechowały się w kilku ulotnych wierszykach, ale najlepiej może i naj charakterystyczniej w broszurze pana Prowizjonalskiego: Przypadki kontraktowe, wydanej bez wyrażenia miejsca druku w roku 1775. Jest to mały humorystyczny obrazek, bez znaczenia i z niewielkim talentem napisany, ale że daje kilka szczegółów z ówczesnego życia lwowskiego, więc wyjmujemy z niego kilka zabawniejszych ustępów.

Pan Prowizjonalski jest niby warszawianinem, przyjeżdża odbierać procenty, które mu się należą, i ówczesnym zwyczajem zajeżdża do klasztoru ojców bernardynów, gdzie jego stryj był gwardjanem. Zajazdów we Lwowie niewiele, po większej części niższego rzędu, zamożniejsi bowiem stają u znajomych albo po klasztorach. Nie było to zresztą rzeczą trudną, gdyż Lwów liczył 95 kościołów i klasztorów, a przy samych murach wewnątrz miasta było dziewięć klasztorów, które, jak to jeszcze dzisiaj widzimy ślady w klasztorze bernardynów, wchodziły w system obrony miasta. Zresztą wszystkie prawie zamożniejsze rodziny miały swoje domy w mieście, tak, że uboższa ludność mieszkała po rozległych przedmieściach, poza murami.

Prowizjonalski przyjeżdża z Warszawy, a że wiadomości stamtąd trudniej już wtedy przychodziły, przeto spotyka nie-

L,!

Hi

A?

sfc

L-ai

ii

Ii

ZZj

rvt

m Jin

Ol

lîl

■»

}&:

■ikr

■U

KONTRAKTY WE LWOWIE

Vi

Podług gwaszu Franciszka Gerstenbergera z r. 1806 Własność Biblioteki Fundacji Wiktorą for. Bąworowskiego we Lwowie

SA

tf

lii

:•

i*

* +& '

,

N/

O

małą ciekawość. „Krótko odpowiedziawszy na rozmaite i przydługie pytania o warszawskich robotach, uśmierza nareszcie klasztorną ciekawość.“

Zjeżdżająca się szlachta schodziła się na rynek, który był właściwą „giełdą“, mówiąc po dzisiejszemu. Pan Prowizjonalski idzie tam także i wielu już zastaje szlachty, pomiędzy innymi trafia na plenipotenta jegomości, który ma mu wypłacić należną sumkę. Ba, ale tym razem niełatwa to sprawa, nieprędko się człek ujrzy ze swemi pieniądzmi. Prowizjonalski upomina się o kapitał z procentami, a plenipotent proponuje mu fac-jendkę.

— Pryncypał mój — rzecze plenipotent — nie przeczy, że Wielmożnemu Panu winien sumkę, ale przez szczególne względy na zasługi ojca Wielmożnego Pana rok jeszcze w kasie swojej Jego kapitalik zatrzymać deklaruje.

— Ale ja teraz chcę mieć pieniądze.

Daremnie! Wszelkie zaklęcia nic nie pomagają; plenipotent grzecznie się tłumaczy:

— We wszystkich innych okolicznościach mogę Wielmożnemu Panu być użytecznym, w tej żadną miarą nie mogę. Jestem, jak Wielmożny Pan widzisz, szczery i otwarty.

Tak mnie zbył i tak spełzł pierwszy mój interes — dodaje Prowizjonalski i mówi dalej : byłem nieco pomieszany i rozgniewany, kiedy mnie ztyłu ktoś znienacka pod biodra porwał. Krzyknąłem strasznie, bo się boję łaskotko w, alem poznał dawnego mojego przyjaciela i dłużnika.

Prowizjonalski się cieszy, że Opatrzność nad nim czuwa, że, jeżeli z jednego źródła nie dostał pieniędzy, to drugie nie zawiedzie i rzeczywiście radby uściskać dawnego przyjaciela, który mówi :

— Szukam cię, chcę ci oddać tę bagatelkę, którąś mi wygo-dził w Warszawie. Ale przed poniedziałkiem nikt tu we Lwowie nie ma a przynajmniej nie liczy pieniędzy.

— Do poniedziałku tylko dwa dni — pomyślał warszawiak i pocieszył się nadzieją wypłaty, tern bardziej, że ostatni jego „interlokutor“ znał towarzystwo lwowskie, zaczął mu opowiadać o panach, którzy przybyli i jeszcze przybyć mają, o interesach, a nawet o zabawach kontraktowych, co więcej, sam ofiarował się „prezentować“ go księżnie Kantakuzeno, w której salonie tegoż dnia wielkie były asamble.

Z ciekawego listu hr. Pergena, który przytacza Łoziński w swoich Galicianach, wiadomo, jak wybitne stanowisko w lwowskiem towarzystwie zajmowała owa sparaliżowana staruszka, jak umiała pośredniczyć pomiędzy nowym rządem a szlachtą, jak dalece na powszechny sobie zasłużyła szacunek, tak, że i Stanisław August i pierwsi warszawscy dygnitarze pokładali zaufanie w jej rozumie i sercu. Na asamblach też u niej można było spotkać ludzi różnych odcieni, i gubernatora i znakomitszych urzędników i polskie wybitne osobistości. Co też Prowizjonalski przyznaje, opowiadając, że tam „poznał gubernatora, ekscelencje, oficjalistów, co do jego interesów, jak mniemał, mogło być pomocą.“

II.

Dzień sobotni zszedł naszemu kontraktowemu bohaterowi na interesach, wizytach, propozycjach „zastawów, arend, wstrzymania sum i t. d.“ a zamyślając wstać rano w niedzielę, wcześniej się spać położył. Ale widocznie kontrakty nie miały się udać, fatum jakieś nad niemi ciążyło, co się jasno okazuje ze snu, jaki miał z soboty na niedzielę. Któżby zresztą nie widział złej przepowiedni w takiem wydarzeniu — posłuchajmy autora.

— Raz zdawało mi się — mówi — że mnie okradziono, drugi raz, żem ja kogoś okradł. Kolejno panem wielkim i chu-dopałkiem czułem się, ale nowa przemiana nadzwyczaj mnie uderzyła. Postrzegłem się być starozakonnym z żoną i dziećmi mojemi. Tenże co i oni strój, tęż miałem postać, słowem zupełnie trąciłem żydkiem.

Niemały to despekt dla dobrego katolika i szlachcica; jakoż przestraszony woła dalej.

— Przebóg! sam do siebie rzekłem, ja apostata, ja nie szlachcic! Obudziło mnie uczucie nieszczęścia. Mocno pomieszany i rozpalony, chociaż snom nie wierzę, przeczuwałem osobliwe jakieś niepomyślności.

Chcąc jednak zażegnać grożące jakieś nieszczęścia czy niepowodzenia, „zabawił się z rana nabożeństwem“, poszedł skruszony i pobożny do bernardynów, następnie do katedry, a wreszcie do trynitarzy. Widać jednak, że nabożeństwo na nic się nie przydało, bo jakby na decyzję w samym kościele zagadnął go dłużnik, któremu ufał najbardziej, że się myli, jeżeli myśli, że mu odda ewikcjonalną sumkę jego żony, „o prowizję nawet będzie kwest ja — dodał — o komplanacji gotów jestem pomyśleć, ale nie podczas kontraktów.“ Bezczelny, śmiał jeszcze prosić o pożyczenie nowej sumki, której już naturalnie nie dostał.

Zgryziony tern niepowodzeniem, wrócił Prowizjonalski do domu, gdzie go przecież jaka taka czekała przyjemność. Chłopiec mu doniósł, że był proszony do „znajomej wdówki na Ormiańskiej ulicy, mieszkającej pod nr. 180, bo cesarscy domy liczbami poznaczyli, czego dawniej nie bywało.“

Wogóle obok numerów pozaprowadzano nowości, wybrukowano naprzykład ulice, co paniom lwowskim niemało napsuło humoru, dawniej bowiem jechało się ulicą pomału, hajducy szli koło powozu, przytrzymywali, gdzie tego była potrzeba, ^ale się nie czuło trzęsienia, obecnie zaś nie było wprawdzie niebezpieczeństwa, aby się karoca wywróciła, ale natomiast dostawało się kolek od tego nowomodnego bruku, złożonego z samych krąg-laków. Damy też lwowskie udawały się do gubernatora, aby bruk słomą kazał potrząsać, ten się jednak tłumaczył, że wskutek tego byłby nieporządek w mieście, żeby to dużo kosztowało i t. d.

Na wizycie u owej znajomej sobie damy oficjalista cesarski niepomyślną całej kompanji udzielił wiadomość, a to „rozkaz gubernji, przeciągający termina poniedziałkowe do przyszłego poniedziałku“. Nowe zmartwienie! a wielu z nas, dodaje Prowizjonalski, chciało się manifestować na ten krok gubernji; ale powiedziano nam, że to nie uchodzi. Czekało się przeto do przyszłego poniedziałku, a tymczasem zabijało się czas, jak mogło. Niejaki Hilary utrzymywał publiczny lokal, w którym osobliwie podczas kontraktów wyprawiał bale i reduty. Dobrze się tam bawiono; cóż więc było lepszego do roboty w tym kłopotliwym czasie, jak iść do Hilarego, tern bardziej, jeżeli się udała gratyska i znajomy warszawiak przysłał łaskawie bilet na reduty.

— Czułem sam potrzebę rozerwania się — opowiada pan Prowizjonalski — i słońce było na zachodzie, gdy mi przyszła myśl szalona wziąć na się strój białogłowski i w takim stroju na redutach się znajdować. Długom tańcował, od nikogo nie-poznany; nakoniec prosił mnie w taniec pijany towarzysz; prze-tańcowałem z nim trzy tańce wciąż i zawsze w pierwszej parze ; gdym się od czwartego wymawiał, zaczął mnie naglić i w ręce całować, a poznawszy po łapie mojej, że męska, z gniewu uderzył mnie w samą maskę. Odpadła natychmiast. Jam wprawdzie machnął wachlarzem i dosięgną! towarzysza, ale śmiano się najwięcej ze mnie. Policja przykazała nam przeprosić się, o pojedynku ani wspomnieć. Niekontent z tego, podałem nazajutrz memorjał do władzy; do dziś dnia nie mam rezolucji na mój policzek. Powróciwszy z redut do bernardynów i prosto do celi stryja mego, byłem znowu z przyczyny stroju mego niewinną okazją zgorszenia całego klasztoru i tysiącznych suspicyj księdza gwardjana.

Słowem, nie wiodło się szlachcicowi i byłby cały Lwów o nim gadał, gdyby nie poniedziałkowe interesy, które tak źle szły, że nikt do gadania nie miał ochoty. Lepiej było „Boże groby obchodzić, aniżeli próżne kasy“. Pan Facjendowski np. miał mu wyliczyć 20.000, a deponował 500 złr., jakby sobie z niego żartował.

Gdy się komu nie wiedzie, to się na dobre nie ..wiedzie. Prowizjonalski miał pewną sumę wypłacić w kasie, lokowanej u bonifratrów, ale cóż się dzieje? „Tegoż dnia — opowiada — jak na złość z kilku przyjaciółmi obiadowałem w garkuchni; mniej skromnie pijąc, należycie uraczyłem się. Przyszło więc kończyć interesy po pijanemu. Nieszczęście zaniosło mnie naprzód do bonifratrów. Tam, popisując się z obcą asygnacją i napastując słowy niewinnego kasjera, przyprowadziłem go do tego, iż mnie związanego oddał bonifratrom. Umieszczono mnie w foresterji, gdzie trzech godniejszych szalonych chowano. Przywołał mnie zaraz najmłodszy, na stronie miłosne mi zaczął opowiadać przygody, a raptem oczy we mnie wlepiwszy i coś podobnego do kochanki swojej znalazłszy, ściskać i dusić począł. Przybył mi na ratunek drugi szalony w habicie. Ten, odbiwszy mnie od pierwszego, w kąt mnie zaprowadził i do

czynienia spowiedzi przymusił. Gdym mu wyliczył wszystkie moje grzechy, kazał mi wszystkie dobre wyliczyć uczynki; zamilkłem na ten nowy rodzaj rachowania się z sumienia. Mój spowiednik rozgniewany oddał mnie natychmiast za pokutę szalonemu oficerowi“.

Biedny szlachcic był w niemałych opałach, skarży się też, że od tego trzeciego najwięcej ucierpiał. „Musztrował mnie — pisze — przez całą noc, do infanterji i kawalerj i równie sposo-biąc. Sam się nakoniec zmordowawszy, postawił mnie przy kocu swoim na szyldwachu. W tej postawie stałem do poranka. Z rana po egzaminie odwieziono mnie z szpitala do klasztoru“.

Tak niefortunnie skończyły się dla naszego Prowizjonal-skiego lwowskie kontrakty, pieniędzy nikt nie oddał, a za to, że człek sobie trochę podochocił i był głośniejszy, niż zwykle, wsadzono do bonifratrów.

AMFIBIUM.

Sylwetka z biurokratycznego świata.

Ojciec pana Kornela pisał się Murowansky i niewiadomo skąd przyszedł w roku 1854 na konceptowego praktykanta do lwowskiego gubernjum. Według nazwiska, musiał on pochodzić gdzieś od Berna albo Ołomuńca, według tradycji, rodził się w jednem z miasteczek północnego Tyrolu, co także jest możliwe, gdyż w Alpach niejednokrotnie można się spotkać ze sło-wiańskiem nazwiskiem.

Zostawszy później hofratem i otrzymawszy order żelaznej korony drugiej klasy, upoważniający do szlachectwa, nazwał się ów biurokrata stosownie do obyczajów w kraju, w którym zrobił karjerę, Murowiańskim. Nie chcąc jednak ściągnąć na siebie podejrzenia centralnych władz w Wiedniu, jakoby się zanadto chciał polonizować, dodał sobie równocześnie przydomek „von Kaiserfest“, co miało być wskazówką dla potomków, aby stali zawsze wiernie przy cesarzu.

W ten sposób pan hofrat miał nazwisko i dla Polaków we Lwowie i dla Niemców w Wiedniu, a przeto na wszelkie polityczne wypadki był przygotowany. Pan hofrat nie w ciemię bity wiedział wybornie, że u Niemców przydomek, tak zwany Praedicat, idzie przed nazwiskiem, że zatem w razie potrzeby będzie się mógł podpisywać „Kaiserfest - Murowiański“, albo tylko „Kaiserfest“, albo też będzie mógł iść za polskim zwyczajem i kreślić się poprostu Murowiański, ad libitum.

Kornel więc, którego wam chcę przedstawić, odziedziczył po ojcu owo przemyślne nazwisko, jakby płaszcz podwójny, szpadę urzędową z pozłacaną rękojeścią, szpilkę z brylantem, której wartości nie chciał nigdy zgłębiać, obawiając się rozczarowania, nareszcie fałszywemi perłami haftowany pantofel jako futerał na zegarek i, co najważniejsza, wiele bardzo cennych biurokratycznych tradycyj.

A więc : że przełożonym trzeba się nisko kłaniać i urzędowe wizyty składać im we fraku, że każdego awansu trzeba winszować, gratuliren, tudzież, że każdego urzędnika należy tytułować o jedną rangę wyżej : sekretarza radcą, radcę hofratem, aż do ekscelencji. Był to już niemały kapitał dla Kornela jako praktykanta konceptowego w gubernjum (gdyż Kornel poszedł w ślady ojca, wstępując do tego samego urzędu co nieboszczyk), ojcowskie tradycje dawały mu wszakże i co do czynności urzędowych nadzwyczaj cenne wskazówki. Stary Murowansky mawiał: Każdy kawałek (akt, sprawę) trzeba albo załatwić, albo do akt złożyć, co po niemiecku brzmiało : Jedes Stück muss entweder erledigt, oder ad acta gelegt werden, że złożenie do akt jest dla referenta przyjemniejsze, o tern sprytnemu Kornelowi nie trzeba było mówić.

Do nieocenionych maksym złotopiórego Murowanskiego należało także powiedzenie: Quod non est in actis, non est in mundo, o czem w aktach nie piszą, tego wspominać nie trzeba, tudzież zasada, że urzędnik przy każdej sposobności, jak najczęściej powinien spisywać protokół.

Jako przestrogę wielkiej wartości powiedział wreszcie hof-rat swemu synowi, że nigdy nie powinien załatwiać odrazu wszystkich spraw, które ma na biurku, jeżeli bowiem pozbędzie się jednych aktów, to mu dadzą drugie, ma więc wyrabiać je stale, ciągle, ale potrochu, nie zanadto gwałtownie.

Przestroga ta była zresztą zbyteczna, bo Kornelek nie miał bynajmniej gwałtownego usposobienia, nie mógł się bić na pałasze, gdyż kodeks pojedynków zabrania, i nie myślał nikomu w życiu robić niegrzeczności, ktoby mu równą miarką mógł odmierzyć. Była to natura spokojna, giętka, w drobnostkach niedościgniona.

Pan Kornel wstąpił do służby rządowej z zupełną pewnością siebie, przekonaniem, że to jego żywioł, szedł pierwszy raz do biura jak wyżeł na wodę, bez zastanowienia się, bez obawy. Całą młodość tyle się od ojca nasłuchał o zajęciach urzędnika, o kolegach, o przełożonych i podwładnych, że nic mu w otwierającej się przed nim przyszłości nie było obce. Zasiadał więc przy stoliku, a że był w biurze najmłodszym, przeto musiał zapisywać do wielkiej rubrykowanej książki sprawy, które do biura wchodziły.

Wykaz ten był prowadzony dość niedbale, Kornel zaczął zapisywać rzecz wyraźnie i zaprowadził w nim wielką nowość, prawie wynalazek. Oto podkreślał nazwiska petentów, tudzież słowo określające rzecz, o którą chodziło, czerwonym ołówkiem. I tak np. jeżeli jakiś pan Gajdziński prosił o koncesję na założenie fabryki pudrety, to przemyślny Kornel wlot czerwono podkreślił wyrazy „Gajdziński“ i „pudreta“, a szef biura, radca namiestnictwa Fajfalik, mógł się w ten sposób z wielką łatwością orjentować w owej rubryceli.

Nie będziecie wątpić, że ten wynalazek nadzwyczajne zrobił w biurze wrażenie, koledzy praktykanci debatowali nad nim przez dni kilka, a większość biura była tej nowości przeciwna. Kornel nic sobie wszakże nie robił z opozycji, skoro Fajfalik był po jego stronie. I miał rację, nowość bowiem, którą zaprowadził, była powodem, że szef biura, kwalifikując go na nowy rok, napisał, że jest urzędnikiem zdolnym, zręcznym, patrzącym naprzód, geschickt und strebsam.

Ta kwalifikacja była kamieniem węgielnym przyszłego powodzenia Kornelka, znano go już odtąd jako jednego z najzdolniejszych praktykantów w namiestnictwie, a starsi urzędnicy uważali go za „swego“, za wiernego dziedzica ich bladej krwi i zamąconych tradycyj.

Kornelek wzrastał tymczasem w zadowolenie z siebie i owej urzędowej rutyny, nie czytał nic, co wychodziło poza zakres biurowych zajęć, nie przestawał z nikim prócz z kilku kolegami. Duszą i ciałem oddał się sposobom i sposobikom, prowadzącym do szybkiego załatwiania „kawałków“ i do szybkiego awansu. Szuflady w jego biurku ciekawą zawierały bibljotekę. Pierwsze miejsce zajmowała książka do wpisywania według abecadła takich rozporządzeń ministerjalnych, które rzadko bywają zastosowywane, a przeto wychodzą z pamięci, i nazywała się w austrjacko-biurokratycznym stylu „książką normaljów“, to jest takich zasadniczych rozstrzygnień, które na przyszłość mogą „za normę“ posłużyć. Im rozporządzenie było dawniejsze, im mniej rozsądne w dzisiejszych stosunkach, tern lepiej, a jeżeli wydane było za Marji Teresy lub Józefa II, to w oczach Kornela miało taką wartość, jak stary, myszką tra

cący węgrzyn.

Zapiski Kornela wiele się przyczyniały do rozgłoszenia jego biurokratycznej sławy, a sam pan radca Fajfalik przychodził nieraz do niego, aby się spytać, czy na ten a na ten wypadek nie ma zapisanej jakiej biurokratycznej recepty.

Prócz powyższej miał Kornel jeszcze inną książkę, do której wpisywał formularze urzędowych rozstrzygnięć i korespon-dencyj.

Było to coś w rodzaju Wzorów korespondencji miłosnej, Domowego adwokata lub Poradnika do pisania listów, na każde rozporządzenie rządowe, asygnację do kasy, nominację i t. d. znalazłeś tam odpowiedni formularz, który w razie danym mutatis mutandis można było tylko przepisać.

Tej książki nie pokazywał wszakże Kornel nikomu, służyła ona wyłącznie do jego własnego użytku. W największej tajemnicy przechowywał zaś inny, wcale oryginalny zeszyt.

Był to katalog wszystkich urzędników w Galicji równej mu albo wyższej rangi, zawierający rok urodzenia każdego z nich, rok wstąpienia do służby, tytuł, rangę, ordery, a nawet uwagę o zdrowiu lub chorobie, słowem, wszystko to, z czego pan Kornel mógłby osądzić, kiedy ten i ów będzie awansował, kiedy tamten umrze, i wogóle, kiedy wskutek owych wypadków będą widoki awansu.

Na podstawie tych zapisków obliczył nasz astronom, że za pięć lat zostanie komisarzem powiatowym, a w 42 roku życia hofratem...

Pan Kornel wstąpił do służby w roku 1863, a więc już za czasów nowej, konstytucyjnej ery i ze względu na narodowe prądy w Austrji podpisywał się Murowiańskim, nie uważał jednak za potrzebne przyznawać się wyraźnie do polskiej narodowości. Zręczny biuralista pozwalał, aby się domyślano, czem jest, pewnych jednak w tym względzie nikomu nie dawał wskazówek. Każdy mógł w nim znaleźć tego, kogo mu było potrzeba : Niemca, Polaka, a nawet Rusina; Kornel bowiem umiał zespolić w sobie pewne ogólne cechy „krajowców“, mieszkańców Galicji, i był „przeciętnym Galicjaninem“, a nawet „przeciętnym Au-str jakiem“.

Słowa: „naród“, „Polska“, „ojczysty“ — były wykreślone z jego słownika, umiał je wybornie zastępować wyrazami: „kraj“, „Galicja“, „krajowy“, „my“, „nasz“ i t. d.

To należenie do olimpijsko-austrjackiej narodowości zwróciło wcześnie na niego uwagę najwyższych sfer gubernjum, a obok innych jego zalet było powodem, że go powołano do przybocznego biura gubernatora, do tak zwanego Prezydjum, gdzie podówczas nie powinno się było mieć wybitnej narodowości i nie powinno się było mówić.

Pan namiestnik sądził, że jeżeli urzędnik mówi, to przecież kiedyś może powiedzieć coś, co zamilczeć trzeba, jeżeli zaś nigdy nie mówi, to w zupełności mu zaufać można. Ponieważ pan Kornel wogóle niewiele miał przedmiotów, o którychby mógł rozprawiać, przeto milczenie było dlań czemś nadzwyczaj łatwem, siedział więc w biurze, trochę pisał, dużo słuchał, dużo kłaniał się i — milczał, a przeto nieocenionym stał się prezy-djalistą.

Wśród tak ważnego zajęcia nie dziw, że i postać nabrała pewnej prezydjalnej godności, skopjowanej częścią z samego pana namiestnika, częścią z szefa prezydjalnego biura.

I tak, podpatrzył pan Kornel, że gubernator lewą nogę wystawia naprzód, gdy z kimś stojąc rozmawia, uchwycił też wlot tę pozycję i odtąd przy każdej sposobności tak wybornie lewą nogą dodawał sobie powagi, że sam namiestnik takby nie potrafił. Kłaniał się tak jak szef biura, daleko od czoła, z pewną powagą i biurokratyczną elegancją, a idąc ulicą miał twarz bardzo zamyśloną, aby spotykający go znajomi sądzili, że losy kraju ciążą na jego głowie. Gdym go raz spotkał na Wałach, byłem pewny, że nazajutrz coś się stanie we Lwowie, że miasto będzie zbombardowane.

Nie potrzebuję powtarzać, że od czasu, jak został powołany do prezydjalnego biura, chodził tylko w czarnym surducie, chociaż bowiem raz na trzy miesiące widywał tylko namiestnika, ale mógł go spotkać codziennie — więc był ubrany z uszanowaniem, z respektem, życie w milczeniu i w ukłonach stało się powodem, że pan Kornel nie miał właściwie bliższych znaj o-mych, a tem mniej przyjaciół, żył pomiędzy swym pokojem na trzeciem piętrze w Rynku i biurem, nigdy nie myślał o Panu Bogu, ale o panu namiestniku — zawsze.

Nie dziwcie się zatem, że wszystkie te zalety zrobiły z niego nieocenioną w gubernjum „siłę“ i że go przedstawiono jako kandydata do Wiednia, gdy w ministerstwie zawakowała posada.

Kornel znów prześcigał wszystkich innych kompetentów swemi zaletami: nie potrzebował razić Niemców swoją polskością, był układny, milczący, umiał się wybornie kłaniać... słowem, w korcu maku trudno było wyszukać pełniejsze biurokratyczne ziarnko.

Gdy pan Kornel przyjechał do Wiednia, czasy się już zmieniły, Polacy zaważyli w rządach Austrji, a nazwisko na -ski nie było tak wielką jak dawniej w awansie przeszkodą, nie wahał się zatem zamówić biletów z nazwiskiem Murowiański von Kaiserfest i z drukowanym herbem na wierzchu.

Wogóle we Wiedniu zaczął się w Kornelu robić dziwaczny przewrót, na niemieckim bruku poczuł on w sobie prawie „polską żyłkę“. Najwięcej się zaś do tego przyczyniali koledzy Niemcy, którzy go od początku niebardzo uważali za swego, ale go nazywali ein Galizianer, ein Pole, nadto czuł się pan Kornel nadzwyczaj pomiędzy nimi osamotniony, zdawało mu się, że jeżeli z kraju nie będzie miał protekcji, to tutaj utonie pomiędzy zastępami owej rwącej się naprzód biurokracji, trzymającej się za ręce i patrzącej zukosa na każdego intruza, przychodzącego z prowincji.

Niemcy nie przyjmowali go otwartemi rękami, więc nasz Murowiański zaczął naprawdę być Polakiem: chodził do kawiarni Dauma, przysiadał się do polskich stolików, mawiał, że „nas“ Polaków zawsze jeszcze w Wiedniu prześladują, a czasami nawet, w chwilach pewnego niewytłumaczonego liryzmu, tęsknił za Lwowem i Wałami nad Pełtwią.

Pan Kornel spotykał się z delegatami galicyjskimi do Rady Państwa, nie zapominał nigdy mówić o sprawach „naszych, krajowych“, o konieczności reformy administracyjnej, o niechęci wiedeńskich urzędników dla Galicji i t. d. tak, że sobie zyskał opinję człowieka szczerze do kraju przywiązanego, wy-

lanego na usługi polskiego społeczeństwa. „Gdybyśmy więcej mieli takich...“ — mawiał jeden z przeciwników delegacji.

W ten sposób pozyskał sobie pan Kornel, oprócz dawnej protekcji namiestnika, także poparcie wybitniejszych członków delegacji, wyrobiono mu wkrótce order Franciszka Józefa i przygotowano do awansu na wyższe szczeble biurokratycznej drabiny. Skromny lwowski urzędnik zaczął porastać w pierze, ubierał się bardzo starannie, lewą nogę wystawiał naprzód z niezaprzeczoną powagą, kłaniał się z coraz większą gracją od czoła i nabierał owej przecukrzonej grzeczności, znamionującej wyższą wiedeńską biurokrację. Przytem zaczynał mieć wielkie o sobie rozumienie, o swych zdolnościach, które go tak wysoko zaprowadziły, o swym dyplomatycznym zmyśle i znajomości ludzkich charakterów. Na piękne wszakże zawróciła mu się głowa, gdy został, idąc coraz wyżej, hofratem i uzyskał prawo bywania na większych balach dworskich, otwartych dla biurokracji i wojskowości. Pisał on wtedy do kogoś znajomego we Lwowie: „Dostałem wczoraj zaproszenie na bal do Najjaśniejszego Pana, włożyłem ordery, nająłem dwukonnego fiakra na cały wieczór za 10 złr. i bawiłem się w świetnem towarzystwie wybornie“.

Zapomniał jednak dodać, że ścisk w salach dworskich był nie do opisania, że chodził w tłumie jakby na reducie przez pół godziny, a otrzymawszy z pięćdziesiąt w bok szturchańców i nie widziawszy nawet cesarza, wrócił w bardzo złym humorze do domu, żałując, że za wydane na fiakra pieniądze nie poszedł do teatru.

Pan Kornel jest dzisiaj wysoką figurą urzędową w Wiedniu, chodzi na recepcje do ministrów Polaków, tudzież na egzekwje za galicyjskie znakomitości, mówi o hrabi Alfredzie Potockim „pan Alfred“, o panu Zyblikiewiczu „pan Mikołaj“, czyta oprócz „Nowej Pressy“, także i „Gazetę Lwowską“, a zgłaszającym się do niego galicyjskim reprezentantom odpowiada, że obowiązkiem „naszym“ jest tyle dobrego zrobić krajowi, ile tylko można.

Rzeczywiście jednak nie może on ani wiele złego, ani wiele dobrego zrobić dla Galicji, całe jego urzędowanie bowiem obraca się w utartem biurokratycznem kole. Mamy jednak

przekonanie, że gdyby mógł i gdyby się nie bał, to przemówiłby chętnie za Galicją.

Ponieważ wszakże ku temu sposobności nie ma, więc idzie torem, którym szli jego poprzednicy, a w wolnych godzinach marzy o tern, jakim sposobem mógłby otrzymać order Leopolda, którego jeszcze nie ma i zostać, jeżeli już nie namiestnikiem Galicji — bo to śmiałe życzenia — to przynajmniej prezydentem rządu krajowego na Śląsku.

WYBORY W GALICJI.

Obrazek z natury.

Pod miasteczkiem G. jest karczma „Wygnanka“, w której każdy wieśniak, śpieszący na jarmark, musi zapłacić podatek Abrahamkowi, siedzącemu na arendzie. Dnia 25 kwietnia 187* r., mnóstwo wozów stało przed tą karczmą, bo w mieście odbywać się miały wybory na posła do Rady Państwa. Pomiędzy innemi dojeżdżał wóz, chudemi zaprzęgnięty kasztanami, a na nim aż sześciu wyborców.

Gościnny Abrahamek czekał już przed bramą z butlą gorzałki i sporą w ręku blaszanką.

— Jak się macie, Zahorojko ! — odezwał się karczmarz — aleście to konie zagrzali, trzeba im odpocząć, może się i wy napijecie, doskonała piołunówka.

— Jedziemy zaraz dalej, zresztą szkoda grosza — odrzekł najstarszy, siwy włościanin z długiemi włosami, spadającemi na ciemną sukmanę.

— Co szkoda? Alboż to za pieniądze? Ja dzisiaj wszystkich moich gości częstuję za darmo.

— A kto zapłacił?

— Ktoby zapłacił, nikt, ja częstuję, bo mi się tak podoba, alboż to Abrahamkowi nie wolno raz znajomych utraktować?

Towarzysze Zahorojki, słysząc, że gorzałka za darmo, wyciągali już rękę po blaszankę, ale stary przestrzegał.

— Jakieś w tern musi być szachrajstwo, nie pijcie, chłopcy, żyd chce nas kupić za kieliszek wódki.

— Co kupić, jakto kupić? Albo ja was naco potrzebuję?

— Pewniebyście chcieli, abyśmy za kimciś z waszych głosowali.

— A komuż głos oddać chcecie?

— Cóż wam do tego?

— Oj ! jaki Zahorojko naraz dumny się zrobił, wódki pić nie chce, kandydata także ma jakiegoś bardzo sekretnego...

— No, jedźmy chłopcy dalej — wołał Zahorojko.

Abramek rzucił się czem prędzej przed konie, postawiwszy flaszkę na wozie pomiędzy wyborcami.

— Miejcie przecież litość nad chudobą — mówił arendarz, trzymając konie za cugle — trzeba koniom dać coś przegryźć, bo będziecie mieli wielką stratę, szkapy jutro padną...

— Nie frasujcie się o nasze szkapy — odezwał się któryś z gospodarzy na wozie.

Pokusa jednak za bliska była wyborców, aby się jej poddać nie mieli; najmłodszy pierwszy uchwycił blaszankę i szło już pokolei, tylko Zahorojko się bronił.

— Zejdźcie gospodarze z wozu, lepiej się zagrzać w izbie — zachęcał Abramek, a cierpliwością swą i piołunówką przecież się dowiedział, że wszyscy sześciu chcą głosować za panem Ignacym Kaweckim, redaktorem „Gazety Codziennej“.

— Co, za Kaweckim! — wstrząsnął się Żyd, udając przestraszonego — a któż wam tak mądrze poradził? Głosujcie za nim, głosujcie, a za kilka miesięcy będziecie nowe płacić podatki. Ja wam coś powiem, tylko nie mówcie o tern nikomu, bo za Kaweckim stoją bogaci panowie, a ja ubogi żydek.

— Ej, jakieś kłamstwo! — wtrącił niechętnie Zahorojko.

— Przekonacie się, czy kłamstwo, tylko słuchajcie. Przedwczoraj byłem w starostwie i tam mi powiedzieli, że Kawecki chce postawić w Wiedniu wniosek, aby odrazu dziesięć budowano kolei żelaznych, a wszystkie za nasze pieniądze. Chce podwyższyć podatki...

— Ot, pleciecie...

— Może i prawda — zauważył Grześ — bo ci panowie to z kolejami rady sobie dać nie mogą, a taka kolej to nieszczęście: mój ojciec jeszcze jeździł furmanką i niejednego przywiózł cwancygiera, a kogo teraz będzie woził, kiedy wszyscy jeżdżą kolejami.

— Gadajcie sobie zdrów — przerwał Zahorojko — nam się śpieszy do miasta, bądźcie zdrowi, chodźcie chłopcy!

— Jeszcze na czas zajedziemy — zauważył Grześ i pociągał dalej piołunówkę z towarzyszami.

Wyborcy poszli do szynkowni, gdzie pełno było włościan przy stołach, a przy każdym mniej więcej podobna toczyła się rozmowa, tylko jednej grupy duchem opiekuńczym był Icek, syn Abramka, drugiej sama szynkarka, a trzeciej i czwartej zięć i szwagier arendarza.

— Zabiorę wóz i pojadę — odgrażał się Zahorojko.

—■ A to sobie jedźcie — odpowiedział Grześ.

Rad nierad, musiał i stary wejść do karczmy.

— Wy wódki nie pijecie, może dobrego piwa? — pytał go uprzejmy gospodarz.

— Ha, to dajcie piwa — odrzekł znudzony Zahorojko.

Abramek powiedział kilka słów po żydowsku do żony i wnet piwo stało przed tym, który dotąd stanowił w karczmie

opozycję.

Tymczasem dawniejsi opozycjoniści zasypiali już przy drugim i przy trzecim stole, a Abramek miał w izbie takich domyślnych, a nie pijących włościan, którzy stronników Kaweckiego po jednemu wyprowadzali do stodoły...

Biedny kandydat poselski byłby ręce załamał na widok tylu przychylnych sobie wyborców, leżących pokotem na słomie i niezdolnych na dzisiaj, aby przystąpić do urny wyborczej.

Abramek, jak troskliwy generał, przychodził od czasu do czasu do stodoły i patrzył się, czy wszystko spokojnie, a o Za-horojkę głowa go już nie bolała, bo piwo było „zaprawne“, a skutek zupełnie pewny.

Tymczasem Grześ dowodził w karczmie, że koleje żelazne są zgubą kraju, a był jeszcze w stanie rozprawiać, gdyż chociaż dużo pił piołunówki, trzymał się na nogach, bo wódka była dobra i czysta. Abramek dawał „zaprawne“ napoje tylko tym, których nie mógł przekonać, że gazeciarza nie powinni wybierać.

— Więc za kim, gospodarze, będziemy głosować? — zapytał się Grześ obecnych.

— Najlepiej za cesarzem... — odezwał się jakiś mędrek.

powtórzyło

— Prawda! cesarzowi głos oddajmy...

kilku.

— Ależ Grzesiu — perswadował Abramek — oni dobrze myślą, ale źle mówią. Na cesarza głosować nie można, bo przecież cesarz nie zasiądzie z innymi posłami.

— Kiedy nam się chce głosować za cesarzem ! — odpowiedział jeden z lepiej podchmielonych.

— Dobrze mówi Abramek — zauważył Grześ.

— Abramek zawsze dobrze mówi — potwierdził aren-darz — tylko mnie słuchajcie. Jak będziecie głosować na tego, kogo chce cesarz, to tak samo jakby na cesarza, bo poseł, to jakby ekonom cesarza, gdzie pan sam nie chce iść, tam posyła ekonoma.

— żyd zawsze mądry — wtrącił Grześ — ale powiedzcież, kogo cesarz chce wysłać do Rady Państwa?

— Ja wam coś powiem, boście porządni ludzie — odrzekł Abraham z powagą, ale mnie nie zdradźcie przed stronnikami Kaweckiego, gdyżby mnie zniszczyli. Cesarz chce zawsze dobrze dla chłopa, cesarz chce, żeby w Radzie Państwa siedzieli sami ludzie sprawiedliwi, słuszni! Jakem był zeszłej niedzieli w starostwie, to mi pan komisarz Seidel powiedział na ucho, że z Wiednia wyszedł rozkaz, aby wybierać pana Kaniowskiego. Pan Kaniowski, człowiek dobry, miłosierny: jak komu na wsi zginie chudoba albo chałupa się spali, to wyda drzewa z lasu i zboża ze śpichrza.

— Dyć prawda, Abramku — zauważył Grześ — ale w tern wielka bieda, że pan Kaniowski ciągle w radzie powiatowej jakieś nowe wymyśla szarwarki, drogę za drogą buduje, a ciężary powiatowe coraz bardziej zwiększa.

— Ba, a czy wam to źle, że do miasta możecie jeździć jakby gościńcem i koni nie marnujecie, a zresztą samiście, Grześku, byli w radzie powiatowej i samiście za wnioskiem pana Kaniowskiego głosowali.

— Tać głosowałem, ale bo jak to człowiek siedzi przy tym zielonym stole i słucha, jak pan Kaniowski mądrze rozprawia, toby dał z siebie i ostatnią koszulę, ale wyjdzie z posiedzenia i wróci do chałupy, a widzi ludzką biedę, to sam się na siebie gniewa, że za nowemi głosował wydatkami. Ale ja tam panu Kaniowskiemu nie jestem przeciwny, bo i sam już raz od niego doznałem pomocy.

— Więc głosujcie za panem Kaniowskim, dajcie, gospodarze, rękę.

— Niechaj i tak będzie — powiedział Grześ i silną swą dłonią uderzył w dłoń arendarza.

— Za panem Kaniowskim — powtarzali wszyscy — jeden tylko Zahorojko nawpół już śpiący za stołem protestował, że „Za Kaweckim, za panem ze Lwowa...“

— Teraz jedźcie chłopcy co szkapy wyskoczą, bo będzie za późno! — mówił Abramek, kazał cichaczem wódkę sprzątnąć i na każdy wóz wyborców wsadził jednego ze swych zaufanych, aby włościanie przez drogę zdania nie zmienili.

Wyprzedźmy naszych wyborców do miasteczka, środek tej stolicy stanowi wielki rynek, na którym w dnie mniej burzliwe, niż dzisiejszy, gęsi się pasą spokojnie, dziś jednak mnóstwo tam wozów i ludzi, rozciągających się aż głęboko w jedną ulicę, tak zwaną żydowską. Jak dwie przyrodnie siostry patrzą na siebie z dwóch stron rynku dwa powiatowe urzędy: starostwo i rada powiatowa; pierwsze jednak zajęło większy dom i ma większą żelazną tablicę z czarnym orłem w brudno-żółtem polu, rada powiatowa zadowoliła się mniejszym orłem, mniejszą tablicą z herbem krajowym, ze słynnemi trzema kawkami.

W tej chwili jednak, a jest dopiero dziewiąta z rana, największa grupa ludzi gromadzi się około porządnego sklepu Ro-bakiewicza, tam bowiem kandydat dziennikarstwa lwowskiego, pan Kawecki, składać będzie wyznanie wiary politycznej. Sklep to nielada, a niedość, że nad drzwiami wymalowana głowa jakiegoś sławnego człowieka, ale pod nią napisano jeszcze wiel-kiemi literami:

Tu pod godłem Mickiewicza, Wszystko tanio się oblicza, Piwo z lodu, gorzałeczka,

I węgrzyna spora beczka.

U Robakiewicza jest prócz tego największa sala w całem miasteczku, nie dziw więc, że tam się schodzą nici wielkiej agitacji, która porusza całą okolicę.

W sali tak pełno, że widać tylko czuby włosów i łysiny, a w środku, na stole, rozczerwienionego Kaweckiego, który dzisiaj piątą już ma rozpocząć mowę, największą, stanowczą.

— Proszę się uciszyć! Cicho! Pan kandydat chce mówić! — woła kilka głosów naraz.

Robi się cisza, a redaktor mniej więcej w te się odzywa

słowa :

— Szanowni panowie wyborcy! Organizm ludzki żyje tym sposobem, że każda z części ciała pracuje nad spełnieniem należącej do niej powinności.

— Znać mądrego człowieka... — szepta ktoś zboku.

— Głowa myśli — mówi kandydat dalej — w jaki sposób wyżywić organizm i prowadzić go do szlachetnych celów, ręce wykonywują jej polecenia, a nogi przenoszą ciało z miejsca na miejsce. Jeżeli jedna z części organizmu zaprzestanie swej czynności, całe ciało chromieje, choruje, a często nawet zginąć musi. Otóż moi panowie i w organizmie społecznym tak samo się dzieje.

— Pal mnie w łeb, nic nie rozumiem — zauważył zcicha jakiś jegomość.

— W organizmie społecznym są także czynniki w zupełności odpowiadające członkom ludzkiego ciała. Głową, moi panowie, w społeczeństwie są szkoły, rękami rolnictwo i fabryki, a nogami drogi i koleje żelazne.

— Widzicie, Abramek mówił prawdę — odzywa się świeżo przybyły Grześ do sąsiada, słysząc ostatnie młowa — panowie chcą budować nowe koleje.

Grześ się tak oburzył, że wyszedł z sali wraz z kilkoma towarzyszami.

— Jeżeli upadną szkoły — mówił jeszcze redaktor — to organizm społeczny utraci wkrótce myśl, która go ku lepszej przyszłości prowadzi, ku jedynemu nowemu celowi; jeżeli nie dba o rolnictwo i fabryki — to zubożeje, a za kęs chleba ostatnie sprzeda mienie; jeżeli wreszcie zaniedba drogi i koleje, to ostanie nieporadny jak kaleka, któremu laskę odejmą. Moim zatem programem będzie przedewszystkiem przeprowadzić, ażeby opiekowanie się szkołami i sprawami ekonomicznemi kraju do nas należało, do Sejmu, a nie do Rady Państwa, do Niemców...

Mówca przerywa, wrzawa bowiem powstaje w sali, jakiś gruby, w myśliwską lisiurę ubrany obywatel żąda głosu :

— Te ogólniki — mówi on — któremi nas pan kandydat obdarza niewiele nas pouczają o drogach, jakiemi szanowny redaktor postępować zamierza. Dlatego, nie tracąc czasu na piękne słowa, przystępuję do rzeczy i pytam się pana: czy jesteś za zu-pełnem zniesieniem propinacji, czy też za pozostawieniem właścicielowi po latach dwudziestu jednego szynku? Prosimy o odpowiedź.

— Przyznam się panu interpelantowi — odrzekł niezadowolony z takiego zapytania redaktor — że nie zastanawiałem się jeszcze nad drobnemi szczegółami ustaw, które kiedyś uchwalone być mogą, zadaniem mojem jest dzisiaj wytknąć sobie ogólne kierunki mego postępowania w delegacji.

— Pięknie mi drobny szczegół — odparł obywatel w lisiu-rze — wszak prawo propinacji, to majątek narodowy, to mi-ljony, równie ważne, jak kwieciste porównanie o rękach i nogach...

— Proszę o głos! — odzywa się jakiś włościanin w kożuchu.

— Słuchamy! słuchamy! — odpowiadają zewsząd.

— I jabym się miał coś zapytać pana kandydata. Nasza gromada ma oddawna proces z dworem o las; komisja serwitutowa przyznała nam za mało, chcielibyśmy przeto wiedzieć, czy pan poseł wniesie naszą sprawę w Radzie Państwa i czy się za nami wstawi u wysokiego ministerstwa... bo tylko w takim razie oddamy mu nasze głosy.

— Obowiązkiem moim, jako posła — odpowiada z patosem Kawecki — jest bronić pokrzywdzonych, tak z trybuny, jak i w dzienniku, ani chwili się przeto nie zawaham, aby wszędzie popierać interesa moich wyborców, zauważyć tylko muszę, że prawo, o którem szanowny interpelant wspomina, nie należy do zakresu działania Rady Państwa.

Do interpelującego włościanina zbliżył się tymczasem niski, chudy mężczyzna, w krótkim wytartym paltocie, ale z wielką laską.

— Nie bójcie się kumie — mówi tenże — już to mnie możecie wierzyć, że on wam las wyprocesuje, tylko tutaj otwarcie tego powiedzieć nie może, albowiem słyszeliby ci, którzy przeciwny mają interes... Chodźcie ze mną na miodek, to wam opowiem, co Kawecki myśli i jaki to zacny człowiek.

Po małej, ruchliwej figurze można było poznać Ludwika Sarwackiego, członka redakcji „Gazety Codziennej“, który umyślnie przyjechał ze Lwowa, aby agitować za swym pryncy-pałem i do pomocy przywiózł rzeźnika Macieja, pijanicę i hała-burdę, ale tęgiego chłopa, który w razie potrzeby dziesięciu wyborcom radę daćby potrafił.

Wogóle wyborcy nie wyszli zadowoleni z sali Robakiewicza, Kawecki powiedział ni to, ni owo i postawą swoją nie zrobił na nich wrażenia.

— On, mociumpanie, możeby mądre rzeczy umiał napisać — mówił obywatel w lisiurze — ale gdzie mu tam radzić nad prawem o propinacji, a gdybym go zapytał, w jaki sposób trzeba zmienić ustawę drogową, toby ani be, ani me nie powiedział.

— Nie mają też tam we Lwowie co innego robić — wtrącił inny, jak nasyłać nam tutaj redaktorów. A toż przecie my jeszcze nie tacy ubodzy na duchu, abyśmy pomiędzy sobą posła nie znaleźli. Wkrótce nam kandydatów z zagranicy, może z Paryża, każą zapisywać. Nie chwaląc się, ale przecież waćpan albo i ja bylibyśmy lepszymi posłami, gdyż wiemy najlepiej, co nas boli...

Pan komisarz Seidel, będący dzisiaj w starostwie bohaterem dnia, bo on przeprowadzał wybory, chodził blady, niecierpliwy w swojem biurze. Gdy się zbliżył do okna, wybębniał na szybie marsz wojskowy, a gdy wracał do stolika, dodawał po raz setny liczbę głosów żydowskich do liczby chrześcijan, którzy według jego przekonania powinni byli głosować za panem Kaniowskim.

— Nasz kandydat przejść musi — powtarzał sobie pan Seidel. — A jak nie przejdzie, gotowi mnie pominąć przy awansie. A jeżeli przejdzie? — zostanę sekretarzem namiestnictwa. Jest już pięć posad wolnych, Pan Bóg da, że jeszcze i Siebert umrze, powiadają że ma trawiącą gorączkę — to się szóste otworzy miejsce, żeby tylko umarł przed rozpisaniem konkursu! Ba! a jak mi się wybory nie powiodą?... Oj ! oj ! nieszczęsne to życie urzędnika. Zdaje mi się, że ktoś idzie, może Katz, moja podpora między żydowskimi wyborcami.

Rzeczywiście brodaty Katz, w zabłoconym chałacie, ukazał się we drzwiach:

— A co, panie Katz — zapytał z pośpiechem Seidel — jak widzę, przepadniemy?

— Z przeproszeniem pana, pan komisarz jest młody człowiek, więc niecierpliwy, ja jednak niejedne już przebyłem wybory i mówię, że wszystko będzie dobrze; jeszcze słońce nie zajdzie, a pan Kaniowski będzie posłem...

— Cóż się tam działo u Robakiewicza?

— Ja tego nie wiem, bo żaden z nas nie głupi tam chodzić, żeby dostać szturchańca, ale co wiem, to wiem, że nasz Abramko na Wygnance nie przepuści ani jednego, któryby głosował za Kaweckim, i że my wszyscy żydzi, jak jeden mąż, oddamy nasze głosy panu Kaniowskiemu. Chorego Szmula nawet przyniesiemy, niech ani jeden głos nie braknie.

Komisarz się trochę pocieszył i usiadł przy biurku, rozpierając się w fotelu i dając rękami i nogami wyraz swej władzy, o której wielkie miał wyobrażenie.

— Z przeproszeniem pana komisarza — odezwał się Katz — ja muszę teraz odejść, bo niema czasu do stracenia, głosowanie rozpocznie się za godzinę.

— Dziękuję, panie Katz, do widzenia.

Żyd wrócił się jednak ode drzwi i niższym, pochlebiającym tonem zaczął mówić:

— My wiemy, że pan komisarz jest dobry człowiek, i co sobotę Bogu za to dziękujemy, że nam pana zesłał, ale jak to powiadają i najlepszemu przypomnieć nie zawadzi. My mamy wielką do pana komisarza prośbę, żeby nas wziął w obronę przy rekrutacji. Ten major się na nas zawziął i chce wyłapać każdego biedaka, nawet takiego, który się dwa razy zegnie zanim karabin podniesie ; zmiłuj się, panie komisarzu, miej litość nad nami. Jeżeli któryś z popisowych zdrów, ma miarę — to trudno, ale pastwić się nad kalekami — to przecież nie po ludzku.

— No, no, bądźcie pewni, że wam krzywdy nie dam zrobić.

— My też słowom pana komisarza więcej ufamy, niż przyrzeczeniom samego pana starosty.

Katz cofnął się ku drzwiom, bijąc głębokie pokłony, a dostawszy się na podwórze, biegł czem prędzej do swojej armji, aby nią dowodzić, pewny już nagrody przy rekrutacji.

Za godzinę rozpoczęły się wybory w radzie powiatowej, Grześ jeden z pierwszych oddał swój głos na pana Kaniowskiego, ale komisja wyborcza dziwiła się, dlaczego żydzi nie przychodzą? Tymczasem żydzi byli w stanie oblężenia.

Wspominaliśmy, że żydowska ulica przytykała do rynku. Na wstępie do niej ustawił Sarwacki rzeźnika Macieja, wiedząc, że wszyscy żydzi mają głosować za przeciwnym redaktorowi kandydatem. Maciej ubrał się w zakrwawiony rzeźnicki fartuch, ogromne żelazo do zabijania bydła i kilka noży powiesił u pasa i dobrze podchmielony począł chodzić z podkasanemi rękawami wpoprzek ulicy, grożąc od czasu do czasu potężną pięścią przybliżającym się żydom.

Paniczny strach powstał w Jerozolimie, niejeden śmielszy żyd chciał wprawdzie przejść koło niebezpiecznej warty, ale jak tylko bliżej zobaczył zakrwawioną pięść rzeźnika, cofał się natychmiast w głąb ulicy, roznosząc popłoch i najrozmaitsze wieści: że cały zastęp pijanych rzeźników zamknął ulicę, że chłopi chcą napadać na domy żydowskie itd.

W starostwie ani w radzie powiatowej o niczem nie wiedziano, gdyż mnóstwo wozów, koni, ludzi zasłaniało widok ku ulicy żydowskiej. W dobrą dopiero godzinę po rozpoczęciu wyborów przybiega do starostwa posłaniec z oblężonej dzielnicy, że się dzieje gwałt, że żydów nie dopuszczają do rady powiatowej. Seidel czem prędzej posyła żandarmów.

— Co pan tutaj robisz? — pyta żandarm przechadzającego się Macieja.

— A nic, spaceruję po śniadaniu...

— Przeszkadzasz pan przechodzić wyborcom.

— Droga dość szeroka, ażeby mnie i ich pomieściła...

Rozpoczęła się niebardzo grzeczna dysputa, zrobiło się zbiegowisko, miejscowi rzeźnicy przybiegli na pomoc swemu koledze, a żydzi korzystali z zamieszania, by się przemycić ku radzie powiatowej.

Seidel odetchnął, a Kawecki, widząc, że sprawa przegrana, odjechał najbliższym pociągiem do Lwowa, nazajutrz zaś umieścił piorunujący artykuł przeciwko rządowi, który pogwałca konstytucyjne prawa obywateli.

Wieczorem była w miasteczku iluminacja na cześć nowego posła, która się mogła odbyć spokojnie, bo Maciej siedział w areszcie i odgrażał się, że zaskarży komisarza Seidla przed Radą Państwa, iż ten przekracza ustawy zasadnicze, nie szanując wolności osobistej.

1885.

<>

r₀^NlK₄

CZASY I LUDZIE

yt

Z POD GILOTYNY.

I.

Wszakże znacie Podhorce...

Na wyniosłym pagórku rozsiadł się tam zamek włoskim budowany stylem, o dużych oknach, o szerokich schodach, w dwie strony prowadzących z podwórza na platformę, o czerwonym niskim dachu, na którym żelazny glob dźwiga Ruś Halicką i wskazuje, gdzie leży siedziba hetmanów...

Od pagórka, od lipowej alei, wchodzisz po spuszczonym moście w głęboką bramę a kilka kul zardzewiałych, kilka odwiecznych śmigownic wspomina ci o rycerskiej przeszłości tych murów. Znaczenie tej przeszłości pojmiesz jednak wtedy, gdy cię klucznik wyprowadzi ze staroświeckich komnat, z pokoju króla Jana na mury i blanki, a u stóp swoich zobaczysz wysoką terasę, a za nią, jak daleko oko sięgnie, ogromną równinę, w którą mgły poranne zapadają jak w zwierciadło morza...

Nad stu wsiami czuwało tam hetmańskie oko, o mil kilkanaście widziało łunę pożaru, znaczącego pochód Tatarów lub lśniącą broń nieprzyjacielskiego wojska. Podhorecki zamek mógł w potrzebie smolną beczką posyłać złowrogie wieści zamkowi w Olesku, a zamek w Olesku nawzajem mógł mu dawać odpowiedź.

Gdy wrócisz w zamkowe komnaty, przypatrzysz się tureckim namiotom z pod Wiednia, husarskim zbrojom i owej staroświeckiej sali, którą Gryglewski w pięknym oddał obrazie, uderzy cię w jednym pokoju duży portret młodej, pięknej kobiety, obraz noszący na sobie piętno znakomitego pędzla, z czasów poprzedzających francuską rewolucję, kiedy wspomnienia takiego Watteau lub Bouchera były jeszcze za świeże, aby ports* tret nie był połączony z pejzażem, kiedy styl Ludwika XV zdobił wszystko wesołym wieńcem kwiatów i bogactwem ornamentów.

Na tym więc portrecie zobaczysz wysoką, smukłą blondynę o dziwnym uroku, rzucającą polne kwiaty przed pomnik hetmana Karola Chodkiewicza, stojący w zaciszu dębowego gaju.

O kształtną pierś pięknej kobiety opiera się zielona tunika wielkim spięta szmaragdem, i w liczne fałdy spada na białą suknię szeleszczącą po leśnych mchach i paprociach. Purpurowy płaszcz lekko zawisł na ramionach i opowiada obcemu, że to córka z hetmańskiego rodu, co cześć oddaje wielkiemu mężowi.

Jest to Rozalja z Chodkiewiczów, księżna Lubomirska...

Gdy się napatrzysz temu portretowi, który przechował wiele zalet serca owej pięknej kobiety, zrobi cię podhorecki cicerone uważnym na mały ciemny obrazek, przedstawiający młodziutką dziewczynkę w poważnych zakonnych szatach. Biała kryza i czarny habit dziwnie odbijają od pogodnego oka dziewczynki, która jeszcze cały świat widzi w najpiękniejszych barwach, a nie w czarnym kolorze zakonnego stroju.

Owa dziewczynka, to córka księżnej Rozalji, mała Olesia, a po bierzmowaniu Rozalja księżniczka Lubomirska, późniejsza hr. Rzewuska.

Pomimo że jeszcze nie tak wiele czasu upłynęło od chwili, jak matka zginęła pod gilotyną w Paryżu w czasach strasznego teroryzmu, a od śmierci córki zaledwie kilka dziesiątek lat nas oddziela, przecież losy obydwóch splotły się już w jedną poetyczną legendę, ubarwioną w fantastyczne opowiadania, a podhorecki nawet cicerone i lud tamtejszy zapamiętał już tylko zamgloną o nich prawdę i zatracił rzeczywistą wiadomość.

Fantazja ludowa jest dziwną despotką i jeżeli jaki fakt podchwyci, to musi we własne przybrać go szaty, musi swe oryginalne nadać mu piętno, chociażby przedmiot już sam przez się był poetyczny i nie potrzebował bynajmniej okrasy. Co więcej, jeżeli się nawet przekonamy o nieprawdziwości jakiegoś opowiadania, a prawdę widzimy przed sobą w całej pełni, to przecież lgniemy do tamtego opowiadania i niechętnie się z niem rozstajemy. Na tej skłonności ludzkiego umysłu wiele zyskała poezja, ale straty poniosły dzieje; jeżeli bowiem fakty, na któreśmy niemal patrzyli, w mgnieniu oka przeistaczają się i odmienne przybierają kształty, to cóż powiedzieć o faktach oddalonych od nas o setki lat, przedzielonych różnorodnemi zmianami wyobrażeń i najrozmaitszemi prądami imaginacji?

Losy księżnej Rozalji Lubomirskiej były zanadto tragiczne, aby fantazja, już nie powiem ludu, ale fantazja literacka, książkowa, nie miała ich pochwycić, i nie przystroić w sposób sobie właściwy. Tym razem owe ornamenty więcej ubrały młodość córki, aniżeli matki, i nie omieszkały nadać jej pewnej cudownej barwy.

Opowiadają więc — a tym, co głównie pozbierał te opowieści, był ks. kanonik Krzysztof Schmid w książeczce napisanej dla dzieci pod tytułem: Księżna Lubomirska, czyli cudowny los sieroty polskiej w Paryżu — że razu pewnego w r. 1793 siedziała księżna, otoczona gronem przyjaciół, w swym salonie, na przedmieściu Saint-Germain w Paryżu, i zajęta była przyrządzaniem herbaty. Rozmowa wszczęła się o upadku żyrondystów i o zbliżaniu się teroryzmu szybkiemi krokami, a że sympatje towarzystwa przechylały się naturalnie na stronę żyrondy, przeto i niejedno nieoględne słowo padło o stronnictwach Robes-pierre’a. W pokoju była służąca Polka, niewiele się zastanawiająca nad doniosłością wypowiedzianych zdań, a na zapytanie kamerdynera księżnej, Francuza, o czem w salonie rozmawiano, naiwnie opowiedziała mu treść poufnej państwa pogadanki.

Denuncjacja, podejrzenie były dostateczne w tych strasznych czasach, aby powiększyć listę politycznych ofiar. Tak się też stało i tutaj : kamerdyner Lafleur zdradził treść owej rozmowy, księżnę uwięziono, i wraz z małą córeczką odprowadzono na Conciergierie. Stamtąd mało kto na wolność wychodził; tero-ryzm potrzebował ofiar, powtarzając, że: „ziemia jest ołtarzem, który ciągle krwią skrapiać należy!“

Nie dziw też, że księżna znalazła się wkrótce pod gilotyną, pozostawiając w więzieniu córeczkę pod opieką swej towarzyszki markizy de Tressan. Wskutek wyroku Konwentu miała księżna zginąć dnia 2 września 1793 roku; takie jest przynajmniej powszechne mniemanie.

Mała Olesia dopytywała się o matkę, więdła w zamknięciu, dopóki się nad nią nie ulitowała praczka w Conciergerie, pani Berlot.

Ta pani Berlot, to nasza znajoma, to owa poczciwa żona więziennego stróża, której nazwisko z nazwiskiem królowej przeszło do potomności, to owa zacna i litościwa kobieta, która wszel-kiemi siłami, z narażeniem własnego życia starała się uprzyjemnić ostatnie chwile Marji Antoniny, rozłączonej już wówczas ze wszystkiem, co było dla niej najdroższe, oddalonej od dzieci, od przyjaciół, od sług, do których przywykła. Do jej rąk składała królowa urywkowe listy z pozdrowieniem dla córki, jej oddała dzieło więziennej pracy — kobiecą robótkę z nitek powyciąganych ze starego dywanu.

Niestety, piękna księżna Lubomirska nie miała tak zacnej kobiety w więziennem otoczeniu i nie ona to wyratowała błąkające się wśród wilgotnych murów kilkoletnie dziecię, księżna była bowiem uwięziona w La petite Force, a nie w Conciergerie...

Nie przerywajmy jednak opowiadania księdza Schmida. Otóż pani Berlot miała wziąć Olesię do siebie, wychowywać ją wraz z swoją córeczką, uczyć ją prać, prasować, a zamiast książęcej mitry obdarzyć ją igłą i żelazkiem. Tak przeszło lat kilka; Olesia podrosła, znała ulice Paryża i za przybraną matką roznosiła wypraną bieliznę. Przeznaczeniem jej jednak nie było zginąć w zapomnieniu...

Wszak została Kasia, owa służąca księżnej, która ją niechcący zgubiła, jej trzeba przecież było naznaczyć pewną rolę w wybawieniu Olesi i pozwolić choć w części zmazać winę lekkomyślności. Więc też po śmierci księżnej dawna służąca martwi się i rozpacza, a nie widząc dzieciny na szafocie przypuszcza, że się Olesia gdzieś błąka w Paryżu — i postanawia ją wybawić. Nie w jej to mocy wszakże, ubogiej i prostej dziewczyny, rzucać się w świat nieznany i przedsiębrać kroki, do których nie miała śmiałości. Postanowiła też wrócić do Polski, uwiadomić hr. Rzewuskiego, ciotecznego brata księżnej o wszystkich nieszczęściach i błagać go, aby pojechał do Paryża śledzić za Olesią. Do tego kroku skłaniał ją jeszcze i ten powód, że miała przy sobie znaczne kosztowności księżnej, uratowane w chwili republikańskiej rewizji, i że je chciała oddać rodzinie swej pani.

Po różnych więc przygodach przybywa Kasia do hr. Rzewuskiego, umierająca prawie z głodu i wycieńczenia. Hrabia wybiera się wkrótce w drogę, przybywa we wrześniu do Paryża i rozwija wszelką możliwą czynność, aby natrafić na ślad dziecięcia. Burze rewolucji zatarły jednak tak dalece wszelkie wieści, ludzie tak szybko zmieniali się na pewnych stanowiskach, że dowiadywać się o drobny fakt, który się stał przed kilku laty, da-remnem było zadaniem. Wprawdzie zgłaszały się do hrabiego różne matki z dziećmi, chcąc im tym sposobem świetną przygotować przyszłość, hrabia jednak mógł poznać po rysach, że to nie krew jego rodu, że poszukiwania do żadnego nie doprowadzają rezultatu.

II.

Schodziły dnie za dniami, hrabia stracił wszelką nadzieję odszukania Olesi, a śpiesząc się do domu postanowił wyjechać. Na wyjezdnem przychodzą kupcy, rzemieślnicy, praczki — toć rzecz naturalna; więc też i ksiądz Schmid do samego wyjazdu odkłada radosne rozwiązanie smutnej dotąd wyprawy. Podczas gdy hrabia ma już wsiadać do powozu — zjawia się praczka z dziewczynką. Rysy jej dziwnie podobne do rysów nieszczęśliwej księżnej. Hrabia, uderzony podobieństwem, pyta się jej :

— Ile masz lat dziewczynko?

— Zdaje mi się, że dziesięć — odpowiedziała praczka.

Hrabia zadrżał z radości, i przemówił do niej po polsku.

— To mowa mej matki! — zawołało dziecię...

— A czy znasz ten portret? — zapytał jeszcze Rzewuski, wyciągając sylwetkę księżnej Rozalji.

— Znam mój panie... to portret mojej matki...

Nie było już wątpliwości, hrabia wziął do siebie Olesię, a wywdzięczając się pani Berlot, zabrał ją wraz z dziećmi do Polski. Ksiądz Schmid dodaje, że dwaj jej synowie, Adolf i Fryderyk, kosztem rodziny Rzewuskich uczęszczali na wileński uniwersytet, że później wstąpili do wojska polskiego i byli adju-tantami księcia Józefa Poniatowskiego! Córki miały pójść za Polaków, a najmłodszy syn został kapitanem w rosyjskiej marynarce !

Co więcej, odźwierny w Podhorcach opowiadał mi, że potomkowie pani Berlot żyją jeszcze w Łańcucie! Nie omieszkałem się o nich dowiadywać, ale mi odpowiedziano, że i wieści tam niema o Berlotach, że ich nazwisko nieznane...

Paryska „Illustration universelle“ umieściła w roku 1874 artykuł o księżnej Rozalji Lubomirskiej, opowiadający przygody młodej Olesi w podobny sposób, z tą tylko zmianą, że poznanie według francuskiego autora nie nastąpiło w hotelu, ale na ulicy. Autor miał się o faktach dowiedzieć od bliskiego krewnego książąt Lubomirskich...

We wszystkich tych opowiadaniach fantazja wielką odegrała rolę, przybrała je według swego kaprysu, odsunęła prawdę. A ta była sama przez się tak tragiczna, tak zajmująca, że tym razem imaginacja do niewdzięcznego zabrała się dzieła, chcąc ją jeszcze podnieść i upiększyć...

Niestety wiadomości, jakie dotąd można pozbierać o księżnej Rozalji z Chodkiewiczów Lubomirskiej, są tak szczupłe, że spisujemy je tylko dlatego, aby zachęcić kogoś, co może więcej posiada szczegółów — do ich ogłoszenia, że wreszcie chcemy sprostować niektóre zupełnie fałszywe a rozpowszechnione o niej wieści.

I tak powszechnem jest prawie zdanie, że księżna zginęła pod gilotyną razem z księżną Lamballe i że była stronniczką żyrondystów. Pobieżne już wszakże wglądnięcie w dzieje rewolucji francuskiej może z łatwością przekonać, że pierwsze jest niemożebne, a drugie co najmniej nieprawdopodobne.

Księżna zginęła na wiosnę roku 1794 — księżna Lamballe zaś 2 września 1792, a więc o półtora roku wcześniej. Zdaje się, że więzienie La petite Force, w którem obydwie męczennice strasznej czekały śmierci, zbliżyło je do siebie w późniejszych opowiadaniach, pomimo że ani za życia ani przy śmierci nic ze sobą nie miały wspólnego.

Księżna Lamballe nie zginęła na szafocie ; gilotyna później dopiero rozpoczęła swe dzieło, zginęła ona w najstraszniejszy sposób, na jaki się mogła zdobyć rozpasana rewolucja — w objęciach krwiożerczego ludu...

Dziesiątego sierpnia 1792 roku lud zdobył Tuilerje i z pieśnią Ça ira! na ustach nowe, krwawe Francji przygotowywał

sÈ;

Bä

WM

Mi

• ■■

*ü

w?

ft :s

ROZALJA Z CHODKIEWICZÓW LUBOMIRSKA

Podług portretu nieznanego artysty Własność Henryka ks. Lubomirskiego w Krakowie

Av

-J

&    <%y 'ç\

Si

st

KP>>

losy. Królewską rodzinę osadzono w Temple, a na wszyst-kiem, co królewskie i co z „Kapetami“ miało tylko styczność, straszną zaczęto wywierać zemstę. W kilka .dni więzienia Paryża się zapełniły, pięć tysięcy ludzi czekało męczeńskiej śmierci...

Pomiędzy uwięzionymi znalazła się także najbliższa, nierozłączna przyjaciółka królowej, księżna Lamballe. Oddział morderców, składający się z szumowin miejskiego społeczeństwa, szedł od więzienia do więzienia, stawiał ofiary przed improwizowanym sądem, któremu rzeźnik przewodniczył, a szybko odegrawszy tę rolę, rzucał je na pastwę rozbestwionej tłuszczy, stojącej za drzwiami z wszelkiego rodzaju narzędziami śmierci, mogącemi przedłużyć cierpienia nieszczęśliwych. Serce skrwawione, nabite na lancę, służyło za sztandar tych najstraszniejszych w dziejach okropności...

Ułatwiwszy się w kilku więzieniach, wszedł „oddział wykonawczy“, jak go pięknie nazwano, do więzienia księżnej Lamballe, do petite Force. Książę Ponthièrre, ojciec jej męża, przekupił na jej korzyść naczelników krwawej zgrai, o czem jednak księżna nie wiedziała. Sąd więc złożony z morderców gospodarował już cały dzień i całą noc w więzieniu, a księżnę dość starannie ukrywał, chcąc ją tern łatwiej uwolnić, kiedy się już dostatecznie krwią nasyci zebrana na podwórzu tłuszcza ulicznego motłochu.

Przez czterdzieści godzin słyszała nieszczęśliwa, uwięziona tylko z panią de Navarre w jednej z cel czwartego piętra, jęki konających i przekleństwa morderców. Z wycieńczenia mdlała co chwila, leżąc na twardem posłaniu. Po 4-tej z rana, a było to 3 września, weszło do celi dwóch żołnierzy z narodowej straży, i kazało się jej ubierać, mówiąc, że ją odprowadzą do U Abbaye — do innego więzienia. W drodze miano ją ocalić... Księżna prosiła, aby wyszli na chwilę, że się chce ubrać, żołnierze posłuchali, a powróciwszy, wzięli ją pod rękę i sprowadzili na-dół przed wszechwładny sąd.

— Jak się nazywasz? — pytali sędziowie.

— Księżna Lamballe.

— Przysięgnij na miłość wolności i równości — a nienawiść królowi i królowej.

— Pierwszą przysięgę chętnie wykonam — odpowiedziała nieszczęśliwa — drugiej wykonać nie mogę, bo w sercu nie mam tej nienawiści...

— Przysięgnij, bo zginiesz! — szepnął jej jeden z sędziów — przysięgaj koniecznie!

Lamballe spuściła głowę — i milczała...

— Więc wyjdź — powiedzieli oprawcy — a jak będziesz na ulicy, wołaj : Vive la Nation!

Jeden z morderczej drużyny pochwycił ją pod rękę i drzwi otworzył na podwórze...

— Boże ! Co za zgroza ! — zawołała księżna, widząc przed sobą stosy ciał pomordowanych. Truchon, jeden z przekupionych, zatkał jej usta, chcąc ją jeszcze ocalić. Była chwila, gdzie zdawał się mieć nadzieję, iż ją wyprowadzi — bo lud się rozstąpił na widok kobiety uroczej, jasnowłosej, jaśniejącej prawie anielską pięknością...

Znalazł się jednak zły duch na drodze, chłopak perukarski, pijany winem i krwią... Chciał on z drwinami zdjąć jej czepek lancą, lecz zamiast w czepek, ugodził w czoło... Krew wytrysła ze skroni... lud sądził, że to ofiara dla niego; w jednej chwili rzucił się więc na nią, a jakiś bohater rewolucyjny zabił ją na miejscu. Głowę ucięto i zaniesiono do Tempie, aby pod oknami królewskiemi poszczycić się z ludowego triumfu! We włosach księżnej znaleziono zwinięty list — ostatni list od przyjaciółki, od królowej, ostatnią rozczulającą zaprawdę pamiątkę...

Tak zginęła Lamballe. Księżnej Rozalji Lubomirskiej zapewne wówczas w Paryżu nie było, albo jeśli już przyjechała, nie miała jeszcze czasu stać się ofiarą rewolucji. Księżna wyjechała z Polski do Szwajcarji w roku 1792, a wyjechała najwcześniej na wiosnę, trudno bowiem przypuścić, aby sama kobieta z małem dzieckiem narażała się zimową porą na tak ogromną wówczas podróż, tern bardziej, że do Szwaj car j i nikt w zimie nie jeździł. Policzywszy więc podróż, która co najmniej trwać musiała miesiąc, następnie pobyt w Szwaj car j i i podróż do Paryża, musimy przypuścić z wszelkiem prawdopodobieństwem, że księżna przybyła do stolicy Francji w pełnem już le-cie, albo nawet w jesieni, koniec końcem, że przybyła w chwilach, kiedy królestwo było już złamane (10 sierpnia lud opanował Tuilerje) albo kiedy lud pochłonął pierwsze swe ofiary, do których należała i przyjaciółka królowej.

Koła arystokratyczne i wogóle koła szlachetniej myślące, nie porwane w wir rewolucyjny, ukrywały już wówczas wiele współczucia dla nieszczęśliwej królewskiej rodziny, dworskie urazy i niechęci się pozacierały, ciosy, jakim uległo królestwo, skupiły jego stronników w wielki moralny obóz, który wprawdzie narazie nie mógł działać i był bezsilny, ale szczere i głębokie dla królewskiej rodziny żywił sympatje.

Czemże zaś wtedy byli żyrondyści ? Co się działo w obozie, któremu przywodziła genjalna pani Roland? żyrondyści, pracujący oddawna dla rzeczypospolitej, osłupieli obecnie, nie spodziewając się, że ich ruch rewolucyjny tak daleko uniesie; pani Roland marzyła o jakimś idealnym społecznym przewrocie, nie chciała bynajmniej krwi, sądziła, że pod przewagą moralną ludu ustąpi królestwo i że rzeczpospolita spokojnie odbierze należące się jej berło. Obecnie trzeba było iść z rewolucją do ostatecznych konsekwencyj, albo zginąć. Żyrondyści nie mogli się odważyć ani na jedno ani na drugie, okrucieństwa ludu były dla nich wstrętne, ale się na nie zgadzali, aby nie utracić władzy.

III.

Nie widzimy najmniejszego powodu, dla któregoby księżna, przybywszy do Paryża, miała szukać stosunku z żyrondystami, z ludźmi, którzy jeżeli nie czynnie, to przynajmniej biernie przyczynili się już wówczas do okrucieństw rewolucji, którzy byli przeciwnikami wszelkich arystokratycznych zasad. Ani wychowanie, ani stosunki nie wiodły jej ku temu stronnictwu, a ponieważ księżna bynajmniej nie zajmowała się polityką, a jej przyjazd do Francji, jak później zobaczymy, zupełnie miał inne przyczyny, więc niema logicznego związku pomiędzy nią a ży-rondą. Chwilowe sympatje nie mogły jej nawet pociągnąć ku salonowi pani Roland, bo młoda kobieta, tkliwego serca, musiała mieć daleko więcej współczucia dla królowej, otoczonej aureolą męczeństwa, dla nieszczęśliwej zdetronizowanej rodziny, wystawionej na sromotę i na pewną śmierć, aniżeli dla stronnictwa adwokatów, deputowanych z prowincji, grupujących się około jednej gwiazdy — około pięknej pani ministrowej...

Gdyby księżna była przybyła do Paryża w roku 1791, stronnictwo żyrondystów mogło było pozyskać jej sympatje, bo jeszcze było słabe, jeszcze królewskość uchodziła za źródło naj-wsteczniejszych dążności, jeszcze Ludwik XVI zdawał się być nieprzejednanym tyranem — w rok później jednak karty się odwróciły i Ludwik jako bonhomme, jako najzacniejszy człowiek, zamiłowany w swem ślusarstwie, w żaden sposób nie mógł uchodzić za tyrana u ludzi obcych, nie działających w rewolucji i nieuprzedzonych.

To zapatrywanie w zupełności się zgadza z krótką, a jedynie autentyczną wzmianką o księżnej Rozalji, którą jej córka, hr. Rzewuska, małżonka słynnego Emira Tadż-ul-Fechr ogłosiła przed śmiercią w warszawskim „Tygodniku Ilustrowanym“.¹ Otóż według tej wzmianki księżna „nie mieszała się do żadnych politycznych intryg, i jedynie ubolewała nad szałem, jaki panował we Francji“, a żyjąc w ścisłej przyjaźni z księżną Monaco, używała wszelkich środków do ułatwienia jej ucieczki z więzienia. Księżna Monaco była znaną stronniczką dawnego porządku rzeczy, a nikt z żyrondystów nie byłby jej z pewnością podał wybawczej ręki. Jakiemi środkami przyczyniła się księżna Rozalja do uratowania swej przyjaciółki, tego nam nie mówi hr. Rzewuska, wiemy tylko, że te środki rzeczywiście przedłużyły życie uwięzionej, ale samą księżnę przyprawiły o zgubę. Własna służba ją denuncjowała przed trybunałem rewolucyjnym, który ją kazał aresztować w mieszkaniu, w Chaillot, i osadzić wraz z córeczką w więzieniu La petite Force.

Pani Tańska, zajmująca się dość szeroko księżną w swoich pamiętnikach, utrzymuje, że pod jej imieniem jakiś pan Rousseau korespondował z emigrantami, że Konwent wpadł na ślad tej korespondencji i że to było powodem jej aresztowania. Być może, że ów Rousseau wchodził także w intrygę uwolnienia księżnej Monaco, ale to uwolnienie jako przyczynę podaną przez córkę zawsze musimy położyć na pierwszem miejscu.

Jedną z najpiękniejszych, a zarazem najboleśniejszych chwil jej życia było uwięzienie. Ujrzała się naraz z małą dzieciną w więzieniu wraz z innemi ofiarami rewolucji, bez nadziei wybawienia, bo z tych więzień mało kto wychodził, z troską, co się stanie po jej śmierci z córeczką Olesią. Przyjaciół podówczas ani nawet bliższych znajomych nie miała w Paryżu, mąż i rodzina oddaleni o kilkaset mil, a wyroki rewolucyjne długo na siebie czekać nie dawały. W więzieniu nie było miejsca, aby się do snu ułożyć, Olesia nędzniała, stroskana więc matka musiała ją prawie zawsze trzymać na kolanach. Moralna troska, fizyczne wycieńczenie musiały znaleźć heroiczny opór w macierzyńskiej miłości, aby nie zniszczyć zupełnie organizmu wątłej kobiety, i zachować jej dość siły, aby z odwagą pójść pod gilotynę.

Gdy trzeba znosić cierpienia, gdy całem jestestwem przychodzi się poświęcić, tam zwykle kobiety stają się bohaterkami, żaden mężczyzna nie sprosta kobiecie w ponoszeniu cierpienia. Księżna Rozalja staje się w więzieniu prawdziwą bohaterką, z rezygnacją znosi straszne męczarnie, myśli tylko o uratowaniu swej córki, a gdy jej doradzają, aby zeznała przed trybunałem zmyślenie, które jedynie mogło wówczas wybawić kobietę od pewnej śmierci, księżna śmiało odrzuca ten wybieg, nie chcąc pozostawić plamy na swej czci kobiecej, i nie chcąc, aby kiedyś córka z powodu jej uwolnienia musiała się rumienić... Księżna miała do wyboru: albo się obwinić, albo zginąć... Wybrała śmierć...

Wiadomość o jej uwięzieniu dość szybko doszła do Polski i poruszyła całą rodzinę do najenergiczniej szych zabiegów. Książę Lubomirski znał malarza Davida, członka Konwentu i przyjaciela Robespierre’a, więc do niego udał się listownie i przez Hipolita Błeszyńskiego, bawiącego wówczas w Paryżu. Błeszyński, pomimo że dawniej nie znał się z księżną, z praw-dziwem był dla niej poświęceniem, a chcąc nieszczęśliwej jaką taką do więzienia przynieść pociechę, przebrał się za felczera i w ten sposób uwiadomił ją, że mąż robi potrzebne starania w celu jej uwolnienia. On to, jak się zdaje, doradzał jej zmyślenie, któreby ją jedynie wyratować mogło. Pani Tańska utrzymuje, że księżna na chwilę przystała na wybieg, że już ją wskutek tego uwolnić miano, ale że wkońcu honor kobiecy w niej

przemógł, że napisała do Robespierre’a, iż się fałszywie obwiniła, i że wzamian za swój list — dostała wyrok śmierci.

Malarz David zapewne nic dla niej nie chciał uczynić ; człowiek to był twardego serca, nieczuły rewolucjonista, ziejący zemstą przeciw wszystkiemu, co mu przypominało monarchję. Gdy Ludwik XVI, uciekając z całą swą rodziną z Tuilerjów, w loży sali Zgromadzenia Narodowego szukał schronienia, a wszyscy posłowie, do najskrajniejszych nawet należący odcieni, nie urągali nieszczęśliwemu, ale z boleścią się patrzyli na upokorzoną rodzinę, która musiała pokutować za wszystkie przewinienia królewskiej przeszłości — wtedy jeden tylko David znalazł się nikczemnie. Przechodził on koło królewskiej loży, w której, jak wiadomo, zgromadzona była cała rodzina: Mar ja Antonina, dzieci, siostra królewska i kilka bliżej nich stojących osób. Król się wychylił ku niemu z zapytaniem: czy wkrótce skończy jego portret?

— Dopiero wtedy zacznę malować portret tyrana, kiedy jego głowa będzie mi pozowała na szafocie...

To była odpowiedź Davida...

Od takiego więc człowieka nie można się było spodziewać zbawienia. Według pani Tańskiej udawano się także do Kościuszki, który miał napisać list do Zgromadzenia Narodowego, proszący o jej ułaskawienie. Błeszyński miał z tym listem pojechać do Paryża, ale gdy przybył — już było zapóźno, już księżna zginęła... Wogóle Błeszyński dał dowody wielkiego serca i wielkiego poświęcenia, starając się o jej uwolnienie, gdyż nie było to wówczas małą rzeczą, kiedy każdy stosunek z uwięzionymi, najmniejsze pozory sprzyjania im stawały się wyrokiem śmierci. Chodząc podówczas po więzieniach i szukając księżnej był przypadkowo jednym z ostatnich, którzy widzieli nieszczęśliwą królowę. Opowiadał, że ją zastał siedzącą w wilgotnej kaźni, z nogami opartemi na podnóżku z cegieł, w białej zabru-kanej sukni, w muślinowej chustce na głowie, i że tak była pogrążona w myślach, iż nie spostrzegła go nawet, jak wszedł i wyszedł z odźwiernym.

Wyrok nieszczęśliwej księżnej podpisał Robespierre — on był już wtedy u władzy, już był groźnym dla wszystkich, nawet dla potężnego Dantona. Fanatyk rewolucyjnej idei, z sercem

oschłem jak system i okrutnem jak abstrakcja, nie widział nic przed sobą prócz wyimaginowanej filozoficznej formuły, która w jego spaczonym umyśle miała zbawić świat cały. żadne ludzkie względy nie zdołały wpłynąć na postępowanie, którem raz iść postanowił, nic go nie zdołało ugiąć, nic przekupić ; strumienie krwi, jęki kobiet i dzieci były dlań czemś, na co się nie zważa, mając przed sobą wielką ideę do przeprowadzenia. Sztywny, zamknięty w sobie, skromny, ubogi, w domowem życiu cichy i uprzejmy, pracowity i wytrwały, był najstraszniejszym apostołem wolności, jakiego ludzkość zaznała, dowiódł, że twardszym od innych teroryzmów jest teroryzm filozoficznego systemu...

Krwawy ten system porywał wszystko, co mu stało w drodze; jak ślepa machina miażdżył każdego, kto się nie zapisał pod jego sztandar. Trzeba było iść z rewolucją, przywdziać frygi jską czapkę i zakasać do mordu rękawy, albo ginąć. Mniejszej lub większej winy nie było, bo dla każdego, kto nie stał pod sztandarem, była jedna tylko kara — kara śmierci. W ten sposób padały winne i mniej winne ofiary obok siebie, bo sprawiedliwość rewolucyjna nie rozróżniała, z zasady rozróżniać nie chciała. Mieniąc się zaś być przewodniczką ludzkości, rozciągała swój miecz na wszystkich, bez wyjątku narodowości, uznawała tylko własną ideę, szanować inne idee na myśl jej nie przyszło.

Jak też z jednej strony widzimy w jej szeregach działających przedstawicieli wszystkich prawie narodów, tak z drugiej strony wybierała sobie z każdego krańca świata swe ofiary. Ofiary konieczne, czy tylko przypadkowe — na to nie zważała.

Jedną z takich ofiar przypadkowych była księżna Rozalja...

IV.

Dzień śmierci księżnej Rozalji nie jest wiadomy, musi jednak wypadać na początek maja roku 1794, gdyż we trzy miesiące później, 13 sierpnia, udało się staraniom Błeszyńskiego i pani Leżańskiej, z domu Kiełczanowskiej, uratować Olesię. Był to dwudziesty drugi dopiero maj w życiu księżnej, a jeden z najkrwawszych w dziejach. Na teraźniejszym placu Zgody w Paryżu ustawiono gilotynę, czerwono pomalowaną; tegoż koloru wozy dążyły ku niej prawie codziennie, mieszcząc czasem i po sześćdziesiąt ofiar. Ludność się przyzwyczaiła do widoku

śmierci, więc podczas zwykłych egzekucyj wielki plac nie był nawet przepełniony. Trzeba było motłochowi śmierci takiej Charlotty Corday albo Dantona, trzeba mu było głów dwudziestu dwóch żyrondystów, aby raczył zważać na egzekucję, jako na rzecz niezwykłą, i żądać obnoszenia ściętej głowy. Zazwyczaj jednak wprawny kat szybko spuszczał gilotynę, głowa po głowie odpadała, serce po sercu się rozdzierało, oprawcy zbierali ciała i zawozili do gminnego dołu... Kilka albo kilkanaście franków kosztów pogrzebu, zapisanego w aktach probostwa Magdaleny są najczęściej jedynym znakiem po takim dniu... Rzeczpospolita nie była pod tym względem rozrzutna...

Księżna Rozalja Lubomirska była córką Jana Mikołaja Ksawerego Chodkiewicza, kasztelana, starosty żmudzkiego, i Ludwiki Rzewuskiej, kasztelanki krakowskiej, a została zaślubiona w roku 1783 Aleksandrowi ks. Lubomirskiemu, kasztelanowi kijowskiemu, dziedzicowi Opola, zmarłemu w Wiedniu 14 lipca 1807 roku.

Zapytacie się jednak, co spowodowało księżnę udawać się w tak niebezpieczne czasy do Paryża, jeżeli nie miała nic wspólnego z rewolucją, jeżeli zupełnie obca była żyrondystom? Cóż innego mogło być tą przyczyną, jeśli nie serce, jeśli nie uczucie?... „Księżna miała być płochą“ — mówi pani Tańska — zapomina jednak, że w tym wieku z płochości nie robi się wyrzutu pięknej kobiecie, kobiecie zwłaszcza, która tak bohatersko umiała oczekiwać śmierci.

Kobiety literatki zwykle o słynnych pięknościach lubią różne opowiadać nowinki, więc też i pani Tańska Hoffmanowa w swoim pamiętniku więcej się rozwodzi nad płochością i próżnością, aniżeli nad jej nieszczęściami, więcej tam uszczypliwości w słowach, aniżeli złego w faktach. Bo i cóż zawiniła księżna?— Oto, że kochała... To jeszcze nie zbrodnia. Kogo kochała? Pana T. M. Jedni utrzymują, że to był Tadeusz Mostowski, drudzy, że Tadeusz Morawski. Pani Tańska była względniejszą dla pana T. M. aniżeli dla księżnej, z jego bowiem nazwiska podała tylko początkowe litery, podczas gdy nie robiła sobie żadnych skrupułów wymienić całe księżnej nazwisko. Księżna pojechała za panem T. M. do Szwaj car j i, a potem do Paryża, pani Tańska cieszy się przynajmniej z tego, że kochanek był niewiernym

i że do Paryża przybył za inną — za panią S... Dla tej ostatniej była autorka łaskawsza, i zamilczała jej nazwisko. Jeden z najznakomitszych naszych pisarzy poszedł za zdaniem pani Hoff-manowej i swojego czasu opisał w feljetonie jednego z galicyjskich dzienników te „płochości“ księżnej, wskutek czego jeden z krewnych zażądał od niego satysfakcji...

Zamiast obmowy rzućmy garść kwiatów ku czci jej pamięci. Obmowy współczesne najczęściej nie mają podstawy, a cóż dopiero powiedzieć o obmowach, odgrzebanych po stu latach, bez myśli, bez celu...

Po śmierci matki błąkała się osierocona Olesia przez trzy jeszcze miesiące w więzieniu, będąc zapewne pod okiem towarzyszów nieszczęścia. Dopiero 13 sierpnia, jak wspomnieliśmy, ujrzała się w mieszkaniu swych wybawicieli. Oni to zawieźli ją do Szwaj car j i, a później do Berlina, gdzie ją przyjął ojciec, książę Aleksander Lubomirski. Powieści o praczkach, cudownych znalezieniach, a nawet o psiej budzie, w której się miała ukrywać — policzyć należy na karb fantazji.

W Berlinie przyjęła Olesia sakrament bierzmowania z rąk ks. biskupa Ignacego Krasickiego, a wtedy to przybrała imię matki Rozalji — i odtąd go używała. Opowiadają o niej, że do późnego wieku dochowała nienawiść do wszystkiego, co tylko z rewolucją w jakiejkolwiek mogło być styczności, fałszywych wieści o sobie i o matce nigdy nie zaprzeczała, i dopiero przed śmiercią zdobyła się na wspomniane przez nas sprostowanie w „Tygodniku Ilustrowanym“.

Była potrosze autorką, napisała bowiem dwutomową powieść francuską pod tytułem : Jadwiga, królowa polska, wydaną w roku 1823, i pozostawiła po sobie także po francusku pisany pamiętnik, obejmujący 500 arkuszy. Według zdania Estreichera, który nam ze znaną sobie uczynnością kilka cennych co do losów księżnej udzielił wskazówek — pamiętnik ten znajdował się u ks. Revertera i przeznaczony był do późniejszego wydania. Rzuca on zapewne światło na ciekawe losy matki i córki, która to ostatnia tern ciekawszą stała się postacią, ponieważ poszła zamąż za jednego z najoryginalniejszych ludzi swego czasu, za awanturniczego Emira Rzewuskiego. Umarła w Warszawie 11 stycznia 1865 roku.

16

Z przeszłości, I

Z krwawej łuny francuskiej wychyli się zczasem ku nam więcej postaci z polskiem nazwiskiem, które do dziś dnia zaledwie pobieżnie są znane. Każdy naród miał wówczas swoich reprezentantów na paryskim bruku, biorących czynny, nieraz ważny udział w wypadkach. Niemcy mieli swego Westermanna, który prowadził atak na Tuilerje, mieli Anacharsisa Klotza, popisującego się filozoficznemi mowami, w Charlocie Corday Niemiec się kochał; Anglik Tomasz Payne zasiadał w Konwencie, Hiszpan Guzman krwawe po sobie pozostawił ślady, Amerykanin Fournier dowodził zastępami, posłusznemi Zgromadzeniu Narodowemu — słowem każda narodowość brała udział w tej kosmopolitycznej rewolucji.

Podczas gdy księżna Lubomirska ginęła pod gilotyną, w paryskim tłumie wielkie miał znaczenie sławny jakobin Łazowski, biorący od pierwszych dni rewolucji nader czynny w niej udział, dopóki nie upadł jak wielu innych pod jej ciosami. Sławna Thé-roigne Méricourt, przebrana po męsku, w towarzystwie Łazowskiego prowadziła oddział motłochu z przedmieścia św. Antoniego na Tuilerje. W Polsce mało, prawie wcale nieznany, we Francji stał się nieubłaganym rewolucjonistą i taką sobie umiał zjednać popularność, że go naturalizowano jako Francuza, że był przez jakiś czas członkiem Dyrektorjatu, miewał gorące mowy, jako dowódca dwustu marsylczyków był wysłany przez maratystów do mordowania więźniów politycznych w Orleanie, i że mu nareszcie komuna, jako dobrze zasłużonemu, wspaniały urządziła pogrzeb.

Inny znów awanturnik, Turski, słynął pod przybranem nazwiskiem Albert Sarmat, chciał skłonić rząd rewolucyjny do interwenjowania na rzecz Polski, miał mowę przed kratkami Konwencji, wystawiając obraz nieszczęśliwej ojczyzny. Konwent wysłuchał go, a w dowód szacunku i wyszczególnienia prezydent udzielił mu braterskiego pocałunku, ale się też na pocałunku skończyło...

Bardzo piękną kartę w dziejach francuskiej rewolucji ma jenerał Miączyński. Odważny, bohaterski, prawdziwy żołnierz, nie mieszający się w polityczne intrygi, ale gotowy każdej chwili przelać krew swą na polu bitwy za sprawę wolności. Pomiędzy pięcioma jenerałami, których mianował Dumouriez objąwszy

dowództwo po La Fayecie, czytamy nazwisko Miączyńskiego, to też był on jednym z najbardziej zasłużonych żołnierzy w armji Dumourieza i do ostatka wielkie mu oddawał usługi. Pomiędzy emigrantami francuskimi uwijał się znów Grabianka, którego działanie dotąd nie jest dostatecznie wyjaśnione.

Z kobiet dość wybitną rolę odegrać miała jakaś Polka, którą Lamartine nazywa za Louvetem owem śmiesznem, stere-otypowem nazwiskiem: Lodoïska, z którą jednak w polskich źródłach nie mogliśmy się spotkać. Entuzjastka wolności, sławy, cała oddana literaturze, weszła w ścisły stosunek z Louvetem, deputowanym i jednym z rewolucyjnych przywódców. Będąc jeszcze młodą panną, kochała się w nim, rodzice jednak sprzeciwiali się, aby miała iść za niego i oddali jej rękę innemu. Rewolucja postawiła kochanków obok siebie. Polka była kobietą pełną poświęcenia i z narażeniem życia oddawała wielkie usługi stronnictwu, do którego Louvet należał. Dążności polityczne łączyły jakiś czas Louveta z panią Roland i wtedy to poznał on z sobą obydwie kobiety, które wiele dla siebie powzięły sympatji. Pani Roland, małżonka surowa, bez skazy, nie mogła Polki przyjmować w swym domu otwarcie, ale często u niej bywała i wiele miała dla niej szacunku. Kiedy pani Roland wszystko czyniła tylko dla rewolucyjnej idei, to ową panią Lodoiskę obchodziła rewolucja o tyle, o ile Louvet w niej brał udział; jemu chciała dopomagać, jego widzieć u szczytu sławy i potęgi jedynem jej było marzeniem.

O innych polskich nazwiskach, które się tu i ówdzie spotyka w rewolucyjnym chaosie, może zczasem, po ogłoszeniu ukrytych jeszcze listów i pamiętników, dokładniejsze będzie można mieć wieści, a chodzi tutaj mianowicie o te nazwiska, które się wychylają z pierwszych lat rewolucyjnych, z czasów, kiedy jeszcze Paryż, po upadku powstania Kościuszki, nie napełnił się Polakami, póki nie zaczął działać Bars i Wybicki, póki Kniaziewicz i Dąbrowski nie odegrali swej roli. Odkąd Napoleon chwyta w swą dłoń żelazną ster rewolucji, odtąd jej dzieje stają się jaśniejsze, w czasach teroryzmu jednak, w czasach powszechnej trwogi i życia z dnia na dzień utonęło w zapomnieniu wiele zdarzeń i osób, któreby i nas mogły obchodzić.

JM. PAŃSTWO KUROPATNICCY.

życie umysłowe w państwie oddawna istniej ącem skupia się oczywiście w stolicy, która już potrafiła ściągnąć do siebie wybitniejsze jednostki narodu. Tak było w Polsce. Warszawa, osobliwie za Stanisława Augusta, stała się bezsprzecznie punktem środkowym umysłowego, a w szczególności literackiego ruchu. Po pierwszym podziale Rzeczypospolitej ogniskiem takiem dla Galicji miał być Lwów, ale nowa stolica prowincjonalna jeszcze nie wyrobiła sobie tyle siły przyciągającej, jeszcze nie skupiła tylu umysłów wyższych, aby mogła mieć taki wpływ na kraj cały. Przypadek więc tworzył ogniska takiego ruchu, a jeżeli się znalazło w stolicy kilku obywateli bardziej dbających o dobro publiczne, jeżeli się znalazła taka ochota do utrzymania umysłowych tradycyj, okolica ta była sama dla siebie ogniskiem i udzielała swego ciepła sąsiadom. W pierwszych też dziesiątkach lat istnienia Galicji widzimy więcej umysłowego ruchu na prowincji, aniżeli w nowej stolicy, w której tylko ekonomiczne interesy zespalają się na słynnych kontraktach.

Jedną z tych szczęśliwych okolic, ożywionych jakim takim umysłowym ruchem, przechowujących iskrę dawnego życia i umysłowych tradycyj, która się przyczynia nawet do podniecenia ruchu we Lwowie, było dzisiejsze jasielskie, gdzie zamieszkało kilku znakomitszych ludzi, zajętych literackiemi pracami. Pomiędzy nimi w pierwszym rzędzie przypomnieć musimy Ewarysta Andrzeja hr. Kuropatnickiego, kasztelana bełzkiego, ożenionego z Katarzyną z Łętowskich, mieszkającego we wsi Tarnowcu pod Jasłem.

Pan Ewaryst był znaczącą osobistością, nietyle z rodu, co dla osobistych zalet. Wprawdzie wielki kładł nacisk na swój herb Nieczuję, gdyż jakiś Wszebor, pierwszy wojewoda sando-

mierski, z końcem XI wieku należał także do Nieczujów, a Wa-powscy tym samym pieczętowali się znakiem, Kuropatniccy jednak nigdy nie wybili się na wpływowe urzędy, a jedyną, o ile wiemy, ilustracją rodu był dziad pana Ewarysta, Hieronim, kasztelan kijowski, a więc jeden z większych dostojników.

Pomiędzy rękopisami Bibljoteki Uniwersyteckiej we Lwowie znajduje się inwentarz dóbr ojca pana Ewarysta, Jana, kasztelanica kijowskiego z roku 1713. Spory to tomik i cały zapisany, snąć było co zapisywać. Fortuna już prawie magnacka; w jasielskiem wsi kilka: Tarnowiec, Wrocanka, Chlebna, Pio-trówka, Glinik polski, Ołpiny; w dzisiejszem rzeszowskiem : Wola Zgłobieńska, Nosówka — same piękne włości; w zamoj-skiem Neledew, następnie Stepankowice, Kułakowice, Stanin z przyległościami i miasteczko Tuchowicz. Kasztelanie kijowski musiał zapewne hulać za saskich czasów, bo syn dostał po nim wprawdzie pięknie napisany, w oślą skórę oprawny inwentarz, ale niejednego już brakowało. Neledew jednak, Tarnowiec i jeszcze kilka wsi w jasielskiem zostały.

Na jednej ze swych książek położył pan Ewaryst napis: Labor ipse voluptas — praca rozkoszą. Sam napis jest kluczem do jego charakteru. Był to człowiek bardzo pracowity, a więcej jeszcze ruchliwy, umysł nietyle śmiały, ile pełen zapobiegliwości, grzeczny, uprzejmy dla karmazynów, dla niższych czasem przykry, wybuchający gniewem... Zdarzało się, że jego nazwisko wleczono po grodach za obelgi, które w gniewie wyrządził dworzanom, za wydatki, których im mimo powinności zwrócić nie chciał. Przytem wszystkiem jednak wielki religjant, przyjaciel jezuitów, fundator kościołów, dyplomata, literat, a właściwie bi-bljofil i zbieracz. Wogóle człowiek pożyteczny, który umiał dorabiać się stanowiska, biblijnych talentów nie zakopał, ale pomnażał je pod każdym względem, ród podniósł, do zaszczytów doszedł, majątek powiększył i społeczeństwu stał się bardzo pożytecznym. Tego rodzaju postacie są zazwyczaj sympatyczniejsze po śmierci, aniżeli za życia, kto idzie bowiem naprzód, kto się łokciami przez tłumy przeciska, ten nie wyjdzie bez guzów i bez spojrzeń zawistnych. Wtedy dopiero, gdy już nikomu nie przeszkadza i nikogo nie potrąca, świat mu śpiewa pochwalne hymny i chętnie z jego pracy korzysta.

Pan Ewaryst zaczął od rozumnego ożenienia się, po Bogu i po ludziach — to już połowa w życiu wygranej. Otrzymał rękę sąsiadki z okolic Biecza, panny Katarzyny Łętowskiej, córki Stanisława, podkomorzego i wielkorządcy krakowskiego. Nie wiemy, czy mu to do szczęścia policzyć mamy, że panna Katarzyna „umiała nawet po łacinie“ i że ją współczesne, skłonne do przesady umysły później chętnie do Drużbackiej porównywały, ale koniec końcem miał żonę rozumną i z dobrego gniazda. Przez żonę „omaścił się“ pan Ewaryst, jak wówczas mówiono, wszedł w znakomite związki rodzinne, skoligacił się z Morsztynami, z Lubomirskimi, a nawet z Augustem ks. Czartoryskim z Puław. Wprawdzie były to dalekie koligacje, przez matkę żony, Konstancję Jordanówną, wojewodziankę bracławską, ale Kuropat-nicki należał do tych ludzi, którzy umieją wyzyskać stosunki, utrzymać je i błyszczeć niemi, gdy potrzeba.

Zdaje się nam, że młodzi państwo głównie z tej przyczyny zamieszkali w Neledwi, iż mieli w pobliżu Puławy i księcia kuzyna. Drugim powodem i to być musiało, że stamtąd bliżej, aniżeli z Tarnowca, było do Warszawy, a pan Ewaryst nie myślał zakopać się na wsi, ale chciał iść naprzód.

Pierwszy zaszczyt, o jakim wiemy, spotkał pana Ewarysta w roku 1759. Niewielki wprawdzie, ale przecież początek. Ksiądz Gajewski, jezuita, kaznodzieja archikatedry lwowskiej, ofiarował mu z druku wychodzące swoje kazania. Widać, że młody kasztelanie wiedział, gdzie się opierać; z jednej strony o znakomite rody, z drugiej o jezuitów. To też zręczne postępowanie niedługo przyniosło pożądane owoce; w roku 1762 obrano go deputatem bełzkim na trybunał pod laską Wojciecha Siemieńskiego, referendarza koronnego. Podczas bezkrólewia postąpił na sędziego kapturowego tegoż województwa, na posła na Sejm elekcyjny, a że szlachtę „papką i czapką“ niewolił, kłaniał się, dawał bale, obiady, gdy tego było potrzeba, więc nie tak łatwo mógł go kto inny wysadzić z siodła, owszem, coraz pewniejszy był swych wojewódzkich stronników.

Kar jera sama nie przychodzi, trzeba za nią gonić, na chwilę jej nie spuszczając z oka: Kuropatnicki wiedział o tern dobrze. Gdy Czartoryscy mieli przeważny wpływ, umiał skorzystać z koligacji, trafić do króla, tak dalece, że, jak Bartoszewicz przypuszcza, stworzono umyślnie dla niego podczas Sejmu koronacyjnego nową powiatową kasztelanję buską. Nie był to wielki urząd, ale na początek niezgorszy. Jak w pomnażaniu majątku najtrudniej o pierwsze sto tysięcy, tak i w społecznej kar jerze najwięcej pracy kosztuje pierwszy zaszczytniejszy stopień. Następnie tak kapitał, jak zaszczyty mnożą się bez wielkiej pracy i zasługi... To też i u Kuropatnickiego po powiatowej improwizowanej kasztelanj i znalazła się wkrótce i starsza, większa ka-sztelanja bełzka, a pewnego pięknego poranku na imieniny królewskie dostał się i order św. Stanisława. Wprawdzie z powodu orderu były pewne starania, a w tym interesie jeździł nawet dworzanin pana Kuropatnickiego, Orzęcki, do Warszawy, ale do tego musimy się przyzwyczaić, że kasztelan ma różne ludzkie słabostki. Jesteśmy też pewni, że przy dobrej woli i królewskiej pomocy byłby szedł wyżej po szczeblach, po których się wspinają częścią zasługi, a częścią spryt i protekcje, gdyby nie pierwszy rozbiór kraju, który działalność pana Ewarysta przeniósł do Galicji.

Dobra leżały po stronie austrjackiej, nie było więc podstawy do mieszkania w Warszawie i oddania się tam publicznej sprawie. Zresztą zdaje nam się, że kasztelan był zanadto dobrym dyplomatą, aby w chwilach tak krytycznych, jak przed podziałem kraju, nie zajmować wyczekującego stanowiska. Być może, że jak wielu współczesnych tak się już zmęczył panującą anarchją i stracił wiarę w powodzenie jakiejkolwiek dodatniej akcji, że opuścił skrzydła. Dość, że od roku 1767, w czasach najgorętszych konfederacji barskiej, Kuropatnicki zupełnie się usunął od publicznego życia i zamieszkał w Tarnowcu. Więcej wtedy słychać o pani kasztelanowej, aniżeli o nim, role się zamieniły, ona się rusza, politykuje, miesza do spraw konfederacji, pisze mnóstwo listów, on bawi się w historjografa. Sam wprawdzie faktów nie spisuje, nie przybiera roli kronikarza konfederacji barskiej, ale zbiera, co tylko zebrać może. Wszystko dlań dobre; wyjątki z listów, sielanki, komedje, grane w warszawskim teatrze, uniwersały i obozowe piosnki konfederacji barskiej, paszkwile na targowiczan, powinszowania swego syna Józefa, ucznia w konwikcie jezuickim w Krośnie, listy osób zakonnych, urzędników, kalendarze warszawskie, ozdobione herbami ówczesnych

dygnitarzy, afisze teatralne, zaproszenia na obiady, słowem, co mu tylko w rękę wpadnie. Zapewne jakiemuś zakonnikowi każe to wszystko przepisywać do dużej książki, którą co roku lub co dwa lata zamyka, a nową rozpoczyna chronostikonem, rodzajem kabalistycznej na rok następny przepowiedni. Powstają w ten sposób księgi wybornie czas malujące; najpoważniejsze tam obok naj pocieszniej szych są rzeczy. Niemasz w nich ładu, nie-masz systemu, opisanie cudownego obrazu graniczy z wierszykiem, który się powtórzyć nie da, poważna, liryczna oda z paszkwilem na znane kobiety warszawskiego świata.

Ta rozmaitość jednak zajmuje, pozwala nam przypatrywać się ówczesnemu życiu bez zasłony, bez szkieł, bez stylu jakiegoś historyka, który już ugrupował fakty według swej woli i chęci, przenosi nas w kłopoty szlachcica, obciążonego ciągłemi liwerun-kami do konfederackiego obozu, pozwala nam się bezpośrednio stykać z wojskowymi i urzędnikami.

Z tego chaosu jednak widać, że pan kasztelan sercem stoi po stronie konfederacji barskiej, że więcej ma z nią stosunków, niż z jej przeciwnikami, na których z szczególnem upodobaniem zbiera wszystkie złośliwe piosenki i wszystkie paszkwile. Są to jednak platoniczne sympatje, nie przechodzące w czynny udział, sympatje przyjaznego spostrzegacza.

Ciekawy, co się dzieje w Warszawie, pan kasztelan każe sobie regularnie pisywać o rzeczach publicznych et quïbusdam aliis. Korespondent sumiennie wypisuje mu wyjątki z gazet, nie-tylko o Polsce, ale o Francji, Niemczech lub Hiszpanji. Było to zresztą w zwyczaju, że każdy ze znakomitszych, na wsi mieszkających ludzi miał jakiegoś przyjaciela, krewnego, rezydenta lub pijara w Warszawie, który mu spisywał rodzaj gazetki, że zaś ludzie nie tyle wówczas pisywali, co my dzisiaj, z większą ochotą zasiadali do stolika, przeto często spotykamy ludzi znamienitych, ludzi zajętych publicznem i prywatnem życiem, którzy nie zaniedbują pisać łokciowych listów na wieś, notując w nich każdą plotkę, każdy fakt zakulisowy.

W stosunkach z rządem austrjackim pan kasztelan zrazu bardzo był oględny. Teść jego, pan Łętowski, zostaje z nominacji wkraczającego generała d’Alton’a komisarzem wojewódzkim do dostarczania wojsku żywności, i jak może, zasłania obywateli

przed rekwizycjami — ale pan kasztelan spisuje do swych kolek-taneów tylko to, co się jego teściowi przydarza, a gdy przychodzi do urzędowej konskrypcji bydła, wygania część obory do lasu, żeby uniknąć możebnych większych danin i podatków. Do Lwowa zresztą jeździ sumiennie na kontrakty, a stamtąd do księcia Radziwiłła, do Żółkwi, w odwiedziny.

Pierwszy ślad jego stosunku z nowym rządem napotykamy dopiero w roku 1775. W czerwcu tego roku wyszedł patent cesarski, obwieszczający, że rodziny, które wykonywały urzędy królewskie z jurysdykcją, mogą się do roku zgłosić o pozwolenie noszenia tytułu hrabiowskiego za opłatą jednej czwartej części przepisanej taksy. Kasztelan miał syna jedynaka, Józefa, któremu trzeba było w nowych stosunkach zapewnić odpowiednie rodowi stanowisko. We wrześniu wystosował też podanie do gu-bernjum, napisane bardzo odpowiednio, po łacinie, w którem się powołuje na wydany okólnik i na stanowisko, jakie jego rodzina i on sam w Rzeczypospolitej zajmował i prosi o przyznanie mu hrabiowskiego tytułu. W podaniu przytacza odpowiednie miejsca z herbarzy, dowodzi znakomitości swego rodu, a wreszcie prosi o zwolnienie go od zapłacenia czwartej części taksy ze względu na ciężkie ekonomiczne przejścia, które równie, jak na inne, tak i na jego spadły majątek. Cesarz przychylił się do podania, a Kuropatniccy zostali wpisani w roku 1782 w grono magnatów do tabuli galicyjskiej.

Następnego roku, w listopadzie 1776, wystawiał rząd kilka królewszczyzn na licytację, a była to pierwsza licytacja dóbr, tak zwanych teraz kameralnych. Kuropatnicki znalazł się na licytacji i kupił niedaleko swych jasielskich dóbr leżące Lipinki z przyległościami. Warunki kupna były bardzo korzystne, pan kasztelan zrobił dobry interes. Skąd wziął gotówkę na tak znaczne kupno, nie wiemy, zdaje się nam wszakże, że sprzedał Neledew pod Zamościem jako jedyną wieś, którą posiadał z tamtej strony kordonu, w kilka lat bowiem później sam pisze, że Neledew jest już własnością Wydżgów.

Uzyskawszy należny mu tytuł i zaokrągliwszy majątek w Galicji, starał się żyć na pokojowej stopie z rządowemi władzami. Dla dyrektora dystryktu było zatem miejsce przy obie-dzie na imieniny i na odpuście, a podczas kontraktów nie omie-

szkał być u gubernatora, ale na tem się też wszelkie stosunki oficjalne kończyły.

Później, w roku 1783, wystarał się jeszcze o godność krzyża gwiaździstego dla kasztelanowej, która nie chciała być niższą od innych dam znakomitych, krzyżem tym ozdobionych. Wogóle przez lat kilka było wówczas w towarzystwie modą starać się o to wyszczególnienie, a równocześnie z panią Kuropatnicką dostały order krzyża gwiaździstego Teresa hr. Skarbkowa, Domi-cela z Kuropatnickich Aksakowa, Mar ja Michałowska, a w roku następnym hr. Siekierzyńska i Anna Kluszewska, kasztelanowa wojnicka, cioteczna siostra pani Kuropatnickiej.

Ostatnie echo zaszczytnych godności, które Kuropatnicki piastował w Rzeczypospolitej, odbiło się jeszcze o Tarnowiec.

Na wiosnę roku 1776 nadeszło do niego własnoręcznie przez króla podpisane drukowane zaproszenie, żeby ze względu na przypadający Sejm ordynaryjny „użył na to senatorskiego kredytu i poważania na sejmiku poselskim dnia 15 lipca, aby przez wybór posłów z zacnych ziemian, o publicznem dobru w przyszłym Sejmie jak najlepiej radzić można.“ Do zaproszenia było dołączone inne wezwanie, w którem król prosi kasztelana, „żeby mu zobowiązany przysięgą i miłością ojczyzny zdanie swoje wyrazić nie omieszkał względem tego wszystkiego, co będzie rozumiał być potrzebnem do umieszczenia w uniwersałach i instrukcjach na sejmiki przedsejmowe.“

Rozsyłając to pismo, trzymała się kancelarja królewska widocznie dawnego, przedrozbiorowego spisu senatorów, gdyby bowiem bliżej była w rzecz wglądnęła, byłaby wiedziała, że kasztelan Kuropatnicki w Galicji sejmików nie mógł już urządzać. Hrabia Pergen wydał jeszcze 24 stycznia 1773 cyrkularz, zakazujący senatorom byłej Rzeczypospolitej, zamieszkałym z tej strony kordonu, brania udziału w zwołanym Sejmie. Cyrkularz obejmował trzynastu senatorów, a mianowicie jedenastu kasztelanów, arcybiskupa lwowskiego i biskupa przemyskiego. Do pierwszych należał i Kuropatnicki.

W ten sposób królewskie zaproszenie wyprzedzone zostało jeszcze przed trzema laty okólnikiem nowego rządu. Z rozrzewnieniem, ale zarazem dyplomatycznie, odpowiedział kasztelan królowi. „Najjaśnieszy Królu, Panie Najmiłościwszy ! Czuje naród — powiada — i zna dobrze wierna rada, iż tak mądrego Bóg na tronie nam panującym osadził króla, oraz kochającego lud swój ojca, gdy z narodu wybrał i onemuż panować pozwolił, że nie radzić należy, lecz usilności i poprzysięgłej wierności dokładać, oraz Pana panujących prosić, aby zamysły i żądania Waszej Królewskiej Mości Pana Naszego Miłościwego pobłogosławił i one ku pomyślniejszej szczęśliwości ojczyzny uiszczone były.“

Po komplemencie, w którym czuć szlachcica, co należał do wyboru króla, następuje usprawiedliwienie się.

„Miło mi było, pisze dalej, być skutecznym wykonywaczem woli, myśli i ułożeń Waszej Królewskiej Mości, i choć w cząstce mieć udział czynności w usłużeniu pieczołowitości Majestatu Waszej Królewskiej Mości. Lecz gdy los zakordonowania za-kordonowanemu mnie senatorowi tej szczęśliwości nie dozwala, niech tę mam korzyść, abym i siebie i współbraci zakordonowa-nych złożył u podnóżka Waszej Królewskiej Mości z prośbą, abyś nam, choć będącym pod innem panowaniem, zawsze był ojcem i panem, i jakośmy Cię raz, Miłościwy Królu, obrali wolnemi głosami i szczerze przywiązanem sercem za ojca, króla i pana, i o losie szczęścia naszego nie zapominał.“

Zdaje mi się, że wskutek tego pisma, które w Warszawie dobrze musiało być przyjęte, przysłał król niejako na pożegnanie dawnemu senatorowi order Orła Białego.

Zakończywszy w ten sposób polityczny zawód, oddał się Ku-ropatnicki całem sercem wychowaniu dzieci, syna i córki, i literaturze. Główne jednak starania obojga państwa skupiają się około pana Józefa, dziedzica fortuny i nazwiska, gdyż córka, wprawdzie ładna — ale, jak to zwyczajnie córka, w obcym domu przepadnie.

Rodzice mają jednak tyle siły nad sobą i tyle miłości dla dziecka, że nie chcą, aby syn w domu „bąki zbijał“, i niby to się uczył, ale oddają go do kolegjum jezuitów w Krośnie. Młodzieży szlacheckiej tam dużo, wychowanie jak na owe czasy staranne, chociaż nauka spowita w tyle oschłych formalności, że treści z pod metody nie widać.

Przedewszystkiem męczą chłopaka układaniem okolicznościowych wierszy. Imieniny ojca, trzeba pisać rymowane powinszowanie, imieniny matki, toż samo; na Boże Narodzenie i na

Wielkanoc wiersze, na imieniny dziadka, wuja, ciotek, znakomitszych sąsiadów, na odpust w Tarnowcu, na ważniejsze festyny w kolegjum — na wszystko trzeba złożyć choćby dwie poetyczne strofy. Najczęściej pisze się po polsku, czasem dla wprawy po francusku ; zwykle powinszowanie niewiele ma sensu, zdarza się jednak myśl szczęśliwsza.

Formalizm i przesada w zabawny nieraz objawiają się sposób. Każą np. zdawać chłopcu egzamin i nie wchodzą bynajmniej zaraz in médias res, nie pytają go, co umie, ale główniejszą rzeczą jest wstęp do egzaminu, przedmowa. Staje więc pan Józef w sali kolegjum przed nauczycielami, rodzicami, zgromadzonymi gośćmi i zanim mu zadadzą najprostsze arytmetyczne zagadnienie, taki mówi „komplement“:

„Zdanie powszechne i doświadczenie ustawiczne ludzi najbieglej szych w rzeczach, jak wielkie użytki nauka matematyczna ku dobru i wygodzie narodów czyni, tyle zalety i szacunku onej zjednało, iż niemasz żadnego, ktoby jej nie szanował, ktoby się jej cale poświęcić nie zdał.“

Zdawałoby się po takim wstępie, że mamy przed sobą kandydata na katedrę astronomji, ale posłuchajmy dalej :

„Nauka o rachunkach — mówi pan Józef — najniższą, ale oraz najpotrzebniejszą matematyki jest częścią, bez której się równie ci, co obroty wysokich gwiazd nieba zważają, jak owi, którzy wedle ziemi pracują, obejść nie mogą. Jak pierwsi, tak drudzy używają rachunków, ale różnym od siebie sposobem, bo co jednym w krótkiej chwili policzyć jest łatwo, tego dokazać drugim w znacznym czasu przeciągu zaledwie podobna. Według pierwszych prawideł ucząc się arytmetycznej nauki, pozwolicie mi JMPaństwo i Dobrodziejstwo dać dowód postępu mego, a omyłki łaskawie przebaczyć zechcecie.“

Następuje najprostszy egzamin z głównych działań arytmetyki... I tak przed każdym przedmiotem więcej czasu zabierają przedmowy, aniżeli rzecz właściwa. Wtedy jednak trzeba było rzeczywiście wielu pustych słów, aby pokryć ubóstwo naukowego systemu.

Pan kasztelan cieszy się ze szkolnych postępów syna i płodów jego elokwencji i każe je sumiennie do księgi zapisywać in aeternam rei memoriam.

W konwikcie krośnieńskim młodzież często grywa teatr, bez przedstawienia nie obejdzie się żadne większe święto ani uroczystość. Ciekawe to przedstawienia, najdziwaczniejsza mieszanina pojęć greckich lub rzymskich, pogańskich, z rzeczami biblijnemi i z czułostkową malowniczością francuskich pisarzy. Mixtum compositum, które dzisiaj wyglądałoby bardzo dziwacznie, a może i niesmacznie. Uczniowie przedstawiają np. tragedję pod tytułem Alexy, która w dzień Wielkiej nocy ma przypominać ofiarę Chrystusa dla ludzkości, ma być „istnem okupu naszego wyrażeniem.“ Temat następujący: Gdy w Arkadji szerzyła się morowa zaraza, bożek Pan ogłosił przez kapłanów swą wolę, że pomór ustanie, skoro tylko mieszkańcy zabiją na ofiarę bogom pierwszego człowieka, który wejdzie w ich granice. Niestety, syn królewski, który od niemowlęctwa bawił w obcych krajach, jest owym nieszczęśliwym. Król „w mdłościach i żalach“ nie może przenieść na sobie, aby zadosyć uczynić woli bogów i własne dziecko poświęcić na ołtarzu. Bohaterski syn jednak sam się pod miecz pójść ofiaruje, chce się poświęcić za swój naród. „I w tej my trajedji — dodaje ogłoszenie przedstawienia — niepojętą ku narodowi ludzkiemu Syna Boskiego miłość, nietylko na śmierć zań idącego ochotnie, ale nadto własne dla niego włócznią rozdwoić dopuszczającego serce — wyrazić chcemy.“

Cała tragedja trzymana w sielankowym nastroju. Owym nieszczęśliwym ojcem, który syna waha się poświęcić, jest król pasterzy Agatokles, w jego orszaku kapłani, urzędnicy, pasterze o sielankowych nazwach : Licydon, Korydon, Dafnis, a rzecz się dzieje pod gajem, bożkowi Pan poświęconym.

Wiersz zresztą gdzie niegdzie wcale gładki, jakby naślado-dowany z Karpińskiego. Czyż nie zdaje nam się np. słyszeć autora sielanek, gdy Aleksy odchodzi, aby spełnić ofiarę poświęcenia :

Atoli dziś ja słodkie pieszczoty, Odważne serce, krew łożę,

Za całość ludu wszystkie klejnoty, I samo życie położę.

Podczas pobytu jednak pana Józefa w konwikcie wychodzi rozporządzenie cesarskie, znoszące jezuickie zakłady naukowe, wskutek czego w Tarnowcu wielka konsternacja. Rada w radę, państwo Kuropatniccy oddają syna do Rzeszowa, do konwiktu pijarów. Ważna to jednak chwila: dotąd był syn o trzy mile od domu, pod bezpośrednim prawie rodziców nadzorem, do Rzeszowa już dalej, już trzeba orlę wypuścić z gniazda.

Ojciec pisze synowi przestrogi, kreśli zasady, według których ma postępować w oddaleniu od rodziców. Na czele tego pisma kilka zdań, streszczających zawarte w niem myśli, na-przykład: „Bojaźń Boska — początek mądrości... Mądrością głupi gardzą... Słuchaj, synu mój, ćwiczenia ojca twego, a nie opuszczaj zakonu matki twojej.“

Następują bardzo rozumne, szczegółowe rady, mające głęboką wiarę za podstawę. Jakżeż to mądrze poleca kasztelan zaraz w pierwszym artykule synowi, aby dziękował Bogu za wszystkie łaski, a w szczególności, że nas rodziców ślepą nie zaraził miłością, bo „widzisz, serdecznie kochany synu, że przekładamy pożytek edukacji twojej nad rozkosz zapatrywania się ustawicznego na ciebie.“

Nad obowiązkami względem Stwórcy długo się kasztelan zastanawia, poczem przechodzi do obowiązków względem ludzi. „Względem starszych, duchownych i świeckich — pisze — zachować powolność i uszanowanie bez podłości, szczerość z roztropnością, wesołość bez trzpiotowstwa (którego iż nie widzę w WMPanu, Bogu dziękuję), statek bez melancholji, pochmur-ności i zamyślenia.“

Na takiej podstawie nie urośnie Werter ani mizantrop, który w dnie pochmurne chodzi nad stawem i waha się, czy się ma utopić...

Następują inne rady o stosunku z niższymi urodzeniem, o korzystaniu z nauk, a wszystkie bardzo trafne i bardzo rozumne. Znać w nich człowieka, który umie wytknąć zasady i kierunek rozwojowi swej rodziny, który uczy liczyć się ze światem. „Niższymi urodzeniem i stosunkami broń Boże pogardzać!“ ale nie tyle z powodów moralnych, ludzkich, ale dlatego, „iż ci współuczniowie, choć ubodzy i mizeracy, jeżeli się szczerze do cnoty i nauki sposobić będą — wielu z nich wyjdzie potem, w stanach duchownym, świeckim i wojskowym, na zacnych i wielkich mężów; ci zczasem zemściliby się za swoją pogardę w młodości.“

Pani Kuropatnicka więcej jeszcze, aniżeli mąż, zajmuje się kwestjami wychowania i w praktykę je zaraz wprowadza. Oprócz córki, panny Konstancji, dawnym zwyczajem bawi w domu kilka panienek, kształcących się pod światłym kierunkiem pani kasztelanowej. Znakomita to bowiem kobieta, bardzo oczytana, pełna literackich zdolności. Wielka religjantka; mówiono nawet o niej, że bieglej sza w rzeczach duchownych od niejednego księdza i że jakiś wikary podszył się pod homilje, które były jej dziełem i wyszły drukiem w Przemyślu. Na tytule nazwisko księdza wikarego, a książkę napisała po większej części pani kasztelanowa. Mówimy jednak o tej książce na wiarę Bartoszewicza, gdyż ani jej tytułu, ani nazwiska pseudo-autora nie znamy. Zresztą być może, że w tych religijnych wydawnictwach chodziło więcej o rzecz, aniżeli o autorstwo, gdyż inne znów dziełko: Ascetyzm o sercu Jezusowem, przez panią kasztelanową wydane, niema być jej pióra, ale podobno księdza Woj-czyńskiego, prowincjała jezuitów.

Kwest je wychowania równie zajmują panią kasztelanową, a jeżeli układa homilje, to i pedagogiczne pisze traktaty. Jest ona tłumaczką jednego z dzieł wychowawczych słynnej podówczas z podobnych książek księżnej de Beaumont. Historja tego tłumaczenia ciekawa.

Po rok 1779 mieszkali jeszcze w Dukli Mniszchowie, a więc w niezbyt dalekiem od Tarnowca sąsiedztwie. Pani Kuropatnicka była nawet w wielkiej przyjaźni z panią Mniszchową, z domu Briihlówną. W roku 1774 powstaje w całej okolicy wielki rumor, że do Dukli zjeżdża Szczęsny Potocki i że ma stosownie do woli swych rodziców prosić o rękę panny Józefy, kasztelanki krakowskiej. Szczęsny, niełatwy charakter dla przyszłej małżonki — wie o tern pani kasztelanowa matka, wiedzą i jej przyjaciółki, więc i pani Kuropatnicka. Radzą też nad tern, w jaki sposób przygotować kasztelankę na tę trudną drogę, którą ma przed sobą; w jaki sposób może przywiązać do siebie przyszłego niesfornego męża. Obiedwie matrony uciekają się do słynnych rad księżnej de Beaumont. Wydała ona biblję ówczesnych młodych mężatek pod tytułem: Listy pani de Montier. Rady tam wyborne, jak się zachowywać względem mężów, jak ich po staremu nagiąć pod pantofel. Na tej więc biblji trzeba kształcić przyszłą Szczęsnego małżonkę; żeby zaś zawarte tam przepisy głębiej wbić w pamięć panny Mniszchównęj, przekłada pani Kuropatnicka dla niej to dzieło na język polski.

Tłumaczenie bardzo się udało, język w niem czysty, poprawny, ale że najmądrzejsze teorje niezawsze skutkują, dowodem tego — piękna Fanarjotka. Szanowna autorka czy raczej tłumaczka pocieszała się, że innym młodym mężatkom książka jej lepsze odda usługi i ogłosiła ją drukiem we Lwowie i w Warszawie.

Wychowanie panien w Tarnowcu było daleko rozumniejsze od nauk- kasztelanica w konwikcie jezuickim lub pijarskim. Wogóle zaś wychowanie kobiet stało podówczas wyżej od wychowania mężczyzn.

Michał Mniszech, marszałek wielki koronny i późniejszy członek Komisji Edukacyjnej, człowiek bardzo światły i oczytany, napisał był w roku 1774 plan czytania dla panny Zamoyskiej. Wskutek sąsiedzkich z Mniszchami stosunków plan ten dostał się zaraz do rąk pani Kuropatnickiej, która zupełnie się zgadzała z nakreślonemi w nim zasadami kształcenia umysłu młodej panny magnackiego rodu. Jest on dla nas wskazówką, jakie książki były w rękach dorosłych panien w domu pani kasztelanowej. Zmieniwszy tytuły niektórych książek, odpowiednio do postępu, jaki nauki zrobiły, chętniebyśmy dzisiaj plan ten podali pannie, której zadaniem będzie znakomite w towarzystwie zająć stanowisko. Byłby on odpowiedniejszy, aniżeli niejeden dzisiejszy system wykształcenia dorosłej panny.

Plan zaczyna się od zdania wolterowskiego : S'occuper c'est savoir jouir — i od dobrej rady, że lepiej mniej czytać, a dobrze, aniżeli dużo, a niesystematycznie, bez porządku...

Panna Zamoyska ma czytać Tucydydesa, Xenofonta, Hero-dota, Plutarcha, Liwjusza, Tacyta. Wybór dzieł ze starożytnej historji dobry, z nowożytnej gorszy, gdyż dobrych książek historycznych nie było dużo; w dziejach Polski ma sobie np. pomagać Historją Polski Solignaca, Żywotem króla Sobieskiego Coyera, Historją polską Schmidta, zresztą pamiętnikami. O ob-cych dziejach czytać ma mnóstwo dzieł historycznych i pamiętników, a jest pomiędzy niemi także Historja państwa ottomań-skie g o księcia Kantemira, Dzieje niderlandzkie Raynala, Pamiętniki Sully’ego, panny de Montpensier, kardynała Retz, pani de Motteville i t. d.

Chcąc wykształcić literacki i artystyczny smak panny, zwraca Mniszech jej uwagę na starożytnych mistrzów, każe jej czytać Homera i Wergiljusza, ale także Raj Miltona, Wolterow-ską Henriadę, Telemaka i Lukanowską Pharsalę, tłumaczoną przez Marmontela, Charaktery La Bruyère’a, Maksymy Fene-lona i de la Rochefoucaulda. Co dziwniejsza jednak, że jej poleca satyry Persjusza i Juwenala... a z drugiej strony nakłania do studjów literatury niemieckiej, „która wprawdzie mało znana, ale tysiączne ma piękności“, jak poezje Hallera i Ges-snera.

Wyliczywszy bardzo dużo dzieł wyborowych, daje jej wkońcu radę, aby czytała znakomitsze podróże i romanse, nowe książki, mające rozgłos, tudzież pisma perjodyczne i gazety, „gdyż trzeba śledzić postęp wypadków i wiedzy ludzkiej i być obznajomioną z tern, co się dzieje w świecie politycznym i w rzeczypospolitej literackiej.“

Plan czytania wogóle dobry, szeroko założony i bezsprzecznie, mimo Juwenala, zdrowszy od bardzo często później w wielkim świecie praktykowanego systemu, według którego panna w wigilję ślubu jeszcze nie czytała nic wychodzącego poza „Bibliothèque Rose“ i „Journal de Demoiselles“, a nazajutrz siedzi obłożona na kanapie Feuilletem, Zolą, Dumasem synem i bodaj czy nie panem Ponson du Terrail.

Co uderza nietylko w tym planie, ale wogóle w ówczesnych wyobrażeniach, to owa niczem niezamącona harmonja pomiędzy dziełami Woltera a pojęciami ściśle katolickiemi, to ten spokój, z jakim np. pani Kuropatnicka z jednej strony pisze homilje, a z drugiej pozwala swym panienkom czytać Le siècle de Louis XIV. Zdaje nam się wszakże, że towarzystwo nie zdawało sobie jeszcze sprawy z tego, co może wyniknąć z tych idei, które Wolter i jemu podobni zaczęli rozkrzewiać, i nie przeczuwało jeszcze rewolucji francuskiej. Dzieła Woltera były nowe, pięknie pisane, modne — o więcej nie pytano.

Pani Kuropatnicka jest zresztą wielką wielbicielką francuskiej literatury, tłumaczy dużo francuskich wierszy na język polski, a pomiędzy innemi przerabia słynną swego czasu Odę do matek, zaczynającą się od słów:

Matko, strzeż się swej córki, ona w tobie widzi,

Co pochlebstwo pochwala, czem się rozum brzydzi...

Pani kasztelanowa pisała i polskie wiersze, ale mamy podejrzenie, że po kobiecemu chowała je przed mężem do kantorka i że przeto niewiele z nich ujrzało światło dzienne. Kasztelan nie należał do najprzyjemniejszych mężów, lubił się wtrącać do gotowalni, a i poezje żony niebardzo mu były na rękę. Zresztą i czasu nie było wiele zajmować się poezją, gdyż otwarty dom w Tarnowcu, panny w domu, liczne sąsiedzkie i dalsze stosunki dużo wymagały zajęcia.

Dom był już prawie na pańską urządzony stopę, dworska służba liczna jak na ciężkie czasy. Oprócz kilku dworzan, którzy z kasztelaństwem siadali do stołu, jak chorążyc Orzęcki, daleki nawet powinowaty, do ważniejszych używany posług, do odwożenia pana Józefa do konwiktu, do załatwiania interesów na kontraktach lwowskich i w Warszawie, jak Józef Witowski, któremu dozór stajni był powierzony i t. p., siadało do drugiego stołu ludzi niemało.

Przedewszystkiem Jan Sperlich, „przyjęty do języka niemieckiego i do straży garderoby“ kasztelanica, ale zajęty zawsze tysiącznemi innemi interesami, tylko nie językiem niemieckim.

Jak na pedagoga, nie brał Sperlich wysokiej płacy, bo tylko dwadzieścia cztery dukatów; więcej dostawało dwóch przybyszów, z których jednemu płacono 360 złotych.

Na dworze była muzyka w pańskich barwach: dwóch skrzypków, flotrowersista, basetlista i dwóch waltornistów. Niewielkiej po niej można się było spodziewać harmonji, ale też niedużo kosztowała, bo każdy z muzykantów brał „barwę“ i po 40 złotych. W kuchni gospodarował szafarz i dwóch kucharzy, w kredensie dwóch lokai, kredencerz i dwóch hajduków, w stajni masztalerz, furman i dwóch fur jerów, ogród tylko w najmniejszem był poważaniu, bo w spisie służby dworskiej mowa tylko o ogrodniczku, ale też moda zakładania ogrodów dopiero się zaczynała; księżna Izabella Czartoryska jeszcze nie napisała swego dzieła o ogrodnictwie i Delille jeszcze nie był popularny.

Co było potrzeba do spiżarni z miasta, to się kupowało po większej części w Dukli, gdzie był znakomity kupiec Boggio, utrzymujący na składzie różne przysmaki, a nawet ostrygi. Dukla była wtedy jednem ze znakomitszych miast w kraju, siedzibą władz cyrkularnych, licznej załogi wojskowej, punktem nadzwyczaj handlowym. W czterdzieści lat później nie było już znaku tej świetności, a ktoś opisywał, że w niej tylko

Dwustu Judy synów I dwóch bernardynów.

Sukna, mater je, bławaty przywoził kasztelan z lwowskich kontraktów, ale że nikt nie przewidzi, co kobietom lada chwili potrzeba, więc pani kasztelanowa korzystała z częstych posyłek do Rzeszowa, aby tam zawiązać stosunki z panią Zelmanową i od niej brać nawet jedwabie, atłasy — i to najczęściej na kredyt. Zwyczajnie jak w polskiem gospodarstwie brakowało i w Tarnowcu gotówki. Wtedy się pisało bez wiedzy męża „do rąk własnych pani Zelmanowej“, że się jest „przynagloną upraszać“ o kredyt, a nawet zastawiało się w Rzeszowie pierścienie. Kupcowa sprzedawała łokieć atłasu po 9 zł. polskich, „rękawiczki białogłowskie“ po 1% złotego, pończochy po siedm i po ośm złotych. Drogo to nie było, bo towary trwalsze i rzetelniejsze niż dzisiaj. Taki elegant jak chorążyc Orzęcki mógł się od stóp do głów, bez bielizny, dobrze ubrać za 300 złotych i to miał już nowy pas jedwabny francuski za 102 złotych i z grodeturu żupan za złotych 90.

Łatwo było sprząc sobie czwórkę i „jeździć w konkury“ skoro za koczyk węgierski obity i okuty trzeba było zapłacić tylko 102 złotych, a za chomąta z półszorkami na 4 konie zaledwie złotych 40.

Pomimo że i w sekretarzyku pani Kuropatnickiej bywały często wiersze zamiast czerwonych złotych, przecież gości do Tarnowca zjeżdżało się mnóstwo. Przedewszystkiem okolica, sąsiedztwo, a do sąsiedztw należały dwory o 8 i 10 mil, nie tak jak dzisiaj, gdzie ludzie, o dwie mile od siebie mieszkający, już z sobą nie żyją. Na imieniny, na zapusty, zjechało się często 50 osób na dni kilka, samych braci Łętowskich, krewnych, trzech, generał Bukowski, pani Bukowska, kasztelanowa sanocka, sędziowa Romerowa, sędzia Poletyło, Sędzimiry, Skotniccy, a panie z pannami dworskiemi, panowie ze znakomitą służbą, dworno, licznie. Ażeby nie dać powodu do jakich szykan urzędniczych, zapraszano i pana Oucheta, komisarza dystryktu-alnego, i komisarza cesarskiego z Lipinek.

Niemałe to było zadanie tyle osób przyjąć, ale też podówczas miano pod tym względem po dworach wielką wprawę. Myślano o wszystkiem naprzód, marszałek miał swój kodeks, swoją szczegółową instrukcję, a dyspartyment tygodniowy i miesięczny, mięsny i postny, świec i korzeni był tak dokładnie obliczony, jak w jakiej rządowej buchalterji.

Niedość było przyjąć, trzeba było zabawić. Teatry amatorskie, bardzo modne, wielką w tej mierze stawały się pomocą. Młodzież po konwiktach nauczona do tych zabaw, grywała wybornie, a odpowiednich sztuk nie brakowało. Ulubionym autorem komedji był Tadeusz Lipski, kasztelan łęczycki, sztuki jego grywano w teatrze warszawskim, a stamtąd w odpisach dostawały się na większe dwory. Komedje: Mąż poczciwy i żona poczciwa znane były w Tarnowcu, grano także komedje, tłumaczone z francuskiego. Zwyczaj dawania osobom, występującym na scenie, nazwisk właściwych ich charakterowi, kwitł w całej pełni. Ciągle mamy do czynienia z Furjackim, Gniewalską, Plotkowskim, Roztropnickim, Wiernickim e tutti quanti. Tłumaczenia z francuskiego pani Wielhorskiej, kuchmistrzowej, cieszyły się zasłużonym rozgłosem, pani kuchmistrzowa przekładała dobrze, pomiędzy innemi komedję Patelin Patron przez pana Brueys.

Oprócz teatrów amatorskich rozrywały kompanję bale i przejażdżki, a nie do małych rozrywek należało namiętne, ciągłe pisanie wierszy. Urozmaicało to powitania, obiady, pożegnania, ale dziwić się doprawdy trzeba, że ludzie wykształceni, obyci w towarzystwach, mogli znajdować przyjemność w kleceniu i słuchaniu tych łokciowych elukubracyj. Gdy znakomitsi przyjechali goście, muza ciężko pracowała, wysilała się na najróżnorodniejsze koncepty. Odwiedziny księstwa Sapiehów

w Tarnowcu zaznaczone są w zapiskach kasztelana szczególną obfitością podobnych wierszydeł.

Siostra kasztelana, Domicela, poszła była za Aksaka, generała wojsk koronnych, a panna Aksak za księcia Sapiehę, wojewodę mścisławskiego. Stąd powinowactwo pomiędzy Kuropat-nickimi a Sapiehami, stąd odwiedziny ostatnich w Tarnowcu. Sławna więc wojewodzina mścisławska, niebardzo pochlebnie odmalowana w znanych Portretach pięciu Elżbiet Węgierskiego, bywała tam także, a gdy przybyła, genjusz domowy wzywał nawet żywioły, aby były spokojne i z drogi wypocząć jej nie przeszkadzały :

Żywioły, śpijcie snem dzisiaj podwójnym,

Powietrze żaden listek niech nie wzniesie,

Wody swym nurtem spływajcie spokojnym,

By snu najmilszej nie przerwać Teresie.

Na imieniny księżnej, kto żył, śpieszył z wierszami, a nawet flotrowersista Pikuła czuł się w obowiązku zostać poetą, przy odjeździe natomiast z jednej i z drugiej strony sypały się wiersze, jak z rękawa: jedni żegnali odjeżdżających, drudzy do gospodarstwa szumne układali tyrady.

Cała czczość społeczeństwa przebija się w tych rymach. Największe idee nie wychodzą z końcem XVIII wieku na świat inaczej jak tylko w potoku orszady i lemoniady. Nie jest to wyłączną właściwością polskiego społeczeństwa, owszem, tak samo się dzieje zagranicą, nawet w tej Francji, która niebawem przedstawić miała światu wcale niesielankowy, krwawy obraz. I tam nigdy więcej nie powiedziano pustych słów, nie napisano czczych zdań, niż przed rewolucją. Samo Zgromadzenie Narodowe tonęło w szumowinach ludzkiej mowy, w bańkach mydlanych frazeologji. Co jeszcze w naszem społeczeństwie tę czczość powiększa, to nadzwyczajna chęć zabawy, niczem niepohamowana, ani ciężkiemi czasami, ani klęskami ojczyzny. Zabawy należą do zwyczaju; przez długie wieki stały się czemś koniecznem, powszedniem; nikt nie rozumie, że bez hucznych imienin, bez wesołych zapust istnieć można. Społeczeństwo jeszcze się nie przyzwyczaiło do ekonomicznej niemocy.

W roku 1780, kiedy powszechna bieda dochodzi już do wysokiego stopnia, okolica Tarnowca przecież nie może zapomnieć

o zapustach, a ponieważ żaden dom nie może po dawnemu spraszać całej okolicy, więc Kuropatnicki w porozumieniu z innymi obywatelami urządza składkowe zapusty, zupełnie coś nowego, oznaka złych czasów. „Chcąc mieć rozrywkę i uciechę karnawałową w tym bezpieniężnym czasie małym kosztem zaspokojoną“ — rozsyła kasztelan przyjacielską „kursorję“ po dworach z projektem odprawiania karnawału w pałacu dukielskim.

Jerzy Wandalin Mniszech, marszałek wielki koronny, umarł w Dukli przed dwoma laty, dobra należą teraz do wojewody wołyńskiego, ale pałac opustoszały, burgrabia tylko rezyduje, a pałac to niemały, wystawiony sumptem nieboszczyka, gmach środkowy duży, ciężki, kwadratowy, ale jak to mówią „pakowny“, a po bokach dwa odrębne pawilony, dwie piętrowe kamienice. Położenie piękne, wśród gór i dużego poważnego ogrodu.

Pisze się więc owe kursor ja, istny kodeks karnawałowy, i posyła od dworu do dworu, aby się podpisał, kto do projektu przystąpić zechce. Kursor ja krążą w trzech okolicach, z trzech stron mają do Dukli sprowadzić gości. Zaczynają od Trzcienicy w pobliżu Jasła, bo tam dwór znakomity i ludny Stanisława ks. Jabłonowskiego, starosty wiszniowskiego ; idą do Gorlic, do Ropy, gdzie mieszka pan Siemieński, starosta biecki, dalej do pana Stadnickiego i opierają się aż w tarnowskiem o Tuchów, o Zbylitowską Górę pana generała Moszczeńskiego. Z drugiej strony zapuszcza się posłaniec aż w rzeszowskie po Czudec i Dobrzechów, z trzeciej objeżdża całe jasielskie, Moderówkę, Skrynię, Makowiska, Nienaszów aż nad San, do Nozdrzca. W karnawale dukielskim ma zatem wziąć udział szlachta z niemałego obszaru i na dwanaście mil wokoło będą mówili o tamtejszych zabawach. Zabawy zaczynają się 23 stycznia, a kończą 10 lutego, po postnym w popieleć obiedzie, a zatem dni ośm-naście. Wszystko się odbywa według zgóry przez kasztelana ułożonego programu. Towarzystwo z ośmnastu gospodarzy zjeżdża do Dukli, każdy z nich daje obiad, bal i kolację w jeden dzień karnawału, w piątek tylko „bal bez tańców z assamblami i spektakl jakowy.“ Los oznacza dni, które na każdego z gospodarzy przypadną, cukiernika i kuchmistrza wszyscy godzą jednego, ale „kury, gęsi, cielęta, mięso, piwo, wino, legominy, na-

biał, jaja, chleb na swój dzień każdy z domu mieć może, jako i ryby na dni postne. Wina zagraniczne, lorżady, czykuladę, poncz, lody, szodon, kasztany, frukta świeże i kandyzowane, pomarańcze, cytryny, jabłka tyrolskie, ostrygi“ sprowadzi pan Boggio kupiec dukielski, albo cukiernik krakowski lub rzeszowski.

Towarzystwo było więc przyzwyczajone do zbytkowych artykułów, a chociaż nie zazdrościmy im ostryg, które sztafetami przychodziły z Wiednia, przecież przyznać musimy, że okolica dukielska miała obywateli z bardzo, jak na owe czasy, wykształconemi podniebieniami.

Zabawy zresztą mają nosić cechę swobody, bez wielkich form, jak na taki piknik przystoi. Kodeks balowy postanawia, że „aby damy bez wszelkiego depansu się bawiły, mają być z rana, aż do obiadu, w dezabilach, a na obiad, aby w stroju maskowanym zasiadały i tak już cały dzień i noc aż do spania się bawiły równie z kawalerami.“ „Strój maskowany“, nie trzeba brać dosłownie, chodziło o „strój kostj umowy.“

Rozporządzenie zabaw następujące: „Rano, po nabożeństwie, według woli wizyty, gra w bilard i inne. O pierwszej obiad, o czwartej komedja polska, grana przez osoby kompanji, o dziewiątej bal, a na balu kolacja po stolikach, ale z wszelką wygodą i ozdobą. W niedzielę i ostatnie dwa dni wolna reduta.“ Gospodarze nie zapominają i o tern, aby miasto zyskało na tych zabawach, i dlatego „liberja“ w miejskich traktjerniach ma się stołować, żeby zaś władze rządowe nie przeszkadzały zgromadzeniu, „aby nie było posądzenia o zjazd jakowy“, postanawiają gospodarze, że „dla oficjalistów J. C. K. A. Mości tak cyrkularnych jako i dystryktowych i ich żon wolne będzie entrée i wspólne zabawy i wygody im się ofiarować będzie.“

Słabe to już były echa zapustów z czasów saskich; za lat kilkanaście i te echa przebrzmieć miały, przyszły bowiem na kraj jeszcze cięższe ekonomiczne stosunki, uregulowanie pańszczyzny, czyli t. zw. urbarium — poczem i na składkowe zabawy zabrakło ochoty.

Gdyby ludzie wielkich talentów mieli tyle cierpliwości, co wątłe a przynajmniej zwykłe umysły, społeczeństwo musiałoby dziwnie szybko naprzód postępować; może nawet za szybko.

I kto wie, czy cięższym głowom nie należy podziękować, że tworzą potrzebny balast w postępie i że ludzkość dotąd nie straciła równowagi.

Pan kasztelan bezsprzecznie nie miał tyle fantazji i genju-szu, aby społeczeństwu nowe wskazywać tory, ale miał nieprzebrane skarby cierpliwości i wytrwałości ludzi miernych, a jego literackie zasługi w tych dwóch zaletach właśnie biorą swój początek. Wszystko, co napisał, taką nosi cechę : i Herbarz i Geograf ja i nareszcie Collectanea, w których mnóstwo dopisków własną czynił ręką.

Wiewiórczy umysł od młodości kazał mu wszystko zbierać do sekretarzyka, zaczął więc od kolektaneów, a zawsze zamierzał pisać coś wielkiego. Z różnemi planami dzieł historycznych nosił się całe życie, ale dokonał tylko tego, do czego go wewnętrzne pociągało usposobienie. Za czasów jeszcze Rzeczypospolitej, kiedy brał udział w publicznem życiu, wziął się do żmudnej i nudnej pracy przetłumaczenia na język polski słynnej Geografji Królestwa Polskiego i W. X. Litewskiego przez Antoniego Büschinga. Była to najlepsza podówczas geograf ja Polski, a kasztelan przełożył ją według piątego już wydania i w wielu miejscach poprawił. Tłumaczenie to uważał tylko za przygotowanie do oryginalnej pracy statystyczno-geograficznej o Polsce, a w przedmowie do książki nie omieszkał prosić „kochających nauki i ojczyznę“, aby swe zdania do niego łaskawie adresować chcieli i w ten sposób przyczynili się do uzupełnienia geograficznego obrazu. Książeczka wyszła z piękną winietą w Lipsku i Dreźnie (na składzie w Warszawie u Michała Grölla, najruchliwszego księgarza) w roku 1768, to jest właśnie w roku. w którym się Kuropatnicki zaczął usuwać od publicznego życia.

Książka miała wielkie powodzenie, odezwa w przedmowie skutkowała, wiele mu nadesłano sprostowań i materjałów, zachęcony więc kasztelan wziął się do napisania oryginalnego dziełka geograficznego, ale już tylko o Galicji. Owocem tej pracy była wydana w roku 1786 w Przemyślu Geograf ja, albo dokładne opisanie królestw Galicji i Lodomerji do druku podana. Była to jedna z pierwszych książek, jakie wyszły w Galicji pod rządem austrjackim. Pan kasztelan podał w niej na początku bardzo cenne daty statystyczne, wyrachował, że ludność kraju wynosiła z górą 3,000.000, a następnie wyliczył znakomitsze miasta i wsie w każdym cyrkule, nie nałamawszy sobie dużo nad tern głowy, co o każdej miejscowości miał napisać. Co wiedział, to powiedział. Rzecz jednak narazie była pożyteczna, gdyż jaki taki dawała obraz kraju, a i później znalazło się dość ludzi, którzy, jak Święcki w swem dziele Starożytna Polska, odpisywali całe ustępy z książki pana kasztelana.

Chociaż niewielki talent pisarski, miał przecież Kuropat-nicki znakomity wpływ na utrzymanie w Galicji tego wątku literackiej spójni z Warszawą, który przy coraz trudniejszych z nią związkach rwał się bezustannie. Szedł on w tej mierze ręka w rękę ze swym sąsiadem Antonim hr. Stadnickim, który po pierwszym podziale kraju przeniósł się także do Galicji, kupił Duklę po roku 1782 i zamieszkał w siedzibie Mniszchów. Hr. Stadnicki był człowiekiem wielkiej nauki, czytał bardzo dużo, pisał dzieła historyczne, które wyszły w kilkadziesiąt lat później, jak np. Rys historji ludu żydowskiego w Europie i Postrzeżenia nad wiekiem XIV. Pomiędzy Tarnowcem i żmigrodem a później Duklą była bardzo częsta wymiana myśli ; pożyczano sobie książek nawzajem, przesyłano odpisy listów z Krakowa i Warszawy, a obydwaj obywatele literaci nosili się z mnóstwem najróżnorodniejszych planów. Charakteryzuje to ówczesnych ludzi w Galicji, którzy z książkami mają do czynienia, że mnóstwo mają pomysłów do wielkich dzieł, pracują nawet nad niemi, ale mater jały tak jeszcze porozrzucane, tak trudno je zebrać, tak trudno zresztą rzecz już napisaną wydrukować, że najczęściej piękne pomysły toną w tym nawale trudności.

Antoni hr. Stadnicki o wiele lat przeżył kasztelana bełz-kiego a nawet kupił po śmierci tegoż znaczną jego bibljotekę zebraną w Tarnowcu, która w naszych już czasach przeszła w posiadanie hr. Baworowskiego.

Drugiem literackiem a bardzo znakomitem sąsiedztwem była Trzcienica, gdzie mieszkał Stanisław ks. Jabłonowski, starosta wiszniowski, syn słynnego Jana, wojewody bracławskiego. Książę Stanisław sam zamłodu pisywał ; opisał przecież wierszem Pamiętne uprowadzenie wojska z cieśni bukowińskiej, a w starszym wieku, kiedy sąsiadował z Kuropatnickimi, bardzo się zajmował literaturą. Zresztą bawiła często u syna matka,

Anna Jabłonowska wojewodzina bracławska, z domu Sapie-żanka, staruszka, ale kobieta dziwnej czerstwości umysłu, jedna z owych typowych matron XVIII wieku, które tak znaczące w dziejach naszych obyczajów zajęły stanowisko. Pani wojewodzina pisała nietylko wiersze, ale trudniła się także i literaturą pożyteczną, bo wydała ośmiotomowe dzieło o administracji dóbr swoich.

Tło więc, na którem widzimy dwór w Tarnowcu, i literackie prace kasztelaństwa nie były bynajmniej tak jałowe, jakby się to dzisiaj zdawało. Pierwsze czasy istnienia Galicji są mało dotąd opracowane i mało znane, stąd zdaje się nam często, że w nich nic uwagi godnego spotkać nie można. Tak jednak nie jest — trzeba tylko trochę wzrok natężyć a z za mgły wychyli się wiele zajmujących postaci, wiele charakterystycznych odsłoni się faktów.

Tarnowiec jednak i całe sąsiedztwo to jeszcze najściślejszy wiek XVIII, to jeszcze koło najzupełniej arystokraty czno-szla-checkich wyobrażeń, i zdaje się nam, że gdyby ci ludzie brali byli udział w debatach nad Konstytucją Trzeciego Maja, zapewne staliby po stronie konserwatywnej opozycji. Kuropatnicki pojmuje jeszcze społeczeństwo ze stanami, jak najściślej od siebie odłączonemi, nie przypuszcza, aby wieśniaków widzieć w szeregach obrońców ojczyzny, spisuje nawet swój Herbarz w tej myśli, aby okazać liczebną siłę narodu, to jest siłę szlachty.

Przez długie lata, które w zaciszu domowem musiał przepędzać, miał kasztelan cierpliwość spisywać nazwiska szlachty na całym obszarze dawnej Polski, uzupełniać je, porównywać wszystkie istniejące herbarze i ułożyć wreszcie abecadłowy katalog szlachty na 128 stronach in quarto, a na drugich tylu stronicach opisywać herby. Cierpliwy zbieracz sądził, że swym Herbarzem nowe życie obudzi w narodzie, że powiedziawszy szlachcie, jak jest liczna, bo obejmuje 7879 domów, powie jej także, jak silną być może...

Ofiaruje on swe dzieło Stanisławowi Augustowi, gdyż nie mogąc być użytecznym na senatorskiem krześle, w ten sposób przynajmniej chce przynieść ofiarę przed tron królewski. „Daj Boże dobry — kończy — aby te zacne domy, te liczne krajowe podpory, jako w tern dziele w jedno zebrane, tak umysłami zjednoczone, bez rozerwania dążyły do dobra Rzeczypospolitej za przewodnictwem króla.“

Pan kasztelan po raz pierwszy może jest tutaj idealistą, gdyż liczy, że gdyby każdy z tych 7879 szlacheckich domów postawił po 25 ludzi, toby król miał 196.975 żołnierzy, a nawet przypuszcza, że jeden dom mógłby dostarczyć 50 ludzi, cieszy się przeto, że Rzeczpospolita miałaby blisko 400.000 wojska.

Ten sam duch wyłączny, kastowy, nie przeczuwający jeszcze rewolucji francuskiej i olbrzymich jej następstw, wieje z ciekawego, ekonomiczno-społecznego projektu urządzania Galicji, który spotykamy w notatkach kasztelana z ostatnich lat jego życia. Chce on naprzykład, aby kupcom tylko w cyrkularnych miastach osiedlać się było wolno, i postanawia, że „żaden mieszczanin, prócz ogrodów, żadnego rolnictwa pilnować nie ma, tylko rzemiosł i handlu“, albo znowu, „że magnaci i szlachta w miastach mieszkać zawsze powinni — a wsie arendować“. Dla magnatów, szlachty, mieszczan, chłopów osobny strój ma być przepisany. Czytając te szlacheckie marzenia, dziwić się musimy, że mimo wielkich zmian, jakie już wówczas zaszły w wyobrażeniach Zachodu, polski konserwatysta nie widzi jeszcze bynajmniej kierunku, ku któremu idzie społeczeństwo, a ideałów swych politycznych szuka w średniowiecznych formach.

Jeżeli takie były ideały człowieka zewszechmiar wykształconego, cóż dopiero mówić o marzeniach ludzi, którzy nie ob-znajomieni jeszcze byli z nowszą literaturą zagraniczną. Szlachta galicyjska szkodziła sobie bardzo wiele w opinji wy-kształceńszych Niemców owym skostniałym konserwatyzmem, który się już nie zgadzał z prądem opinji i postępowych zasad. Ale pan kasztelan był za stary, aby nowe przejmować zasady, zdawało mu się, że świat runie, ale nowego porządku rzeczy nie przypuszczał.

Losy mu jednak oszczędziły przynajmniej pod tym względem smutnych rozczarowań. Kasztelan umarł 21 lutego 1788, w czasach ciężkich dla Galicji reform urbarjalnych, pani Kuro-patnicka przeżyła męża o lat jedenaście... Oboje spoczywają w Tarnowcu...

Syn ich Józef nie ożenił się, mieszkał częścią we Lwowie, częścią w Warszawie, gdzie towarzyskie wspomnienia długo

o nim się zachowywały. We Lwowie przyjmował dużo osób u siebie, siadał chętnie do zielonego stolika, zajmował się literac-kiemi nowościami, wogóle był pożądaną w „kompanji“ osobistością. W Warszawie podarował wiele rękopisów pozostałych po rodzicach Towarzystwu Przyjaciół Nauk, z których część przeszła do Bibljoteki Szkoły Głównej.

Na panu Józefie wygasła rodzina hr. Kuropatnickich, a nazwisko to powtórzy już chyba jaki szperacz, który zapragnie wertować Collectanea pana kasztelana, znajdujące się w zbiorach Bibljoteki Ossolińskich. Collectanea te są najlepszą spuścizną, jaką kasztelan pozostawił potomności; niejeden już się z nich żywił i niejeden jeszcze pożywi pisarz. Gdyby nie tych kilkadziesiąt tomów, kto wie, czy Zygmunt Kaczkowski byłby był w stanie napisać cykl swych powieści z XVIII wieku. Do Nieczujów, do których należała, jakeśmy powiedzieli, i rodzina Kuropatnickich, przywiązały go te pożółkłe karty, na których kasztelan spisywał wszystko, co się tyczyło cennego herbu, i rysował drzewa genealogiczne. Radzimińskich, Dzierżanowskich, Bieżanowskich mógł znakomity powieściopisarz wywołać z uniwersałów, z listów, z pieśni konfederackich. Ktokolwiek będzie pracował nad dziejami polskiego społeczeństwa w drugiej połowie XVIII wieku, będzie musiał wracać do zbiorów Kuropat-nickiego, a ktoby chciał dać obraz konfederacji barskiej, ten w tych zbiorach, w połączeniu ze zbiorami Bibljoteki Czartoryskich w Krakowie, główny znajdzie materjał.

Pan kasztelan ani marzył, że te Collectanea były najwięk-szem dziełem, jakiego w życiu dokonał. Sto lat nie minęło, a ród jego wygasł, majątek poszedł w rozsypkę, Herbarza nikt nie czyta, a skromne Collectanea niejeden wertuje z pożytkiem i, zastanowiwszy się nad życiem uczonego zbieracza, nad jego zamożnym rodem, musi wyznać, że nikt nie przewidzi, co po nim pozostanie i musi powtórzyć słowa pieśni konf ederackiej t

Zaiste! tak jest: człowieka życie Do sądów Pana, jego wygrana, Należy skrycie.

¹

Oryginał tej wzmianki znajdował się w zbiorze autografów senatora Skibickiego w Warszawie.

SALONY WIEDEŃSKIE W CZASIE KONGRESU

1815 ROKU.

Powiedziano o monarchach i dyplomatach, zgromadzonych na kongres wiedeński, że „byli na wakacjach“ — i rzeczywiście, główni kierownicy losów europejskich mieli chwilę wypoczynku i wytchnienia po uciążliwych walkach z Napoleonem I, po strasznych zapasach z genjuszem przewrotu.

Dyplomaci, zgromadzeni w Wiedniu z całem swem otoczeniem, oddychali tą ferjalną swobodą, a najważniejsze nawet sprawy, jak zawieranie traktatów, zmiany granic krajów Europy, losy ludów, nie odbierały chwilom, spędzonym w Wiedniu, tej wesołej cechy. Jak najmniej formalizmu i jak najkrótsze posiedzenia; dyplomaci zawierali przymierza na balach i maskaradach, piękne kobiety godziły powaśnionych i co kiedy indziej mogłoby się przenieść na pole bitwy, to kończyło się tym razem na dowcipnem słówku, znachodziło epilog na świetnym raucie...

Stąd życie towarzyskie nabrało w owych świetnych miesiącach wielkiego znaczenia; bal u lorda Stewarda albo u rosyjskiego ambasadora więcej ważył, aniżeli kilka konferencyj przy zielonym stole; przy blasku kinkietów balowych i jaśniejszych nad nie oczu najpiękniejszych kobiet świata rozpogadzały się także umysły Metternichów i Talleyrandów, ulegały wpływom pojednania i zgody.

Salon nigdy nie przestanie być polem politycznych klęsk i politycznych zwycięstw, a asceci dyplomatyczni, którzy wierzą tylko w miecz lub w trybunę, powinni o tern pamiętać, że z pola bitwy można wrócić okrytym wawrzynami, trybunę opuścić wśród grzmotu oklasków, a mimo to pośliznąć się i upaść fatalnie, jeśli się nie zważa na zdradliwą gładkość salonowej posadzki...

Bywało nieraz, że o tem zapominano i lekceważono towarzyskie wpływy, nie chcąc wierzyć w starą prawdę, że naj-zawziętsi nieprzyjaciele najłatwiej się godzą — przy deserze.

W czasie kongresu wiedeńskiego myślano o tem inaczej, a polskie ówczesne salony przyniosły o wiele więcej rzeczywistych korzyści, aniżeli niejedno tragiczne wysilenie. Tradycja ta żyła w społeczeństwie, to też kto tylko mógł i kogo stanowisko obowiązywało, stawił się w Wiedniu, aby walczyć gościnnością i stosunkami, wdziękiem pożycia zyskiwać sobie przyjaciół, hołdować dyplomatów. Prawie wszystkie historyczne nazwiska polskie znalazły się w Wiedniu, a niektóre rodziny niemało poniosły ofiar, aby tylko godnie stanąć obok reprezentantów innych narodów.

Na czele salonów jaśniał znakomity dom polski, a jaśniał pięknością gospodyni, wspaniałością urządzenia, przepychem przyjęcia, świetnością towarzystwa. Był to dom pani ordyna-towej Zamoyskiej.

Pani ordynatowa Zofja z Czartoryskich, młodsza córka księstwa generalstwa ziem podolskich, była jedną z najpiękniejszych, najpowabniejszych kobiet swego czasu. Ktokolwiek się do niej zbliżył, ulegał jej czarującemu wpływowi i znacz-nyby się znalazł poczet ludzi, którzy, poznawszy tę uroczą postać, innego już nie widzieli na świecie ideału.

Urok jej wywalczył sobie admirację monarchów, a cesarz Aleksander olśniony był dostojnym wdziękiem tej damy polskiej. Henryk Lubomirski, Artur hr. Potocki, starali się o jej rękę, a gdziekolwiek się ukazała, czy to na dworze konsula Bo-napartego w Paryżu, czy na spokojnych salonach cesarzowej Marji Ludwiki, trzeciej żony cesarza Franciszka I, czy nareszcie jako pięćdziesięcioletnia kobieta w towarzystwie, otaczają-cem Karola X, wszędzie jej towarzyszył oklask podziwienia. Takiemi kobietami, jakie szły po kądzieli od księżnej Elżbiety z Flemmingów Czartoryskiej, matki hrabiny ordynatowej, mało który ród mógł się poszczycić. Cały to szereg niepospolitych kobiet, bo i starsza siostra hrabiny Zofji, księżna Wirtember-ska, słynęła z piękności, a jeżeli o jej wdziękach mniej mówiono, to tylko dlatego, że niknęły wobec znakomitych zalet jej serca.

Nie trzeba zapomnieć, że księżna Jadwiga Sapieżyna i Tytu-sowa hr. Działyńska z tegoż wyszły gniazda.

Pani ordynatowa mieszkała już przed kongresem dłuższy czas w Wiedniu, a powróciwszy z Paryża i z Anglji, przepędziła tam dwa lata po ślubie. Pierwszy ten pobyt bardzo zbliżył hr. Zamoyskich do cesarskiego dworu, gdzie oboje nader uprzejmie byli przyjmowani. Następujące jednak wypadki zmieniły ich stanowisko w Wiedniu. Gdy Napoleon stworzył Księstwo Warszawskie, ordynat wyjechał z austrjackiej stolicy, stanął na usługi nowego ojczystego rządu i przeniósł się do Warszawy. Stosunki cesarza Francuzów do austrjackiego dworu bardzo się wtedy oziębiły, nie podobało się więc może w Wiedniu, że ordynat udaje się do Księstwa, którego twórcą był znienawidzony Napoleon.

Podczas kongresu ponownie znaleźli się państwo Zamoyscy w swem mieszkaniu na Jägerzeile, a znakomite ich społeczne stanowisko, wielkie towarzyskie związki, wreszcie osobista życzliwość imperatora Aleksandra zapewniały im powszechne wzięcie. Salon hrabiny stał się jednym z pierwszych. „Kosztowne, artystycznie rzeźbione marmury — powiada ktoś ze współczesnych — najbogatsze meble o wytwornym smaku, połączone z świetnemi obiciami i rzadkiemi kwiatami wszystkich klimatów, przekształcały całe mieszkanie w świątynię jakiejś starożytnej piękności, a pełna dowcipu i attyckiej soli rozmowa gospodyni jeszcze bardziej zwiększała to złudzenie“.

Pod względem politycznym szczególnej wagi nabierał salon ordynatów z tego powodu, że hrabina była siostrą księcia Adama Czartoryskiego, podówczas jeszcze najpoufniejszego powiernika imperatora i że car bywał tam bardzo częstym gościem. Cesarz Aleksander w niejednej chwili nadawał stanowczy zwrot pracom i dążeniom kongresu, cała tedy dyplomacja z szczególną ciekawością i uszanowaniem zwracała się ku salonom na Jägerzeile.

Marzycielski charakter cara nie mógł się skupiać nawe-wnątrz, zawsze potrzebował mieć obok siebie kogoś, przed kim mógłby się zwierzać, spowiadać niejako ze swych wrażeń i zamiarów. Zwierzenia te były prawdziwe w chwili, kiedy były robione, że jednak w życiu żadnego człowieka, a tern bardziej

tak wrażliwego, jakim był cesarz Aleksander, niemasz nieprzerwanej, ciągłej konsekwencji — stąd też wynikło, że nie wszystko, co mówił poufnie, miało rzeczywiste na przyszłość znaczenie, że często słowa jego, wypowiedziane w chwilach swobodniejszych, stały w sprzeczności z polityką rządów. Takim powiernikiem podczas kongresu wiedeńskiego był w całej pełni książę Adam Czartoryski, a w znacznej części pani ordynatowa Zamoyska i później nawet, gdy stosunki cara z księciem Adamem znacznie się oziębiły, wpływ pani Zamoyskiej na cara przecież nie ustał i niejednokrotnie w czasach Królestwa Kongresowego stawał się dla kraju wielce pożytecznym.

Koło najbliższych przyjaciół domu nie było liczne; na grono stałe, do którego liczył się cesarz Aleksander, składali się obok osób domowych i księcia Adama Czartoryskiego, głównie Antoni ks. Radziwiłł, późniejszy namiestnik poznański, Paweł ks. Sapieha, młody Artur hr. Potocki, księżna marszałkowa Lubomir-ska i hr. Lanckorońska.

Jednak duch towarzyski, jaki panował podówczas w Wiedniu, nie pozwalał ograniczać się na ścisłych, poufnych zebraniach, przesadzano się bowiem wszędzie w bankietach, balach, teatrach amatorskich, a każdy dom chciał zająć świat piękny jakąś oryginalną zabawą, poruszyć i zadziwić przyjemnie jakąś nowością towarzyską.

Opis takiej oryginalnej zabawy w salonach hrabiny ordy-natowej przechował nam Francuz de Lagarde, znany tłumacz Zofijówki Trembeckiego i wiersza na pogrzeb Kościuszki, źródło niebardzo pewne, które przy innych sposobnościach dało powód do wielu legend nieprawdziwych — ale że epizod przezeń opowiadany jest zabawny i charakterystyczny, więc w najgorszym razie jako ben trovato godzien może powtórzenia. Powód do balu miał być następujący. Lord Steward, typ sztywnego, dumnego lorda, nie był łubiany w towarzystwie, które wogóle niełaskawem okiem patrzyło wówczas na Anglików, rażących jeszcze wszelkiemi dziwactwami John-Bulla. Lord prześladował hrabinę na kilku dworskich redutach swą zbyteczną atencją i był prawie nieodstępnym jej cieniem. Hrabina, przebrana za cygankę, zaintrygowała go kilkoma szczegółami, o których się naprędce dowiedziała, lord nalegał z uporem prawdziwie an-

lift'

Mi?

v:

\v

^ lËÈÉfck

\V

A'

ZOFJA Z CZARTORYSKICH ZAMOYSKA

Podług portretu Franciszka Gerarda Własność Ordynacji Zamoyskiej w Warszawie

gielskim, aby mógł poznać tak interesującą maskę, a pani Zamoyska, która być może, że przejęła żyłkę mistyfikatorską po księciu generale ziem podolskich, zgodziła się na rendez vous pod warunkiem, że się lord stawi o godzinie ósmej wieczorem w Praterze, gdzie go jej kareta oczekiwać będzie. Dodała jednak, że, wsiadając do powozu, musi zezwolić, aby mu oczy zawiązano.

Ułożono formalny spisek na rozciekawionego Anglika. Według programu lord czekał na oznaczonem miejscu, kareta zajechała, jakiś mężczyzna, ubrany w domino, zawiązał mu oczy, wsadził do powozu i kazał zaciąć konie.

Zdziwiony lord jedzie z rozgorączkowaną wyobraźnią i pełen niecierpliwości; kareta staje, domino wprowadza go na przepyszne schody, zdejmuje Anglikowi zasłonę z oczu, prowadzi go przez kilka wspaniale oświetlonych salonów i zostawia nareszcie w gabinecie, pełnym upajającego kwiecia, oświeconym magicznie lampą alabastrową...

Z uroczej altany wychodzi ku niemu cyganka, którą widywał na balach maskowych... Anglik postępuje naprzód z zachwytem, ale w tej samej chwili ktoś go uderza po ramieniu — i o dziwo! zupełnie taka sama czarodziejka stoi koło niego z drugiej strony. Chce coś mówić, ale nie ma czasu wyjść ze zdziwienia, bo trzecia cyganka bierze go pod rękę. Wszystkie równie wysmukłe, o wspaniałej, lekkiej postaci, którą tak na balu podziwiał... Wróżki zaczynają z nim mówić, ale i głosy ich tak mu się zdają podobne, że zakłopotany Anglik nie wie, której złożyć swe hołdy.

Dany jednak znak uwalnia go od tych tortur, maski opadają, lord z większem jeszcze, niż dotąd, zdziwieniem widzi przed sobą trzy kobiety, a raczej trzy kobiece wieki. Jedna młodziutka dziewczyna — to panna Jul ja, która później poszła za pana T..., druga sama pani ordynatowa w najpiękniejszym rozkwicie kobiecej piękności, trzecia nareszcie pani D..., zgrzybiała prawie staruszka.

— Szlachetny Amadysie — przemawia do niego hrabina — wybacz niewinny podstęp. Widzisz przed sobą trzy kobiety, między któremi wybór był ci tak trudny, a przecież jedna tylko z nich mogła być na balu maskowym przedmiotem twoich uniesień, twoich zaklęć. Przyznaj więc, że afekt, który się rodzi na balu maskowym, jest uczuciem, które błądzi. Wyobraźnia je płodzi, złudzenie je żywi, a serce jest obce wszystkiemu.

Po tych słowach podaje mu hrabina rękę i prowadzi do salonów, gdzie już było liczne zgromadzone towarzystwo w maskach i kostjurnach. Muzyka przygrywa angielskie melodje, jakaś maska wita go wierszami, zastosowanemi do okoliczności, następują charakterystyczne tańce, przypominające mu kraje, w których przebywał jako dyplomata, słowem niespodzianka po niespodziance, aż do kolacji.

Przy stole na prośby milorda towarzystwo zdejmuje maski, a znękany i oczarowany Anglik znajduje się po większej części w kole znajomych.

Cały ten festyn urządzał Isabey, słynny podówczas malarz, którego minjatury tak bardzo dzisiaj są poszukiwane; on to ustawiał kwiaty, dekorował salony, rysował kost jurny, tak, że wieczór ów pozostał w pamięci kongresowych gości jako wesołe i prawdziwie artystyczne wspomnienie.

Po kongresie, po wskrzeszeniu Królestwa Polskiego, wróciła hrabina ordynatowa do Warszawy i tam prowadziła dom świetny, do czego ją obowiązywało stanowisko męża, któremu car nadał godność wojewody i prezesa senatu Królestwa Polskiego.

Inną, nie tak świetną, ale nader poważną barwę miały salony księżnej marszałkowej Izabeli z Czartoryskich Lubomir-skiej, która od lat kilkunastu stale mieszkała w Wiedniu. Jeżeli dom państwa ordynatów był punktem środkowym interesów przyszłego Królestwa Kongresowego, to dom księżnej marszałkowej stał się łącznikiem towarzystwa polskiego w Galicji.

Księżna Izabela, urodzona w r. 1733, wdowa po księciu Stanisławie Lubomirskim, marszałku wielkim koronnym za Stanisława Augusta, panu na Wiśniczu i Łańcucie, należała do rzadkich zjawisk, „bo, przeżywszy ośmdziesiąt dwa lat, zachowała umysł młody i świeżą pamięć wszystkiego, co w długiem życiu i w licznych podróżach jej się przydarzyło, co długiem czytaniem nabyła“. Po francusku mówiła, zdaniem Marmontela, lepiej i więcej miała wiadomości, aniżeli trzecia część akademików paryskich. Z twarzy jej przebijały dowcip i żywość umysłu; duże czarne oczy, nos ściągły, usta szczupłe, nadawały jej wybitną cechę rodową Czartoryskich. Bystry Francuz, który ją częściej widywał, powiedział o niej : „que c'étaient la princesse Czartoryska et la belle comtesse Sophie Potocka confondues dans un même ensemble de ton exquis, de grâce enchanteresse“. ówczesnym zwyczajem pudrowała księżna włosy, różowała się, używała zwykle lornety i charakterystycznie ręką bok podpierała. Do końca życia zachowała niezwykły humor i werwę, co w części musiała zawdzięczać temu szczęśliwemu wiekowi XVIII, który w dziejach zdaje się miał tajemnicę utrzymywania ludzi w ciągłej młodości. Ileż to takich postaci widzimy w burzliwych latach rewolucji francuskiej, a z wielu innych przychodzi nam na pamięć markiza de Créqui, o której Rousseau powiedział, że nie marzył nawet o tak żywym i pełnym dowcipu umyśle, a poznał ją już jako 80-cioletnią matronę.

Postanowiwszy z końcem XVIII wieku przeprowadzić się z Łańcuta na stałe mieszkanie do Wiednia, wybudowała na wałach pałac, który stanowił ozdobę stolicy i zajęła niebawem jedno z najcelniejszych stanowisk w tamtejszym arystokratycznym świecie.

Stosunki zresztą były oddawna zawiązane w licznych podróżach, które przedsiębrała jeszcze za życia księcia marszałka, a mieszkając w Łańcucie, gościła u siebie rozbitą po rewolucji królewską rodzinę Francji. Bawił u niej hr. de Provence, późniejszy Ludwik XVIII, książę d’Angoulême z małżonką Mar ją Teresą i książę de Berry.

W Wiedniu szczyciła się nader serdeczną przyjaźnią cesarzowej Ludwiki d’Este, drugiej żony cesarza Franciszka. W Bi-bljotece Zakładu nar. im. Ossolińskich zachowały się trzy listy cesarzowej, pisane do księżnej marszałkowej w Wenecji w roku 1815, pełne najczulszych dla niej wyrazów. Cesarzowa zstępuje w nich z tronu i staje przed wiekową przyjaciółką jako zbolała i chorobą znękana kobieta. W jednym dziękuje jej za obietnicę przysłania swego portretu, mówiąc z uczuciem: „Będę nań często spoglądała, a zawsze z nową przyjemnością, bo mi odtworzy rysy przyjaciółki, na której przywiązanie zawsze liczyć mogę.“

Kobiety zeszłego stulecia wywierały nieraz stanowczy wpływ na politykę i na kierunek rządów, ale w tym wpływie znać było zawsze pewne, właściwe im, miękkie, niewieście piętno. Były kobiety rozumne, ale nie było sawantek, które są właściwością nowszych czasów. Księżna bezsprzecznie należała do pierwszych, a jedno jej zdanie, wypowiedziane z powodu wojen napoleońskich, bardzo ją pod tym względem charakteryzuje. Zachował nam je książę de Ligne w liście do księżnej Clary, córki swej, pisanym z Preszburga w roku 1801.

„Nienawidzę ludzi — pisze książę — którzy, nie należąc do rycerskiego rzemiosła, pragną wojny, a jeżeli są kobiety, które o wojnie i o polityce rozmawiają, to życzyłbym sobie — powtarzając za księżną Lubomirską — aby im wyrosły brody po same kolana. Poznajesz w tern powiedzeniu osobę tak bardzo poszukiwaną i tak wysoko szanowaną z powodu swego daru spostrzegawczego i dowcipnego opowiadania.“

Księżna należała jeszcze do tej generacji kobiet, które wprawdzie poruszały dyplomatycznemi sprężynami, ale mądrych, teoretycznych rozpraw o tern nie prowadziły. Uwaga ta odnosi się do dawniejszego życia księżnej, wpływ jej bowiem podczas wiedeńskiego kongresu był więcej towarzyski, aniżeli polityczny, a chociaż Metternich bywał na jej salonach, przecież tak śliskiej postaci, jak słynny kanclerz, prawie niepodobna było uchwycić. Pod względem politycznym musiała też księżna wówczas ustąpić pierwszeństwa pani ordynatowej.

Około księżnej grupowało się kilka bardzo zajmujących osób, związanych z nią bliższemi węzłami pokrewieństwa. Prze-dewszystkiem wymienić tu trzeba Jana hr. Potockiego, kraj-czyca koronnego, który miał za pierwszą żonę księżniczkę Lubomirską, wnuczkę marszałkowej. Badacz Słowiańszczyzny i wschodnich narodów, podróżnik, geograf, na którego cześć Klaproth nazwał 19 nieznanych wysp w żółtem Morzu „Archipelagiem Potockiego“, człowiek niepospolitego rozumu i fantazji, doczekał się sławnego ocenienia w świecie naukowym. Michał Baliński opisał jego żywot, a uczeni długo korzystali z jego znakomitych badań nad początkiem Słowian. Równie ciekawy wszakże, jako mąż nauki, był hrabia jako charakter. Ducha tam było i siły bez miary, więcej, aniżeli nieszczęśliwe stosunki po rozbiorze rozwinąć pozwalały. Młodość hrabiego przypadła w najsmutniejsze czasy, kiedy już nic działać nie było można,

a gdy nadeszło powstanie Kościuszki, umysł jego zanadto był już wytrawny i doświadczony, aby nie widzieć, że to wielkie wysilenie narodu będzie płonne, że w tem głębszy tylko pogrąży go upadek. Istnieje kilka listów hrabiego, w których ta smutna myśl już wtedy jasno była wypowiedziana, kiedy do nazwiska wodza wielkie przywiązywano nadzieje.

„Wszystkie europejskie ludy — pisze hrabia z Berlina 24 maja 1794 — mnóstwo od niejakiego czasu narobiły niedorzeczności, my się wszakże pomiędzy niemi tem odznaczamy, że nic innego nie robimy prócz niedorzeczności i że najświeższe doświadczenia nas nie poprawiają. Bo wreszcie jakież fakta pozwoliły myśleć naczelnikom powstania, że król pruski nie stanie słowem i czynem po stronie rosyjskiej, albo jakież to straty ponieśli Rosjanie, aby nie mieli być tem samem, czem byli przed dwoma laty? Lekkomyślność u naczelników, lekkomyślność u tych, którzy poszli za nimi.“

Zgorzkniały umysł szukał zajęcia w niebezpiecznych przedsięwzięciach, w dalekich podróżach i dopiero na wschodnich morzach lub w balonie Montgolfiera odzyskiwał swobodę.

„Wszystko podoba mi się w tym żywiole (na morzu) — pisze raz hrabia — aż do jego niestałości. Lubię myśleć sobie, że łatwo pomieszać może wszystkie podróży mej ułożenia i że jedno uderzenie wiatru może mnie zanieść albo na nieznane prawie Gerikalu lub Mingrelji brzegi, albo też do dzikich Abassassów...“

Te życzenia stały się rzeczywistością. Hrabia w ciągłym byl ruchu, bezustannie podróżował. Raz go widzimy w Konstantynopolu, to znowu nad brzegami Lemanu, w Hiszpanji lub w Azji środkowej, a z niepokojem ciała łączył się i niepokój umysłu, który błądził od początków Słowiańszczyzny do dziejów wschodnich narodów, od geograficznych odkryć do bieżących kwestyj politycznych.

W późniejszych czasach wracał hrabia tem chętniej do przyrody, do nieznanych zagadnień naukowych, że ludzi nie lubił. Z wielkiem sercem, wielką do społeczeństwa miłością rozpoczynał swój żywot i zdawało mu się, że wszędzie równe ciepło znaleźć potrafi. „Zdawało mi się — pisze znowu razu pewnego — że nie potrzebuję, jak tylko chcieć, aby wszystkie serca otwierać, doświadczenie mnie wszakże przekonało, że się my-

liłem.“ W jedno serce tylko wierzył do ostatka, w serce księżnej marszałkowej i gdy się umęczył dalekiemi podróżami, gdy na chwilę znowu zapragnął ludzi, to wracał do Wiednia. „Prócz serca księżnej nie znalazłem nigdy serca godnego prawdziwej przyjaźni — spowiada się przed nią — jak również nie spotkałem nigdy umysłu, któryby do mego bardziej był zbliżonym.“ Jedyna też księżna mogła mu czynić przedstawienia, że marnuje znakomite talenty i piękne swe życie na nadzwyczajności, które nie przynoszą pożytku krajowi i rodzinie. To też hrabia może zapóźno przyznaje się przed nią: „że gdyby w swem życiu kierował się był jej rozumem, a nie swoim, byłby był innym został człowiekiem. Et les quelques talents que j’ai, n’auraient pas été perdus dans une foule de bizarreries que je n’aurais jamais du avoir.“

Podczas kongresu wiedeńskiego znalazł się hrabia także na salonach księżnej, a niepospolity jego umysł i sława podróżnika powszechną nań zwracały uwagę. Zbolały umysł ojca mógł odżyć na chwilę powodzeniem syna, Artura, który stał wtedy w Wiedniu u szczytu swych towarzyskich triumfów. Zwano go powszechnie polskim Antinousem, taki był piękny i tak mu łatwo było podbijać serca. Jeżeli dyplomaci najbardziej się obawiali Talleyranda, to dla kobiet pan Artur był najniebezpieczniejszy ze zgromadzonej w Wiedniu młodzieży, a znalazłby się długi poczet prababek, któreby się przed dzisiejszymi prawnukami z powodu hr. Artura rumienić musiały. Babka księżna marszałkowa musiała nieraz swoją powagą i znajomością świata zaprowadzać pewien ład na tern pobojowisku serc, które pan Artur po sobie zostawił i umiejętnie kierować wnuka, aby się przedwcześnie nie ożenił.

Drugim ulubieńcem księżnej był żonaty już wówczas książę Henryk Lubomirski, przybrany jej syn, a rodzony syn księcia Józefa Lubomirskiego, kasztelana kijowskiego. Książę Henryk celował także niepospolitą urodą, służył nawet pani Vigée-Le-brun za model do Kupidyna. I z nim księżna niemało miała kłopotu, zanim go pomiędzy różne Scylle i Charybdy doprowadziła szczęśliwie do ołtarza z Teresą ks. Czartoryską, córką ks. Józefa, stolnika litewskiego. Podczas kongresu zbierała wszakże babka owoce swych starań, gdyż ks. Teresa przyniosła jej

.

li

1

%

1

**’

Ł* { .1

k

,

:

- .

**»361

Si

■J

...

n

m*

'W

Wv

HENRYK LUBOMIRSKI JAKO GENJUSZ SŁAWY

Podług portretu Elżbiety Vigée-Lebrun z roku 1788 Własność Andrzeja ks. Lubomirskiego w Przeworsku

x.

.

J

\l> *

*

//!

To byli najbliżsi księżnej marszałkowej. Z dalszych Edward hr. Woyna należał do częstych gości jej salonów. Woynowie byli rodziną, która się zupełnie wżyła w wiedeńskie stosunki, a nie mając dóbr ziemskich w żadnej części Polski, tam stale mieszkała.

wnuczkę, która się stała ulubienicą towarzystwa kongresowego.

Ojciec Edwarda, hr. Franciszek, posłował za Stanisława Augusta przy doży weneckim, a następnie przy wiedeńskim dworze, gdzie takie umiał sobie zjednać wzięcie, że po ostatnim rozbiorze Polski wstąpił w austrjacką służbę, został kanclerzem połączonej galicyjskiej kancelarji nadwornej i stale z rodziną zamieszkał w Wiedniu. Z trzech jego synów Maurycy i Feliks doczekali się wysokich stopni w austrjackiem wojsku, a Edward poświęcił się dyplomacji.

W roku 1815 był jeszcze w kwiecie swej młodzieńczej piękności, zaledwie bowiem kilka lat minęło od sławnej maskarady (w roku 1808) w której, przebrany za syna Tippo-Saiba w kosztowne, diamentami sadzone suknie, rozpoczynał pochód karnawałowy, niesiony na palankinie, w gronie najpiękniejszych kobiet.

Po kongresie, w roku 1817 wszedł stanowczo na drogę dyplomatyczną, był w ambasadzie hr. Ficquelmonta w Petersburgu, później posłował w Stockholmie, przez krótki czas, po śmierci Ficquelmonta, w Petersburgu, a nareszcie w Brukseli, gdzie umarł w roku 1850.

Siostra Edwarda, Karolina, wyszła w roku 1805 za księcia Ludwika Jabłonowskiego, syna Macieja, starościca kowalskiego, który w Krakowie zostawił po sobie piękną pamięć. Ks. Ludwik także już podczas kongresu służył austrjackiemu rządowi, a nazwiska dwóch szwagrów ściśle wówczas były połączone z dworem wiedeńskim.

Tak więc w ówczesnem już polskiem towarzystwie w Wiedniu dawał się spostrzegać nowy polityczny podział kraju. Lubo-mirscy, Potoccy z linji kraj czego, Jabłonowscy, Lanckorońscy, Woynowie, stosunkami i sympatją najbliżej stanęli austrjac-kiego dworu, Zamoyscy, Sapiehowie, Czartoryscy ciążyli ku cesarzowi Aleksandrowi, który rzeczywiście w najlepszych patrjo-tach uzasadnione mógł wzbudzać nadzieje, Radziwiłłowie zaś przechylali się do Berlina. Późniejsze czasy niewiele w tych stosunkach zmieniły.

Prócz dwóch wymienionych domów miało towarzystwo polskie w pierwszych miesiącach kongresu jeszcze inny dom sympatyczny, oddany mu całem sercem, w którym na neutralnym gruncie łączyło się z zagraniczną dyplomacją, a przedewszyst-kiem z mężami stanu Francji i Rosji.

Słynny książę de Ligne, ośmdziesięcioletni starzec, „ostatni rycerz Francji“, reprezentant dawnych wyobrażeń, przestarzałych zwyczajów, był szczerym przyjacielem Polski i Polaków. Postać to taka piękna i tak oryginalna, że chętnie korzystamy ze sposobności, aby jej się bliżej przypatrzyć.

Wysoki, silny, majestatyczny, o łagodnym wyrazie twarzy, zaostrzonym jedynie sardonicznym uśmiechem, nosił jeszcze książę dawnym zwyczajem długie włosy, zupełnie już białe, ale mimo to trochę pudrowane. Zawsze dowcipny, oryginalny, rzucający niespodziewanie głębokiemi myślami, które były owocem obserwacji świata i ludzi, świetną był tradycją minionych czasów.

W wiedeńskich salonach witano księcia z otwartemi rękami. Mnóstwo znakomitości ze wszystkich krańców Europy ubiegało się o jego znajomość, aby móc powiedzieć, że znali księcia de Ligne. Książę też był nadzwyczaj grzeczny i uprzejmy dla wszystkich, przedewszystkiem udzielał się Francuzom, Polakom i Rosjanom. Najlepiej się bawił z młodzieżą, najbardziej się nudził „z uczonymi, z owymi zbieraczami okruchów dowcipu — jak ich nazywał — z tymi chodzącymi dykcjonarzami, których jedynym genjuszem jest pamięć“.

życie księcia, to długa epopeja, mająca strony poważne, nawet tragiczne, pełna bohaterskich epizodów na polach walki, ale obfita także w strony wesołe, w momenty pełne życia i humoru w Paryżu, w Trianon, w Petersburgu i na Krymie, w towarzystwie cesarzowej Katarzyny, a wreszcie i w naszym Tul-czynie.

Podczas kongresu wiedeńskiego mieszkał już książę w Wiedniu jako emerytowany feldmarszałek i pułkownik cesarskiej gwardji. Miał niewielki dom na wałach, willę na Kahlen-bergu, dwie córki zamężne: hrabiny Clary i Palffy, odwieczną karetę, morze wspomnień, a małą studnię dochodów. Sypiał w swej bibljotece, rano, w łóżku jeszcze pisał wiersze lub kończył swe dzieła strategiczne, których nikt nie czytał, dawał obiady na kilka osób, na których było mało potraw, a dużo dowcipu, to też sam zjadał wszystko, co podano, a gości tak umiał zabawić, że dopiero wtedy zaczynali być głodnymi, gdy się znaleźli na ulicy. Mimo to ubiegano się o zaproszenia na chude obiady, aureola bowiem humoru i dowcipu otaczała tego znamienitego starca.

Mówimy „starca“, ale sam książę nie lubił, aby mu wiek przypominano, a lata nazywał swymi największymi nieprzyjaciółmi.

Gdy już z tymi nieprzyjaciółmi nie mógł sobie dać rady, gdy odmienny świat przypominał mu, że lat kilkadziesiąt minęło od czasu, jak z Katarzyną był w Taurydzie, wtedy jechał do swej willi na Kahlenbergu i tam na drzewach i ścianach pisał czte-rowiersze pełne melancholji, albo, odświeżywszy się we wspomnieniach świetnej przeszłości, biegł znowu wieczorem na wiedeńskie salony, prawił najpiękniejszym kobietom najpiękniejsze słówka — i co na to powiecie? — bywał jeszcze i na tej arenie zwycięzcą.

Wspomnienie Taurydy lubił bardzo odświeżać, posiadał tam bowiem oryginalną własność.

Gdy jacht cesarski opływał przylądek Partenizzy, gdzie, jak wieść niesie, stała niegdyś świątynia Ifigenji, rozmawiano na pokładzie o podobieństwie do prawdy tego podania. Naraz cesarzowa z uśmiechem obróciła się do księcia, mówiąc:

— Książę de Ligne, ofiaruję ci ten kraj sporny...

Na to młody szaleniec rzuca się w mundurze w morze z kapeluszem na głowie, dopływa do brzegu, wyciąga szpadę i odpowiada :

— Biorę więc kraj w posiadanie od Waszej Cesarskiej

Mości...

Katarzyna słowa nie cofnęła, skała zatrzymała nazwisko księcia, a książę wzamian został właścicielem okolicznej ziemi.

Książę ubóstwiał Katarzynę, a zarazem był szczerym przyjacielem Polaków, ubolewał nad ich losem i bronił ich przy każ-

dej sposobności. Trudnoby dzisiaj pogodzić taką sprzeczność w pojęciach, a jednak u owej dworskiej szlachty XVIII wieku była ona zupełnie naturalnym wynikiem ich zasad. Owe zasadnicze prawa społecznej, ludzkiej sprawiedliwości, które stanowią dzisiaj podstawę naszych sądów i wyobrażeń, nie miały jeszcze dla nich żadnego znaczenia. Ich współczucie dla polskiego narodu nie opierało się na tern, że losy jego były nieszczęsne, że sprawa jego zasługiwała na sympatję, ale że był rycerskim, honorowym i dzielnym narodem. „Któżby nie kochał Polski, Polaków, a przedewszystkiem Polek — woła książę w memorjale, który napisał w roku 1788 o losie Polski — bystrość i odwaga pierwszych, wdzięk i piękność ostatnich serce dla nich podbija...“ Toż samo w cesarzowej Katarzynie nie widział kobiety, depta-jącej prawa nienaruszalne, ale uwielbiał w niej wspaniałą mo-narchinię, jej śmiały umysł, jej orjentalną pompę.

Mimo całej pseudo-filozofji Woltera ludzie ci byli jeszcze bardzo niefilozoficzni ; bożyszczem ich była zewnętrzna wielkość, potęga, objawem wielkości umysłu: dowcip. Animusz i fantazja chwytała ich za serce, a dzielnym czynem, znalezieniem się honorowem można było zakryć niejedną ciemną stronę charakteru.

Na kilka lat przed rewolucją francuską znalazł się książę w Paryżu „z kieszenią — jak mówił — o tyle pustą, o ile jego serce pełnem było szczęścia, a umysł — iluzji.“ Nazajutrz jednak trzeba było być na obiedzie w Brukseli u arcyksiężniczki na-miestnikowej Niderlandów. Ze znajomych miał w Paryżu tylko księcia Maksymiljana, późniejszego króla bawarskiego, ale ten także nie miał ani grosza. Fantazja jednak, owa nieprzyjaciółka ludzi miernych, a kochanka wyższych umysłów, przychodzi niespodziewanie w pomoc. Książę się dowiaduje, że jego krewny, ks. d’Arenberg, tego samego wieczora wyjeżdża pocztą do Brukseli. Niewiele myśląc, ubiera się książę de Ligne za kur jera, biegnie na pocztę, każe sobie dać konia i jedzie od stacji do stacji aż do Brukseli, zapowiadając przejazd księcia d’Arenberga i polecając, aby dlań konie były przygotowane. D’Arenberg niemało się zdziwił, zastając wszędzie gotowe zaprzęgi i dopiero w Brukseli dowiedział się o dowcipnym kur jerze, za którego musiał zapłacić konie na całej przestrzeni.

Podobnych scen ze swego życia umiał książę opowiadać

niemało.

Ludzie ówcześni umieli korzystać z życia, umieli chwytać szczęście wlot; był to pewnego rodzaju epikureizm, lecz nie ów naprzód obmyślany, poważny system doczesnego użycia, ale epikureizm dorywczy, improwizowany, młodzieńczy, mający swe źródło w wychowaniu i w obyczaju, a nie w filozoficznej refleksji. Chwila obecna była całem szczęściem takiego księcia de Ligne, o przeszłości nie lubił myśleć, a przyszłością niechętnie * się zajmował.

— Nic smutniejszego nad przeszłość! — mówił — jeżeli bowiem była nieszczęśliwa, to myśleć o niej boleśnie, jeżeli się w niej szczęście znalazło — to jakże przykro powiedzieć: byłem szczęśliwy...

To też książę zapominał o przeszłości, a wierzył tylko w teraźniejszość. Na dwa tygodnie przed śmiercią zaziębił się podczas miłosnej schadzki... Czekał długo na wiedeńskich wałach, spóźniano się... Jeden z młodych znajomych zastał go tam:

— Książę czeka na kogoś ? — spytał go zdziwiony.

— Tak; ale widzisz, że dotąd jestem sam jeden; gdy byłem w twoim wieku, czekano na mnie, dzisiaj każą czekać na siebie...

Ostatnia schadzka jednak nie zawiodła! dlaczego? — bo ktoś powiedział, że kobieta nie zna innego szczęścia, jak tylko odblask cudzej sławy, a książę był sławnym...

Wśród tej filozofji użycia tak mało miał książę ochoty myśleć o śmierci, że gdy spostrzegł tę „brzydotę bez nosa“, zbliżającą się do drzwi, nie wierzył, aby doń przystąpić mogła i przyjął ją z humorem:

— Śmierć — mówił do otaczających go — każdemu dogadza : zadowoleni z niej ludzie o czystych sumieniach, bo pewni są nagrody na drugim świecie; nie gniewają się na nią niedowiarki, gdyż wierzą, że w nicość się obrócą; dla ludzi szczęśliwych jest ona pożądana, gdyż koniec życia mógłby im zatruć to szczęście, a mądrzy cieszą się nią, że ich od głupców uwolni...

Przejęte powagą chwili, córki księcia uklękły przed łóżkiem.

— Powstańcie! — zawołał starzec — wszakżeż świętym jeszcze nie jestem; czyż sądzicie, że już jestem relikwją?

Do ostatniej chwili bronił się od wszelkiej myśli złowrogiej, rzucał dowcipami, chcąc zwalczyć niemiłego gościa tą bronią, którą całe życie wojował, a gdy już czuł, że koniec się zbliża, że broń jego bezskuteczna — porwał się na łożu i zaczął wołać z całej siły:

— Zamknijcie drzwi... Precz... Wchodzi szkarada... poczwara !

Poczwara jednak weszła i już... została.

Tego rodzaju gorszących przykładów bo jaźni przed śmiercią znaleźlibyśmy wiele pomiędzy wolterjanami XVIII wieku. Umieli żyć, ale umierać nauczyła ich dopiero rewolucja francuska...

Listy księcia, spostrzeżenia, lotne słowa zebrała pani de Staël; najciekawsze dla nas pomiędzy niemi są listy do Stanisława Augusta. Król żądał od znakomitego znawcy ludzi charakterystyki Fryderyka Wielkiego; de Ligne mu odpowiada i znakomicie odpowiada. Patrzy z tej strony, z której tylko człowiek znający życie, bystry i przenikliwy, a nie uniżony dworzanin obserwować jest w stanie.

Syn księcia, Karol ożenił się jeszcze w roku 1787 z księżniczką Massalską — i stąd rodzina de Ligne weszła w bliższe związki z polskiemi domami.

CESARZ FRANCISZEK I WE LWOWIE.

Jedną z najbardziej ożywionych chwil życia towarzyskiego w Galicji był przyjazd cesarza Franciszka wraz z cesarzową do Lwowa w roku 1817. Kraj pragnął wtedy nadzwyczaj zbliżenia się do monarchy, tem bardziej, że z pewnej niechętnej strony starano się przedstawić tutejszą ludność w niekorzystnem świetle i stawiać nieprzebytą zaporę pomiędzy Galicją a monarchą. Wśród takich stosunków odwiedziny nabrały nietylko towarzyskiego, ale i politycznego znaczenia, a ludzie poważni, trzeźwo oceniający położenie kraju i potrzebę normalnego narodowego rozwoju, z żywem uczuciem powitali wiadomość, że monarcha, bawiący chwilowo na Śląsku, wstąpi do Galicji.

Namiestnikiem był wtedy bardzo poważany a nawet łubiany baron Hauer, człowiek umiarkowany, starający się łagodzić stronnicze zapatrywania i zbyt ostre sądy tak w Wiedniu, jak i we Lwowie. Gdy się tylko rozeszła wiadomość o cesarskim przyjeździe, udała się pani wojewodzina Kordula Potocka do barona Hauera z prośbą, aby cesarz raczył zaszczycić bal, który wydać zamyśla. Pani Potocka, z domu hr. Komorowska, prowadziła wówczas otwarty, gościnny dom we Lwowie, w którym gromadziło się bardzo liczne towarzystwo. Do ożywienia salonów niemało przyczyniała się synowa wojewodziny, pani Adamowa Potocka, z domu Brzostowska, z podrastającą córką panną Karoliną. Babka wydała nadzwyczaj młodo pannę Karolinę za hr. Starzeńskiego, tak że idąc do ołtarza, państwo młodzi nie mieli razem więcej nad lat 40. Cóż dziwnego, że takie małżeństwo chciało się bawić, chciało używać świata i z tego powodu niejednego babce przysporzyło kłopotu. Babka dużo wnuczce przebaczała, ale jednego jej nie mogła darować, oto że na pierwszym balu, jaki się wydarzył, podarła wielkiej wartości koronkową suknię, podarunek ślubny...

W czasie, gdy przyjazd cesarski był zapowiedziany, urodził się syn pani Starzeńskiej, a syn ten był jednym z najgłówniejszych powodów balu u prababki podczas pobytu cesarstwa. Pani wojewodzina ułożyła sobie prosić cesarza, ażeby trzymał do chrztu prawnuka, co wówczas bywało w zwyczaju, a osobliwie później w Królestwie, gdzie cesarz Aleksander niejednego miał chrzestnego syna.

Na zaproszenie swoje otrzymała pani wojewodzina 10 lipca 1817 sztafetą następujący list z Opawy, od barona Hauera, który się udał naprzeciwko cesarza : „Je m’empresse, Madame, de Vous annoncer avec un intérêt tout particulier que je prends à tout ce qui Vous regarde, que Sa Majesté agrée le bal, que Vous voulez lui donner dans Votre Hôtel. Quant au choix de la société S. M. s’en remet tout à fait à Vous, sachant que Vous ferez le meilleur choix. J’ose y ajouter que Leures Majestés aimeront à voir à Léo-pol autant de monde rassemblé, que l’attachement respectueux et le vif désir de se présenter y porteront de leur propre chef.“ Tego samego dnia porozpisywano zaproszenia do wszystkich znakomitych domów w Galicji, aby przybyły do Lwowa celem uświetnienia obywatelskiego zjazdu. Chciano zebrać czoło szlachty, spodziewając się zrobić wyłom w tym chińskim murze, który niechętni postawili pomiędzy krajem a Koroną.

„Cesarz chce mówić z osobami znaczniejszemi — pisał mecenas Dzierzkowski do pana Antoniego Stadnickiego w Dukli — zależy więc na tern, aby ci, co mówić będą, umieli stan rzeczy i dobrze wystawić i przyjemnie oddać.“

Nie wszystkie jednak zaproszenia odniosły pożądany skutek, nie z tego powodu, jakoby obywatelstwo nie uznawało wielkiej wagi i uroczystości monarszych odwiedzin, ale ponieważ ostatni rok był nadzwyczaj nieurodzajny, ceny zboża niskie, a kłopoty rosły, jak grzyby po majowym deszczu. Pomimo to bal u pani wojewodziny udał się nadzwyczajnie, cesarstwo przekonali się sami, że w Wiedniu Galicję malowano czarno, a wywdzięczając się gospodyni za świetne przyjęcie, przyjął cesarz zaproszenie na ojca chrzestnego prawnuka wojewodziny i pozwolił, aby mu dano jego imię.

Matka cesarskiego pochrzestnika, owa swawolna psotnica, która podarła koronkową suknię, była znakomitą później au-torką, gdy po raz wtóry poszła zamąż za pana Nakwaskiego. Rozwiódłszy się z pierwszym mężem, wyjechała do Krakowa, z trzpiotki stała się pełną zalet światową kobietą, zasłynęła z dowcipu i humoru, dopóki się nie stała panią Nakwaską, mo-ralistką i ideałem rządnych gospodyń. Niestety, pani wojewodzina Potocka już nie żyła, kiedy pani Nakwaska wydała swój Dwór Wiejski, w którym prawi o oszczędności i domowych cnotach. Była to piękna ekspiacja za koronkową suknię...

Wracamy jednak do cesarskich odwiedzin. Monarcha szczerze się wówczas zajął losem Galicji, a miłujący ojczyznę obywatele podawali w memorjałach i w petycjach myśli do rozmaitych instytucyj w kraju.

Najważniejszym faktem pobytu cesarza było poświęcenie Uniwersytetu i wskrzeszenie Stanów. Jak wiadomo, tak Uniwersytet, jak i instytucja Stanów były w zawieszeniu od roku 1809, a obecnie weszły znowu w życie. Obywatelstwo przedstawiło się cesarzowi w publicznej audjencji, a pan Broniewski imieniem szlachty ofiarował monarsze w darze godło panowania: szczerozłote jabłko cesarskie. Rektorem Uniwersytetu zamianował cesarz ks. arcybiskupa Ankwicza, któremu powierzył główny wpływ na obsadzenie posad profesorskich. Nowy ten Uniwersytet nie odpowiadał wprawdzie wymaganiom kraju i wiele miał braków, ale przecież był zawiązkiem jakiej takiej naukowej pracy. Ossoliński wypracował projekt zaprowadzenia katedry języka polskiego; projekt ten spotkał wszakże zanadto silną opozycję, aby mógł być urzeczywistniony. Cesarz miał sposobność osobiście przekonać się, jak dalece zaniedbano naukę szkolną w Galicji; zwróciło osobliwie jego uwagę to, że mało słyszał ludzi dobrze mówiących po łacinie, wierny zaś wyobrażeniom swego czasu, że język łaciński jest podstawą wszelkiej oświaty, zachęcał, aby więcej nad nim pracowano. Cokolwiek pierwej, w rok przed cesarską podróżą, podał Ossoliński cesarzowi swój projekt założenia narodowej bibljoteki we Lwowie, cesarz odpowiedział mu narazie wymijająco: „Je ferai pour Vous tout ce qui est faisable“ — ale koniec końcem, jeżeli ten projekt przyszedł do skutku pomimo wszelkich trudności, to zawdzięczać należy tylko samemu monarsze.

Kamiński także umiał korzystać z pobytu monarchy i uzyskał pozwolenie zamienienia prowizorycznej sceny polskiej we Lwowie na stałą. Zaprosił też poprzednio cesarstwo do teatru na dzień 18 lipca; wystąpił, jak umiał najlepiej, ułożył kilku-strofową kantatę, którą odśpiewali artyści, a która zaczynała się od słów:

Był Rzym wielkim za Trajana,

Za Cezarów robił dziwy,

Pod Tytusem był szczęśliwy,

Bo miał ojca, a nie pana...

Do przychylnego usposobienia cesarza bardzo się przyczynił baron Hauer, który, jak już powiedzieliśmy, odznaczał się życzliwością dla kraju. Pani baronowa wżyła się także bardzo szybko w lwowskie stosunki, bywała w towarzystwie, a wskutek tego wiele wzajemnych uprzedzeń wyrównało się niebawem. Szkoda tylko, że baron Hauer krótko był namiestnikiem, bo od roku 1815 do 1822, gdyż później ciągle chory, wyjechał na południe, a przez ten czas zastępował go prezydent namiestnictwa, hr. Taaffe, późniejszy namiestnik.

Dzięki serdecznemu przyjęciu we Lwowie, dzięki sympatycznemu orędownictwu namiestnika, wyjechał cesarz ze Lwowa zadowolony, „jak to mniemać było można i wyniósł z kraju to przekonanie, że fałszywe o nas robiono wyobrażenie.“ Cesarz dał się niejednokrotnie słyszeć w Wiedniu, jak dalece był zadowolony z tej podróży, a zacny Ossoliński, ucieszony, że może teraz nastąpić zbliżenie pomiędzy krajem a Koroną, taki list napisał z Wiednia do ks. Ankwicza pod pierwszem wrażeniem cesarskiego powrotu :

„Niezmierniem ucieszony, że dobry nasz monarcha przekonał się własnemi oczyma, że naród nasz nie potrzebował, jak tylko widzieć dowody dobrych jego chęci i ojcowskiej czułości, aby się do niego żywem zapalił przywiązaniem. Wielkieście panowie wykonali dzieło, żeście uchylili przegrodę uprzedzeń, podejrzeń, opacznych wniosków, które obydwie strony dzieliły. Daj Boże, by sobie tak samo nasz, jak i niemiecki naród wystawiono, który również pomiędzy kilku jest podzielony panujących, a przecież zawsze jest wolny, mający szczególne własności i odosobnioną całość! Nie naruszanie narodowości, lecz jej na stronę panującego skierowanie byłoby razem i węzłem dla Ga-

licji i ponętą dla pogranicznych. Niech da Bóg, ażeby było jak najlepiej, żeby z pomyślnej doli korzystała trwająca generacja, a schodząca, do której też należę, niosła do grobu przynajmniej pociechę z szczęścia ojczyzny.“

Słowa Ossolińskiego miały dopiero znacznie później znaleźć urzeczywistnienie, nieprzebłagany bowiem dla narodowości system Metternicha wkrótce po powrocie cesarza do Wiednia rozwinął się w całej swej potędze. Metternich zainaugurował sy-stemat fusionis, mówiąc ówczesnem słowem i z całą ścisłością zaczął amalgamować. „My tego widzieć nie będziemy — pisze wtedy rozumny Dzierzkowski — i pierwej przejdziemy in fu-sionern terrae, lecz jeżeli można robić wnioski z tego, co nam dzieje zostawiły, tedy ta fuzja zdaje mi się i niepotrzebna i niepodobna. Czechy, Morawce, Iliryjczyki, Włochy, wszystko to mówi swoim własnym językiem, a co gorzej, że ich cywilizacja dlatego nie postępuje, że język uczony różni się od lingua vul-gari. Najtrudniejsze jest i będzie przeistoczenie narodów słowiańskich!... Niechże się więc szczęśliwie im wiedzie to narodowe topienie w tyglu politycznym i niech sobie wylewają takie kształty, jakie im się zdawać będą.“

Doświadczenie okazało, że lwowski polityk miał słuszność i że mógł spokojnem okiem patrzyć na system znakomitego ministra.

1879.

JÓZEF MAKSYMILJAN OSSOLIŃSKI.

Bardzo często martwe książki są początkiem życia, a zbieracze i oschli bibljofile zwiastunami odrodzenia. Gdy po długich latach wojen, klęsk politycznych i ekonomicznych przewrotów i idącej za tern umysłowej stagnacji nastanie pokój, społeczeństwo jakby szukało w zgliszczach, czy nie znajdzie tam okruchów dawnego mienia, skarbów z lepszej przeszłości. Złota i srebra tam niema, ale książki zostały, bo wojna i ciemnota ich nie potrzebowały. W istocie jednak skarb to wielki, bo nawiązuje nić z przeszłością, przypomina czasy świetniejsze, obudzą ambicję, zachęca do nowej pracy.

Galicja, więcej może niż inne ziemie dawnej Rzeczypospolitej, pokryła się zgliszczami w początkach drugiej połowy XVIII wieku. Jeżeli w innych częściach Polski, po ustaleniu się stosunków, uczuło społeczeństwo potrzebę zwracania się ku przeszłości i ratowania jakiej takiej spuścizny, o ileż więcej potrzeba ta stawała się konieczną w prowincji, która najwięcej ucierpiała od katastrof. Społeczeństwo czuło, że trzeba mu stworzyć podstawę umysłowego działania, mimowiednie szukało tradycyj, jako najpewniejszej nici przewodniej, a niejeden człowiek myślący stanął na gruzach zwalonego domu i zaczął odkopywać to, co z przeszłości ratować się dało.

Nie dziw też, że umysłowy ruch w Galicji zaczyna się od tej żmudnej, niewdzięcznej napozór pracy, od zbierania zabytków przeszłości, i że przez lat kilkadziesiąt, rzec można, aż po drugi dziesiątek lat XIX wieku w niej się głównie skupia. Rozwija się zatem przed nami obraz, któryby dzisiaj nieco dziwacznym się zdawał; widzimy ludzi stykających się zbliska z prak-tycznem życiem, mających tysiączne na głowie interesy, panów, jak książę generał ziem podolskich, adwokatów przeciążonych pracą, jak Józef Dzierzkowski, którzy mają dość na to czasu, aby pisać długie listy o rzadkim egzemplarzu Biblji Radziwil-łowskiej albo nieznanem dziełku drukarń krakowskich i mają sobie za obowiązek obok prac swego zawodu zapuszczać się w bibljograficzne badania.

Podobnie jak za kordonem Tadeusz Czacki, tak w Galicji Józef Maksymiljan hr. Ossoliński stoi na czele bibljograficzno-antykwarskiego ruchu.

Postać to równie oryginalna, jak zacna i piękna. Znana nam przedewszystkiem z pięknie pisanych życiorysów znakomitych Polaków. Styl jędrny i jasny tej książki kazałby nam sądzić, że pisał ją człowiek pełen hartu duszy, mąż o odważnem, pogodnem czole, trochę Rzymianin z czasów Rzeczypospolitej, tern bardziej, że on to wybiera Liwjusza za swego mistrza i bardzo go szczęśliwie tłumaczy. Tym razem jednak styl nie jest wiernem odbiciem piszącego, gdy się bowiem przypatrzymy tej postaci, doznamy prawdziwego rozczarowania, taka napozór zrzędliwa i taka papierowa... A przecież tak nie jest; wpuśćmy tylko trochę światła do zaciemnionej książkami komnaty, w której przywykliśmy widzieć skurczonego, zgrzybiałego starca, z pomarszczoną twarzą, w peruce, z czerwoną wstęgą na szyi, a inaczej się nam przedstawi jego portret właściwy.

Upadek kraju przecina życie ówczesnych ludzi, jedni pozostawili punkt ciężkości swego działania jeszcze w Rzeczypospolitej, inni przenieśli go do Galicji. Ossoliński należy do ostatnich. Rodzinne majątki związały go z Galicją, urodził się nawet po tej stronie, w Woli Mieleckiej, która wraz z miasteczkiem Mielcem należała do jego ojca Michała, kasztelanica czchow-skiego. Natomiast uczył się w Warszawie w jezuickim konwikcie, pod księdzem Naruszewiczem.

Zwykle biografowie za wiele przywiązują wagi do tego, kto uczył ich bohatera, pod czyim się wychował kierunkiem. Najczęściej wzmianka o takim mentorze jest czczym biograficznym frazesem, a gdyby bliżej w rzecz wglądnąć, pokazałoby się, że ów mniemany kierownik w umyśle i sercu swego pupila zbyt małe pozostawił wspomnienie. Tym razem jednak chętnie przyznamy, że ksiądz Naruszewicz przyczynił się do rozbudzenia umysłu młodego Ossolińskiego i skierowania go ku ojczystej literaturze, szkolne bowiem wspomnienia zbliżyły później tych dwóch znakomitych ludzi i szczerą pomiędzy mentorem a uczniem utrwaliły przyjaźń.

Kolegjum warszawskie wprowadziło młody umysł tylko w prąd wiedzy, nie wywarło jednak żadnego wpływu na jego kierunek. Ossoliński przejął się myślą Zachodu i chętnie krzewił w swych pismach postępowe idee. Więcej żyjąc przeszłością aniżeli teraźniejszością, jasny swój sąd o rzeczach przenosił w upłynione wieki. Dowodem tego owa znakomita monografja O Stanisławie Orzechowskim, która po raz pierwszy podniosła całe znaczenie polskiej reformacji. Tam jak równie w innych monografjach reformatorów śledzi wszędzie ruch i postęp, szuka rzeczywistej poprawy społeczeństwa, z której kolwiekby pochodziła strony.

Gdybyśmy chcieli podnosić fakty z życia Ossolińskiego, po wyjściu z kolegjum, z pierwszej literackiej kar jery w Warszawie, niewielebyśmy ich znaleźli; jeden i drugi obiad na królewskim dworze, współpracownictwo w czasopiśmie „Zabawy przyjemne i pożyteczne“, oto wszystko, cośmy znaleźć mogli. Ludzie, którzy wielkie mają wydać owoce swej pracy, potrzebują długiego przygotowania; zwykle też pierwsza, a nawet dłuższa część życia stoi w cieniu. Kto zamłodu bardzo głośny, ten najczęściej zapomniany w podeszłym wieku. Dziesięć miesięcy żywi się drzewo, nabiera soków, dwa mu na to wystarczają, aby wydać owoce.

Po pierwszym rozbiorze Polski przenosi się Ossoliński z Warszawy na wieś na mieszkanie i tam jeszcze się przygotowuje, jeszcze przygotowawczą żyje pracą. Do roku 1789 nic o nim nie wiemy, prócz tego, że się ożenił z pokrewną sobie panną Jabłonowską, urodzoną z Ossolińskiej. Małżeństwo to miało smutny wpływ wywrzeć na jego życie...

Pierwszy raz występuje na widownię w roku 1789, ale też odrazu godnie i odpowiednio do swego wielkiego nazwiska.

Po śmierci cesarza Józefa II zanosiło się w Austrji na wielkie zmiany, mnóstwo żywiołów niechętnych dotychczasowemu systemowi łączyło się, aby nowego monarchę Leopolda II wprowadzić na inne tory. Galicja, więcej niż inne prowincje miała powodów, aby pragnąć reform, to też Stany galicyjskie wypracowały obszerny, gruntowny projekt organizacji kraju i posta-

la]

JÓZEF MAKSYMILJAN OSSOLIŃSKI

Podług portretu Jana Maszkowskiego Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

e‘‘‘!«re,,/

%OwS^

L-

nowiły przedłożyć go monarsze. Do deputacji, która miała jechać z memorjąłem, wybrano pięciu najznakomitszych obywateli, a między nimi i Ossolińskiego. Ponieważ memorjał poruszał zasadnicze sprawy Galicji i wywoływał liczne obrady, tudzież dawał powód do różnych komisyj, przeto dłuższa obecność dwóch delegatów, a mianowicie Ossolińskiego i hr. Bąkowskiego, w Wiedniu stała się konieczną. Delegaci mieli swój głos doradczy, wchodzili z rządem w stosunki, a że sprawy ciągnęły się blisko trzy lata, nie dziw zatem, że się tam dali poznać i że się zasiedzieli.

Delegacja nie doprowadziła do żadnych politycznych rezultatów, ale Ossoliński jako człowiek praktyczny starał się wyrabiać dla kraju małe koncesje, widząc, że się odrazu wielkich osiągnąć nie da. Jego cierpliwości i rozsądkowi zawdzięczała • Galicja niektóre pożądane zmiany w ustawie stanowej, on to głównie wyjednał, że Polaków zaczęto przyjmować do Teresia-num i do wojskowej akademji w Neustadt. Rozumny, grzeczny, bez uprzedzeń do Niemców, zyskiwał to, czego inni uzyskać nie umieli, a wszedłszy w ściślejsze stosunki z kilkoma naj-wybitniejszemi osobistościami, jak z Thuguttem, z Birken-stockiem i t. d., niejednokrotnie później był krajowi bardzo

pomocny.

Sympatja rodzi sympatję. Ossolińskiego polubiono w Wiedniu i umiano ocenić rozległą jego wiedzę, on też przywiązał się przez trzyletni prawie pobyt do austrjackiej stolicy, tern bardziej, że w tamtejszych bibljotekach widział nieocenione skarby dla swych studjów.

Pobyt Ossolińskiego w Wiedniu był dlań z innych, osobistych względów nadzwyczaj ważny.

Jakeśmy wspomnieli, ożenił się w roku 1785 z panną Teresą Jabłonowską, piękną, młodą, wielkich cnót osobą, którą szczerze kochał. Małżeństwo musiało być jednak bezdzietnem: Ossoliński uznał, że dla szczęścia młodej kobiety należy się z nią rozłączyć i w porozumieniu z nią podał o rozwód.

Proces rozwodowy toczył się w krakowskim konsystorzu, za powód rozłączenia podano bliskie pokrewieństwo. W roku 1791 małżeństwo zostało rozwiązane, panna Jabłonowska mieszkała już od dłuższego czasu u rodziców.

* To rozłączenie spowodowało zupełny przewrót w usposobieniu Ossolińskiego, przygnębiło go, rozdarło serce i kazało szukać w książkach jedynej pociechy. Bogdaj czy tej smutnej konieczności nie mamy zawdzięczać, że dzisiejszy Zakład jego imienia we Lwowie istnieje. Pozbawiony nadziei, aby zasłużone w dziejach nazwisko mógł przekazać synowi, postanowił, aby żyło w narodowej instytucji.

Rozwiedziona hrabina poszła niebawem zamąż za Trzebińskiego i zamieszkała w Krakowie. Ossoliński pragnął usunąć się od dawnych wspomnień, oddalenie z Galicji stało się niejako ulgą i potrzebą dla rozgoryczonego umysłu. Myśl zatem zamieszkania w Wiedniu sama z siebie nasuwać się musiała. Jakoż w roku 1793 sprowadza się tam Ossoliński i tylko na łowy swych białych kruków literackich wyjeżdża do Galicji.

W Krakowie zawsze się zatrzymuje w tych podróżach, a szacunek, jaki umiał sobie zjednać u dawnej swej małżonki, pozwala mu odwiedzać ją jako panią Trzebińską, a nawet mieszkać w jej domu. Synowie państwa Trzebińskich, Józef i Teofil, zachowali Ossolińskiego w pamięci z lat dziecinnych, kiedy bywał w domu ich rodziców.

Pani Trzebińska była matką sławnej swego czasu piękności, pani Marjanny Sołtykowej, która wszakże tak młodo umarła, że towarzystwo ówczesne nie miało dość czasu, aby ją podziwiać.

Od czasu rozłączenia się z żoną nie ma Ossoliński innej namiętności prócz książek, innego marzenia prócz pozostawienia krajowi pożytecznej instytucji. Sposobność ku urzeczywistnieniu tej idei zdarza się dobra. Rząd sprzedaje galicyjskie klasztorne bibljoteki przez licytację, wybrawszy z nich dzieła, które były potrzebne do Bibljoteki Uniwersyteckiej we Lwowie. Dzieła nabyte na licytacjach rządowych stały się podstawą ogromnych zbiorów. Wywoził je Ossoliński pakami do Wiednia, nie mogąc się rozłączyć ze swemi skarbami i odtąd do końca życia nie opuścił żadnej sposobności, aby nie uratować, nie wydobyć z ukrycia, co tylko z literackiej naszej przeszłości wyratować się dało. Uporządkowanie piętrzących się stosów dawnych pism i druków powierzył w Wiedniu Samuelowi Bogumiłowi Lindemu, który wszakże więcej się zajmował swym słownikiem, aniżeli powierzoną mu przez Ossolińskiego pracą. Uzupełnienie

bibljoteki cennemi zabytkami przeszłości nie było tak łatwe, jakby się to zdawało i nie obeszło się bez znacznych nakładów. Rzadkie wydania dzieł polskich były droższe, aniżeli dzisiaj, gdyż mnóstwo powstało zbieraczy, często bardzo zamożnych, którzy z rąk sobie wydzierali każdą zdobycz. Oprócz Czackiego, Kuropatnickiego, Kazimierza Rzewuskiego, ks. Czartoryskiego, generała ziem podolskich, mnóstwo było pomniejszych zbieraczy w Warszawie, we Lwowie i w Krakowie, którzy wiedzeni powszechną gorączką, przepłacali dawne dzieła. Referendarz Chy-liczkowski z Warszawy kupił w kilkanaście lat później we Lwowie psałterz z roku 1532 za 900 reńskich; na ręce Dzierzkow-skiego, adwokata, przychodziły często od klientów znaczne kwoty na zakupno rzadkości bibljograficznych.

Ossoliński nie szczędził jednak ani kosztów ani trudów, aby wszędzie otrzymać pierwszeństwo. Przez kobiety, przez księży, przez szlachtę, która chciała dogodzić znakomitemu ziomkowi, trafiał do dworów i dworków, na strychy i do lamusów, a gdzie się spodziewał większego żniwa, tam sam śpieszył albo posyłał Lindego. W tych celach musiał lingwista robić nawet długą i żmudną podróż z Wiednia do Dukli, do hrabiego Antoniego Stadnickiego, który niemałe także posiadał zbiory. Nic ciekawszego pod tym względem, jak późniejsza korespondencja Bandt-kiego, bibljotekarza krakowskiego, z Ossolińskim, zachowana w autografach Bibljoteki Ossolińskich. Jak ci bibljofile się targują ze sobą o zamiany, jak starają się uzupełnić defektowe dzieła, ile humoru poświęcają na to, aby od siebie wyłudzić kilka brakujących kartek! Bandtkie naprzykład posyła Ossolińskiemu trzy listy Długosza „przez śliczne rączki pani Rzewuskiej“ i zacięcie się targuje, że za nie powinien dostać przynajmniej trzy arkusze pism krakowskiego akademika Bieżanowskiego. Ossolińskiemu nie na rękę ta koncesja, Bandtkie naciera — koniec końcem, że dyplomaci w ważnej kwestj i tyle not nie wymienią, ile ci dwaj bibljofile o kilka listów Długosza.

Zachęcony mnóstwem mater jałów, zaczyna Ossoliński cenne swe historyczne prace; wiek XVI najbardziej umysł jego pociąga, robi więc z owych czasów mnóstwo notât i wyciągów, z których powstały później żywoty znakomitych Polaków. Jeżeli mu nie wystarczają druki i rękopisy, jeżeli mu jakiej daty

zabraknie, nie zraża się bynajmniej, ale rozpisuje kurendy do rodziny męża, o którego mu chodzi, prosi plebanów o wypisy z metryk kościelnych, każe kopjować nagrobki, słowem zabiera się do prac historycznych zupełnie w sposób dzisiejszy, gdzie się nie gardzi żadnym mater jąłem i o żadnym nie przepomina. Takim ajentem co do żywota Orzechowskiego jest ksiądz kanonik Siarczyński w Jarosławiu, jako zamieszkały właśnie w okolicy, z której pochodził słynny mówca. Podziwiać nieraz trzeba cierpliwość, z jaką Ossoliński wypytuje się w listach o pewne daty i z jaką drobiazgowością Siarczyński na nie odpowiada. Wzajemność zresztą pomiędzy badaczami jest zupełna, jeden od drugiego spodziewa się dowiedzieć czegoś, co mu może być po-trzebnem.

Ogromny warsztat bibljograficzny nadawał domowi Ossolińskiego bardzo oryginalną, poważną, chociaż trochę zapleśniałą cechę. Jużto sama gospodyni niemało się przyczynia do uwydatnienia tej cechy, a jest nią stara panna Klotylda, o której stosunku do Ossolińskiego ani z rękopisów ani od starszych ludzi dowiedzieć się nie mogłem. Zdaje się jednak, że panna Klotylda była dalszą ubogą kuzynką pana domu, gdyż bliżsi znajomi nie zapominają w listach wyrazić uprzejmych słów „dla panny Klotyldy.“ Kuzynka może posiada wszystkie ewangeliczne cnoty, ale nie jest zabawna; wiecznie ją zęby bolą, wiecznie obłożona materacykami z ziół, a jeżeli przypadkowo nic jej nie brakuje, to chorą udaje. Ciągle zrzędzi, dogaduje, wprowadza w zły humor hrabiego, tak że biedny uczony ucieka do bi-bljoteki. W annałach domowych raz tylko zapisano, że hrabia mógł wytchnąć po złych humorach swej opiekunki, a mianowicie, jak wygrała 1000 złr. na małej loterji... Szczęście jednak w loterję nieczęsto się powtarza...

Drugą domową postacią, a również nudną, jest Linde, mruk, dusigrosz, obraźliwy, ale w wielkiem poważaniu nietyle u Ossolińskiego, ile u innych mecenasów polskiej literatury, którzy do Wiednia przyjeżdżają, a to z powodu pomnikowego dzieła, które przygotowuje. Książę generał Czartoryski nie waha się nawet w jednym liście powiedzieć, że w słowniku Lindego pokłada nadzieję, że język polski nie zaginie mimo wielkich klęsk, przez jakie naród przechodzi.

Wielkie też było zmartwienie, gdy raz dokończenie słownika stało się problematyczne z powodu wypadku, niezależnego od literatury.

Pani Worcellowa złożyła u Lindego w przechowanie 5.000 złr. „Podczas obiadu — pisze jeden z Polaków podówczas w Wiedniu bawiących — ukradł je chłopak, którego był Linde przyjął do wypisywania cytacyj, i zemknął bez śladu. Linde tak tern zdarzeniem zmartwiony, że się obawiamy, aby nie zachorował. Staramy się go pocieszać, lecz to trudno przychodzi, dałby Bóg, żeby się szkoda wróciła — inaczej całe dzieło Lindego upadnie.“

Czy się pieniądze znalazły, tego nie wiemy, ale widocznie rzecz się jakoś ułożyła, skoro „dzieło Lindego nie upadło.“

Dom zresztą Ossolińskiego urządzony dostatnio, na pańską stopę. Jest kamerdyner i inna służba, często przesiadują rezydenci, których się używa do sortowania i układania książek, później jakiś pan pułkownik Poradowski tam bawi i pakuje, już po śmierci Ossolińskiego, książki do przewiezienia do kraju. Zresztą ciągle ktoś ze znajomych Polaków do Wiednia przyjeżdża: z Galicji Lanckorońscy, Rzewuski, Wielhorski, Jabłonowscy, z innych prowincyj ks. wojewoda Czartoryski, Jan Potocki, autor cennych pism o Słowiańszczyźnie ; każdy z nich jest na obiedzie u Ossolińskiego, a polityczne i literackie sprawy stanowią przedmiot rozmowy.

Do najszczerszych jednak przyjaciół hrabiego należy ksiądz kanonik Andrzej Ankwicz, późniejszy arcybiskup lwowski i praski, Jan Wincenty hr. Bąkowski, tudzież Thugutt, późniejszy minister austrjacki. Ks. Ankwicz, osobistość w kraju bardzo niepopularna, rzuca nieraz na Ossolińskiego odblask tej niechęci, Bąkowski łączy go z krajem, przywozi ze Lwowa wiadomości, bawi dłuższe czasy w Wiedniu, minister Thugutt jest bardzo pożyteczną znajomością, chociaż Ossoliński nigdy nie nadużywa tego stosunku.

życie pomiędzy książkami, nieszczęśliwe małżeństwo, oddalenie od praktycznych stosunków, wyrobiło w Ossolińskim pewną lękliwość w charakterze, pewną powiedzielibyśmy nieśmiałość i brak inicjatywy, właściwej ludziom, pogrążonym w naukowych badaniach.

Wyrzucano mu zawsze, że jest oziębły dla kraju, że swemi znajomościami w Wiedniu mógłby niejedno uczynić dla Galicji, że każdemu dużo obiecuje, a nikomu nic nie dotrzyma. O oziębłość dla kraju posądzić go nie możemy, wiedząc, że całe jego życie było skierowane na pożytek narodu, lękliwość jednak, jak rzekliśmy, była właściwą cechą jego charakteru.

U ludzi żyjących w ścisłych stosunkach z wpływowemi osobistościami, a przytem obdarzonych delikatnem uczuciem, u ludzi zresztą dobrze wychowanych, wyrabia się często aż do przesady posunięta obawa, aby nie przekroczyli granicy pomiędzy zaufaniem a natrętnością. Zwykle też bywa, że najmniej da się zrobić u wpływowych osobistości przez ludzi, którzy żyją z nimi w przyjaźni, a natomiast najwięcej przez ich wierzycieli, plenipotentów i adwokatów.

Tak się rzecz miała i z Ossolińskim. W Galicji zdawało się każdemu, że hrabia przez swe znajomości wszystko może w Wiedniu; jeżeli chodziło o zniesienie sekwestru na jakim majątku, pisano do niego, jeżeli nawet jaki emeryt pragnął dostać kon-sens na drobną sprzedaż tytoniu, także Ossoliński w tern miał być pomocnym. Uczony zaś zanadto mało miał hartu, aby wręcz odmówić, czego się podjąć nie mógł, owszem, zbyt słaby, gdy nań napierano, często coś obiecał, czego dotrzymać nie zdołał. Stąd wiele uraz, wymyślań, że nieużyty, że nie patrjota, że zniemczał i t. p.

Zresztą w owych czasach mnóstwo z Galicji do rządu i do tronu posyłano memorjałów, sama instytucja Stanów, której jedyną prerogatywą było stawiać wnioski, podawała do tego sposobność, a zresztą ten i ów szlachcic, jeżeli tylko lepiej pisał po łacinie, niósł na pocztę memorjał. Zwykle obok memorjału szedł list do Ossolińskiego, aby rzecz w Wiedniu popierał. Obeznany jednak z miejscowemi stosunkami i kierunkiem rządu, wiedział Ossoliński dobrze, co się da zrobić, a co nie, a wielu takich żądań, o których zgóry miał przekonanie, że nie będą wysłuchane, nawet nie popierał. Więc znów narzekania w kraju, więc znowu pomawianie o brak narodowego uczucia.

W pierwszych latach XIX wieku dużo krwi napsuła w Galicji sprawa wydzierżawienia „czopowego.“ Pobieranie tej opłaty wydzierżawił niejaki baron Braun, były przedsiębiorca teatrów, człowiek wszechpotężny w wiedeńskich kołach finansowych. Układ między rządem a nim miał stanąć taki, że baron zobowiązał się płacić dwa mil jony czynszu, a od zwyżki dochodów 20 od sta odciągnąć dla siebie. Sprawa ta była bardzo niepopularna w Galicji i posypało się w tej mierze mnóstwo „mądrych i głupich memorjałów“, deputacyj i listów do Ossolińskiego. Biedny uczony był w opałach, czuł, że niewiele w tej mierze będzie mógł zdziałać, a lękliwość charakteru jeszcze więcej stała na przeszkodzie jakim takim krokom, że zaś wtedy starał się o cesarskie zezwolenie na założenie bibljoteki, przeto tern bardziej umywał ręce od wszelkiej czynności, na którąby niechętnie patrzano, aby sobie nie popsuć ważniejszej dlań sprawy. Lękliwość swą posuwał do tego stopnia, że w trakcie sprawy o czopowe nie chciał nawet jechać do Galicji, jak się wyrażał, aby nie powiedziano w Wiedniu, „że jedzie burzyć...“

— Właśnie on do burzenia ! — dodaje ktoś ze współczesnych.

Gdzie jednak chodziło o podtrzymywanie i kształcenie języka ojczystego, o wydeptanie spraw, które ze szkołami, z oświatą stały w związku, tam nie szczędził trudów i w wielu wypadkach bardzo był krajowi pożyteczny.

Jego długoletnie starania zmierzały do tego, aby w Uniwersytecie lwowskim zaprowadzono katedrę polskiego języka i literatury, pisał pod tym względem projekty, upatrywał młodych ludzi, którzyby zająć mogli stanowisko profesorów; w roku 1817, podczas pobytu cesarza we Lwowie, był już nawet bliskim zrealizowania swego projektu, ale ostatecznie życzenia narazie się nie spełniły. Przy każdej sposobności przebija z jego listów myśl o dobru kraju, dla którego w sercu najtkliwsze zachowuje przywiązanie. Pięknie pod tym względem przemawia w jednym liście, który pisze do księdza Ankwicza z powinszowaniem mu arcybiskupiej godności we Lwowie. „Oswój się — powiada — z tym krajem, który cnotom umie szacunek wymierzać i zna dobrze, że to jest jego zaszczytem mieć na czele takiego arcybiskupa. Wszędzie dobrym bywa dobrze, ale przecież ojczyzna większe zachowuje prawo...“

Myśl ta, że krajowi nie zostawia potomka, któryby, jego duchem przejęty, mógł zacnie piastować znakomite stanowisko, bardzo go zajmowała, bolał nad nią niemało. Przez jakiś czas nawet zamierzał adoptować swego bratanka, młodego Wiktora Ossolińskiego, syna Józefa, kasztelana podlaskiego, i w tym celu przyjął go w swój dom w Wiedniu. Młodemu chłopakowi było jednak zanadto duszno pomiędzy książkami a docinkami panny Klotyldy, to też pod jakimś pozorem cichaczem opuścił stryja i wstąpił do wojska polskiego, gdzie później osiągnął stopień pułkownika gwardji konnych strzelców. Był to ostatni potomek z prostej linji wielkiego rodu, a snąć pobyt u stryja literata nie pozostał nań bez wpływu, bo mimo niewielkich zdolności tłumaczył przecież z niemieckiego dzieła o Służbie polnej jazdy i pisał artykuły do „Bibljoteki warszawskiej“.

W latach około 1820 bawił Wiktor we Lwowie, a stryj dał mu list polecający do arcybiskupa Ankwicza, z którego maluje się cała boleść nad tern, że nie miał dzieci. „Przecież Bóg wejrzał na moją smutną bezdzietność — pisze on — że mi takiego krewnego zdarzył (jak Wiktor). Spodziewam się, że sobie zasłuży na łaskę i szacunek JW. Pana.“

Wogóle smętna jest i zadumana postać tego uczonego. Raz, gdy się wziął do lżejszego pisania, tłumaczy się, „że i mnie napadł gzik rozśmiać się — mnie, któremu ustawiczny nałóg posępnego dumania, wcześniej nawet niż lata przychyliły były drugą wieku połowę i już w zmarszczki sfałdowały czoło... Od śmiechu wstrzymać się nie mogę, atoli nieradbym, żeby mnie za śmieszka nie poczytano, który drze gębę sam nie wie nad czem...“

Nawet styl Ossolińskiego ma coś zapleśniałego, coś książkowego. Nie pisze on tak jak współcześni, pisze piękniej, jędrniej od nich, ale stylem takim, jakby pisał Polak XVII wieku, z świeżą tradycją zygmuntowską, gdyby był wówczas taki, któryby dobrze pisał.

Powierzchowność jego i strój odpowiadały tej książkowej atmosferze. Zaniedbany, trochę oryginalny, w przedpotopowych frakach, zwracał na siebie uwagę. Raz na jakimś wielkim wieczorze w Wiedniu wystąpił w jasnoburaczkowym fraku z wyłogami z jasnobłękitnego pluszu i dumny był z tego, że przecież raz ubrał się modnie.

— Ossoliński pewien, że się dobrze ubrał — zauważył książę generał, a biedny uczony stał się celem uwag zgromadzonego towarzystwa.

Na lato opuszczał zwykle Wiedeń i przenosił się na mieszkanie do Badenu, dokąd wówczas wielu przyjeżdżało Polaków. Tam powstały owe powieści o dziwach i strachach, wydane już po śmierci autora, pod tytułem Wieczorów badeńskich, które odznaczają się jędrną, staropolską jowjalnością i wybitniej może, aniżeli wiele innych pism Ossolińskiego, noszą właściwą mu stylistyczną cechę. Hrabia tak polubił Baden, że częścią dla własnego mieszkania, częścią jako lokację kapitału wybudował duży dom i dumny był z tego, że go wykonał we własnej administracji.

Rząd nadzwyczaj cenił Ossolińskiego i niejednokrotnie dawał mu tego dowody; w listach jego nawzajem spotykamy się wprawdzie z żalami na wszechwładną wówczas kastę urzędniczą, która w nieprzychylny sposób stawia się między tronem a narodem, ale natomiast widzimy niekłamane przywiązanie do dynastji, a w szczególności do cesarza Franciszka. Nasz uczony raduje się też z podróży cesarza do Galicji w roku 1817, sądzi bowiem, że zbliżenie się monarchy do ludności usunie niejedno uprzedzenie do Galicji, które pewni ludzie we własnym interesie starali się żywić i utrzymać. W uznaniu zasług Ossolińskiego, wyniósł go też cesarz Franciszek w roku 1808 na godność rzeczywistego tajnego radcy, a w rok później mianował prefektem Nadwornej Cesarskiej Bibljoteki, która to czynność więcej była honorowa i nie obarczała pracą zajętego swemi dziełami uczonego. Następnie w roku 1817 ozdobił go cesarz orderem św. Szczepana, a w kilka miesięcy przed śmiercią mianował (w roku 1825) wielkim ochmistrzem królestw Galicji i Lodomerji.

I kraj jednak, mimo wielu osobistych niechęci i płochych opinij, nie mógł za życia nie uznać zasług znakomitego swego obywatela, to też zgromadzone w roku 1822 Stany postanowiły wybić medal na cześć jego.

Zasługi te były wielkie i liczne, dość przejrzeć owych kilka tomów Wiadomości historyczno-krytycznych do dziejów literatury polskiej, żywot Orzechowskiego, tłumaczenie Seneki i Li-wjusza, aby uderzyć czołem przed ogromem pracy. Kto rozumie, przez ile to nieczytelnych manuskryptów, przez ile grubych ksiąg, przez ile różnorodnych przygotowań i korespondencyj trzeba się było przedzierać do zebrania skarbów w tych dziełach złożonych, w czasach, kiedy jeszcze materjały do prac podobnych zupełnie nie były przygotowane, ten pojmie całą wytrwałość i zasługę uczonego.

Dla potomności miał Ossoliński wielką wadę, że pisał nadzwyczaj niewyraźnie i nadzwyczaj niedbale, tak, że trudno z pożytkiem użyć jego licznych notât i materjałów, nad któremiby się oczy straciło i może nie doszło jeszcze do pożądanego rezultatu. Wystawcie sobie, gruby, siwy, pożółkły, chropowaty papier, a na nim źle zatemperowanem piórem, wybladłym atramentem pisane hieroglify, uwagi na jednej i tej samej karcie do najróżnorodniejszych przedmiotów, a będziecie mieli zeszyty rękopisów Ossolińskiego, których niemało posiada Bibljoteka jego imienia. Pomiędzy zeszytami znajduje się dużo obrobionych już mater jałów do panowania Zygmunta I, które miał Ossoliński napisać z polecenia warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Potrzeba dobrych oczu i wielkiej cierpliwości, aby kiedy z tych zeszytów mógł być jaki pożytek.

Spokojny historyk, biograf ludzi, których groby oddawna mchem porosły, raz w życiu był przecież polemistą, użył swego pióra do współczesnej walki, ale, jak się spodziewać możemy, podniósł gniewną rękę wtedy, gdy chodziło o książki, o bibljo-grafję i bibljografa.

Jerzy Samuel Bandtkie, sławny bibljotekarz krakowski, człowiek sumienny, nadzwyczaj pracowity, pedant jak każdy bibljotekarz, był solą w oku wielu „krakowskim dzieciom“, albowiem przybył tam z Wrocławia i był protestantem. Dłuższy czas prawdziwie pożytecznej pracy nie wystarczyło, aby go zasłonić przed obmową, zawiścią, paszkwilem. Napadano na całą Akadem ję, ale głównie na Bandtkiego, a ataki stały się najzjadliw-sze w roku 1821, kiedy zwierzchnictwo nad podjazdową wojną objął słynny ze złośliwości Majeranowski. Przed kimże miał się Bandtkie żalić na te napady, jeżeli nie przed Ossolińskim? Pisze też do niego w listopadzie tego roku: „W „Pszczole krakowskiej“, gdzie p. Majeranowski, ex-inspektor celny, jak wieść niesie, z medykiem Soczyńskim i poetą Czajkowskim umieścił na całą Akadem ję paszkwile rozmaite pod tytułem Świstka, ja już wprzód przez cały rok byłem tam stojącym artykułem. Gdy Czajkowski i Soczyński wypierają się wspólnictwa z Majera-nowskim, więc im wierzę, że do tego nie należą, ale sub condi-tione si ver a dicunt, bo ciężko mi jako dysydentowi nadto wiele wierzyć“.

Biedny bibljotekarz przesłał Ossolińskiemu formalny me-morjał o prześladowaniu, jakiego doznał w Krakowie od roku 1820—21 i obiecywał, że skorzysta wskutek tego z pierwszej lepszej sposobności, aby Kraków opuścić.

Przekonany o pożytecznem działaniu Bandtkiego, wziął go Ossoliński w obronę i wydał także w „Pszczółce krakowskiej“ polemiczne pismo : Uwagi nad recenzją Historji Bibljoteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, w którem z całą energją staje po stronie zasłużonego bibljografa, podnosząc jego zasługi. Rozprawa ta przyczyniła się do uspokojenia literackich namiętności w Krakowie, a Bandtkie pozostał na swem stanowisku.

W niczem jednak nasz uczony nie rozwinął tyle energji, co w przyprowadzeniu do skutku swego projektu założenia narodowej bibljoteki. Nie szczędzi on zachodów u dworu i w kance-larjach nadwornych, ogranicza się w osobistych wydatkach, wydaje sumy, przechodzące jego majątkowe siły, aby tylko dopiąć celu swych życzeń i nadziei.

Dzieło to, przygotowane już od roku 1795, najróżnorodniejsze przechodzi koleje, zanim może być urzeczywistnione. Początkowo miała bibljoteka być umieszczona w Zamościu i ordynat w znacznej części miał się przyczynić do jej utrzymania, później, gdy Zamość przypadł Księstwu Warszawskiemu, projekt musiał być zmieniony, gdyż Ossoliński zawsze miał zamiar umieścić bibljotekę pod rządem austrjackim.

W roku 1809 przedłożył cesarzowi plan swej instytucji, a monarcha przyjął zamiar łaskawie, obiecał przychylić się do jego wykonania, a nawet tak umiał ocenić zasługi uczonego, że zaraz go mianował prefektem swych bibljotek. Wypadki polityczne znowu sprawę odwlokły tak, że ostatecznie dopiero około roku 1817 mógł Ossoliński ponownie rzecz poruszyć u dworu i wtedy otrzymał zatwierdzenie przywileju na dzisiejszy instytut jego imienia.

Zaraz też zakupił mury po klasztorze karmelitanek we Lwowie i we własnej administracji zamierzał przebudować je na gmach, odpowiedni do umieszczenia zakładu.

Gdy jednak w Wiedniu w jak najlepsze marzy o zrobieniu planów, powstaje we Lwowie projekt ułatwienia mu tego zadania i wybudowania gmachu na akcje. Projekt wychodzi od najlepszego przyjaciela Ossolińskiego, Jana Wincentego hr. Bąkowskiego, i bardzo jest dobrze przyjęty przez lwowskie towarzystwo, a nawet Wiktor Ossoliński doń przy

stępuje.

Tymczasem nasz uczony dowiaduje się o tern; krew mu uderza do głowy, widzi, że drudzy chcą mu wykraść dziecko jego marzeń, chcą go uprzedzić, chcą na swą korzyść żniwo urządzić . na jego posiewie; pisze też natychmiast alarmujące listy do Lwowa, a przedewszystkiem do księdza Ankwicza (pod dniem 16 kwietnia 1817 roku) :

„Prawdziwie, gdzie Bogu buduje się kościół — mówi z oburzeniem — i djabeł kaplicę sobie stawia. Nie wiedzieć jaki podleciał mego Bąkowskiego, zacnego, dobrego, poczciwego, ale bardzo miękkiego, z projektem budowania bibljoteki przez akcje, wcale niedorzecznym, który omamił jego dla mnie życzliwość. Bez mojej wiadomości, bez mego zezwolenia, nie czekając na jakikolwiek mój odpis, zaczęto te akcje zbierać, wcale nieprzyzwoicie mnie w to kompromitując...“

Ossoliński drży o swój projekt, obawia się, aby stowarzyszenie nie było źle przez rząd widziane i nie stworzyło nowych przeszkód projektowi.

„Mają się udać do namiestnika, do barona Hauera i piszą mi, że już na niemieckie projekt przetłumaczyli... Vraiment je ne sais que croire, si c’est une intrigue, ou si c’est une sottise, jak moje imię wdawać w to, o czem nie wiem i do czego ze zdrowym rozumem przychylić się nie mogę... Co w tern wszyst-kiem tak nagłego, że na mój respons nie czekają? Qui est l’auteur de tout cela? On se joue de la bonne foi de l’estimable Bąkowski.“

Prosi na wszystko arcybiskupa, żeby jak najprędzej całą rzecz wyjaśnił i powstrzymał.

„Mnie się zdaje — dodaje — że to wszystko pochodzi z czyjejś lekkomyślności, z chęci robienia wrzawy, chlubienia się — tymczasem wikłają mnie i rozumieją, że mnie mogą wyprowadzić w pole. Mogłem gmach wystawić w Badenie, nie trwoży

k:ń

ip'

li;

L. *

//

i-... ₅ ...    *.—

*;V.:V

.H**

ÉI

JAN WINCENTY JAXA BĄKOWSKI

Podług portretu nieznanego artysty Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

Uj

-1

ig*

P Q>

(P

vC^

5/

mnie, ani przechodzi mojej siły to przedsięwzięcie, gdyby się tylko w nie nie mieszali.“

Do Wiktora Ossolińskiego jeszcze z większą w tej mierze pisze żywością: „Nie miała baba kłopotu, kupiła sobie prosię. To przysłowie dobrze służy do kupna mego placu we Lwowie. Nie pojmuję kochany synu, że i ciebie gorączka owionęła. Zdziwiłem się, żeś projektu gdzieś na lekkim wietrze zachwycił i nie wstydził mi się go proponować. Kompan ja miałaby pozór sławy — tymczasem niktby nie łożył — tylko ja. Je vous prie, cher enfant! Powróć do twojej flegmy, coup tout court. Faites cesser cette anarchie des projets, des conseils, des vues, des spéculations mercantiles. Je suis ennemi né de tous les grands fracas et de l’ostentation. Je n’ai besoin ni des séances, ni des comités. Je veux, et j’ai le droit d’être le maître de mon entreprise. Je l’exécuterai entièrement à mes frais. Gdzie wiele maniek, tam dziecko kaleką...“

W czułych słowach poleca mu następnie zajęcie się budową w myśl jego planów : „Dobry dla wszystkich, kochany synu, dla mnie jesteś nad wszelką miarę. Kocham cię całem wdzięcznego serca uczuciem. Polegam na twojej życzliwości, znam twój charakter, ale proszę cię odtąd, brać wszystko na głębszą uwagę.“

Wskutek tego alarmu projekt towarzystwa akcyjnego rozchwiał się, a Ossoliński sam się zajął budową gmachu dzisiejszej Bibljoteki i mógł z zadowoleniem powiedzieć sobie przed śmiercią, że dokonał wielkiego dzieła.

Budowa wprawdzie trwała jeszcze kilka lat po śmierci założyciela, ale prowadził ją zarząd instytucji, stosownie do postanowień aktu fundacyjnego i testamentu fundatora. Najwięcej około dokończenia gmachu zasłużył się pierwszy bibljotekarz księgozbioru we Lwowie, ksiądz Siarczyński.

Ostatnie lata życia miał Ossoliński bardzo smutne i bardzo kłopotliwe. Majątek, uszczuplony ogromnemi wydatkami na bibljotekę, skromne już tylko dawał dochody. Wprawdzie słynny adwokat Dzierzkowski zajmował się ogólnym zarządem ziemskiego majątku z wielką starannością, ale materjalne stosunki kraju około roku 1820 nie pozwalały dzierżawcom regularnie płacić czynszów.

Dzierzkowski narzeka przed jednym ze swych przyjaciół: „Boleję nad tem — mówi — że teraźniejsze okoliczności nie pozwalają Ossolińskiemu przyśpieszyć tak chwalebnie rozpoczętego dzieła, ale już drugi rok mija, jak mu dzierżawcy płacą obligami, z których pewniej procesów niż pieniędzy się doczeka.“

Bardziej, aniżeli pieniężne troski, dokuczało uczonemu zdrowie; około roku 1820 już często zaczął zapadać. Baden czasem ulgę przynosił na reumatyzmy, ale nie mógł przywrócić wzroku, osłabionego długoletniem wertowaniem wypłowiałych rękopisów.

Około roku 1822 zamknęły się oczy, które bystro umiały patrzeć w przeszłość, zniknęła jedyna dlań w życiu przyjemność: spoglądania na swe zbiory, na cenne, wielkim trudem i kosztem nabyte księgi.

Smutne też jego listy z tych czasów.

„Zdrowie moje dosyć dobre — pisze do ks. Ankwicza 25 marca 1824 roku — lecz nacóż się przyda skazanemu na ślepotę i po większej części przymuszonemu próżnować, albo zawisłemu w pracach moich od cudzej pomocy?“

Dzisiaj jeszcze niektóre księgi Bibljoteki, które zacny starzec kazał sobie czytać, noszą ślady jego nieszczęścia, miał bowiem zwyczaj, gdy mu wieczór czytano, odłamywać kawałki wosku z jarzącej się świecy, i przylepiać małe kulki na marginesach tych kart, które chciał zapamiętać.

Umarł 17 marca roku 1826, a gdy otworzono kantorek, nie znaleziono ani grosza — uczony musiał skąpić sobie w ostatnich czasach, aby nie skrzywdzić Zakładu. Polacy, mieszkający w Wiedniu, złożyli się na pogrzeb, a później sprzedano jedyny jeszcze rozporządzalny majątek, kamienicę w Badenie, aby zapłacić pozostałe zaległości.

JÓZEF SYGIERT.

Między rękopisami Bibljoteki Ossolińskich jest kilka zeszytów starych, wypłowiałych listów, z adresem lub podpisem Józefa Sygierta. Kto był ten Sygiert, z jakiego powodu licznych miał korespondentów, gdzie mieszkał, czy zasługiwał na to, aby jego listy chowano i czytano, o wszystkiem tern nie wie zapewne większość czytelników, jak nie wiedziałem i ja, gdym otwierał pożółkły rękopis.

Zaledwie jednak kilka listów przeczytałem, a już mnie owionęło pewne życie, pewne ciepło, którego się nie spodziewałem znaleźć w tych żółtych, napół zbutwiałych kartach.

Jako student i jako człowiek skończony pisze często do rodziców i każdy list zaczyna od słów: „w życiu najukochańsi rodzice! najosobliwsi dobrodzieje“ — a kończy zapewnieniem, że zostaje „sercem najukochańszych rodziców dobrodziejów wiecznie kochającym synem i podnóżkiem“. Przez lat siedm, w porze, w której człowiek, doszedłszy do własnego chleba, zaczyna potrosze zapominać o rodzicielskim domu, z równą szczerością i z równem sercem zwraca się do owego dworku w Lesku, w Sanockiem, gdzie młodsze rodzeństwo zostawił. To za nim przemawia...

Przeglądając dalsze zeszyty jego pism, przekonywamy się, że tłumaczył, i to wcale szczęśliwie, Lukrecjusza, Tucydydesa, Popego, że sam udatne pisał wierszyki; mimochodem uderzają nas w tych papierach nazwiska Ossolińskiego, Lindego, obok nazwisk, których zupełnie nie znamy lub których echa zaled-wieśmy dosłyszeć zdołali.

Był to zatem człowiek serca i pracy, a jako taki już zasługuje na uwagę. Wiele takich nazwisk ciśnie się do potomności, które naszą pamięć trudzą niepotrzebnie, o wielu nie wiemy, któreby zapamiętać warto. Równie jak za życia, tak i po śmierci trzeba mieć cokolwiek szczęścia, aby nie zapomniało o nas społeczeństwo. Genjusze tylko despotycznie narzucają się potomności, pamięć o ludziach pożytecznych zawisła od przypadku.

Dopomóżmy tym razem przypadkowi i wywołajmy z tych kilkuset wypłowiałych kart postać człowieka, który pracował dla naszego społeczeństwa. Zaledwie lat siedm mamy przed sobą; wycięty promień z koła, które życie ludzkie okrąża, ale lat siedm takich, o których zapomnieliśmy, o których bardzo mało wiemy. Nasze listy zaczynają się w maju roku 1797, a kończą w roku 1804. Sława Bonapartego, nadzieje z nią połączone, tak wtedy owładnęły cały świat i całą Polskę, że drobne wydarzenia prowincjonalne, ludzie skromnej pracy utonęli w tej powszechnej powodzi i trzeba dopiero czasu, który lubi rozkopywać wszelkie namuliska, aby z pod gruzów i żwiru wydobyć jakiś szczegół, godzien przypomnienia.

Grzmot ten sławy Bonapartego i w tych listach tak głośny, tak huczy i szumi, że z całą uwagą musimy nieraz nadstawiać ucha, z całą skrzętnością wertować wybladłe pismo, aby z pośród doniesień, że Francuzi Neapol wzięli lub że pokój w Lune villu ma być podpisany, dowiedzieć się, jak się ma Marysia, Domcia i Kantuś, rodzeństwo naszego Józefa, które nas w tej chwili więcej obchodzi, niż losy wielkiego wodza.

Drobne to rodzeństwo, z wyjątkiem Maryni, o której rękę wnet się starać będą, jest tylko przyrodniem rodzeństwem Józefa Sygierta, bo owi sercem najukochańsi rodzice odmienne od niego noszą nazwisko — są to państwo Podoleccy, ona primo voto Sygiertowa, zamieszkali najpierw w Uhercach, a potem w Lesku... Ale pomiędzy przybranym synem a własnemi dziećmi niema żadnej różnicy w sercu państwa Podoleckich, a mama, jak tylko może, posyła swemu Józiowi do szkół pieniądze, suknie i smaczne powidła.

Ś. p. ojciec Sygierta był nadwornym lekarzem wojewody wołyńskiego Ossolińskiego, ojca pani kraj czyny Potockiej, a że się tam dobrze zasłużył, najlepszym dowodem, że gdy pani kraj-czyna podczas swego pobytu w Wiedniu dowiedziała się, że tam jest młody Sygiert, powiedziała zaraz Ossolińskiemu, aby go do niej przyprowadził. Ossoliński też, spełniając to polecenie, powiedział Sygiertowi:

— To pewna, że to co oni mają, to najwięcej winni są twemu ojcu.

Państwo Podoleccy są ludźmi wielkiej zacności, o ile się zdaje, „chodzili dzierżawami“, ale wreszcie z niewiadomych powodów w Lesku zamieszkali. Kto się do tego domu zbliży, nie może o nim zapomnieć, tak mu tam dobrze i taki uszczęśliwiony serdecznem przyjęciem. Jakiś Francuz, młody oficer Duchêne, który zawsze oczekuje listów z Holandji, aby wiedzieć, w jakim stanie się znajduje jego bardzo zapewne problematyczna fortuna, tak się zakochał w tej rodzinie, która go otacza swą zacnością, tak śni i marzy o pięknościach Leska, że jeżeli wyjeżdża na kilka dni do Przemyśla, do brata, to czem prędzej wraca, gdyż nikt mu nie potrafi zastąpić Podoleckich. Być może, że i Marynia niemało się przyczyniała do roztoczenia tej aureoli nad cichem Leskiem, bo jak się później przekonamy, miała ona nietylko Gallów, ale i Germanów u stóp swoich.

Pan Wincenty Podolecki, to człowiek na owe czasy bardzo wykształcony, dużo czyta, zajmuje się nadzwyczaj żywo triumfami Francuzów, skwapliwie dowiaduje się o rozbudzającem się życiu literackiem, a nawet — tłumaczy Liwjusza... przyczem nie brak mu animuszu i wad staroszlacheckich. Porównania swoje, choćby to o córki chodziło, najchętniej bierze z gospo^ darstwa, na czem się zna dokładnie, a na wypróbowanie serca konkurenta swej córki szczególny ma sposób : „Gdym w nocy — pisze — podpiwszy sobie, zwyczajem moim aż za studnię uszedł, o n był, co największą o mnie okazał troskliwość, chciał nawet pomóc mi, ale nie mógł“. To zachowanie się pana Kieszkowskiego tak go przekonało o tegoż afektach dla Maryni, że dał mu ją za żonę. Nie brak mu na dowcipie i gdy synowi w Wiedniu każe kupować karetę, po ówczesnemu bastardę, zaklina go, żeby się poradził kogo rozsądnego, ale nie pana Jean Jacques Rousseau. Pani Podolecka, née de Malskie, jak się to z jednego jej francuskiego listu okazuje, pisze wyprawdzie „jusz“ zamiast „już“ a „chrabia“ zamiast „hrabia“, ale to w owych czasach niejednemu nawet literatowi się wydarzało. Zato jednak jest osobą wielkiego serca i nie szczędzi nieortograficznych wprawdzie, ale mądrych rad swemu Józiczkowi.

W domu Podoleckich zawsze się mnóstwo przewija osób, młodych ludzi i panienek, wesoło tam i często się tańcuje. Józio też z upragnieniem zwraca się zawsze ku domowi i w szkołach śni tylko o tern, aby jak najprędzej uciec pomiędzy młodsze rodzeństwo. Chodzi do szkół w Rzeszowie, dobrze się aplikuje, a w roku 1797 widzimy go już na filozofji, a później na prawach we Lwowie.

Wtedy to, jak się zdaje, państwo Podoleccy myślą porzucić Uherce, a w rodzinie liczne powstają plany, dokąd się przeprowadzić. Pan Podolecki, trochę literat, radby mieszkać we Lwowie albo i w Krakowie, aby być bliżej umysłowego życia, aby prędzej, aniżeli w miasteczku, otrzymywać ciekawe wiadomości z Zachodu.

Józefowi nie uśmiecha się bynajmniej ta przyszłość, dość on zna miasto, aby go nie lubić, a za mało, aby się do niego przyzwyczaić i gdy mowa o projekcie mieszkania w Krakowie, żarliwie, ale z synowską uległością przeciw temu tak występuje: „Już co się mieszkania tyczy — mówi w swoim liście — pierwsza się zdrożność nadarza. Gdybym ja miał mieć sporą klatkę, toby koniecznie jeszcze trzeba dwóch sporych pokojów, aby się wszyscy pomieścili, wszakże to nas niemała byłaby kupka! Siostry dwie i trzecia, Stroińska i Grossowa i jej dwie lub trzy córki, musiałyby się tak we dwóch pokojach mieścić, żeby się jeszcze i do tańcowania miejsce zostało. A takiego pomieszkania za mniejszą cenę jak za trzydzieści dukatów okładem na przy-stępnem miejscu i na przedmieściu, a tern bardziej w mieście, nie dostanie. Dworki przed Panną Mar ją, to same budy drewniane, wklęsłe do połowy w ziemię, ledwo się można z nich ruszyć, bo drogę zawsze zlodowaciała woda zajmuje. Nabite są jednak familjami, które się ze stołowników żywią.“ Niezbyt idealny i ponętny obraz Krakowa i to w części dzisiaj najładniejszej — koło Panny Marji.

Argumenty Józia, a może i inne względy przekonały tatunia; państwo Podoleccy zarzucają pomysł zamieszkania w Krakowie i osiadają w Lesku.

Cięższa jednak troska, aniżeli o mieszkanie z siostrami, zaprząta jego młodzieńczy umysł. W naukowym swym zawodzie stoi na rozstajnych drogach; z jednej strony widzi biuro, wielkie, niezgrabne, żółtym pomalowane pokostem i za niem stos zapylonych aktów, z drugiej strony niebieską mgłę, wśród której wprawdzie nie widać wyraźniej żadnego przedmiotu, ale gdzie przecież imaginacja najróżnorodniejsze może sobie tworzyć obrazy.

Rodzice przemawiają za tern, żeby się uczyć prawa, żeby się chwycić urzędu : chleb to wprawdzie postny, z otrębami, ale przynajmniej pewny, co dużo znaczy w tych ciężkich czasach.

Józio jednak jest innego zdania.

„Do czego mi się zda prawo — pyta niezadowolony — zda się i na wsi, ale tak rozumując, to i chiński język się przyda. Gdyby mi go kto chciał wlać, bardzo byłbym mu wdzięczny, ale tracić nań trzy lata, za wiele... Wprawdzie prawo przyczynia się do wykształcenia ducha, do roztropnego sądzenia o rzeczach, ale nato trzeba prawo rozumieć, a do tego inna droga, aniżeli ta, którą szkolne żaki idą. W cóż bowiem tutaj prawo natury przeistoczone? Jest ono rozwlekłem komentowaniem Grocjusza, którego despotycznie trzymać się każą. Łańcuch sof izmów robi z niego raczej prawo przeciw naturze, aniżeli prawo natury. Lepiej zaiste w samem źródle czerpać, aniżeli w potoku, zmąconym różnorodnym mułem. Sam za siebie chciałbym myśleć, a na tutejszem prawie właśnie tego wyrzecbym się musiał. Jestem przekonany, że mnie Rousseau i Montesquieu nierównie więcej nauczą, gdy spokojnym umysłem będę mógł zdań ich dociekać i rozbierać ich myśli — aniżeli śpiący wykład profesora, któremu tysiączne stosunki język pętają. Celem wszystkich moich życzeń jest — wieś...“

Młodzieńczy program wcale jasno postawiony, ale niestety w tern tylko niepraktyczny, że wsi się nie miało i nie było nadziei, aby ją kiedykolwiek mieć można.

Poza tą wsią, poza zieloną łąką i szumiącym borem inna jednak w młodym umyśle przewijała się idea... idea, która wówczas wszystkie młode zaprzątała umysły — oto aby zostać poetą, a urząd i poezja to sprzeczność oczywista.

W fermentującem, wyrabiającem się dopiero społeczeństwie każdy młodzieniec chce sięgać po wawrzyny poetyckiej sławy, żaden nie myśli o tern, czem będzie później. W dojrzałem zaś i dzieciak dochodzi do przekonania, że trzeba być żołnierzem, nim się będzie wodzem, i nie tak łatwo się łudzi. Stąd w rozwiniętych społeczeństwach daleko jest mniej studentów, piszących wiersze.

Nasz Sy giert jednak nie był tuzinkowym umysłem, chciał rzeczywiście pracować, a gdy w odpowiedzi na swe marzenia dostał od rodziców roztropne rady, przymusił się do uczenia prawa, przeprosił się z oschłym komentarzem Grocjusza i z wzorową pilnością zaczął zdawać egzamina.

W tym celu udał się do Krakowa, skąd wkrótce pisze do rodziców, że już kilka zdał egzaminów z prawa natury, a jeżeli nie będzie tak szczęśliwy, aby mieć najukochańszych rodziców dobrodziejów świadkami popisu, to przynajmniej przesłanym atestatem upewni ich o skutku swoich usiłowań.

Te usiłowania wszakże, to tylko obowiązek synowski, to dowód wdzięczności dla rodziców, poza niemi jednak młody umysł inne sobie wyszukuje drogi dla swobodnej pracy, wraca wytrwale tam, gdzie złożył swe młodzieńcze marzenia — do poezji i do literatury. „Temida“, nauka prawa, staje się dlań postrachem, mści się na niej wierszem, że mu chce przyszłość zagrodzić i sądzi, że

Nie powołały go losy Prostować ślepe jej ciosy;

Tą sławą nie pragnie szumieć.

Natomiast woła z westchnieniem:

Kiedyż, kiedy znów zanucę, Kiedy moją gęśl ocucę!

W owych czasach istniały dwa środkowe punkty, w których się zespalało życie umysłowe polskie: Warszawa i Pu^ ławy, ostatnie wówczas jeszcze pod austrjackiem panowaniem. O Lwów i Kraków obijały się zaledwie echa tego głośnego ruchu, a gdyby nie Ossoliński, gdyby nie przejeżdżający czasem Czacki, wyławiający bibljograficzne rzadkości z prywatnych księgozbiorów, zdawałoby się, że w obu tych miastach zamarła wszelka tradycja.

W Krakowie przyświecał wprawdzie Jacek Przybylski, „owa bibljoteka chodząca, cała gockim drukiem drukowana i bez żadnego smaku oprawna“, jak go Koźmian nazywa, ale słabe to było światło. Bibljotekarz uniwersytecki, profesor filo-logji, greckiego języka, gadatliwy erudyt, tłumacz IIjady i Tassa, oficjalny pisarz panegiryków dla księcia Józefa i dla cara Aleksandra, ale mimo wszystko dość słabej inteligencji, autor, który stał wprawdzie na rozdrożu dwóch wieków, ale wcale nie był drogowskazem.

Inni profesorowie szkoły głównej byli to Niemcy, albo osobistości nic nie znaczące, które ani pobudzały do ruchu umysłowego, ani wpływały na jego rozwój. Starszych literatów nie było w Krakowie, skupili się oni w Warszawie, a jedynym przedstawicielem dziennikarskiej literatury był Jan Maj, wówczas już siedmdziesięcioletni człowiek, redaktor dwa razy na tydzień wychodzącej „Gazety Krakowskiej.“ Maj był zarazem właścicielem drukarni i jako drukarz i nakładca może więcej, aniżeli jako redaktor, położył zasług. W każdym razie jednak był to człowiek najlepszych chęci i dobrze wpływał na młodsze pokolenie.

Jak mógł, uwzględniał ojczysty kierunek na łamach swej politycznej gazety. Zamiast wstępnego artykułu umieszczał wówczas życie Grzegorza z Sanoka, dając małe dozy w każdym numerze i podpisując z wytrwałością: „reśta potem“; a gdy się to skończyło, rozpoczął życie Szymona Szymonowicza. W politycznej zaś części bywały krótkie doniesienia o uroczystościach dworskich w Wiedniu, wiadomości z gubernjum i o zagranicznych książkach.

W młodszem pokoleniu zaczęła się jednak wyrabiać lepsza przyszłość i gdyby nie smutne zewnętrzne wpływy, możebyśmy byli wówczas znaleźli w krakowskim uniwersytecie zawiązek bardzo dzielnego grona ludzi, rodzaj oazy w tej suchej, piaszczystej puszczy. Większa jednak część tych ludzi w ten lub w ów sposób zmarniała i zaledwie nazwisko Franciszka Wężyka było dość silne, aby się wybić z zapomnienia i nawet zostawić po sobie znaczące karty.

W owym to czasie, w roku 1801, przybył nasz Sygiert na krakowski uniwersytet i słuchał praw, aby uczynić zadość woli rodziców, a uczył się filologji klasycznej, aby uczynić zadość własnej skłonności. Niepospolitym obdarzony talentem, pracowity, grupuje zaraz koło siebie grono literackiej młodzieży, która go uwielbia jako kolegę i przyjaciela. W ten sposób wytwarza się życie akademickie, niepozbawione barwnego uroku i oświetlone jasnym płomieniem nadziei i marzeń...

„Mam pokój obszerny na Wiślnej ulicy — pisze Sygiert — na drugiem piętrze, gospodarstwo uczciwi i jejmość nie tak za-tabaczona, jak dawna moja gospodyni. Płacę na miesiąc 18 złotych polskich, spodziewam się także, że będę mógł mieć obiady i kolacje u gospodarstwa, bo mają bilard i restauracją.“

W tym pokoju na drugiem piętrze gromadzi się koło przyjaciół — a wszyscy piszą wiersze. Epigramaty, elegje, sypią się jak z rękawa, nawet na tragedje i dramaty zaczyna się młodzież porywać. Studjuje tu greckich i rzymskich pisarzy w oryginale, tłumaczy, jak się uda. Mamy tam przed sobą obraz mikroskopijnego renesansu, widzimy, jak owa młodzież wraca do niewyczerpanego źródła starożytnej wiedzy, aby z niej wynieść odrodzenie zmarniałego i upadłego ducha. Młodzież ta zresztą, stanowiąca mały, odosobniony światek, idzie po części za przykładem starszej, szczęśliwszej braci w Warszawie, bo i tam Dmochowski tłumaczy Homera, Ignacy Potocki Horacego, a wszyscy Wer-giljusza.

W równym rzędzie z Sygiertem staje zaraz Franciszek Wężyk, pełen zdolności, zapału i chęci do pracy. Pomiędzy młodzieńcami zawiązuje się nader ścisła przyjaźń; czytają sobie wzajemnie swoje utwory, postanawiają nawet ten sam przedmiot obrać za temat tragedji. Naturalnie stoi im na myśli Wanda, dramatyczna bohaterka Słowiańszczyzny. Wężyk nosi się prócz tego z innemi projektami, zaczyna pisać swego Don Carlosa i pracuje nad Edypem. Umysł to śmiały, rozległy, jasny i pełen dowcipu.

Jako dii minorum gentium należą do tego Parnasu : Jakiel-ski Lucjan, Erazm Janiszowski, Doliński, Józef Gross, Pachman i Antoni Pełka. Pierwszy ciągle się kocha i to bez wzajemności, stąd najczęściej szuka rymu do „miłości“, Gross, najstarszy z nich wszystkich i najstateczniejszy, serdeczny Sygierta przyjaciel, dochodzi do lat, w których samą poezją żyć nie można, a więc trochę przygnębiony, bo szuka chleba, Pachman słaba zdolność obok najpoczciwszego serca, a Antoni Pełka to zaniedbany poeta, typ literata na poddaszu, o bardzo wytartych łokciach, mijający się bardzo często z ortograf ją, ale śmiały i widzący wielką przyszłość przed sobą. Sygiert zlekka się uśmiecha na .ten samorodny, nieokrzesany talent, który w kilka tygodni produkuje poemat o 1500 wierszach pod tytułem Wojna dwóch. To też Pełka ma więcej zaufania do Wężyka, jemu daje do poprawy dwa tomy swoich poezyj i bardzo się niecierpliwi, gdy przyjacielowi nieskoro idzie ta praca.

Kto tylko się zbliży do tego towarzystwa, popada w manję pisania wierszy tak dalece, że nawet komisarz cyrkularny Krie-bel, który się stara o rękę Maryni Sygiertównej i z tego powodu z Józefem wchodzi w ściślejsze stosunki, próbuje pisać polskie wiersze na marginesie urzędowych protokołów, pomimo że listu po polsku napisać nie umie. Pan Kriebel jest naprzód przy cyrkule w Złoczowie, później w Tarnowie i Sanoku, na święta jeździ do Leska, a co napisze jaki wiersz nieszczęśliwy, to go posyła w niemieckim liście Sygiertowi, aby mu poprawił. Jeden z tych utworów tak się zaczyna:

Gdzie złości ludzkie, jeśli nie w równinach, Swoim pożarem kraje gołociły,

Gdzie nędza śpieszy, siada na ruinach, Smutne gdzie stoją mogiły?...

Muza jednak pana Kriebla na najwyższą nastroiła się nutę w roku 1800 na przełomie dwóch wieków; wtedy to posłał swemu przyjacielowi wiersz pełen erudycji: Nad grobem XVIII wieku. Sygiert wiersz starannie poprawił, może dużo swego podopisywał, a protegując poetycznego Niemca w sercu Maryni, posłał cały wiersz w liście „tatuniowi.“ Musiano się też w Lesku unosić nad poetycką weną przyszłego zięcia, gdy czytano o XVIII wieku, że:

Nie był ubogi w herbowe zaszczyty,

I niemowlęciem już był znamienity,

Przez to, że — czem się inny nie pochwali — Piotr Aleksiewicz i ów malec żwawy:

Karol dwunasty, wśród wojennej wrzawy, Łepscy obadwa, do chrztu go trzymali.

Jeżeli książka ma być popularną w tern poetycznem gronie, musi mieć trochę przesadnego nastroju, najprostsza prawda musi być wypowiedziana z patosem. Dlatego też niema tam książki bardziej czytanej nad Ruiny Palmiry Volneya. Z jednej strony nowość idei, szerokie pojęcie społeczeństwa, z drugiej to, że wszystkie te pojęcia objawia jakiś duch zakapturzony, błąkający się w ruinach wschodniego miasta, porywa młodych czytelników, którzy na zeszytach z notatkami akademickiemi wypisywali owo godło, na jakiem według ulubionego autora polega wszelka cnota i wszelka filozof ja:

Conserve — toi, Instruis — toi, Modère — toi!

Co zaś nadaje najwięcej wdzięku temu kółku młodemu, to czyste, prawdziwie poetyczne pojęcie przyjaźni, uczucie miłości, niezamącone bynajmniej sceptycyzmem. Są tam jeszcze ideały, do których się wzdycha, w które się wierzy. Czem jest ta przyjaźń, jakich od niej wymagać warunków? Zapytajmy Sygierta, bo pisał traktat o przyjaźni.

Zaprzecza on istnieniu klasycznej przyjaźni. Stosunek Oresta i Pylada, Achilla i Patrokla ledwie czem innem nazwać można, jak stosunkiem wzajemnej obrony, wspólnego bezpieczeństwa.

„Towarzystwo, wydoskonaliwszy w człowieku władze umysłu i serca, obudziło w nim nowe moralne potrzeby, które dla serc z lepszej gliny ulepionych stały się równie natarczywemi, jak potrzeba snu lub pokarmu.“

Cóż jednak potrzeba, aby się przyjaźń wyrobić mogła? Powiecie: zaufania! To za mało, zaufanie możecie mieć i do doktora, a mimo to niekoniecznie jesteście z nim w przyjaźni.

A więc dodajmy do zaufania szacunek, może się z tych dwóch czynników wyrobi nasze pojęcie. Ale i to niedostateczne, wszak żołnierz miewa często dla swego wodza i szacunek i ufa mu, a przecież daleko tam do przyjaźni.

A zatem przyjaźń wymaga podobnego sposobu myślenia i równości, lub przynajmniej niewielkiej różnicy w wieku i ze-wnętrznem położeniu człowieka.

Jesteśmy już blisko celu, ale jeszcze pewna odległość dzieli nas od niego. Oprócz wszystkich powyższych czynników potrzeba najzupełniejszej wzajemnej znajomości potrzeb i słabości.

Do tak określonej przyjaźni niewieluby się dzisiaj znalazło kandydatów.

Ale też jeśli może być mowa o szczęściu na ziemi, to przyjaźń jest jedną z najważniejszych cegieł, z której ten gmach powstaje:

Przyjaciel, mąż, ojciec, człowiek — jak święte nazwiska! Szczęśliwy, kto ich godzien, rzetelnie je zyska.

Przez nie, w cieniu mierności osładzając lata,

Można być bogiem swego malutkiego świata.

Tak sobie Sygiert przedstawiał szczęście, do którego tęsknił, szczęście na wsi, gdzieś w okolicy Leska, w pobliżu rodzinnego gniazda.

Listy młodych przyjaciół pełne są wykrzykników i wierszy o przyjaźni; jeden pisze w uniesieniu: „O droga moja połowico duszy, Józiu kochany!...“ — inny obiecuje, że „chociaż mnie zamkną pod ziemię — kochać cię będą moje popioły!“

Pojęcie idealnej prawie przyjaźni nietylko skłania ku sobie młodzieńcze serca, umie ono sobie zhołdować i dojrzalsze uczucia, a takie tyrady do przyjaźni, jakie wówczas spotykamy w listach ludzi poważnych, zdawałyby nam się dzisiaj co najmniej przesadne, a może i śmieszne.

Jest coś szerokiego, świat, ludzkość obejmującego w tej przyjaźni; ludzie raz się widzą, podobają się sobie, serca się rozgrzewają i pamięć tych chwil pozostaje na całe życie. Posłuchajmy Sygierta:

„Przed trzema dniami odwiedził mnie jeden Szwed, z którym się zszedł przypadkiem jeden z moich tutejszych przyjaciół i do mnie go zaprowadził; tego dnia poznaliśmy się, nazajutrz ja byłem u niego i poprzyjaźniliśmy się. Wczoraj jednak odjeżdżał, przyszedł na półtorej godziny do mnie — i takeśmy się pokochali, że nam prawdziwie przykro było się rozłączać. Jest to młody chłopak, nie mający jak 22 lub 23 lat, pełen jednak talentów i wiadomości. Przeszłego roku w lipcu wyjechał z ojczyzny na podróże, na których przez trzy lata bawić myśli.

Obiecał pisywać i podawał nam nawet adresy do Szwecji, gdyby który kiedy miał się tam dostać. Rodem jest aż z najbardziej ku północy leżącej prowincji Dalekarlji, niedaleko Laponji. Zowie się Karol Arsenius. Łagodność jego wnet dała nam powód do poznania, że jeden mamy sposób myślenia, a jeden sposób myślenia wzajemne w nas rozniecił zaufanie.“

Po kilkugodzinnej rozmowie zawiązuje się pomiędzy młodzieńcami tak serdeczna, tak szczera przyjaźń, że pisują do siebie przez lat kilka i robią sobie w listach najczulsze zwierzenia. Szwed nawet nauczył się dobrze pisać nazwiska swych improwizowanych przyjaciół i najlepszą ortograf ją wypisuje uściśnienia dla „Janiszowskiego.“

Innym razem znowu jakiś młody Niemiec z Węgier zawadził o Kraków i równie jak Szwed całem sercem przylgnął do tego koła poczciwej młodzieży i długo, jak do rodziny, do niej pisywał.

Najmniejszy fałszywy ton w tych stosunkach odzywa się w głębokich tajnikach serca, wszelka nieufność boli. Dotknięty nieufnością przyjaciel cytuje wiersze Pełki do gitary:

Jedno twej struny zerwanie,

Uczy mnie, jak się na świecie Rwie przyjaźnie, rwie kochanie;

Cóż stałego będzie przecie?

Tak serce ludzkie, jak ona,

Mieni się swojemi losy,

Zerwała się jedna struna,

Już fałszywe wszystkie głosy!...

I dodaje z boleścią: „Przyjacielu! przyjdzie czas, że prze-mażesz te słowa, wracając mi zaufanie, które tak długo szczęściem mojem było.“

Jeżeli ta młodzież umie cenić przyjaźń, tern więcej także kochać umie. Bohaterkami niezawsze jednak są owe wiejskie panienki, z któremi jeździło się kuligiem i do których komponowało się pełne werwy krakowiaki: owszem, znajdujemy tam rodzaj murgerowskich bohaterek, których zresztą nie spotykamy w polskiem społeczeństwie. Wiktusia, do której Sygiert pisze wierszyki bardzo nieraz dowcipne, chociaż nie kwalifikujące się do druku, to jakaś Bernerette krakowska. Zanadto ją kocha, zanadto jego przyjaciele o niej dobrze się wyrażają, zanadto wreszcie jest wykształcona, jeżeli wogóle tego wyrazu tutaj użyć wolno, aby miała być jakąś istotą, o której wspominać nie warto. Owszem, Wiktusia jest dziewczyną pełną serca, „dobrą i słodką“, w zupełności potrafiła zawładnąć uczuciami młodego chłopca i bynajmniej źle nań nie wpływa. Widzi to najlepszy przyjaciel Sygierta, starszy od niego Józef Gross. Podobna musi być Urszulka, której inny przyjaciel naszego młodzieńca, Janiszowski, również dowcipne poświęca wierszyki. Wogóle w tern towarzystwie Amorek wesoło trzepocze skrzydłami i nigdzie się nie spotyka z interesem i rachubą.

Mimo to wszystko nasza młodzież myśli poważnie, szczerze pracuje, aby się w kraju doczekać lepszej przyszłości, nie ma najmniejszej zarozumiałości, wie o tern dobrze, jaki jest stan społeczeństwa i ile pozostaje do czynienia.

Jest dosyć do czynienia, chciejmy tylko czynić, Sami wolni od winy, mniej los będziem winić.

Nie zapominajmy wszakże, że ta młodzież zna już Woltera, że zna encyklopedystów i że ich nauka nie mogła na nią pozostać bez wpływu. Sygiert tłumaczy Lukrecjusza, a kto w tym autorze szuka zaspokojenia dla swego umysłu, ten zerwał z religijną przeszłością, ten szuka czegoś nowego i razem z nim woła:

Quare religio, pedibus subiecta, vicissim, Obteritur, nos exaequat Victoria coelo!

„Tak więc religję zdeptano nogami, ale jej upadek równa nas z bogami.“

Zamknięty już okres wiary, a rozpoczął się per jod badania i skeptycyzmu. Towarzysze zrobili już wielkie postępy na polu negacji, chociaż doktryny fałszywej filozofji nie przeszły jeszcze w ich krew i życie, siedziały dopiero na języku lub na piórze. Każdy z nich wierzy, że może być pożytecznym, bierze się do pracy z miłością, a jeżeli się skarży, to na stosunki, które mu tej chęci do pracy rozwinąć nie pozwalają. Czujemy ciepło i życie w tern kole niedoświadczonem, młodem, przygnębionem nieco zewnętrznemi stosunkami, ale zawsze ruchliwem i po-godnem.

Wyrobiła się w ten sposób pewna sprzeczność między głową a sercem, pochodząca, jakeśmy powiedzieli, stąd, że wolterja-nizm nie miał jeszcze czasu przejść w krew i kości młodzieży: ten sam poeta pisze pełne tkliwości wierszyki, a obok tłumaczy Lukrecjusza.

„Wyrównaj w dowcipie Wolterowi — życzy jeden z nich swemu koledze — w moralności Marmontelowi, w śmiałości Helwecjuszowi, w sprawiedliwości Montesquiemu, a w tkliwości Florjanowi !“

Gdy się czyta listy i zwierzenia tej młodzieży, żal ściska serce, że się nie wybiła na powierzchnię, że nie przyniosła społeczeństwu poważnych rezultatów swej pracy, że zmarniała. Nie można jej jednak za to winić; wina leżała w stosunkach, w ciągłych politycznych przemianach, zupełnem rozprzężeniu umy-słowem społeczeństwa, w materjalnem zresztą ubóstwie, które jej kazało szukać utrzymania po biurach manipulacyjnych lub po magistratach i nie pozwalało myśleć o jakiej takiej przyszłości.

Troska o chleb powszedni to owa smutna nuta, która stamtąd dochodzi, żaden z tej młodzieży nie może się poświęcić zawodowi, do którego go wrodzone chęci i zdolności pociągają, gdyż na każdym kroku musi się liczyć z trudnemi stosunkami, wśród których żyć mu przychodzi.

„Przyjacielu — mówi Sygiert — jak to wcale inaczej czyta się Helwecjusza, słucha się profesora, inaczej duma się nad związaniem wierszyka, a inaczej de juramento calumniae et malitiae:

To zabawia, tamto uczy,

Ale żadne z nich nie tuczy, Tego zaś szczerze dziś trzeba, Żeby mieć kawałek chleba.“

Z drugiej strony trudność w publikowaniu tego, co się napisało, podcina literackie skrzydła. Cenzura i „cyrkuły“ stały się opiekunami literatury, „za ich staraniem wiejski szlachcic czytać zapomni.“

To też nasza młodzież o niczem tak nie marzy, jak o założeniu dziennika, w którymby przynajmniej część utworów swoich drukować mogła. Raz już w roku 1800, w jesieni, pisze o tern Sygiert do rodziców, że ma powstać „polski Journal, w którymby się lekkie poezje z tłumaczeniami z klasycznych autorów“ mieściły, ale mija zima i o dzienniku nic nie słychać. Nareszcie w kwietniu roku 1801 „zbierało się już towarzystwo do wydawania dziennika, ale nie wiedzieć, jak pójdzie, bo kwe-Stja, czyli okruchy, które in gratiam literatury ze zbiorów JJO. i JJWW. panów polskich opadają, wystarczą na wyżywienie dwóch dzienników.“

Widocznie rozżalony literat zazdrościł gazecie Maja, która musiała pobierać jakieś subwencje magnackie, bo inaczej z trudnością utrzymaćby się była mogła.

Wobec takich trudności w wymianie myśli nie dziw, że dość oryginalne powstają projekty, aby kształcić język i literaturę. Oto Przybylski, widząc na każdym kroku jako tłumacz potrzebę rozwijania języka, który w ostatnich czasach bardzo był zaniedbany, proponuje, aby założyć trybunał kształcenia języka ojczystego, złożony z 40—50 światłych mężów. Ktoby wpadł na pomysł nowego słowa, wzbogacającego język, miałby posłać swój wniosek do tego trybunału. Ten miałby roztrząsać „stosowność lub nieprzyzwoitość wyrażeń“, albo nadać im obywatelstwo, albo go odmówić.

Projektów było bezliku, ale żaden nie wchodził w wykonanie, zrywano się do lotu, ale w klatce tak gęste były pręty, że wylecieć było niepodobna.

Dziennik zatem i towarzystwo kształcenia języka pomno-żyły tylko ilość tych projektów, pomimo, że gorąca młodzież całą zimę zajmowała się niemi. Co do pierwszego, liczono jeszcze na Ossolińskiego i z niecierpliwością oczekiwano jego przejazdu przez Kraków. Tymczasem jednak lato nadeszło, trzeba było zdawać egzaminy ze znienawidzonego prawa i ani Ossolińskiego, ani dziennika się nie doczekano.

Sygiert dobrze zdał egzaminy z prawa natury, z prawa publicznego i prawa narodów; świetnie wypadł egzamin z języka greckiego, na którym się podpisał Jacek Przybylski ze wszyst-kiemi swemi tytułami.

Świadectwa ukończonych nauk wypisują się w pamięci młodzieży jako najpiękniejsze a zarazem i najrzewniejsze może dowody przebytej pracy. Poza sobą zwycięstwo, przed sobą szereg ciężkich walk, poza sobą ciepłe spojrzenia kolegów, przed sobą zimne przyjęcie obojętnego świata. Powrotu jednak niema, trzeba iść naprzód.

Grono młodzieży z Wiślnej ulicy widzimy też po raz ostatni przed egzaminami; za kilka miesięcy każdy w inną podąży stronę. Wężyk, najzamożniejszy ze wszystkich, uda się do Witu-lina, aby objąć ojców dziedzictwo i na łące i zagonie marzyć dalej o swej Wandzie, Gross zaciąga się we Lwowie do jakiegoś małego urzędu, Pełka, błędny rycerz, jak go Wężyk nazywa, błąka się po dworach i osiada wreszcie we Lwowie przy ulicy Sykstuskiej, na brudnem poddaszu, Sygiert jednak nie porzuca swej myśli, aby się oddać nauce i zastąpić na katedrze starzejącego się już profesora Jacka. Dla „tatunia“ układają się więc znowu projekty lepszego wykształcenia się w prawie, które chleb daje, a w „greczyźnie“ dla siebie.

Nawet powstaje śmiała myśl jechania do Wiednia, aby na tamtejszej akademji uzupełnić braki, których krakowski uniwersytet niemało musiał pozostawić.

Tatunio skłania się do tego projektu, widząc Józefa już przyszłym starostą w Sanoku. Pozostaje najtwardszy orzech do zgryzienia — koszty. Ale w Wiedniu niema być drogo, a zresztą tam mieszka Ossoliński, któremu się Józef jeszcze we Lwowie przedstawiał, może do niego będzie można trafić i zwrócić na siebie jego uwagę.

Podróż do Wiednia to wówczas dla studenta niemałe zadanie; zewsząd też odbiera pan Józef rady, matka i tatunio poważne piszą uwagi, nawet i Kriebel ma coś do powiedzenia i kilku innych przyjaciół.

Do Wiednia daleka droga, a fantazja zwiększa oddalenie. Najdziwaczniejsze nadto pogłoski przychodzą ze stolicy; przez pół roku cała Galicja żywo się zajmuje rozbojami, jakie się mają zdarzać nad Dunajem, mówią, że na wiedeńskich wałach w nocy obdzierają, że zuchwali złoczyńcy nawet z głównego odwachu dwa karabiny ukradli. Tego rodzaju pogłoski takie zdaleka przybierają rozmiary, że mamunia obawia się, aby

syn w tym odległym Babilonie nie padł pod ciosem zbrodniczej ręki.

Pożegnanie z krajem rzewne i niemal uroczyste; młodzieniec chciałby z całego serca zobaczyć się jeszcze ze swoimi, usiąść pod sławnym kamieniem w Lesku, pod którym pisał swe poetyczne dumania, a może zobaczyć pannę Pruską, która od niechcenia każe się kłaniać swemu „braciszkowi z kuliga.“

Pierwszy śmielszy krok jednak zaczyna się od zawodu, od złudzenia. Pięćdziesiąt reńskich, które mamunia posyła na opędzenie kosztów podróży z Krakowa do Leska, giną na poczcie, listonosz oddaje pusty list i każe się zgłosić w urzędzie pocztowym. Tam protokoły, pisania i chłodne oświadczenie, że „my ręczymy za list, ale nie za to, co w liście. Regress haben sie keinen zu hoffenZresztą każą mu pisać skargę do Wiednia, a urzędnik na pociechę dodaje: Das werde ich ihnen an die Hofstelle einbegleiten!...

Tyle też było pociechy.

Trzeba było przepędzić wakacje w Krakowie, a Wiktusi przypadło zadanie pocieszać po pannie Pruskiej.

Mamunia jednak sprzedaje przez wakacje masło, wypasa kilka baranów, wynajmuje sad, posyła nawet świeżą śmietankę do miasteczka, aby kochanemu „Józiowi“ zebrać jaki taki grosz na jesień i mimo wszystkich niebezpieczeństw, jakie mu mogą grozić w Wiedniu, zrobić z niego znakomitego człowieka.

Z drugiej strony nadchodzą do Józia listy od znajomych z Wiednia, które nie tak czarno przedstawiają życie w stolicy. Przyjaciel Pachman pisze, że są studenci, którzy się za 150 zł. rocznie utrzymują, że zupa kosztuje trzy grajcary, mięso z ogórkiem sześć, a Seidl Bier cztery grajcary. Pvadzi mu, aby, przyjechawszy do Wiednia, poszedł zaraz na Graben przed kram tamtejszego Kunsthändler a, gdzie zawsze plan Wiednia jest wystawiony, aby się nauczyć orjentować po wielkiem mieście. Zresztą zaostrza jego ochotę do wyjazdu doniesieniami, jak tanio można nabyć najprzedniejsze książki u antykwarzy. Piękne wydanie powieści Xenofonta o Antei i Habrokomie kosztuje 2 zł. „Jest to romans tak czuły — powiada — jakiego w naszych językach nie znajdziesz. Czytam go, choć nie mam dykcjonarza.“

Największą zachętą do podróży staje się jednak dla Józefa myśl, że w Wiedniu tak się wykształci w greckim języku, że kiedyś będzie mógł zastąpić Jacka Przybylskiego, osiągnąć swoje marzenie — katedrę greckiego języka w Krakowie.

W październiku wreszcie długo układany projekt przychodzi do skutku, mamunia przysłała pieniędzy, dyliżans zabrał studenckie manatki. Lesko coraz dalej, Wiedeń coraz bliżej, aż wreszcie nasz literat znajduje się w gronie znajomych, którzy tam mają urzędy. Najlepszy z nich, najserdeczniejszy, to Klemens Urmowski, praktykant w galicyjskiej kancelarji nadwornej, chłopak młody, wesoły, z literackiemi skłonnościami, wiecznie zadłużony, on krakowiakowi wyszukuje mieszkanie i wprowadza go do stolicy.

Stancja znalazła się dobra „u letniej wdowy na Landstrasse.“ Do akademji wprawdzie daleko, ale że stancja z usługą kosztuje tylko dukata, a na błoto skarżyć się nie można, bo nie-ledwie połowa drogi idzie mostkami, na których zawsze czysto, więc lepszej sobie życzyć nie należy. Zresztą owa „letnia wdowa“ bardzo poczciwa Niemka, wdaje się w długie rozmowy z młodym Polakiem, każe się kłaniać „den guten Eltern“ w Lesku i zapewnia swego lokatora, że gdyby zachorował, to mu będzie tak dobrze, jak w domu.

Urmowski prowadzi kolegę do teatrów, każe mu oglądać wszystkie ciekawości i magazyn porcelany i gabinet figur Millera i skarbiec cesarski. Teatry jednak nie robią na nim wielkiego wrażenia. „Widziałem ładne dekoracje — pisze — okazałe zbiory, liczną orkiestrę, lecz Bogusławskich i Owsińskich braknie.“

Pozostaje jednak najważniejsza do zrobienia znajomość — Ossolińskiego. Młody człowiek ma jakieś przeczucie, że pod skrzydła tego mecenasa garnąć się powinien, że on mu najprędzej może dopomóc do osiągnięcia katedry w Krakowie. Przyjacielem Ossolińskiego jest Birkenstock, referent spraw uniwersyteckich i szkolnych w kancelarji nadwornej, człowiek niemałych wpływów, stamtąd więc ma zejść gwiazda nadziei na przyszłość.

Ale Ossoliński bawi w Galicji i długo nie przyjeżdża, jest tylko Linde w Wiedniu, który pracuje nad słownikiem, nudzi

m

m

mw, ‘W,

w

i

?

m

: ■

...

' Arłffy"

;

i. .

SAMUEL BOGUMIŁ LINDE

Podług portretu nieznanego artysty Własność Zboru Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie

po^

,r* %

!• <?A    ?

^4% g

■ i

c

ska

wszystkich naokoło siebie i nibyto urządza bibljotekę Ossolińskiego, ale właściwie pobiera tylko od niego pensję i utrzymanie, a bibljoteką o tyle się zajmuje, o ile mu potrzebna do słownika. Kto zna Lindego bliżej, niechętnie z nim obcuje, kto patrzy nań zdaleka, uwielbia go, bo sława słownika już rozgłośna, a i ordynat Zamoyski i Adam ks. Czartoryski, i kraj czy Potocki i Ossoliński zajmują się tern przyszłem wydawnictwem. Nawet car Aleksander każe wypłacić na ten cel 500 dukatów. Prawdę powiedziawszy, i Ossoliński trzyma Lindego u siebie tylko dlatego, że chciałby, aby słownik wyszedł pod jego auspicjami i przydał więcej blasku do otaczającej go aureoli galicyjskiego mecenasa.

Nasz Sygiert idzie więc do Lindego — jak do kościoła, z pewnym poważnym nastrojem. Wprowadza go Urmowski, który się z bibljotekarzem zna dobrze, a nawet czasem od niego pieniędzy pożycza, bo Linde człowiek pieniężny, oszczędny, nie mający potrzeb. Wrażenie jednak z tej wizyty pozostaje takie, jakgdyby się wprawdzie było w kościele, ale słyszało bardzo pospolite kazanie. Uczeni specjaliści zazwyczaj najmniej ciekawi w obcowaniu; cała ich dusza, całe ich życie przeszło w dzieło, którego dokonali.

Od Lindego jednak dowiaduje się pan Józef, że się zebrała w Wiedniu kompanja do wydawania z początkiem roku (1802) literackiego niemieckiego dziennika i że w nim i rozbiory polskich dzieł będą zamieszczane. Lindemu dostał się w dzienniku „departament polskiej literatury.“ Nie najlepszy to może wybór, gdyż uczony na niczem się nie rozumie, tylko na swym słowniku, ale cóż robić? Każda wielka powaga przynosi wielkie pożytki i małe szkody.

Bibljoteką jednak Ossolińskiego Sygiert nadzwyczaj zachwycony. „Trudno gdzie większe skarby polskiej znaleźć literatury — mówi — pokazywał mi Linde wszystkie osobliwości bibljoteki i większe we mnie wzbudziły podziwienie, aniżeli serwisy i klejnoty w cesarskim skarbcu.“

Różnorodne wrażenia stolicy nie potrafią jednak zaspokoić codziennych potrzeb, nie zdołają napełnić coraz pustszej kieszeni. Dzień za dniem upływa, listy z Leska przychodzą, ale bez pieniędzy. Nadomiar złego dokucza katar, ból piersi, trzeba się do łóżka położyć, a dyliżans nie przynosi żadnej realnej wiadomości. Zaczyna się więc pisać do domu listy w bardzo elegijnym tonie: „Mimo czczości mego worka — pisze — radbym utrzymać wesołość humoru i cieszę się na ostatni przypadek tern, że i w Wiedniu już ustanowiono rumfordzką zupkę, której trzy porcje kosztują trzy krajcary, a już najciężej pracującego człowieka nasycą.“

Ojciec, bardziej trzeźwy i praktyczny, niebardzo jest przekonany, aby te elegijne tony zasługiwały na współczucie. „Panicz za dużo wydaje“ — powtarza w domu, a do syna pisze, że się nie rachuje i że „znak kochanku, że się matematyki per pstrum słuchało; zdałyby się subsydja domowe, ale tymczasem przestań na tern, co jest, jak na mędrca przystoi.“ Papa nie mógł młodzieńcowi darować, że szuka gruszek na wierzbie, że marzy o poezjach i greczyźnie, a nie pilnuje prawa, któreby chleb dało w gubernjum albo w szlacheckim sądzie.

Wkońcu jednak ojciec mięknie, a mama nazbierała nowy zapasik. Ciężki dyliżans przyjeżdża do Wiednia, flota przypływa, a że wszelkie biedy i wszelkie pomyślności razem jakoś chodzą, więc i tym razem karta się w obu grach odwinęła, bo i zdrowie się polepszyło i Ossoliński nareszcie do Wiednia powrócił.

Snąć, że młody człowiek podobał się mecenasowi, bo go przyjął uprzejmie i zaprosił, aby częściej do niego zaglądał, a nawet pozwolił od czasu do czasu przychodzić na obiady. A były to ciekawe obiady; kto tylko ze znakomitszych Polaków bawił lub przejeżdżał przez Wiedeń, nie pominął poważnego domu Ossolińskiego. Pan Jan Potocki, autor Historji Słowiańszczyzny, ks. Adam Czartoryski, Lubomirscy, Mniszchowie, Krasiccy — wszyscy tam bywali. Takie znajomości otwierały oczy na świat, na społeczeństwo, na ludzi, a przytem mogły dopomóc do upragnionej katedry.

Ideał ten zresztą zaczął się już lekko zarysowywać na horyzoncie marzeń młodego literata. Jacek Przybylski, owa krucha podpora hellenizmu w Krakowie, miał pójść na emeryturę, katedra mogła się opróżnić do kilku miesięcy.

Sygiert zaczyna już nawet ufać w protekcję Ossolińskiego. „Jestem przekonany — powiada — żeby mi rad szczerze dopomóc i mogę się spodziewać, że wpływ jego nie będzie bez skutku, ile że mam w obcych przypadkach dowody, że nie żałuje fatygi dla tego, któremu pomaga.“ Zresztą pamiętajmy, że przyjacielem Ossolińskiego był radca Birkenstock, referent studiorum.

Pragnąc usprawiedliwić protekcję Ossolińskiego i tern bardziej go do niej zachęcić, zaczyna Sygiert wygładzać i wykończać swe tłumaczenia z greckiego języka, a nazbierało się ich sporo, gdyż była to najulubieńsza jego praca, do której zawsze powracał w wolnych chwilach. Po kilku tygodniach zbiera zatem piękną wiązankę tłumaczeń, a mianowicie pienia Homera o bogini miłości i dwie pieśni Tyrteusza; poprzedza ją dedykacją dla Ossolińskiego i składa mu jako pierwszy owoc swej literackiej pracy. Dedykacja była wcale zręczna i mogła tern bardziej zachęcić hrabiego do zajęcia się tłumaczem. Powtarzamy ją w całości:

Intryg na dworze Jowisza świadomy, Opiewa Homer nietylko pogromy,

Lecz i tajemnicze sprawki nam wydaje, Których się boskie dopuszczą hultaje. Nakoniec pieśni dzielnemi powaby, Uwiecznia równo jak bogi, tak żaby... Wojna pod Troją i wojna w jeziorze,

I Ulissesa włóczęgi przez morze,

Już i nasz język piór szczęśliwych pracą Lub wzbogaciły, lub wkrótce wzbogacą.

Ja nie tak huczne muz pieszczocha pieśni W polskie ważyłem się przebrać odzienie, On zaś do Ciebie przyrzekł mi się wstawić, Bym go mógł kiedy i z katedry sławić.

Tłumaczenie wraz z dedykacją bardzo się podobało Ossolińskiemu; czytał je znawcom, polecił autorowi, aby porobił kilka poprawek i wziął to nawet na siebie, aby je wydrukować w Krakowie u Maja. Zachęcił Sygierta szczerze do dalszych tłumaczeń, kazał mu porzucić tłumaczenia Pope’a z angielskiego, gdyż to rzecz łatwiejsza, na którą się znajdą amatorowie, a natomiast pilnować przekładu Tucydydesa. W dłuższych z nim rozmowach wypytywał się, jakie ma zamiary na przyszłość i radził, żeby się oddał całem sercem greczyźnie.

Nie trzeba mu było tego powtarzać; młodzieniec rzeczywiście z podwójną energją wziął się do pracy i z pewną ufnością pisał już do domu: „Może mnie nie omyli przeczucie, że czyli w Krakowie, czyli gdzieindziej, greczyzna da mi chleb powszedni.“

Tak rzadko jednak w życiu można ufać nadziejom; los psotnik zawsze wtedy stawia zaporę, kiedy meta już blisko. Sygiert nie myślał nawet, że ów Birkenstock, na którego stosunek z Ossolińskim tak bardzo liczył, usunie się z urzędu właśnie w chwili, kiedy będzie najpotrzebniejszy. Zmartwienie to dla Sygierta wielkie, nadzieje zachwiane, donosi też o tern do domu z poetycznym patosem. „Jak dąb — pisze — kiedy się zwali i bliskie krzaki przygniata, podobnie i teraźniejsza wielka odmiana w ministerj urn i kancelarjach i na mnie wpłynie. Birkenstock, konsyljarz nadworny, do którego studja należały, został jubilowanym, z czego nie jestem kontent, bo Ossoliński był z nim w przyjaźni.“

Z ciężkiem sercem wybiera się Sygiert do rodziców na wakacje, a po drodze zatrzymuje się w Krakowie. Tu nowe czeka go rozczarowanie; poczciwy Przybylski będzie jeszcze Bóg wie dokąd wykładał. Wprawdzie podał się na pensję, ale odpowiedziano mu, żeby pełnił obowiązki aż do nowej organizacji. Wiadomo zaś powszechnie, że stosunki, których się najdłużej oczekuje — są to wszelkie organizacje. Sygiert korzysta jednak z pobytu w Krakowie, aby się dać poznać tamtejszym dygnitarzom, którzy przedkładają wnioski obsadzenia opróżnionych posad akademickich i wiele się spodziewa po sekretarzu guber-njalnym Cynku, człowieku światłym, uczciwym, z którym zawarł bliższą znajomość. Zaczyna się uczyć deptania za interesami, jednej z najtrudniejszych i najmozolniejszych w życiu nauk. Widząc wszakże, że za długo musiałby czekać w Krakowie na organizację akademji — jedzie do Leska.

U rodziców niewiele się zmieniło, bo starzy zawsze ci sami, ale pomiędzy rodzeństwem niejedna zaszła zmiana. Kantuś dobrze się uczył, Domcia wyrosła, a co najważniejsza, „z Krieblem się rozeszło“ : Marynia miała nowego i nierównie lepszego konkurenta. Krieblowi, jak to powiadają, przewróciło się w głowie, zaczął pisać dzieła statystyczno-historyczne, układać tablice syn-chronistyczne od początku świata i zdawało mu się, że zostanie wielkim człowiekiem. Marzył nawet o tern, aby swe tablice przedłożyć angielskiemu parlamentowi i na tak ważne wydawnictwo otrzymać subwencję, a gdy tak marzył o wielkości, zajechał przed dworek w Lesku pan Kieszkowski, zamożny szlachcic z sanockiego, młody, dziarski i niebawem umiał trafić i do serca Maryni i do umysłu rodziców. Mówiliśmy już, czem się przypodobał ojcu; czem pannie główkę zawrócił, nie naszą rzeczą dochodzić; dość, że jak przyjechał, to Marynia ani spać ani jeść nie miała już czasu. „Tatunio“ mówi z humorem, że razu pewnego młoda para przez trzy dni i trzy noce tak się dobrze z sobą bawiła i ani oka nie zmrużyła, że gdy Kieszkowski czwartego dnia wyjechał, „dopadłszy poduszki bez przerwy ośm-naście godzin spała.“ Niech tego która z dzisiejszych panien dokaże...

Sygiert więc w wesołem towarzystwie rodzeństwa trochę odpoczął, zaczął myśleć o nowych pracach, o Wandzie, którą jeszcze w Krakowie z Wężykiem równocześnie pisać rozpoczął, ale troska o przyszłość nie schodziła z czoła, w domu nie było co robić, wzrok tatunia zdawał się mówić: „Trzeba się było uczyć prawa, trzeba się było pokłonić Temidzie.“ Tak przeszła jesień i zima i dopiero wiosna znów przyniosła nadzieje. Niespodziewanie nadszedł list Ossolińskiego, wzywający Sygierta do Wiednia i ofiarujący mu pomocniczą posadę przy bibljotece obok Lindego. Niewielka posada — ale przecież jakaś nadzieja przyszłości. Znowu więc pożegnanie, znowu długa podróż do Wiednia, tym razem weselsza. W czerwcu staje pan Józef w Wiedniu i mieszka już w domu Ossolińskiego.

Nic przyjemniejszego w życiu nad pierwsze dochody, nad to przeświadczenie, że o własnych siłach w społeczeństwie poruszać się możemy. Co za radość w słowach Sygierta, kiedy się tern szczyci! „Mam tedy — pisze niebawem po przyjeździe — dwa pokoje pięknie malowane, na pierwszem piętrze, z gabinetem osobliwym na różne graty. Co miesiąc 32 złr. i 45 kr. pensji, co jeszcze nie porachowałem, wiele na rok czyni; stół pański, ale bez tej subjekcji, która zazwyczaj przy pańskich stołach zasiada, opał jaki chcę, świece woskowe, papieru do pisania i do psucia co mi się podoba, powietrze zdrowe, prospekt na ogród w lecie bardzo miły; służącego płacę sam i praczkę, ale mam teraz wygodę, bo sobie funtami każę kupować kawę i cukier w domu — jeżeli mi gust przypadnie, mogę ją pić w łóżku. Po południu kawa przy stole, kolacja według apetytu, rogalik, kwarta piwa, albo też i porcja pieczeni...“ W kilku następnych listach wraca do tego samego przedmiotu, rozkoszuje się myślą, że jest już na własnym Chlebie, że nie potrzebuje czekać na dyliżans z pieniędzmi od rodziców, uważa to nawet za stosowne, że nie dostaje w domu kolacji, „bo na wieczór jest zupełnie wolny, i poszedłszy na spacer, nie potrzebuje cwałować do domu, żeby nie chybić godziny.“

Z Ossolińskiego bardzo zadowolony. Hrabia daje mu tylko czasem rady, co ma pisać, co tłumaczyć, zresztą mało się miesza do jego spraw. Spory bywają wprawdzie pomiędzy nimi, ale tylko o porządek w oprawie książek: „w tej rzeczy ja uparty — pisze Sygiert — i on też zawsze ustąpi“. Zresztą jedna z najważniejszych spraw, o jakich ciągle mowa, to założenie narodowej bibljoteki i przewiezienie zbiorów do Galicji.

W owym czasie przychodził właśnie pomiędzy Ossolińskim a ordynatem Zamoyskim układ o przeniesienie bibljoteki do Zamościa. Bibljoteka wraz z majątkiem 160.000 złp. miała się stać depozytem ordynacji, a ordynat ze swej strony miał dać potrzebny lokal. Adam ks. Czartoryski młodszy pośredniczył w tym układzie i doprowadził go do skutku. Ordynat akt podpisał, a funkcje przyszłego kuratora zakładu zaczął od grzeczności, prosząc Ossolińskiego, aby do przyszłego gmachu bibljotecznego w Zamościu dał zrobić swoje popiersie, „aby i późne jeszcze wieki znały fundatora tak szacownego skarbu.“ Ossoliński zadośćuczynił temu wezwaniu : dał ulać postument z bronzu w Paryżu, popiersie zaś miał zrobić z kararyjskiego marmuru wiedeński rzeźbiarz Zauner. Jakeśmy wyżej powiedzieli, zamiar otworzenia bibljoteki w Zamościu uległ później zmianie wskutek przyłączenia tego miasta do Kongresówki.

Oprócz bibljoteki był inny, bliższy projekt, który nadzwyczajnie żywo zajmował naszą literacką kolonję w Wiedniu. Starano się wszelkiemi siłami, aby doprowadzić do skutku żarnie-rzone oddawna wydawnictwo polskiego pisma perjodycznego. Miało to być pismo zeszytowe, a artykuły dla niego już poczęści były przygotowane. Sygiert tak o tern pisze: „Koło naszego pisma perjodycznego robota nie ustaje. Do pierwszego tomu pójdzie rozbiór czterech mów Orzechowskiego na śmierć Zygmunta I, Frankonjusza, Maciejowskiego i Kromera, życie Tomickiego przez Hozjusza i wiadomość o Janickim, którego jedną elegję, zawierającą cały opis życia, właśnie dzisiaj zacząłem tłumaczyć.“

Pan Józef przetłumaczył elegję, jedną z najpiękniejszych Janickiego, pisaną, jak powiadają, w przeczuciu bliskiej śmierci, ale na pismo oczekiwała publiczność polska długie lata.

Są to czasy, w których nasz młody literat bardzo dużo pracuje, a przedewszystkiem z wielkim zapałem pisze dalej dawno rozpoczętą Wandę, po której wiele bardzo sobie obiecuje, gdyż raz nawet w uniesieniu wyrywa mu się wyznanie, że „gdyby mi się udało Sędziwoja charakter tak wystawić, jak mam w myśli, tobym Brutusów i Katonów na kpów wystrychnął.“ Któryż z autorów przynajmniej raz w życiu tak nie myślał!

W pisaniu Sofokles jest mu wzorem, od niego uczy się malować charaktery, a gdy się zmęczy i Wandą i Sofoklesem, bierze Arystofana do ręki. Ale ten myśli w inną odrywa stronę, bo „Aristofanes taki szyderca, że przy nim niepodobna napisać tragicznego wiersza.“ Nad tragedją pracuje sumiennie, robi do niej studja historyczne, gładzi i przerabia każdy ustęp, nie tak, jak się to dzisiaj dzieje, gdzie pisarze drukują początek dzieła, nim jeszcze wiedzą, co napisać na końcu.

Ciekawe są zwierzenia listowne Wężyka, który także Wandę wziął za temat poematu. I jemu praca równie powoli idzie, może powolniej, niż Sygiertowi. „Co do mnie — powiada Wężyk — powtarzam sobie z Włochem: beata vita del porco i z Indjani-nem, że lepiej siedzieć, aniżeli chodzić, lepiej spać, niż czuwać; tego mi tylko dodać się nie chce, że śmierć najlepsza — otóż zgoła próżnuję, in sensu strictissimo, jak Nemetz (profesor prawa narodów w Krakowie) powiada. Wystaw sobie, że od czasu, jak jestem na wsi, ani jednego wiersza nie napisałem prócz połowy drugiego aktu z Edypa. Raz mi na myśl przyszło, że wierszy pisać zapomnę, chciałem już rozpocząć moją Wandę, ale ani weź, ani rusz! Nie wiem, co z tego będzie, jeżeli jeszcze z tydzień tak potrwa, będę musiał dać na wotywę do Matki naszej cudownej.

Chyba to w jakiej liścinie, Zakradnie się wierszy kilka,

I tak zaraz z niemi czynię,

Jak gdy w stajni znajdę wilka.

Czynię, jak mi słuszność każe, Co napiszę, zaraz zmazę,

I dziś byłbym w tej potrzebie, Gdybym nie pisał do ciebie“.

Sygiert odpisuje przyjacielowi, „że wiedzą sąsiedzi, jak kto siedzi“; pan Wężyk tylko próżniaka udaje, a pewnie wkrótce zadziwi literatów, jeżeli nie tą Wandą, to Edypem, Don Carlo-sem, albo innem jakiem dziełem. Na co ten znowu się składa, „że przyjacielskie odezwy chyba zrobią w nim metamorfozę“, a nawet przyznaje, że dopiero po odebraniu zachęcającego listu Sygierta wziął się znowu do Sofokla i Wandy.

Wężyk miał zrazu zrobić ze swej Wandy libretto do opery, zdawało mu się, „że ta mater ja bardziej do opery aniżeli do tra-gedji przystoi. W niej można było widzieć Rytygiera, tłukącego mury Krakowa, bitwy początek, Wisłę i most i konia nareszcie, z którym się Wanda piekielnym bogom poświęca.“ Sygiert odradza mu wszakże, aby tego nie robił, gdyż jego talentu i pięknego tematu szkoda na operę. Wężyk poddaje się z pokorą temu przyjacielskiemu wyrokowi, ale zarazem wyznaje, że się w niebezpieczną zapuszcza walkę, chcąc wraz z nim biegać w zapasy. „To co znam twego — dodaje — maluje mi widocznie to, co być może.“ Składa też na Sygierta całą odpowiedzialność za to, jeżeli Wanda z Witulina upadnie wobec wiedeńskiej Wandy, „ale już się stało — kończy — już Melpomena poczęła i spodziewam się, że za ośm miesięcy wyda na świat płód, o którego niedoskonałości, sądząc po siłach tej biednej muzy, wątpić niemylnie należy.“

Melpomena jednak w tamtych czasach długo piastowała ulubione dzieci, nim je na świat wydała, nietylko ośm bowiem, ale kilkadziesiąt miesięcy minęło, a o Wandzie Wężyka nikt jeszcze z publiczności nie słyszał.

Losy dwóch Wand były podobne do losów dwóch przyj a-ciół-autorów. Wanda Sygierta nie doczekała się ani druku ani sceny, zapomniano o niej, zginęła zapewne u któregoś z przyjaciół autora, a może będzie jeszcze ktoś od nas szczęśliwszy i znajdzie ją pomiędzy rękopisami jakiejś bibljoteki. Wanda Wężyka pomału wychodziła z ukrycia, długo czekała na światło dzienne, ale doszła do rozgłosu. Dnia 27 stycznia 1826 był w Krakowie wielki obiad u Arturów hr. Potockich ; pan Wężyk należał także do zaproszonych gości. Po obiedzie czytał zgromadzonemu towarzystwu „nowo napisaną przez siebie tragedję pod tytułem Wanda“. Żałujemy, że tę wiadomość mamy od głuchoniemego świadka i że nie wiemy, jakie podczas tego pierwszego występu zrobiła wrażenie.

Zwykłą losów koleją autorowie pierwsze oklaski zbierają w rodzinie; mama, siostry, kuzynki unoszą się nad nową gwiazdą literacką, która wśród nich zabłysła. Z Sygiertem rzecz się miała inaczej. Koledzy jak Wężyk, a nawet ludzie tacy jak Ossoliński, pierwsi talent jego podnosili, gdy przeciwnie rodzina długo z lekceważeniem patrzyła na literaturę, którą można się dorobić, co najwięcej, głodnej sławy. Obecnie jednak już i pan Podolecki przychodzi do przekonania, że Józef nigdy z Temidą nie pójdzie w parze i że może w bibljotece i greczyźnie znajdzie utrzymanie. Zaczyna go zatem uważać jako literata, a że sam także czasami piórem grzeszył, więc nie waha się Sygiertowi robić swych literackich zwierzeń i nawet posyłać mu próbek swej erudycji. Naturalnie idzie tutaj o tłumaczenie Liwjusza. Pan Podolecki niesie sam list na pocztę, a w liście próby przekładu pierwszej dekady. Tłumaczenie lepiej wypadło, niżbyście myśleli, Sygiert znajduje je tak dobrem, że nie waha się pokazać Ossolińskiemu.

— A wiesz co, to nie jest złe, to dobre! To twój ojciec taki literat — odpowiada Ossoliński, i sądzi, że jedynym błędem tłumaczenia jest zanadto wielka wierność.

Józef donosi naturalnie ojcu o sukcesie, radząc mu, żeby „sobie więcej pozwolił, nie czynił polszczyzny niewolnicą łaciny. Tłumaczenie należy okrzesać, przygładzić, zaokrąglić i harmonijnie wyrazić, co można. Niechże tatulo dobrodziej — dodaje Sygiert — quod felix faustumque sit! — pierwszą dekadę szczęśliwie kończy, a tem samem w Ossolińskim, którego bibljoteka teraz ściślej z ordynatem połączy, przysposobi się także ważna instancja ad...“

Trzeba wiedzieć, że Podolecki miał chęć otrzymania od ordynata Zamoyskiego dzierżawy, i do tego tłumaczenie Liwju-sza ma się stać instancją. W dzisiejszych wyobrażeniach literatura niezawsze bywa pomocą w podobnych sprawach.

Stary wieśniak coraz się ośmiela w literackich zapędach, z tłumacza przechodzi na krytyka, i bardzo szczegółowo rozbiera pierwszy akt Wandy, który mu Józef przysłał do przejrzenia. Niema człowieka, któryby pomiędzy innemi ambicjami nie nosił w zakątku serca literackich ambicyj, obudzić je łatwo, doprowadzić do śmieszności jeszcze łatwiej. Józef uznaje jednak słuszność niektórych zarzutów i długo i szeroko tłumaczy się z tego, że Wandę zrobił królową Chrobacji, co w Lesku nie zyskało aprobaty. Literackie spory pomiędzy ojczymem a pasierbem nie są jednak tak zajmujące, abyśmy w nie bliżej wchodzić mieli, bardziej zająć nas może stosunek coraz przyjaźniejszy, który się wyrabiał pomiędzy Sygiertem a Ossolińskim kosztem, jak się domyślać można, Lindego.

Ossoliński coraz bardziej był zadowolony, że ma młodszego pomocnika obok Lindego, który usposobieniem swem tak mu już dokuczył, że mecenas gotów był zrzec się zaszczytu, aby słownik miał wyjść pod jego auspicjami, aby się tylko pozbyć starego nudziarza. Sposobność się też wkrótce nadarzyła, gdyż warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk oświadczyło chęć zajęcia się wydawnictwem Lindego i zamierzało sprowadzić w tym celu autora do Warszawy. Sam Linde jednak niebardzo sobie życzył wyjeżdżać z Wiednia i nie przypuszczał nawet, aby Ossoliński mógł się obejść bez niego.

W miarę jednak jak Lindego akcje spadają, podnosi się humor Sygierta. „Teraz już jestem kustoszem bibljoteki — pisze w listopadzie roku 1803 — mogę sobie zaś obiecywać, że za dwa, za trzy miesiące będę awansował na bibljotekarza. Przynajmniej uważam, że sam hrabia szczerze sobie tego życzy i mnie już o tem kilka razy zapewniał. Zresztą funkcje bibljotekarza już teraz sprawuję, bo Linde prawie do niczego się nie miesza. Skoro będziemy sami, wszystko pójdzie żywiej i najdalej za trzy lata spodziewam się, że potrafię i Ossolińskiego i bibljotekę do Galicji przeprowadzić. Nadal mam zabezpieczone miejsce bibljotekarza w Zamościu z wolną stancją i pensją przynajmniej 4000 złp., suponując nawet, żeby ordynat do tego nic się nie przyłożył.“

Tym razem nadzieje nie zawodzą, Ossoliński w porozumieniu z warszawskimi przyjaciółmi wyrabia Lindemu posadę dyrektora nowego gimnazjum w Warszawie. Uczony śledziennik musi wyjechać w przeciągu kilku tygodni. Miał wprawdzie jeszcze nadzieję, że Ossoliński podwyższy mu płacę i przy sobie go zatrzyma, ale zawiódł się w oczekiwaniu. Pytał raz nawet hrabiego, czyli nie wie jakiego sposobu, żeby tu został; hrabia flegmatycznie mu odpowiedział, że nie wie. Nie było więc czego się ociągać. Trzeciego grudnia wyjechał tedy Linde do Warszawy, Ossoliński odetchnął, i zaraz bardzo dyplomatyczne listy wyprawił do ordynata i do księcia Adama, w których wprawdzie nie ujął nic sławy Lindemu, ale zarazem doniósł, że go z pożytkiem dla bibljoteki zastąpić potrafi.

Sygiert więc staje u celu swych życzeń, postępuje na miejsce rzeczywistego bibljotekarza i z radością o tern donosi rodzicom. „Awans ten, — pisze — najwięcej cieszy mnie dlatego, że rodzicom będę mógł ulżyć kosztów, bo 500 reńskich pensji, które teraz mieć będę, wystarczą mi zupełnie na uczciwe utrzymanie się.“ Uprzedza jednak, aby niebardzo, nie „z zanadto wielkim entuzjazmem“ dziękowali hrabiemu, żeby znów nie myślał, że teraźniejsze miejsce już za non plus ultra szczęśliwości ludzkiej uważa. „Już ja za to kiwnąłem mu głową ze trzy razy — dodaje — ale chociaż on bardzo dobry człowiek, tego mu nigdy nie okażę, iżbym się bez łaski jego obejść nie mógł. To panów bardzo psuje.“

Młody bibljotekarz zaczyna już nawet nie być nieczułym na zaszczyty. „Tutejsi uczeni — powiada — nowemu panu bi-bljotekarzowi kłaniać się zaczynają. Cały dom już mi winszował — i mogłem uważać, że szczerze...“ Z urzędem przyszły wszakże i trudy. Linde pozostawił bibljotekę w wielkim nieładzie, trzeba było okazać się godnym awansu: zaprowadzać porządki. Hrabia wyjechał w odwiedziny na dłuższy czas do Thu-gutta na Węgry, Sygiert więc korzystał z tej sposobności, aby mu zrobić niespodziankę i podczas jego nieobecności uporządkował i pooprawiał krocie luźnych panegiryków, które „Linde, Bóg wie, po jakiemu kazał pooprawiać. Ja te panegiryki, pisze, razem pozbierałem i jedną kolekcję chronologicznym porządkiem z nich zrobiłem; tylko panegiryki do Zamoyskich i do Ossolińskich osobno zebrałem“.

Do tych nieporządków w bibljotece wraca w swych listach kilkakrotnie ; widać, że mu dobrze dokuczyły. „Okrzyczana sława Lindego — pisze w jakiś czas później — będzie jeszcze z rok dla mnie ciężarem, bo Zamoyski, Worcellowa, książę Adam nie widzą go inaczej, jak tylko przez powiększające szkło jego dyk-cjonarskiej zasługi i będą sobie zapewne wnosić, że bibljoteka wiele na nim straciła, którą jednak zdał mi w takim nieporządku, że gdzie tknąć, to jest co poprawiać. Ale i to nie odstrasza mnie bynajmniej. Chociaż jeszcze rekrutem jestem, ufam sobie przecie, że zaraz w pierwszym roku mego bibljotekarstwa zacznie wychodzić nasze pismo perjodyczne, które dla uczeńszej publiczności zapewne będzie bardziej zajmujące, aniżeli Dmochowskiego „Pamiętnik.“

Kwasy z powodu wyjazdu Lindego nie skończyły się wszakże na nieporządkach w bibljotece i na skargach Sygierta. Dyrektor nowego gimnazjum, niezadowolony widocznie ze swego stanowiska, które mu więcej aniżeli poprzednie nakładało pracy i z obejścia się z nim Ossolińskiego, napisał doń z Warszawy list „dosyć grubjański.“ Ossoliński nie odpowiedział osobiście na wylew złego humoru skwaszonego filologa, ale „kazał mu przez marszałka krótko a węzłowato odpisać.“ Niełaskę Ossolińskiego tłumaczył sobie Linde oczywiście intrygami Sygierta, nie miał jednak słuszności, i możemy w tej mierze wierzyć poufnemu listowi młodego bibljotekarza, pisanemu do rodziców, przed którymi nie miał tajemnicy.

„Musi sobie Linde wnosić, — pisze on — że ja hrabiego przeciw niemu poduszczam, ale bardzo niewinnie, bo mogę mówić, żem szczerze hrabiemu odradzał z nim się przedzierać, przez co jeden na nienawiść, drugi na śmiech się wystawia“. Wiedząc jednak, że Linde mniema, iż on jest sprężyną wszystkiego złego, oczekiwał Sygiert lada chwila jakiej literackiej zemsty. Pisał bardzo szczegółowy i gruntowny rozbiór tłuma-

i

P

r? *-■

Ak.- ®Fr.

* à*d

—*

• i-i ■'    *

te? •••    —

I

i

-

i

MalH

■

1 * ' i ^ * H,

W'

il

lir •

MÜhi~

■

; ■

m

:

«1

ri

IP

?.. ' -. h* * -

DOM J. M. OSSOLIŃSKIEGO W BADEN POD WIEDNIEM

Podług litografii z rysunku Ignacego Duviviera Własność Biblioteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

s

....

P

»w

W

R

I * !

«

14

il

'-A

BIBLIOTEKA ,

V- '

czenia IIjady Dmochowskiego, który miał być drukowany w jednym z pierwszych zeszytów pisma Ossolińskiego. Otóż sądził, że Linde powie o tej krytyce Dmochowskiemu i że go „pod-dmuchnie“, aby pierwszy powalił młodego śmiałka i dobrze wy-nicował pismo, jak się tylko ukaże. Sygiert jednak spokojnie czekać będzie wyzwania. „Na krytykę Iljady — powiada — zawsze będzie czas, bo ją kiedykolwiek w naszym dzienniku będzie można umieścić, a nawet będzie trzeba, bo mam zamysł zebrać kiedyś wszystkich Polaków, którzy co z greckiego tłumaczyli, i tak wystawić obraz ich zasług i ocenić każdego robotę w szczególności. Teraz jeszcze nie mogę się do tego zabrać, bo jestem rozerwany innemi zajęciami i nic mnie też nie przynagla. I owszem, niech wyjdzie co mego, jeżeli mnie zaczepi, będę się bronił, nie zaczepiając zaraz naodwrót, a później dopiero będzie przyzwoiciej z flegmą i jego zasługi roztrząsnąć.“ Przygotowywana w ten sposób literacka wojna na niczem się wszakże skończyła, gdyż Dmochowski nic nie napisał, a Sygierta krytyka Iljady pozostała w rękopisie.

Nieocenione skarby bibljoteki Ossolińskiego pobudzały młodego pisarza do wielkiej, śmiałej pracy — do napisania literatury polskiej. Nie chciał poprzestać na bibljotekarskiej czynności i nie myślał bynajmniej zostać bibljografem, przed czem go po przyjacielsku przestrzegał Wężyk. Materjalne stanowisko było osiągnięte, teraz chodziło o zyskanie sobie zasługi w narodowej literaturze. Rok 1804 miał być pierwszym rokiem szerszego działania, w nim miała się okazać polskiej publiczności . Wanda i tomik tłumaczeń z greckiego i z łacińskiego, a nadto długo przygotowywane czasopismo czekało tylko druku. Fundament literackiej przyszłości był już położony, człowiek zrobił, co do niego należało, przygotował się do pracy, los miał dokonać reszty — pozwolić mu pracować...

Lecz los okazał się nieprzychylnym; jedno życie więcej miało pójść marnie. Sygiert zapadł znowu w zimie na zdrowiu, jak się zdaje, na płuca; na wiosnę pojechał do rodziców i tam umarł. Wanda nie wyszła z druku, czasopismo lat dwadzieścia kilka czekało na innego odpowiedzialnego redaktora, a pamięć o pełnym talentu człowieku prawie zaginęła, gdyż tylko wiedeński przyjaciel Urmowski podał krótki jego życiorys

22

Z przeszłości, II

w „Pamiętniku Lubelskim“ z roku 1815, a za nim Karol Estreicher zanotował bibljograficzną wzmiankę.

Owoce też krótkiego życia niewielkie. Cztery pieśni z Tyr-teusza, jedna z Biona, dwie elegje z Janickiego: do Piotra Kmity i Rafała Wargowskiego, z Ossjana Kalton i Kolmala, z Pope’a O człowieku — oto tłumaczenia, które zebrał Urmowski i zamieścił w „Pamiętniku Lubelskim“ z roku 1815. Są tam i dwa oryginalne wierszyki Sygierta Do przyjaźni i Piosneczka, tudzież rozprawka O przyjaźni. Redakcja „Czasopisma Bibljoteki Ossolińskich“ przypomniała sobie także w roku 1832 o bibljote-karzu Zakładu i wydrukowała wyjątek z jego tłumaczenia księgi pierwszej Lukrecjusza. Za życia doczekał się młodzieniec druku słabej tylko próbki swej pisarskiej zdolności, a mianowicie krytyki poematu Rolnictwo Dyzmy Bończy Tomaszewskiego, którą umieściły „Annalen für österreichische Litteratur“ (w styczniu r. 1802). W rękopiśmie spoczywają jeszcze w Bibljotece Ossolińskich cztery księgi z Lukrecjusza, tłumaczenie pienia o bogini miłości z Homera, krytyka tłumaczenia Iljady Dmochowskiego, przedmowa do pism humorystycznych Pełki i wiele innych, pomniejszych poezyj.

KS. FRANCISZEK SIARCZYŃSKI.

Ksiądz Franciszek Siarczyński był typem kanonika in flo-ribus, w najlepszem tego słowa znaczeniu. Niczego mu nie brakło. Miał znakomitych kolatorów w Sieniawie, dobrze urządzony dom z obfitą piwnicą i rządną siostrą i zapaśny grosz w komodzie i pomiędzy ludźmi.

Duchowny swój zawód rozpoczął od pijarskiej zakonnej sukni, zamienił jednak później habit na sutannę i otrzymał od księżnej marszałkowej Lubomirskiej probostwo łańcuckie, z którego się przeniósł w roku 1804 na korzystniejszą parafję jarosławską.

Znając dawniej księdza Siarczyńskiego tylko z jego Obrazu czasów Zygmunta III i pism geograficznych, bardzo niesympatyczne wyrobiłem sobie wyobrażenie o nim; odpychał mnie pisarską miernością, oschłością swego stylu. Rzadko kiedy wszakże można się spuścić tylko na autorstwo, aby poznać człowieka. Niezawsze to prawda, co powiedział Buf fon: Le style c'est l'homme... Styl utworów, przeznaczonych do druku, często myli — a i ja pogodziłem się z ks. kanonikiem zupełnie, przeczytawszy jego liczne dotąd przechowane listy i nie dziwiłem się wcale, że szanowny prałat bywał codziennym prawie gościem w Sieniawie, w Przeworsku albo u pani Morskiej w Zarzeczu. Wesołym i dowcipnym był towarzyszem, łatwym w stosunkach, a jeżeli tego było potrzeba, ułożył nawet „krakowiaka“, zabawił się, nie ubliżając bynajmniej poważnej swej sukni.

Otwarty dom dla sąsiadów prowadziła siostra księdza prałata, pani Gołaszewska, która później dużo krwi napsuła swym ubogim krewnym, osiadłszy na starość w Krakowie w klasztorze i zapisawszy znaczny majątek zakonnicom. Otóż pani Gołaszewska za młodych czasów, za życia księdza kanonika, wybornie

umiała prowadzić dom otwarty i przyzwoity, który na tak odpowiednią urządzony był stopę, że mógł przyjmować książęcych nawet gości.

Bardzo często urządzano w Sieniawie improwizowaną wycieczkę do księdza kanonika. Razu pewnego kawalkata oryginalny przedstawiała widok. Na czele poszóstne sanie, do nich przyczepione cztery małe saneczki, dalej sanie zwyczajne. W po-szóstnych saniach młoda księżna Adamowa z kilkoma damami, książę Adam, były minister i dostojnik, w dziecinnych saneczkach. „Gdziekolwiek jechaliśmy — powiada towarzysz tej wycieczki — wybiegali chłopcy widzieć ten osobliwszy zaprząg; pusty śmiech nam towarzyszył, nasz triumf jednak był w Jarosławiu ! Wszystkie przekupki za boki się trzymały, patrząc, jak nasze saneczki, odbijające się o kamienie, wyrzucały nas w śnieg i jakeśmy się starali w biegu wskakiwać w niewygodny wehikuł.“ Obiad też u księdza Siarczyńskiego bardzo smakował po krótkiej komocji, a obiad był przedni, wino wyborne. Gospodarz wymyślał różne zdrowia, towarzystwo było pod dobrą datą, sprowadzono muzykę, tańczono i późno w noc w dobrym humorze wrócono do Sieniawy.

Jeżeli urządzanie dobrych obiadów było zasługą pani Gołaszewskiej, to zato umiała ona dość głęboko sięgać do kieszeni księdza prałata, który tego wcale nie lubił. Razu pewnego zdawało się siostrze, że chora, i pojechała leczyć się do Warszawy, do jakiegoś francuskiego szarlatana. Mija dwa tygodnie, pani siostra nie powraca, ale pisze coraz częściej o pieniądze. Biedny kanonik wybornie się wtedy skarżył pani Urbańskiej z domu Czosnowskiej, sąsiadce i przyjaciółce marnotrawnej siostry.

„Fumigacje — pisze z humorem ksiądz Siarczyński — już rozpoczęła, które lubo wielkie poty sprawują, bynajmniej jej jednak nie osłabiają, ale owszem ma po nich dobry sen i apetyt, tern gorzej, bo w Warszawie wszystko niezmiernie drogo. Każda kąpiel fumigacyjna trwa trzy kwadranse, a pół godziny po niej w tymże domu spoczywać musi, zanim ochłodnie. Ten, u którego się bierze te fumigacje, nie jest doktor, ale generał francuski, zowie się Préchamps i tern się tylko trudni. Takich kąpieli brać jej każe 40. Obawiam się, aby i więcej takich kąpieli brać się jej nie zachciało, gdyż każda dukata kosztuje. Pisze, że nie myśli

KS. FRANCISZEK SIARCZYŃSKI

Podług portretu Karola Schweikarta Własność Akademji Sztuk Pięknych w Krakowie

c-

P°4/

<a

>

’i j w

%% a

Z

*

%

3>

^ .

o

hs

jak tylko o zdrowiu, a przecież bywa u księżnej — z powinności, była na obiedzie u pani Zamoyskiej i Kickiej, bo nie wypadało się wymówić, na wieczorze u pani Morawskiej, bo pięknie prosiła; oddawała wizyty w kilku domach, bo to dawna znajomość; miała być na wielkiej gali u namiestnika Zajączka in gratiam urodzin imperatora Aleksandra, ale to tylko dla Zosi źychliń-skiej i że księżna tego chciała; ma już bilety na sejm, bo jakżeż nie mieć tej ciekawości? Słowem wszędzie dla jakiejś przyczyny, a przecież nigdzie nie bywa. Gdyby to można zamiast pieniędzy — kończy ksiądz prałat — puścić jej Wisłą dwa korce żyta ?“

Ksiądz prałat miał tę wielu prałatom wspólną właściwość, że nie lubił pieniędzy wydawać, a tern mniej pożyczać, nadzwyczajnie też zręcznie umiał się wymawiać od pożyczek.

Jeden z sąsiadów literatów, właściciel pięknej bibljoteki, kilka razy chciał się poratować u księdza kanonika, tern bardziej, że mu książek pożyczał i miał prawo do pewnej wzajemności. Ale nieczuły prałat oświadcza mu wprawdzie z wielką uprzejmością, że „wdzięczny jest za łaskawe zaufanie w jego chęci i dobre wyobrażenie o kasie“ i zapewnia go, że co do pierwszych nigdyby się nie zawiódł, ale niestety doświadcza przykrego deficytu, gdziekolwiek bowiem posłał, otrzymywał od debitorów piękne słowa — ale nie pieniądze.

Co ksiądz kanonik ma jeszcze wspólnego z innymi członkami duchownego stanu — to niepospolitą miłość własną i przytłumioną wprawdzie, ale bardzo żywą żądzę honorów. Był on już wprawdzie kanonikiem warszawskim i warmińskim, członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, dziekanem w swojej diecezji, ale przecież z upragnieniem oczekuje, aby co rychlej zostać członkiem Stanów galicyjskich i z pokorą wprawdzie, ale z rodzajem bólu przyjmuje to, że książę generał ziem podolskich, przedstawiając honoracjorów, zgromadzonych w Sieniawie, imperatorowi Aleksandrowi, jego pominął. Kwaśno się też pociesza, że „przedstawiał tylko tych, którzy jakikolwiek mieli mundur na sobie.“

Dzieli też z innymi literatami tę właściwość, że o towarzyszach pióra z przekąsem się wyraża; dzieło Ossolińskiego o Orzechowskim nie ma dlań żadnej wartości i żałuje, że taki uczony człowiek zajmował się jakimś tam warchołem XVI wieku. Kamińskiego radby oddać do bonifratrów; Fredro posiada zaledwie łatwość pisania wierszy, ale też do łatwości łączy zwyczajne u współbraci zaniedbanie; zacny prałat nie przewidywał, że za lat kilkadziesiąt o jego Zygmuncie III zaledwie się wspomni, a nie mówię już, że Fredrę, ale i Ossolińskiego za znakomitych uznają pisarzy.

Któż jednak nie ma słabostek? Łatwo je darować, jeżeli je zalety zrównoważyć zdołają. Ksiądz Siarczyński zaś należy do ludzi, którzy najlepszą po sobie pozostawili pamięć, którzy nawet mieli to nieszczęście, że nad ich grobem kilku miernych poetów treny swe rozwodziło. Pomiędzy innymi także jakiś pan Adolf von Śliwiński nienajgorzej jeszcze wołał po niemiecku:

Todte, dicke, starre Bücher halten Zur Erinnerung wir von dir mit Schmerz, Aber hohen Geist und warmes Herz Fühlen wir in ihnen heimisch walten.

Ksiądz Siarczyński dobrze wpływał na całą okolicę, krzątał on się pod względem literackim, zbierał historyczne i statystyczne materjały, niejeden dawny rękopis wydobył na światło dzienne, niejedną wiadomość przechował, a gdy go Henryk ks. Lubomirski, jako kurator Zakładu imienia Ossolińskich, powołał na pierwszego bibljotekarza cennej książnicy, oddał się ksiądz prałat z całą energją nowemu zawodowi, pilnował budowy gmachu, sam książki układał, katalog spisywał, a wreszcie raźno wziął się do wydawania „Czasopisma“ i „Kalendarzyka.“ Zachęcał do pisania, poprawiał, z młodzieńczą wiarą starał się temu pismu zapewnić przyszłość, a chociaż na kalendarzyku stracił 140 złr. monetą konwencyjną, gdyż sprzedał tylko 100 egzemplarzy — to przecież pocieszał się, że Bandtkie w Krakowie jeszcze gorzej wyszedł na swem czasopiśmie i że cały nakład leży w magazynie...

Trzeba było anielskiej cierpliwości i wytrwałości Danaid, aby wówczas redagować pismo i jakie takie utrzymywać stosunki z naczelnikiem cenzury, panem Bernhardem. Straszny ten człowiek mało co po polsku rozumiał, bał się przytem naczelnej cenzury w Wiedniu, byłby był zatem najszczęśliwszy, gdyby się

nic polskiego nie drukowało. Niestety, jednak Zakład miał przywilej na czasopismo, a ksiądz Siarczyński był na tyle wytrwały, aby wielkie trudności pokonywać i naprzekór panu Bernhardowi drukować — po polsku... Wyjście więc każdego zeszytu „Czasopisma“, złożenie każdej ćwiartki, a niemal każdego wiersza poprzedzał targ o słowa pomiędzy cenzorem a redaktorem. Cesarz Franciszek nadał bibljotece tytuł „narodowej“, pan Bernhard tytułu tego nie chciał uznać, trzeba było dopiero odnosić się do samego namiestnika, księcia Lobkowitza, wydobywać odręczne pismo cesarskie do ś. p. Ossolińskiego, aby nareszcie przekonać Zoila, że ks. Siarczyński ma rację. Biedny redaktor chciał użyć na cenzora „sposobów“, ale i te na nic się nie przydały, gdyż cenzor sądził, że każdy polski druk jest co najmniej podejrzaną rzeczą.

W roku 1828 obchodzono z szczególną uroczystością urodziny cesarskie, był to bowiem sześćdziesięcioletni jubileusz rządów. Ksiądz Siarczyński, chcąc w imieniu Zakładu okazać wdzięczność cesarzowi, że zezwolił na założenie instytucji, urządził na frontonie gmachu wspaniały transparent czyli, jak się z puryzmem wyrażał, „przeźrocze“ i napisał na nim następujący wierszyk :

Pod zaszczytem Twej opieki Skarb ten nauk przetrwa wieki, Twej dobroci i potęgi Chwałę głoszą światu księgi,

I w nich nową moc powodu Uznaje wdzięczność narodu.

Pan Bernhard przechodził zapewne z bólem serca koło tego przeźrocza, wspominającego tak wyraźnie o narodzie, ale że transparent zawiera jedyne pismo, do którego nie można zastosować słów: scripta manent — więc pozostawił bibljotekarza w spokoju. Bibljotekarz jednak nie poprzestał na transparencie; umieścił w swojem piśmie artykuł o monarsze i wyraził się, że: „Najlepszy ojciec swych ludów dał nowe Galicjanom powody, aby był od nich i polskiem sercem kochany i polskim językiem wielbiony.“ To się wydało za śmiałe temu szczególnemu cenzorowi i nie wdając się w logiczne wywody, wykreślił powyższe słowa i zabronił ich drukować.

W takich stosunkach mogła odejść ochota od pisania, a cóż dopiero od wydawania czasopisma; ale ksiądz Siarczyński nie zrażał się tern wszystkiem, za co mu się należy uznanie potomności. Niedługo wszakże pełnił bibljotekarskie i redaktorskie obowiązki; umarł w listopadzie 1829 roku, a umarł, jak na uczonego przystoi, przy pracy, przy pulpicie.

WALENTY CHŁĘDOWSKI.

Walenty Chlędowski urodził się w roku 1797 w jasielskiem, gdzie rodzice jego mieli wioskę niedaleko Dukli. Skończył szkoły we Lwmwie i osiadł tamże, poświęcając się literackim pracom. W roku 1818 zawiązało się we Lwowie Towarzystwo w celu ćwiczenia się w literaturze polskiej, złożone z młodych ludzi, po większej części współpracowników „Pamiętnika Lwowskiego“. Walenty Chłędowski, zostawszy przewodnikiem Towarzystwa, zagaił pierwsze posiedzenie długą mową, zachęcającą do podniesienia smutnego stanu literatury; snąć jednak zachęta w pierwszej tylko działała chwili i obojętność dla umysłowego ruchu nie znikła jeszcze zupełnie, bo w trzy miesiące po założeniu Towarzystwa prezes pisze serdeczne wezwanie do członków, aby gorliwiej wypełniali przez statut określone powinności.

W roku 1820 obejmuje Walenty Chłędowski dotąd przez starszego brata redagowany „Pamiętnik“, rozszerza jego rozmiary i nadaje mu tytuł: „Pszczółka Lwowska“, która co do treści w zupełnem z „Pamiętnikiem“ zostawała pokrewieństwie. Niedługo wszakże mogło trwać wydawnictwo „Pszczółki“. Zapewne brak współpracowników i mały udział publiczności skłonił jej redaktora do udania się za starszym bratem do Warszawy, gdzie życie umysłowe o wiele wyżej stało, aniżeli w Galicji.

Redagowanie „Pamiętnika“, „Pszczółki“ i czynności literackie Walentego Chłędowskiego w drugiem dziesięcioleciu ubiegłego wieku były pierwszym działem jego publicznego życia. ówczesne jego poezje, w znacznej części bajki, mają jeszcze klasyczny zakrój, znamionujący szkołę stanisławowską.

W Warszawie widzimy Walentego Chłędowskiego wstępującego do publicznego urzędu jako adjunkt honorowy w Komisji Wyznań i Oświecenia; zawód ten wszakże nie musiał od-

powiadać jego widokom, bo 21 grudnia 1822 roku bierze dwumiesięczny urlop, jedzie do Galicji i zostaje nadal we Lwowie. Ożeniwszy się tam z panną Tchórznicką, zamieszkał w dobrach żony w Żelechowie koło Lwowa. Niedługo jednak cieszył się małżeńskiem szczęściem, w rok po ślubie bowiem owdowiał, a głęboko dotknięty śmiercią ukochanej żony, podarł zapis, w którym ona przekazywała mu cały swój majątek. Szukając ulgi w cierpieniu, tern pilniej teraz rzucił się na pole literackie, i rzeczywiście odtąd zaczyna się najważniejszy okres w jego życiu, okres filozoficznych studjów i wydawnictwa „Ha-liczanina“.

W owym czasie filozof ja niemiecka stała jeszcze u szczytu swej potęgi; sława Hegla opromieniała całe północne Niemcy, a dzieła Kanta w świeżem były wspomnieniu. Spekulatywną niemiecką filozofję uważano podówczas za najwyższy wykwit ludzkiego rozumu. Nie dziw więc, że młodzi galicyjscy literaci z całym zapałem zagłębiali się w niemieckie systematy filozoficzne. W tym też duchu zaczął odtąd pracować Walenty Chłę-dowski, a najważniejsze jego rozprawy dotyczą filozofji, o której sam napisał, że dla nas zostanie „niewyczerpanem źródłem wszelkiej nauki, składem, początkiem i końcem wszystkiej naszej wiedzy.“

Aby zjednoczyć filozoficzne siły swego kraju, postanowił wydać pismo zbiorowe pod tytułem „Haliczanin“, w czterech tomach. Wyszły wszakże tylko dwa tomy w roku 1830; dalsze wydawnictwo, z przyczyny różnych okoliczności, nie przyszło do skutku. „Haliczanin“ był niezaprzeczenie jednem z najpoważniejszych pism, jakie się podówczas ukazały w polskiej literaturze. Obok rozpraw filozoficznych mieści on powieści i poezje, wyszłe z pod najznakomitszych piór. Aleksander hr. Fredro, Jan Nepomucen Kamiński, Józef hr. Dunin Borkowski, Euge-njusz Brodzki najszczerzej wspierali wydawcę. W rozprawach Walentego Chłędowskiego spostrzec tutaj można dwojaki kierunek: rozszerzenie znajomości filozofji niemieckiej z jednej strony, z drugiej zaś zniszczenie klasycznej szkoły, usunięcie jej podstaw filozoficznych, a natomiast rozszerzenie pojęć romantycznych. Rozprawy: O filozofji, jej potrzebie i korzyściach; O samotności i jej wpływie na umysł i serce — należą do pierw-

ij

•i!

di

mi

:

II i: P

■ ■y-.

.4 li:,¹!

im

Ul

1

Æ&Ëâii

jj? M

ii

III

II

lii

II

li'l :i PI

i'ii

BI ii

1||D

il

K!

li

i'i

;■

;d'

!i;!

i' ■■■ ¹ i'i

WALENTY CHŁĘDOWSKI

Podług drzeworytu w ,,Tygodniku ilustrowanym“ z roku 1866

O

>0

*

$

A/

o fit

«5 <av ,oi

j

★

szej kategorji; w dwóch zaś innych rozprawach, mianowicie: Arystoteles sędzia romantyczności i O poezji i poetach, występuje autor jako przeciwnik klasyczności i bardzo dokładnie wykazuje, jak źle wykładają klasycy pojęcia estetyczne Arystotelesa.

Walenty Chłędowski, przypatrzywszy się zbliska w Warszawie zaciętej walce klasyków z romantyczną szkołą i wziąwszy w niej czynny udział, starał się podobnież w Galicji zniszczyć szczątki klasycyzmu, a korespondencja z bratem Adamem, w Warszawie podówczas zamieszkałym, dostatecznie świadczy, jak obydwaj bracia wszelkiemi sposobami starali się podkładać miny pod tak zwanych „ślimaków“. Zamiłowany w niemieckiej literaturze, upodobał sobie Walenty Chłędowski szczytne poezje Schillera, a tłumacząc wiele z pięknych jego ballad i drobniejszych poezyj, starał się przekonać swoich ziomków, że poezja romantyczna, która w Polsce jeszcze nie zyskała uznania, w obcych literaturach już zaszczytne otrzymała miejsce. Tłumaczenia ballad Schillera, piękne i prawdziwe, należą do najcenniejszych pamiątek po Walentym Chłędowskim. Porozrzucane po pismach perjodycznych, nie były nigdy razem drukowane, podobnież jak inne wiersze i rozprawy jego, któreby dzisiaj tylko w „Dzienniku Mód“ Kulczyckiego lub w „Rozmaitościach“ lwowskich, można wyszukać. Chłędowski dożył jeszcze zupełnego zwycięstwa romantyków nad klasykami; mniej wszakże był szczęśliwy w rozkrzewianiu niemieckiej filozofji, która była u nas zawsze egzotyczną rośliną, pielęgnowaną tylko w sztucznych cieplarniach.

Później zamieszkał Walenty Chłędowski w dziedzicznej swej wiosce w Wietrznem; słabe jednak zdrowie nie pozwalało mu przedsiębrać żadnej większej pracy, chociaż liczne notaty świadczą, że wiele miał przed sobą filozoficznych planów. Przymuszony w zagranicznych kąpielach rok rocznie prawie szukać ulgi, rozrywał się spisywaniem swych podróży, zamieszczanych w perjodycznych pismach lwowskich (Narodowy strój i taniec styryjski, Wycieczka do Berchtesgaden, do Triestu i t. d.). W rękopisie są jeszcze Listy do mojej kumy, pisane z Karlsbadu i na większy rozmiar zaczęta krytyka Listów Kremera, w której Chłędowski występuje jako otwarty przeciwnik zasad estetycznych krakowskiego profesora.

W roku 1846, w wigilję Bożego Narodzenia, umarł Walenty Chłędowski w 49 roku życia. Na kilka lat przed śmiercią nie mógł już, z przyczyny nadwątlonego zdrowia, wspierać piśmiennictwa ojczystego. Jedynem jego zajęciem była wtedy czytelnia obywatelska, powstała jego staraniem, a rozszerzająca w okolicy najnowsze płody literackie. Walenty Chłędowski był bratem zmarłego Adama Chłędowskiego i znanej w Galicji z kilku powieści Marji z Chłędowskich Pomezańskiej.

JÓZEF DZIERZKOWSKI I LWOWSKI ŚWIAT LITERACKI.

Niezupełnie jeszcze skonsolidowane społeczeństwa mają tę właściwość, że łatwo pozwalają się despotycznie owładnąć ludziom, którym niekiedy władza nie przystoi. Trafia się ktoś sprytny, rozumny, umiejący możniejszym dogodzić, wyzyskać cudze słabostki, uczynić się potrzebnym — i nikt już przeciw niemu nie śmie wystąpić, nie śmie go zrzucić z świecznika, choćby owo bożyszcze chwili nie miało prawa do jasnej aureoli.

Takiego stanowiska dobił się w zawiązuj ącem się nowem społeczeństwie lwowskiem z końcem XVIII i początkiem ubiegłego wieku adwokat Józef Dzierzkowski, stryj znanego po-wieściopisarza. Od osób, które znały jeszcze Dzierzkowskiego, wiemy, iż była to typowa postać. Niezmiernie otyły, tak, że z tego powodu nie wymagano od niego, aby oddawał wizyty, ubierający się po polsku, Dzierzkowski przez lat trzydzieści był najpopularniejszą figurą w stolicy, a czy to na Sejmach postulatowych, czy w sądach polubownych, czy w wielkich działach rodzinnych głos Dzierzkowskiego ważył zawsze ołowiem.

Jak wszyscy w owych czasach, pisał jeszcze zamłodu, a później oddał się bibljomanji obok adwokackiego zajęcia. Nazywano go żyjącą encyklopedją, tyle posiadał różnorodnych wiadomości. Wielkim był znawcą łacińskiego języka, co go zbliżyło do słynnego lingwisty, pana de Serra, pełnomocnego ministra francuskiego przy saskim dworze. Wyborny przy tern adwokat, uprzejmy, gładki, dowcipny, umiał sobie pozyskać nawet przyjaźń takich ludzi, jak książę generał Czartoryski i pan Stanisław Potocki.

Każdy go potrzebował; jeden, żeby wygrać jakąś zawiłą sprawę urbarjalną, drugi, żeby sprzedać majątek, inny, żeby się dowiedzieć bibliograficznych szczegółów o pismach Tomickiego albo z historji Ormian, inny nareszcie, aby u namiestnika mieć przez niego instancję.

Dzierzkowski piękną pisał polszczyzną, doskonale opowiadał, do każdej sposobności umiał przystosować wiersz Horacego albo Wergiljusza, każdemu dać wyjaśnienie o rodowych i majątkowych stosunkach. W jego biurze toczyły się najważniejsze sprawy majątkowe, w jego biurze także sprzedawał się każdy rzadki egzemplarz psałterza albo jakiejś odwiecznej biblji; miał on czas, aby licznym swym klientom dawać objaśnienia o sielankach Szymonowicza, donosić o zmniejszającym się ruchu towarzyskim we Lwowie i zwiększających się kłopotach finansowych. Mamy przed sobą dwa stosy aktów, jedyną, jak się zdaje, oprócz listów spuściznę pisemną po Dzierzkowskim. Sama różnorodność przedmiotów, do których się te akty odnoszą, dowodzi, w jak różnorodnych kierunkach rozstrzelała się jego czynność. Obok spisu ulotnych wierszyków, studjum nad aktami grodzkiemi, obok urzędowych dokumentów, odnoszących się do narodowej organizacji z roku 1809, rachunki ekonomiczne dóbr księcia generała, obok artykułów o kwestji polskiej, pisanych do obcych dzienników, studja do dziejów Kazimierza Wielkiego. Dzierzkowski miał napisać żywot króla chłopków, widocznie nie starczyło mu jednak czasu do wykonania tego literackiego zamiaru.

Ażeby uczynić zadość licznym interesom, dać sposobność mówienia ze sobą przejezdnym, wreszcie aby zespolić towarzyskie życie, przyjmował Dzierzkowski codziennie u siebie od 1-szej do 3-ciej po południu. Zasiadał wtedy za stołem, bawił się wielką kulą z wosku, którą ulepił powoli z topiących się świec i jak jaki prorok galicyjski wydawał swoje sądy i orzeczenia. Obok rozumu główną jego cechą była niezmierna próżność; rad się był szczycić przyjaźnią ludzi znakomitych, wielkiego rodu, zazdrosny był o swój wpływ u rządu, nie znosił, aby kto inny prócz niego brał w czemkolwiek inicjatywę. U rządu krajowego umiał sobie wyrobić zawsze stanowisko pełne zaufania, jako człowiek rozumny i rozległych znajomości.

Zamłodu, w roku 1794, był członkiem patrjotycznego komitetu lwowskiego, wspierającego powstanie Kościuszki, w roku

r-

. 4

!:

m

I

'■

M

JÓZEF DZIERZKOWSKI

Podług pastelu nieznanego artysty Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

.

*

*

D J’-o

*o J»#

O

Ü,:

> .

O

'V.

v^V

1809 widzimy go jako jednego z naj czynniej szych członków narodowej organizacji, później wszedł na tory legalne, został nawet w roku 1822 podskarbim koronnym królestw Galicji i Lo-domerji, następnie komisarzem cesarskim na Sejm, a w roku 1825 wice-marszałkiem Stanów galicyjskich.

Dzierzkowski odebrał sobie życie, zastrzelił się z końcem stycznia 1830 roku. śmierć jego stała się prawdziwym wypadkiem w Galicji, komentowano ją w najróżnorodniejszy sposób, to pewna, że powody jej smutny rzucają cień na słynnego adwokata. Za życia jego mówiono wiele o opiekach, w których odgrywał dwuznaczną rolę, o nierzetelnych rachunkach z administracji majątków mu powierzonych; znakomite stanowisko zasłaniało jednak wziętego powszechnie człowieka. W krótki czas przed śmiercią wyszły na jaw jakieś fakty... groził mu proces skandaliczny — ten proces był bezpośrednią przyczyną rozpaczliwego kroku.

Pomimo tych cieniów nie można Dzierzkowskiemu odmówić znakomitych zasług, a pomiędzy innemi i tej, że z jego inicjatywy powstało pierwsze literackie pismo we Lwowie. Krzątał się on zaraz w pierwszych czasach drugiego dziesięciolecia ubiegłego wieku około założenia dziennika, wystarał się już nawet w roku 1815 o rządowe zezwolenie, namówił księgarza Wilda do wydawnictwa, ale redaktora znaleźć nie było można. Pisał do Warszawy, sądził nawet, że się jaki pijar znajdzie, który zadaniu odpowiedzieć potrafi, ale i tam wielki był brak ludzi. Stanisław Potocki, naczelnik oświecenia, mówił Dzierzkowskiemu, że w Warszawie niema nikogo, ktoby był zdolny dobrze uczyć języka łacińskiego.

„Czyliż można się było tego spodziewać — pisze — na ziemi, na której się urodzili Tomicki, Trzecieski, Janicki i Modrzewski?...“

Z pierwszym stycznia roku 1816 „Dziennik Lwowski“ z pewnością miał zacząć wychodzić, ale z końcem listopada je

szcze nie miano redaktora. „Podobnego na redaktora człowieka

pisał wtedy do hr. Stadnickiego w Dukli — w całym Lwowie wynaleźć nie można. Są wprawdzie ludzie zdatni, ale w takiej klasie, która się temu powołaniu oddać nie może“ — a i o współpracowników trudno, bo „język uczony nie jest u nas

językiem narodowym, a zatem od profesorów i ludzi wyłącznie naukom poświęconych żadnej pomocy spodziewać się nie można“.

Stadnicki przyszedł Dzierzkowskiemu w pomoc. W Mytarce, tuż koło Dukli, mieszkał pan Seweryn Chłędowski, starej daty człowiek, gospodarz zawołany, rządny, zawsze czynny, najczęściej na wózku pomiędzy Duklą a Hawajem, majątkiem w Węgrzech, który trzymał w dzierżawie. Pan Seweryn co świt wstawał do gospodarstwa, śpiewał, chodząc pomiędzy wozy i konie, pełnym głosem: Kto się w opiekę... a zwrotki nabożnej pieśni przeplatał wykrzyknikami :

— Zaprzęgaj gniadego! Śpiesz się hultaju!

Krzątać się jednak było potrzeba, aby trzech synów i dwie córki wychować i dać im przyzwoite wykształcenie, pan Seweryn bowiem wierzył w rozum i naukę, co jeszcze wówczas nie wszędzie na Podgórzu karpackiem było artykułem wiary.

Wyjątkiem była Dukla, t. j. Antoni hr. Stadnicki, to też pałac tamtejszy niemało wpływał na szlachecki dwór w Mytarce. We dworze nie było klawikordu, więc panny prawie codzień chodziły przez kładkę na Jasiołce, aby się ćwiczyć na klawikordzie państwa Stadnickich, a chłopcy, jeżeli tylko byli w domu, a nie w szkołach, pożyczali książki z bibljoteki Kuropatnickiego, która już wtedy była przewieziona do Dukli. Wpływ tak uczonego na owe czasy człowieka, jakim był pan Antoni Stadnicki, był bardzo zbawienny dla młodych sąsiadów i stał się stanowczym na rozwinięcie ich literackich skłonności. Z dukielskiej bibljoteki wyniósł najstarszy z nich, Adam, początkowe swe bibljograficz-ne rozprawy. Dla młodych jednak umysłów zbieranie książek, ratowanie szczątków przeszłości, nie było wystarczające i mogło tylko chwilowem być naśladownictwem. Adam też, a za nim Walenty, zaczęli próbować swych sił w samoistnych artykułach. Próby te były w Dukli czytane i poprawiane, stanowiły niemały przedmiot literackich nadziei. Stary pan Seweryn cieszył się w duszy z sukcesów swoich synów, ale się z przekąsem o literatach wyrażał, gdyż praktyczny jego umysł niewielkie dla nich w literaturze odkrywał widoki. Pan Antoni Stadnicki brał jednak młodych literatów w obronę.

Gdy więc Dzierzkowski opisywał panu Stadnickiemu swe redaktorskie kłopoty, w tece Adama Chłędowskiego był już przy-

m

%

A,/* j

:Ł

)

1

JAN NEPOMUCEN KAMIŃSKI

Podług portretu nieznanego artysty Własność prof. Kazimierza Pochwałskiego w Krakowie

o

*

«:■

■

“ // s

o l’è' -o.

■i.

f-

$y

•V

*

gotowany mały zapas artykułów. Pan Stadnicki nie omieszkał o tern donieść do Lwowa.

„Niech twój młody literat — odpowiada Dzierzkowski — wcześnie składa materjały i przesyła do Lwowa“. Młody literat sam jednak przyjechał do stolicy, dał się z dobrej strony poznać wszechwładnemu adwokatowi, zadziwił go swoją znajomością bibljografji i zainstalował się jako współpracownik nowego pisma, któremu ostatecznie nadano tytuł „Pamiętnika Lwowskiego“. Prenumeratorów zgłosiło się 300, a z pomocą młodego literata dotrzymał Dzierzkowski słowa, gdyż wydał w pierwszych dniach stycznia roku 1816 pierwszy numer „Pamiętnika“. Numer nie był świetny, pełno w nim przedruków z pism wileńskich, tłumaczeń niemieckich artykułów, mdłych, nudnych i pobieżnych.

Snąć jednak literacki świat lwowski był albo dość zadowolony z tej publikacji, albo zwątpił o możności wydania czegoś lepszego, gdyż „młody literat“ został redaktorem, głównym zaś współpracownikiem Bruno Kiciński. Początek wszakże, dzięki Dzierzkowskiemu, był zrobiony. Chłędowski pisał najwięcej artykułów treści bibljograficznej, historycznej i literackiej, Kiciński drukował słabe tłumaczenie Owidjusza, Kamiński swe wyborne przekłady Schillera, Stanisław Jaszowski pierwsze swe poetyczne próby. Młoda literatura zaczęła się grupować około „Pamiętnika“; młodszy Chłędowski, Walenty, przyłączył się także do brata. Za inicjatywą braci Chłędowskich powstaje: Towarzystwo w celu ćwiczenia się w polskiej literaturze; statuty nieza-twierdzone przez rząd, obowiązujące tylko przyjaciół, najpoczciwsze kryją zamiary, ale z samego już tytułu widać, jak skromne były wiadomości założycieli o literaturze polskiej i jak skromne narazie wymagania. Młodzież ta czuje, że sił ma za mało, nie ma Mickiewicza pomiędzy sobą. Chęci dla ojczystej literatury jak najlepsze, ale brak łączności z polską przeszłością; nie opiera się ona na pisarzach ubiegłego wieku ani dalej nie idzie w przeszłość. Cóż zatem bierze za punkt wyjścia?

Wiedeń nasyła literackie nowości, z Warszawą coraz trudniejsze stosunki, polskich bibljotek w kraju niewiele, zbiory Ossolińskiego jeszcze w Wiedniu — to wszystko pociąga za sobą, że tym ludziom łatwiej w kraju zapoznać się z Niemcami aniżeli z polską przeszłością. Punktem wyjścia jest zatem świetna ówczesna niemiecka literatura: Schiller, Goethe, Jan Paweł Richter w poezji, Kant, Fichte w filozofji. Po francusku niewiele czytają, ze szkół wynieśli nawskróś niemieckie wykształcenie.

Lecz dotąd, szkolnym prowadzeni torem, Bujaliśmy po obcej Teutonów krainie,

Ich liczne dzieła jedynie Były nam całą nauką i wzorem.

Bez zachęty, bez przykładów Nie znaliśmy ni dziejów, ni mowy naddziadów.

Gdy ta młodzież, wyszedłszy ze szkół, spotkała się z autorami stanisławowskimi, gdy się do niej przekradły wiersze Niemcewicza —

Jakaż natenczas radość przejęła umysły Gdyśmy z nad brzegów Renu i Dunaju, Przeniósłszy zapał do własnego kraju, Znaleźli na brzegach Wisły Równie, lub więcej zajmujące kwiaty,

I dzieła smakowite, i język bogaty.

Gdyśmy zamiast twych Gessnerów, Słodkich Simonidesów i Karpińskich mieli, A tysiąc Hagedomów, Pfefflów i Rabnerów Uzów i Kleisto w, Gleimów i Biirgerów W jednym Krasickim ujrzeli.

Powoli więc, nieśmiało oswobadza się ta młodzież z obcych myśli, z obcych wyobrażeń i zaczyna szukać podstawy we własnych pisarzach. Towarzystwo ćwiczenia się w polskiej literaturze wiedzie ją ku temu celowi, „Pamiętnik“ ma być polem, na którem po raz pierwszy będzie można spróbować własnych skrzydeł.

Adam Chłędowski, który jako redaktor „Pamiętnika“ był widocznym przewodnikiem tego ruchu, nie wytrwał na stanowisku. Po trzech latach pobytu we Lwowie wyjechał do Warszawy, zdawszy redakcję bratu, aby tam wziąć bardzo żywy udział w dziennikarskich czynnościach. Od roku więc 1819 obejmuje redakcję Walenty Chłędowski. „Pamiętnik“ zaczyna być staranniej redagowany, aniżeli dawniej, ale po roku upada, na-

■r?« i

iüHLi i

Ut

Æj

LM

pi m

ai

j &â

m.

I li

ISf

-rê

K,

|yS

•r

«Y

[V

*»

i'

M-

WAŁY HETMAŃSKIE WE LWOWIE,

Z WIDOKIEM TEATRU W KOŚCIELE POFRANCISZKAŃSKIM Podług gwaszu Franciszka Gerstenbergera z r. 1807 Własność Bibljoteki Fundacji Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie

*

yc^

"T

*

O

LU

è“# I

a

O 03

■ y

w O

? Cû⁷

O

-

#

£5?*

'

turalnie dla braku współpracowników i prenumeratorów. Redaktor sądzi, że nowym tytułem pobudzi publiczność do współudziału i zakłada „Pszczółkę Polską“, ale i ta kona w ciągu roku 1820.

Inicjatywa jednak dana wydawnictwem „Pamiętnika“ i towarzystwem literackiem nie pozostaje bezowocną. W roku 1817, w rok po pojawieniu się „Pamiętnika“, zaczynają wychodzić „Rozmaitości“, w pół roku po upadku „Pszczółki“ powstaje „Pamiętnik Galicyjski“. Co więcej publiczność zaczyna nabierać nieco interesu do ojczystej literatury, w samym Lwowie tworzą się pewne literackie kółka, powiedziałbym nawet stronnictwa.

Główne koło literackie grupuje się około teatru i jego widomej głowy: Jana Nepomucena Kamińskiego. Był to człowiek, który miał wielu nieprzyjaciół, ale jeszcze więcej przyjaciół, w każdym razie osobistość niepospolita, godna wspomnienia. Żywy, wrażliwy, entuzjasta, poeta, ale nie ów słowiański typ poety o jasnych włosach i rękach, opadających przed każdym czynem, owszem, skory do działania, wytrwały, przywykły do pracy. W siedmdziesiątym roku życia pracował jeszcze nad wykształceniem młodych artystów, a skoro sobie kogo upodobał, skoro odkrył w nim iskrę talentu, tyle sobie zadawał pracy, tyle razy kazał rolę powtarzać, tak gestykulował, tak głos podnosił i zniżał, tak tłumaczył myśl autora, tyle historycznych dawał objaśnień, że chorzystkę w kilka dni przemieniał na pożyteczną artystkę, a aktora, który prócz gwałtowności temperamentu żadnych innych nie miał zasobów, na Franciszka Moora... Gdy na świeży grób znakomitego męża rzucono kilka wierszy uznania, czytano tam następujące słowa:

Żył pośród dziatwy mąż jak ze stali, Gdzie tylko ostrzem uderzy ducha, Wszędzie rozjaśni, wszędzie zapali,

I iskrę drobną w płomień rozdmucha.

Jest w tych słowach wiele prawdy; cokolwiek Kamiński w swem życiu przedsięwziął, czegokolwiek się dotknął, tego dokonał, a mówiąc po rzemieślniczemu: „praca mu się w rękach

paliła“. Wszystkie też jego czyny noszą cechę tej namiętności, tej gorączki, pisał dobre i złe rzeczy, piękne i mierne, walczył z życiem jak mógł, raz je oburącz obejmował, cieszył się niem, używał go pełną piersią, to znowu zniechęcał się, żalił, pryskał żółcią naokoło siebie; jednej tylko myśli nie spuszczał z oka w złej i dobrej doli — kształcenia języka...

— Tam leży ów odwieczny skarb zakopany — mawiał — póki mamy język, możemy spokojnie patrzyć w przyszłość!

Kamiński podniósł we Lwowie teatr do wysokości narodowej instytucji, z jednej bowiem strony uważał go za skarbnicę języka, z drugiej starał się, aby pomiędzy publicznością a teatrem stworzyć nieprzerwaną łączność, aby się nim ludność zajęła żywo, aby w powodzeniu sceny narodowej widziała zaspokojenie własnej ambicji. W tern zagadka, że teatr we Lwowie bywał za dawniejszych czasów ulubionem dzieckiem publiczności i że nawet materjalnie bardzo dobrze mu się powodziło.

Publiczność, owa większość ludności w mieście, która mniejszości nakazuje milczenie, zawsze była za Kamińskim, umiał jej bowiem schlebiać, umiał zawiązywać pomiędzy nią a sceną pewien serdeczny stosunek, który do ostatnich prawie czasów pozostał w tradycjach Lwowa, umiał odzywać się do parteru.

Nie było nowego przedstawienia, nie przeszedł Nowy Rok, ani żadna uroczystość, aby Kamiński nie wystąpił z jakimś pro- lub epilogiem, albo nie przemycił w treści sztuki choćby kilku wierszy, które miały utrzymywać ciepły, serdeczny stosunek z publicznością.

Wam należy złożyć dzięki,

Za tutejszej sceny wzrost. Gdyby nie dar waszej ręki, Byłby u nas post i post!

Ach ty luby mój parterze, Bywajże mi waćpan zdrów, Na waletę krzyknę szczerze: Niechaj żyje Lwów i Lwów!

Cóżby to był za teatr, któryby tych słów nie przyjął grzmotami oklasków, czuł też dyrektor, że ma w nim serdecznego przyjaciela, sprzymierzeńca, i nieraz do niego apelował, nieraz się przed nim tłumaczył. Zdarzyło się, że robiono dyrektorowi zarzuty, że wprowadza nieskromne sztuki na scenę, że swawolny kierunek wkradł się do teatru. Kamiński nie milczy, nie pozwala się rozszerzyć złym wieściom bez odpowiedzi, ale zwraca się do swego obrońcy — do parteru:

Człowiek każdy jest ułomny, Bardziej lubi złe, niestety;

Póki wielki świat był skromny, Skromne były i poety —

Lecz jak zaczął zmieniać czucie, Zamiast rzeczy brać się wiatru, Niema dziwu, że zepsucie, Zakradło się do teatru...

Oczywiście, że po wtrąceniu takich wierszy w operetce Widowisko, któremu trudno dać nazivisko, publiczność uniewinniła kochanego dyrektora i ulubioną scenę.

Na mniej znaczące zarzuty odcinał się dyrektor lekkiemi wierszykami, gdy jednak cięższe przyszły czasy, gdy albo publiczność obojętniała, albo inne groziło jej niebezpieczeństwo, wtedy umiał w poważną uderzyć nutę, publiczność chwycić za serce, a władzę pochlebstwem ułagodzić. Albo też nieraz w namaszczonych słowach przedstawiał parterowi powołanie sceny, okazywał ją w aureoli wzniosłego powołania. Któż nie zna owych słów tylekroć cytowanych — i nadużywanych?

Scena zabawą czczą nie jest dla gminu,

Ani jest wiechą podłego rzemiosła,

Ona ze skały skry bije do czynu —

Maską gmin wabi — aby go podniosła!

Słowa Kamińskiego były szczere, wierzył on w pożytek sceny, widział jej zbawienne skutki i z duszy pracował nad jej podniesieniem. Istnieje po nim blisko sto dzieł scenicznych, przerabianych lub oryginalnych, naturalnie wiele z nich bez wartości, ale niektórym nie można zaprzeczyć poetyckiej werwy, albo owej specjalnej teatralnej siły, która nie dba o krytyków.

Wśród takiej ruchliwości dyrektora tworzyło się około teatru grono znajomych, koło przyjaciół, które wspierało scenę, a przy tern niemało się przyczyniało do podniesienia uroku ję-

zyka i literatury narodowej. Jednym z takich najszczerszych przyjaciół teatru był pan Wincenty Kopystyński, mieszkający podówczas w Babuchowie, w okolicach Stanisławowa. Jego kosztem wyjeżdżało zwykle lwowskie towarzystwo teatralne na lato do Stanisławowa, tam przez czas wakacyj dawało przedstawienia, a w dnie, w których nie grano, udawali się znakomitsi artyści na Parnas babuchowski, do pana Wincentego. Bywali tam także wszyscy młodzi poeci, jak Albin Niezabitowski, którego zwano Horacym, Jan Kanty Podolecki i Tymon Zaborowski.

Pan Wincenty miał prawo mecenasowania lwowskiemu teatrowi, sam bowiem tłumaczył Fedrę Racine’a, deklamował wiersze swego utworu, chociaż niebardzo szczęśliwie, a przytem był bardzo zamożnym człowiekiem. W pomnażaniu fortuny miał niemało szczęścia. Był on dawniej generalnym plenipotentem pani Ludwiki z ks. Lubomirskich Potockiej, drugiej żony Józefa Makarego, starosty czehryńskiego i halickiego. Pani starościna mieszkała od początku wieku, po separacji z mężem, aż do śmierci (1829 r.) w Monasterzyskach i tak polubiła Kopystyń-skiego, że mu wypuściła całe starostwo halickie za 1000 dukatów. Kopystyński mieszkał więc pierwszych kilkanaście lat tego wieku w pobliskim Tustaniu, ale więcej niż w domu przesiadywał na dworze pani Potockiej. Leon hr. Potocki opowiada, że gdy w roku 1826 przybył jako młodzieniec w odwiedziny z ojcem swym do babki, pani starościny halickiej, nikogo z gości nie widywał, prócz pana Kopystyńskiego.

„Pan Kopystyński — powiada autor Wspomnień — tłumacz Fedry Racine’a, człowiek uczony, przyjemnego towarzystwa, wesoły, poeta, rozpędzał nam nudy naszego w Monasterzyskach pobytu. Co ranek zwiedzaliśmy piękne okolice, a w wolnych poobiednich chwilach, ponieważ i ja miałem nieco do poezji pretensji, tłumaczyliśmy razem Tankreda Woltera. Ta praca nanic się nam jednak nie przydała, bo gdy wnet Tymon Zaborowski ze swojem tłumaczeniem wystąpił, my naszą ramotę do pieca wrzucili.“

Zrobiwszy znaczny na starostwie halickiem majątek, kupił nawet pan Wincenty same Monasterzyska od masy spadkowej po pani starościnie, ale je znowu odsprzedał generałowi Anto-

I!

F* 5Ï

'

g««?

à?;

K2:

■>dC^r.

S£».

4Ç -V*"

<<#

W*

*-=}>

VÎfe»

TU

»m

vin

rr

h..’

,m

fc:

fy™

ri

W*M

g» <fc~ «sœ

I Jj.

g^rrniYiTi >Yiî|~ —-„

Fr"

>V-

>-3g

, J,.

i ar ' **

WM

lv ;

‘^-«= . cWjT ~‘£l:

l^^pjp^- ......    ^LjaKmSSS^^rn" '*' *' ■■^"■'■' ■^*mv

Zmc^si . —«sWBBBfL,,^ST{ .

J^L^imSsF- ->r*fc

9TÂ

/$§

/,

A:

PRZEDSTAWIENIE „MEDEI“ CORNEILLE’A

W TEATRZE W KOŚCIELE POFRANCISZKAŃSKIM PRZY PLACU CASTRUM WE LWOWIE Podług gwaszu Franciszka Gerstenbergera z r. 1805 Własność Bibljoteki Fundacji Wiktora hr. Baworowskiego we Lwowie

^ec hjç

Ij

ov

i:

•v

4K0\f

iu

niemu Potockiemu. Miał w ten sposób kapitały, ale i na ziemi mu nie brakło, gdyż wygrał od Henryka ks. Lubomirskiego Putiatyńce z Babuchowem i tam przyjmował lwowską trupę teatralną.

W owych czasach nie można odłączać usiłowań około sceny narodowej od dążeń ściśle literackich. Najsilniej występują one około roku 1830 i mają po swej stronie tak znakomitych ludzi jak Wacław Zaleski, późniejszy namiestnik, lub jak słynny i bardzo poważany adwokat Paweł Rodakowski.

Wacław Zaleski, sam znakomity literat, znawca poezji ludowej, zajmujący już wówczas w urzędzie zaszczytne stanowisko, niemało się przyczyniał osobistemi wpływami, aby ułatwić niejedno staranie ludzi, krzątających się około podniesienia literatury; wydawnictwo „Haliczanina“ możeby nie mogło było przyjść do skutku, gdyby nie jego zabiegi. Mieliśmy w tej mierze bardzo cenną jego korespondencję z Walentym Chłędowskim, która jednak zginęła podczas pożaru na wsi. Wacław Zaleski starał się także pod względem krytycznym o podniesienie sceny narodowej i zamieszczał w „Rozmaitościach“, jedynem piśmie, w którem pisać było można, artystyczne rozbiory znakomitych dzieł scenicznych.

Paweł Rodakowski głównie skłonił Walentego Chłę-dowskiego, który po upadku wydawnictwa „Pamiętnika“ i „Pszczółki“ zamieszkał w Warszawie, a później na wsi, w ja-sielskiem, aby powrócił do Lwowa i doprowadził do skutku zamierzone wydawnictwo „Haliczanina“. Do niego to przy tej sposobności napisany był wiersz Przyjemności wiejskie. Skarżył się w nim wieśniak na niedogodność pobytu o pięć dni drogi od Lwowa, na niemały turkot wózka „landsdragona“, który woził „strafboty“. A choćby i nie te przyjemności, to:

Czemże zabijesz olbrzymie wieczory? „Gazetę Lwowską“ połknąłeś w godzinie, Zróbże przechadzkę z gumna do obory,

A zresztą drzemaj z fajką przy kominie.

Zjadą się wreszcie do ciebie sąsiady, Pożal się Boże, jakie tam narady,

Ten pyta, jakże będziesz karmił woły? Ów, czy masz pełne w tym roku stodoły?

Wyliczywszy mnóstwo innych wiejskich dolegliwości, wylawszy swą żółć z powodu rozmowy „z polowym o gnoju“ a „z wójtem o sprawach“ zwraca się autor do pana Rodakowskiego :

Terazże, bracie, po badaniu ścisłem,

Gdy widzisz, jaka chętka we mnie wzrasta, Feruj mi wyrok życzliwym umysłem:

Czy zostać na wsi? czy wrócić do miasta?

Szanowny mecenas rozstrzygnął — za miastem, a konsekwencją tego był „Haliczanin“.

DWA POKOLENIA.

Gdy nieraz wieczorem przejeżdżałem przez Dubiecko, zdawało mi się, że poza cienistemi drzewami starego ogrodu widzę ową scenę z poematu Pola, w której sanocka i przemyska szlachta ucztuje pod rozłożystą lipą, a książę biskup warmiński tak zręcznie przeprowadza Senatorską Zgodę.

Dubiecko szczególnie się nadawało, aby być ogniskiem, w którem się zespoliło mnóstwo szlacheckich tradycyj. Naprzód już samo położenie na pograniczu sanockiej i przemyskiej ziemi stawiało je pośrodku tych, którzy rej wodzili na sejmikach w Sądowej Wiszni, po wtóre było oddawna siedzibą rodziny, umiejącej szanować spuściznę przeszłości. W Dubiecku schodziły się w jeden węzeł nici, łączące kilka przemożnych rodów, bo Krasiccy byli spokrewnieni lub skoligaceni z Sapiehami, Potockimi, Mniszchami i Cetnerami, a Stadniccy i Drohojowscy także do bliskich krwią należeli, że zaś z pokolenia do pokolenia było rzeczą wiadomą i poszło w przysłowie, że Krasiccy to ludzie rozumni, więc wszystkie te rody utrzymywały ścisłe z nimi stosunki i te nici, łączące Dubiecko z jednej strony z Krystyno-polem lub Tulczynem, z drugiej z Krakowcem lub Duklą, bynajmniej się nie rwały.

Popularnego w sanockiem przysłowia, które przypisywało rodzinie Krasickich niepospolite zalety umysłu, powtórzyć nie możemy, aby nie krzywdzić innej rodziny, którą przysłowie, zapewne niezasłużenie, za przeciwieństwo im stawia. To jednak, co o Krasickich szlachta powtarzała sobie w kilku słowach, dłużej i wykwintniej napisał razu pewnego król Stanisław August. Synowicą księcia biskupa warmińskiego, pani Anna z Krasickich Charczewska, córka hr. Antoniego z Dubiecka, pięknie malowała i za namową stryja posłała pewnego razu królowi próbę swego talentu, dołączając do rysunku, który przedstawiał Kal-chasa, ubijającego łanię, list pięknie napisany. Król uprzejmie za pamięć podziękował i odpowiedział w następujących charakterystycznych słowach:

„Mościa Pani z Krasickich Charczewska! Odbierając rysunek WPani wraz z Jej listem, nie mogłem się wzbronić od tej myśli, że są takie familje, które zdają się pokrzywdzać inszych familij przynajmniej kilka, zabierając dla siebie tak znaczny udział dowcipu i talentów, który koniecznie musiał zabrać schedę wielu innych. List WPani znać, że pisała synowicą księcia biskupa warmińskiego. Patrząc się zaś na śliczny jej dessein, właśnie radować się trzeba, że łanią a nie tak piękną Ifigenją przebił brodaty, łysy i stary Kalchas“.

Przysłowie i list królewski nie myliły się, bo rzeczywiście w najbliższej rodzinie księcia biskupa było kilka wybitnych, bardzo pięknych i charakterystycznych postaci, zasługujących na to, aby je przypomnieć tym, którzy jeszcze o nich mają wspomnienia, i na nowo odtworzyć dla tych, których zaledwie echo doszło z Dubiecka i Leska.

Któż nie zna, przynajmniej z pism Pola, owej dzielnej, w grubych zarysach ale sympatycznie przedstawionej postaci Ksawerego hr. Krasickiego, ucznia starego Mohorta, albo hr. Macieja z Dubiecka, który zdawało się pozazdrościł swojemu stryjowi wzoru do Podstolego, aby jeszcze doskonalszym zostać typem. Alboż znowu, kogo tam nie uderzyła wzmianka o pani Maciej owej, z której domu Pol tyle pięknych wyniósł wspomnień ?

Rzec można, że tradycja domu Krasickich stworzyła talent Pola; najpiękniejsze jego pomysły, najpiękniejsze opowiadania stamtąd biorą swój początek. Pan Ksawery mówił o Mohorcie, o księdzu biskupie; pani Maciej owa zachęcała do napisania Pieśni o ziemi naszej. Poeta, przejęty duchem, który wiał w tym domu, wyśpiewał na podstawie opowiadań Krasickich swoje poematy. Sam też to uznawał, a gdy przysłał do Dubiecka egzemplarz Mohorta, tak na nim napisał:

Co od was wyszło, niech do domu wraca,

Jak owoc wdzięczny, poczciwa praca;

Jeślić łza padnie przy wspomnieniach znanych,

Dwa pokolenia

363

I na ten widok postaci kochanych,

To jej nie otrzyj, bo takiemi łzami Nikt nie zapłacze, ni po nas, ni z nami...

Nawet z tych pożółkłych listów rodziny Krasickich, które mamy dzisiaj przed sobą, wieje duch ciepły i staropolski i z tego pyłu wychodzą nam przed oczy takie przejrzyste i takie kryształowe postacie, że zbliżając się do nich, mamy rzeczywiście to uczucie, jakgdybyśmy wchodzili pod wielką lipę w Dubiecku z odwiecznem: „Niech będzie pochwalony“ na ustach, a nie na lśniące zamkowe posadzki, w których się przeglądają cienie dworskich zwyczajów XVIII wieku.

Pamięć o panu Ksawerym, o panu Macieju nie wygasła jeszcze w przemyskiej i sanockiej ziemi; o ich rodzicu, panu Antonim, najmłodszym bracie księcia biskupa warmińskiego, trzeba już szukać wiadomości w rodzinie, albo w starych pismach, bo to czasy dawne, jak mieszkał w Dubiecku, a społeczeństwo ma krótką pamięć, choćby dla zacnych swych obywateli. Ale też i nie dziw, że ta pamięć słabnie, bo sąsiedzi się zmieniają, majątki z rąk do rąk przechodzą, a gdy obecnie wnuk dosiedzi na majątku dziada, to rzecz nadzwyczajna. Tak się też stało w okolicach Dubiecka. Z tych rodów, które zasiadały podczas senatorskiej zgody, już wielu niema, a wiele poszło w rozsypkę; nowi ludzie po wsiach, którzy dawnych nie pamiętają czasów, którym miejscowych tradycyj nikt nie opowiadał.

W braku więc opowiadających przy kominku sąsiadów zetrzyjmy trochę pyłu ze starych listów i zacznijmy od generacji, która stopami dotykała Polski z epoki Augustów, a głową dosięgała czasów Napoleona.

I.

Kasztelaństwo chełmscy, Jan hr. Krasicki i Anna ze Sta-rzechowskich, stolnikówna żydaczewska, którzy jeszcze daleko w drugą połowę XVIII wieku mieszkali w Dubiecku, mieli pięciu synów i dwie córki. Najstarszy, to sława rodziny, książę biskup warmiński, trzech następnych umarło także na kano-njach warmińskich, ostatni, to nasz sanocki pan Antoni.

Najstarszy i najmłodszy wybili się na powierzchnię narodu, nazwisko pierwszego powtarza dzisiaj każdy dzieciak, imię drugiego nie było tak głośne, ale niemniej szanowne. Pierwszy miał rodzinie przydać blasku, drugi ród utrzymać, tamten też poszedł w świat, a ten został w Dubiecku, gospodarował, spłacał braci i dzielnych wychował synów.

Nie zaczęło się jednak od Dubiecka, które z początku należało do najstarszego, do księdza Ignacego, ale zawsze w dziale po rodzicach piękny się jeszcze pozostał majątek: Pleszowice w przemyskiem, miejsce zamieszkania, a oprócz tego w sanoc-kiem Bachórzec i Pawłokoma, tudzież na Polesiu Ksawerow-szczyzna, Malinowszczyzna, Horodyszcze i t. d.

Stary pan Jan Krasicki ociemniał, synowi więc wcześnie trzeba było zaprawiać się do interesów i do roli, trzeba było zostać mścicielem i żywicielem rodziny. Do pierwszego przynajmniej obowiązku wcześnie się poczuwał. Opowiadają o nim z dziecinnych lat charakterystyczną anegdotkę. Pan Lewicki z Olszan przyjechał raz do Dubiecka i ciemnemu kasztelanowi jakieś nieprzyjemne robił wyrzuty, mały Antoś zaraz się ujął za ojcem, a nie mogąc jeszcze kordem z sąsiadem się zmierzyć, wlazł cichaczem pod stół, przy którym siedział Lewicki i tak go ukłuł w łydkę, że biedny sąsiad krzyknął z bólu i przerwał potok niemiłych słów.

Jeden ze starszych przyjaciół pana Antoniego mówił o nim, że:

zmłodu umysł stały,

Dobry, spokojny, nie chytry, nie mściwy,

Będzie w swych związkach bez wątpienia trwały,

Nie zważy możny kto, lecz kto poczciwy.

Za czasów, kiedy pan Jan Krasicki synów do szkół oddawał, słynnem było kolegjum jezuitów we Lwowie. Do Warszawy niechętnie młodzież posyłano, bo stolica za Sasów była hulaszcza, chłopcy uczyli się myśleć tylko o zabawach, a czego ojcowie nauczyli, to wybiły z głowy kobiety, które w inny sposób pojmowały wychowanie młodzieży.

Dlatego też w spokojnym, więcej handlowym i kupieckim Lwowie zgromadzona była młodzież najznakomitszych domów. A gdy Antoni Krasicki z najstarszym bratem Ignacym i śred-

I

y j

F '-'fl

f

■‘S&M

9

-s

I fti

®hL'Ł

i-s_.

a

-

,.jj

-à

K

r

IGNACY KRASICKI X. B. W.

Podług pastelu Ludwika Marteau Własność Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie

V

X

£

Ui

y-

O

C 3

■ai

‘Zj

r"

/

. »O w

o.

s ^

*

.

nim Karolem byli w kolegjum, to na tych samych ławach siedziało towarzystwo niezgorszej młodzieży: Rzewuscy, późniejszy hetman i marszałek, Szczęsny Potocki, wojewoda ruski, Ignacy Cetner, wojewoda bełzki, i trzech Poniatowskich, król, prymas i podkomorzy. Z takiego konwiktu zostawały stosunki na całe życie i chyba polityczne później wyobrażenia postawiły szkolnych kolegów w innych obozach.

Gdy się opuściło kolegjum, szło się na wojaczkę, cóżby to bowiem był za człowiek, któryby nie przebył nowicjatu w kościele albo w obozie? A ponieważ trzech braci brew jarz odmawiało, więc słusznie szabla dostała się panu Antoniemu. Wojował nią wprawdzie niedługo, ale się dosłużył stopnia pułkownika i nie miał czasu dobijać się o dalsze wojskowe zaszczyty, bo rodzinna skiba kazała o sobie pamiętać. W żadnym zawodzie człek się prędzej nie ożeni, jak na roli; najmniej tam starych kawalerów, bo najbliżej natury. Pan Antoni ożenił się wcześnie, wtedy, kiedy się jeszcze sobie i żonie szczęścia przysporzyć potrafi, a powiódł przed ołtarz kasztelankę słońską, pannę Różę Char-czewską (roku 1760). Cnoty zwykle są dziedziczne po kądzieli, a pani Róża miała co dziedziczyć, bo to o jej matce, pani Franciszce, powiedział książę biskup warmiński:

Czuła, wdzięczna do ostatka,

Prababka, babka i matka.

W Pleszowicach a później w Dubiecku było szczęścia dużo i dzieci niemało. Na świat przyszło siedmnaścioro, ale więcej niż połowa umarła. Ciosy znosiło się cierpliwie, statecznie, bo wiara wspierała. „Jeżeli jest taka wola Boża, — pisał pan Antoni po śmierci jednego z synów — żeby nas umartwił, znieść nam należy cierpliwie, i nie sarkać na Jego wyroki“.

Zostało jeszcze jednak tyle dzieci, że warto im było życie poświęcić — pięciu synów i trzy córki. Synowie: Jan z Baranowa, Ignacy ze Stratyna, Ksawery z Leska i Maciej z Dubiecka skończyli na pługu; Józef już jako oficer wojsk Księstwa Warszawskiego umarł ; córki : Katarzyna poszła zamąż za Józefa Stadnickiego, starostę ostrskiego, Anna, za ciotecznego brata Michała Charczewskiego, a ostatnia Eleonora została ka-noniczką.

Czasy się zmieniły; w poprzedniej generacji z pięciu synów czterech poszło służyć kościołowi, z tej tylko jedna córka wzięła na siebie lekki obowiązek kanoniczki.

Gdzie taka liczna rodzina, tam niewiele pozostaje czasu na życie publiczne, mimo to pan Antoni od niego się nie usuwał, na sejmikach żywy brał udział, a kilka razy w Warszawie posłował. Po zgonie Augusta III był otwartym i silnym stronnikiem hetmańskim, saskim. Koleżeńskie stosunki z hetmanem Janem Klemensem Branickim i przyjazne z Salezym Potockim, wojewodą kijowskim, jednym z najtęższych filarów tego stronnictwa, w tym go stawiały obozie. To też przed sejmem elekcyjnym z roku 1764, na którym Stanisław August królem był obrany, pisał do niego hetman wielki koronny, aby „w tak niebezpiecznym ojczyzny i wolności naszej razie, na następującym sejmiku przedkonwokacyjnym, cokolwiek zbawiennego dla ojczyzny rozumieć będzie, przykładną gorliwością, dzielnością i kredytem swoim utrzymywać raczył“ i prosił go, aby sam funkcję poselską przyjął i raczył „concurrere do ratunku ojczyzny.“

Hetman się nie zawiódł na panu Antonim, stał on do ostatka przy stronnictwie i niemałe mu oddał usługi. Szedł ręka w rękę pod tym względem z Ignacym Cetnerem, swym cioteczno-rodzo-nym bratem, panem ogromnej fortuny. Cetner rodził się z Anny Krasickiej i w polityce ulegał wpływowi pana Antoniego.

W pierwszych czasach panowania Stanisława Augusta szło się naturalnie z królem, gdy się jednak później niedobrze działo w kraju, zwrócił się pan Antoni tam, gdzie mu kazało sumienie, wstąpił w szeregi konfederacji barskiej ; nie bawił się w intrygi generalicji, ale walczył z mieczem w ręku w obronie ojczyzny. Pan Ignacy Cetner usunął się wtedy zupełnie od życia publicznego, wyjechał do Gdańska i tam przemieszkał prawie cały czas konfederacji. Pani Cetnerowa natomiast, Ludwika z Potockich, wojewodzianka poznańska, niespokojna kobieta, na swoją rękę prowadziła politykę, intrygowała w generalicji, ciesząc się, że ma pole do rozpisywania listów na wszystkie strony i więcej przynosiła szkody konfederacji barskiej, aniżeli pożytku.

żałujemy bardzo, że z czasów udziału pana Antoniego w konfederacji żadnych bliższych nie mamy szczegółów, wiemy tylko, że w walkach ówczesnych zaprzyjaźnił się z Mohortem,

do którego na naukę, jak się bić potrzeba i jakim być żołnierzem, posłał później swego syna Ksawerego.

Po upadku konfederacji zamieszkał już spokojnie w Du-biecku, oddając się dzieciom i rodzinie. Po pierwszym rozbiorze odezwrał się jeszcze (roku 1778), bawiąc w Ksawerowszczyźnie, do pana Franciszka Rzewuskiego, marszałka nadwornego koronnego, z chęcią starania się na sejmikach kijowskich o funkcję poselską. Udał się jednak zapóźno, bo miejsce już było „rozdysponowane“, o czem mu doniósł pan marszałek w najgrzeczniejszych wyrazach.

W każdym razie schodził z areny życia publicznego z tern przeświadczeniem, że zawsze to robił, co mu kazało sumienie, co w owych czasach niemałą było zasługą. Był to vir rectus w całem tego słowa znaczeniu.

II.

że tego rodzaju człowiek miał wzięcie u szlachty, temu się dziwić nie można. Sama już postać i usposobienie pociągały sąsiadów. Piękny mężczyzna, z jasną pogodną twarzą, jedyny do kielicha, pełen humoru, godny brat księcia biskupa. Wielki to skarb ten humor, to pogodne czoło, świadczą one najlepiej o wewnętrznej zgodzie wszystkich władz umysłu i serca. Człowiek też pogodny wzbudza zaufanie, chętnie się z nim obcuje; chmurne spojrzenie jest już dowodem jakiegoś patologicznego stanu duszy, jakiegoś niezdrowia. Pan Antoni i fizycznie bardzo był zdrów a jedynej się zczasem dorobił choroby, pedogry, ale kto jej wówczas nie miał, kiedy się żyło i piło dużo? Zresztą wyjątkowa to była choroba, bo się zgadzała z wesołym umysłem. Dzisiaj rzadka pedogra, ale też częste ponure twarze. Niedarmo jeden z przyjaciół pana Antoniego winszował mu pierwszego ataku pedogry; dzisiaj nikt nam nie powinszuje kataru żołądka.

„Jużcić sąsiedzi JWPana — pisze ksiądz Kalnassy, sekretarz księcia biskupa, do pana Antoniego — jako to JWP. podkomorzy Bukowski, JWP. starosta chotyniecki, Derszniak i cze-śnik Dembiński dawno się z pedogrą znają, a Pan Dobrodziej tak długo od niej ochroniony byłeś, czas nakoniec, żeby zasługi nie były bez nagrody. Cieszę się, że mam honor być jego eon-

fratrem, choć podobno bardziej za cudze, dziadów moich grzechy, niż za własną wartość“.

Słusznie się też pedogra należy „za waleczne sprawy“

Boś się nie lenił liczne ofiary,

Palić ku Bacha pamięci,

Boś i Wenerze przyjemne dary,

Niósł w zakład przyjemnej chęci.

Pierwsze zaświadcza sąsiedztwo całe, Głośna o tern wszędzie mowa, Wspomina dzieła Twe okazałe, Nozdrzec, Iskań, Nienadowa.

O drugich prałatowi mówić nie przystoi, godzi się wszakże wypić przynajmniej zdrowie na cześć nowego brata w pedogrze. Kończy też ks. Kalnassy swój wiersz zapewnieniem, że:

Pełen radości z nowego brata,

Co dał sprawności dowody,

Dziś Bacha w późne chcę święcić lata, Że cnym nie skąpi nagrody.

Dam ucztę, będę spełniał puhary, Raz w rok się upić nie szkodzi ; Ty nieś Wenerze wdzięczne ofiary, Gdy w mym się stanie nie godzi.

Bodaj to humor, bodaj to wesołość! Krasiccy mieli jej dużo, a gdy się czyta listy księcia biskupa do pana Antoniego lub do kochanej bratowej, toby się zdawało, że książę w życiu nie miał żadnej troski. A przecież był to umysł poważny, który czuł dobrze i wady społeczeństwa i bolał nad klęskami narodu, a przy-tem, co niemało w życiu dokucza, miewał długów wiele i ambitne zamiary niezawsze bywały po słuszności zaspokojone. Wszystko to jednak spływało jak po kryształowym kielichu, który zawsze zostanie czysty i przejrzysty, choćbyś go octem nalał. Takie samo usposobienie miał pan Antoni ; przeciwności znosił z wiarą w nieodmienną wolę Bożą, ale rdza po nich nie osiadała na umyśle i sercu i nie robiła ich niezdolnemi do miłości i działania.

Zresztą szczęście domowe niemało się do tego przyczyniało, aby utrzymać ten dobry humor, to wesołe usposobienie. „Moja

*■

.w

:f;

f?g

..-.m

? -V

v^j

^ M i' '/

mi

j?-

mm

■Æi, ■

?ti*. -.r

&■

âhM

Pjj

i"

«■

■ îÿi

IGNACY CETNER

Podług pastelu nieznanego artysty Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

FEC^

Il BIBLIOTEKA V Główna *

\ f

'«SE -TS&*¹*

■t

i>

'h

serdeczna Róziu!“ pisało się do zacnej małżonki i tęskniło się, gdy list od niej nie przychodził, a gdy się było w Warszawie lub Heilsbergu, to się swej Rózi opisywało niemal każdy krok, niemal każde zdarzenie. „Panu Bogu ciebie i lube dziatki oddaję w opiekę, szanuj zdrowia i nie turbuj się proszę“ — tak się zazwyczaj listy kończyły, serdecznie, poczciwie, a nigdy z goryczą, choćby i dużo różnorodnych było przeciwności.

Ale też owa pani Róża była jedną z tych kobiet polskich, które rozum i serce mają na swojem miejscu, publiczną sprawą się zajmują, a mimo to nie zapomną o dzieciach ani o ogrodzie. Różne były złe rzeczy w Polsce, ale tego zaprzeczyć niepodobna, że tradycyjne wychowanie kobiet, utrzymujące się jeszcze gdzie niegdzie w zamożniejszych szlacheckich domach, rozwiązywało współczesną zagadkę wychowania kobiet. Mają Niemki swoją dobrą stronę, że są gospodarne, mają Francuzki, że są zręczne i oszczędne, ale do niedawnych czasów Polki bywały i zręczne i rozumne i czułego serca. Mężczyźni nasi bardzo często niewiele bywali warci, pomiędzy kobietami zdarzały się klejnoty.

Z prawdziwą przyjemnością czytaliśmy listy, które pan Antoni, wyjeżdżając z domu, pisywał do Dubiecka, a jak wiadomo, treść listu w połowie zależy od tego, do kogo się pisze. Są tam i sprawy publiczne i majątkowe interesy i nowiny warszawskie, a we wszystkiem dużo miłości i tęsknoty za domem. Tak się pisze tylko do przyjaciół, którzy nas rozumieją i stoją na wysokości naszego rozumu i serca.

Pani Róża była wielką lubowniczką kwiatów, a że się w tej mierze spotykała z wielu krewnymi, z księciem biskupem, z wojewodą Cetnerem z Krakowca, z księżną marszałkową Lubomir-ską z Łańcuta, więc kwiaty niemałą w życiu odgrywały rolę. Książę biskup warmiński posuwał to zamiłowanie do namiętności, miewał najprzepyszniejsze kwiaty, oszklone ogrody zimowe, śliwki w maju i truskawki w lutym, a że mieszkał bliżej sławnych niemieckich i holenderskich ogrodników, więc ciągle miał bratowej coś nowego do posłania, coś nowego do doniesienia.

„W mojej podróży Hamburg odwiedzę — pisze raz — gdzie stolica kwiatów, drzew. Co ja stamtąd przywiozę! co ja zasadzę! co to ja będę mógł dać! co to ja będę szczepił! co to ja będę

24

Z przeszłości, II

sadził! co to ja będę... Rybejko! straszna rzecz!“. Albo innym razem żartuje z tego zamiłowania bratowej : „Mościa Pani, co też to kwiatków książę mój Dessau przysłał! Drzew 800.000, kwiatów 1,200.000.“

Zamiłowanie do kwiatów, ogrodów, spotykało się wtedy z powszechnym ruchem umysłów ku zrozumieniu piękności przyrody, którego Rousseau był tak wymownym tłumaczem.

Trudniej, niż zasadzić kwiaty w dubieckim ogrodzie, było wykarmić, wyniańczyć, wykształcić spory zastęp dzieci. Podstawa wszakże już była, dobry przykład w domu. Przypomnijmy sobie, co w tej mierze Karpiński powiada:

W Dubiecku, gdzie pan miejsca w dawnej swej dziedzinie, Staropolską szczerością i cnotami słynie,

Gdzie z nim żona przykładna pouczyła dziatki,

Że jedne pełnią cnoty przed oczyma matki,

Drugie, patrząc z pilnością na starszych przykłady, Myślą: „I my też kiedyś pójdziemy w ich ślady“.

A nie działał tam tylko rodzicielski przykład, ale i ludzi, którzy w domu bywali, i najbliższych krewnych. Gdy taki książę biskup warmiński zjechał do Dubiecka i błysnął ogniem swego dowcipu i gdy się szlachta z całego Podgórza i z całego Nadsania zjechała, aby mu się pokłonić, to takie zgromadzenie nie wygasło w chłopięcej pamięci i przywodziło mu na pamięć, że trzeba być słusznym i rozumnym człowiekiem, aby sobie szacunek i miłość zaskarbić.

Dom w Dubiecku miał zresztą zawsze trochę literacki zakrój, kto tylko pisał, kto się piął na Parnas, to już nie pominął miejsca urodzenia księcia współczesnych poetów, gdzie najprędzej zresztą mógł się spotkać z „nowaljami warmińskiemi“, jak nazywano bajki, satyry, wierszyki księcia biskupa, idące w świat w odpisach, zanim jeszcze w książkę je zebrano. Jeżeli zresztą w Warszawie było co nowego, jeżeli w późniejszych latach Niemcewicz jaką piosnkę złożył, to z pewnością miano ją w Dubiecku.

Zresztą panował tam humor właściwy Krasickim. Kto pamięta wiersz Karpińskiego: Podróż z Dubiecka na skałę, przypomni sobie jaki tam wesoły, swobodny horyzont miał poeta przed sobą. Rzecz sama w sobie błaha, opis letniej wycieczki

z zamku w towarzystwie panien, które naturalnie muszą nosić sielankowe imiona Albiny, Kloryny. Ton jednak opowiadania tchnie jakąś swobodą, której już potem nie spotykamy. Ludzie w naszych czasach mają zanadto zaprzątnięte głowy różnemi ideami, aby z całą swobodą mogli używać życia, aby leżąc pod zielonym modrzewiem, nucić mogli sielankę.

To usposobienie łatwe, niezgryźliwe, uprzyjemniało i ułatwiało stosunki i jest bardzo wybitną cechą ówczesnego społeczeństwa. Ludzie, którzy byli sami świadkami wszystkich trzech rozbiorów kraju, daleko mniej nieszczęściami ojczyzny czuli się zmienieni, aniżeli następująca po nich generacja. Zdawałoby się, że w ogólności o humorze, o usposobieniu, stanowią głównie wrażenia, które się odbierało w dzieciństwie, a nie wrażenia późniejszego życia.

Z poetów, z literatów bywała w Dubiecku często zaprzyjaźniona z domem pani Drużbacka, a pan Ewaryst Kuropat-nicki także nie pominął pana Antoniego, wracając z lwowskich kontraktów¹.

Dom zresztą państwa Krasickich nosił jeszcze ściśle staropolski charakter; wprawdzie była „Madame“, która uczyła dzieci po francusku, czasem doktor Niemiec, ale obyczaj ściśle polski. Uczty na dawny sposób i zabawy bez sielankowych wymysłów, które przez Puławy i Sieniawę później po przemyskiem zaczęły się rozchodzić. Gdy kogo chciano uczcić, to mu smolne beczki zapalano po górach i sześć kielichów postawiono rzędem, a nie, jak to później bywało, zagrano na jego cześć teatr francuski. Zresztą już sam marszałek dworu nie byłby się zgodził na żadne nowości; był to człek typowy, Stanisław Morelowski, z pod Newla, z województwa smoleńskiego rodem. Piękny, okazały szlachcic, dożył do lat 90 i Pol go jeszcze pamiętał. W młodości położył przeciwnika w pojedynku i to było powodem, że się wyniósł ze stron rodzinnych na drugi koniec Polski, w sanockie. Rozumiał swój urząd i nie zafrasował się, choćby książę biskup warmiński przyjechał i dwustu szlachty, aby go przywitać.

Wśród zdrowych zatem wrażeń chowała się dziatwa hr. Antoniostwa, a jeżeli własny dom nie wystarczył, aby się chłopacy mogli rozglądnąć po świecie, to od czegóż wielkie pokrewne dwory? Ks. biskup warmiński niemało był także pomocny, dla rodziny miał serce otwarte. „Poczciwy ten nasz brat — pisze pan Antoni — jest w najlepszych intencjach dla nas, jak i dzieci naszych.“

Dwór dubiecki wyjeżdżał czasem na całą zimę do Heils-

berga, gdzie był zamek duży, pomieszczenie wygodne i wykwintne, a towarzystwo liczne i gwarne. Dla dwóch starszych panien bywał pobyt u księcia bardzo korzystny, bo się tam rysować i malować uczyły, z chłopaków Ksawery był ulubieńcem księcia. „Książe obiecuje sobie po nim wiele — pisze pan Antoni — dla niego gotuje Zygmunta, przepowiada mil jony, a chłopiec tego słuchać lubi.“

Jeżeli była kompanja na pokojach w Heilsbergu, Ksawerek zastępował miejsce gospodarza, a gdy się wyjeżdżało na łowy, chłopaka nigdy nie brakło. Książę biskup prowadził życie bardzo czynne i ruchliwe, młodemu gościowi z Dubiecka przeto nie nudziło się zrazu, bo wszędzie był przy boku szanownego stryja. A gdy ojciec przyjechał, oporządził panicza, kupił „delijkę, kurtkę i kożuszek“, nagadał morałów i z ciężkiem sercem rozłączał się z nim, gdy go porzucić przyszło. Raz opisuje hr. Antoni w ten sposób wyjazd swój z Heilsberga i pożegnanie z Ksa-werkiem : „Jechał on ze mną o półtorej mili, tam przyrzekliśmy sobie przyjaźń wieczną i miłość stateczną, wreszcie wsiadł chłop-czyna na swego rumaka i trochę zmieszany wrócił do Heilsberga.“

Później, w Skierniewicach, gdy książę biskup niebardzo już mógł konia dosiadać i gościom na polowaniach towarzystwa dotrzymywać, zadanie to przypadało panu Ksaweremu. A to było życie! niemało on się naprzebiegał skierniewickich borów, niemało tam ubił zwierzyny! Miał zaś zwyczajnie towarzystwo praktyków, przed którymi niełatwo się było popisać — takich myśliwych, jak książę Ludwik Radziwiłł i jak biskup kujawski, ksiądz Józef Rybiński!...

Czasami obok Ksawerego bawił jeszcze w Heilsbergu i Skierniewicach synowiec, imiennik księcia biskupa, Ignacy, „młodzieniec grzeczny i stateczny“, jak go ktoś opisuje, kto go widział w Warszawie. Pan Ignacy był przeciwieństwem Ksawerego; tamten burzliwy, namiętny, ten układny, łagodny, zda-

Si

w»’ V

. V-Î

- *.....

.

Bk 'j

su

<r ù

Èk

F;’,

» i > f '

» i/    j

V “ J

■//

-,

jp-

Hi

ifl

->

A, *

tam

;♦

?i

y.

.5

ANTONI KRASICKI

Podług portretu nieznanego malarza Własność hr. Konarskich w Dubiecku

fil ’ë

o ®-<=>    *

^ 2 &

VO

co

"tr

SS

wał się być mater jąłem na dworaka. Król też polubił gładkiego młodzieńca, wcześnie ozdobił go wstęgą św. Stanisława, a panie warszawskie zaczęły go otaczać swoją protekcją.

Podczas gdy Ksawery i Ignacy nabierali nauki życia na dworze księcia biskupa, oddał hr. Antoni pana Jana do wojewody ruskiego, do Tulczyna. Dom pana wojewody nie był dla Krasickich domem obcym, ale także pokrewnym, a związki przed Targowicą były tern ściślejsze, że hr. Antoniego wiązał z wojewodą stosunek koleżeński z kolegjum jezuickiego we Lwowie i że pokrewna sąsiadka, Józefa z Mniszchów, była wówczas panią w Tulczynie. Były to zresztą około roku 1784 świetne czasy owego magnackiego dworu, wszystko jeszcze szło wielkim, staropolskim trybem, a cudzoziemcy nie obsiadali zielonych stołów.

Do Szczęsnego zatem udał się roku 1784 pan Antoni, polecając jego łasce i opiece syna, Jana i prosząc wojewodę, aby go przyjął na swój dwór wspaniały. Na list ten odpowiedział Szczęsny : „Jako będę miał sobie za ukontentowanie i honor mieć w domu moim JWPana hrabiego godnego syna Jego, tak dla własnej mojej satysfakcji chciałbym go pierwej dobrze poznać, niźli wraz z nim w publicznem miejscu pokazać mi się przyjdzie. Ta troskliwość jako dla krewnego jest powinna, a przeto jeżeli go mnie zechcesz powierzyć, za powrotem z sejmu grodzieńskiego oczekiwać w domu moim będę, a zawsze będę się starał dawać i synowi i ojcu dowody przyjaźni“.

Tak się też stało; pan Jan po sejmie pojechał do Tulczyna i tam przez dłuższy czas bawił, kilka razy wśród tego pobytu na Lwów i do Dubiecka wracając. We Lwowie bardzo się podobał, a nawet złośliwa i gryząca pani Kossakowska, której nie tak łatwo było się przypodobać, miała w swych listach pełno pochwał dla niego. A książę biskup warmiński był także zadowolony z najstarszego synowca, gdy w jakiś czas później, w roku 1792, zjechał do Lwowa. „Byłem wczoraj u księżnej Kalikstowej (Barbary z Lubomirskich Ponińskiej) — pisze książę biskup — na jej imieniny, solennie przyjmowany, pieszczony, wielbiony i t. d. Sama zaczęła o córce, ja w koperczaki, o szacunku pana Jana, ja w uśmiechy, o szacunku osoby mojej książęcej, jaw powagi; o nieprzeciwieniu się mojem, ja w ukłony; o życzeniu, aby to jak najprędzej doszło, ja w pokory; o błogosławieństwie mojem — ja klap plackiem! A źle??“.

Gdy to książę biskup pisał, rozeszły się już drogi Krasickich z panem Szczęsnym, ten szedł do Targowicy, a pan Jan w szeregi księcia Józefa Poniatowskiego. I dzielnie się tam spisał, piękniejsze wyniósłszy wspomnienia, aniżeli nawet z lwowskich salonów. W randze majora dostał się do oddziału Kościuszki, który w lipcu roku 1792 stał przy Dubience w cztery tysiące ludzi i jak mógł czoło stawiał ośmnastu tysiącom Rosjan. W drugiej połowie lipca stanowisko było wszakże już nie do utrzymania, a Kościuszko postanowił opuścić je, odpierając atak generała Kochowskiego. Dzień pod Dubienką (17 lipca) należał do najpiękniejszych w rycerskim wieńcu Kościuszki, naczelnik wycofał się ze stratą 900 ludzi, ale położył 4000 nieprzyjaciela. Pan Jan wszakże głównie się przyczynił do ocalenia korpusu, zasłaniał on pochód wojska polskiego, a tak umiał dzielnie użyć owej jedynej dwunastofuntowej armaty i pięciu dział mniejszych, że nieprzyjacielowi przeszkodził przejść przez Bug, a wkońcu wysadził rosyjskie magazyny prochu w powietrze i pozbawił nieprzyjaciela wszelkiej amunicji.

Panu Antoniemu serce rosło, że takiego dochował się syna.

III.

Równie jak za synów mogli byli państwo Antoniowie Bogu podziękować i za córki. Panny były pełne talentów, starsza Katarzyna pięknie malowała i śpiewała, młodsza Anna znakomity talent miała do rysunków i do niej to napisał król ów list uprzejmy, któryśmy powyżej przytoczyli. Nie ostały się też długo w Du-biecku, obydwie poszły zamąż w sąsiedztwo, pierwsza za Józefa hr. Stadnickiego z Boratyna, druga za ciotecznego brata Michała hr. Charczewskiego.

Jeżeli panią Charczewską król wyszczególnił, to i pani Stadnicka nie potrzebowała siostrze zazdrościć. Razu pewnego (w roku 1788) był pan Antoni w Warszawie w interesie księcia biskupa warmińskiego, a chciał także królewską ucałować rękę. Audjencja się przedłużała, król łaskawy o tern i o owem rozmawiał, zapewniał, że miło mu widzieć otaczających go Krasickich, bo pewny jest, iż ich dom szczerze mu przyjazny, a później zaczął opowiadać, że przed godziną poznał w Królikarni ładną i grzeczną kobietę, panią Stadnicką, z domu także Krasicką.

— Córka to moja — odpowiedział z pokorą Krasicki.

— Domyślałem się — odrzekł król — bo twarz jej poczciwość ojca i stryja wydawała.

Po dobrych dzieciach największa przyjemność człowiekowi w szczerych przyjaciołach, w poczciwych sąsiadach. Do staropolskiego, gościnnego, serdecznego domu lgnęli ludzie jak muchy do miodu, stosunki przyjacielskie trwały do śmierci, po lat kilkadziesiąt. A do najbliższych sercem należą, jakeśmy już wspomnieli, pan Ignacy Cetner, wojewoda bełzki; przywoził on do Dubiecka kwiaty, a stamtąd niejedną dobrą wywoził radę. Był to charakter łagodny, miękki, niezdecydowany, „monarcha nieśmiertelnej zwłoki“, jak go książę biskup nazywał, nie do interesów i nie do zarządu ogromnej fortuny, którą po przodkach dostał w spuściźnie. Słudzy go okradali na wszystkie strony, a znana o nim anegdotka, którą opowiada Karpiński, że razu pewnego wszedłszy do wojewody, zastał go płaczącego przed krzyżem na niewdzięczność sługi.

— Do szkół go dzieckiem oddawałem — skarżył się wojewoda — odzież mu sprawiałem, jako synowi mego ekonoma, pozwoliłem się spanoszyć w mej służbie, a on mnie sfukał...

Pan Antoni, jak mógł, radził w tych kłopotach i rzec można, że był opiekunem pana wojewody i jego córki, sławnej piękności, Anny, która czterech mężów przeżyła. „Piękna, młoda, bogata, dobrze wychowana, przynosiła mężowi posag w dobrach na Rusi Czerwonej, w lubelskiem i na Wołyniu, miała Krakowiec i Lubartów“. Starających się też było dużo, a z nich za pierwszego męża wybrała Józefa Sanguszkę, marszałka wielkiego litewskiego roku 1774. żyła z nim jednak tylko lat 7; książę umarł w Krakowcu. W krótki czas potem poszła za swego brata ciotecznego, księcia Kazimierza Sapiehę, generała artylerji litewskiej, który także umarł roku 1798. Po każdem owdowieniu zamykała się u panien sakramentek w Warszawie, przyjmowała niewiele osób za kratą, a panu Antoniemu powierzała swe liczne majątkowe interesy. Był on niejako urodzonym jej opiekunem, a niemasz listu, w którymby mu najszczerszej za jego łaski nie

wypowiadała wdzięczności. Ale i po powtórnem wyjściu z klasztoru niedługo się ostała w swem wdowieństwie, poprowadził ją bowiem przed ołtarz Kajetan Potocki, starosta urzędowski, a gdy i jego nie stało, zawarła ostatni, czwarty ślub 20 maja 1803 roku, w trzydzieści lat po pierwszym ślubie, z księciem Karolem Lotaryńskim z Elboeuf i Lambesc, ostatnim potomkiem swego rodu, a miała wtedy lat około 45-ciu.

Księżna należała do pierwszych dam polskich, które zaczęły do prywatnej korespondencji wprowadzać język francuski; przyzwyczajenie to wyniosła z domu, gdzie bardzo było z cudzoziemska. Drugą w rodzinie była w tej mierze księżna Józefowa Sapieżyna, krajczyna litewska, która często mieszkiwała w Wisznicach. A że to dom był spokrewniony z Dubieckiem, bo książę Józef Sapieha (dziad księcia Leona) rodził się z Krasickiej, więc panny z Dubiecka często tam jeździły na dłuższy pobyt, który był dla nich tern przyjemniejszy, że księżna była bardzo muzykalna. śpiewało się więc duety: „Ho! ma chère Murette“ albo „Dans ma cabane obscure“, a panny z Dubiecka przywoziły pieśni Niemcewicza, które w Warszawie zaczynały być wielką nowością. Wracając do francuskiego języka, zauważymy, że przed rokiem 1780 pisywanie listów po francusku należało jeszcze do wyjątków, tern bardziej, że wiele starszych pań, jak pani Kossakowska, kasztelanowa kamińska, i słowa po francusku nie umiało. Dopiero w dwudziestu ostatnich latach ośmna-stego wieku zaczyna się zagęszczać francuska korespondencja, naturalnie naprzód u kobiet, mężczyźni nigdy zupełnie nie dali się uwieść ich przykładem, a zwyczajnie cała ich francuszczyzna na tern polegała, że zamiast długiego JWM. Dobrodzieju, pisali krótsze „Monseigneur!“, na więcej jednak francuszczyzny zdobyć się nie mogli. Takie panie jednak, jak pani Józefa z Mniszchów Szczęsnowa Potocka, jak krajczyna Potocka, a nawet księżna marszałkowa Lubomirska, która później chętnie francuskie wprowadzała zwyczaje, piszą jeszcze przed rokiem 1780 zwykle po polsku, natomiast z końcem XVIII i początkiem następnego wieku cała korespondencja magnackich rodzin toczy się tylko w francuskim języku.

Wracając do przyjaciół pana Antoniego wymienić musimy po panu Cetnerze wojewodę kijowskiego, Salezego Potockiego

lir

rr>

-\ \

L,

■ J'j

pi

UW;

sfr* -CTH

F' \

■<».

ij

if

1»

fjj

:/■

•-T"

«a*i

^ïô^l

fit

.*1

ZZLà

/. .vT?

ILUSTRACJA DO „MONACHOMACHJI“ KRASICKIEGO

Rysowała Anna z Krasickich Charczewska Własność Zbioru graficznego w Uniwersytecie warszawskim

&

/

^eca^

Xv

ßlBUOTEKA ^

główna

&K0nN5

-A

'

z Krystynopola, królika Czerwonej Rusi. Pomimo, że to panu wojewodzie z trudnością przychodziło, przecież pisywał często do Dubiecka, jeżeli już nie mógł przyjechać. Trzeba bowiem wiedzieć, że wojewoda niebardzo był piśmienny i co najwięcej samoistnie wysztychował początek listu „Wielmożny i serdecznie kochany bracie“ i nad swoim podpisem sporą ilość liter: WWWMMMP. i t. d., wyrażających całą skomplikowaną ówczesną tytulaturę, środek jednak listu, to, co się zmienia stosownie do przedmiotu i okoliczności, odrysowywał wojewoda z listu, który mu poprzednio napisał sekretarz. Stąd wyglądają niektóre jego listy, jak listy dzieci, które się bawią w pisanie i malują na papierze coś podobnego do liter, co jednak przeczytać trudno.

W samej zresztą przemyskiej i sanockiej ziemi było z kim żyć i z kim się przyjaźnić. Wszak pani Kossakowska należała do przemyślan, bo za życia męża i później jeszcze nieraz w Twierdzy, w przemyskiem, mieszkała. Bardzo ona lubiła pana Jana Krasickiego, a Dubiecko obdarzała często swemi listami. Ruchliwa, niespokojnego ducha kasztelanowa nie mogła się nawet w zwykłych listach wstrzymać od polityki, a każdy jej przy-pisek (bo lubiła przypiski), gdy chodzi o króla, zły i namiętny. Charakterystyczne pod tym względem jest jej post scriptum na liście z dnia 23 lipca 1793, pisanym do hr. Antoniego: „Z Grodna wszystko mi do rzeczy — pisze — tylko to dobrze, że posłowie stoją jak najmocniej, ale król już popuszcza i perswaduje. Kochany ptak!“

W Laszkach, także niedaleko, mieszkali chorążostwo Mnisz-chowie, z których domu później pan Ksawery wziął swoją małżonkę. Mniszchowie dom prowadzili wielki, otwarty, a na zimę zwykle do Lwowa zjeżdżali, gdzie „duże dawali obiady i wieczerze“. Stara to przyjaźń była Dubiecka z Laszkami, a i w rzeczach publicznych te dwa domy zwykle razem się trzymały.

Zaledwie o miedzę mieszkali państwo Dembińscy z Niena-dowy, pan Derszniak w Iskani, szlachcic pieniężny, który później szemi czasy od pana Antoniego Ruską Wieś trzymał zastawem, z drugiej strony znów w Nozdrzcu pan Michał z Bukowa Bukowski, podkomorzy sanocki, a któżby zapomniał o panu Jacku Fredrze, ojcu hr. Aleksandra, bardzo dzielnym, bardzo

rozumnym człowieku. Pan Jacek mieszki wał w Jabłonicy lub Surochowie, a synów ostro trzymał, co im wyszło na dobre.

Do osób, których pominąć nie możemy, mówiąc o bliższych znajomych i przyjaciołach państwa Krasickich, należał ks. Kal-nassy, z ojca może Węgier, jak nazwisko wskazuje, ale wybornie piszący po polsku, przez lat 30 prywatny sekretarz księcia biskupa warmińskiego. Ks. Kalnassy Węgra chyba tern przypominał, że dobrem winem nie gardził. Wesoły, dowcipny, jak na sekretarza księcia poety przystało, składał nawet niezłe wiersze, a rodzinie Krasickich oddany był całem sercem. Książę biskup wyrobił mu koadjutorstwo w Warmji (roku 1789), ale że taksy od tego zaszczytu wynosiły blisko 300 czerwonych złotych, więc się skarżył ks. Kalnassy przed hr. Antonim, że „dobrze być księdzem, ale źle koadjutorem“. Zresztą, jak to zwykle bywa, że chleb przychodzi, kiedy już zębów niema, tak się też i jemu działo, bo w czasie tego koadjutorstwa dobrze go już męczyła pedogra i niebardzo pozwalała używać owoców długoletniej

pracy.

Do księcia biskupa tak się ks. Kalnassy przywiązał, że jego sprawy jak własne leżą mu na sercu. I tak, gdy książę pojechał w r. 1780 do Warszawy, aby tam pochodzić za swem prymaso-stwem, to ks. sekretarz się gniewa i zżyma, że chce się oprzeć tylko na łasce królewskiej i nie można go namówić do żadnych kroków w Petersburgu. Zniecierpliwiony radby poza plecami księcia wyrabiać mu rosyjskie protekcje i naiwnie udaje się w tej mierze do pana Antoniego. „Gdyby prymasostwo zależało od samego króla — pisze do Dubiecka — toby je łatwo było otrzymać, bo książę JMć trwa dotychczas w korespondencji dosyć częstej z królem JMcią polskim, a najgrzeczniejsze, jakie tylko być mogą w listach królewskich wyrazy, dosyć jawnie okazują, jak mocno księciu JMci sprzyja i jak łatwo pójdzie wszystko, jeżeli rzeczy szczególnie od woli królewskiej depen-dować będą“.

Ale Kalnassy obawia się, że Petersburg będzie przeciwny prymasostwu, książę jednak „cudzych bogów szukać nie chce, zasadzając swą ufność na królu, jemu tylko wszystko chce być winien i całe tej promocji rozrządzenie szczególnie na jego zasadza łasce“. Otóż ks. sekretarz radby namówić pana Anto-

niego, który dawniej żył w dobrych stosunkach z hetmanem Branickim, aby się do niego udał, gdyż hetman przez Potemkina wszystko zrobi w Petersburgu. Rady te jednak zdawały się panu Antoniemu „za praktyczne“, który był tego samego, co książę biskup zdania, że promocja na prymasostwo wtedy tylko stanie się przyjemną, jeżeli się ją będzie zawdzięczało własnemu królowi.

Arcybiskupstwo gnieźnieńskie dostało się zczasem księciu biskupowi, chociaż o 14 lat później, w roku 1795. Wtedy musiał ks. Kalnassy zostać przy katedrze w Warmji i po raz pierwszy, na starość, rozłączyć się z księciem. Ze smutkiem też pisze do państwa Antoniostwa: „Cała Warmja w żalach, tracimy pasterza, z którym nieradzi byliśmy się kiedykolwiek rozstać, jedyna pociecha dla nas, że jemu samemu los się przez opuszczenie nas poprawia, bodajby tylko choć oddalony najlepszem cieszyć się mógł zdrowiem“, i dalej : „Dla mnie myśl to zbyt przykra, że się z trzydziestoletnim panem moim rozstać muszę, a kto wie, czy kogo z jego familji, na mnie, jak sobie pochlebiam, łaskawej, kiedykolwiek oglądać mi przyjdzie, nie mogę sobie tej myśli puścić do głowy, nadto jest smutna, nadzieją się wspierać i wzmacniać potrzeba“.

Mając takiego przyjaciela przy księciu biskupie załatwiało się przez niego wszystkie interesy, o które samego dostojnego brata trudzić nie było warto. Natomiast interesami w Warszawie trudnił się inny ksiądz, młody jeszcze ks. Siarczyński, znany już nieco w literackim świecie, późniejszy proboszcz jarosławski i bibljotekarz Ossolińskich. Gdy hr. Antoniemu długo do Warszawy nie wypadała droga, dostarczał ks. Siarczyński różnych ze stolicy nowości. To przysyłał nowe książki od Grölla, to pieśni Niemcewicza, które śpiewano w towarzystwach, to biedził się z wyszukaniem korespondenta, któryby stale donosił nowiny. A nie było to łatwą rzeczą, bo ludzie zdolniejsi do pióra i mający wstęp do wyższych towarzystw już dużo rozsyłali pisanych gazet. Młodzi to księża pijarzy utrzymywali się częstokroć z takiej korespondencji i wyciągów z lejdejskich gazet. Płacono im zwyczajnie po 20 dukatów rocznie, a gdy korespondent miał kilku odbiorców, to mu się niezgorsza zebrała pensyjka. Nierównie trudniej, jak o korespondentów, było o nauczycieli dla

dzieci, szukał ich zwykle ksiądz Siarczyński, szukał i doktor księcia biskupa warmińskiego, zadanie mieli wszakże niełatwe, bo kandydatami bywali najczęściej księża, a ci „albo plebany, albo dworaki, bawić się tylko chcący“, świeckich zaś nauczycieli mało. Mimo te trudności dzieci się jakoś wychowało i jakeśmy widzieli, dobrze wychowało, a wkrótce trzeba było myśleć o wnukach.

Z synów najpierwej się ożenił najspokojniejszy pan Ignacy, w dwudziestym roku życia. Wróciwszy z Warszawy, zakochał się w pannie Magdalenie Bielskiej, kasztelance halickiej, i wnet ją poprowadził do ołtarza. Panna Magdalena była jedną z dwudziestu panien Bielskich, które w owych czasach były na wydaniu. Wychodziły one z trzech domów braterskich, trzech Bielskich: kasztelana halickiego, łowczego koronnego i chorążego lwowskiego, wszystkie przystojne, wszystkie bogate i wszystkie zamąż poszły, a dzisiaj niemała część polskiej szlachty w Galicji, Królestwie i na Litwie od nich pochodzi. Pani Ignacowa pierwszego wnuka Krasickiego przyniosła państwu Antonio-stwu roku 1791, radość była niemała, a ksiądz biskup warmiński pisał z tej okazji:

Niech go Bóg błogosławi,

A w życzeniach to ma być przyzwoitem sądzę:

Niech ma wziętość Krasickich a Bielskich pieniądze.

A i pan Jan, syn pierworodny, wróciwszy z kampanji roku 1792, pomyślał o żonie, a nie było mu o nią trudno, jakeśmy to widzieli z przyjęcia księcia biskupa u pani Ponińskiej. Dostał też rękę jednej z pierwszych „partyj“ w kraju, panny Anny Potockiej, córki kraj czego. Posag był znaczny, ale stosunki jeszcze większe, bo pan kraj czy po zajęciu Galicji miał wielki mir u nowego rządu. Hr. Pergen zasięgał jego rady we wszystkich ekonomicznych sprawach, on to przedłożył do Wiednia projekt połączenia Dniestru z Bugiem, i został, jeżeli się nie mylimy, pierwszym tajnym radcą z Polaków w Galicji.

Ożenienia się trzeciego syna, Macieja, już pan Antoni nie dożył. Nadchodził koniec wieku i koniec życia, obydwaj bracia Krasiccy, ks. biskup i pan Antoni, zdawali się tylko czekać schyłku XVIII stulecia, aby się z nim razem przenieść do wiecz-

'    ’-i.    '*■

feSwfaä- .

: ■' ' '

■ Mm wfc śł:

: ' ....

ÄS

È?

*JSï? ;

s»

»gll

«*>=■ jffiQ

m *g&

ii.. «t

•K* . ,

^•j

w<

Mi

JAN KRASICKI Z BARANOWA

Podług portretu Józefa Pitschmanna Własność Xawerego hr. Krasickiego w Bachórcu

*

^OV^-Î

-

ności. Pan Antoni zmarł w Dubiecku roku 1800, książę biskup warmiński 14 marca 1801 w Berlinie.

Stara generacja dotrzymywała sobie towarzystwa: w roku 1808 zmarła pani Antoniowa, w rok później wojewoda bełzki, ludzie się zmieniali, starsi ustępowali, czując się obcymi w no-wem otoczeniu.

IV.

Les jours se suivent et ne se ressemblent pas, a cóż dopiero powiedzieć o latach, co powiedzieć o ludziach, którzy z jakie lat dwadzieścia szli naprzód, to biegnąc, to chromając, to z uśmiechem na ustach, to ze smutnem i ponurem wejrzeniem. Lat też dwadzieścia, to wielki szmat czasu, a patrząc zdaleka, poznać dopiero można, jak się społeczeństwo zmienia, jak się przeobraża i jak ten sam człowiek staje się niepodobnym do tego, któregośmy dawniej poznali.

Gdy po latach dwudziestu, po śmierci hr. Antoniego wrócimy znów pod dach domu Krasickich, to zobaczymy, że się tam dużo zmieniło, że rodzina i sąsiedztwo inny obraz tworzą. Zdawałoby się, że dom zamożny, w którym się żywo zachowują zwyczaje i tradycje, nie tak łatwo ulega wpływowi czasów, tak jednak nie jest; często formy się zachowują, ale treść umysłów się zmienia, bo duch, to bardzo lotna mater ja, która ciągłej wymaga przemiany i w jednym kształcie się nie ostoi. Pozory może będą te same, ale idźcie głębiej, patrzcie bystrzej, a odmienne się zarysują postaci.

Rodzina nie mogła mieć więcej własnych tradycyj jak w Dubiecku, gdzie po mieczu i po kądzieli odziedziczyła te same wspomnienia. Pan Maciej Krasicki tam osiadł i ożenił się ze swą siostrzenicą, z hrabianką Teofilą Stadnicką ze żmigrodu, córką starosty ostrskiego i owej pani Katarzyny, o której się król Stanisław August tak pochlebnie wyraził. Wspomnienia o księciu biskupie warmińskim zeszły się znowu razem, a było już nieco i własnego doświadczenia. Pan Maciej wstąpił zaraz po śmierci ojca do wojska austrjackiego. Był naprzód przy ułanach w Wiedniu, następnie przeszedł do dragonów cesarskich, ale mając się żenić, wystąpił z wojska. Pani Teofila miała twardą młodość, bo w szesnastu latach matkę straciła i stała się naczelniczką domu i opiekunką małoletniego rodzeństwa.

Trzeba było dużo energji i dużo wytrwałości, aby przebyć te ciężkie lata. Wyszła z nich zwycięsko, ale w charakterze został pewien hart i wytrwałość, ale zarazem wyrozumiałość dla drugich. Po matce odziedziczyła piękność i zdolności, z życia wcześnie wzięła doświadczenie, fundament przeto na niepospolitą kobietę był położony. Urodę jej porównywano do urody Gre-czynki Szczęsnowej Potockiej, tylko że w twarzy pani Krasickiej było więcej rozumu i pewien chłód pozorny.

Kto ją znał bliżej, wiedział wszakże, co sądzić o tych pozorach. Słusznie też jeden z sąsiadów powiedział:

Co szkodzi, że trochę zimna i zuchwała. Że natura męski charakter jej dała, Kiedy on prócz swoich mieści, Wszystkie cnoty płci niewieściej: Uszczęśliwia, choć nie pieści!...

Chociaż najmłodszy z braci, którzy się pożenili, osiadł pan Maciej w Dubiecku i podjął się ciężkiej pracy spłacania rodzeństwa. Przeznaczenie więc miał już zapisane; jak się tylko dotknął ojczystej skiby, trzeba było być dobrym rolnikiem, gospodarnym i spełniać swe powinności w społeczeństwie, jak na Krasickiego przystało. Zadanie niełatwe, bo ciężary materjalne były wielkie, ale pan Maciej miał zdrową naturę ojca, cechowały go przeto humor i energja i czułość, jakgdyby u dziecka. Typ rodziny Krasickich: miernego wzrostu, otyły, łysy, ruchliwy i czynny, przy gospodarstwie nakrzyczał, w salonie zabawił, w rodzinie rozczulił.

Sąsiedzkie stosunki w przemyskiej ziemi stały się może trochę uciążliwe pod względem materjalnym, gdyż liczne, zamożne były sąsiedztwa, ale zato dodawały życiu dużo przyjemności; gdy się liczni goście do bramy zjeżdżali, to serce gospodarskie się cieszyło, chociaż rozum miał pewne skrupuły.

Najwięcej ruchu okolicy nadali księstwo generałostwo Czartoryscy, którzy w roku 1813 zamieszkali w Sieniawie. Gdy książę rozstał się już z politycznem życiem, gdy już spokojnie

osiadł na wsi, postawił sobie jedno z najznakomitszych swoich zadań, a było niem wyplenienie ze społeczeństwa polskiego rozpusty i szału, odziedziczonego po nieszczęsnych saskich czasach. Temu zadaniu oddał się książę w późniejszym wieku całą duszą, słowem, czynem i piórem, starał się o wkorzenienie piękniejszej myśli w zdziczałe społeczeństwo i wprowadzenie go na nowe tory oświaty.

Czynność ta przypada w znacznej części na Sieniawę. Wrodzone usposobienie księcia bardzo mu w tej mierze było pomocne. W gruncie jowjalny szlachcic, umiał sobie pozyskać najbardziej nawet zacofaną i zabobonną szlachtę i stał się pomiędzy nią, mówiąc po dzisiejszemu, bardzo popularnym...

Przyjechał szaraczkowy szlachcic do Sieniawy, jeden z owej „wołowej szlachty z za Otrytu“, książę całował go w czoło, nazywał po imieniu, gdyż znał szlachty bezliku, posadził koło siebie przy stole, pomógł, jeżeli było potrzeba, wziął sierotę do domu, wyposażył, pogawędził, pożarto wał, słowem, każdy wyjechał z książęcego domu z pogodnem czołem, jeden, bo go wspomo-żono, drugi, bo mu powiedziano dobre słowo.

Człowiek tylko wtedy może rachować na cudze serca, jeżeli się łatwo daje poznawać, jeżeli w swą duszę drugim wglądać pozwoli. Skrytość, duma, wielkim opasana murem, wywołują niedowierzanie.

Otwartość, szczerość, dobroczynność księstwa zyskała im zaraz na wstępie przywiązanie, a do lat kilku całe przemyskie byłoby się dało porąbać za swego księcia Adama i księżnę Elżbietę. Przy jakiejś sposobności całą okolicę obiegała piosnka do księstwa, w której była zwrotka :

Raczcie uznać przywiązanie,

Tchną niem dla was Przemyślanie, Bo na duszę przysięgamy,

Że Was kochamy.

Pomiędzy Sieniawą a Dubieckiem zawiązały się nader serdeczne stosunki; księżna generałowa lubiła bardzo panią Teofilę, księżna Wirtemberska wiele miała dla niej przyjaźni, a dla księcia generała trudno było o lepszego młodego towarzysza jak pan Maciej, który umiał podzielić jowjalny humor staruszka.

Niema też listu księcia do Dubiecka, któryby się obszedł bez jakiegoś zgrabnego żarciku, znamionującego człowieka, który należał do znikającej już generacji. Książę biskup warmiński, pan Antoni, także pod tą samą służyli chorągwią, ale niestety już ją opuścili, książę generał tylko trzymał się długo, ruszał się i na humorze mu starczyło.

Raz sobie zapomniał o imieninach pani Teofili, a pisząc z powinszowaniem w oktawę, wyrzuca pani Krasickiej „że ta ferta-jąca się i ruchliwa Jej patronka, święta Teofila, zbałamuciła jego kalkulacją, pokazując się dwa razy w kalendarzu“, innym znów razem obiecuje wychylić vitrum gloriosum „za zdrowie naszego kochanego Maciusia, tern samem winem, które jest, będzie i bogdajby nie było“. Ostatnie życzenie wyrażone z tego powodu, że jak wiadomo, Sieniawa nie słynęła z dobrych win i dobrego stołu, a książę zdawał się w tern dumę pokładać, że mimo majątku nie zbytku je. Przecież sam nieraz mawiał, że w Sieniawie młode wino, a stare masło, a jeden z sąsiednich księży plebanów tak sobie zmierził to wino, że ile razy przyjeżdżał do Sieniawy, tyle razy przywoził butelkę własnego węgrzyna do stołu, którą pokryjomu dawał służącemu, aby mu z niej nalewał. Książę się jednak zmiarkował i jednego razu, ku wielkiemu zmartwieniu proboszcza, kazał cichaczem nalewać sobie z księżej butelki, a księżulka częstować sieniawskim zieleniakiem. Proboszcz się spostrzegł, ale człowiek światowy ratował się dowcipem, że w Sieniawie zupełnie przeciwne aniżeli w Kanie Galilejskiej dzieją się cuda, gdyż tam woda w wino a tutaj wino w wodę się przemienia...

Im bardziej zbliżały się do siebie pani Teofila z księżną Wir-temberską, tern bardziej zacieśniał się węzeł, łączący Dubiecko z Sieniawą; dwie niepospolite kobiety rzadko się spotyka w jednej okolicy, a jeszcze rzadziej bywają one z sobą w przyjaźni. Ale tutaj zbliżenie się polegało na przeciwieństwie, na różnicy charakterów, które chociaż odmienne, stały ze sobą na równej wysokości. Pani Teofila więcej gruntowna i oczytana, z wykształceniem ściśle polskiem, znała wszystkich znakomitszych autorów polskich od Reja z Nagłowic do Nowych Aten księdza Chmielowskiego, od Marcina Bielskiego do Naruszewicza. Nie zrażała jej łacina księdza Staro wolskiego, aby nie wertować

IGNACY KRASICKI ZE STRATYNA

Podług portretu Kaspra Landi w Rzymie z roku 1811 Własność Xawerego hr. Krasickiego w Bachórcu

LU

■0 ''' ,

01

O £    ?

'O o

ły

•U

09

<y

jego Monumenta Sarmatorum, nie odstraszał jej śmiały umysł reformatorski, aby nie miała czytać dzieł Orzechowskiego i zaliczać ich pomiędzy najznakomitsze płody naszej literatury. Kobieta trzeźwa, rozumna, niełatwo dająca się powodować imagi-nacji, musiała orzeźwiająco wpływać na sentymentalny, sielankowy, wrażliwy umysł księżnej Wirtemberskiej. Pełne też listy księżnej najczulszych wyrazów dla pani Teofili, która nawzajem, uniesiona serdecznem przyjęciem, cnotami sieniawskiego domu, nie wahała się raz napisać :

Nie baczę ja jakem żywa,

Abym kiedy tak szczęśliwa,

Jak w dni ostatnich zabawie, Byłam w Sieniawie.

Chcesz mieć wzór obywatela,

Pana, ojca, przyjaciela,

Do Puław lub do Sieniawy, Pojedź ciekawy.

Łącznikiem pomiędzy Sieniawą a Dubieckiem była granicząca z niem o miedzę Mienadowa. Księstwo bywali tam nieraz po kilka tygodni u państwa Dembińskich, Eleonora hr. Dembińska była bowiem jedną z wychowanie księżnej generałowej. Sama księżna zrobiła z niej sierotę, ale jej też w zupełności matkę zastąpić umiała.

Historja to już dzisiaj zapomniana.

Przed zamężciem córki swej Marji za księcia Wirtember-skiego, pojechała księżna generałowa do Berlina, aby ją przedstawić Fryderykowi Wielkiemu, krewnemu przyszłego swego zięcia, i poznała wtedy generała pruskiego Bardelebena, który miął liczną rodzinę. Mała Eleonora Bardeleben, dziecko zaledwie od ziemi odrosłe, bardzo jej się podobała, a za zgodą rodziców zabrała ją ze sobą i wychowywała prawie jak własną córkę.

Jako charakterystyczną w tym razie podnieść musimy tolerancję księżnej. Eleonora urodzona była w ewangelickiem wyznaniu, a chociaż stosunki jej z rodziną zupełnie się zerwały, przecież księżna kazała ją wychowywać w pierwotnej wierze i sama dopiero pani Eleonora, w późnym wieku, jako hrabina

Dembińska przeszła na katolicyzm, nie chcąc do innego aniżeli mąż i dzieci należeć kościoła. Przemyślanie nie mogli się naopowiadać o systematyczności hrabiny, o porządku, jaki panował w Nienadowie, o tern, jak z uderzeniem 11-tej z rana podawano kawę, o 4-tej po południu proszono do stołu, jak hrabina regularnie o 11-tej wieczór musiała się kłaść do łóżka i jak wszystkie meble we dworze w kilkadziesiąt lat po ślubie stały niepo-ruszone na tern samem miejscu, na którem je postawiła w pierwszych miesiącach swego pobytu w Nienadowie. Taka systematyczność, z krwią odziedziczona, w niejednym polskim rodzie byłaby się przydała.

Gdy Sieniawa zjeżdżała do Nienadowy albo do Dubiecka, to stara lipa na podwórzu, którą „ksienią“ zwano, przypominała sobie czasy, kiedy książę biskup warmiński pod nią ucztował. Ale obyczaj towarzyski, zabawy już były inne. Sielankowość, czułostkowość, które przeszłej generacji zaledwie były znane z książek, weszły teraz w obyczaj. Chloe i Daphne opuściły bi-bljoteczne półki, uciekły z dzieł Karpińskiego, a zaczęły się przechadzać po ziemi. To, o czem zagranicą już zapominać zaczęto, rozchodziło się dopiero u nas po dworach przez magnackie domy, a w przemyskiem naturalnie przez Sieniawę. „Feta“ stała się ulubionym wyrazem, a nawet wśród odgłosu walk Napoleona nie zapomniano o żywych obrazach. Księżna generałowa, księżna Wirtemberska nadzwyczaj lubiły te zabawy. Książę generał widział w nich korzystne przeobrażenie obyczaju, przejście z pijatyk do umysłowej rozrywki. Mistrzynią w układaniu fet była księżna Wirtemberska, a w przemyskiem znalazła wkrótce mło-dziuchnego pomocnika, który umiejąc dobrze rysować, prześcignął wkrótce swą nauczycielkę. Był to młody Ksawery Prek z Nozdrzca, głucho-niemy, ulubieniec księżnej marszałkowej Lubomir skie j i księstwa Czartoryskich. Księżna marszałkowa, zamieszkawszy w początkach tego wieku w Wiedniu, wzięła go tam ze sobą i dawała w swym domu kształcić w rysunkach, tak, że młodzieniec wróciwszy do kraju portretował całe przemyskie, malował minjatury dla pań do albumów, a nawet później wydawał wizerunki znakomitych ludzi. Najlepsze są wszakże jego małe portreciki, robione wodnemi farbami, których Bi-bljoteka Jagiellońska w Krakowie ma sporą kolekcję.

Otóż, czy to do Dubiecka, czy do Nienadowy, czy gdzie indziej księżna zjeżdżała, wszędzie Prek zajmował się przygotowaniami na jej przyjęcie. Razu pewnego kompan ja przychodzi do salonu, a tam niespodzianka, żywy obraz: Le triomphe de Flore par Nicolas Poussin. „Mars podawaj ący na tarczy kwiaty wart był być kochankiem Wenery, Flora wszystkich oczy na siebie zwracała, czteroletnie dziecko wisiało nad nią z wieńcem, przedstawiając Amorka. Wózek, na którym siedziała bogini, okryty był cały makatą złotem haftowaną, kółka i sprychy okręcono kwiatami; dwóch chłopczyków ciągnęło go na girlandach, a nimfy niosły na głowach kosze napełnione kwiatami, albo róże wokoło rozrzucały.“

Wogóle żywe obrazy, układane mniej więcej w sentymentalnym duchu, należały do najulubieńszych zabaw; Helena wsparta na Parysie, grającym na lirze, według Davida, Kupido spoczywający na łuku, według sztychu Angeliki Kaufman, Lukrecja z puginałem w ręku, Leszek Biały i Goworek według Śpiewów Niemcewicza — oto tematy do grup, które występowały przy każdej sposobności.

Z żywemi obrazami łączono szarady, które niezawsze były trudne do rozwiązania. „Dzisiaj mieliśmy szaradę Halle-barde, pisze jeden z przemyskiej młodzieży, teatr przedstawiał naprzód przekupki de la halle, które nasze damy przednio naśladowały, dowodząc tym sposobem, że wszystkiego wybornie dokonać potrafią, następnie ukazał się generał Steininger (austrjacki, kon-systujący w Jarosławiu) jako bard i śpiewał romans:

Partant pour la Syrie Le jeune et beau Dunois.

Nakońcu ukazał się rycerz z halebardą.“

Jeżeli ubierano salę na bal, imieniny lub jaką uroczystość, nie brakło pomiędzy girlandami mniej więcej sentymentalnych napisów. Wymalowano naprzykład wielkie oko Opatrzności z podpisem : Daigne veiller sur ceux que faime, albo umieszczono napis : „Prawdziwa miłość i wieczne milczenie“, „Lepiej umrzeć, jak nic nie kochać“, albo też jedno wymowne słowo: „Oby!“. Któraż z panien nie brała tego „oby!“ do siebie.

Francuskie fêtes champêtres XVIII wieku naśladowano przy każdej sposobności. Panny się przebierały za nimfy, mężczyźni za faunów, dziewczęta i chłopców ze wsi ustawiano jako tło sielanki w różnobarwnych ubiorach. Nad brzegiem Sanu urządzono raz taką wspaniałą sielankę i wszystko tam znalazłeś, o czem tylko Watteau mógł zamarzyć : poetycznego starca z lirą i szwajcarskie krowy z dzwonkami, i ukrytą muzykę, i nimfy wpadające swemi głosami w jej tony, i echo roznoszące piosnki

po rzece.

Zresztą niemałą rozrywkę stanowił teatr amatorski, którego reżyserem, a najczęściej i autorem sztuk przedstawianych był pan Adam Kłodziński, wówczas jeszcze nauczyciel dzieci państwa Dembińskich z Nienadowy. Jego komedyjki Plotki, Nasze przebiegi żywe zawsze wywoływały oklaski. Pan Kłodziński przeniósł się potem na szerszą widownię, do Sieniawy, następnie był nauczycielem u Alfredów hr. Potockich w Łańcucie, jeździł z hr. Arturem do Niemiec i Holandji.

A z powrotem do kraju, gdy swe mienie skupił, Spojrzał na świat, wzniósł czoło, i Jastrzębkę kupił. Z tym jasno tabularnym dla ludzi urokiem,

Już jastrzębia, na ptaszki, począł patrzeć okiem.

I wkońcu został bibljotekarzem Zakładu Ossolińskich.

V.

świetność przemyskiego nie kończyła się wówczas na domach, któreśmy wymienili; Łańcut, Przeworsk, Zarzecze przyczyniały się niemało do towarzyskiego blasku okolicy. Łańcut przeszedł na Alfreda hr. Potockiego, ożenionego ze stolnikówną litewską, ks. Czartoryską. Dom tam był otwarty, gościnny, wspaniale urządzony, a hr. Alfred słynął jako zawołany gospodarz i w niejednem był przykładem swej okolicy. W Przeworsku znów Henryk ks. Lubomirski, zamiłowany w literaturze, kurator Zakładu Ossolińskich i ojciec księżniczki Izy, słynnej piękności, późniejszej Władysławowej księżnej Sanguszkowej. Czytając ówczesne listy, nie można się nie spotkać z uwielbieniami dla księżniczki, a pani de Staël, poznawszy ją w Szwajcarji i pó-

'Mn t

T*

KSAWERY KRASICKI

Podług minjatury nieznanego artysty Własność Xawerego hr. Krasickiego w Bachórcu

2 A

rź <r ~y'

LU

g s iD

XL. ■ V

źniej w Wiedniu widując, była zawsze pełna dla niej uniesień. Ślub księżniczki stał się prawdziwą uroczystością w kraju; co żyło znakomitego, zjechało do Przeworska, a pełno się posypało francuskich i polskich wierszy na cześć młodej pary, ale że okolicznościowe poezje niezawsze fortunne, więc lepiej niech w tece zostaną. Wieczór, który hr. Alfredowie dali dla państwa młodych w Łańcucie, pozostał na długo w pamięci uczestników : Kłodziński wystąpił z nową sztuką, a Stanisław hr. Potocki z francuską kantatą.

W Zarzeczu znów pani Morska zakładała ogrody, a przed rokiem 1830 gwarno w jej domu bywało. Podróżom jej po Niemczech, Francji, Anglji i Holandji zawdzięcza Zarzecze swe piękne budowle, właścicielka bowiem, wróciwszy z pełną teką szkiców, chciała je szybko przemieniać w rzeczywistość. W niewielu egzemplarzach wydała nawet ozdobne dzieło, przedstawiające piękności odmłodzonego Zarzecza; na czele książki jest bardzo charakterystyczny portret samej właścicielki. Przez lat kilka bywały u niej bale prawie co niedzielę, zjeżdżano się zda-leka, bo uprzejmość domu, świetne przyjęcia, zresztą nadworna kapela niemałą były zachętą. Po roku 1831 zamknęły się gościnne podwoje, właścicielka podjęła inne obowiązki, a grosz, który szedł dawniej na utrzymanie dworu, dostawał się odtąd wygnańcom i pożytecznym w kraju instytucjom.

Z urody daleko słynęła pani Katarzyna hr. Starzeńska, późniejsza pani Pawlikowska z Medyki, a tak była piękna, że imię jej „Katarzyna“ zdawało się księżnie marszałkowej Lubomir-skiej za mało poetycznem, niedość zbliżonem do imion ówczesnych bohaterek romansów -— przezwała ją przeto piękną „Ga-brjelą“, „La belle Gabrielle“. Odtąd ją też tak nazywano. Pani Starzeńska nawet serca kobiet hołdować umiała; księżna marszałkowa kazała w Paryżu Gerardowi jej portret wymalować, jeden z najcenniejszych, jakie posiada galer ja Zakładu Ossolińskich, a pani Rćcamier osądziła ją za najpiękniejszą z kobiet.

Jeżeli okolica pięknemi mogła się poszczycić kobietami, to i dzielną miała młodzież. Cóż powiedzieć o Janie hr. Stadnickim, postrachu mężów zazdrosnych, który dzielnie się bił, gdy było potrzeba, a tańczył tak, że po nim już chyba nikt mazura tańczyć

nie powinien. Gdy cesarz Aleksander I podczas swego pobytu w Sieniawie w roku 1818 przypatrzył się tańcom, które prowadził Stadnicki, to powiedział, że takiego mazura ani w Warszawie nie widział.

Widzimy więc, że można się było wówczas bawić w przemy skiem, ale bale nie wystarczają społeczeństwu; festyny, żywe obrazy à la Boucher nie mogły nawet w czasach zupełnej stagnacji, jakie nastąpiły w Galicji po roku 1809, być treścią i ideałem umysłów, tern bardziej, że echa z Warszawy, Wilna i Krzemieńca od czasu do czasu poruszały społeczeństwem. Forma walki klasycyzmu z romantyzmem była, jak gdzie indziej, tak i tutaj, pierwszą iskrą elektryczną, która podnieciła umysły, spoczywające na murawie, gdzie Chloe zbierała polne kwiaty. Dwa tomiki Poezyj Mickiewicza sprawiły niepokój, w mgnieniu oka stworzyły dwa obozy, w których myśl z zabaw towarzyskich przeszła na literaturę. Po jednej stronie stanęła Teofila hr. Krasicka, po drugiej Albert hr. Mier. Umysł pani Krasickiej był zanadto trzeźwy i wolny od uprzedzeń, aby nie uznał odrazu tego, co piękne, i nie czuł się pociągniętym słowem i myślą wileńskiego poety, pani Teofila nie wahała się też rozpowszechniać nowych poezyj, zwracać na nie uwagi, stawać w ich obronie. Pan Albert Mier z Leżajska, tłumacz Andromachy Rasyna, człowiek nadzwyczaj dowcipny, czuł się tern dotknięty w swoich klasycznych zasadach. Był to jakby Francuz po polsku mówiący, wykrojony z czasów przedrewolucyjnych, który nie uznawał żadnego pisarza prócz Rasyna i Mol jera i uważał to za osobistą obrazę, jeżeli kto w jego obecności występował przeciw uznanym przez niego powagom ; mężczyznę, broniącego Mickiewicza, byłby był wyzwał na pojedynek, z panią Krasicką była rzecz trudniejsza, zacięta więc walka musiała przejść na pole salonowych docinków i listów, w których Mier dowcipem starał się pokryć brak słuszności. Upadający klasycyzm mógł sobie przynajmniej powinszować, że ostatni rycerz, który stawał w Galicji w jego obronie, był człowiekiem wielkiego dowcipu. Później pomówimy o nim obszerniej.

Pani Teofila nadzwyczaj się przyczyniła do upiększenia ogrodu w Dubiecku, zamiłowanie kwiatów zdawało się być dzie-dzicznem w rodzinie Krasickich. Gdy jednak hr. Róża po sta-

roświecku grządki sadziła, to już w ogrodzie pani Teofili więcej było sztuki, więcej pomysłów. Romantyzm i tutaj nieznacznie dołki kopał pod szanownym ale dobrodusznym klasycyzmem. Dawniej kwiat musiał być posadzony w stale przyjętej formie grządki, rabaty, ósemki, w kole lub pierożku, i wyglądać, jak wiersz Horacego, którego kształt da się odrysować ; teraz wszystkim ogrodnikom w głowie się pomieszało, zaczęli zaprowadzać jakieś gazony, klomby i drzewa rozrzucać bez sensu i ładu, wprowadzać istne zasady rewolucji francuskiej do poczciwego włoskiego ogrodu, który od czasów królowej Bony tak samo wyglądał. Osobliwie po powrocie pani Morskiej z Holandji jakobińskie zasady najechały wszystkie ogrody w przemyskiem, wszędzie miano coś do przekształcenia: w Dubiecku, w Medyce i w Boratynie.

Pani Krasicka tern się jednak różniła od swoich sąsiadek, że do czego się wzięła, wszystko chciała dobrze umieć i zrobić, umysł jej wymagał gruntowności. Gdy się też oddała ogrodowi, to się i kwapiła do książki o botanice i nie zaniechała tego zajęcia, dopóki nie stanęła pod tym względem na wysokości współczesnej nauki.

Ruch umysłów, który się rozpoczął na niwie literackiej, przeszedł niebawem na pole polityczne, a nie mając narazie ściśle oznaczonych kształtów, ograniczał się na podnoszeniu ogólnych idei wolności i narodowości, na wydawaniu westchnień za przeszłością i westchnień do przyszłości. Niezaprzeczony to był odblask stosunków w Królestwie, który wszakże drgał tylko w powietrzu bezkształtnie, jak pył w promieniach słonecznych.

Znalazł się niebawem bard, który ten ruch umysłów pochwycił, a że trafił w serce, to dowód, że jego piosnki śpiewano przy każdym wiejskim klawikordzie, od Podola aż po sandeckie i sanockie góry. Był nim Stanisław Doliwa Starzeński, znany jako Stach z Zamiechowa, który mieszkał wprawdzie zamłodu za kordonem, ale później osiadł w Galicji i tutaj najwięcej się jego piosnki rozchodziły. Któż z owych czasów nie pamiętał jego: Ody 11, Poety, Paciorka, Słowika, Pieśni węglarzy, albo owych ulubionych strof, któremi kowal swą pieśń rozpoczyna:

Rzeźko! żwawo, stuku! puku!

W pracy do znoju wytrwajcie,

I przy głośnym młotów huku,

Wraz z starym ojcem śpiewajcie.

Kierujcie się jak możecie,

Ale pamiętajcie o tern,

Że każdy musi na świecie,

Być kowadłem albo młotem.

Stachowi z Zamiechowa wtórował, ale na poważniejszą nutę, Tymon Zaborowski. Jego Dumy podolskie wielkie miały powodzenie, krążyły w odpisach, a kilka z nich wierszy stało się prawie przysłowiem, tyle razy je powtarzano:

Rolnik rycerzem,

Ramię puklerzem,

Piersi pancerzem,

Orężem siła.

Umysły burzyły się jak woda w jeziorze, kamień jednak był rzucony w Warszawie, a tutaj tylko lekko się wznosiły krańcowe fale.

Nadszedł smutny rok 1830, zaczęły się czasy strapień i ofiar, a pan Maciej nie pozostał poza swym rodzicem; tamten całem sercem popierał konfederację barską, ten syna posłał na plac boju, Kazimierza, późniejszego prezesa Towarzystwa Gospodarskiego. Pisał o nim z pola walki jeden z przyjaciół do Dubiecka: „Kazio się dzielnie popisuje...“

Po roku 1831 znów Dubiecko inne, lecz ludzie zostali ci sami, ale posmutnieli, czas zabaw w przemyskiem minął bezpowrotnie, zanadto dużo było żałoby, aby o balach myślano.

W smutnych czasach zwracamy się zwykle do przeszłości i mówimy, że dawniej lepiej bywało. Powstał więc prąd idealizowania przeszłości; zdawało się wszystkim, że wystawiając to, co minęło, w świetlanych barwach, stworzy się lepszą teraźniejszość. Artykułem wiary staje się niejako, że wszystko co było, było piękne, o zdrowej krytyce nikt nie myśli.

W takich czasach tradycja na tron wstępuje i szczególną jest otoczona aureolą. A gdzież u nas łatwiej było o nią, aniżeli w Dubiecku! Domowych już znamy, księcia generała wprawdzie nie stało (umarł w roku 1823), ale stara księżna i ks. Wirtem-

■m

#1

4*

m+i

KATARZYNA Z JAWORSKICH STARZEŃSKA - PAWLIKOWSKA

Podług portretu Franciszka Gerarda Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

N

x-

<r

à

o

ÜJ

v—

Zg ln

p| £

~ o o

*j

^    5? ca

' o

' - <y

CT5

*

V

«$

V

berska zbliżyły się jeszcze i mieszkały w Wysocku. Więcej jednak, aniżeli w przemyskiem, było jeszcze w sanockiem postaci typowych, staroświeckich, które nie biorąc żywego udziału w owych sielankowych zabawach przemyskiego, wychylały się co najdalej do Dubiecka. Do takich należał pan Kazimierz Ostaszewski z Zarszyna, były rotmistrz kawalerji narodowej, „który pod Mohortem na kresach ukraińskich długo służył i już roku 1794 dwadzieścia i pięć lat służby wojskowej sobie liczył“, następnie pan Antoni Dembiński z Nienadowy, jeszcze wówczas żyjący, a zresztą sami bracia Krasiccy.

Pana Jana straciliśmy z oczu właśnie w chwilach, z których mógł opowiadać dużo wspomnień. Oddalił on się trochę od rodzinnego gniazda, osiadł na bujnej ziemi, w Baranowie nad Wisłą, ale sercem został ten sam. Dowcipu mu nigdy nie brakło i towarzyskich zalet; gdy mu raz generał Amilkar Kosiński przysłał rekwizycję, on się podpisał Azdrubal Krasicki, a gdy się znalazł w liczniej szem gronie, to tak umiał olśnić swą wymową, grą na flecie, dowcipem, iż zdawało się, że mu książę biskup całą swą umysłową pozostawił spuściznę. Materjalnie rzeczy biorąc, to ta spuścizna rzeczywiście dostała się panu Janowi, jako najstarszemu w rodzie. Mnóstwo rękopisów, pamiątek po księciu biskupie było w Baranowie, to wszystko jednak poszło z dymem podczas wielkiego pożaru zamku baranowskiego w roku 1849.

Numizmatyka staje się zwykle zamiłowaniem ludzi spokojnych, cierpliwych, łagodnych. Pan Ignacy się jej oddał, straciwszy wcześnie małżonkę, powydawawszy córki; doprowadził też do jednego z najpiękniejszych zbiorów monet w kraju (miał około 18.000 monet), a mieszkając po większej części we Lwowie, ułożył zbiory numizmatyczne Uniwersytetu i Zakładu Ossolińskich. Pracował jak mógł i jak umiał.

Pomiędzy tych ludzi, którzy dużo pamiętali i dla których przeszłość była drogim skarbem, dostaje się Wincenty Pol. Przewijają mu się przed oczy piękne szlacheckie postaci i piękne tradycje, a chwila to, jakeśmy powiedzieli, najstosowniejsza do śpiewania przeszłości.

Szlachta zresztą czuje, że czasy, w których historja nasza wyłącznie do niej należała, minęły, że ludzie i wyobrażenia się zmieniają. Jakaś emigracyjna demokracja, wyrosła na francuskim bruku, zaczyna przewodzić i broszurami swemi zaprzątać umysły. Mimowoli ogarnia żal za dawnem znaczeniem, im pewniej ta przeszłość ma minąć, tern się piękniejszą wydaje.

Chęć schwycenia jej, zatrzymania tego, co urocze było, wywołuje niezrównanego gawędziarza Pola, który, rzec można, że wychodzi z Dubiecka, z pomiędzy Krasickich, a przewodnikiem jest mu pan Ksawery, człowiek z innego świata, ostatni rycerz zamierającej szlachetczyzny. On był dla Pola żywym poematem, z którego mu tylko przepisywać przyszło...

VI.

Jakeśmy mówili, pan Ksawery wychowywał się u księcia biskupa warmińskiego. Póki orlę było młode, pilnowało gniazda, ale gdy mu skrzydła cokolwiek podrastać zaczęły, to mu było za ciasno, choćby w rozległych murach heilsberskiego zamku. Młody pan Ksawery nalegał kilka razy na księcia biskupa, aby go oddał do wojska, ale książę sądził, że pierwej trzeba dobrze nauki dokończyć, a potem dopiero wziąć się do szabelki. Młodemu było jednak pilno nadstawić karku, zniecierpliwiony więc uwagami stryja, opuścił pewnego razu dwór księcia biskupa, a że we Francji wówczas dużo służyło Polaków w królewskiej gwardji, więc czmychnął konno do Gdańska, aby stamtąd okrętem puścić się na Zachód. Ale książę biskup znał swego Ksawer -ka, zmiarkował, co się święci, i pogoń wysłał za paniczem. Do-pędzono go jeszcze przed odpłynięciem statku i winowajcę stawiono przed księciem.

— Nie wiedziałem mój Ksawerku — przywitał najspokojniej książę — żeś tak gorąco kąpany, jeżeli ci tak pilno do wojska, idź tam, gdzie nasi sługiwali.

Ksawerek uścisnął kolano łaskawego stryja, więcej niczego nie pragnął.

Za kilka dni jechał do Dubiecka, do ojca, z listem, w którym książę biskup wstawia się za chłopcem, aby pozwolono czem prędzej zaciągnąć się na ukraińskich kresach. Pan Antoni nie był od tego, wszak i on wojował w konfederacji barskiej, a któryż ojciec się nie rozczuli, gdy widzi, że się w synu jego krew odradza? Z czasów swej wojaczki znał pan Antoni Mo-horta, do niego więc dał listy Ksaweremu, a wyprawiwszy go jak na syna dobrego domu przystało, dawszy konie i służbę i rynsztunki, pożegnał przy bramie dubieckiego zamku, a pani Róża łzę otarła, i ku Wschodowi krzyż w powietrzu zrobiła, krzyż błogosławieństwa.

Jakie tam życie było obozowe, jak się służyło pod Mohor-tem, to Pol lepiej opisał, aniżeli mybyśmy potrafili, dość, że pan Ksawery służył wzorowo w brygadzie Mokronowskiego i był przeznaczony do strzeżenia granic Ukrainy. A zażywszy tam trudu i znoju, potrzebnego dzielnej młodej naturze, bił się w roku 1792 pod Zieleńcami, Boruszkowcami i Dubienką, otrzymał medal zasługi wojskowej i postąpił na oficera. W dwa lata później dowodził już jako major pułkiem, złożonym z dobranego towarzystwa różnych broni. Wezwany do boku Kościuszki, który go używał do ważnych poleceń i stanowczych obrotów wojennych, rozstrzygnął wraz z Eustachym ks. San-guszką los bitwy pod Szczekocinami. Pod Powązkami zdjął naczelnik pierścień z własnego palca i ofiarował go panu Ksaweremu.

— Winszuję ci — rzekł do niego — dobrześ się zasłużył ojczyźnie.

Dzielny żołnierz i zapalony myśliwy nie cofnął się w boju, nie znużył na łowach. Raz tylko nie zmierzył się z nieprzyjacielem, ale ucieczka była prawdziwem bohaterstwem.

Zwiedzającemu cytadelę w Kairze opowiadają o słynnym skoku, którym się wyratował jeden z Mameluków od niechybnej śmierci. Gdy Mohamed Ali podstępnym sposobem zaprosił w roku 1811 czterystu ośmdziesięciu najznakomitszych bejów na wielką ucztę w cytadeli i tam ich wymordować kazał, jeden z nich, ufając w swą zręczność, skoczył na koniu z niezmiernie wysokiego muru fortecy, i uszedł. Fantazja Wschodu może dodała wysokości muru. Znacie jednak potężną zamkową skałę w Sanoku, która prawie pionowo spada ku łożysku Sanu. Jakim sposobem pan Ksawery tamtędy się zsunął na koniu, to rzecz niezrozumiała, dość, że otoczony przez Austrjaków w roku 1809 na podwórzu sanockiego zamku i, nie widząc możności innego ratunku, rzucił się konno w przepaść i znikł w pobliskich lasach.

To była jedyna ucieczka dzielnego żołnierza.

W napoleońskich szeregach nie wojował, nie wierzył wielkiemu despocie, nie ufał, aby rzetelnie chciał dopomóc Polsce, nie podzielał powszechnego zapału. Pokazuje się, że prócz wielkiego serca miał i rozum dobry wśród ówczesnego obałamucenia umysłów, doszedł bowiem do tego, do czegośmy doszli dopiero po długich latach. Nie napisano jeszcze wtedy do Napoleona tych prawdziwych słów:

Wiek twój był cały pasmem ciągłych trudów,

Imię postrachem, oręż świata biczem,

A wielka chwała tylko nędzą ludów,

I więcej niczem.

Pan Ksawery czuł gorąco, ale rozumował zimno. „Wszystko tam było jeszcze całe i w zgodzie z sobą — powiada Pol o nim — rozum, serce, słowo, siła, obyczaj ; równa cześć dla prawdziwego postępu i przeszłości, dla doświadczeń i badań, głębokie religijne przekonanie, gorąca miłość bliźnich.“

„Pogoda i spokojność duszy — pisze znów ktoś inny ze współczesnych — silna wiara w przyszłość ludzkości przejmowała błogiem uczuciem i moralnem zdrowiem każdego, kto się doń zbliżył. Umysł zawsze czynny, w niepowszednich objawiał się pomysłach; z gorącego serca wymowne płynęły mu słowa, rozmowę z nim uprzyjemniał wrodzony Krasickim dowcip i każdy czuł się przy nim pokrzepionym, lepszym, silniejszym.“

Gdy się pogniewał, gdy brwi zmarszczył, to nie było śmiałka, któryby przed nim nie stanął jak trusia, ale to były rzadkie chwile, z natury bowiem łatwy w pożyciu, uprzejmy, jedyny towarzysz.

Kawalerem jeszcze i później z żoną, Jul ją z Mniszchów, mieszkał pan Ksawery w Bachórcu, w sąsiedztwie państwa Maciej ostwa, gdy jednak słabowita hrabina dłuższemi czasy musiała przebywać w Wiedniu dla lekarzy, przeniósł się do Leska, gdzie miał borów dużo i zwierzyny niemało.

Lesko pamięta go niskim, silnym, z dużą łysiną i resztą włosów z tyłu głowy, które dawnym obyczajem tern staranniej się pudrowało, im mniej ich było. Oko czarne, bystre, tak przywykłe do śledzenia zwierzyny w gęstwinie, iż zdawało się, że najmniejszy robaczek, pełzający po ziemi, ujść mu nie potrafi.

mimjm

■V

|S|

a«

,®'r

dg?i*aaeà

wBĘĘĘm,

Bagssgar.ii

'msäämz0:S i!

w/x\

rv 3

''.■i

-?v

ib^

'"'■ . i

Ki t

ii

•?

rl

Si

■Ą

k:

«r . L

W/f

A*.

■> ⁴

vf

Tl

5T"I ' I

fi    l

,«    fi

i-¹:

h, :

!*£!%►= I

L&~

m

-V* twa ws3

$*»«#

Jk

a

fi«

pyr

i?

VI

.V/V

SALON W ZARZECZU MAGDALENY MORSKIEJ

Podług akwareli Józefa F. Tabaczyńskiego Własność Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie

SISL'OTEKA GŁÓWNA *

vV/

ov

■3.

Zastał on Lesko bardzo zaniedbane ; świetny niegdyś zamek, przechodzący kolejno z Kmitów na Stadnickich, następnie na Ossolińskich i Mniszchów, groził ruiną, on też go podniósł z upadku i odrestaurował.

A kędy od pół wieku puszczyk wołał z wieży,

A wieczorem w komnaty bił rój nietoperzy,

Kędy w siatce po odrzwiach pająk się kołysał,

A podróżny po murach imię swoje pisał,

Dziś snują się znów ludzie w poczciwej dziedzinie, I lampa świeci w oknach, a ogień w kominie.

Nie koniec na zamku, pan Ksawery wystawił gospodarskie budynki, miasteczko rzec można odbudował po wielkim pożarze, dbał o to, aby chaty włościan były schludne, a koło zamku założył piękne ogrody, bo jako przyjaciel natury lubił drzewa, kwiaty i umiał je pielęgnować tak, że chociaż w górach, wszystko rosło jak na drożdżach.

Taki czynny, taki dzielny charakter nie mógł się jednak zaspokoić codziennem zajęciem gospodarza, natura, kipiąca życiem, potrzebowała wrażeń, potrzebowała się czemś zająć z całą namiętnością. Zamłodu była wojaczka, później publiczne życie mogło zastąpić kresy, w braku jednak takiego życia szukało się w borze tego, czego w społeczeństwie znaleźć nie było można. Później szemi też laty nie wychodził prawie pan Ksawery z boru, tam pełną piersią oddychał, tam czuł się swobodnym, tam miał wrażeń podostatkiem.

„Sześć, ośm, do dziesięć godzin — opowiada Pol — jeździł pan Ksawery konno, a jesienią, wziąwszy kilku przyjaciół i charty, spuszczał się z gór sanockich na równiny i dwa, trzy, a nawet cztery tygodnie szczuł na równinach pomiędzy Podgórzem a ujściem Sanu. Nieraz zapędzaliśmy się aż do Baranowa nad Wisłą i polowanie takie miało wiele podobieństwa z kam-panją, bo o świcie byliśmy na koniu, a przy świecach siadaliśmy do stołu, codziennie w innej stronie i w innym dworze. Z każdym dniem powiększało się grono myśliwych i szczwaczy.

W taki to sposób odwiedzał pan Ksawery starych przyjaciół, zapowiadając dniem wprzódy przybycie swoje przysłaniem kilku zajęcy przez jednego z myśliwych gospodyni domu. Pan

Stanisław Prek z Łopuszki, stary przyjaciel domu i wojskowy, towarzyszył mu zawsze w tej podróży i zwykle już śnieg polaty-wać poczynał, gdyśmy burkami otuleni z takiej wyprawy w góry nasze wracali i przy kominku w Bachórcu rozpamiętywali następnie całe dzieje polowania.“

Towarzyski, łagodny w pożyciu i pobłażający nabierał dziwnej surowości w kniei. Raz polował z Polem i z synem hr. Edmundem, nad Leskiem, na górze, Czulnia zwanej. „Spieraliśmy się — mówi poeta — z panem Edmundem o jakieś miejsce w Długoszu, kiedy całe polowanie już gorąco szło na dzika.

— A czy mnie djabli tych kronikarzy nadali! Będziesz ty miał Długosza, jak cię dzik spłata. Czuj duch! konia w kupę! strzelbę z wytoku! na oszyjek lasu!“

I miał rację, po chwili zakomenderował:

— Stać! to nie przelewki, to ryś, ja go dojdę.

Pol bawił latami u pana Ksawerego, przeżył z nim i nasłuchał się niemało, sporo też musimy się tutaj z niego zapożyczać.

Umysł pana Ksawerego zawsze spokojny i pogodny nie dał się lada czem zachwiać. Raz wracał z pod Beskidu z polowania, wtem biegnie naprzeciw z folwarku posłaniec i donosi, że cały folwark zgorzał.

— A obiad ? — zapytał pan Ksawery.

— Franciszek z rondelkami uratował z ognia.

— No to pośpieszże, niech nam dadzą obiad we młynie, a folwark się postawi — rzekł obojętnie — i nie było już więcej mowy o tej rzeczy, chociaż był bardzo rządny i wszelkiej zapobiegał stracie.

Przed śmiercią miał wypadek na polowaniu. Odyniec wypadł tak nagle, strzałami sfukany, iż zaledwie strzelić mógł do niego. Odyniec podciął konia, pan Ksawery powalił się na ziemię, a psiarnia przysiadła odyńca, który już kilkoma kulami raniony, z całą wściekłością uderzył na pana Ksawerego. Dzik ranił go parę razy kłami, a psiarnia osaczyła dzika na panu Ksawerym; sławny niegdyś drążkowy Rozbój przyległ mu sobą kark i szyję. Gdy myśliwi przypadli i z trwogą ujrzeli pana pod dzikiem i psami, rzekł pan Ksawery do Michałka:

— Powoli, uważnie, a pal w ucho dzikowi.

Jakoż się tak stało; dzik po wystrzale rzucił się straszliwie i odwalił na stronę, a pan Ksawery powstawszy, rzekł :

— Ależ piękna best ja, łeb jego trudno będzie przybić nad stajnią.

Przez lat kilka nie polował potem pan Ksawery na dzika, aż gdy znowu zabił odyńca, rzekł do Pola:

— Będę żył, póki zechcę, kiedym znowu dzika zabił. Niestety myśliwskie znaki zawiodły. Pan Ksawery umarł w kilka lat potem na Posadzie Leskiej 25 kwietnia 1844 roku. że taka postać mogła natchnąć do Mohorta, to każdy zrozumie.

1879.

g ;, v

' PM

głów mą

DWÓR CZARTORYSKICH W SIENIAWIE.

O dworze księstwa generałostwa Czartoryskich w Puławach dużo pisano i dużo się jeszcze pisać będzie, pobyt ich w Sieniawie uchodził dotąd uwadze, a przynajmniej nie był wyłącznym tematem opowiadań, a jednak, jak to już podnieśliśmy na innem miejscu, był on pod względem obyczajowym i towarzyskim nader ważny dla Galicji. Poświęcimy mu słów kilka.

Księstwo generałostwo przenieśli się jeszcze w roku 1812, przed wojną francusko-rosyjską z Puław do Sieniawy. Postanowienie to kosztowało ich dużo, konieczne jednak było ze względu na syna, którego stanowisko w ostatnich czasach Księstwa Warszawskiego tak było przykre, tyle wymagało oględności, że można było z niego wyjść tylko zupełnem usunięciem się z widowni wypadków. Wiadomo, że jak tylko Napoleon utworzył Księstwo Warszawskie, książę Adam kilkakrotnie ponawiał swą dymisję jako dygnitarz państwa rosyjskiego, uczucie bowiem patrjotyczne nie pozwalało mu stać po stronie rządu, który prędzej czy później musiał dojść do zawikłań z mniemanym wówczas zbawcą Polski, z Napoleonem. Z drugiej strony osobista przyjaźń i wdzięczność, jaką miał dla cara Aleksandra, odcinały mu drogę do wzięcia czynnego udziału w pracach Księstwa Warszawskiego, kierowanych ręką cesarza Francuzów. Zapora ta stawała się tern większą, że cesarz Aleksander nie przyjmował dymisji swego powiernika, ale do czasu uwolnił go od obowiązków, sądząc, że przyjdzie pora, w której będzie mógł użyć go do swoich planów.

To bierne, ale wskutek przeszłości księcia Adama (syna) nieuchronne stanowisko rodziny Czartoryskich bardzo ją przygnębiało, stawiając ją w fałszywej sytuacji. Wyjścia jednak nie było, trzeba się było usunąć, trzeba było pojechać do Galicji, aby oczekiwać toku dalszych wypadków. Przed samym wyjazdem

t*

mm

n m*

L-J ,-.    4

mmm

mm

ST—

mm

i:-.

ifiSL

V,

-•

DWÓR CZARTORYSKICH W SIENIAWIE

Xawery Prek pokazuje pierwszy swój rysunek Podług akwareli Xawerego Preka z r. 1817 w rękopisie jego Pamiętników w Bibljotece Jagiellońskiej w Krakowie

sr

V- i

<■

a)

V'

ud « V- ^

go

Cii

'T

vO

Cfi

HT"

<*-

udała się jeszcze księżna generałowa do Warszawy, gdzie, pomiędzy innymi, rezydentowi francuskiemu, panu Bignon, dała do poznania, że cała jej rodzina pragnie na chwilę zerwać z pu-blicznem życiem.

Bignon był to jeden z najrozumniejszych, a zarazem najsympatyczniejszych Francuzów, jacy w ostatnich czasach piastowali urzędowe stanowisko w Warszawie. Wielbiciel cesarza Napoleona, ale zarazem człowiek najlepszej wiary, szczery przyjaciel Polski, rozważny, nie narzucający się, wpływający jednak bardzo umiarkowanie i rozumnie na naszych ministrów, skończonym był dyplomatą w najlepszem tego słowa znaczeniu. Jego sądy o ludziach są zawsze trafne, umie być wyrozumiałym i nigdy nie postąpi bez koniecznych, bardzo ważnych powodów.

— Niedawno jeszcze — mówiła doń księżna o synu — błagał on cesarza Aleksandra, aby go całkiem uwolnił od służby, ale napróżno...

Pomimo że był zapalonym zwolennikiem Napoleona, uznawał Bignon w zupełności wyjątkowe położenie księcia Adama i sądził, że jego oględne zachowanie się przed katastrofą roku 1812 dało mu prawo i wolność przemawiania później w imieniu pognębionej ojczyzny. Każdy nieuprzedzony musi w ten sposób zapatrywać się na to stanowisko ks. Czartoryskich.

Księstwo zostawili zatem jako swego reprezentanta w stolicy młodszego syna, księcia Konstantego i zięcia, ordynata Zamoyskiego, a sami z księciem Adamem udali się do Galicji. Sieniawa nie była wprawdzie dostatecznie urządzona na przyjęcie licznych puławskich gości, ale mimo to dość była świetna, aby się stać przyzwoitą siedzibą możnego rodu. Książę generał miał już wówczas lat 78, ale należał do tej generacji XVIII wieku, która się pochylała, ale nie starzała. Sieniawa pamięta go też, aż prawie po rok 1820, pochylonym, szczupłym, o wyrazistych jeszcze czarnych oczach i dużym orlim nosie. Książę robił wrażenie przyjemne, wzbudzał ufność, rzec można, że nie miał nieprzyjaciół. Jak wielu ludzi starszych zachował strój, który mu młodsze przypominał lata, ubierał się według mody z czasów Ludwika XV, zazwyczaj w surdut materjalny jasno-zielony, lamowany żółtem futerkiem, w buty złotem haftowane i zawsze się pudrował, zarzuciwszy tylko noszenie warkocza. W ostatnich latach życia, około roku 1820, zestarzał się naprawdę, stracił wzrok, słuch, powtarzał jedne i te same zapytania i już o własnych siłach nie mógł się poruszać, ale albo go prowadziło dwóch dworzan, albo wożono go w dużem krześle.

Mimo obcej sukni i pewnych zewnętrznych cudzoziemskich naleciałości, których nabył w licznych swych podróżach, był książę ściśle polskim charakterem. Nieograniczona dobroć serca, posunięta czasem aż do miękkości, hojność, prawość, zdrowy humor, a raczej staroszlachecka żartobliwość, tak niepodobna do dzisiejszego złośliwego dowcipu, stanowiły główną cechę jego zewnętrznej postaci. Owa dobroć była nawet powodem, że często nierad był gonić za dziełami śmiałej inicjatywy, do których wykonania przemożne rodzinne stanowisko i wielka fortuna niejedną mu podawały sposobność. Wszystkie znakomite zresztą czyny jego żywota mają swe źródło w prawości charakteru, w miłości ojczyzny, w poczuciu obowiązku. Miał wszelkie zalety wielkiego obywatela chrześcijanina, brak mu jednak tych ludzkich wad, które do osiągnięcia pierwszych stanowisk w świecie koniecznie są potrzebne. Bezwzględność tylko prowadzi do panowania, sama cnota nie zapanuje nad ludźmi, gdyż społeczeństwo składa się nietylko z dobrych, ale i złych żywiołów. Stąd też pochodzi, że nie widzimy księcia generała tam, gdziebyśmy go przy pewnej śmiałości i bezwzględności charakteru widzieć mogli. Widzielibyśmy go na tronie, gdyby nie był za dobry dla Poniatowskiego, gdyby nie brak w nim było tej na nic się nie oglądającej energji, którą nadzwyczaj rzadko spotykamy w polskich charakterach.

Oceniając księcia, musimy zawsze mieć na oku, że jest to optimus civis, który wśród pokoju goi rany Rzeczypospolitej i że w tej mierze rzeczywiście nieskończone ma w ostatnich czasach zasługi. Stanowisko to zaznaczył już na posadzie marszałka trybunału Wielkiego Księstwa Litewskiego, gdzie, przy rozpasaniu ówczesnego sądownictwa, sprawiedliwość swą i bezstronność posunął do tego stopnia, że własnego ojca na wieżę skazał. Opinja publiczna jednogłośnie też hołd mu złożyła za znakomite obywatelskie zasługi i była mu wdzięczna, tern bardziej, że przeciw marszałkowi trybunału koronnego dość liczne podnosiły się skargi.

Drugiem takiem dziełem obywatelskiej cnoty było założenie szkoły kadetów w Warszawie, której książę przez długi czas poświęcił znakomite swe wojskowe wykształcenie i hojną obdarzył dłonią. Księciu do tego stopnia szkoła ta leżała na sercu, że z początku sam w niej wykładał, dopóki nie sprowadził zdolnych zagranicznych profesorów. Widział on, jak zaniedbane jest wojsko polskie, wszełkiemi zatem siłami starał się o jego reorganizację, przepłacał instruktorów, tłumaczył niemiecki regulamin wojskowy, używany dotąd w koronnem wojsku, na język ojczysty, kupował przyrządy naukowe do ulubionej szkoły — słowem całą pieczołowitością najgorliwszego obywatela otaczał armję. Nie dziw też, że oficerowie, którzy wyszli z tej szkoły, do późnych lat zachowali wdzięczność dla księcia, a wracając do kraju jako członkowie wielkiej napoleońskiej armji, śpiewali mu:

Książę! tej szkoły młodzieńce,

Którąś Twym szczycił przykładem,

Przynoszą zebrane wieńce:

Nad Ebrem, Nilem i Padem.

Działanie księcia podczas Sejmu czteroletniego nacechowane było również prawdziwą obywatelską gorliwością, a inicjator Konstytucji Trzeciego Maja, Ignacy Potocki, zawsze znajdował w księciu jak najszczerszą pomoc.

Najznakomitszem jednak zadaniem, które sobie książę w życiu wraz z królem i wielu innymi zacnymi obywatelami postawił i w znacznej części dokonał, było wykorzenienie ze społeczeństwa polskiego rozpusty i szału, odziedziczonego po nieszczęsnych czasach saskich. Temu zadaniu oddał się w późniejszym wieku całą duszą słowem, czynem i piórem ; starał się o wkorze-nienie piękniejszej myśli w zdziczałe społeczeństwo i o wprowadzenie go na nowe tory oświaty. Czynność ta przypada na Puławy, a w znacznej części także na Sieniawę. Nieraz podnoszono jowjalność księcia — Władysław Łoziński poświęcił jej osobny szkic pod tytułem Książę Humorysta — a jowjalność ta miała niemałe znaczenie, bo robiła dom w Sieniawie bardzo popularnym. Nie chcemy powtarzać znanych dowcipnych anegdotek i powiedzeń charakterystycznych, któremi książę osobliwie młodzikom dawał nauczki; krążyły one z ust do ust i świadczyły o znakomitym księcia dowcipie. Ciekawi znajdą je po większej

części w przytoczonej pracy Łozińskiego. Rozpusta i język zepsuty były głównym celem pocisków księcia.

W połowie XVIII wieku trudno się było spotkać z ortograficznie pisanym listem, książę też jak mógł i gdzie mógł przestrzegał, aby mówiono i pisano po polsku. Lindemu nietylko że dał znaczną sumę na wydawnictwo słownika, ale sam zbierał różne mniej znane wyrażenia, objaśniał je etymologicznie i posyłał za pośrednictwem Ossolińskiego. „Na Lindem — pisze raz książę, trapiony czarnemi myślami — opieram nadzieję, że nasz język utrzymać się może.“ Ile razy też pisał do kogoś, publiczne zajmującego stanowisko, zawsze pisał po polsku i to pięknym, jędrnym językiem; w listach rodzinnych odzywały się przyzwyczajenia młodości i w nich często mieszał francuszczyznę. Gorszył się wszakże, gdy kto inny pisał po francusku, a pisząc raz do matki pani Sobolewskiej, starościny warszawskiej, wielkiej elegantki i mówiącej wybornie po francusku, cieszył się, że jej córka przypisała się do niego po polsku, a nie parler français. Przestrzegał dawnych zwyczajów, lubił, aby się po polsku ubierano, młodzieży kazał każdą zabawę rozpoczynać „polskim tańcem“, a jeżeli w niej za mało widział energji, gniewał się, mówiąc, że „chodzą, jak z listem.“ Chciał we wszystkiem zatrzymać nietknięty grunt polski, aby na nim zasiać prawdziwą zachodnią oświatę, a nie owo lekkie ziarno, które lada podmuch mody przynosił z Paryża. Wszystko w tym domu miało być rzetelne, prawdziwe, stałe...

Mamy przed sobą list generała do Henryka ks. Lubomirskiego z roku 1813, malujący to zacne usposobienie, ten szlachetny ton, który nadawał swemu domowi. Chodziło o wynalezienie nauczyciela dla wnuka. Książę bardzo dokładnie rozpisuje się o naukowych kwalifikacjach kandydatów, z dokładnością i znajomością rzeczy, któraby niejednemu pedagogowi zaszczyt przynosiła. Wkońcu schodzi na charakter ludzi takich, jakich sobie mieć życzy. „Co do charakteru i towarzyskich właściwości życzę sobie, aby osoby, które żyją w mym domu, a osobliwie które mają uczyć mego wnuka, miały zupełnie ustalone zasady, aby były moralne i miały łatwość w codzien-nem pożyciu. Nie chcę burzliwości, nie chcę ani politycznej ani religijnej egzaltacji w dzisiejszem tych słów rozumieniu, ale

pragnę spokoju w mym domu, umiarkowania, nie chcę tych drobnostkowych drażliwości miłości własnej, które są powodem nieporozumień, a nieporozumienia złych humorów z jednej i z drugiej strony — i w rezultacie przynoszą zamieszania. Ktokolwiek żył w moim domu, był zawsze traktowany z winnemi mu względami i serdecznością.“

List ten oddaje ton, jaki panował u księstwa. Było tam spokojnie, poczciwie, grzecznie, więcej skromnie, niż zbytkownie, a przy tern wszystkiem — wesoło...

Na skromność, na pozory nawet wielkiej oszczędności szczególny kładziono nacisk, ażeby dawać przykład wśród wkorzenio-nych zbytków. Pani domu i księżna Wirtemberska chodziły z rana w dobrze w*yszarzanych salopach, a że w tym stroju bywały często w oranżerji, więc stary książę nazwał go botanicznym stylem: salopia obdartifera. Razu pewnego przyjechało do Sieniawy dwóch znakomitych francuskich emigrantów, księżna zaprowadziła ich do cieplarni, pokazując rzadkie rośliny:

— A widzieliście tam — pytał książę powracających — znakomitą plantę salopia obdartifera?

— Oui nous l’avons vue, mon prince — odpowiedzieli grzeczni Francuzi.

Latem wyjeżdżał książę z Sieniawy najczęściej do kąpiel, do Bardyowa, gdzie miał nawet własny dom. Wszedł tam w bliższy stosunek z węgierską szlachtą, poduczył się nawet trochę po węgiersku, a za sympatję został wynagrodzony równą sym-patją; węgierskie stany ofiarowały mu bowiem tytuł i prawa magnata korony św. Szczepana. Staraniem też było księcia, aby następnego roku wystąpić już w Bardyowie w jak najświetniejszym węgierskim stroju. Pisze też w tej mierze kilka listów do Henryka ks. Lubomirskiego do Wiednia, dyktuje, jaki ma być kolor tej lub owej części ubrania, żąda, żeby złote przybory miały artystyczną wartość, „bo teraz takich rzeczy robić nie umieją.“ Gdy się też książę w tym stroju Węgrom ukazał, takie wzbudził okrzyki i taką radość w towarzystwie, że go z triumfem obnoszono na rękach.

Stosunki księcia w Wiedniu były bardzo ożywione, mieszkała tam bowiem siostra jego, księżna marszałkowa Lubo-mirska. Rodzeństwo, liczące razem blisko dwa wieki, nadzwyczaj się kochało, utrzymywało pomiędzy sobą żywą korespondencję, a książę jeździł nawet dwa razy z Sieniawy do Wiednia, aby odwiedzić swą „jedyną sióstrulę.“ Podczas jednego z tych pobytów odbywał przegląd pułku, którego był właścicielem i zachował miłe wspomnienie z tej uroczystości. W roku 1802 został feldmarszałkiem wojsk austrjackich.

Wolne chwile w Sieniawie poświęcał książę czytaniu; żył w przeszłości. „Naśladuję twój przykład, mój kochany hrabio — pisze raz do Ossolińskiego — wysuwam się o ile możności poza wiek, w którym fizycznie żyć losem jest mi przeznaczono, sięgam upłynionych czasów, otaczając się o ile możności tymi, co te czasy zdobili, a przyjaciół dzisiejszych zapraszam w tę podróż — aż w wiek Zygmunta I.“

Jakoż dawniej pisał książę rzeczy o poprawie urządzeń Rzeczypospolitej, jak np. List Doświadczyńskiego, lub wesołe komedje, wiążące go z życiem, jak Kawa, Żółta kareta; obecnie zaś, kiedy już nie można było poprawiać własnych instytucyj i umysł nie tak był skory do krotochwilnego pisania, zbierał książę, co mógł, aby uratować dawne zabytki od zagłady; nie-tylko pomnażał własną bibljotekę, ale mnóstwo rzadkich dzieł posyłał Ossolińskiemu, gdyż z całego serca wspierał jego zacną myśl utworzenia narodowej bibljoteki. To też gdy raz Ossoliński udawał się do księcia o instancję, aby od Czackiego jakąś księgę dlań dostał, odpisał mu książę: „Do bujnego w obietnice Czackiego, który tak fluidissime zapomina, jak i fluidissime przyrzeka, że zaraz napiszę i na karku siedzieć mu będę.“

Księżna generałowa była tylko o ośm lat młodsza od księcia, ale pomimo lat 70 była duchem ożywczym sieniawskiego domu. Zamłodu jedna z najpiękniejszych kobiet swego czasu, odznaczała się dotąd niepospolitą świeżością umysłu i jakąś żywotnością, o której dzisiaj nie mamy wyobrażenia. Dość jeden fakt przytoczyć.

Po śmierci księcia, po rewolucji roku 1831, po utracie Puław, mieszkała księżna w Wysocku, własności córki, księżnej Marji Wirtemberskiej. Dziewięćdziesięcioletnia blisko staruszka przebrała się w dzień urodzin córki po wiejsku, głowę chustką zawiązała, zgromadziła około siebie wnuki i prawnuki również w wiejskich strojach i w ten sposób bawiła licznych na imieniny zjeżdżających się gości; albo co więcej, razu pewnego przebrała się za podróżną Tyrolkę, aby towarzystwu zrobić niespodziankę. Wieczorem goście do sali schodzić się zaczęli. Tyrolka zachęcała do kupna, a tak głos zmienić potrafiła, że nawet nadworny doktor zrazu nie mógł poznać księżnej, a dowiedziawszy się, że to ona, „zażył tabaki i krzyżem świętym się przeżegnał, narzekając, że parę dni temu słabowała, a przecież się nie szanuje.“

Z pewną zazdrością patrzymy na te niespożyte postacie, od ośmdziesięcioletnich starców radzibyśmy życia pożyczyć!

Księżna generałowa była ideałem tego ruchliwego pokolenia. Jedyna dziedziczka niezmiernych bogactw Flemmingów, w tej upajającej atmosferze Sasów, w której poważna myśl zdawałaby się anomal ją, w szesnastym roku zamężna, niedoświadczona, nie zastanawiająca się, żądna zabaw, szumu, zamętu, wpadła w społeczeństwo jak genjusz wesela, rozrzucając miłość i kwiaty.

Powabna, o dużem, bystrem, niebieskiem oku, o najpiękniejszej nóżce w całej Polsce, wymowna, dowcipna, stworzona była do uwielbień i hołdów. Przed tym genjuszem chmury zdawały się rozstępować, nie rozstępowały się jednak od północy... Pierwsze cierpienia, pierwsze zawody nadciągły stamtąd... Niechęć cesarzowej Katarzyny, urazy i intrygi partji królewskiej, konfiskata ogromnych dóbr Czartoryskich, wszystko to zaczęło hartować umysł, rozwijać wrodzony spryt kobiecy, a szereg nieszczęść rodzinnych i krajowych w połączeniu z tern życiem szerokiem, na wielki rozmiar, wyrobił z niej jedną z najniepo-spolitszych kobiet minionych czasów.

Charakterystyczną cechą owej epoki było, że najśmielsze, najenergiczniejsze umysły były otoczone pewną, jakby się nam dzisiaj zdawało, wybladłą aureolą czułostkowości. Otóż ten sentymentalizm, objawiający się nietyle w wewnętrznem usposobieniu, ile w nabytych pojęciach, w zewnętrznych formach, wypływający z powszechnego usposobienia, był także wybitną cechą charakteru księżnej. Fantazja naginała każdą czynność do pewnych słodko-sielankowych form, jakby na obrazku Watteau albo Bouchera, nic się nie działo bez dekoracji...

Całe Puławy tchnęły tym duchem, nawet szczera, prawdziwa, wspaniała dobroczynność księżnej nie była wolna od tych

dekoracyjnych pozorów. Księżna bardzo wiele czyniła dla włościan w Puławach i okolicy. Wjeżdżając już tam, czuło się, że jakaś wspaniała ręka nimi się opiekuje, schludne chaty, porządne odzienia uderzały na pierwszy rzut oka, ale przypatrzywszy się bliżej, można było spostrzec, że tam jeszcze nie było zasad nowoczesnej, racjonalnej dobroczynności, opartej na ekonomicznych zasadach, ale dzieło dobroczynnej artystki, pragnącej mieć naokoło siebie w najdrobniejszych szczegółach wykończoną sielankę. Nie czyniło to bynajmniej ujmy szlachetności księżnej, ale było odbiciem powszechnych wyobrażeń.

Ten duch czułostkowości XVIII wieku czuć było w świątyni Sybilli, w zbiorach puławskich. Obok zabytków prawdziwej i wielkiej wartości, włosy kilku królów polskich, gwóźdź z okrętu, którym Napoleon płynął na wyspę św. Heleny, ułomek skały z groty Fingala, cegła z Bastylji i mnóstwo innych rzeczy tego rodzaju, które w ówczesnym smaku nadzwyczaj wielkie miały znaczenie. Każdy, kto wówczas zwiedzał Puławy, o wszyst-kiem, co tam zastał, gotów był zapomnieć, ale z pewnością w pamiętniku swym zapisał, że wnuczka pani Washington przysłała księżnie kawałek aksamitu z sukni wielkiego obywatela i że na własne oczy widział ten cenny zabytek.

Księżna pozostawiła po sobie katalog swych zbiorów, w którym przy niejednym przedmiocie opisuje, w jaki sposób doń przyszła. Ponieważ Lavater był wówczas głośny, zapragnęła mieć jego własnoręczny list w swym zbiorze. Pisze więc do niego. Lavater odpisuje, księżna rozciekawiona jego listem, jedzie do Szwajcarj i, przedstawia się fizjonomiście pod przy-branem nazwiskiem i prosi, aby z rysów jej twarzy charakter duszy wyczytał. Jakież było zdumienie księżnej, gdy znakomity Szwajcar, bliżej się przypatrzywszy, oświadczył jej, że jest tą samą Polką, która doń list pisała.

Bez ruchu, bez życia, księżna istnieć nie mogła, lubiła się widzieć otoczoną; dom jej jak w Puławach, tak i w Sieniawie zawsze bywał pełny stałych i przejezdnych gości. Do ożywienia dworu nadzwyczaj się przyczyniały panienki, które księżna brała na wychowanie i które zwykle wyposażała. Częste stąd swaty, dom pełen młodzieży, wesela, łzy przy rozłączeniach, tysiączne

jt

--------«Sf,

*    s

"ï

E9

■ I fi

Er

te jBf a

ar

lâl

DWÓR CZARTORYSKICH W SIENIAWIE

Pi’zyjçcie Aleksandra I w Sieniawie w roku 1818 Podług akwareli Xawerego Preka w rękopisie jego Pamiętników w Bibljotece Jagiellońskiej w Krakowie

v

N

2r

o

uJ

^ <c ^ *

CO CP

sposobności dla nauczyciela domowego pana Kłodzińskiego do popisywania się swym poetyckim talentem.

Perłą pomiędzy panienkami za czasów sieniawskich była Zosia Matuszewicówna, córka ministra finansów za Księstwa Warszawskiego i Marjanny z Przebendowskich. Matuszewic, jak wiadomo, był zrazu bardzo ściśle związany z ks. Czartoryskim, a gdy księstwo wyjechali do Galicji, on sam głównie przedstawiał w Warszawie ich stronnictwo. Kar jera jego polityczna po roku 1812 spotyka liczne zarzuty, a memorjał, który przedłożył cesarzowi Aleksandrowi zaraz po klęsce Napoleona, rzucał na niego o tyle fałszywe światło, że pisał go jeszcze jako minister Księstwa Warszawskiego, wbrew przysiędze, złożonej na wierność królowi saskiemu. Jego córkę, Zosię, zabrała księżna jeszcze za życia chorowitej matki do Puław i jak własną córkę wychowywała. Zosia stała się ulubienicą całego dworu, na jej imieniny najpiękniej ubierano salę, najpiękniejsze wymyślano teatry, każdy starał się i ją ucieszyć i przyjemność sprawić księżnej generałowej, która ją kochała jak własną córkę.

Rękę panny Zosi otrzymał pułkownik Ludwik Kicki, człowiek już niepierwszej młodości. Sieniawa żałosnem sercem żegnała ulubienicę, wyjeżdżającą roku 1819 na ślub do Warszawy, domownicy urządzili dla niej suty podwieczorek, a młodzież przemyska przez długi czas zapomnieć o niej nie mogła.

Wraz z Zosią wychowywała się bardzo pokrewna jej dusza, panna Lilia, Izabella Neuville. Dziewczęta w serdecznej były przyjaźni, a uczucie to nie ostygło po pójściu zamąż Zosi, owszem, wzmogło się jeszcze bardziej, bo łączyło się z wspomnieniami pierwszej młodości. Lilia była córką znanej za Stanisława Augusta Łucji Moore, Irlandki, zwanej także panią Neuville, kochanki angielskiego posła lorda Garrick. Podczas rzezi na Pradze odznaczyła się pani Neuville wielkiem poświęceniem, przeprawiła się bowiem za Wisłę ze swymi ludźmi, z największą energją zabierała rannych do Warszawy, pełniąc przy nich usługi prawdziwej siostry miłosierdzia.

Wdzięczna Warszawa nie zapomniała jej tego szlachetnego czynu, a gdy się pani Neuville znalazła po śmierci Garricka bez środków utrzymania, wspierało ją szczodrze wyższe towarzystwo, a w kilka lat przyjął ją nawet książę generał do Puław wraz z córką Lilią. Później wyposażył ją książę wojewoda i dał wieś Górę w dzierżawę.

Mówiąc o Zosi i Lilii, trudno nie wspomnieć o ich rówieśnicach i koleżankach, Kamilli i Anieli Wierzchowskich. Księżna zewsząd garnęła do siebie sieroty, a te dwie panienki także zabrała po śmierci matki od ojca, obywatela na Wołyniu. Ojcowie chętnie widywali sieniawską edukację, bo stamtąd panny zwykle zamąż wychodziły i najczęściej jeszcze dostawały posag. Ka-milkę ospa zeszpeciła, więc wróciła do ojca, Anielka wysmukła, kształtna, o pięknem oku, pełna talentów, znakomita malarka kwiatów, umiała tak roztkliwić niemłode już, ale poetyczne serce generała Franciszka Morawskiego, że wkrótce została panią generałową i zamieszkała z mężem w Lublinie.

Literatura winna pewną wdzięczność pani Anieli, ona bowiem zachowała wiele poezyj jenerała, któreby były w koszu przepadły. Jenerał pisał dużo, ale jeszcze więcej darł swoich utworów, nigdy z nich nie był zadowolony, pani Aniela chwytała te podarte wiersze i składała je pokryjomu w swym sekreta-rzyku. Później okazało się, że niemałą literaturze zrobiła przysługę. Niestety, niedługo pełniła ten urząd literackiego anioła stróża, gdyż bardzo wcześnie umarła na suchoty, w 25 roku życia.

Obok panienek, które wylatywały z sieniawskiego gniazda, były także i kobiety, które z wdzięcznością do tego gniazda wracały. O jednej z nich, Eleonorze hr. Dembińskiej, mówiliśmy na innem miejscu, drugą była pani Teresa Jawornicka, córka Ksawerego hr. Miera, brata Feliksa Miera, byłego posła austrjac-kiego w Neapolu i Brukseli. Hr. Ksawery wcześniej swą córkę odumarł, a na łożu śmiertelnem oddał ją w opiekę księżnie mar-szałkowej Lubomirskiej. Dopóki księżna mieszkała w Łańcucie, panna Mier u niej bawiła i tam za miłość umiała się wywdzięczać miłością.

Do domowników łańcuckiego dworu należał ociemniały staruszek, pan Ignacy Gabard, francuski emigrant, dawniej rządca majątku księżnej marszałkowej. Cała rodzina ks. Lubomirskich i hr. Potockich najczulszą otaczała go życzliwością. Otóż panna Mierówna wzięła sobie za zadanie swego pobytu w Łańcucie, aby ciemnemu starcowi uprzyjemniać chwile; prowadziła go z pokoju do pokoju, czytywała mu książki, całem sercem przywiązała się do nieszczęśliwego. Francuz nawzajem okazał jej swą wdzięczność; umierając bowiem, zapisał jej swój majątek Hussów.

Gdy księżna marszałkowa wyjeżdżała na stałe mieszkanie do Wiednia, pozostawiła swą pupilkę u księstwa Czartoryskich, obawiając się, że panience trudno będzie pójść zamąż pomiędzy Niemcami. Przewidywanie księżnej o tyle było prawdziwe, że panna Mier szybko pomiędzy Polakami poszła do ołtarza z panem Eustachym Jawornickim; młode małżeństwo zamieszkało w odziedziczonym po Gabardzie Hussowie, a sąsiadując z Sieniawą, należało do zwyczajnych tam gości.

Za dalekobyśmy się zapuścili, gdybyśmy chcieli wyliczać wszystkie rodziny, które, połączone węzłami wdzięczności, przyczyniały się do ożywienia Sieniawy i nadania jej pewnej pa-trjarchalnej cechy. Gdy też nadeszły imieniny księcia albo inna jaka uroczystość, to w dużej sali sieniawskiej znalazło się całe obywatelstwo z przemyskiego i rzeszowskiego, a nie dziw, że w ten sposób zapatrywania, które tam panowały, rozchodziły się po San i po Wisłę. Najświetniejszą taką chwilą sieniawskich salonów było bezsprzecznie przyjęcie cara Aleksandra, który, wracając z wiedeńskiego kongresu z końcem roku 1818, odwiedził księstwo Czartoryskich.

Było to 26 grudnia 1818 roku. Cesarz, jadąc na Łańcut i Przeworsk, stanął około godziny 7-mej wieczorem wraz z księciem Wołkońskim, swym adjutantem, w Sieniawie. Księstwo liczne w swym domu zgromadzili towarzystwo, na powitanie jednak imperatora wyszła do sieni tylko książęca rodzina.

W zapiskach Ksawerego Preka, znajdujących się w Bibljo-tece Jagiellońskiej w Krakowie, jest mała akwarelka, przedstawiająca w nader charakterystyczny sposób ową chwilę, kiedy cesarz, porozmawiawszy poprzednio z gospodarstwem domu w osobnym pokoju, ukazuje się we drzwiach sali, prowadząc pod rękę księżnę generałową. Chwila to była bardzo uroczysta dla sieniawskich gości, a jeden z domowników pisał, że nigdy nie widział tak świetnego zgromadzenia ani „piękniejszej postaci, jaką miała sala sieniawska, która nigdy się z tej strony nie odznaczała.“ Od komina w półkolu stały mężatki w krótkich wąskich sukniach, z ogromnemi czepkami na głowie. Pierwsza, najstarsza była pani Maciej owa Krasicka, następowały panie: Drohojowska, dwie Dembińskie, Kochanowska, Mierowa, Pre-kowa i t. d. „Po niejakim ustępie stały panienki, z drugiej zaś strony formowali półkole militarni, na ich czele generał, pułkownik i trzech oficerów, dalej ksiądz Siarczyński, Bukowski, dwóch Dembińskich, Aleksander Stadnicki, Jan Stadnicki, Ro-snowski i Miecio Drohojowski. Osobno wtyle stali: kreiskapitan miejscowy, dwóch komisarzów i inżynier, oddzielnie ku drugim drzwiom stali obywatele niemundurowi.“

Nastąpiło przedstawienie; „księżna prezentowała damy, wymieniając tylko nazwiska, a panny razem wszystkie dygnęły“. Przy przedstawieniu cesarz z nikim nie mówił, poczem „poszedł ku stolikowi, a proszony, aby usiadł, nie chciał tego uczynić przed damami, owszem sam trzy krzesła przysunął i dopiero usiadł między księżną generałową i Wirtemberską. Znowu grzeczne oświadczenia — opisuje dalej ksiądz Siarczyński — podają herbatę, cesarz nie przyjmuje, aż po księżnie Wirtem-berskiej ; następują lody, cesarz podaje jedną farfurkę Wirtem-berskiej, drugą Krasickiej — dopiero sam bierze.“

Nie obeszło się bez promowania różnych interesów, co księżna wzięła na siebie. Przedewszystkiem przedstawiła Gustawa Drohojowskiego, który nogę pod Możajskiem utracił i prosił o krzyż i rangę. Cesarz mówił z nim i rezolucję obiecał... Następnie przedstawili się Dembińscy, dziękując za łaskę, okazaną Maksymiljanowi Fredrze przez to, że mu pomógł do otrzymania ręki panny Gołowin. Cesarz zapytał, czy jest kto tego imienia pomiędzy obecnymi? Przywołany Henryk Fredro usłyszał grzeczne dla Maksymiljana wyrazy, z oświadczeniem:

— Si vous avez quelque commission pour lui, je m’en chargerai...

Księżna przedstawiała następnie imperatorowi byłych oficerów wojsk polskich. Aleksandra Stadnickiego sam poznał po krzyżu wojskowym, a Stasia Preka zapytał:

— Avez vous fait la campagne de 1812? — i śmiejąc się, dodał — et vous étiez à Moscou?

Mówił także z Sewerynem Drohojowskim, poczem wrócił na swe miejsce, a księżna zaczęła go prosić, aby zanocował, ale

If

m\

Mal

¹ m ' : h

B- 1 • ;•/ / :

trS? - ]./n '

ï. / j.

IH

ID

»||i «

j> \M'W'

v MnJ

□ S)

cas

o □ a QDI I

Hlfl

mm

■m

^|4ni

» ‘ #tëîâ;t

mcy;\

~ & m

Q CH cf

.

^ EU El

jk"Lk

i?

LJ

M&tk

WJU

-LJL

„I?”

N*

• ■■ '

"fi

£l

fu

DWÓR CZARTORYSKICH W SIENIAWIE

i

Ml

Księstwo Adamostwo Czartoryscy słuchają Mszy świętej odprawianej przez ks. Franciszka Siarczyńskiego Podług rysunku Xawerego Preka litografował Antoni Lange u P. Pillera w r. 1824

Wml

àvl

^t-C H Ą/y

A "

1

V

O

BlBUOTEf .

£

.^KO^S

cesarz się wymówił, dodając, że przy licznym zjeździe mógłby pozbawić kogoś noclegu, a może którą z pań, coby mu spać nie pozwalało, zresztą dodał zamyślony:

— Il y a des personnes, qui m’observent, qui sont à ma piste; on pourrait dire en Galicie, que je veux corrompre les coeurs et je ne veux que les gagner.

Stąd też, gdy księżna zaczęła uwielbiać jego dobrodziejstwa dla Polaków, a zwłaszcza w czasie Sejmu, rzekł:

— Ce n’est pas tout, à la diète future je veux faire davantage; je me flatte d’être aimé des Polonais, et je le veux mériter.

Po chwili poleciła księżna Janowi Stadnickiemu, aby urządził mazura, sądząc, że i cesarz bawić się rozpocznie, cesarz się jednak wymówił, gdyż według greckiego obrządku adwent się już rozpoczął, ale stojąc przy kominku z księżną Wirtemberską, z pogodnem czołem przypatrywał się niekłamanej ochocie tancerzy.

— Chez nous à Varsovie — zauważył do Zosi Matusze-wic — dames dansent aussi bien le mazurek, mais les cavaliers ne dansent pas aussi bien comme ici, au moins je ne les ai pas vu.

I nie dziw, że monarcha zrobił tę uwagę, bo gdzie Jan Stadnicki rej wodził w mazurze, tam nikt z tancerzy prześcignąć go nie potrafił, żaden bal, żadne wesele albo imieniny w przemy-skiem i rzeszowskiem bez niego się nie odprawiły, a osobliwie w Sieniawie nie brak mu było animuszu, bo Zosia Matuszewic na niego patrzyła. Późniejszy lowelas, postrach mężów na dziesięć mil wokoło, kochał jeszcze wtedy pełnem, młodzieńczem sercem pannę Zofję i rad był otrzymać jej rękę. Panna Zof ja także, jak się zdaje, nie była przeciwna małżeństwu, z niewiadomych jednak przyczyn nie uklękli nigdy przed ołtarzem. Pan Jan też już się nie ożenił, wyłysiał, ale mimo to do późnych lat mógł się szczycić niewieścią miłością.

Cesarz chwilę przypatrywał się zabawie, po chwili jednak wyszedł niepostrzeżenie z rodziną księcia generała, a późnym już wieczorem odjechał na wyraźne swe życzenie sankami, pomimo, że sanny nie było.

„Pożegnanie imperatora — pisze ksiądz Siarczyński — z familją Czartoryskich było pełne grzeczności i czułości, obiecał zjechać w roku przyszłym do Puław i zabawić z parę tygodni. Gdy przyszło do pożegnania ze starym księciem, rzekł tenże do cesarza :

— Przejęty jestem wdzięcznością, że Wasza Cesarska Mość raczyłeś mi zrobić zaszczyt i szczęście, jak najwyższe, tak może i ostatnie w życiu mojem. Nie mam ani słów, ani sposobów do okazania mu mej wdzięczności, ale przyjmij, Najjaśniejszy Panie, życzenia i błogosławieństwo starca.

— Owszem — odpowiedział cesarz — proszę o to błogosławieństwo i nachylił głowę, a książę jegomość podniesioną ręką błogosławił mu, aby był zawsze wielki i szczęśliwy w chwale i szczęściu poddanych mu ludów.

Nastąpiły potem serdeczne uściśnienia z księciem wojewodą, który go odprowadził aż do sanek i w sposób przyjacielski pożegnał.

Wsiadł tedy w otwarte sanki, przykryte dywanem, obwinąwszy się tylko w płaszcz, z kapeluszem stosowanym na głowie. Konie były księstwa, jakoteż i sześciu kozaków, jadących z pochodniami. Książę Wołkoński z imperatorskim doktorem wsiedli do półkrytego pojazdu, zaprzężonego pocztowemi końmi.

Wjechawszy w miasto, postrzegł cesarz w jednym domku przed kościołem światło, tam kazał stanąć, wysiadł i zapukał. Gospodyni, która sama tylko była w domu, otworzyła z obawą, pytając się:

— Czego chcecie?

— Zagrzać się — odpowiedział cesarz, bo było ze 12 stopni mrozu.

Wpuszczony, ubrał się po podróżnemu, wdział buty futrzane, szarawary futrem podszyte, lisią czapkę na głowę, futro na siebie, a na to wszystko dopiero płaszcz, poczem pożegnał gospodynię, dziwiącą się wszystkiemu i rozumiejącą, że to byli oficerowie. Odchodząc, włożył jej cesarz 10 dukatów w rękę, które przyjęła, sądząc, że to krajcary, nie przypuszczając nawet, aby oficer miał dać więcej.

Była to pani Łukaszowa, żona służącego w piwnicy księstwa, który wówczas był w pałacu na usłudze i nierychło do domu powrócił. Rano dopiero dowiedział się o gościach i ujrzał dukaty.

Wszędzie, gdzie sam cesarz płacił, płacił wspaniale, ale gdzie płatnikowi dać rozkazał, tam nie znać było cesarza i tak furmanom książęcym dano tylko po dukacie, a książęcym sześciu kozakom, którym cesarz od Tarnogrodu dalej do Biłgoraju prowadzić się kazał, nic się nie dostało“.

Towarzystwo sieniawskie było zachwycone uprzejmością cesarza; pomiędzy płcią piękną osobliwie zyskał sobie Aleksander ogromne sympatje. „Kobiety przyznawały się do różnych rewolucyj we krwi — pisze ks. Siarczyński — jedne się śmiały, drugie płakały, czerwieniły się, bladły, ziewały, bicia serca doznawały, a do tańca zebrać ich już nie było można, tak były zajęte tern, co kto widział, słyszał i uważał. Nazajutrz to samo, Aleksander był w głowie, sercu i ustach, każde jego słowo, wszystkie grzeczności po sto razy były powtarzane i nigdy dosyć nie miały pochwał“.

Sam książę generał, pisarz i lubownik literatury, nadawał Sieniawie literacką cechę, gromadził około siebie ludzi uczonych, do najpóźniejszego wieku wspierał najróżnorodniejsze wydawnictwa. Miesiącami przebywali w Sieniawie różni literaci, jużto korzystając z gościnności księstwa, jużto z licznych zbiorów, które stały do użytku. Do częstych gości należał Zorjan Chodakowski, zbierający pieśni ludowe; z domowych oprócz Kłodzińskiego, którego już znamy, najwybitniejszą był postacią sekretarz księcia, Feliks Bernatowicz, autor głośnej powieści Pojata, która doczekała się swego czasu niemałego zaszczytu, bo trzech po sobie następujących wydań i niemałego honorarjum, bo autor zebrał za pierwsze wydanie tysiąc dukatów. Bernatowicz, otyły, niezmierny żarłok, trochę łysy, o niebieskich oczach i zadartym nosie, nie miał bynajmniej sympatycznej powierzchowności, a sądził, że mimo czterdziestki może się bardzo kobietom podobać, gdyż zamłodu wiele serc zdobywał. Nie tyle wszakże powierzchowność, ile charakter wpływał na to, że na dworze księstwa zupełnie nie miał przyjaciół. Wieczny apetyt był plagą jego żołądka, a wieczna ciekawość utrapieniem umysłu. O wszyst-kiem chciał wiedzieć, każdego podglądał, podsłuchiwał, a przy-tem trzymał się za kieszeń, aby grosza nie wydać. Wszystko zbierał z równą chciwością : plotki, złoto i poważne wiadomości, był bowiem uczonym człowiekiem, a czytając księciu, musiał już

z obowiązku wzbogacać zapasy swej wiedzy. Najbardziej jeszcze lubiano pana sekretarza, gdy występował w amatorskim teatrze, gdyż miał wiele kwalifikacyj na aktora i komiczne role oddawał z prawdziwym talentem.

Była jednak inna postać literacka, która w Sieniawie powszechną zwracała uwagę. Albert hr. Mier częstym tam bywał gościem jużto z powodu sąsiedztwa, już dlatego, że lubił sie-niawskie towarzystwo i w wielkiem był u księżnej zachowaniu. Hrabia Albert był synem wojewody poznańskiego i hrabianki Tarnowskiej. Nie wszyscy go lubili, ale każdy się go bał; ten nie chciał się spotkać z mierowskim dowcipem, ów z jego szablą. Bo hr. Albert liczył pojedynki na tuziny, a gdy go raz wielki książę zapytał, dlaczego miał w życiu tyle pojedynków, odpowiedział złośliwie :

— C’était tout simple Monseigneur; j’étais jeune, très vif, et pas prince.

Niski, szczupły, zawiędły, mówił dużo i dobrze, ale w każdej rozmowie się zapalał i głos podnosił, tak, iż się zdawało, że ostatnim argumentem będą pistolety, żywość też pana Alberta stała się przysłowiem, a gdy ktoś, powracając z Paryża, chciał dać wyobrażenie o zamieszaniu, jakie panowało w francuskiej Izbie, opowiadał :

— Wyobraź sobie 300 panów Albertów, w jednej sali zamkniętych i kłócących się z sobą.

Znając go, dogadzano mu wszędzie i nadskakiwano, aby nie dać powodu do urazy, bo mierowskie pojedynki, to nie przelewki; nie kończyły się nigdy na baterji szampańskiego.

Miał się raz spotkać z hrabią X. na pistolety, a nie mogąc się doczekać pojedynku, położył się i usnął, tak, że godzina spotkania przeszła. X. ostrzelał miejsce, wraca do miasta, idzie do mieszkania swego przeciwnika, chcąc mu tchórzostwo zarzucić, a widząc go najspokojniej śpiącego, uderza pogardliwie przy świadkach po ramieniu. Pan Albert się budzi, czem prędzej suknie wdziewa, spóźnione spotkanie przychodzi do skutku, a pan X. powraca ze strzaskanem ramieniem.

Innym razem mierzył pan Albert cokolwiek za długo, a nerwowy przeciwnik zaczął się cofać, wtedy wypalił mu Mier w nogę, mówiąc:

% *gjt

f*

' •# 1 Jfl

F 'Æ

ÊP jn§

tPav*

BSSlSae?

ADAM KŁODZIŃSKI

Podług rysunku A. Piwernetza Własność Biblioteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we

f BIBLIOTEKA GŁÓWNA *

X

-y

— Czem grzeszysz, tem bądź ukarany...

Za świetnych czasów Tulczyna bywał tam Mier bardzo częstym gościem, a z Trembeckim zasiadał zawsze do jednej partji lombra lub pikieta. Trembecki cenił bardzo wysoko jego talent poetycki, a niejeden ucinkowy wierszyk Miera krążył wówczas w tulczyńskiem towarzystwie... Trembecki mawiał o wierszach pana Alberta, że :

Podobne są do pisarza,

Malutkie, piękne i cięte...

a gdy mu przyszło na nie odpowiadać, to się składał :

Jeżeli mam wyznać szczerze,

Na twe wiersze, zacny Mierze,

Odpisać mi niewygodnie,

Chcąc się na to przysposobić,

Żeby twoim równe zrobić,

Trzebaby mi trzy tygodnie.

Autor Zofijówki grał nieszczęśliwie, wyśmiewano się też z niego, że swe tłumaczenie Jerozolimy oswobodzonej przegrał do pana Alberta, a Mierowi nawzajem żartem przymawiano, że tłumaczenie Tassa, które za swoje wydaje, wygrał od Trembeckiego, płacącego poezjami swe karciane długi.

Mier był niezawodnie literackim talentem i wielka szkoda, że niedużo pisał, a to, co napisał, porozrzucane po pismach czasowych albo po rękopisach bibljotek. Ale i jako osobistość zasługuje on na uwagę, bo w pierwszej połowie tego wieku mówiono o nim dużo w Warszawie, w Sieniawie i we Lwowie, wszędzie sławiono jego dowcip i jego zmysł krytyczny.

Ten zmysł krytyczny nadawał mu trochę odrębne literackie stanowisko. Spostrzegał on bowiem nadzwyczaj łatwo wszelkie śmieszności tak w ludziach jak i w pismach, a że nie było i niema pod słońcem literata, któryby nie dawał powodów do mniej lub więcej humorystycznych uwag, więc żaden ze współczesnych pisarzy nie był dlań bez śmieszności, dla żadnego nie mógł sobie wyrobić choćby skromnego uwielbienia, śmieszność umiał odkryć w Niemcewiczu, na wileńskich poetów patrzył z politowaniem, nawet w Mickiewiczu nie widział wielkiego talentu.

To mu było dość poważne, co od dzieciństwa za piękne uważać przywykł, każda nowość osobnem go uderzała dziwactwem,

27

Z przeszłości, II

wszystko, co współczesne, zdawało mu się być niedorzeez-nem. Gdy słyszał pochwały jakiego nowego pisarza, ruszał ramionami, gdy o nowej książce mówiono z uwielbieniem, dowodził, że minął już wiek znakomitych książek, naturalnie wiek XVIII.

Pan Albert, urodzony w klasycyźmie, został mu wierny do śmierci. Pierwszy jego wiersz do matki zaczynał się słowami:

O wy! co sercem i myślą władacie Kochanków waszych, kastylijskie córy...

W ostatnim, który w życiu pisał, tłumaczeniu bajek Lafontaine^, nie sprzeniewierzył się także poważnej formie.

Myliłby się jednak, ktoby mniemał, że Mier należał do obozu naszych klasyków, że którego z nich cenił. Stanisławowskich pisarzy nie uznawał, bił tylko czołem przed Francuzami; Racine i Molière byli dlań alfą i omegą, poza nimi nie chciał znać żadnego pisarza. Był też ich naśladowcą, a w sposobie myślenia, w sposobie znalezienia się zdawał się brać tylko wzory z czasów Ludwika XIV. Gdy po raz pierwszy czytał Śpiewy historyczne Niemcewicza, rzucił książką o stół i wykrzyknął, że „śpiewa jak baran“, a później też nigdy inaczej nie nazywał Śpiewów, jak „rykami historycznemi.“ Niemcewicz nawzajem odpłacał mu pięknem za nadobne i mnóstwo o nim rozsiewał złośliwych dowcipów.

Jeżeli Niemcewicz nie dogodził panu Albertowi, cóż dopiero powiedzieć o Brodzińskim albo Mickiewiczu, których nazywał kazicielami smaku i z panią Krasicką z Dubiecka wojnę o nich toczył, jako z gorącą opiekunką powstającego romantyzmu.

Naj głośniej szem dziełem pana Alberta było tłumaczenie Andromachy Racine’a, ale prócz niego tłumaczył Tybulla, Tassa i kilka bajek Lafontaine^. Wiersz zawsze się odznacza pięknością i czystością języka, nie brak też prawdziwego polotu w oryginalnych utworach. Najlepiej, naszem zdaniem, udawały mu się ulotne, sarkastyczne wierszyki.

Przyjechał razu pewnego jakiś szarlatan do Lwowa, głoszący, że potrafi wywoływać widma. Pani K., nietyle piękna, ile głośna, w chęci podobania się bardzo pragnęła zobaczyć widmo. Mier podchwycił to życzenie i napisał następujący wierszyk:

Chciałabyś też z ciekawości Mieć z tamtego świata gości,

Którzy, jakem słyszał, w bieli,

Z wielkim trzaskiem i hałasem Pokazują nam się czasem.

I oniby tego chcieli!...

Ale wiesz, kto im zagradza?

Ten, którego mądra władza Rządzi światem bez pomocy.

Bóg mieć lubi pełne sale,

A wie o tern doskonale Że czy we dnie, czyli w nocy,

Wpuściwszy kogo do ciebie,

Jużby go nie ujrzał — w niebie.

Andromachę przedstawił po raz pierwszy w Krakowie. Po-rozdawawszy już role, doznał wszakże niemiłej niespodzianki. Było to w roku 1829. Pewnego wieczora w lutym znaleźli się Mier i Franciszek Wężyk u Arturów hr. Potockich. Wężyk przyjechał właśnie z Warszawy i przywiózł aż dwa tłumaczenia Andromachy, z których lepsze było Morawskiego. Zaczęto czytać nowe utwory, ale koniec końcem tłumaczenie mierowskie okazało się najlepszem. Morawski został pobity, osobliwie gdy pan Albert powiedział o nim dowcipne słówko : „qu'il a déraciné Radne

Z tern większą ochotą wziął się też do przedstawienia swego dzieła na scenie, sam instruował aktorów, a przedstawienie Andromachy stało się w Krakowie prawdziwem zdarzeniem. Jeden z naocznych świadków tak opisuje pierwszą próbę: „Schodzą się aktorowie, na czele pan Miłkowski, Mier rozdaje role, wymagając, aby każdy swoją przeczytał i deklamował; słucha, naucza, poprawia, gniewa się, przymila do pani Szymkajłowej, która miała grać Andromachę, zaleca, ażeby ubiory były nowe, traktuje czekoladą i ręce zaciera.“ Reprezentacja najzupełniej się powiodła i stanowi jedną z najpiękniejszych kart w dawniejszych annałach krakowskiego teatru.

Zachęcony powodzeniem Andromachy na krakowskiej scenie, pojechał Mier do Warszawy, aby i tam upokorzyć swego współzawodnika, a podróż ta należała do jego najpiękniejszych wspomnień. „Został on — pisze Andrzej Koźmian — bardzo uprzejmie przyjęty przez towarzystwo warszawskie, a nawet

wielki książę okazał się dlań bardzo łaskawym, polubił jego rozmowę i zapraszał go do siebie.“

W późniejszym już wieku ożenił się pan Albert z hrabianką Karoliną Weissenwolf, którą poznał w Wiedniu u księżnej Lu-bomirskiej. Pani Albertowa nie głośnych wdzięków, ale wielkiej łagodności i taktu kobieta, umiała się włożyć w nowe stosunki, nauczyła się po polsku i powszechny sobie zjednała szacunek.

Hr. Albert umarł w 80-tym roku życia na cholerę w Kętach, jadąc do Wiednia.

ALEKSANDER HR. FREDRO.

Będę się starał odtworzyć tę postać tak, jak żyła we wspomnieniach kół bliskich, w pamięci towarzystwa, które go otaczało do końca.

Rzecz to i łatwa i trudna; łatwa, bo Fredro był charakterem jasnym, prostym, prawym, jak wyraziste rysy jego poważnej twarzy, jak pogodne jego czoło, na którem żadnych nie potrzeba było odgadywać tajemnic — trudna, bo Fredro o sobie mówić nie lubił, a przeto niejedno ciekawe dla nas dzisiaj zdarzenie z jego życia, niejeden rys charakterystyczny musiał zaginąć. O swych kampanjach, o swym autorskim zawodzie nigdy Fredro nie opowiadał. Własny syn, ciekawy w młodocianym wieku wojskowych wspomnień ojca, musiał na długich konnych spacerach wydobywać każde niemal słowo natarczywemi zapytaniami. Obcy z tych opowiadań nigdy korzystać nie mogli i gdyby nie ów nieoceniony pamiętnik Trzy po trzy, gdyby nie ten lub ów wiersz, napisany w chwili, w której poeta pamięcią przeszłość obejmował, wieleby nam ogniw brakło w tern zacnem i pożytecznem życiu.

Zazwyczaj listy stanowią bardzo cenny materjał do charakterystyki człowieka, ale tutaj i ten mater jał bardzo niedostateczny, bo Fredro listów pisać nie lubił, a więc i niewiele ich nawzajem otrzymywał, a te, które go dochodziły, ginęły najczęściej w koszu. Zostało więc zaledwie cokolwiek listów wojskowych kolegów, które były dla Fredry za cenne, aby je miał spotkać los innej korespondencji, albo nieco listów ludzi uczonych, literatów, najmniej zajmujących, bo obracających się około znanych rzeczy.

Zresztą Fredro, podobny w tem do wszystkich twórczych umysłów, nie cenił papierów, nie zbierał, nie zapisywał, bo każdy wyższy umysł bezwiednie to czuje, że nie jego rzeczą jest troszczyć się o to, aby potomność o nim pamiętała. Naszym więc jest obowiązkiem krzątać się i zbierać, co zebrać można — a jeżeli to będą tylko okruchy, zawsze one coś warte, bo po znakomitym człowieku.

I.

„...Jechaliśmy pod górę, wykutą w skale drogą. Na grzbiecie pagórka mój ojciec wstrzymał konia, i zawołał rzewnym głosem, jakgdyby witał przyjaciela: Hoczew!... W dolinie nad brzegami rzeczki, płynącej do Sanu, ujrzeliśmy szczątki niewielkiego zamku, obok biały dworek i gospodarskie, dość porządne zabudowania, dalej kościółek, karczma i chaty wzdłuż ługu rozsypane. To była Hoczew. Tu, w tym domku urodziłem się, rzekł mój ojciec, i zdawał się więcej do siebie niż do nas mówić... Z tej strony był pokój mojej matki... już tylko jedno okno... dalej był ganek... wszystko się zwaliło, na środku dziedzińca stała wielka lipa — takich drzew już nie widać...“

To wspomnienie zapisał Aleksander hr. Fredro w pamiętniku Trzy po trzy o rodzinnej wiosce swego ojca.

Fredrowie piszą się i pochodzą z Pleszewie w przemy-skiem, tam sięgają rodową historją, a do Hoczwi lgną sercem. Hoczew leży w sanockiem, głęboko już w górach; najbliższe miasteczka Lesko i Baligród. Pan Jacek Fredro, ojciec hr. Aleksandra, dzielnym był człowiekiem; „charakter prawy, rozum nie błyszczący świetnem wykształceniem, ale logiczny; dobroć nieprzebrana, uprzejmość i uczynność zjednały mu powszechny szacunek.“ Umysł czynny nie lenił się do pracy, a głową trzeba było dużo nadrabiać, bo majątek górski, a synów sześciu i trzy córki. Oprócz Hoczwi należała wprawdzie i Cisną do pana Jacka, ale i tam prócz górskiego powietrza i pięknego widoku niewiele więcej się znalazło. Założył fabrykę żelaza, rad był z tych krzemieni wykrzesać jaką iskrę lepszego powodzenia, ale koniec końcem góry nie dostarczały podówczas dostatecznego pola dla przedsiębiorczego umysłu.

— Prawdziwe nieszczęście — opowiadał pan Jacek — to oddalenie w górach od wszelkiego światłego towarzystwa; poznałem to w najwcześniejszej mojej młodości i dlatego wszelkich sił dołożyłem, aby się z nich wydobyć...

żony już nie chciał zakopywać za borami, ale ożeniwszy się z sąsiadką, Marjanną hrabianką Dembińską, sprzedał Hoczew i zeszedł nad San na doliny. Brał w dzierżawę duże majątki, hrabstwo jarosławskie, starostwo przemyskie, a z Boską pomocą i miłością ludzką znacznie majątek powiększył, mieszkając w Surochowie, a następnie Beńkowej Wiszni.

W Surochowie urodził się Aleksander 20 czerwca 1793 roku i tam dziecinnemi i młodocianemi sięgał wspomnieniami. Posłuchajmy tych wspomnień: „Dom rodziców prawdziwie polsko-szlachecki, zamożny bez zbytku, cichy a gościnny. Długi tam stół bywał; u góry ojciec, przy nim na lewo major Biegański, adju-tant Kościuszki, potem generał, od upadku aż do wskrzeszenia ojczyzny bawił w naszym domu. Człowiek rzadkich poczciwości i do śmierci prawdziwy i gorliwy przyjaciel. Po prawej najmłodsze z dzieci koło matki, za matką siostry Ludwika, Konstancja, Cecylja i panna służąca. Naprzeciwko: Maksymiljan, najstarszy, guwerner, nauczyciel rysunku, muzyki, a czasem tańca, Kurc, i fechtunku, głuchy Fritz von Lindenfeld. Dalej Seweryn, ja, a niżej Smolska, Linicki, Orzechowski kulawy, oficjaliści... Dwa razy do roku, 17 sierpnia i 2 lipca, w dniu imienin rodziców, zjazd sąsiedztwa, obiad pod lipami, bal niemałem szczęściem dla dzieci. Muzyka z Rudek, ciasta z cyframi...“

Ojca często w domu nie bywało, jeździł po interesach, także do Cisny, do fabryki żelaza, a w tych wycieczkach towarzyszył mu młody Aleksander. Był to dobry ojciec, wspomnienie po nim pozostało jednem z najdroższych do końca życia poety. Wszak w swym Pacierzu powiada:

Ale ciebie ukochany Dobry, dobry ojcze, ciebie Jak na jasnem widzę niebie.

W tobie dla mnie niema zmiany,

Widzę Twoją białą głowę,

Czoło wzniosłe i myślące,

Słyszę lubą, miłą mowę,

W pogodnem spojrzeniu czytam...

Rodzicielskiemu domowi, dobremu ojcu, otoczeniu, w jakiem się wychował, zawdzięcza poeta najwięcej : stamtąd wyniósł ów trzeźwy, jasny sąd o świecie w jowjalną przybrany formę, stamtąd ową czystą, polską tradycję, niezamąconą późniejszemi zagranicznemi wpływami, która jest jedną z najpiękniejszych stron jego talentu.

„Miejsce urodzenia — powiada poeta w swoich wspomnieniach — jest świętością dla serca, jest księgą, w której człowiek czyta aż do śmierci dzieje swojego szczęścia, bo dzieje lat dziecinnych — sad za domem, ścieżka przez łąkę, kładka na strumyku, wszystko to rozdziały żywota, oblanego światłem nieprzebranej miłości rodzicielskiej.“ A dla hr. Aleksandra „ten sad za domem“ w Beńkowej Wiszni miał tern większą wartość, że matka przeistoczyła go i rozszerzyła. „Oprócz lip ze sklepionych ulic — notuje poeta w albumie swej córki — wszystkie starsze drzewa jej ręką sadzone, dlatego ten ogród dzieci moje szanować powinny.“

Harmonję młodocianych wspomnień psuli tylko nauczyciele, którzy, jak zwykle, tak i tam nie należeli do najlepszych. Wo-góle niemałą to było wówczas trudnością mieć dobrych, a nawet znośnych pedagogów, a cóż dopiero w domu, w którym ojciec, rozległemi zajęty interesami, administracją dzierżaw, nie mógł ściśle wglądać w postępowanie panów nauczycieli i w znacznej części musiał się spuścić na ich wiedzę i sumienie. Ze zwykłym sobie humorem i malowniczością opisuje Fredro tych pedagogów: „Mój pierwszy władca umysłowy — powiada — był Heckel, Szwajcar, o łbie kędzierzawym i kabłąkowatych nogach, a lubo mnie przy nauce często sztokfiszem nazywał, był to przynajmniej, ile sobie przypominam, człowiek, lubiący nauki“. Ale po nim, już gdy Aleksander miał lat kilkanaście, nastąpił Płachetko. Postać ta zawsze była przytomna poecie. „Płachetko, straszny, kiedy na wietrze tabakę zażywał, straszny, kiedy kichał. Płachetko z wielką powagą i przyzwoitością guwernerską nic nie robił“.

Nielepszy był nauczyciel młodszych braci, pan Staciewicz; już same pozory niedobrze za nim przemawiały, bo „miał duży nos, ogromne nogi, zawsze brudną koszulę i podarte spodnie“. Pominąwszy jednak pozory, uczył ten pedagog chłopców niepo-

VN

% Mf, ,

t Vy.

JACEK FREDRO

Podług minjatury nieznanego artysty Własność Leona hr. Szeptyckiego w Przyłbicach

m

i

■

*

ffu\'

o «.5

■“* b> é -

-

o

¹

trzebnych rzeczy, kochał się bowiem zapamiętale w szafarce, pani Kobyłeckiej, i niebardzo swe afekta pokrywać umiał, to też owa miłość „wielce mu przeszkadzała w udzielaniu nauk, a przynajmniej teoretycznych“.

Musiał się pan Jacek spostrzec na tym mylnym systemie edukacyjnym, oddalił zatem Płachetkę, przyjął nowego nauczyciela, Trawińskiego, i polecił mu uczyć Aleksandra według systemu szkolnego i zdawać z nim egzamina. Dziwna historja tego Trawińskiego. „Z pedagoga w całem znaczeniu słowa stał się nagle najwykwintniejszym śmiesznym elegantem, 1807 roku wstąpił do wojska polskiego i był ułanem. Ostatnim razem — opowiada hrabia — widziałem go w Paryżu, po abdykacji Napoleona wrócił był z Hiszpanji jako kapitan-płatnik pułku ułanów. A wkrótce potem pod Tarnowem, gdzie był wioskę wziął w dzierżawę, został od swojej służącej zamordowany jak król angielski — rozpalonem żelazem“.

Jako pedagog niezgorszy jeszcze był Trawiński i nauki Aleksandra byłyby może dobrym poszły torem, gdyby nie ów duch wojowniczy, który kazał pedagogowi porzucić książki i pupila. Nie było go wszakże kim zastąpić, więc przyjęto znowu Płachetkę. Ze smutkiem fakt ten zapisuje poeta : „Poszedłem z młodszymi braćmi, Juljanem, Henrykiem i Edwardem, pod powtórne panowanie Płachetki jako guwernera i Staciewicza jako dyrektora; pierwszy miał uczyć po francusku, na skrzypcach, jak się kłaniać, jak przy stole siedzieć; drugi kontynuować szkolne nauki, z których egzamina w domu zawsze parę fasek masła kosztowały. O Płachetko, niech ci Bóg przebaczy, przed którym stoisz, ale ja ci nie mogę zapomnieć, żeś mój czas najpiękniejszy od r. 1807—1809 zabił, zamordował bez litości...“

Młody Aleksander niewiele okazywał zdolności, albowiem słabą miał pamięć, rezultaty też nauki i z tego powodu nie były świetne. Z usposobienia taki zaś był cichy, spokojny, raczej do smętnych dumań, aniżeli do pustej wesołości skłonny, że go w rodzinie zwano „młodym staruszkiem“.

Dzieckiem był kilka razy w lwowskim teatrze, raz nawet z panem Płachetką i z braćmi na przedstawieniu głośnej wówczas sztuki, pełnej przesadnych efektów, pod tytułem: Puszcza pod Hermanstadem. Nie wiem już, czy owo przedstawienie, czy jaka inna sztuka nasunęła mu myśl napisania komedji. „Miałem lat dwanaście — opowiada — kiedy pewnego razu tknęła mię jakaś myśl, i pochwyciwszy kilka białych kart starego regestru, zacząłem pisać komedję. Plan i wykonanie były dziełem jednej chwili natchnienia: Niedziela na wsi; państwa niema w domu; pojechali w sąsiedztwo, zostały się same dzieci i nudzą się nazabój, bo zapomniano dać im rodzynków i migdałów na bankiet, którego przyrządzanie należy do najmilszych zabaw tego wieku. Cóż tu począć? Jak temu zaradzić? Michał, lokaj, przebiegły i łakomy, ofiaruje się wyprowadzić dziatwę z przykrego położenia, wpada na koncept ubrać się w prześcieradło, i udając ducha nieboszczki babki, straszyć starą klucznicę. Przestraszona klucznica oddaje klucze od spiżarni, i sama chowa głowę w beczkę mąki... Rozwiązanie — sąd moralny — a wszystko pod tytułem : Strach nastraszony“.

Młodzieńczy autor nie spoczął na laurach, niedość mu było pisać komedję, spróbował się w tragedji. Snuły mu się po głowie dramaty wielkiego rozmiaru, ale że Trawiński dużo opowiadał o generale Jasińskim, o jego bohaterskich czynach w roku 1794, więc powstał w głowie dramat pod tytułem Rzeź Pragi. „Dramat ten nigdy nie doczekał się końca — mówi Fredro — ale miał swój plan, spis osób i pierwszą apostrofę do rodzinnej ziemi: „O ty, która!“ lub coś podobnego; wtenczas jeszcze ani mi się śniło nawet, że kiedyś przyjdzie mi chęć pisania komedyj“.

Nastały też czasy, w których młody umysł czem innem był zajęty, mnóstwo wrażeń się cisnęło i odrywało nietylko od nauki, ale nawet od pisarskich zapędów. Pierwsze takie wrażenie sięga roku 1806, kiedy Aleksander miał lat 13 i zachowało się nadzwyczaj żywo w pamięci poety. Pisze on w albumie: „Pamiętam dobrze, późna była jesień (1806), w niebieskim gabineciku ogień szemrał na kominku, mój ojciec, Biegański grali w lom-bra, Ludwisia haftowała. Ja, jako najstarszy, już nie dziecko, jeszcze nie młokos, komenderowałem w sali zabawy młodszego rodzeństwa: Cesi, Julcia, Henryka i Edwardka. Wtem drzwi się otwierają nagle i wchodzi Józef Szumlański z moimi braćmi, Maksymiljanem i Sewerynem. Pierwszy oddawna bawił w Puławach, drugi od śmierci naszej matki, więc jeszcze roku nie było. Maksymiljan oddał list ojcu, starsi długo półgłosem rozmawiali, dzieci poszły spać... Nazajutrz zaprzężono do brodzkiej bryki cztery konie srokate; w południe już naszych gości nie było. Znowu cisza osiadła na jednostajnych dniach, na wlokących się jesiennych wieczorach. Nikt w domu nie zgadnął przyczyny tych krótkich odwiedzin, dopiero w kilka miesięcy powiedziano mi w największym sekrecie, że bracia są w Warszawie w polskiem wojsku oficerami“.

Drugie, podobne wrażenie z roku 1809. Matka, pani Ma-rjanna Fredrowa, już nie żyła, Aleksander bawił przy ojcu, gdy się rozeszła wiadomość, że szlachtę i nieszlachtę będą brać do austrjackiego wojska. Czem prędzej więc wyprawiono młodego Aleksandra do Nienadowy, gdzie mieszkali wujowie Wojciech i Antoni Dembińscy, sądzono bowiem, że w razie niebezpieczeństw chłopak łatwiej się na wsi przed branką ukryć potrafi.

Tam jednak inna czekała go niespodzianka. Nadeszły wiadomości o postanowieniach Napoleona, o księciu Poniatowskim, a tuż za wiadomościami, z szybkością gromu pojawił się oddział ułanów polskich w Dubiecku, przyczem się nie obeszło bez smutnego zajścia, bo wachmistrz od ułanów, postąpiwszy niehono-rowo, życie sobie odebrał. Barwny ten epizod opisuje Fredro w swych wspomnieniach Trzy po trzy.

Po kilku dniach wyjechał Aleksander do Lwowa — za ułanami, a na tym wyjeździe zakończyły się nauki szesnastoletniego młodzieńca.

II.

Pobyt we Lwowie należał do najprzyjemniejszych wspomnień. „Trzeba było mnie widzieć — powiada poeta — kiedy, łeb wypudrowany, frak o guzikach wielkości moskiewskich kopi jek, buty ze sztylpami, w zegarku siedem pieczątek rzeszowskiej roboty, przybyłem na wieczór do wojewodziny bełzkiej. Otoczony, wypytywany, nie mogłem nastarczyć powtarzań szczegółów wypadku dubieckiego. Z Olesia stałem się Aleksandrem“.

Lwowskie salony były wówczas bardzo ciekawe i charakterystyczne; do najgłośniejszych i najgościnniejszych należał salon wojewody bełzkiego, Teodora Potockiego, który zwano domem pani wojewodziny, i salon Adamów Potockich, znany jako dom pani Adamowej. Mnóstwo typowych postaci mogło uderzać młodociany umysł: sama wojewodzina, kobieta rozumna, dumna, pełna jeszcze tradycji z przeszłego stulecia, pani Adamowa natomiast żądna zabaw i życia; około nich snujące się ciągle pierwsze nazwiska z całej Polski, żelazne, jeszcze twarde charaktery, mogące służyć za model do cześnika w Zemście, albo miękkie szambelany z czasów Stanisława Augusta, lub też ludzie, powstali wśród nowych stosunków, jak np. taki mecenas Dzierz-kowski, zręczny, giętkich zasad człowiek, albo młody K., kawaler, tchnący bergamotem, pudrem sypiący, szastający się, nadskakujący kobietom, którego przeznaczeniem było być zawsze arcymłodym, a powołaniem robić ciągle długi. Jeżeli sobie jeszcze wyobrazimy licznych wojskowych, młodych bohaterów z pod orłów Napoleona — to fizjonomja towarzystwa musiała się zarysować w fantazji Fredry w nader jaskrawych i soczystych barwach. A w domu pana Jacka było jeszcze barwniej, aniżeli gdzieindziej, bo gospodarz należał do tymczasowego rządu i miał sobie powierzony wydział dóbr narodowych, salin i lasów, a przeto mnóstwo się tam przewijało ludzi czynnych, rzutnych, rozpromienionych wielkiemi nadziejami. Wypadki jednak następowały wówczas szybko po sobie, nie było czasu zdejmować wzorków, krew młodzieńcza wrzała, granatowy mundur starczył za wszelkie obrazy fantazji, za wszelkie ideały.

Prosto z lwowskich salonów wszedł też Aleksander na inną, szerszą arenę, wstąpił 25 maja 1809 jako ochotnik do wojska Księstwa Warszawskiego, a mianowicie do formującego się we Lwowie 11 pułku ułanów.

O tej chwili mówi Fredro: „Miałem wtedy lat szesnaście i z bardzo miernym zasobem naukowym, obok niejakiej znajomości książek różnej wartości i treści, mianowicie francuskich, uczułem pociąg do stanu wojskowego i wstąpiłem w szeregi wojsk Księstwa Warszawskiego, które wkroczyły do Galicji. Odtąd zaczęła się dla mnie szkoła świata, najpraktyczniejsza, najbardziej urozmaicona, a razem naj smętniej sza ze wszystkich szkół, w jakich się mamy uczyć doświadczenia“.

W armji napoleońskiej zastał Aleksander dwóch starszych braci, Seweryna i Maksymiljana, którzy już wtedy niemałe mieli zasługi. Zachęty on nie potrzebował, ani przykładu, bo dzielna,

ALEKSANDER FREDRO

Podług minjatury nieznanego artysty Własność Leona hr. Szeptyckiego w Przyłbicach

^ec h7Ç

' n’

I ' BIBLIOTEK ^ ł 6LÓWNA.

?;ko^

A

6

\

.V

..

młodzieńcza dusza nie pragnęła niczego, jak tylko walki, śmiałych czynów, nie rozkoszowała się, jak tylko w szczerem, kole-żeńskiem życiu — ale w braciach znalazł rodzinę wśród armji, a to go jeszcze więcej przywiązywało do dzielnych szeregów. Do związku krwi przybył związek chwały, przebytych cierpień i trudów i pozostał na zawsze nierozerwalnym węzłem pomiędzy trzema braćmi.

Maksymiljan równie jak Seweryn zaciągnęli się jeszcze w roku 1806 do drugiego pułku piechoty „Stasia“ Potockiego. Seweryn szybko dobijał się sławy, gdyż już w roku 1808 w Madrycie otrzymał epolety kapitana, a z pod Sommosierry wyniósł część tych wawrzynów, które spadły na pułk lekkokonny.

W roku 1809 odbył wyprawę w Niemczech, wyniósł z niej krzyż kawalerski legji honorowej, po bitwie zaś pod Wagram, w której się odznaczył, został policzony do szlachty cesarstwa (chevalier de VEmpire) i uposażony dotacją wieczystą 1000 franków, zapewnioną na kanale de l’Ourque, którą pobierał do śmierci.

W ciągu tej kampanji chciał cesarz Napoleon zaprowadzić order wojskowy i zakon „trzech połączonych znaków złotego runa“, a gdy wyszedł rozkaz, aby z każdego pułku armji wybrano najzasłużeńszych, jednego szeregowego i jednego oficera, był Seweryn Fredro jednym, którego za zgodą całego pułku podano do tego zaszczytu. Utworzenie jednak orderu nie przyszło do skutku z powodu zawartego pokoju w Schónbrunie.

Maksymiljan również świetnie a zasłużenie szedł naprzód w szeregach wielkiej armji; zrazu został adjutantem księcia Józefa Poniatowskiego, później, będąc szefem szwadronu w drugim pułku ułanów Tyszkiewicza, odbył kampanję roku 1809, a następnie został gros-majorem w piątym pułku strzelców konnych.

Oprócz cnót wojskowych odznaczali się obydwaj bracia znakomitemi towarzyskiemi zaletami; pełni dowcipu i humoru, prawdziwą sobie zyskali popularność w armji. Maksymiljan pisywał bardzo ładne wiersze, a niektóre z nich były później drukowane w pismach czasowych i w Polyhymnji, zbiorze poezyj, który wyszedł we Lwowie.

Obok takich więc braci znalazł się Aleksander w armji.

W kilkanaście dni po zaciągnięciu się do szeregów awansował na podporucznika (9 czerwca 1809), a w roku 1811 został już adjutant-majorem w piątym pułku strzelców konnych, w którym Maksymiljan był gros-majorem.

Epokę tę swojego życia opisał Fredro w Trzech po trzy, więc bliżej w nią wchodzić nie będziemy. Tyle tylko wspomnieć musimy, że Aleksander obok Maksymiljana odbył kampanję roku 1812 i że obydwaj w niej wiele wycierpieli. Maksymiljan wszakże wyszedł szczęśliwie, Aleksander zaś, przybywszy do Wilna, zachorował na tyfus i dostał się tym sposobem do niewoli. Umiał się jednak wydobyć z lazaretu, przekradł się przez rosyjskie straże, a w pół roku połączył ze swoimi w Dreźnie w czasie zawieszenia broni.

Odmienne były w roku 1812 losy Seweryna. Wyruszył on już jako dowódca szwadronu, w randze pułkownika, z Wielką Armją na wyprawę rosyjską, został jednak z nad Dźwiny odkomenderowany do Gdańska, gdzie formował piąty szwadron lekko-konnej gwardji polskiej, po największej części złożonej z ochotników litewskich i szkolnej młodzieży wileńskiej. Z tym to oddziałem eskortował cesarza na znacznej przestrzeni, w czasie wielkich mrozów, i wtedy ściągnął sobie przeziębienie, które się później stało przyczyną jego śmierci.

Maksymiljan otrzymał po moskiewskiej kampanji dowództwo 9 pułku lansjerów francuskich, a ranny później kilka razy pod Kulmen, został wzięty w rosyjską niewolę i tym sposobem oddzielony od młodszych braci.

Natomiast Aleksander i Seweryn zbliżyli się do siebie. Aleksander przybył z rosyjskiego lazaretu do domu 10 sierpnia 1813 i został przyłączony do głównego sztabu armji w randze kapitana sztabu. Szczęśliwem zaś zdarzeniem i Seweryn tam się znalazł, bo komenderował sztabowym szwadronem.

Świetny czyn wojskowy Seweryna w owej kampanji (roku 1813) zapisany został pomiędzy najpiękniejszemi triumfami polskich wojskowych, natarł on bowiem pod Peterswalde dwoma szwadronami lekkokonnej gwardji polskiej na pięć szwadronów nieprzyjacielskich huzarów, zniósł je i zabrał w niewolę pułkownika Bliichera, starszego syna sławnego jenerała, marszałka polnego wojsk pruskich.

Najświetniejsze wszakże czyny dzielnych żołnierzy na nic się wtedy nie przydały. Napoleon musiał ulec przemocy, a staczając mordercze bitwy, cofał się do Paryża.

Temi krwawemi śladami szli i dwaj Fredrowie, dopóki się nie znaleźli na bruku stolicy Francji.

Z rozrzewnieniem wspominał później Aleksander o wojsko wem koleżeństwie z braćmi. W albumie, w którym najserdeczniejsze swe złożył wspomnienia, z żałością się do nich zwraca: „O, bracia moi, Maksymiljanie, opiekunie pierwszych w świat kroków moich, towarzyszu broni, kolego na tern wąskiem polu autorstwa, któreśmy bez zawiści przebiegli razem. I ty Sewerynie, z którym uczyłem się, kolegowałem i następnie przeszło lat 30 nieodstępnie prawie przeżyłem — jakże mi was nie dostaje! Jak smutno samemu w przeszłość spoglądać! Nie mam już do kogo powiedzieć: Te souviens tu?“

Pobyt w Paryżu po kampanji roku 1813 ważny miał wpływ na umysłowy rozwój Aleksandra; z jednej strony braterskie, pełne wylania koleżeństwo utrzymywało go ciągle pomiędzy swoimi, pomiędzy rodzinnemi charakterami, z drugiej społeczeństwo, teatr francuski, nowy dlań świat otwierały. Mógł się przejmować całą wielkością nowej francuskiej sceny, a przecież co chwilę wracać na grunt własny. Paryska scena przeszła oczekiwania Aleksandra. „Zrobiła ona na mnie — mówi — nieopisane wrażenie, odpowiednie memu wewnętrznemu usposobieniu, a przytem całkiem nowe. Lwów bowiem nie miał wtedy stałej sceny polskiej ; a jeżeli bywałem kiedy na przedstawieniach teatralnych, to najczęściej wykonywali je amatorowie; a tak nie mogłem mieć jasnego pojęcia o potędze tej sztuki“.

Występował wtedy Talma w Paryżu ; ale sławny tragik nie podobał się Fredrze, zdawał mu się przesadnym, nieprawdziwym; natomiast komedja najzupełniej umysł jego podbiła.

„Tragedja francuska — pisał później — lubo szczyciła się wówczas królem tragików, Talmą, znalazła mię prawie obojętnym widzem; przesadna deklamacja, ruchy konwencjonalne, monoton ja aleksandrynów, ziębiąca wszelkie ciepło, wogóle nie mogła mi się podobać, nic nie wiedzącemu o trzech jednościach. Przeciwnie, wodewil, komedja, wprawiała mię w zachwycenie. Pierwszy raz widziałem tam skończonych i doskonałych ar-ty stów, utrzymujących grą samą najlichsze nieraz ramoty, i wtedy to powziąłem przekonanie, wzmocnione zczasem, że niema dzieła dramatycznego, choćby jak mistrzowsko przeprowadzonego i wykończonego w częściach, któreby się obeszło bez dalszego rozwinięcia i podniesienia dobrą grą artystów“.

Od czasów chłopięcych nie próbował się Fredro w komedji, bo w czynnem wojsko wem życiu nie było czasu na wykonanie dłuższych literackich planów, ulotne jednak pomiędzy kolegów rzucał wierszyki, czasem rzewne, częściej pełne humoru. „Zawsze mię coś do bazgrania ciągnęło — powiada — tym sposobem w roku 1810 po raz pierwszy dowiedziałem się, że mógłbym składać wiersze. Jakieś zdarzenie, nie pamiętam, czy wesołe, czy smutne, podało mi sposobność do napisania rymów, które latały z rąk do rąk, i zarobiły w moim pułku na niesłychane pochwały. Jeden tylko ze światłej szych kolegów zrobił mi uwagę, że w wielu wierszach brakuje średniówki.

— Średniówki? — zapytałem zdziwiony — nigdy o niej nie słyszałem.

Kolega podjął się wytłumaczyć mi znaczenie średniówki, i to była pierwsza lekcja prawideł rymotwórstwa polskiego“.

Dopiero w Paryżu było więcej czasu do czytania, do spostrzegania, i tam wzbogacił się umysł Fredry obeznaniem się ze sceną, z formą, z owemi drobnostkami, bez których największe arcydzieło upada na deskach teatralnych.

Umysł wywiózł stamtąd mimowiednie praktykę sceny, serce zaś szczere przywiązanie dla kilku kolegów. A przedewszyst-kiem Ludwik hr. Jelski, późniejszy radca stanu Królestwa Kongresowego, i Henryk Milberg, późniejszy jenerał gry gady po roku 1830, stanowili z nim triumwirat znany w całym pułku; do bliskich należeli także Józef hr. Grabowski z Poznańskiego, przyjaciel Mickiewicza, Kisielewski z Warszawy, Feliks Boznań-ski z Galicji, znany w roku 1848 wierszokleta — wszystko dusze szlachetne, pełne prawości i zapału.

Te koleżeńskie stosunki z szeregów zostały poecie najmilsze na całe życie; po towarzyszach broni nie miał już później przyjaciół, którymby zaufał, miał tylko znajomych. Gdy też jenerał Józef Załuski w późniejszych czasach przysłał mu egzemplarz swych wspomnień o pułku lekko-konnym, to się serce ścisnęło posiwiałemu poecie i narzekał przed towarzyszem broni:

Że za granicą wspomnień i pamiątek Coraz nam ciszej, coraz ciszej w życiu, Gdzie niegdzie tylko, jak kłos w gradobiciu, Z proporcem w ręku stoi jeszcze szczątek.

Ale po tern narzekaniu odezwał się w starym ułanie głos pociechy :

Lecz w kłosie ziarno nie może pójść mamie, Padnie powoli na ojczystą ziemię,

A wiara w Bogu, i w ziemi i w ziarnie, Polskich ułanów nie zagaśnie plemię.

W owych już wszakże czasach, w czasach, kiedy był otoczony szczerze go kochającymi, uwielbiającymi go nawet kolegami, kiedy nie doznał większych w świecie zawodów, przebija w usposobieniu Aleksandra pewien smutek, pewne zrażenie się do świata, a w charakterze wielkie ludziom niedowierzanie.

Zawody wojskowe, nieszczęśliwa kampanja roku 1814, w której także brał udział, upadek Napoleona, wzmocniły to ziarno goryczy, które tkwiło w duszy, i bujnie mu wzróść pozwoliły. Z zajściem gwiazdy wielkiego wodza i sam nie znalazł dalszych pobudek do służenia w wojsku, wręczył więc swe podanie o dymisję i został uwolniony 30 grudnia 1815 roku. Wynosił ze służby wojskowej wspomnienia z kilkunastu bitew (pod Romanowem, Smoleńskiem, Możajskiem, nad Berezyną w r. 1813, pod Dreznem, Lipskiem, Hanau i innych ; w r. 1814 pod Brienne, Champ-Aubert, Château-Thierry, Montmirail, Montereau, Ar-cis-sur-Aube, Craon, Laon i Reims), stopień kapitana sztabu wielkiej armji i dwa dobrze zasłużone krzyże, złoty Virtuti militari i legji honorowej, a później medal św. Heleny.

Powrót do kraju opowiada poeta w swym wierszu: Pro memoria:

Wyjechaliśmy razem... nie z równych pobudek, Napoleon na Elbę, ja prosto do Rudek. Tęskniłem za obozem, nudziłem się przeto,

I ażeby coś robić, zostałem poetą.

Poetą! tam do licha — to przecie nie żarty!

Byłżeś przynajmniej silną nauką podparty?

Ale gdzież tam? Byłem sobie ot szesnastoletnym Pośród dwóch guwernerów nieukiem kompletnym,

Nigdy mi się nad książką nie marszczyło czoło,

Trąbka myśliwska w kniei była moją szkołą.

A kiedy niespodzianie zafurknął proporzec,

W to mi graj! Porzucając rodzicielski dworzec,

Żegnając bibljoteki zasuwy spokojne,

Z radosnem uniesieniem ruszyłem na wojnę.

A gdy później przedeptał niemało krajów, gdy w niejednej krwawej był bitwie, „ze sześciomiesięcznym w niewoli popasem“, mówi dalej o sobie:

Wróciłem z niewiększym nauki zapasem,

Wróciłem, prawdę mówiąc, bez celu do kraju,

Lecz z pękiem doświadczenia różnego rodzaju.

Powrót ten nie tak się rzeczywiście czarno przedstawiał, jak go opisał poeta — było poco wracać i niejednemuby serce zadrżało, gdyby miał taki cel przed sobą — zwycięstwo na wszystkich scenach polskich.

We Lwowie przyjęto z otwartemi rękami napoleońskiego żołnierza; znano go owym młodzikiem wypudrowanym, z siedmioma pieczątkami rzeszowskiej roboty, a powitano niemal jako bohatera, na którego także spadała cząstka napoleońskiej sławy, brzmiącej jeszcze mimo kongresu wiedeńskiego. Równocześnie z Aleksandrem powróciło więcej młodzieży; Seweryn Fredro także już był w domu, wziąwszy dymisję w roku 1814.

„Urok bohaterstwa — mówi Fredro — żywe zajęcie się nowością, nadało tej młodzieży pewną udzielność w kołach towarzyskich, tak, że ona jedna ton nadawała zabawom, zebraniom się, zgoła codziennemu trybowi życia.

Ujrzałem się w tym wirze i byłem przezeń porwany; a choć wewnętrznie czułem niesmak, a tern samem potrzebę ukazania jak w zwierciedle fizjonomji tego społeczeństwa temu samemu społeczeństwu, aby się zreflektowało i weszło w siebie, nie śmiałem przecież chwycić za pióro, nie mając jeszcze objawienia autorskiego zawodu.“

Pan Jacek przepędzał zimy od roku 1807 we Lwowie, a gdy Aleksander wrócił ze świata, to zastał dom rodzinny w mieście.

p,

mmi

Si

U

%

*

p

U

&

"'■i

m

r.

*®ć

&

M

■

Hl

■;a

V

m-t

£

u

i

El

m

PPF

JATWIĘGI KOŁO RUDEK, MAJĘTNOŚĆ ALEKSANDRA FREDRY

Podług akwareli Józefa Swobody Własność Leona hr, Szeptyckiego w Przyłbicach

**»%

fv '

Sr

t-

i;

VJ

FEÖ%

BIBLIOTEKA GŁÓWNA *i

Przy ojcu bowiem, który już sobie pofolgował po trudach wiejskiego życia, mieszkały dwie córki, a jakie to były kobiety — posłuchajmy zwierzeń ich brata:

„Jeżeli obowiązki córki, żony, matki, pełnione z poświęceniem się nieustannem, ściągnąć mogą promyk świętości, pewnie ten świeci nad duszami sióstr moich Ludwiki Rozwadowskiej i Cecylji Jabłonowskiej. Jak ciche cnoty przesunęły się niezwa-żane, bo same nie zdawały się mieć pojęcia swojej wartości. Ludwika po śmierci swego męża (1813) została z dwojgiem dzieci bez majątku prawie, powróciła więc w dom ojcowski. Kiedy synowie rozstrzeleni na wszystkie strony rządkiem byli towarzystwem dla starego ojca, ona z wzrastającą Cecylją otaczały go niezmordowaną troskliwością. A gdy Cecylja poszła zamąż, a ojciec coraz częściej zapadał na zdrowiu, ona była zawsze nieodstępną jego łoża boleści i ona zawarła mu oczy (1828).“

W ostatnim lat dziesiątku życia niemało się pan Jacek trudnił publicznemi sprawami ; powołany w roku 1817 do współudziału w Stanach galicyjskich, został niebawem mianowany strażnikiem wielkim Królestwa Galicji i Lodomerji, a gdy trzeźwa, umiarkowana jego myśl powszechne sobie zyskała uznanie, rząd nie widział w zgromadzeniu stanowem bardziej pojednawczej, bardziej poważanej nad niego osobistości i powołał go, stosownie do ustaw stanowych, na swego pełnomocnika na Sejmach postulatowych w roku 1819.

Mimo wszelkich ponęt, jakie dla Aleksandra mógł mieć po długiem niewidzeniu dom rodzicielski, nie mógł długo bawić w mieście. Trzeba było wziąć się do gospodarstwa, pracować. Pan Jacek przyzwyczaił synów do oszczędności, worek ścisnął, dał napoleoczyńkowi folwarczek Jatwięgi pod Rudkami i kazał się chleba dorabiać. Przysłano tam jeszcze cokolwiek zaległej gaży, ale jak zaczęli odciągać na inwalidów, na zmianę pieniędzy, to się nie zostało, jak 480 franków. Nie było za co hulać, przyjeżdżało się do Lwowa najczęściej tylko na karnawał i to sprzedaż ubitych w jesieni lisów stanowiła główny dochód na opędzenie miejskich wydatków.

W Jatwięgach niewielkie było gospodarstwo, więc na autorstwo, na czytanie, znalazło się czasu poddostatkiem. A jak się dotąd niewiele czytało, to dość powiedzieć, że Moliera prawie nie znał przyszły komedjopisarz i zaledwie Amfitrjona widział na paryskiej scenie, żyd antykwarz przyniósł mu jednak we Lwowie całkowite wydanie twórcy nowej komedji — i położył tem samem fundament literackiego wykształcenia Fredry.

„Biorąc za przewodnika — mówi Fredro — wzór tak nieśmiertelny, wyraźnie zacząłem pojmować powołanie autora dramatycznego, i odtąd wziąłem się do studjów na ser jo.“

Do Moliera przybył niebawem Goldoni, który się wkrótce stał jednym z najulubieńszych pisarzy młodego poety. Tacy au-torowie mogli zachęcić do pisania, ale ostrogi tak bardzo nie było potrzeba, bo wiersze się same układały przy lada zdarzonej sposobności, a koledzy wojskowi prosili, aby pióra nie porzucać.

Jelski, ów członek triumwiratu, przetłumaczył nawet, jak umiał, Obraz prawdziwego poety z francuskiego Collin-Harle-ville i przysłał mu ten wiersz z Warszawy, aby go zachęcić do dążenia do tego ideału. Woła on w nim przyjacielowi:

O! ileż wart szacunku, jak go kochać trzeba, Poetę, co uniesion boskim ogniem Feba,

Cały sztuce oddany, w wierszach szuka chwały, Myślą nieśmiertelności uniesiony cały.

Jelski poznał w obozie całą siłę talentu Fredry, a w każdym jego liście, pisanym z Warszawy lub z Litwy do przyjaciela (roku 1814 i 1815), przebija troska o to, aby pisać nie przestał. Fredro nawzajem go się raz pyta, czy co wierszem pisze?

— Nie urodziłem się ja poetą — odpowiada skromnie Jelski — jak ty, Aleksandrze. Muza twoja pobudziła wprawdzie moją, ale jej nie stworzyła, ośmielona przez ciebie beknęła dwa razy i na nowo wiecznym snem zasnęła.

Inny obozowy kolega, Józef Grabowski, natarczywie się upomina o przysłanie mu wierszy, które Fredro pisał we Francji iw kraju po powrocie. Poeta tłumaczy się, że nic nie pisze, ale koledzy, znając go, nie wierzą.

„Mimo wszelkich w tych listach wymówek — pisze Grabowski — przekonany jestem, że godne autora swego wierszyki nieraz wolne zajmują godziny. Wiadomo ci, kochany przyjacielu, ile ja zawsze twój talent i przymioty szacował, i ile razy z wesołości i konceptów twych żartobliwych i dowcipnych zaledwie serdecznego nie dostałem śmiechu.“

Fredro jednak, nietylko do przesyłania wierszy, ale nawet do odpisywania na listy nieskory, wiersze układa dla siebie, a do pisania listów ma wstręt nieprzezwyciężony.

Gniewa to przyjaciół, to też Jelski pisze mu 3 marca 1815 roku list pełen wyrzutów. „Obiecałeś mi przysłać twój Strumyk — powiada — tyłem cię razy o to prosił, dotąd jednak nie widzę skutku tej obietnicy. Jeżeli w pierwszym liście mi go nie przyślesz, wezmę ci to za złe.“

Ale Fredro niepoprawny ; na kilka listów o czterech bitych stronnicach odpisuje kilkanaście wierszy. Jelski zna go jednak pod tym względem i już się nie gniewa, ale spokojnie odpowiada : „Szesnaście wierszy wraz z podpisem, i pół wiersza przy-pisku, jak na pierwszy list po tak długiej przerwie dowodzą znane mi dobrze twoje lenistwo...“

Chociaż Fredro długich nie pisywał listów, przecież szczerą zachowywał przyjaźń dla swych wojskowych kolegów. Niestety, najbliżsi oprócz brata, Seweryna, mieszkali daleko, Feliks Bo-znański tylko był wpobliżu ; nie orzeł, nawet nie sokół, ale chłopak z sercem na dłoni, z krwią gorącą, niezgorszym humorem, zapalona pałka, a przytem trochę wierszokleta. Fredro go lubił, chętnie w swym dworku przyjmował, bo było z kim o upłynio-nych pogadać czasach i z kim pożartować.

Niewyczerpanem źródłem dowcipów pomiędzy nimi był rudy kolor ich włosów. Fredrę z tego powodu „Rudziem“ zwano, a Boznański także miał czerwoną głowę. Trzeci się jeszcze do nich dobrał, rudy Dzwonkowski z tarnowskiego i nic ich tak nie cieszyło, jak gdy we trzech mogli się pokazać w jakiem towarzystwie. Ba, ale na lwowskiej scenie zaczęto przedstawiać dwa dramaty, w których bohaterowie, wielkie łotry, ubierali się w rude peruki. Obeszło to Boznańskiego, chciał, żeby Fredro z tego powodu jaki dowcipny wiersz napisał, zachęcał go do tego:

Słuchaj ! już to oddawna niepoczciwe głosy, Klątwę rzucać zaczęły na czerwone włosy,

A, co więcej, urwisza w dramatycznej sztuce Już nie ujrzysz inaczej, jak w rudej peruce,

I cóż? każdy z taką głową, choć poczciwa dusza,

Nie może zdjąć w teatrze swego kapelusza.

Woła więc Boznański w dalszej apostrofie, aby mu Fredro dopomógł walczyć w imię honoru rudych włosów, ale Fredro miał już wówczas coś lepszego do pisania i do studjowania, aniżeli ucinki o rudych włosach, z któremi mu zresztą nie było nie do twarzy. Wśród ciszy dworku w Jatwięgach, przerywanej chyba odgłosem myśliwskiej trąbki, zaczynał się poważny okres pisarski Fredry.

Rzecz jednak szczególna, że ten, który tyle miał później tworzyć, zaczynał owe ważne czasy w swem życiu od napisania krytyki, i to krytyki świeżo wyszłej komedji Niemcewicza: Pan Nowina, którą porąbał niemiłosiernie i, jak później utrzymywał, „w najniedorzeczniejszy sposób.“ Robił on wtedy studja, czytał obok obcych komedjopisarzy polskich autorów, ale niewiele z nich mógł korzystać. Krytyka ta wszakże zapowiadała, że Fredro poważnie zamierza traktować swój zawód. Przygotowanie do autorstwa było krótkie, a przecież doprowadziło do świetnych rezultatów.

III.

Gdyby Fredro nie był melancholikiem, gdyby czarno nie patrzył na ludzi — możebyśmy w nim nie mieli tak znakomitego komedjopisarza. Aby być prawdziwie dowcipnym, trzeba posiadać gruntowną ludzi znajomość, aby być humorystą, potrzeba prócz tego mieć wiele uczucia — a komu dane jedno i drugie, ten szybko zgorzknieje, bo pozna, ile w świecie złego i jak mu trudno zaradzić.

To też niema prawie wypadku, aby wielki humor i wielki dowcip nie spotykały się z wrodzonym smutkiem. Błędne tutaj koło w ludzkiej naturze; kto się rodzi już z pewnym zapasem żółci, ten czasem pozbywa się pesymizmu i goryczy, jeżeli lekko po świecie szybuje, jeśli jednak zmierzy całą potęgę głupstwa i złości, jeśli ma wzrok poważny, już chyba ze swej żółciowości nigdy się nie wyleczy.

Tak było i z Fredrą, miał on z natury wiele goryczy, ale miał tyle daru spostrzegawczego, tyle serca, że go już świat

z niej nie wyleczył. Owszem, im się szło dalej, tern było gorzej, a zanim został komedjopisarzem, już nie miał w sercu szczęścia i spokoju...

Przypisywał to samemu tylko doświadczeniu, poznaniu złego świata, przekonaniu, że wszystkiem rządzi interes — i miał poczęści słuszność, ale tylko w części, bo wiele trzeba było położyć na karb owego wrodzonego usposobienia, wrodzonej goryczy. Zrazu, dopóki go jeszcze świeże z kolegami wiązały stosunki, żalił się z tego powodu przed nimi, a przedewszystkiem przed Jelskim, narzekał, że z doświadczeniem przyszła zupełna niewiara w ludzi, że coraz bardziej traci spokój duszy, coraz więcej czuje się nieszczęśliwym. Jelski stara się zbić to zapatrywanie, stara go się nawrócić na swoją wiarę. „Uważ — pisze doń w liście z 9 września 1814 — czyli poznanie świata nie staje się źródłem prawdziwych rozkoszy. Niedowiarstwo samo, na które się tyle uskarżasz, ileż ci słodkich chwil gotuje, kiedy, umiejąc już odróżnić szczerość od obłudy, nigdy więcej od ostatniej nie oszukany, tern silniej pierwszej zaufasz, im zaufanie to na gruntowniej szym wyborze zasadzać się będzie.“

Znał już Jelski swego towarzysza broni, że lubi na wszystko patrzeć czarno, to też go zaklina: „Przestań już każdą rzecz z czarnej tylko wystawiać sobie strony; nie mówię, abyś miał wszędzie kwiaty znajdować, ale pomnij na to zawsze, że tern przyjemniejszy zapach, im po brzydszej następuje woni. A jest coś w naturze ludzkiej, za co wieczną wdzięczność Stwórcy mieć powinniśmy, że nigdy cierpienia tyle na nas wrażenia nie robią, ile rozkosz.“

A dalej znów pisze: „Żałuję cię szczerze, że chcesz koniecznie trwać w niespokojności, poznasz może kiedyś, że sam zawsze pierwszą tego byłeś przyczyną, nie przypisuj wszakże nieszczęśliwej tej dla ciebie wady doświadczeniu, ale raczej tegoż brakowi.“

Wreszcie pociesza go, że jak się ożeni, to wszystko mu się w innem wyda świetle. „Znajdź tylko godną ciebie żonę, a wkrótce może ujrzysz Fredrunia, który żeby miał charakter ojca, a nadto humor szczęśliwy, byłby wzorem ludzi.“

Rada nie trafiła wtedy do przekonania, a może towarzystwo lwowskie, w którem bywał, nie dość silnie go związać umiało. Towarzystwo było wówczas dość hulaszcze, a przykład wielu kobiet nie zachęcał do małżeństwa. Bawiono się jednak dobrze, wesoło, gdyż, jak wiadomo, dobry humor nie zawsze z cnotą chodzi w parze. Młody żołnierz napoleoński byłby się zaparł swego sztandaru, gdyby nie był korzystał z przelotnych przynajmniej zwycięstw. Fredro został wierny cesarskim orłom...

Jeżeli jednak towarzystwo nie zachęcało do małżeństwa, to zachęcało z pewnością do pisania komedyj ; mnóstwo wad i śmieszności uderzało umysł, pobudzało dowcip, parło do tego, aby je przedstawić na scenie. Talent Fredry nie szukał długo właściwych sobie torów.

„Bez żadnego przygotowania — powiada poeta — prawie bez namysłu, zasiadłem do stolika i napisałem wierszem jedno-aktową komedję Intryga na prędce, z której to później w rozszerzonych .ramach zrobił się Nowy Don Kiszot.“

Była więc komedja, ale czy dobra, czy ją można przedstawić na scenie? Autor nie był jeszcze pewny siebie, a w Jatwię-gach i okolicy nie było się kogo poradzić.

„Widziałem się w kłopotliwem położeniu — opowiada Fredro. — Szło mi o to, żebym mógł komu płód pierworodny przeczytać, zasięgnąć zdrowej rady, i dowiedzieć się, czy warto psuć czas i papier? Na nieszczęście nie było żadnego literackiego ogniska, żadnej powagi, do której miałbym nie już zaufanie, lecz śmiałość. Wprawdzie zaczął był Adam Chłędowski redagować „Pamiętnik Lwowski“, lecz płomień, wznoszący się z tego stosu surowych gałęzi, nie grzał ani świecił. Nie pozostało mi nic innego, tylko przez trzecią osobę posłać moją komedję Nepomucenowi Kamińskiemu, jedynemu znawcy i doświadczonemu praktykowi. Kamiński komedję pochwalił i zrobił uwagę, że jest w niej jakiś plan logicznie przeprowadzony. Komedja była graną i nikt o niej nie wspomniał; odebrałem ją do poprawienia, aby już nigdy nie wróciła na scenę.“

W tym czasie miał Fredro wenę do pisania, bo jeszcze inną napisał komedję Kwita i wodewil Teatr na teatrze, ale gdy Kamiński żądał, aby pierwszą skrócić, a do wodewilu dorabiać muzykę, więc obydwie sztuki przepadły w koszu.

Po tych dopiero próbach udał się Fredrze Geldhab (1819), ale i z tym nie szło łatwo. Mając wówczas interes w Warszawie, wziął z sobą rękopis i dał do przeczytania Morawskiemu. Ale Morawski wolał o swych bajkach mówić i zbył tern Fredrę, że wszystkim młodym autorom daje jedną radę: skracać, potem po jednej scenie czytał dni kilka, nareszcie zadecydował, że są dobre niektóre kawałki, ale lepiej byłoby we Lwowie przedstawiać, bo Warszawa nie zna takich „Geldhabów“. Z humorem opowiada poeta te pierwsze swoje literackie niepowodzenia:

Razu jednego, kiedy w malignie zasnąłem,

Wpadł mi palec w kałamarz i pisać zacząłem,

Oczywiście komedje, której bez nauki,

A na najpierwszych scenach pojąłem treść sztuki.

Pisałem więc z tą wieku młodego odwagą,

Co się często dla drugich ciężką staje plagą.

Chciałem zasięgnąć rady — ale na me nogi,

Literackich świeczników za wysokie progi,

I jeśli się zbliżyłem, bijąc kornem czołem,

Tak, czy siak, koniec końcem, zawsze szczutka wziąłem.

U jednego trzy akty ledwie wyżebrałem,

Bo swoje bajki z ciągłym wygłaszał zapałem,

A finalnie półgębkiem skończył na odprawie,

Że podobnych Geldhabów nie mamy w Warszawie.

Drugi zaś nieruchomy klasyk ostrokuty,

Który z tej samej jednej zawsze śpiewał nuty,

Dał wyrok: że zły papier, atrament za blady,

I ani słowa więcej: szukajcież tu rady!

Ten drugi, to Osiński, który, jak wiadomo, nie grzeszył uprzejmością dla młodych autorów, a tern mniej zachęcał ich do pisania. Osiński sławnie był leniwy i czytać nie lubił, nie dziw zatem, że się wymawiał bladym atramentem. Po roku wszakże przeczytał i przedstawił Geldhaba na warszawskiej scenie 7 października roku 1821.

To było pierwsze zwycięstwo Fredry, bo Geldhab się podobał i warszawska publiczność inne o nim miała zdanie, aniżeli klasycy. Powodzenie zachęciło widocznie autora, bo w krótkich po sobie odstępach napisał kilka nowych komedyj : Cudzoziemszczyzna, Damy i huzary, Zrzędność i przekora, a nadto przerobił Intrygę na prędce na Nowego Don Kiszota. Błędy, które go w społeczeństwie najbardziej raziły: dorobkiewiczostwo i francuszczyzna, naprzód dostały admonicję, po wadach powszechnych przyszła kolej na ujemne charaktery, talent się potęgował, powstały komedje: Mąż i żona, List, Pierwsza lepsza, Odludki i poeta, Przyjaciele, Gwałtu, co się dzieje! Nikt mnie nie zna — te wszystkie aż po rok 1828, to jest po rok ożenienia się.

Z literatami, z areopagiem klasyków warszawskich miał Fredro jeszcze i po przedstawieniu Geldhaba niemało kłopotów, a z lenistwem Osińskiego najwięcej, tak, że już nieraz ochota go odchodziła do pisania, i skarżył się później, że:

Po takich próbach, których i cząstki nie mieszczę,

Trzeba było jeść djabła, aby pisać jeszcze,

Publiczność tylko szczerze — tę miałem po sobie,

Inaczej byłbym dernął zaraz w pierwszej dobie.

Przytem i teatralne dzienniki w Warszawie Przemawiały odrazu mniej więcej łaskawie,

Z lwowskich tylko, jak to mówią, i pies nie zaszczekał.

We Lwowie przedstawiono wprawdzie komedję Mąż i żona po raz pierwszy 29 kwietnia 1822 roku, ale publiczność nie zdołała odrazu ocenić, jakiego ma autora wśród siebie, a autor także nie czuł dość zachęty, aby jej dalej swych dzieł udzielać. Skończyło się zatem na tern odosobnionem przedstawieniu. Nie była to zresztą dobra chwila do wprowadzania nowych sztuk na scenę. Teatr pod dyrekcją Kamińskiego chylił się chwilowo ku upadkowi; nie było funduszów, długów natomiast bezliku, tak dalece, że towarzystwo rozwiązało się z początkiem sierpnia (1822). Krytyki też teatralnej nie było żadnej i żaden dziennik nie wspomniał o tak ważnem zdarzeniu dla sceny, jak ukazanie się Fredrowskiej komedji.

W Warszawie załatwiał Fredrze literackie interesy kolega wojskowy, Kisielewski ; na jego ręce posyłał poeta rękopisy Osińskiemu, a wzamian dostawał numera dzienników, w których były recenzje. Kisielewski zdaje sprawę z reprezentacyj, cieszy się, że Zrzędność i przekora bardzo się podobała (pierwszy raz na scenie 29 grudnia 1822) i że ją dwa razy grano w jednym tygodniu, a przytem prosi o małą koncesję, aby Geldhab na służbę nie wołał „łajdaki!“

Komedja Mąż i żona leżała także długo w biurze Osińskiego, grano ją pierwszy raz w pół roku po Zrzędności 22 czerwca 1823 roku, ale zato oklaski były częste i „po ukończeniu się sztuki żądano widzieć autora.“ Niektóre loże uważały sztukę za niedość

moralną, tak dalece, że się Kisielewski obawia, aby ministrowi oświecenia nie przyszło zakazać grania tej komedji. „Stare kwoki gorszyły się — dodaje żołnierskim stylem — a obydwie Oborskie, stara i młodsza, które były w teatrze, łają cię bardzo.“

Nowy Don Kiszot także już był wtedy w ręku warszawskiej cenzury i z szczególniejszego zakazano go grać powodu, oto, że się nie godzi Polaka robić Donkiszotem ! Osiński się prosił, żeby autor przeniósł scenę z dóbr polskiego kasztelana do Hiszpanji, ale Fredro widocznie nie chciał zadość uczynić śmiesznym skrupułom cenzury, bo, jak wiadomo, sztuka ta ani w Warszawie, ani też gdzie indziej nie była grana.

Trzy pierwsze komedje przełamały lody, a po ich przedstawieniu nietylko publiczność stanęła po stronie poety, ale i dyrekcja teatru się spostrzegła, że z niepospolitym autorem ma do czynienia, a gdy jej Fredro nową sztukę przysłał, to nawet nie miała sobie za ujmę grzecznie podziękować.

Odtąd już komedje Fredry nie schodziły z warszawskiej sceny.

Ale i do lwowskiego teatru wróciły niebawem. Dzięki niestrudzonym zabiegom Kamińskiego zaczął się lwowski teatr znów podnosić w roku 1823 i następnych z chwilowego upadku. Zachęcony tern zapewne Fredro ofiarował rękopis swych kome-dyj dyrektorowi, pozwalając mu korzystać z niego dla sceny, pod warunkiem, że się zajmie wydrukowaniem dzieł. A ponieważ Kamiński uchodził wtedy za najlepszego znawcę języka ojczystego we Lwowie, miał przeto także poprawić rękopis według pisowni Śniadeckiego.

Z pozwolenia grania komedyj skorzystał Kamiński całem sercem, przedstawił zaraz z początkiem roku 1825 : Pierwszą lepszą, dalej Geldhaba, Cudzoziemszczyznę, Zrzędność i przekorę, a później inne. Z wydawnictwem dzieł szło jednak niesporo, bo zajęty teatrem Kamiński nie miał ani czasu, ani ochoty szczerze się oddać temu dość trudnemu na owe czasy zadaniu. Ofiarował wydawnictwo księgarzom Kuhnowi i Milikowskiemu. „Wystawiłem im rzecz — pisze 25 kwietnia 1825 — w należy tern świetle i byłem pewien ich korzyści. Miałem do wystawienia te powody: chciałem się Tobie, hrabio, pięknem, poprawnem wydaniem przysłużyć i dać prócz tego pomoc człowiekowi z familją

od losu prześladowanemu, którego małemi pracami literackiemi potajemnie zaopatrywałem, aby mu przynajmniej na codzienny chleb starczyć mogło.“

Księgarze przystają, ale w trakcie rzeczy okazuje się, że przepisywanie za wiele kosztuje, że drukarz nie będzie mógł drukować, że rękopis potrzeba posyłać do Warszawy, a wreszcie, że korekta żmudna i Kamińskiemu nie bardzo się chce tern zająć, „bo nic cięższego pod słońcem — powiada — jak praca tego rodzaju; łatwiej ziarnka maku liczyć, aniżeli się ustrzec w rojach czcionek i kresek — uchybień.“

Znudzony tern wszystkiem Fredro żąda, żeby się dzieła drukowały we Lwowie, a nie w Warszawie, a po niejakimś czasie wykupuje rękopis, płaci dziesięć dukatów kosztów przepisywania, a w swem Pro memoria zapisuje o tej całej historji kilka wierszy :

Z najmędrszym gramatykiem skromny układ robię, Darowałem mu pisma, ażeby poprawił,

Potem wydał — a sobie wawrzyny zostawił. Mędrzec wziął co chciał, a ja musiałem bez swatów, Uratować wawrzyny za dziesięć dukatów.

Rzeczywiście Kamiński wziął jakie chciał komedje do grania, a Fredro musiał się sam zająć wydawnictwem dzieł. Nie mogąc zaś dojść do celu z lwowskimi drukarzami, wydał pierwsze dwa tomy swych komedyj w Wiedniu w roku 1826, a dopiero dalsze tomy dodrukował we Lwowie, w latach 1830, 1834, 1838 i 1839.

IV.

U lirycznego poety, u malarza, wreszcie u krytyka lub historyka podróż do Włoch zwykle jest przełomem w życiu, od którego zmieniają się wyobrażenia o piękne, forma w traktowaniu przedmiotu. Komedjopisarz zbiera wszystkie swe wrażenia na rodzinnej niwie, nie dziw też, że kraina sztuki nie jest dlań ziemią obiecaną. Nie była nią także dla Fredry.

Jeździł on w roku 1824 do Włoch z przyczyn, które wytłumaczyć trzeba.

?.. ,-. • r:'?iWi

?%«

Kl

ËfÀ»

.*35

saPk

. , JM

• ;â^4?

IM

.. m. —

ülVli

J*

L W-I- 'Ær

ś?

■#

ZOFJA Z JABŁONOWSKICH SKARBKOWA - FREDROWA

Podług portretu nieznanego artysty Własność Leona hr. Szeptyckiego w Przyłbicach

&

/

V \

1 3U0TEKÄ tit-ÓWŃA *

' •    ’ «Pf

Po skończonych wojnach został Maksymiljan Fredro flie-geladjutantem cesarza Aleksandra, później polskim jenerałem brygady, kuratorem uniwersytetu i t. d. Cesarz go bardzo lubił, towarzystwo warszawskie i petersburskie wyszczególniało jako człowieka wielkiego dowcipu, a nawet cesarskie swaty do tego się przyczyniły, że się ożenił z księżną Gołowin, siostrą pani Leonowej Potockiej. Młodzi państwo niedługo wszakże mieszkali w Petersburgu, ale wyjechali do Włoch, do Florencji. Do przyjaciółek pani Fredrowej liczyła się panna Buturlin, bogata dziedziczka, cóż więc prostszego, jak napisać do Aleksandra, aby przyjechał do Florencji, a kto wie, czy z żoną nie powróci?

Projekt nie był do odrzucenia; podróż do Włoch, widzenie się z bratem, posażna jedynaczka — wszystko to złożyło się, że Fredro w dni kilka siedział już w dyliżansie, jadącym do Wiednia. Florencja jednak nie zrobiła na nim pożądanego wrażenia, pojechał do Rzymu, ale „splinem chwycony nawrócił do Rudek.“ Ze spalonego belka w kościele św. Pawła z cedrów Libanu kazał zrobić krzyż i zawiózł księżnej jenerałowej Czartoryskiej do świątyni Sybilli. „Niezwyczajny to był wybryk sentymental-ności z mojej strony“ — dodaje komedjopisarz, opowiadając o tern.

Ten spleen miał jednak swoje przyczyny. Fredro nie jechał z wolnem sercem do Włoch, owszem, uciekał przed myślą, która go ścigała, bo jej urzeczywistnienie zbyt niepodobnem mogło się wydawać. Fredro się kochał w młodej Zof ji hr. Skarb-kowej. Zrazu nie przypuszczał możliwości rozwodu, więc wyjazd do Włoch był na rękę. Spleen go jednak nawrócił i zawiódł po drodze do Wiednia, a tam bawili właśnie hrabstwo. Ponowne widzenie się ożywiło uczucia — rodzina hrabiny (córki Józefa ks. Jabłonowskiego z Krościenka) podała o rozwód, Fredro stanął nareszcie u progu swego szczęścia. Proces wkrótce się rozstrzygnął, hrabina została wolną, a ślub jej ponowny z Fredrą odbył się w Korczynie, w sanockiem, 9 listopada 1828.

Była to u poety chwila większej wagi, aniżeli u każdego innego, bo jeżeli mógł kiedy mówić o szczęściu przy swem usposobieniu pełnem melancholji, to źródło tego szczęścia biło zawsze w zacnej małżonce, w rodzinie. Przez wszystkie jego wspomnienia przebija ta szczera, ta głęboka miłość, którą otaczał ognisko rodzinne; w pięknym wierszyku Do mojej żony, który już wtedy pisał, kiedy rachunek z całego życia był zrobiony, powiedział :

Kiedy na schyłku życia sunę myśl po niebie,

Aniołem opiekuńczym zawsze widzę Ciebie,

Dobra, wierna, poczciwa towarzyszko życia,

W sercu Twojem niezłomna, święta była zbroja.

Z młodą małżonką zamieszkał Fredro w Beńkowej Wiszni, która mu przypadła w dziale w roku 1828, w rok po śmierci pana Jacka.

Domowe szczęście, które sobie stworzył tern małżeństwem, zdawało się i na talent oddziaływać, bo najpiękniejsze komedje napisał w pierwszych latach po ślubie. Wtedy powstały komedje: Pan Jowialski, następnie Zemsta, a wreszcie Śluby panieńskie, a po nich, aż po rok 1835, Nocleg w Apeninach, Ciotunia i Dożywocie.

Zapał dla komedyj Fredry stał się powszechnym, ich tytuł na afiszu był dostateczny, aby publiczność teatr zapełniła, a gdy kto z dalekich wieśniaków nie mógł oklaskami wyrazić swej wdzięczności dla autora, to przeczytawszy je, pisał listy do Fredry z podziękowaniem za mile spędzone chwile, jakich się jego dzieła stały przyczyną, sławił „genjusz Moliera, barwą narodowości ozdobiony.“

Im więcej jednak komedje zyskiwały wielbicieli, tern większego zdawały się mieć nieprzyjaciela w samym autorze. Napisał, posłał dyrekcji teatru, i nic więcej — nigdy nie zajrzał za kulisy, chociaż sztukę i we Lwowie grano, nie instruował aktorów, a nawet nie chciał iść na przedstawienie. Miał przekonanie, że komedja swą wartością zwyciężać powinna i że cel jej moralny jest zanadto wielki, aby ze strony autora potrzebowała drobnych zabiegów. Pragnął, żeby publiczność odrazu pojęła moralny cel komedji i drażniło go bardzo, gdy spostrzegł w teatrze więcej śmiechu z drobnostek, aniżeli głębszego rozumienia rzeczy. A gdy się raz znalazł w loży, podczas gdy grano, nie wiem już, którą z jego komedyj, i publiczność zanosiła się od śmiechu, zniecierpliwiony autor wybiegł z loży, mówiąc, że nie nato pisze, aby dudków do śmiechu pobudzać.

Jakeśmy już powiedzieli, wymierzył Fredro zrazu swe pociski przeciw salonom, bo życie towarzystwa, w którem się obracał, najbardziej go raziło swemi wadami. A że ludziom wszystko zaszkodzi, więc znaleźli się tacy, którym to nie było przyjemne, że Fredro nie szuka wad poza salonami, poza szlacheckim dworkiem. Jeden ze współczesnych krytyków dał nawet wyraz tej opinji i nazwał Fredrę pisarzem salonów, pisarzem ko-terji. Ostatnie wyrażenie nieprzyjemnie dotknęło przyjaciół autora, jeżeli jednak odrzucimy niewłaściwe słowo, to myśl sama błędna nie była.

„Cel komedyj Fredry — powiada krytyk, a jest nim Pol Wincenty — jest wykazać olbrzymio-karłowaty interes życia tych ludzi, którzy, spoczywając na laurach przeszłości, w ma-gicznem świetle mody wczorajszego żurnalu samych siebie gorzką są iron ją. Wszystko to, co się tylko napotkać zdarzy w salonach, co tylko salony do nas wniosły, występuje tutaj w całej okazałości na scenę.“

A litanja tych ówczesnych grzechów salonowych nie była mała. Zepsucie obyczajów, cudzoziemszczyzna, duma spanoszo-nych, którzy się pod ladaco podszyć pragnęli, byle to tylko myszką trąciło; bankructwo familjantów, marnotrawstwo młodych dziedziców i tak zwanych bonvivants, dziwactwo nakoniec ludzi różnego rodzaju, których dostatek znarowił i zepsuł, złe wychowanie skrzywiło, a świat czy salon nabawił czczości lub drażliwości ; to wszystko razem i zosobna wzięte, w tysiącznych odcieniach, tonach i barwach stanowiło atmosferę pierwszych komedyj Fredry.

Mając tyle błędów naokoło siebie, nie potrzebował Fredro szukać daleko, ale musiał w nie uderzyć, wybierać swe ofiary z tej koterji, która się niemi odznaczała. Nie za grzech, ale, owszem za wielką to musimy przypisać zaletę talentowi Fredry. Było to bowiem towarzystwo, stanowiące niemałą część narodu, ważne majątkiem i znaczeniem, mogące się lada chwila scudzo-ziemczyć, najbardziej potrzebujące nagany i poprawy, że je zaś znał zgruntu, że go z niem różnorodne łączyły stosunki, więc tern więcej umiał je wyśmiać, wytknąć wszystkie słabe strony. Gdy dość tych ludzi nachłostał, szedł dalej, i pod mało-szlachecką strzechę, i na poddasze człowieka pracy, wszędzie, gdziekolwiek znalazł jaką wadę: a czasem cofał się w przeszłość, jak w Zemście, a potrosze w Jowialskim, aby z powszechnej niwy ułomności ludzkich i narodowych wynieść nieprzebrane zapasy komiki i dowcipu.

Jeżeli mu zarzucano, że jest pisarzem koterji, to widocznie ta koterja niechętnie nadstawiała pleców pod razy, które jej wymierzał, widocznie był to znak, że trafił w sedno, że musiał doskonale ośmieszyć jej słabostki.

Miał też Fredro niepospolity wpływ na swe społeczeństwo i chciał go mieć, pisząc komedje; mimo całej niewiary wierzył on wtedy, że ostre a poczciwe pióro jakąś reakcję wywołać potrafi. Pragnął jednak być satyrykiem, który błędy karci, a nie pamflecistą, wyciągającym znajomych na scenę, aby się z nich śmiano. W tej mierze bardzo był drażliwy i stąd pochodzi, że zrazu niechętnie dawał swe sztuki lwowskiemu teatrowi, obawiając się, aby go nie posądzono, że z towarzystwa pozbierał wzory, sądził bowiem, że zawsze się taki znajdzie, który się przyzna do swego portretu, choćby nie był do niego podobny, albo że drudzy wyszukają takie podobieństwo. Nie mylił się zresztą, bo po przedstawieniu każdej niemal sztuki chciano widzieć żyjących ludzi w przedstawionych typach. Zwykle też nie wprowadzał na scenę portretów i myliłby się, ktoby w bardziej znajomych osobistościach ówczesnego społeczeństwa chciał szukać wzorów do bohaterów jego komedyj. Jeżeli czasem wiernie kogo z życia odrysowywał, to z pewnością nie był to niekorzystny dlań rysunek, a osobistość portretowana żyła gdzieś daleko od sceny, ukryta w dworku, za górami, albo już się dawno przeniosła do wieczności. Do takich typów należał Jowialski. Fredro — jak sam opowiadał K. W. Wójcickiemu — wziął go żywcem z sędziwego staruszka Grzymały, którego znał zbliska. Dobroduszny, pełen prostoty starowina wciąż powtarzał swoje przysłowia i bajeczki, jakie zapamiętał z lat młodości. Mówił też Fredro, że aktorzy nie pojęli Jowialskiego i grać go nie umieją, zrobili bowiem z niego jakiegoś bohatera, wystroili w kontusz i żupan bez potrzeby.

Tak wiernie z natury wzięte typy, jak Jowialski, są jednak wyjątkiem. Sposób, w jaki Fredro tworzył swe postaci, wiernie jest oddany w przedmowie do pierwszego wydania dzieł. „Zapewne — mówił tam autor — chcąc malować ludzi, ludzi trzeba mieć przed oczyma; chcąc zwalczać wady społeczeństwa, wady uważać należy: śmieszności chwytają się umysłu uważającego, jak się chwyta przechodnia pajęczyna na polu rozpostarta, i możeż on potem wiedzieć, skąd którą nitkę zaczepił: z róży czy z pokrzywy?“

O każdej postaci, którą stworzył, mógł to szczerze powiedzieć i z tego też powodu stały się jego charaktery typami, stały się uosobieniem pewnych wad i śmieszności społeczeństwa. Są to same w sobie dzieła sztuki; takiego Geldhaba, Radosta, Łatki nie spotykamy w rzeczywistości, bo natura nie wydaje skończonych typów, i dlatego właśnie Papkin lub Cześnik zawsze będą prawdziwi, bo są ideałami pewnych ułomności ludzkich.

Tak samo jak charaktery, jak typy w komedjach Fredry, tworzyła się sama treść komedji. Fredro nie kopjował nigdy prawdziwych zdarzeń, nie przerabiał na scenę komedyj, które się niedawno w życiu rozegrały, jak to czynią nowsi, osobliwie francuscy komedjo- i romansopisarze. Komicznych zajść, nadających się do komedyj, nie brak było w ówczesnem społeczeństwie, ale Fredro, jak prawdziwy artysta, gardził zbyt świeżą fabułą, uważał ją za niezdolną do poetycznego przedstawienia. Wiedział, że stojąc zbliska, widzi się tylko indywidualność z jej drobiazgowemi szczegółami, które nie wzbudzają powszechnego zajęcia, gdy się zaś patrzy zdaleka, obraz zyskuje na linjach, na całości i staje się zrozumialszym, a przeto bardziej zajmującym dla widzów.

Jeżeli więc z jednej strony to zapewniało Fredrze wielki wpływ u współczesnych, że był, jak się wyrażano, pisarzem ko-terji i salonów i karcił pewne wkorzenione błędy, to z drugiej ta okoliczność, że nie zbierał wzorów, że nie portretował, ale stwarzał typy, stała się niewzruszoną podwaliną jego powodzenia na przyszłość. Dzisiaj nie istnieje już wiele z tych śmieszności, któ-remi się odznaczały lwowskie salony w roku 1817, a przecież ko-medje Fredry bawią nas i nauczają, bo owe śmieszności były tylko rzeczą podrzędną, a prawdziwa ułomność ludzka podstawą charakterów. Geldhaba poznacie tak samo w żabotach i trzewikach, jak w późniejszym angielskim surducie, żaboty się zmieniły na krochmalne kołnierze, ale człowiek został ten sam... ułom-nośćistnieje z temi samemi odcieniami, jakie Fredro naszkicował.

To zapewniło jego komedjom długoletnie powodzenie.

29

Z przeszłości, II

V.

Pomiędzy rokiem 1832—40 wszelki ruch wewnątrz kraju wychodził od emigracji — z Paryża. Ruch ten ogarniał wszystkie arterje życia narodowego, a jedną z ważniejszych była, naturalnie, literatura, dziennikarstwo, o ile w ówczesnych stosunkach rozwijać się mogło.

Jeżeli ruch ten w samem ognisku, w Paryżu, miał obok najpoważniejszych i najzacniejszych początków także zbyt bystre źródła, to o ileż więcej bezładny, samowolny był w kraju, gdzie aureola patrjotyzmu tak silnym blaskiem go otaczała, że poza nią nie widać było, do czego aktorowie zmierzali. W kraju widziano tylko światło elektryczne, kto jednak stał przy machinie — o tern miewano bardzo słabe pojęcie. Centralizacja paryska była owem światłem, które biło w oczy, a o resztę nikt nie pytał. Stąd łatwo było ludziom płytkim, nierozważnym bałamucić opinję, bez potrzeby podżegać umysły, a pod pięknem godłem równości i braterstwa siać niezgodę, z całej szlachty zrobić kozła ofiarnego za błędy narodowej przeszłości i teraźniejszości.

Były to więc czasy, w których każdy, kto nie plwał na swą tarczę herbową i nie należał do jakiejś pseudo-emigracyjnej konfraternji, był źle zapisany u gorącej młodzieży, u wartogło-wych dziennikarzy — a jeżeli na nieszczęście był jeszcze znaczącą osobistością, a, co więcej, znakomitym pisarzem, to crimen jego nie znalazł przebaczenia.

Jako człowiek czynu, a nie agitacji, nie wdawał się Fredro w emigracyjne spiski lub intrygi, do chłopomanów nie należał, charakterów w siermięgach nie wyprowadzał na scenę — a to były dostateczne powody, aby jako pisarz koterji (naturalnie szlachecko-arystokratycznej ) nie był dobrze zapisany u znacznej części emigracji, a tern samem i u wielu gorętszych osobistości w kraju, będących pod jej wpływem. Powodzenie jednak, jakie miały jego komedje, głosy znawców, jak Michał Grabowski, onieśmielały zrazu młodych lub pod wpływem emigracji stojących pisarzy, tak, że nie występowali z otwartą przyłbicą przeciw autorowi salonów. Tu i ówdzie wprawdzie pojawiły się z pod młodych piór wyszłe krytyki, które wszakże mijały bez znaczenia, a i sam Fredro na nie nie zważał. Dopiero w „Pamiętniku nauk i umiejętności“ pojawił się w roku 1835 długi, niepodpisany artykuł, który, wydając wojnę wszystkim polskim poetom, z szczególnem zamiłowaniem zwrócił swe ostrze przeciw Fredrze. Artykuł nosił szumny tytuł: Nowa epoka poezji polskiej, a jego autorem był Seweryn Goszczyński. Oryginalna to swą zarozumiałością rozprawa: autor zwraca się w niej do wszystkich polskich poetów XIX wieku, żadnego nie wyjąwszy, i rzuca im wyrazy potępienia, mówiąc, że fałszywemi idą drogami. W jednym ustępie, z napisem Orjentalizm, raczy wprawdzie przyznać Mickiewiczowi, że jest znakomitym poetą, ale mu zarzuca, że naśladuje orjentalne formy i nieswójską poezję krzewi w Sonetach krymskich, Farysie, kassydach i t. d. Za nim postępują Chodźko, Garczyński, Korsak, Józef Borkowski, Kamiński, Kajsiewicz i inni — wszyscy odpisują wschodnie pomysły, nic niema w nich rodzimego, jeden w drugiego kardynalnie błądzi. Ale to tylko jedna strona owych narodowych błędów polskiej poezji, inni robią gorzej, bo naśladują Francuzów. Wady ich kreśli autor dosadnie w ustępie Francuszczyzna, dostaje się tam starym rymotwórcom: Koźmianowi, Niemcewiczowi, Kropiń-skiemu, następnie Odyniec nie wychodzi bez zarzutu, ale miele się na Fredrze. Autor obchodzi się z nim, naprzekór wszelkiej francuszczyźnie, dosadnie i domorodnie. Zaczyna od ruskiego przysłowia: „Ne rody sia krasnym, a rody sia szczasnym“, mówiąc, że „częstokroć przyczyny powodzenia są niewytłumaczone, że nie chęci czyste, nie zasługa prawdziwa, ale zbieg okoliczności, niezależnych od woli ludzkiej, wpływają na pomyślność, na chwałę człowieka“ — i kończy, że duchem tego przysłowia jest zawód Fredry.

Autor odmawia mu mniej więcej wszystkiego, przyznaje wprawdzie, że „ma wiersz gładki, ale wymanierowanie języka trybem francuskim, bez oryginalności, bez indywidualnej barwy, bez odcienia charakterów, płynny jak woda, ma też smak wody, nie znajdziesz w nim tej jędrności, tej mocy, tego wdzięku, jakie ujmują w znakomitszych naszych pisarzach, prawdziwie po polsku, z prawdziwym talentem piszących.“

Odmówiwszy mu jędrności wiersza, odmawia prawdziwego dowcipu i powiada, że „całe komedje Fredrą karykaturami na-zwaćby można“, kończy zaś tern, że jest pisarzem nie narodo-

wym. „Nazwiska osób — powiada — nie są tem samem, co charaktery polskie; kilka osób, kilka scen narodowych nie rozleją barwy narodowej na wiersze czterech tomów ; pasztet przysłów bez związku z charakterami i z całością dzieła jest tylko słownikiem przysłów; miłosna strona narodu jest to rys jego kosmopolityczny, a to jest właśnie wszystko, co ma stanowić polskość ko-medyj Fredry; ale cnoty, wady, śmieszności, charaktery pojedyncze, fizjonomja ogólna, zgoła cokolwiek tworzy pomniki prawdziwe narodowej indywidualności, tego napróżnobyś tam szukał.“

W ten sposób uporawszy się ze wszystkimi współczesnymi poetami, a w szczególności z Fredrą, dał Goszczyński do zrozumienia, że on tylko od nikogo nie pożycza, nikogo nie naśladuje, że jest szczerze narodowym, prawdziwie polskim, jedynym poetą, który poszedł prostą drogą. Tego wprawdzie nie powiedział, ale to wypływało z całego artykułu, pełnego młodzieńczej zarozumiałości.

O artykule tym niktby dzisiaj nie wiedział, niktby go nie czytał, gdyby nie ciężyła na nim smutna sława, że po jego ukazaniu się Fredro przestał pisać i to przez lat blisko piętnaście. Byłby to fakt prawie nie do wytłumaczenia, gdyby nie był usprawiedliwiony charakterem poety. Proszę bowiem zważyć, że ko-medjopisarz, który od lat szesnastu stał się ulubieńcem publiczności teatralnej, który świeżo wydał swoje najpiękniejsze dzieło — Zemstę, że taki autor łamie pióro z tego tylko powodu, że młody, choćby nawet bardzo utalentowany poeta zarzuca mu brak talentu, brak przejęcia się narodowemi potrzebami i t. d. ? — Wyglądałoby to na jakieś nieporozumienie, zdawałoby się, że krytyka owego młodzieńca służyła tylko za pozór, podczas gdy głębsze, istotne przyczyny tkwiły w czem innem. Wpatrując się jednak w charakter Fredry, widzimy, że artykuł Goszczyńskiego rzeczywiście był bezpośrednim powodem smutnego faktu, ale że poza krytyką stały inne, ważniejsze przyczyny zniechęcenia. Goszczyński dolał ową niefortunną kroplę goryczy, która przelała i tak zanadto już pełny puhar... Fredro zniechęcił się do świata, a przytem najzupełniej był pozbawiony wszelkiej autorskiej zarozumiałości. Owszem, trapiła go nieraz myśl, że wszystkich nudzi, że ów brak naukowej podstawy, na

który narzekał, jest mu najzupełniejszą przeszkodą, aby stworzył cośkolwiek, coby prawdziwą miało wartość. Co chwilę tracił wiarę w skuteczność swego autorskiego posłannictwa. Nie wierzył zaś ludziom, aby mu kiedykolwiek o jego talencie powiedzieli prawdziwe zdanie, i zdawałoby się, że nie wierzył nawet w szczerość owych oklasków, które ze wszystkich scen Polski odbijały się o jego dom.

Artykuł Goszczyńskiego trafił na taką epokę zwątpienia, Fredro sądził zrazu, że się ktoś znajdzie z pisarzy, co skruszy za nim kopję, kto stanie w jego obronie, ale taki się nie znalazł, lecz, owszem, napaści się spotęgowały i zdawały się mieć poklask całej wichrowatej części społeczeństwa.

W Poznaniu zaczął wychodzić „Tygodnik literacki“ braci Woykowskich, organ ludzi, dla których ostatnim wyrazem pa-trjotyzmu było potępianie szlachty i wszystkiego, co od niej wychodziło. Znalazł się jakiś głośny swego czasu paszkwilant, który w tym Tygodniku zamieścił Uwagi ogólne nad literaturą w Galicji, błotem całą Galicję obrzucił (rok 1842, str. 405), szafował na prawo i lewo wyrazami „nikczemny“, „nikczemniki“, a i Fredrze nie darował. Literacka przyzwoitość znana mu nie była.. Zarzucał Fredrze, że komedję Mąż i żona przetłumaczył z obcego języka, że Jowialski jest nienarodowy, że Zemsta jest tylko gipsowym odciskiem z twarzy nieboszczyka (z przeszłości), że, co Fredro pisał wierszem lub prozą, „to bardzo liche“, a jeżeli kto go chwali, „to są to kadzidła pieczeniarzy, dymy kuchenne wietrzących i gotowych każdemu za lada obiad dać nieśmiertelność“.

Inny młodzieniec ze Lwowa, który od tego zaczął swą literacką karjerę, że żółcią pisać się uczył, odsądzał Fredrę w swej elukubracji od wszelkiej oryginalności i nazwał go tylko tłumaczem !. Dwaj znów najzaciętsi zwolennicy paryskiej centrali-

¹ Nawzajem Niemcy zarzucali Fredrze, że Śluby panieńskie są pla-gjatem z sztuczki Sie schreibt an sich selbst. Rzecz się zaś tak ma, że właśnie niemiecka sztuczka ma być przetłumaczoną z francuskiej komedji Bocquet père et fils, ou le chemin le plus long, comédie vaudeville en deux actes par M. M. Laurencin, Marc-Michel et E. Labiche. Ta komedja zaś mimo trzech wymienionych autorów ma czwartego najważniejszego nie-wymienionego — to jest Fredrę, gdyż jest tylko przerobieniem Ślubów zacji emigracyjnej, Edward Dembowski, chłopoman z Górnicy, i Lesław Łukaszewicz z poważnego literackiego trój noga powstali na Fredrę, a pierwszy w swej historji literatury wyznaczył mu nader podrzędne stanowisko, wychodząc w tern dziele z zasady, że na świecznikach literackich mogą stać tylko nie-herbowi.

Ta wytrwałość w obelżywem potępianiu umocniła Fredrę w powziętem postanowieniu, że wobec takich stosunków pisać nie warto. Bolesna mu przytem była niewdzięczność, niesprawiedliwość tych, którzy go podnosili pod niebiosa, a w danej chwili nie stanęli w obronie, nie odparli paszkwilów.

Historję tych przykrych wspomnień tak opisał Fredro w swym wierszu Pro memoria:

Ale nic nie straciłem, żem lat kilka czekał,

Bo jakiś Minos powstał i zaszczekał wściekle,

Chciałby moich pięć tomów w piątem widzieć piekle.

Źlem pisał, zgoda, ale źle pisać nie zbrodnia,

Trafiało się to dawniej i trafia się co dnia,

Byłem więc więcej złością, niż treścią zdziwiony,

A kiedy nikt się mojej nie podjął obrony,

Nie mogłem pojąć, zgadnąć, czy rada, czy zdrada,

I zrozumiałem tylko, że milczeć wypada.

Milczałem lat piętnaście...

Jak wielkie, jak ważne to było zdarzenie w życiu Fredry i jak głęboko utkwiło w jego pamięci — wyjaśni nam ustęp z jego wspomnień, które pisał już w późnym wieku. Jest to ustęp nieporównanej wartości, malujący ten szlachetny, czuły i melancholijny charakter:

panieńskich. Komedja Bocquet etc. była przedstawiona w „Gymnase Dramatique“ w Paryżu 17 sierpnia 1840 roku. Śluby panieńskie przetłumaczył w r. 1879 wierszem francuskim Przeździecki, piszący pod imieniem Le Noir. W wiedeńskim „Stadttheater“ grano Śluby panieńskie, ale także przerobione, bo każdy z niemieckich tłumaczów rad był w tern słowie powiedzieć, że on dopiero z jakiegoś tam małoznaczącego pomysłu stworzył znakomite dzieło sceniczne. Istnieje taka sama Bearbeitung komedji Damy i huzary. Pisarze rosyjscy również nie zawsze się przyznawali do tłumaczeń Fredry, jedni Czesi byli jeszcze najszczersi. Sam Fredro zaś nie przywiązywał wagi do tłumaczeń swych komedyj, pisał dla Polaków, a nie dla kogo innego, a przeto nie istnieją tłumaczenia, dokonane pod jego kierunkiem.

„Przejdźmy myślą życie — powiada Fredro — wszystkie w niem zawarte cierpienia przeszły powoli w mniej więcej żałosne wspomnienia; ale niesprawiedliwość, doznana choćby w dziecinnym wieku, choćby za fraszkę, zostaje zawsze świeżą, zawsze zarodem goryczy, zdolnym rozwinięcia się za pierwszą sposobnością. Jest to w duszy jak owa plama wilgoci na murze, która trwa ciągle, lubo nikt nie wie, skąd się uzbierały krople, które ją utworzyły. Są niesprawiedliwości, które spadają na nas jak piorun, nieprzewidziane, bolesne. — Któż nade mnie więcej tego doświadczył? Ileż to razy rozbierałem moralnie siebie samego, porównywałem z drugimi, starałem się dociec, dlaczego zawsze i od wszystkich prawie źle byłem zrozumiany, każde moje słowo najprostsze, najwyraźniejsze, w najobojętniejszej rozmowie przybierało w cudzem pojęciu znaczenie inne, jak miało w rzeczy, a zawsze cierpkie, zawsze gorzkie...

Nigdy czynności moje nie były brane za to, za co się objawiały, ale za jakieś kroki naprzód wyrachowane, kiedy moją winą było i jest, że raczej za głośno myślę, że otwarcie daję zdania, kiedy o nie proszą, że obojętnym być nie umiem.

Wyrzec się wdzięczności można, każdy nawet rozsądny człowiek powinien jej unikać; urazę przebaczyć można, nawet zapomnieć; ale zawsze i nieustannie najczystsze zamiary, najgorliwsze usługi, najniewinniejsze słowa widzieć przekręcane, w truciznę zmieniane, i nie być w stanie wyszukać w sobie przyczyny, to zmusi nakoniec obudzić wiarę w jakiś niezłomny fatalizm, to musi nareszcie odwrócić od tego świata, który mnie nie chce lub nie umie zrozumieć.

Mało, mało trzech murów między mną a ludźmi, abym mógł używać tej spokojności, która jest jedynym moim celem, tego szczęścia, którem mnie Bóg w domowym zakresie obdarzył. Połamałem moje pióro autorskie, nie, jak mniemano, dla jednego głupiego artykułu Goszczyńskiego, który się podobał obcej nieprzyjaźni, nieprzyjaźni za przyjaźń, za ważną nawet usługę, porzuciłem i urząd ¹, gdzie moja miłość własna mogłaby ulec chęci ścigania popularności, starałem się jednem słowem i zostałem głupim, abym w gęstym cieniu głupstwa ukrył się przed

cięciem i jeszcze nieznośniejszym brzękiem człowieczych komarów. A jednak i w tym cieniu nie mogę uniknąć dotknięcia ze światem, które zawsze jest dla mnie dotknięciem elektrycznego drutu, przykrem, a często bolesnem. Oskarżać świat cały o szaleństwo, czy oskarżać siebie o niesłuszność? — Dalej więc, dalej milcząc i nie myśląc, po ostrej drodze, wypchnięty pielgrzymie.“ Głęboka to, bolesna spowiedź, ciężkie dla społeczeństwa potępienie, a byłoby tern cięższe, gdyby w obronie społeczeństwa nie stało lat kilkadziesiąt ciągłych triumfów, jakie komedje Fredry odnosiły.

Z końcem roku, w którym się pojawił artykuł Goszczyńskiego (1835), napisał Franciszek Mirecki z Genui do Fredry. Słynny później w Krakowie założyciel szkoły śpiewu tułał się od lat kilkunastu po obczyźnie, to w Paryżu, to w Portugalj i, to wreszcie we Włoszech, nosząc się z myślą stworzenia polskiej opery. Raz już nawet zaczął był dorabiać muzykę do Piasta Niemcewicza, ale z powodu oddalenia od Paryża nie mógł tego dzieła dokończyć, natomiast napisał trzy opery do włoskiego tekstu, które grano z powodzeniem w Genui, Lizbonie i we Florencji. Jakżeż się więc ucieszył, gdy przypadkowo dostał egzemplarz dzieł Fredry, a pomiędzy niemi libretto Nocleg w Apeninach. Ze skwapliwością skomponował na ten temat muzykę, ale treść włoska nie dogadzała mu, prosił więc Fredry, aby napisał libretto do narodowej opery. Fredro chętnie przyrzekł zadość uczynić życzeniu utalentowanego muzyka, szybko napisał Rajmunda Mnicha i posłał go w ciągu roku 1836 do Genui. Uradowany Mirecki wziął się zaraz do dzieła, a po dość żywej z Fredrą korespondencji i, mającej na celu porozumienie się co do szczegółów wiersza, skomponował muzykę w ciągu roku 1836—38. Marzył on o tern, aby mogła we Lwowie powstać polska opera, ale Fredro przedstawił mu trudności, jakie w tej mierze stały na przeszkodzie. Dla braku też funduszów i śpiewaków trzeba było narazie pozbyć się pięknej nadziei. Dopiero po roku 1840 wrócił Mirecki do kraju, zamieszkał w Krakowie, założył szkołę

¹ Listy Mireckiego do Fredry, znajdujące się w zbiorze hr. Szeptyckich w Przyłbicach, mogą stanowić materjał dla kogoś, kogoby obchodził Mirecki i rozwój polskiej opery.

ALEKSANDER FREDRO

Podług portretu Wilhelma Leopolskiego Własność Muzeum im. XX. Lubomirskich we Lwowie

y-p

v

B'feüOTEKA ’

; główna *<

,V

'K

śpiewu, wykształcił kilku zdolnych śpiewaków i śpiewaczek i temi pierwszemi siłami przedstawił w Krakowie Nocleg w Apeninach dnia 11 kwietnia 1845 roku. Reprezentacja bardzo się udała, a uczennice kompozytora: panny Hofmanówna, Bełcikowska i panowie Stysiński, Nowakowski zebrali liczne oklaski.

Zajęcie się operą Rajmund Mnich było ostatnią literacką pracą Fredry pierwszej epoki jego pisarskiego zawodu.

¹

W Wydziale stanowym, o czem pomówimy niżej.

VI.

Gdy zniechęcony Fredro pisać przestawał, miał lat 42, a było to za wcześnie, aby ruchliwemu umysłowi nakazać milczenie. Zresztą nie zgadzało się z szlachetnym jego charakterem, aby, podobnym będąc starożytnemu Egipcjaninowi, od połowy życia budować sobie grobowce i ze skostniałym spokojem w przyszłość spoglądać; owszem, Fredro chciał jeszcze działać, pragnął nadal być użyteczny swemu społeczeństwu, wyrzekając się tylko autorstwa.

Nie był on poetą marzycielem, któremu wporę przychodzi pewna umysłowa stagnacja, owszem, umysł Fredry zawsze pracował i zawsze skutecznie. Czyn następował po myśli, jak w piśmie, tak w życiu. Gospodarował wzorowo, zmysł organizacyjny został mu jeszcze z wojska, pomnażał majątek, stawiał budynki w swych dobrach i to stawiał sam, bez pomocy architektów. Charakterystyczną bowiem cechą tego niepospolitego umysłu było namiętne zamiłowanie do mechaniki, do budownictwa. Gdy nie miał nic innego do czynienia, rysował plany architektoniczne, myślał nad budową nowych maszyn, raz nawet był bliski wykonania wiecznie ruszającego się wahadła, w czasach, kiedy perpetuum mobile głowy zaprzątało. Czemkolwiek się zajął, wszędzie doprowadzał daleko, żadna czynność ludzka obca • mu nie była, do tego nawet stopnia, że w ostatnich latach życia ułożył projekt wykupna prawa propinacji, gdy rzecz ta w Sejmie była na porządku dziennym.

Pojmiemy więc, że gdy mu ubył główny cel myśli, gdy pisać zaprzestał, z całą energją rzucił się w inną stronę. Będąc członkiem Wydziału stanowego od r. 1833 do 1842, starał się obecnie,

aby i ten szczupły zakres publicznego działania spotęgować i w martwy prawie urząd tchnąć nieco życia. Przypadł mu referat instytucyj naukowych, a że wtedy właśnie powstawał Zakład Ossolińskich, więc, jak mógł, usuwał przeszkody, które stały w drodze urzeczywistnieniu myśli szlachetnego fundatora. Toż samo projekty założenia Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, a później budowa kolei Karola Ludwika znalazły w nim gorącego poplecznika. Książę Leon Sapieha pracował w Wrocławiu, w Berlinie, aby dla tych projektów zyskiwać kapitał i doświadczenie; Fredro, Wasilewski, Izydor Pietruski, zbierali w kraju potrzebne daty, przekonywali, namawiali, chodzili do namiestników, aby tylko położyć podstawę do lepszej ekonomicznej przyszłości. Fredro był nawet później około roku 1844 wraz z księciem Sapiehą w tej sprawie w Wiedniu u wszystkich ministrów i u Rotszylda.

Działanie Fredry pomiędzy rokiem 1835—42 jest nacechowane zacnem, obywatelskiem dążeniem. To też, gdy powziął w roku 1842 myśl złożenia godności członka Wydziału stanowego, powszechne ubolewanie towarzyszyło temu krokowi. Co go skłoniło do usunięcia się i od tej czynności? odpowiedź już dla nas nietrudna. To samo niedowierzanie ludziom, to samo zwątpienie w pożyteczność swej pracy, a teraz już i nadwątlone zdrowie kazały mu napisać z Wiednia (14 września 1842 roku), gdzie chwilowo bawił w przejeździe z wód — że składa obywatelski mandat. Wiadomość ta z prawdziwym smutkiem była przyjęta na zgromadzeniu stano wem.

„List Twój — pisze mu Wasilewski, wicemarszałek Stanów — odebrałem i polecenia dopełniłem wiernie, choć ze zra-nionem sercem. Szlachta nie chciała słyszeć o Twojem wystąpieniu ani przystąpić do wyboru następcy. Odłożono wybór do ostatniej sesji, w nadziei, że może jeszcze nadjedziesz i dasz się uprosić. Ja najmocniej ze wszystkich dotknięty, bo najmilszego tracę kolegę. Musiałem stosownie do Twojej woli przekładać, że Cię dziś przy słabem zdrowiu do dalszej służby przymuszać nie należy i nie można bez narażania go na dalszy upadek. Uchwalono także jednogłośnie wyrazić Ci imieniem zgromadzonych Stanów wdzięczność za podejmowane dotąd prace i żal z Twego odejścia.“

W roku 1846 znów się Fredro odezwał w publicznych sprawach. Gdy cesarz wysłał do Galicji hr. Stadiona, aby zbadał stan kraju, Fredro przedłożył mu dłuższy, z wielką znajomością stosunków, z wielkim patrjotyzmem a poważnie napisany me-morjał. Widząc główne przyczyny ówczesnych nieszczęść w kaście wrogiej krajowi, obcej biurokracji, stawia Fredro jako główne warunki zapewnienia normalnego rozwoju kraju — aby:

Reprezentacja stanowa, urządzona przez cesarza Józefa i rozszerzona w roku 1815, weszła w odpowiednią celowi działalność.

Aby język polski w szkołach i urzędach został zaprowadzony, a cenzura umożliwiła rozwój dziennikarstwa i opinji publicznej, tudzież aby stosunki poddańcze bezzwłocznie były uregulowane.

Nie tutaj miejsce rozbierać szczegółowo środki, które autor podaje, zwłaszcza co do tej ostatniej, podówczas najbardziej piekącej kwestji, nie możemy jednak nie przytoczyć ustępu, zamykającego memorjał, a oceniającego trzeźwo stosunek polskiego żywiołu w państwie austrjackiem.

„Jeżeli Galicja — mówi autor — rozwinie w sobie narodowość polską, stanie się wtedy ona w Słowiańszczyźnie odporną i przyciągającą potęgą, stanie się zarazem przedmurzem i punktem oparcia dla wielu słowiańskich pokoleń, zgromadzonych pod ojcowskie berło austrjackiego domu.“

Trzeźwej swej myśli o stosunku Galicji do państwa austrjackiego chciał dać Fredro w roku 1848 praktyczny wyraz, układając adres do tronu, który miał być podany ze Lwowa. Nie mogliśmy odszukać tego dokumentu, najznakomitsi jednak nasi posłowie, którzy już wówczas rozpoczęli swój zawód publiczny, utrzymują, że projekt Fredry był w danych stosunkach najbardziej wytrawny, a skrajna tylko większość lwowskiej publiczności — która wtedy przez pryzmat chwilowych namiętności i nadziei na wszystko patrzała — sprzeciwiała się Fredrowskiemu projektowi, tak, że przyjęto inny, radykalniejszy adres. Usunięty w ten sposób od wyrażenia swej politycznej myśli, stanął Fredro tam, gdzie mu przypadało stanąć jako dawnemu żołnierzowi, w szeregach lwowskiej gwardji narodowej i był dowódcą trzeciej kompanji.

żywszy puls jednak, jaki bił wówczas w całym narodzie, pobudził go do napisania kilku satyrycznych piosnek, które, krytykując postępowanie rządu, wlot się rozeszły pomiędzy publicznością. Doniesiono hr. Stadionowi, kto jest autorem tych piosnek, a nadto, jak się zdaje, rzucono na niego podejrzenie, że w Radzie Narodowej w Rudkach miał mowę, niekoniecznie zgadzającą się z istniejącym porządkiem rzeczy, w której dotknął najwyższe osoby w państwie. Ostatni zarzut był fałszywy, ale mimo to była chwila, gdzie się trzeba było obawiać „Temi-dowej kaźni.“ O tych zajściach opowiada poeta:

.    .    .    . Natenczas pojąłem,

Że słówko wzlata ptaszkiem, a powraca wołem,

A mówiąc między nami, szczerze wam udzielę,

Że moich piosnek były nazbyt głośne trele...

Nie przyszło jednak do żadnych przykrych następstw dla poety, ale owe polityczne piosnki miały tę dobrą stronę, że przypomniały Fredrze, iż istnieje pióro i kałamarz. Raz spróbowawszy, zaczął znowu pisać:

Udając zaś fantazję przed grożącą kozą,

Napisałem komedję — lecz tym razem prozą.

A napisawszy jedną, po szczęsnym połogu Do dawnego niestety wróciłem nałogu,

Ale już teraz piszę tylko dla szuflady...

Bo pochwałom nie wierzę — zapóźno na rady.

W ten sposób rok 1849 stał się szczęśliwym przełomem w literackim zawodzie Fredry, natura wróciła na przeznaczoną drogę, a chociaż lat kilkanaście minęło bez plonu, przecież „szuflada“ na nowo się zaczęła zapełniać i przyniosła nam spory szereg pośmiertnych komedyj.

Lat kilkanaście przerwy nie mogło pozostać bez wpływu na autora, a osobliwie na komedjopisarza. Społeczeństwo przez ten czas znacznie się zmieniło, literatura dramatyczna zagraniczna nowemi poszła szlaki, dobre Molierowskie czasy, w których gdzieś po wsiach i miasteczkach żyły skostniałe w swych wadach i śmiesznościach oryginały — minęły, a koleje żelazne i telegrafy tak ludzi zmieniły, że, im podobniejsi się stawali do siebie nazewnątrz, tern bardziej się wewnątrz różnili.

Trafnie powiedział prof. Tarnowski w swym rozbiorze pośmiertnych komedyj Fredry („Przegląd Polski“, rok 1877, wrzesień), „że u nas człowiek, chciwy na pieniądze, nie będzie już brudnym sknerą, jak Harpagon lub Łatka, ale stanie się pozytywnym, jak bohater komedji Narzymskiego; że Tartuffe nie poprzestanie na oszukiwaniu jednego człowieka, ale będzie wyżej sięgał ambicją.“

Stąd też powstała w nowszej komedji wielka różnorodność w cieniowaniu charakterów, wielka odmiana w nakładaniu owego tła, na którem się rozwijać mają. Dawniej o tło nie chodziło, bo charaktery tak grubo, tak wyraziście były narysowane, że tak samo je znać było na czarnem, jak na jasnem płótnie; później inaczej : tło z charakterami wzajemnie na siebie oddziaływa, powstają tysiączne kombinacje cieni i światła, wynikające ze społecznych, politycznych, narodowych stosunków. Powstają charaktery, z któremi dawny Molier lub Fredro nie wiedzieliby, co począć. Cała rodzina Benoitonów najeżdża scenę, nie dość zła, aby się wielkiej dopuścić zbrodni, nie dość dobra, aby wzbudzić dla siebie poszanowanie, nie dość oryginalna nareszcie, aby się śmiać z niej z podpartemi boki.

Podobnie więc, jak się świat zmienił, zmienił się i komedjo-pisarz; komedje Fredry, w drugiej połowie życia pisane, inną noszą cechę. Wielki człowiek do małych interesów, Wychowanka, Dwie blizny, to już komedje z podmalowaniem, z tłem, to już nie obrazy, malowane jaskrawemi kolorami tęczy, ale tą całą skalą barw i płowych i żywych, zwiędłych i soczystych, jakich kobiece ręce używają do jedwabnej tkanki.

Tę wielką zmianę w stosunkach i osobach, jakie mogły służyć za temat dla komedjopisarza, spostrzegał Fredro przy końcu swej pierwszej autorskiej epoki. Już wtedy, gdy pisał Jowial-skiego, czuł, że komedjopisarz zaczyna mieć inny świat przed sobą, a zapatrywanie, jakie włożył w usta Ludmira (w scenie drugiej) było niejako przepowiednią przyszłej zmiany w sposobie pisania komedji. Mówi tam Ludmir: „Tak, od dziś dnia porzucam złocone komnaty, przenoszę się pod skromne strzechy, tam jeszcze człowiek jest przejrzystym. Ukształcenie za gęstym już werniksem przeciągnęło wyższe towarzystwo. Wszystkie charaktery jedną powierzchowność wzięły, niema wydatnych

rysów. Co świat powie, to jest teraz duszą powszechną. Skąpiec dawniej w przenicowanej chodził sukni, trzymał ręce w kieszeni, teraz sknera sknerą tylko w kącie, troskliwość o mniemanie przemogła miłość złota, i ubogiego hojnie obdarzy, byle świat o tern wiedział. Zazdrosny gryzie wargi i milczy, tchórz mundur przywdziewa, tyran się pieści; w każdym człowieku dwie osoby; sceny musiałyby być zawsze podwójne, jak medale mieć dwie strony. Komedja Moliera koniec wzięła.“

W rozbiór dzieł scenicznych Fredry z drugiej epoki wchodzić nie będziemy, jakeśmy się nie wdawali w ocenienie komedyj dawniejszych. Rzecz to szczegółowej krytyki, która nie jest na-szem zadaniem, nie możemy tylko zamilczeć ogólnego wrażenia, jakie sprawiły, że nie stoją już narówni z komedjami pierwszej epoki, natomiast jednak poezje satyryczne i rzeczy prozą pisane, jak nieoceniony pamiętnik Trzy po trzy, stawiają talent Fredry w drugiej epoce jego życia w nowym blasku i stanowią jedną z najcenniejszych części jego literackiej spuścizny. Zdaje nam się nawet być rzeczą naturalną, że forma satyry lub uwag o ludziach i życiu prozą pisanych daleko więcej odpowiadała późniejszemu usposobieniu i kierunkowi umysłu poety, aniżeli forma komedji. Usunąwszy się od ludzi, przegrodziwszy się od świata owemi trzema murami, o których z taką siłą mówi, nie bywając zresztą nigdy w teatrze i nie widząc sceny, nie miał tej spójni z publicznością, ze społeczeństwem, która komedjo-pisarzowi lub powieściopisarzowi ciągle jest potrzebna. Natomiast więcej zamknięty w sobie, spokojny spostrzegacz, przytem rozgoryczony, pełnemi żaglami płynął ku satyrze, ku filozoficznym rozmyślaniom. Wszystkie w tych czasach pisma satyryczne są tern piękniejsze, że słychać w nich pewien ton rzewny, sercowy, który często łzę z oka wyciska. Nie czuć tam twardej Ju-wenalowskiej dyscypliny, ale rękę poety pełnego miłości, często oburzenie, nawet gniew, ale gniew człowieka sprawiedliwego, obywatela przywiązanego do ojczyzny. Szlachetny umysł oburzał się przedewszystkiem na pewną część lekkomyślnej lub nieuczciwej prasy, która ze swego posłannictwa zrobiła interes, a często nawet interes wątpliwej wartości. Z wielką siłą malował ją Fredro w wierszach Wiwaty, Wet za wet, W sejmie ptaków i t. d. nieporównane powiedział nauki. Ludzi, co to się

szczycą, że prawdę w oczy mówią, tak np. scharakteryzował w wierszu Weredyk:

Weredyk, moi bracia, dziwne to stworzenie!

Jest w niem coś osy, jeża, pawia i papugi,

Głos ma zawsze szepcący, ale język długi,

Prawdą żyje i prawda w każdem jego słowie,

Ale nigdy przyjemna — tę pochlebstwem zowie. Ale prawdę, co boli, tej szuka, tę lubi.

I swoją bezwzględnością otwarcie się chlubi. „Powiedziałem mu prawdę, że mu poszło w pięty“ Cały też sens moralny w tych piętach zamknięty.

Satyryczne te wiersze, pełne iskrzącego dowcipu, najrozmaitszą przybierają formę, myśl się w nich nagina, faluje, a zawsze piękna, zawsze świeża, jak ów potok górski, który tutaj zniknie, tam się ukaże, a zawsze zrobi niespodziankę. Jak charakterystyczna np. taka zwrotka z wiersza Kandydaci:

Pan Postępowicz zboczył z toru rodzinnego, Naprzód! naprzód! hasło jego.

CHÓR.

Sprzedał wieś jedną, stał się liberałem, Zmarnował drugą, stał się radykałem. Jak mu giełda nie dopisze,

Do komuny się zapisze.

Pełna goryczy znowu zwrotka z innego wiersza, o dziennikarzach wątpliwej wartości:

Będę feudałem,

Albo radykałem.

Kogo mam obrzucić błotem, Pomówimy potem o tem,

Moje czoło jak miedziaczek, Moje pióro jak wiatraczek.

Na usługi swoje masz,

Tylko powiedz — co mi dasz?

Albo jakiż wyborny zbiór charakterystycznych powiedzeń, określających ludzi i stosunki, w Nowych herbach. Zapytajmy się np., jaki herb ideologa:

W błękitnem polu błękitny wiatrak, Wiatrem żyje.

albo herb demagoga:

W czerwonem polu złota drabina, Nad nią gwiazda.

Jak najwyżej, ale sam!

Są tam następnie krótkie charakterystyki, wyborne dwu i czterowiersze. Jaką np. mają ludzie opinję o głupocie i rozsądku ?

Rozsądek kaszle — pewne ma suchoty,

Głupstwo zaś kichnie — wiwat nasz wiek złoty!

Dowcip sypie się w tych satyrach, ucinkowych wierszykach, jak z rogu obfitości, z całą świadomością też powtórzyć musimy, że, czego brak pośmiertnym komedjom Fredry, to nam hojnie autor wynagrodził w pismach satyrycznych i w swym pamiętniku.

VII.

O ile rok 1849 był szczęśliwym przełomem w życiu Fredry, bo go na nowo pobudził do pisania, o tyle ciężkie przyniósł mu strapienia w rodzinie. Jedyny syn poety, Jan Aleksander, idąc w ojcowskie żołnierskie ślady, wstąpił do legjonu polskiego na Węgrzech. Bił się dzielnie, jedyny z legjonu został oficerem na polu bitwy, ale po upadku rewolucji musiał emigrować, zamieszkał w Paryżu, i powrócił do kraju dopiero w r. 1857. Przez cały czas kampanji roku 1849 nie miał nawet ojciec wiadomości o synu i dopiero, gdy tenże zamieszkał w Paryżu, mógł go tam odwiedzić. W owych dziesięciu latach jeździł Fredro kilka razy na dłuższy pobyt do Paryża i bywał wtedy w tamtej szem pol-skiem towarzystwie, w Hôtel Lambert, u pani Wąsowiczowej, u państwa Czarkowskich i t. d.

Wreszcie w roku 1857 otrzymał pan Jan Aleksander pozwolenie powrotu do kraju, a publiczność polska umiała szczerze podzielić radość ojca.

Jak żywo przyjęło tę wiadomość koło znajomych i przyjaciół Fredry, świadczy kilka następujących słów z listu Wincentego Pola:

„Dzień, w którym się rozeszła wiadomość po Krakowie, że Oleś wraca — pisze autor Mohorta — był dniem tak szczególniejszych wrażeń i uczuć, powszechnie nawzajem sobie udzielanych, że nam przypomniał najpiękniejsze dni życia...“

Tak wtedy, jak nieraz później, dawał naród Fredrze szczere dowody swego serca, swej wdzięczności za cenne dzieła, któremi go obdarzył. Fredro unikał zawsze wszelkich owacyj, a nie bywając w teatrze, czynił niemożliwemi głośniejsze objawy hołdów. Publiczność jednak szukała niejednokrotnie sposobności, aby zmazać ową winę, która ciężyła wobec Fredry na lekkomyślnej krytyce.

I tak, gdy ulubiony pisarz przejeżdżał w roku 1860 przez Kraków, zebrało się grono kilkudziesięciu osób, aby rzadkiego gościa uczcić obiadem. Co Kraków miał znakomitszego — wszystko się wtedy znalazło w tern gronie. Lucjan Siemieński, sam znakomity pisarz, sam krytyk, dorozumiał się obowiązku, jaki miała krytyka polska wobec Fredry, że winna przeprosić poważnego autora za uczynioną mu krzywdę. Wywiązał się z tego zadania w toaście, w którym były następujące słowa:

Dlatego, zacny gościu, czas Zemsty nadchodzi:

Zawiść, coć przeszkadzała, już Ci nie przeszkodzi, Wywietrzały te brednie, co nam w uszy kładła —

Naród ręce wyciąga do Twego zwierciadła,

W niem jednem się poznaje i wad swych docieka,

Bo któż lepiej od Ciebie zna serce człowieka?

„Zemsta“ więc nad Eejentem! Tajone zawzięcie Skarby Muzy naprzekór rzuć w sceny objęcie,

Co z miłości ku Tobie w suchotach umiera...

Zdrowie nowych komedyj polskiego Moliera!

Niestety, ten toast był wzniesiony zapóźno. Przed laty dwudziestu możeby był zmniejszył żal, który ciężył na fredrowskiem piórze, dzisiaj nie mógł już tak wpłynąć na pochylonego wiekiem, przygnębionego chorobami poetę.

To też, gdy 26 marca 1865 wręczano Fredrze medal, na jego cześć wybity, jubilat smutnie odpowiedział: „Mogłem, powinienem był na polu piśmiennictwa więcej działać. Wyznaję — żałuję. Teraz już zapóźno.“

Wybicie medalu było także jednym z tych dowodów, któremi chciano zmazać niesprawiedliwość krytyki i wdzięczność

swą okazać poecie. Pomysł wyszedł stamtąd, skąd wyjść był powinien, od ówczesnego dyrektora sceny polskiej we Lwowie i w Krakowie, Adama Miłaszewskiego. Dobrą myśl wlot chwycono w całym kraju, utworzył się komitet pod przewodnictwem jenerała hr. Załuskiego celem jej urzeczywistnienia, pan Barré w Paryżu wykonał medal, a deputacja wręczyła go wraz z dyplomem ulubionemu pisarzowi.

Gdy się w Galicji rozbudzało polityczne życie, obywatele Samborskiej ziemi, do której Fredro należał, nie zapomnieli uczcić znakomitego swego obywatela i prosić go, aby ich w Sejmie zastąpił. Adres, opatrzony kilkudziesięciu podpisami, ułożono w Samborze (26 marca 1861) i zawieziono poecie. Fredro przyjął mandat, zasiadał w pierwszej kadencji galicyjskiego Sejmu, ale w kilka miesięcy później złożył godność poselską z powodu nadwątlonego zdrowia. Fredro nie bardzo może i wierzył wówczas w skuteczność naszych sejmów, a jak o nich myślał, świadczy następujący wierszyk:

Prawo! prawo! jeszcze prawo!

Jakby z nieba lecą żwawo;

Zachowując je w pamięci,

Będziem żyli niby święci.

Ale zawsze w praw dodatku,

Jedna piosnka: zapłać, bratku...

Więc możemy być świętymi,

Lecz świętymi tureckimi.

Innego rodzaju adresy, zachęcające do otwarcia zamkniętej z komedjami szuflady, odbierał często. W zimie roku 1860 przedstawiano w Krakowie Zemstę i Cudzoziemszczyznę. Kilkanaście wybitniejszych osób, a pomiędzy niemi jenerał Załuski, Maurycy Mann, Zofja hr. Potocka, Henryk hr. Wodzicki, nie mogli się powstrzymać, aby do poety nie wysłać pisma, wyrażającego najszczersze uczucia wdzięczności za dawne komedje, a prosić o nowe.

Redakcja „Kłosów“ obchodziła w roku 1868 dziwną rocznicę, rocznicę trzydziestoletniego usunięcia się Fredry od pisarskiego zawodu. Wyszedł numer „Kłosów“ z portretem wielbionego autora, z zaszczytnym rozbiorem dzieł jego, a redakcja wysłała list do Fredry z przymówką, aby coś z jego teki otrzymać.

Przymawiał się i Kraszewski, gdy był redaktorem „Gazety Codziennej“ i „Gazety Polskiej“, przymawiali się i inni, ale postanowienie Fredry było niezłomne, teki swej, a raczej szuflady nie otworzył. Powtarzał każdemu to, co mówił Wójcickiemu we Lwowie w roku 1869.

— Komedje moje nie ujrzą świata, aż gdy spocznę w grobie. Wtedy niech robią, co chcą, ani pochwał, ani krytyk już słyszeć nie będę.

Na nowy nawet przedruk dawnych komedyj pozwolić nie chciał. A gdy go o to prosił Wójcicki w imieniu księgarzy warszawskich, odrzekł mu:

— Inna dziś społeczność, inne pragnienia. Ja nie umiałem i nie umiem nierządnic brać za bohaterki swoich utworów, jak to teraz moda za przewagą francuską.

Nieraz, mówiąc w gronie przyjaciół o nowej szkole dramatycznej francuskiej, o komedjach Dumasa, występował bardzo silnie przeciw temu kierunkowi, starającemu się podnosić do ideału istoty, z których najznakomitszy talent szlachetniejszej iskry wydobyć już nie potrafi.

Dom Fredry we Lwowie bywał zawsze licznie odwiedzany, poważna postać poety przyciągała nietylko lwowskie towarzystwo, ale wielu przejeżdżających. Przed zamążpójściem córki, Zofji hr. Szeptyckiej, przyjmował Fredro codziennie wieczór, później (po roku 1861) w dzień, zwłaszcza w niedzielę. Najczęściej można tam było zastać Aleksandra hr. Stadnickiego, Aleksandra hr. Czackiego, Kazimierza hr. Krasickiego, Pietruskiego Teofila, podczas Sejmu Władysława ks. Sanguszkę, Adama hr. Potockiego, Franciszka Paszkowskiego i innych. Dwunastego grudnia przychodziło corocznie całe towarzystwo lwowskie złożyć mu swe życzenia, jako w dzień imienin.

W kilku dopiero ostatnich latach życia, gdy bardzo na zdrowiu podupadł, zrywały się coraz bardziej stosunki z ludźmi, tern więcej, że znajomych z czasów młodości, towarzyszy broni, coraz było mniej, „gdzie niegdzie tylko jak kłos w gradobiciu“ stał posiwiały napoleończyk. Serce też i umysł Fredry odwróciły się wtedy niemal zupełnie od zewnętrznego świata, a skupiły się w rodzinnem kole, które zawsze miało dlań najwięcej uroku. Życie w społeczeństwie stało się tylko wspomnieniem, życie

w najbliższem kole rzeczywistością. Serce znalazło tutaj miłość, spracowany umysł wytchnienie. Z rozrzewnieniem maluje poeta to szczęście rodzinne, gdy się w tych słowach zwraca do dzieci : „Nie myślcie jednak, ukochane dzieci moje, że całą masę szczęścia, którą los mojemu życiu wydzielił, zamknąłem, zostawiłem w owym dalekim czasie, w przeszłości. Ach! bluźniłbym, gdybym nie czuł się szczęśliwym, kiedy wzrok błogosławiący przesuwam po waszych jasnych włoskach, kiedy go zawieszam na ustach waszych, uśmiechających się młodością, kiedy go utapiam w niezamącone jeszcze wejrzenie, w czyste jak niebo oczy wasze, kiedy was widzę w objęciu matki przy jej sercu, sercu nieprzebranej dobroci i miłości, przy tem jednem sercu, gdzie się odbijam takim, jakim jestem w istocie, gdzie zawsze tak wierny oddźwięk każdego mego uczucia znajduję. Tak jest, kiedy całą duszą obejmę, osłonię, złączę jakby w jeden uścisk Was wszystko troje — jesteście moim światem, moją miłością, dziękczynne modły muszę wznieść do Boga, jestem szczęśliwy! Ale szczęście jest teraz oazą kwiecistą wśród puszczy Sahary.“

Ten nastrój duszy Fredry przebija się w ulotnych wierszykach, które jeszcze czasami rzucał pomiędzy dawne papiery. Dla świata ma tylko żal w swem piórze, od ludzi niczego nie wymaga, tylko spokoju:

Nie drwijcie sobie z mej starej bandury,

Że posklejana od dołu do góry,

Jaki pan, taki kram.

Nie drwijcie sobie, że mój głos już stary,

Mało w nim sztuki, ale dużo wiary, śpiewam, co w sercu mam.

Stłukliście lutnię w mojem młodem ręku,

Niechże przynajmniej bandury pobrzęku Nie ściga już wasz gniew.

Jeśli dziś śpiewam, to tylko pacierze,

Za wiernych jeszcze ojczyźnie i wierze,

Łabędzi to mój śpiew.

W ostatnich kilku latach życia zaśpiewał jeszcze ten stary lutnista, ale prócz jedynej życia przyjaciółki, prócz dzieci nikt

■N\j

H,T-e

;M|§§

P*

iîii

ii

ki

r f*

■r-

Ji

Th

pggai

I-=-

;>ir

tó. ■ a

- : : .«

«V

Rl

tel,

POGRZEB ALEKSANDRA FREDRY

Podług drzeworytu z fotografj i E. Trzeraeskiego we Lwowie z roku 1876

€ -? |

fin. jsjk- '

*

f \s %

O

- y

-

tych śpiewów nie słyszał. Gdy mu też myśl przychodzi o bliskiej śmierci, to go smutek ogarnia, że z dziećmi musi się rozłączyć. W wierszyku pełnym rzewności Nad grobem zapytuje się sam siebie, dlaczego „za tym światem tęsknem rzuca okiem“ i niebawem znajduje odpowiedź :

Dlatego, drogie dzieci ukochane,

Z nieba w duszę rodziców światełka zesłane,

Bo w ostatniem westchnieniu, w przybytek wieczności, Zabiorę wam ze sobą ten ogrom miłości,

Te wasze w mem sercu zebrane klejnoty...

Wszystko, czego nikt nie da, zabiorę ze sobą, Dlatego serce moje okryte żałobą.

Tym dzieciom i tym wnukom zostawił poeta rzewną pamiątkę. Każdemu z nich własnoręcznie napisał błogosławieństwo, pełne tej prostoty i wielkości uczuć, która go charakteryzuje.

W latach 1875—76 alarmowała nieraz lwowską publiczność wiadomość, że Fredro śmiertelnie chory, że Fredro umiera. Z takiemi wieściami łączył się zawsze smutek, ale i egoizm. Smutek, bo każdemu się serce ściskało, że już nie będzie pomiędzy nami twórcy komedji narodowej, egoizm, bo się spodziewano spuścizny, bo z upragnieniem czekano na dzieła, które dopiero po śmierci autora pojawić się mogły.

Wreszcie smutna pogłoska stała się prawdą 15 lipca 1876. Fredro umarł, a umarł w otoczeniu tej rodziny, którą tak bardzo kochał, umarł w tern przekonaniu, że pracował dla społeczeństwa z miłością. Mógł też ze szczerem powiedzieć sercem :

Lecz nigdy, nigdy, to potomność przyzna, Fałszu, zawiści, oszczerstwa trucizna Nie tknęła moich strun...

FRANCISZEK SMOLKA.

Nazwisko Smolki — to część lepsza galicyjskich tradycyj, jakie w naszym umyśle utkwiły, pojęcie, pociągające za sobą wspomnienia młodocianych entuzjazmów, politycznych nadziei i rzadkich chwil narodowego zadowolenia.

Po raz pierwszy spotkałem Smolkę, małym będąc chłopcem. Znalazłem się jednego dnia w r. 1848 z matką na lwowskim rynku, w chwili, gdy Smolka wychodził z ratusza. Ubrany był w granatowy mundur gwardyjski z białemi wypustkami, w wysoki kask ułański, wyglądał dziarsko, po wojskowemu, ale poważnie. Ludzie z uszanowaniem ustępowali się, mimowoli zdjąłem dziecinny kapelusz, bo już wiedziałem, kim jest Smolka. Łagodna, spokojna twarz męża, o którym wszędzie mówiono, zarysowała mi się głęboko w pamięci.

Smolka miał już wówczas za sobą polityczną przeszłość, oczywiście przeszłość, odpowiednią owym smutnym czasom, w których z jednej strony spiskowała austrjacka biurokracja, a z drugiej karbonarjusze lub członkowie Towarzystwa Demokratycznego w Paryżu. Charakter Smolki i jego trzeźwe zapatrywania uwydatniały się zaraz w pierwszem zetknięciu się z ludźmi, którzy, nakarmieni zachodniemi teorjami, nie znając kraju, przyjeżdżali otoczeni aureolą tajemnicy — aby zbawić Galicję, a raczej w ciężkie ją spychać nieszczęścia.

Idąc za tradycją austrjacko-urzędniczej rodziny, do której należał, wstąpił Smolka na praktykę do „fiskusa“ — w dniu jednak, w którym zawiązał stosunki z organizującem się we Lwowie (1834) pod wpływem karbonarjuszów towarzystwem, złożył urząd, aby nie łamać przysięgi. Siedmioletnie tajemne jego działanie dążyło do tego, aby wyswobodzić kraj od emigracyjnej Centralizacji, którą uważał za zgubną, i wszystkiemi siłami przeszkodzić niewczesnym porywom. Nie mogąc zaś zapaleńców

nawrócić na drogę rozsądku, usunął się wreszcie od ich robót i poświęcił się adwokackiej praktyce we Lwowie. Mimo to dostał się w r. 1841 do tego, jak się sam w humorystyczny sposób wyraża „wychowawczego zakładu, w którym wprawdzie nie było ani papieru, ani książek, piór lub ołówków, niewiele powietrza i mniej jeszcze światła, ale natomiast wyborne przyrządy, jak: zamki, zasuwki, kraty i t. d. do powstrzymania zewnętrznych niekorzystnych wpływów.“

Po czterech latach przymusowej kontemplacji wyszedł człowiek skończony, jednolity, jak statua dobrego mistrza, aus einem Guss, mówiąc po niemiecku — taki, jak go widzieliśmy długo. W życiu publicznem zdarza się często widzieć konserwatystów, idących utartym szlakiem swych zasad od młodości do lat późniejszych. Nie jest to dla nich zazwyczaj zbyt trudne, gdyż z domu już wynoszą zasady, które w dalszem życiu potrzebują tylko spokojnie rozwijać. Daleko rzadziej wszakże spotkać można ludzi, wstępujących w świat z nowemi, nieutartemi jeszcze ideami, aby się tym ideom nie sprzeciwili, aby kamienicy, w której spokojnie na starość mieszkają — nie zbudowali na gruzach pałaców, stawianych zamłodu na lodzie. Smolka zawdzięcza to swemu umiarkowaniu i wielce wytrawnemu sądowi, że go widzimy w tej samej komnacie, co w roku 1848. Ściany się naturalnie cokolwiek zmieniły, obicie ciemniejsze, meble bardziej nowoczesnym odpowiadają wymaganiom, ale ostatecznie duch stamtąd wieje ten sam, co dawniej, duch pełen prostoty, zdrowia i miłości.

Pierwszy raz na szerszej widowni ujrzał się Smolka w Pradze jako wysłannik Rady Narodowej lwowskiej na kongres słowiański. Kongres nie doprowadził wprawdzie do żadnych bezpośrednich rezultatów, ale pod jednym względem był niesłychanie ważny, że na nim obudziło się w mniejszych ludach słowiańskich Austrji poczucie narodowości w dzisiejszem słowa znaczeniu. W Węgrzech ruch narodowy wrzał już oddawna dzięki usiłowaniom rządu, który, chcąc osłabić Madziarów, rozdmuchał szczepowe ambicje w krajach słowiańskich, należących do korony św. Szczepana. W Czechach dopiero rok 1848 wywołał całą świadomość idei równouprawnienia narodowości. Główny popęd do tego dali znowu Niemcy, rozpisując na „liberalnym“

zjeździe frankfurckim wybory do swego parlamentu — nietylko w niemieckich krajach, ale i w Czechach, a nawet w Księstwie Poznańskiem. Oczywiście tego rodzaju liberalizm pociągnął za sobą protest Czechów i Polaków, w imię zasady narodowości, przeciw wciąganiu ich do niemieckiej Rzeszy, a w konsekwencji zwołanie kongresu słowiańskiego jako wielkiej antygermań-skiej demonstracji.

Idee, do których Czesi doszli wskutek niemieckiej zaciętości, nie były dla Polaków nowością, a zwłaszcza dla Smolki, który już w dotychczasowem swem politycznem działaniu wykluczał zasady kosmopolitycznego liberalizmu i rozumiał dobrze, że wszelka wolność, aby była dojrzałym owocem — musi się rozwijać na pniu narodowym. Tymczasem Czesi chcieli się wprawdzie wyswobodzić z pod niemieckiego wpływu, ale chętnie natomiast podstawiali inne wpływy, którym Polacy podlegać nie mogli. Z małym wyjątkiem wszyscy Polacy wówczas w Pradze zgromadzeni — jak: Leon ks. Sapieha, Maurycy Kramski, Smolka i t. d. nie godzili się na czeski kierunek, a nawet Smolka jeden z pierwszych kongres opuścił, aby wyjechać do Wiednia i rozpatrzeć się w stosunkach stolicy monarchji. Tymczasem w kraju, w Lubaczowie, wybrano go do wiedeńskiego Sejmu i tym sposobem dano mu możność rozwinięcia politycznych zdolności. Zdolności te były tak niepospolite, że w przeciągu kilku tygodni zjednały mu jedno z najwybitniejszych stanowisk w młodem ciele parlamentarnem. Smolka zasiadł obok Ziemiał-kowskiego w wydziale, który miał wypracować zasady konstytucji, a nawet należał do komitetu ściślejszego, redagującego kardynalne prawa.

Niezrównany spokój umysłu, trzeźwość w zapatrywaniu się na stosunki i wola niezłomna zarysowały się w nim zaraz jako znamiona prawdziwego męża stanu. „Jego pewność w zasadach — pisał o Smolce parlamentarny towarzysz Leszek hr. Borkowski — jego krew zimna, jego wytrwałość zahartowana w przeciwnościach, wrażały poważanie nawet u ludzi przeciwnych mniemań ! Liberalność jego nie zastraszała najwsteczniej-szych, a jego umiarkowanie nie było w podejrzeniu u najzagorzalszych/⁴ Jednym z najwybitniejszych rysów charakteru Smolki zdaje nam się być dobra wiara, z jaką przystępował do każdego przeciwnika, prostota umysłu, nie dopuszczająca tłumiących wszystko podejrzeń i ewangeliczna prawie wiara w zwycięstwo zasad szlachetnych, logicznych. Zresztą, że się posłużymy zużytym już wyrazem „demokrata“, Smolka jest ideałem demokraty. Dzisiaj przeszły wprawdzie cechy, które się składają na pojęcie demokracji, tak dalece w krew i w życie nasze, że często ludzie o stanowisku arystokratycznem są bezwiednie najszczerszymi demokratami, dzisiaj nie czujemy więcej potrzeby zastanawiania się nad wartością tego słowa, ale w roku 1848 wyraz „demokrata“ miał jeszcze pociągającą magiczną siłę, zawierał zapowiedź lepszej przyszłości, lud wierzył podówczas, że demokracja — to kamień węgielny socjalnego szczęścia, że w demokratycznym świecie będzie lepiej, aniżeli dotąd bywało. Otóż Smolka był w roku 1848 ideałem demokraty, skromnym, pracowitym, nieprzystępnym żadnym wpływom, przyjacielem ludu, braterskim bez komedji braterstwa, wolnomyśl-nym bez radykalizmu, a przy tern wszystkiem ujmującym swą powierzchownością.

Nie dziw, że taki człowiek stał się wkrótce jedną z najpopularniejszych osobistości Wiednia, że Izba wybrała go naprzód drugim, następnie pierwszym wiceprezydentem, że lud wzburzony słuchał jego rozkazów. Gdy prezydent Sejmu Strobach uciekł z Wiednia z obawy, aby go nie spotkał los ministra wojny Latoura, którego powieszono na latarni, Smolka stał się faktycznym prezydentem Reichstagu i dyktatorem w stolicy, gdyż prawie wszyscy ministrowie wraz z dworem pouciekali, a lud i gwardje uznawały tylko władzę Sejmu.

W owych dniach Smolka rozwinął niezrównaną energję, aby utrzymać powagę ciała, któremu przewodniczył i zapewnić miastu porządek.

Znaczna część posłów, częścią z bojaźni, częścią z innych prywatnych przyczyn chciała Wiedeń opuszczać, niektórzy delegaci, przewidując odpowiedzialność, do której ich zapewne późniejsza pociągnie reakcja, na klęczkach błagali prezydenta, aby im pozwolił wyjechać. Smolka odpowiadał im zawsze jedno i to samo, że dopóki zostaną w Sejmie, dopóty nie potrzebują się troszczyć o swe bezpieczeństwo i jak mógł utrzymywał zgromadzenie w komplecie. Próżnować mu zaś nie dał, przymuszał posłów do pracowania w dzień i w nocy, do uchwalania odezw, uspakajających umysły i nawołujących do karności, aby wstecznemu stronnictwu wydrzeć broń z ręki i dowieść, że Sejm nie dopuści do anarchji.

Położenie było bardzo trudne: „sam się dziwię — pisze Smolka 7 października 1848 r. do swej żony — że jestem tak zupełnie spokojny, nie zatrwożony i nie zmieszany wiadomościami wielkiej wagi, (o pochodzie wojska na Wiedeń, o burzeniu się robotników i t. d.), jakgdyby wszystko w najlepszym było porządku i wcale nic się ważnego nie stało.“

Jedyny człowiek z wysokich dygnitarzy dotychczasowego rządu, który nie stracił głowy, Filip Krauss starał się złożyć silne ministerstwo, podparte osobistością Smolki. Smolka jednak nie przyjął ofiarowanej sobie teki sprawiedliwości, a raczej zrobił zawisłem swe wejście do gabinetu od takich warunków, których trwożliwe biurokratyczne umysły przyjąć nie były w stanie. W tych warunkach mieścił się cały program przyszłego rozwoju austrjackiego państwa. „Wobec idei równouprawnienia narodowości, podniesionej przez samą Austrję jako sztandar jej polityki — pisał Smolka — pod którym walczyła ku stłumieniu rewolucji, prowadząc Serbów, Kroatów i Rumunów przeciwko Węgrom, przeciwstawiając Czechom Niemców, Polakom Rusinów; wobec tej okoliczności wreszcie, że ta idea musi się z każdym dniem potęgować — jest dalsze utrzymanie Austrji w jej dotychczasowym składzie wprost niemożliwem. Musi więc Au-strja zdążać do zupełnego przekształcenia państwa.“

Smolka więc żądał, aby Austrja zrzekła się Wenecji i Me-djolanu i oddała je włoskiemu narodowi, pracującemu wewnętrznie nad swem zjednoczeniem, aby Węgrom przywróciła ich konstytucję, a Galicję zupełną obdarzyła autonom ją, tak, aby te dwa kraje stały tylko w związku unji personalnej z monar-chją, cesarz zaś aby przyjął koronę niemiecką, którą mu zgromadzenie frankfurckie ofiarowało, i zjednoczył Niemcy pod swem berłem.

Krauss przeląkł się naturalnie tak śmiałych projektów, a rząd nie traktował już z Sejmem, a liczył jedynie na wojsko, na Windischgrätza. Aby się zaś pozbyć niemiłej reprezentacji ludów w stolicy, wpadł na pomysł odroczenia Sejmu i zwołania go do prowincjonalnego miasteczka, do Kromieryża. Izba jednak sama pracowała nad swoim upadkiem, posłowie bowiem jak mogli uciekali z Wiednia, a w ostatnich dniach brak kilku głosów wystarczał, aby zgromadzenie zrobić niezdolnem do powzięcia uchwał. „Żeby tylko dlaboga! tych tchórzów spędzić — pisze Smolka 30 października — pierwej bali się proletarjatu, potem dworu, później Windischgrätza, a teraz wszystkich się boją.“ Wysilenia prezydenta były bezowocne, 1 listopada 1848 r. nie było już nikogo z posłów, sam Smolka tylko w Wiedniu pozostał, chcąc, „aby Sejm przez czas odroczenia był reprezentowany“.

Przerwa parlamentarna trwała dwa tygodnie, poczem Sejm zebrał się w Kromieryżu i Smolka przeciw Strobachowi został prezydentem. Zgromadzenie to zgóry było przeznaczone na zagładę, rząd myślał tylko nad tern, jakby je rozwiązać. Wypadki zresztą szybko po sobie następowały, nowe ministerstwo z księciem Schwarzenbergiem na czele, a ze Stadionem i Bachem w swem gronie zapowiadało energiczny zwrot reakcyjny, a dzień 2 grudnia 1848 roku przyniósł monarchji niespodziewaną zmianę tronu. Cesarz Ferdynand ustąpił, młodzieńczy Franciszek Józef trudne objął rządy.

Na czele sejmowej deputacji pojechał Smolka do Ołomuńca złożyć nowemu monarsze życzenia imieniem austrjackich ludów i pożegnać w Pradze ustępującego Ferdynanda.

Prezydent reprezentacji wielkiego państwa był niezamożnym człowiekiem, od roku prawie zajęty publicznemi sprawami, zaniedbał biuro adwokackie, dochody się zmniejszyły, nie wystarczały na najkonieczniejsze potrzeby. Jadąc w deputacji do cesarza, musiał sobie pożyczyć czarnego ubrania od jednego z posłów, bo go nie posiadał w swojej bardzo a bardzo skromnej garderobie. „Nie mam sobie zaco sprawić surduta“, pisze mimochodem do żony, nie skarżąc się zresztą nigdy na swe położenie.

Rząd kilkakrotnie ofiarował mu korzyste posady, chcąc go w ten sposób pozbawić wpływu, ale Smolka posad nie przyjmował, co więcej, reakcja zupukała pewnego dnia do drzwi prezydenta ciężkim złotym młotem, ale drzwi się nie otwarły, jedynym do nich kluczem była prawda. Przez prawdę do sprawiedliwości było hasłem Smolki.

Der Wahrheit eine Gasse.

Durch Wahrheit zur Gerechtigkeit.

Na fałszywą pogłoskę o zwycięstwie Windischgrätza pod Kapolną nie miał rząd nic spieszniejszego do zrobienia, jak rozwiązać Sejm w Kromieryżu, i to właśnie w chwili, kiedy komisja konstytucyjna ukończyła swą pracę. Wprawdzie za kilka dni przekonano się, że Windischgrätz poniósł klęskę, a Węgrzy zwyciężyli, ale Sejm był już rozwiązany, a Stadion myślał nad tego rodzaju konstytucją, któraby zapewniała rządowi najłatwiejsze nad narodami panowanie. Ustawodawca reakcji zaprosił nawet Smolkę do tej roboty, ale Smolka odmówił „pracować nad swoim pogrzebem“, a miał rację, że odmówił, bo stadionowska konstytucja chciała się opierać na równouprawnieniu wszystkich szczepów i używanych w każdym kraju narzeczy, słowem na wywołaniu narodowościowego zamieszania jakby w babilońskiej wieży. Wracano do dawnej apteczki...

Stadion nie był już w stanie przeprowadzić swej konstytucji, musiał bowiem złożyć tekę ministerjalną z powodu choroby, znalazł jednak godnych następców w Bachu, Thunie i Schmer-lingu, trójce, która u wszystkich ludów Austrji, a przedewszyst-kiem u Polaków, jak najsmutniejsze pozostawiła wspomnienie. Bach był ideałem policyjnej polityki, Thun apostołem obskurantyzmu, Schmerling wreszcie stał się później wyrazem centralistycznej i germanizacyjnej idei.

W owych czasach federalista, człowiek pokroju i przekonań Smolki nie miał nic do czynienia w publicznem życiu, trzeba było czekać spokojnie i trudnić się adwokaturą — z konieczności, bo Smolka nie lubił tego zajęcia.

Około roku 1855 zaczął się system Bacha zużywać i runął z wielkim łoskotem wskutek wojny włoskiej 1859 roku. Powołano hr. Gołuchowskiego na organizatora monarchji, ale Niemcy przelękli się dyplomu październikowego, podkopali stanowisko ministra Polaka i oddali ster skołatanej nawy państwa Schmer-lingowi, który popłynął w konstytucyjno-centralistycznym kierunku.

W Galicji obudziły się zrazu nadzieje, spodziewano się po konstytucji narodowego uprawnienia, kraj wysłał do Wiednia liczną deputację, która miała przedstawić ministrowi życzenia

,à

wgn

I

'tÆal

'

-‘A “

■US

't

ESI

ii

LU ' i l r

LÜË

U:

V ■'

/•>

V'v

" r'i

*v

FRANCISZEK SMOLKA

W MUNDURZE LWOWSKIEJ GWARDJI NARODOWEJ

Podług litografji Jana Wernera Własność Biblioteki im. Gwalberta Pawlikowskiego we Lwowie

5^

. o

B'BUOTEKA

6ŁÓWNA

Galicji i wręczyć mu odpowiedni adres. Do przywódców depu-tacji należał i Smolka. Schmerling nie był skory do wypełnienia żądań i życzeń adresu, deputacja wróciła z niczem: zaczęła się powolna walka z centralizmem o autonomję. Znakomity zastęp naszych posłów zasiadał wtedy w wiedeńskiej radzie : Adam hr. Potocki, Zygmunt Helcel, Ziemiałkowski, Józef Dietl, Kazimierz hr. Wodzicki, Mikołaj Zyblikiewicz, a pomiędzy nimi był oczywiście i Smolka.

Wierny swym zasadom z roku 1848 i teraz dążył do au-strjackiej federacji, a podczas rozpraw nad wnioskiem Mühlfelda o wolności osobistej (19 czerwca 1861) wypowiedział programową mowę, która nawet na przeciwnikach zrobiła wielkie wrażenie. Mając jednak to przekonanie, że w ówczesnej Radzie Państwa nie da się przeprowadzić stanowczo reforma państwa w kierunku federacyjnym, sądził, iż trzeba się z Wiednia usunąć i stanąć w licznej opozycji. Po krótkim też udziale w czynnościach Rady wystąpił z niej i zainaugurował politykę absty-nencyjną, której przez czas dłuższy był w Galicji przedstawicielem.

W ten sposób stanął Smolka w opozycji z resztą delegacji, która, widząc narazie niemożliwość stanowczego przekształcenia monarchji, chciała postępować utylitarnie, brać, co się da, a z większemi planami czekać na stosowniejszą chwilę, znalazł się w przeciwieństwie z dążnościami hr. Gołuchowskiego, który po raz wtóry objął rządy Galicji wskutek zapewnień cesarza (r. 1866), że kraj otrzyma żądane przez namiestnika koncesje.

Smolka zanadto wtedy optymistycznie patrzył na położenie Austrji: zdawało mu się, że czas na federację już przyszedł, za nisko cenił przeważną siłę Niemców, biurokracji i kamaryli, która wprawdzie bardzo osłabła wskutek niemieckiej i włoskiej wojny, ale zawsze jeszcze wewnątrz monarchji zdolna była do niemałego oporu. Smolka snadnie mógł wierzyć w logiczną konieczność swych zasad, gdyż jeszcze w roku 1848 przewidywał klęski, jakie Austrję spotkały w latach 1859 i 1866, nie zważył jednak, że kto władzę piastuje, dobrowolnie jej się nigdy nie zrzeka ani się dzieli nią z drugimi, choćby najlogiczniejsze za tern przemawiały argumenty. Niemcy jeszcze faktycznie władzę mieli w ręku, a w myśli im nie było przypisywać sobie przyczynę utraty włoskich prowincyj i klęski pod Königgrätzem, trzeba więc było poprzednio złamać społeczno-polityczną walką siłę ich w monarchji, a dopiero potem myśleć o federacyjnem ukształtowaniu państwa. Tymczasem Smolka stał na stanowisku może teoretycznie prawdziwem, ale narazie zupełnie idealnem. Przeszkód do urzeczywistnienia swych federacyjnych planów nie szukał tam, gdzie ich w danej chwili wypadało szukać: w nie-zwalczonej jeszcze społeczno-politycznej i materjalnej przewadze Niemców tudzież w niedojrzałości pomniejszych słowiańskich ludów, a nawet i Czechów, ale zaporę widział w zachowaniu się naszej delegacji i w całej utylitarnej polityce Ziemiał-kowskiego i Gołuchowskiego. Z energją też człowieka silnych przekonań wziął się do zwalczenia utylitarnego kierunku w kraju, chciał niejako zrewoltować całe społeczeństwo przeciwko owej polityce, którą uważał za zgubną i stworzył owo smutnej pamięci Towarzystwo Demokratyczne lwowskie, przezwane niebawem dowcipnie przez Lama „lwowską tromtadracją.“ Była to naszem zdaniem jedynie smutna epoka działalności politycznej szanownego posła, tern smutniejsza, że człowiek z przekonań i usposobienia wielce umiarkowany stanął sam z sobą w sprzeczności, łącząc się z żywiołami, których zmysł polityczny nie sięgał poza rogatki lwowskie i poza zużyte ogólniki, kwalifikujące się do politycznego elementarza. Smolka, człowiek dobrej wiary, ufał za wiele, ulica nadużyła jego nazwiska, niosła je jako sztandar przed sobą, chociaż ten sztandar godny był lepszych chorążych. W studencki sposób redagowane pisemko „Dziennik lwowski“ kompromitowało prezesa Towarzystwa Demokratycznego i odsuwało od niego wytrawniejsze żywioły. Smolka łudził się przez jakiś czas, zdawało mu się, że ma poza sobą stronnictwo, a za nim stał tylko legjon krzykaczy. Tej to ułudzie zapewne przypisać należy, że w jednej z chwil stanowczych, zwrotnych w galicyjskiej polityce, podczas posiedzenia w dniu 22 sierpnia 1868 roku rzucił całemu prawie Sejmowi, całemu stronnictwu utylitarnemu rękawicę, stawiając wniosek, który zmierzał do tego, aby nie posyłać delegacji do Rady Państwa, aby stanąć z rządem w zupełnej opozycji, która wtedy była bardzo niebezpieczna, bo Niemcy zawarli już ugodę z Węgrami i tern bardziej trzeba się było z nimi rachować.

„Sejm cofa uchwałę z 2 marca względem obesłania Rady Państwa i wzywa delegatów do złożenia mandatów do Rady Państwa“ — oto był wniosek Smolki, który, przyjęty burzli-wemi oklaskami na galerji, wpadł jak bomba do zgromadzenia, zabierającego się do pracy. Wieczorem wyprawiono marsz z pochodniami szanownemu posłowi, a chcąc tern większy na Sejm wywrzeć nacisk, uchwaliło Towarzystwo Demokratyczne podać „monstre-petycję“ do Sejmu za wnioskiem Smolki. Kto tylko umiał podpisać swoje nazwisko, a był pod wpływem ulicy, musiał iść do kantoru redakcji „Dziennika“, gdzie była fabryka owych petycyjnych arkuszy. Tromtadracja przeszła sama siebie w namiętnych krzykach, nie wiedząc dobrze, o co chodzi i nie pojmując, do czego właściwie zmierzają te krzyki.

Skrajny na ówczesne położenie wniosek Smolki nie zdołał wprawdzie zmienić poważnego już biegu utylitarnej polityki, ale pociągnął za sobą ten zły skutek, że wywołał inny wniosek i elaborat, mający być niejako konduktorem wzburzonych namiętności, elaborat pobieżny, nieprzemyślany i nieodpowiadający danym stosunkom, który niefortunne później przechodził koleje... tak zwaną „rezolucję“ galicyjską.

Po owej przegranej kampanji wrócił Smolka na stanowisko, które na krótki czas tylko był opuścił, na stanowisko polityki oględnej i umiarkowanej. Całym zasobem swej żywotności pracował w Wydziale krajowym, gdzie prowadził biuro spraw gminnych, a widząc, że czas wielkich przemian politycznych w Austrji narazie przynajmniej już minął, powrócił do Rady Państwa, gdzie zajął, jak zawsze, wielce poważne stanowisko. Rzecz prosta, że ludzie, którzy stworzyli politykę utylitarną, kierowali nią dalej, Smolka stał więc na uboczu, dopomagał wszakże szczerze niedawnym swym przeciwnikom. Nie spuścił on bynajmniej z oka swych ideałów federacyjnego ustroju państwa i jego wpływom w znacznej części przypisać należy, że delegacja galicyjska zawarła nie pisany wprawdzie, ale daleko idący pakt z Czechami, który stanowił podstawę późniejszego gabinetu (w r. 1882). Nowy zaś skład Rady Państwa, a mianowicie obecność w niej Czechów coraz bardziej znów rozszerzała pole, na którem Smolka mógł skutecznie działać i doprowadziła go tam, gdzie stać powinien — na krzesło prezydenta Izby.

Gdy ostatni prezydent Rady Państwa, hr. Coronini, zrzekł się swej godności z powodu, że właśni przyjaciele, centraliści, zmusili go prawie do tego swem postępowaniem, znalazła się parlamentarna większość i opierające się na niej ministerstwo w trudnem położeniu: kogo wybrać prezydentem. Nowy prezydent musiał w zupełności posiadać zaufanie prawicy, a przytem dość szacunku w lewicy, aby wzburzeni wówczas centraliści chcieli się spokojnie poddać jego przewodnictwu. Rzecz prosta, że każdemu natychmiast na myśl przychodził Smolka, chociaż przyjazne nawet szanownemu posłowi głosy odzywały się: a czy Smolka w swym wieku podoła tej pracy, czy ma dość świeżości umysłu, aby objąć i w karbach regulaminu utrzymać rozprawy, zwłaszcza w sali tak nieakustycznej, jak „buda przy Schottenthor.“

Wybrano jednak Smolkę, a najstarszy w Izbie członek parlamentu zadziwił wszystkich swym spokojem, swą wytrwałością w pracy i energją. Szanowny prezydent całą duszą też poświęcał się trudnemu swemu zadaniu. Mieszkał podczas obrad Rady Państwa w Hôtel de France, tuż obok parlamentu, wstawał o 6-tej z rana, a przed 7-mą był już w swem prezydjalnem biurze. Tam przeglądał sprawozdania z posiedzeń, czytał wnioski, ustawy, przygotowywał się do posiedzeń, pisał listy, od 10-tej do 2-giej, a często aż do czwartej po południu przewodniczył w Izbie, po skromnym zaś obiedzie szedł na przechadzkę. Prawie codziennie można było spotkać prezydenta na Ringstrasse, obchodził ją bowiem wokoło, na coby się niejeden młodzik nie zgodził.

Bardziej, aniżeli po równej Ringstrasse, odpowiadała Smolce zwykła przechadzka we Lwowie, na kopiec Unji na górze zamkowej. Kopiec ten będzie zawsze pamiątką wytrwałości Smolki, jego usiłowaniom bowiem przypisać tylko należy, że mozolna praca około owej góry na górze postępowała wprawdzie powoli, ale bez przerwy. Systematyczne przechadzki i życie nadzwyczaj proste, utrzymywały szanownego prezydenta w godnej pozazdroszczenia czerstwości. Smolka tak dalece zawsze liczył na własne tylko siły, tak się przyzwyczaił na własnej tylko polegać opiece, że formalnie nie lubił, aby się ktoś jego osobą zajmował. Gdy w roku 1882 zasłabł w Wiedniu, a koledzy posłowie starali go się otoczyć swoją opieką, przyjmował wprawdzie okazywane współczucie z wrodzoną sobie uprzejmością, ale widocznie wolał, gdy się o niego nie troszczono.

Do jakiego stopnia Smolka szanował poglądy polityczne swoich przeciwników i jak dalece był umiarkowany w swych zapatrywaniach, może za dowód posłużyć fakt następujący. Smolka ubierał się, jak wiadomo, całe życie w siwą kapotę z pętlicami lub w czarną czamarę, na wielkie zaś festyny przywdziewał kon-tusz. Gdy został prezydentem Izby, przebrał się w strój francuski, gdyż przestał należeć do pewnego odłamu Rady Państwa, do pewnego stronnictwa, a stał się osobistością, należącą do wszystkich odcieni, do całej Austrji. Rozstanie się z kapotą było przykre, ale nacechowane wielkim towarzysko - politycznym taktem.

W prowadzeniu rozpraw Smolka zawsze stał na wysokości swego położenia i odznaczał się równą sprawiedliwością dla wszystkich stronnictw. Gdy pewnego razu któryś z czeskich mówców śmiał go w zapale posądzić o stronniczość dla jednego z niemieckich członków Rady Państwa, klub czeski uchwalił, aby mówca albo przeprosił prezydenta, albo wystąpił z klubu. Nie dziw też, że gdy Smolka został tajnym radcą, wielu członków lewicy, najzaciętszych centralistów, przesłało mu swoje powinszowania.

To poważne rozjemcze stanowisko Smolki, ta aureola szacunku, spływająca na niego nawet od politycznych nieprzyjaciół, sprawiły, że szanowny prezydent był jedną z najwybitniejszych osobistości w Austrji, a w owych czasach zażartych walk narodowych poczytać trzeba za prawdziwe szczęście, że taka osobistość istniała.

1882.

Z ŁAW SZKOLNYCH.

I.

Pierwszy raz w świat, pomiędzy obcych!... Łatwo to dzisiaj powiedzieć, ale dla kilkunastoletniego chłopaka, który poza Krakowem niczego jeszcze nie widział, wypadek taki miał pamiętne znaczenie. Nie dziw też, że wsiadając po egzaminie dojrzałości do wagonu, który mnie miał zawieźć na uniwersytet do Pragi, pełną miałem głowę najrozmaitszych marzeń. Jechałem sam, wioząc w kieszeni tylko list polecający do znanego autora broszury Czesi i Polacy, profesora Tonnera i pieniądze na dwumiesięczne utrzymanie. Po egzaminie z humanistycznych nauk trzeba było zdać praktyczny egzamin z gospodarności i zdrowego sensu w głowie.

Był na Hibernskiej ulicy w Pradze mały hotelik, „Zur Stadt Wien“ — tam stanąłem. Wszystko mi się wydawało wyborne i bardzo piękne; jakiś obiad złożony z pieczeni i linckiego tortu ostatecznem słowem sztuki kulinarnej, a usługująca Marie prawdziwą Hebe. Idąc za wskazówkami tej Marie, odszukałem profesora Tonnera, który tylko z tego tytułu, że jestem Polakiem, nader serdecznie zajął się umieszczeniem mnie u jakiejś zacnej rodziny. Poszliśmy wieczór do kasyna, tj. do czeskiej Besedy, i tam z przyjaciółmi, redaktorami różnych pism, złożył profesor wojenną radę, u kogo mógłbym znaleźć osobny pokoik ze stołem. Ponieważ jednak u znajomych Czechów nie było odpowiednich warunków, więc trzeciego dnia dopiero zakwaterowałem się u państwa X., z obozu „Bohemji“, a zatem z niemieckiego stronnictwa. Pan X. miał duży magazyn optycznych instrumentów, syna, którego nigdy w domu nie było, gdyż należał do jakiegoś

Burschenschaf tu, i córkę pannę Betti, kończącą pensję u pani Szpenadel. Pani X., chuda, wysoka, dzwoniła cały dzień kluczykami i wychodziła wieczorem tylko na deklamacyjne wieczorki. Trafiłem na poczciwych ludzi, którzy nie myśleli bynajmniej na studencie robić interesów, ale chodziło im tylko o wynajęcie niepotrzebnego pokoju. Prowadziliśmy zatem ein gemüthliches Leben w całem tego słowa znaczeniu ; przy obiedzie pełnym najdziwaczniejszych wymysłów czesko-niemieckiego kucharstwa, rozprawialiśmy najczęściej o nowych barometrach, które przyszły do sklepu z Paryża, albo o binoklach teatralnych, w których szkła specjalnie były ułożone do warunków gazowego światła. Około czwartej po południu, Betti wracała z pensjonatu, trzeba było czekać na nią i towarzyszyć ze studencką galanter ją — wieczór nareszcie papa z mamą siadali na kanapie, on w długim szlafroku i pantoflach, ona w nieodstępnym gospodarskim fartuszku — a my z panną Betti czytaliśmy na głos „Bohemję“, od deski do deski. Czasem tylko Schülerfeier albo teatr przerwał te jednostajne rodzinne wieczory, dopóki się z nich nie wyemancypowałem i na swoją rękę nie zacząłem poznawać Pragi.

Młodzież uniwersytecka ciekawy przedstawiała widok. Osobno w ławkach siadali Niemcy w kolorowych czapeczkach i szarfach o germańskich kolorach, osobno Czesi pomieszani z najróżnorodniejszymi Słowianami, począwszy od Polaków i ukraińskich Rusinów, aż do Serbów i Bułgarów. Zapisałem się do czeskiej akademickiej czytelni, a tern samem ze słowiańskimi głównie żyłem kolegami. Prąd słowiański dość był pomiędzy nami silny; z Polaków najbardziej mu ulegali Poznańczycy. Uczyliśmy się prawie wszyscy jakiegoś słowiańskiego języka, Czesi po największej części po rosyjsku. Mnie wziął w opiekę jakiś południowy Słowianin i wkładał przez jakiś czas do głowy początki serbskiego języka. Zresztą każdy z nas czytał czeskie dzienniki, czeskie książki i zaczynał studjować Kollâra, Slavy Dcera, już dlatego, że Mickiewicz tak wysoko podniósł tego poetę; każdy jednak kończył na kilku stronicach, poemat bowiem bardzo ciężki i nie wiem, czy sam Mickiewicz zdołał go przeczytać do końca. Bibljoteka akademickiej czytelni była bardzo liczna, uderzało mnie wszakże, że w niej stosunkowo mało było książek francuskich, a mnóstwo angielskich, jak wogóle młodzież czeska daleko więcej uczyła się po angielsku, niż po francusku.

Ukończono właśnie podówczas budowę tymczasowego Nâ-rodnego Divadla, t. j. teatru, pierwsze więc przedstawienie było wielką narodową uroczystością. Deklamacje, prologi, żywe obrazy, a teatr był tak przepełniony, że prócz wielkich krat na plecach siedzącej przede mną Czeszki o imponujących rozmiarach, nic nie widziałem. Skorzystano jednak z okazji, aby się zebrać licznie w czytelni i długie mieć mowy o różnych słowiańskich kwestjach. Młodzież czeska ma dużo pociągu do filozo-ficzno-historycznych studjów: na żadnym ze znanych mi uniwersytetów nie uważałem, aby tylu uczniów tak pilnie uczęszczało na filozoficzne wykłady, jak w Pradze...

Czeska arystokracja jeszcze nie przeszła była wówczas do narodowego obozu, czuć się też dawało pomiędzy Czechami pragnienie stworzenia jakiejś szlachty, jakiejś klasy reprezentującej tradycje kraju. Trafiło się, że młody hr. K., jeszcze uczeń gimnazjum, miał mentora Czecha, patrjotę; trzeba było widzieć, jak cały obóz narodowy zajmował się tym pupilem, jak się o niego dowiadywał, jak pragnął, aby pupil wyrósł jak najprędzej i zajął polityczne stanowisko. Aby mu dać poznać gorące tętno życia narodowego i całą siłę czeskiego patrjotyzmu, urządzono dlań polowanie w okolicach Rudnic, w pobliżu tej tradycyjnej góry Rzipu, z której Lech i Czech rozejść się mieli. Poseł na Sejm, p. G., posiadający kilkudziesięciomorgową własność nad Łabą, podejmował zaproszonych, polowanie tern było świetniejsze, że właśnie wypadało w dzień odpustu, „poświęcenia“, wielkiej w tamtej okolicy uroczystości ludowej. Należałem także do gości i prawdziwie przyjemne z tej wycieczki wyniosłem wspomnienie.

Na kilkudziesięciu morgach mieszkalny dom piętrowy, prosty, bez żadnych ozdób, a nawet bez ogrodu, stajnie z przepy-sznem bydłem algawskiem, młocarnia, sieczkarnia, ład i porządek wzorowy, zamożność do pozazdroszczenia. Polowanie, jak zwykle w tamtych stronach, niezmiernie obfite — istna uorga-nizowana rzeź zajęcy jadła multum, apetyty takie wyborne, o jakich w najgościnniejszych nawet polskich domach nie ma się wyobrażenia. O ile sobie przypominam, siedm razy na dzień

*

ÉÜ

V -

%)

'■

«

/

•' -V

■

II

*

.

*jk»

■

r-.;- i p

. . W

KAZIMIERZ CHŁĘDOWSKI

*

s.

-

t:

o

UJ

'

BIBLIOTEKA

GŁOWNA

-y.

‘S j

'

zastawiano stoły; kołacze, przekąski w najróżnorodniejszych pojawiały się formach: z makiem, powidłami, pieprzem, majerankiem; wina zupełnie nie było, zato piwo lało się strumieniami. Zdrowia wznoszono także tym złotym napojem; jeden toast był na cześć polskiej narodowości in gratiam młodego jej reprezentanta.

W polskiej kolonji w Pradze utworzyło się wówczas bardzo miłe artystyczne koło, gdyż bawili tam tak utalentowani artyści, jak Dulęba i Żeleński. Dulęba, który, jak wiadomo, później zginął w pojedynku, był nadzwyczaj sympatycznym, powszechnie łubianym człowiekiem. Niepospolity artysta muzyczny kończył wtedy swe specjalne wykształcenie, a ci, co u niego bywali, mieli nieraz sposobność przepędzenia kilku prawdziwie przyjemnych godzin, gdy zasiadł do fortepianu i puścił wodze swej fantazji, żeleński oddawał się częścią muzyce, częścią filozoficznym stu-djom, gdyż właśnie zdawał doktorat filozofji. Promocja odbywa się w Pradze z większą ostentacją, aniżeli na innych uniwersytetach; na nas młodszych zrobiła też ta uroczystość tern silniejsze wrażenie, żeśmy wiedzieli, iż żeleński zamyśla się poświęcić muzyce, a doktorat składał tylko, aby dać dowód, że i artysta powinien skończyć humanistyczne studja i z zapasem wiedzy przystępować do swego zawodu. Namiętnie zamiłowany w muzyce, zapominał o wszystkiem, grając na fortepianie, o obiedzie, o spaniu, a przedewszystkiem o zamykaniu drzwi od mieszkania. Najczęściej wchodziło kilku znajomych, rozsiadało się w pokoju, rozmawiało — a artysta o niczem nie wiedział.

Zebraniom polskiej młodzieży, które nie pamiętam już w jakiej odbywały się restauracji, nadawali dwaj muzycy bardzo miły charakter. Bez gry się nie obeszło, ale też w tak muzy-kalnem mieście jak Praga, inaczej być nie mogło. Kto mieszkał dłużej w Pradze i słyszał te nocne chóry powracającej do domów młodzieży, te sopranowe echa, odbijające się o stare mury „Cle-mentinum“ — ten chyba tylko z włoskiemi miastami może porównywać czeską stolicę. Nawet katarynki zdają się mieć w Pradze poprawniej sza melodję, z tej prostej zapewne przyczyny, że do nas przychodzą już stare i zużyte.

Pomiędzy miejscowymi kolegami znalazłem kilku bardzo zacnych, sympatycznych młodzieńców zwłaszcza z Morawy.

Wogóle, o ile można mi było sądzić według wrażeń koleżeńskiego życia, Morawianie byli może nawet sympatyczniejszymi, niż Czesi. Byli bardziej otwarci, bardziej szczerzy, więcej mieli w sobie rycerskich pierwiastków, a w każdym razie bliżsi byli polskim wyobrażeniom o towarzyskich stosunkach; u Czechów przy całej serdeczności i szlachetnych uczuciach koleżeńskich raziła nieraz pewna szorstkość, brak obejścia i dziwne lekceważenie czy też nieznajomość pierwszych warunków grzeczności. Rzecz naturalna, że w późniejszych czasach społeczeństwo czeskie zmieniło się i pod tym względem na lepsze ; życie czeskie tak szybko się rozwija pod każdym względem, narodowym, intelektualnym, artystycznym, że każdy dziesiątek lat stanowi tam podziwienia godny postęp. Brak towarzyskich form dawniej czuć się dawał, bo nie było jeszcze tradycji dobrego obyczaju — tak zwana inteligencja powstawała z prostego ludu; nawiązane później stosunki z szlachtą, zresztą kilkudziesięcioletnie już życie narodowe bardzo wiele pod tym względem zdziałały dobrego. Rzecz szczególna, że idea przez tak długi czas zaniedbanej narodowości, jak czeska, o tyle pod każdym względem słabszej od narodowości germańskiej, potrafiła pod naszem niemal okiem, w tak krótkim czasie, odbyć tak świetny okres formalnego zmartwychwstania. Będąc w kilkanaście lat później w Pradze, ze zdziwieniem spostrzegłem mnóstwo znanych mi przedtem nazwisk na sklepowych godłach, które albo czeską przybrały pisownię, albo wprost na czeskie się pozamieniały. A przecież ludzie ci nie mogli mieć i nie mieli w tern interesu materjal-nego, aby zostawać Czechami wśród potężnie rozwiniętej, dominującej narodowości niemieckiej. To głęboki, przemożny prąd narodowy działał z tak wielką, powiedziałbym, elementarną siłą...

II.

W latach 1860—61 przedstawiał Kraków dziwnie ożywiony obraz, którego tło stanowiło mnóstwo młodzieży z najdalszych prowincyj. Pod różnorodnemi wzrosła wpływami, rozmaite prowincjonalne na sobie nosząc cechy, młodzież ta była charakterystyczna swą barwą. Najbardziej zwracało uwagę kilkunastu a może i kilkudziesięciu Wołyniaków, tworzących rodzaj zaim-

prowizowanego jockey-klubu. Wierzchowe konie, obiady, kolacje, miłosne intrygi, wysoka gra, trochę dziwaczne choć modne stroje — wszystko to odbijało na spokojnem i poważnem tle starego grodu, a pomiędzy innym odłamem młodzieży, pomiędzy Litwinami, wywoływało pewną opozycję. Podczas gdy Hotel Saski był punktem środkowym tej błyszczącej młodzieży, skromna kamienica „Turka“, na Szpitalnej ulicy, otworzyła okopcone swoje mury, aby przyjąć młodzież skromniejszą, ów Turek miał ongiś sklep wschodnich rzeczy w Krakowie, później kupił kamienicę, umeblował ją staremi gratami i wynajmował akademikom. Sam Turek siedział ukryty w dwóch pokoikach pierwszego piętra, a w domu była najzupełniejsza rzeczpospolita; śmiechy, hałasy rozlegały się po schodach, których nigdy nie zamiatano, tak jak nie myto nigdy w pokojach podłogi. Lokatorowie ciągle się zmieniali, a ciągle młodzież marząca, pisząca wiersze, rozprawiająca i paląca wiecznie papierosy.

O nauce na ser jo niewiele myśleć było można, chociaż się o niej ciągle rozprawiało, ale właśnie te rozprawy tyle zajmowały czasu, że poważna praca należała do ideałów niemal nieosiągalnych. Pracować chcieli wszyscy, tylko że narazie głowy czem innem były zajęte — więc deklamowali wiersze lub grali w bilard w restauracji Ziembińskiego, gdzie do późnej godziny trzy, czy cztery sale były przepełnione. Właściciel restauracji, otyły, w szaraczkowym, a w niedzielę w czarnym żupanie, dziwnie wyrozumiały dla tych, którzy apelowali do kredytu, siadał przy stole, przeznaczonym dla honorowych gości. Dysputowano tam o wszystkiem : o literackich i politycznych kwestjach, a stół ten niemały miał wpływ na współczesną domową historję. Był to ideał restauracji dla młodzieży. Znaleźć tam było można pożywienie, kredyt, przyjacielską rozmowę, zabawę, a nawet, gdy który z klientów zachorował, pan Ziembiński nie zapominał mu do domu posyłać kleików. W chwilach gorętszych, ważniejszych, drzwi się zamykało, jak w prywatnym domu, mówcy wstępowali na bilard, jak na trybunę — odprawiały się żwawe dysputy i perory.

Wówczas rozpoczynało się w Krakowie artystyczne życie. Obok wybijającego się Matejki, działali tu wtedy inni młodzi malarze i rzeźbiarze. Andrzej Grabowski, Gryglewski, Jaro-

szyński, Godebski, Fiłippi, należeli do tego pełnego życia towarzystwa, które się często zbierało wieczorami w wielkim sklepionym refektarzu ks. franciszkanów, gdzie Filippi miał swoją pracownię. Zebrania te wyglądały raczej na jakieś poetyczne konspiracje z Hernani’ego, aniżeli na artystyczne schadzki. Proszę sobie wyobrazić długi, od wieków poczerniały refektarz, zarzucony odłamami kamieni, odlewami z gipsu, modelami z gliny, oświetlony dwoma lub trzema świeczkami, w butelkach lub lichtarzach z gipsu. Poza modelem gotyckiego ołtarza rozdmuchiwał stróż samowar, jakieś pokrajane biurko stało oparte o wielki gipsowy biust Słowackiego, a łóżko gospodarza, zasłonięte tandetną szafą, było ustawione pomiędzy glinianą jakąś grupą a niewykończonem, niezrozumiałem studjum na kartonie, z którego wyglądały tylko wielkie kozackie wąsy. Siadano na postumentach posągów, na stołach, na odłamach kamieni, gdzie kto mógł, popijano herbatę, a bochenek chleba prądnickiego i talerz bryndzy jedyną stanowiły zastawę.

Teatr nadzwyczajne budził zajęcie. Dyrekcja przeszła już była pod zarząd Adama hr. Skorupki, który sprowadził słynnego reżysera Jasińskiego z Warszawy i wiele dokładał starania, aby podnieść scenę. Dla młodzieży akademickiej sprzedawano bilety na parter po nadzwyczaj niskich cenach — chodziło się więc prawie codziennie do teatru i urządzało klakę w naj-szlachetniejszem tego słowa znaczeniu, wypływającą z artystycznych, patrjotycznych, a wyjątkowo może i z pobudek serca, gdy się ukazała artystka, w której się pół parteru kochało.

Pani Modrzejewska zaczęła wtedy występować na krakowskiej scenie. Weteran teatralny Jasiński poznał się natychmiast na jej talencie i ze szczególnem zamiłowaniem poświęcił się jej artystycznemu wykształceniu. W francuskich komedjach Modrzejewska i warszawianin Świeszewski wyborną stanowili parę. Cała młodzież marzyła naturalnie tylko o pani Helenie, każdy chciał ją znać, a przynajmniej mieć prawo kłaniania się jej na ulicy. Potrzeba było przetłumaczyć dla pani Heleny jakąś sztuczkę Gozlana na polski język, podjąłem się tego miłego zadania; kolega P., mający znajomości w sferach teatralnych, zaprowadził mnie do niej. Serce biło mi, jak młodej pannie, idącej na bal — pierwszy raz w życiu miałem rozmawiać z artystką

i jeszcze z tą, o której łaski starał się cały Kraków. Pani Modrzejewska mieszkała z matką i braterstwem przy Florjańskiej ulicy. Wchodziło się do dużego pokoju matki, bardzo miłej staruszki, a piesek przeraźliwie szczekający zapowiadał wejście każdego gościa. W drugim, wąskim pokoiku, z oknem na podwórze, mieszkała artystka. Ceratowa kanapa, kilka krzeseł, małe biurko ze składów na Szpitalnej ulicy, jeszcze mniejsza toaleta z wiszącem lusterkiem — to było całe umeblowanie skromnego mieszkania. Na stole leżało zwykle kilka zeszytów z rolami i ulubiona duża książka: życiorysy najznakomitszych artystek po francusku. Młoda artystka bardzo nad sobą pracowała, uczyła się francuskiego języka, dużo czytała, a mimo skromnych środków umiała już wtedy ubierać się z wielkim smakiem. Małe zwierciadełko nie było wprawdzie dostateczne, aby objąć całą smukłą jej postać, ale mimo to brak przyrządów toaletowych, brak zręcznej służącej, nie przeszkadzał nigdy do wykończenia stroju. Zamiłowanie do sztuki górowało u niej nad wszystkiem, rzec można, nad wszystkiemi innemi uczuciami i umiało pokonywać najcięższe trudności. Pamięć miała ogromną, z nadzwyczajną łatwością uczyła się ról i z tego powodu dla dyrekcji stała się wielce pożyteczną artystką, gdyż występowała bardzo często i w najrozmaitszych sztukach. Na każdym, kto znał wówczas panią Modrzejewską, robiła ona wrażenie niepospolitej artystki o wielkiej ambicji...

Lwowski „Dziennik Literacki“, który bardzo był w Krakowie czytany, zamieszczał długie korespondencje i krytyki o krakowskiej scenie. Każdą z nich rozbierano, komentowano, jakby Bóg wie jakie ważne sprawozdanie. Nawet stary pan Zubowski, właściciel kamienicy „pod kanarkiem“ w Rynku, oryginał, jakich mało, czuł się porwany tą teatralną zarazą i pisał komedje. Oprócz aktorów, młodzi, pełni talentu pisarze przyczyniali się niemało do otoczenia sceny tą sympatją, jaką się cieszyła. Wszak Szujski wtedy przedstawiał swe dramaty. Kolejno Jadwiga, Halszka z Ostroga, Twardowski witane były z uniesieniem. Mimo złośliwych uwag Lucjana Siemieńskiego, teatr był zawsze przepełniony, parter natłoczony, burzliwy, ale wielce autorowi sprzyjający. Szujski należał do ideałów młodzieży, pełen skromności, niestrudzony w pracy, wszechstronnie wykształcony, powszechną zyskiwał sobie sympatję i szacunek. Każdy z obcej młodzieży poczytywał sobie za szczęście odwiedzić go, korzystać z jego rozmowy. Portrety Nie-Van-Dyka, nowe co do formy, dające się dużo domyślać, stały się wypadkiem literackim, tyle o nich mówiono, tak się niemi zajmowano.

Część zamożniejszej młodzieży z Królestwa i innych pro-wincyj, która się chciała oddawać naukom, bywała często u profesora Józefa Kremera. Profesor wynajmował kilka pokoi na drugiem piętrze w swym domu akademikom, a wieczór zapraszał ich do siebie na herbatę. Były to prawdziwie artystyczno-fiłozoficzne herbaty: Hegel, archeologja, sztuki piękne, Włochy nie schodziły z porządku dziennego. Profesor pisał wtedy dalsze trzy tomy swej Podróży do Włoch, lubił więc na ten temat prowadzić rozmowę. Jeden z moich kolegów odpisywał rękopis, z wielką też ciekawością rzucaliśmy się na każdy nowy arkusz i podziwiali dykcję kwiecistą, która się nam wtedy zdawała ideałem stylu. Nic dziwaczniejszego nad owe rękopisy Kremera. Szanowny profesor pisał na całych arkuszach dużem pismem i mnóstwo robił poprawek i dopisków; nie pozostawiając zaś czystego marginesu dolepiał do każdego arkusza cały szereg kartek i karteczek z dopiskami tak, że każdy arkusz rękopisu wyglądał jak orzeł papierowy, który chłopcy puszczają w górę podczas wiatru. Dla zamiejscowej młodzieży, a nawet dla starszych wykłady Kremera miały najwięcej uroku; zimową porą wykładał profesor wieczorem, a sala bywała przepełniona. Wykłady nie miały nawet cechy ściśle uniwersyteckich lekcyj, ale raczej były obliczone na szeroką, wykształconą publiczność.

Przed założeniem „Przeglądu Polskiego“ w r. 1866 dawał się w Krakowie czuć wielki brak literackiego pisma, młodsze siły miejscowe starały się temu zaradzić. Najruchliwszym pod tym względem był Alfred Szczepański ; a pomagali mu Bałucki, Ludwik Gumplowicz, Kubala, Bełcikowski, Wojciechowski i inni. Pismom tym, jak „Niewiasta“ i „Kalina“, zawierającym bardzo wiele dobrych artykułów, brakło zawsze — pieniędzy... Były siły literackie, był animusz, ale zanim pismo zdołało sobie zjednać rozgłos, już upadało, bo stało po większej części ofiarą ludzi, którzy nic nie mieli. Pisma te wszakże nie przeminęły bez śladu, choćby dlatego, że przyczyniły się do wyrobienia a przy-

najmniej obudzenia talentów. Nic milszego nad owe schadzki i pogadanki w redakcjach „Niewiasty“ lub „Kaliny“; niezawsze tam rozmawiano o filozofji i literaturze, bo redaktorowie byli młodzi, a pisma, szczególnie kobietom poświęcone, zbliżały ich do hożych krakowianek. Często też w zimie bywało, że numer się spóźniał, bo redakcja spała po balu, czytelniczki jednak chętnie przebaczały tę nieformalność, bo wiedziały o właściwych jej przyczynach. W tych zgromadzeniach redakcyjnych, jeżeli już koniecznie mamy wspominać o filozofji i literaturze, wiał trochę wiatr Bucklów, Vogtôw i t. d., bo ich dzieła były wtedy nowością, i nie powiem, żeby ten lekki od Zachodu wietrzyk nie wpłynął na sposób myślenia i na rozwój całego grona. Szujski tylko, cokolwiek starszy, stojący już więcej zboku, zawsze był temu prądowi przeciwny i gromił młodszych, którzy za daleko zapędzali się za nowatorami.

Inny świat, inni ludzie grupowali się około „Ogniska“, wydawanego przez Walerego Wielogłowskiego. Młodzieży tam było bardzo mało, zresztą Wielogłowskiemu niewiele było potrzeba młodszych sił, bo sam najczęściej zapełniał swój ekonomiczno-dydaktyczny tygodnik. W górnych łamach mówił o domu komisowym i o koniczynie, w dolnych z równą werwą i prawdziwym talentem opisywał przygody swego ciekawego życia, albo kreślił wyborne powiastki w ludowym stylu. Księgarnia, machiny rolnicze, czasopismo — wszystko to zajmowało żywy umysł Wielogłowskiego i na wszystko miał dość czasu. Człowiek to był nader interesujący, który wiele miał zasług, i u ludzi, którzy go bliżej znali, z pewnością zaskarbił sobie trwałe i zaszczytne wspomnienie.

TOMASZ CARLYLE.

Piątego lutego 1881 roku umarł w Londynie w bardzo późnym wieku słynny historyk-filozof, jeden z najznakomitszych ludzi XIX wieku, Tomasz Carlyle. Należał on do grona tych potężnych umysłów, jak John Stuart Mili, Tyndal i Huxley, Herbert Spencer, George Eliot, Darvin i George Henry Lewes, którzy moralnie wychowali współczesne pokolenie w Anglji i przeważny mieli i mają dotąd wpływ na kierunek idei całego wykształconego świata. Francuzi swego czasu bardzo się zajmowali Carlylem ; kilka krytycznych o nim rozpraw pióra E. Montégut i J. Milsaud zamieściła „Revue des deux mondes“ w latach od 1849—1852. Gruntowne studjum o kierunku i wpływie wielkiego uczonego napisał H. Taine pod tytułem L’idéalisme anglais, w którem z właściwą sobie bystrością podniósł wszystkie jego zalety, wady i oryginalności. Dzieło Carlyle‘a o rewolucji francuskiej ogromnym było postępem w pojmowaniu tego wielkiego dziejowego procesu, a jego tłumaczenia na język francuski podjęli się tacy ludzie, jak Eljasz Régnault i Odysse Barot. W Niemczech zachował się długo prawdziwy kult dla Carlyle’a, jużto z tego powodu, że wielki autor angielski był przyjacielem Goethego i pisał żywot Schillera, jużto, że on to głównie wprowadził zasady niemieckiej filozofji do Anglji, a wreszcie wydał historję Fryderyka Wielkiego. Wszystkie też ważniejsze dzieła znakomitego Anglika są tłumaczone na język niemiecki, a po śmierci Carlyle’a, jako jeden z najpierwszych, Niemiec Euge-njusz Oswald oddał mu winną cześć w książce p. t. Thomas Carlyle. Ein Lebensbild und Goldkörner aus seinen Werken. Książka to zresztą bez większej wartości, nie zawiera bowiem nic nowego, coby się nie znajdowało w przedmowach tłumaczów

niemieckich do dzieł zmarłego pisarza, ani też nie odznacza się oryginalnemi na te dzieła poglądami.

Nasza tylko literatura z dziwną obojętnością zachowała się wobec Carlyle’a, o ile mi bowiem wiadomo, do tego czasu żadne z jego większych dzieł, ani z pomniejszych rozpraw i pamfletów nie zostało przetłumaczone na język polski, ani też sobie przypominam, abym kiedykolwiek w naszych pismach perjodycznych spotkał się z poważniejszem ocenieniem stanowiska, jakie wielki uczony zajął we współczesnym ruchu umysłowym. A wart on bliższego poznania, choćby tylko dlatego, że pisma jego są misją wielkiej idei, idei pracy. Całe szczęście człowieka jako jednostki i całych narodów widzi on tylko w dzielnem rozwinięciu wszystkich właściwości i talentów, któremi nas natura obdarzyła — jest on kapłanem wytrwałej pracy.

I.

Carlyle urodził się 4 grudnia 1795 w Middlebie, w hrabstwie Dumfries, w Szkocji, gdzie purytańskie tradycje bardzo były świeże. Ojciec jego, rolnik, dzierżawca, czytywał pilnie dzieła teologiczne, szedł prostą drogą przez życie „i miał zawsze niebo, piekło i sąd ostateczny przed oczyma.“ Matka, „za spokojna i za pobożna na naszą planetę“, pamiętała jeszcze ustne opowiadania o Cromwellu i pierwsza dała synowi takie wyobrażenie o nim, jakie Carlyle złożył w słynnem swem dziele o dyktatorze. W 14 roku życia skończył Carlyle szkołę paraf jalną tudzież szkołę łacińską i rozpoczął studja uniwersyteckie w Edynburgu z zamiarem kształcenia się na duchownego. Wkrótce jednak zamiar ten porzucił, oddał się matematyce, uczył się kilku języków, a w szczególności niemieckiego, tłumaczył nadto z francuskiego geometrję i trygonometrję Legendre’a. Po siedmiu latach wrócił na wieś na nauczyciela ludowego, ale zaczął pisywać rzeczy matematyczne do „Edinburgh Encyclopaedia“, a prócz tego studjować Goethego i Schellinga. Wiejska szkoła była wkrótce za ciasna dla wielkiego umysłu, skorzystał też Carlyle ze sposobności, którą mu podał przyjaciel lat dziecinnych Edward Irwing, założyciel nazwanej od niego sekty religijnej — i przyjął miejsce prywatnego nauczyciela w zamożnym domu

w Londynie. Wówczas napisał pierwszą swą ważną pracę: Żywot Schillera i przetłumaczył Wilhelma Meistra (1824—1825), co go zbliżyło do Goethego. Zawiązała się korespondencja pomiędzy dwoma znakomitymi ludźmi, która trwała aż do śmierci wielkiego Niemca. Carlyle rozmiłował się w niemieckiej literaturze, zaczął mnóstwo rzeczy tłumaczyć z Tiecka, Jana Pawła Richtera, Goethego, Novalisa i t. d., ogłaszał studja o niemieckiej literaturze i w wysokim stopniu zajmował się filozof ją Niemców. Osobiste poznanie się z Goethem jeszcze zwiększyło w nim ten, dość rzadki u Anglików, entuzjazm dla obcego piśmiennictwa i stało się powodem, że Carlyle przeszczepił niejedną myśl niemiecką do Anglji, stał się najważniejszym pośrednikiem umysłowego życia dwóch narodów.

Około roku 1828 ożenił się Carlyle z córką jakiegoś lekarza i przeniósł się znowu w rodzinne, puste okolice Szkocji, aby gospodarować na odludnej fermie. Miejscowość nazywała się Crai-genputtock i była położona pomiędzy granitowemi górami a tor-fowem pustkowiem, stanowiąc jedyną zieloną oazę w tych dzikich stronach. Dwie godziny konno musiał stamtąd jechać do najbliższego miasteczka, gdzie sprzedawał żyto i wełnę, aby kupować książki w Edynburgu. Tłumaczył znowu dużo z niemieckiego, napisał rozprawę o poezjach Burnsa, a przedewszyst-kiem wydał jedno ze swych najoryginalniejszych dzieł Sartor resartus, w którem historja ludzkiego ubrania służy do najrozmaitszych filozoficznych spostrzeżeń. W książce tej widoczny był wpływ dziwacznego sposobu pisania Jana Pawła Richtera, połączonego z oryginalnościami, przejętemi od dawniejszych angielskich autorów.

Szkockie pustkowie zaczęło mu jednak nie wystarczać, trudność dostania potrzebnych książek czyniła niemożliwem pisanie dzieł historycznych i zmuszała go do ograniczenia się tylko do tłumaczeń, rozpraw filozoficzno-literackich i pamfletów w kwest j ach bieżących, politycznych, ekonomicznych i literackich. W roku też 1833 przeniósł się Carlyle do Londynu, wynajął mieszkanie, wówczas jeszcze położone za miastem, z widokiem na Tamizę. Później powódź domów rozszerzającego się Londynu zbliżyła się do ustronia wielkiego uczonego, zalała je, spokojna część miasta zamieniła się w hałaśliwe ulice, ale Carlyle tak się przyzwyczaił do swych murów, że w nich życie zakończył. Napisał tam najznakomitsze swe dzieła: Historję rewolucji francuskiej, żywot Kromwella i słynne pamflety o angielskich stosunkach. Z pierwszą wiąże się przykry dla autora przypadek; znaczną część skończonego już rękopisu pożyczył bowiem Carlyle żonie Johna Stuarta Milla do przeczytania. Pani Mili czytała w łóżku, zostawiła rękopis w sypialnym pokoju, a sprzątająca służąca podpaliła manuskryptem w piecu. Carlyle musiał całą część pierwszą dzieła pisać po raz drugi. Dzieło wyszło w roku 1837, poczem autor jakby dla odpoczynku zaczął miewać wykłady dla szczupłego grona znajomych i uczonych, zbierając w nich swe filozoficzne zdobycze z pól, na których dotąd pracował. Był więc wykład o niemieckiem piśmiennictwie, o hi-storji literatury, o rewolucjach w nowszych czasach, o bohaterach i o bohaterstwie, który to ostatni temat ma szczególne znaczenie w zapatrywaniach Carlyle’a na bieg współczesnych wypadków. Jedynie rzecz o bohaterach z tych wykładów jest drukowana, o innych są tylko wzmianki w pamiętnikach ludzi współczesnych. Wykłady te, w których Carlyle mnóstwem bystrych i oryginalnych spostrzeżeń zadziwił słuchaczów, tak go męczyły, w takie nerwowe wprawiały rozdrażnienie, że musiał zaprzestać mówić, a zabrał się do napisania pomnikowego swego dzieła o Kromwellu, które wyszło w roku 1845 i jest szczytem jego historycznych prac.

Gdyby Carlyle trzymał się był ojczystych, angielskich tematów, możeby jeszcze literaturę angielską niejednem znako-mitem obdarzył dziełem; pierwsze ideały jednak literackie, pierwsza miłość niemieckiego piśmiennictwa ciągnęły go do rzeczy, których nie mógł tak dobrze rozumieć, jak rzeczy ojczyste, pomimo bowiem wielkiej znajomości francuskiej i niemieckiej literatury zanadto był Anglikiem, aby się myślą w obce przenieść stosunki. Raz jeszcze wrócił do Niemiec i przez lat siedm (1858—1865) zajmował się życiem Fryderyka Wielkiego. Jeździł kilka razy w tym celu do Niemiec, przesiadywał czas dłuższy w Berlinie, zgromadził bibljotekę z kilku tysięcy tomów, odnoszącą się tylko do Fryderyka, i wkońcu stworzył o nim dzieło wątpliwej wartości. Wśród pracy nad tą książką gniewał się sam na siebie, że się do niej zabrał. „Jest to najgorsze — mówi — najmozolniejsze i najcięższe zadanie, jakiego się kiedykolwiek podjąłem.“ Zanadto wiele jednak miał wytrwałości, aby nie skończył tego, co rozpoczął po tylu żmudnych przygotowaniach. Wreszcie nie miał nawet owego zadowolenia, które zawsze uważał za jedyną nagrodę skończonej pracy, „żadnej satysfakcji, trudy tylko i zgryzota — pisze do jednego z niemieckich znajomych. Co u licha miałem z waszym Fryderykiem do czynienia?“

Zamłodu miał umysł bardziej giętki; wtedy mógł się jeszcze przejmować obcemi stosunkami, później zanadto zesztywniał w swojej angielszczyźnie, pomimo że dla niemieckiej literatury zachował prawdziwy kult do końca życia. W czasie swego berlińskiego pobytu znalazł się razu pewnego w miejscu publicz-nem, przy stole, przy którym nieznane mu towarzystwo mówiło dużo o Goethem, ostro krytykując jego brak religijnego poczucia, niezrozumienie prawd religijnych i t. d. Carlyle słuchał długo, ale wkońcu zabrakło mu cierpliwości, i powoli, spokojnie, krytykom powiedział: „Moi panowie, czyście kiedy słyszeli historję o człowieku, który łajał słońce za to, że mu cygara zapalić nie chciało?“ Następnie przedstawił im się jako tłumacz Wilhelma Mistrza.

Po skończeniu dzieła o Fryderyku Wielkim napisał już Carlyle tylko rzeczy mniejszej wartości, kilka szkiców o sprawach bieżących, książkę o początkowej historji Norwegji, rozprawę o Janie Knoxie (1875), oraz artykuły o wojnie francusko-nie-mieckiej w roku 1870 i o wojnie wschodniej rosyjsko-tureckiej, agitując za polityką Gladstona. W tych ostatnich czasach nie zapatrywał się już jasno i trzeźwo na rzeczy europejskie, a wogóle o Indjach miał lepsze wyobrażenie, aniżeli o wschodnich ludach Europy. Przypominamy sobie ustęp w jego dziełach, w którym utrzymuje, że w niektórych językach słowiańskich słowo d u-s z a jest synonimem z żołądkiem. Podobnych pojęć znalazłoby się w jego pismach więcej.

Podobnie jak dotąd w Paryżu dom Wiktora Hugo jest Mekką, do której dążą autorowie wszystkich narodów, przybywający choćby tylko na krótki pobyt do stolicy Francji, tak w Londynie salon Carlyle’a był miejscem schadzki dla literatów całego kontynentu. Filozof siadał przy kominku, zapalał glinianą fajkę na długim cybuchu ; podawano herbatę i zaczynała

' , -v.-s

si%K

' S-

m$&Wà

H:

M .$Mm m

Fmm-

11

g®

é^mmm

MÜS

'S

s*

•-

l-4|Ép!

Hin

B§"1

Bf I i $■ AC| ]_

Itlllli t

iS fr:

- -5SK

yr.

»,

mmj

U-5-Ä^!

TOMASZ CARLYLE

Ó,

(

T.

\

się rozmowa, w której Carlyle zadziwiał wszystkich świeżością swych myśli i obszarem wiedzy. Ktokolwiek przyszedł do niego, Amerykanin, Włoch, Francuz, czy Niemiec, każdemu umiał coś zajmującego powiedzieć z jego dziejów lub literatury. „Przysłuchiwaliśmy się razu pewnego — opowiada ktoś z uczestników tych pogadanek — jak Carlyle zaczął mówić o ptakach, i mieliśmy przekonanie, że całe życie poświęcił ornitologicznym stu-djom. Najbliższego wieczora opowiadał z równą znajomością rzeczy o kawie, albo o herbacie, o lingwistyce, albo o baśniach ludowych.“ Rozmowa z nim robiła wielkie wrażenie, słowa bowiem płynęły z życiem i werwą, czasem z zapałem, gniewem i namiętnością — czasem kończyły się pustym śmiechem albo tkliwem rozczuleniem. Znajomi utrzymywali, że gdyby Carlyle poświęcił się był publicznemu życiu, byłby jednym z najznakomitszych mówców Anglji.

Po śmierci żony, do której Carlyle całą duszą był przywiązany, znalazł w swej siostrzenicy opiekunkę na podeszłe lata. Jej zapisał dom, w którym mieszkał i część szczupłego majątku, jaki po nim pozostał. W ostatniej swej woli wrócił pamięcią i sercem do chwil, w których rozpoczynał wielki swój zawód, uczcił to, co go wyprowadziło z zapomnienia w górach szkockich, okazał wdzięczność matematyce. Własność swą, Craigenputtock, ofiarował edynburskiemu uniwersytetowi na stypendja dla uczniów, którzy się odznaczą w umiejętnościach matematycznych, a w szczególności „w geometrji, gdyż ta zostanie na wieki nie-tylko oznaką pilności, ale i próbą jasnego metodycznego umysłu, zapowiadającego znakomitą działalność tak w sztuce, jak w każ-dem innem studjum“. Anglicy, rozszerzając piękną myśl testa-tora i chcąc go tern głębiej zapisać w sercach narodu, zbierali składki, aby ufundować na powyższej akademji stypendja dla młodzieńców, oddających się nauce historji i niemieckiego języka — dwom kierunkom wiedzy, któremi się Carlyle zasłużył ojczyźnie. Chcąc i Ameryce, jako siostrze Anglji, okazać swe przywiązanie, zapisał Carlyle wszystkie książki, które zebrał celem napisania historji Kromwella i Fryderyka Wielkiego — akademji Harvard College w stanie Massachusetts. Uporządkowanie i wydanie swej literackiej spuścizny polecił dwom przyjaciołom: Janowi Forsterowi, biografowi Dickensa i Goldsmitha, i historykowi Janowi Froude — a w tej spuściźnie znajduje się jeszcze bardzo wiele ciekawych listów, pomiędzy innemi listy Goethego, Milla, Dickensa, Thackeraya, Varnhagena von Ense, tudzież kopje listów samego Carlyle’a do różnych znakomitości i do żony. Listy samego Carlyle’a mają stanowić prawdziwy skarb literackich piękności.

Papiery, pozostałe po znakomitym uczonym, stały się zaraz po jego śmierci powodem wielkiej burzy w angielskim świecie literackim. Część ich, a mianowicie zbiór różnych listów, dziennik, prywatne dokumenta, szkice biograficzne i niedokończone rękopisy oddał Carlyle jeszcze za życia panu Froude, z pozwoleniem, aby je po jego śmierci spożytkował albo zniszczył, stosownie do swej woli. Froude pośpieszył się i w kilka miesięcy wydał dwa tomy wspomnień Carlyle’a o ojcu i żonie uczonego, tudzież o Edwardzie Irwingu, lordzie Jeffrey, Southeyu i Words-wordzie. (Réminiscences. By Thomas Carlyle. Edited by James Anthony Froude). Książka wywołała formalną rewolucję przeciw samemu Carlyle’owi i nierozwadze wydawcy, gdyż zmarły złożył w niej mnóstwo cierpkich uwag, ironji i szyderstwa, skierowanego przeciw ludziom, z którymi żył w najbliższych stosunkach. Siostrzenica Carlyle’a ogłosiła protest, oświadczając publicznie, iż Froude postąpił przeciw wyraźnej woli nieboszczyka, który zabronił wydania tych biografij. Froude utrzymywał przeciwnie — a rzecz koniec końcem dała powód do literackiej wrzawy, która rzuciła wiele słów nieprzychylnych na świeży grób uczonego.

II.

„Jeżeli się zapytacie Anglików — powiada Taine, w swej książce o idealizmie w Anglji — o ludzi, którzy u nich myślą, zacytują wam przedewszystkiem Carlyle’a, doradzając zarazem, abyście go nie czytali, bo nic z jego dzieł nie zrozumiecie.“ Piękne polecenie! — I rzeczywiście, gdybyśmy wprost szli za obrazem, jaki Taine daje o stylu i sposobie pisania Carlyle’a, to-byśmy chyba nigdy nie zdecydowali się do zabrania znajomości z znakomitym autorem. Bogu dzięki, że obraz Taine’a jest trochę przesadzony, a chociaż Carlyle jest bezsprzecznie najoryginalniejszym ówczesnym pisarzem, chociaż są tu i ówdzie tak ciemne w nim miejsca, że lepiej sobie nad niemi głowy nie łamać, to przecież czytać go można z wielką przyjemnością i rozkoszować się nieraz trafnemi jego spostrzeżeniami. Pisarze angielscy wogóle mają tradycję dość oryginalnego pisania, a prototypem ich pod tym względem jest Sterne w swoim Tristramie Skandy, obfitującym w dziwaczne porównania, zwroty, oryginalne sposoby przedstawiania rzeczy. Styl ten może razi z początku nieprzyzwyczajonego czytelnika, ale później przywiązuje, podoba się, i formalnie każe tęsknić za sobą. Carlyle, sam przez się umysł wysoce oryginalny, przejął ów odrębny sposób pisania ojczystych klasycznych pisarzy, jak Sterne i Swift, a nadto wczytał się bardzo w niemieckiego dziwaka Jana Pawła Richtera, o którym napisał literacką rozprawę. Niemcy, upatrujący w Carlyle’u tylko naśladowcę Richtera, nie mają słuszności, każdy bezstronny bowiem przyzna, że Carlyle w swym stylu jest par excellence Anglikiem, nieodrodnym synem wielkich w piśmiennictwie angielskiem poprzedników, a wpływ Richtera jest u niego tylko zewnętrzną naleciałością, nie stanowiącą bynajmniej wybitnej cechy charakterystycznej.

Przedewszystkiem Carlyle nie pisze jak historyk, ale czasem jak zgorzkniały pamflecista, a niekiedy znów jak natchniony kaznodzieja purytański. W jego stylu niema przejrzystej jasności Gibbona lub Macaulaya, spokojnego logicznego wykładu, ale pewien genjalny chaos, z którego często strzelają w górę race, rzucające dalekie światło naokoło siebie. Jakiś błahy przedmiot, jakieś porównanie daje mu powód do rozwinięcia całego szeregu znakomicie pomyślanych uwag; historja ludzkiego ubrania (Sartor resartus) staje się u niego podstawą zbudowania filozofji życia. Czytając tytuł jego rozprawy lub pamfletu, nie wiemy nigdy, od czego zacznie, o czem będzie mówił i na czem skończy, każde jego dzieło, każda stronica jest niespodzianką dla czytelnika; z historji przechodzi we współczesny stan ekonomiczny, z Kromwella w nieśmiertelność duszy, a z klubu jakobinów w piękności wschodu słońca. Z właściwą humorowi angielskiemu twardością zestawia z na j poetyczniej-szem porównaniem wyrażenia lub zdania, którychby przed draż-liwemi kobietami na głos przeczytać nie można. Jeżeli mu przypadkowo nie przychodzi na myśl słowo, odpowiednie do wyra-

żenią tego, co chce powiedzieć, tworzy sobie jakiś nowy wyraz, najczęściej dziwoląg (Blockheadism, Drudgism i t. d.). Bardzo często zbacza od głównej myśli, chwyta się pierwszej lepszej anegdoty, która mu wpadnie, pierwszego lepszego wyrażenia Goethego, lub Szekspira i snuje na nich cały organizm uwag i myśli, który tak wygląda, jak wielki nieforemny grzyb na drzewie. Często się powtarza, obrabia na wszystkie strony jeden i ten sam dowcip, jedno i to samo porównanie, wraca do niego po kilka razy, jak pisarz pozbawiony imaginacji, ubogi w myśli, jakim przecież nie jest. Robi on wszystko od innych pisarzy odmiennie, a pod względem historycznego pisarstwa jest, rzec można, antypodem Macaulaya, gdy bowiem ten ostatni przychodzi do swych wniosków zapomocą ścisłej metody, rozumuje logicznie na podstawie zebranych faktów, idzie drogą prostą jasnych umysłów, Carlyle robi wszystko wspak, nie kieruje się żadnemi widocznemi prawami logiki, ale genjalną dziwacz-nością.

Każdą oryginalność dawnych angielskich pamflecistów posunął Carlyle jeszcze do wyższego stopnia, a pomiędzy innemi i tę, że najczęściej dla wyrażenia swych myśli podstawia jakąś przybraną postać o dziwacznem, najczęściej z niemieckiego wziętem nazwisku, która personifikuje pewien sposób zapatrywania, jemu naturalnie właściwy. Takim sobowtórem Car-lyle’a jest np. dr. Phelim Mac-Quick, amerykański mówca, z usposobienia wagabunda, pan Sauerteig (kwaśne-ciasto) człowiek trochę złośliwy, przyjaciel Crabbe, Dryasdurt (suchy pył), uosobienie bezmyślnego dziejopisarstwa i starożytnictwa i t. d. Właściwość ta przechodziła czasem u niego w chęć mistyfikowania publiczności, jak się to stało przy publikacji wspomnianego dzieła Sartor resartus. Z najzupełniejszą konsekwencją przedstawia się tam Carlyle tylko za wydawcę i komentatora pozostałych papierów po niemieckim uczonym, który się nazywa Teufelsdröckh, wprowadza innego swego przyjaciela Niemca hofrata Heuschrecke, i większą część książki pisze w cudzysłowach, jako cytacje z pism Teufelsdröckha. Poważne angielskie i amerykańskie dzienniki zastanawiały się swego czasu nad tern, czy Carlyle jest rzeczywiście tylko wydawcą uwag owego nieznanego Niemca, czy też sam je napisał, i prowadziły dowody,

aby przekonać czytelników, że przecież głośna książka jest ściśle angielskim produktem. Carlyle tak się przyzwyczaił personifi-kować swego oponenta, tak zawsze mówić do kogoś, że nierzadko zwraca się do czytelnika, traktując go przyjemną nazwą: „przyjacielu głupcze!“

Aby dać próbkę jego oryginalnego sposobu pisania, musimy przytoczyć pamflet o świniach, pod którym sam Swift mógłby się podpisać. Carlyle chce w tym pamflecie wyszydzić ówczesne życie materjalne, pełne dążeń do komfortu, dostatku, pełne realistycznych zasad.

„Przypuśćmy — powiada on — że świnie (a rozumiem świnie czworonożne), obdarzone uczuciem i wyższemi zdolnościami, osiągnąwszy pewien stopień kultury, mogłyby po rzetelnej rozwadze spisać swe idee o wszechświecie, o swych interesach i obowiązkach, to dzieło takie mogłoby się bardzo przydać naszej publiczności. Zasady tych rozumnych stworzeń byłyby w ważniejszych zarysach następujące:

1 Wszechświat jest, o ile zdrowy rozsądek może go pojąć, ogromnym chlewem, składającym się z materyj stałych i płynnych, tudzież z innych różności i kontrastów, ale w szczególe z okrawków, które można osiągnąć, i okrawków, których większość świń osiągnąć nie jest w stanie. Większość ta jest bardzo znaczna.

2    Złem moralnem jest niemożność osiągnięcia okrawków. Dobrem zaś moralnem łatwość ich dostania.

3    Poezja świń zależy na powszechnem rozpoznawaniu smakowitości okrawków i parzonego jęczmienia, na szczęściu, jakie za sobą pociąga porządny chlew, i na pełnym żołądku.

4    Świnia zna się na pogodzie. Powinna wystawiać ryjek, aby wiedzieć, skąd wiatr wieje.

5    Kto stworzył świnię? Niewiadomo; może rzeźnik.

6    Określenie praw i obowiązków świń: Uniwersalną ich misją po wsze czasy jest zmniejszanie ilości takich okrawków, które trudno osiągnąć, a zwiększanie ilości okrawków łatwych do osiągnięcia. Cała wiedza, cały przemysł, wszystkie wysilenia mają być skierowane do spełnienia tego, i jedynie tego zadania. Umiejętność świń, ich entuzjazm, poświęcenie — nie mają innego celu. Jest to alfa i omega świńskich obowiązków.“

Wszakże dosadniej pisać nie można! Z drugiej strony bywa Carlyle nadzwyczaj wzniosły, prawie natchniony, maluje obrazy pełne siły i wdzięku. Do takich należy np. opis wrażeń uczonego Teufelsdröckha, jakich doznaje, znajdując się w swem mieszkaniu, na czwartem piętrze, w mieście niemieckiem Weis-nichtwo. Pomysł nie nowy. Djabet kulawy oparł na nim swoje spostrzeżenia, to jednak nie ujmuje siły, z jaką Carlyle swój obraz nakreślił. Otóż profesor tak razu pewnego mówił do Carlyle’a :

— Wierzaj mi, mój kochany, że prawdziwie wzniosłe uczucie ogarnia mnie, gdy się stąd rozglądam. Coby powiedział Bootes, prowadzący swe psy myśliwskie na sznurze gwiazd błyszczących po zenicie, gdyby zobaczył te płomienne pasma wychodzące od jarzących się lamp, przeciągnięte jak świetlane nitki przez chmurę dymu i różnorodnych wyziewów, i niknące w nieskończonych regjonach czarnej nocy! Niebo słyszy ten przytłumiony szmer o północy, który nas dochodzi, gdy ludzka gonitwa się uspokoi i koła karet próżności, tu i owdzie jeszcze tocząc się po dalekich ulicach, wjeżdżają w wysokie oświetlone przedsionki, a występek tylko i nędza pełzają, wywodząc narzekania albo szukając zdobyczy, jak nocne ptaki drapieżne. Niebo słyszy ten szmer, równie jak chrapliwe, niespokojne drzemanie chorego człowieka. Wstrętna pokrywa z wyziewów, zgnilizny i gazów, które nazwać trudno, spoczywa na kotle, w którym się coś kłębi i kiśnie. Wrzucono doń szczęście i niedolę. Ludzie tam rodzą się i umierają, ludzie się modlą i przeklinają, przedzieleni tylko wąską ścianą z cegły — a wszystkich otacza niezmierna, próżna noc. Dumny grand czuwa jeszcze w swych pachnących salonach albo spoczywa za adamaszkowemi kotarami. Nędza i głód kryją się na twardym tapczanie albo kurczą się, drżąc od zimna na przegniłym barłogu. W ciemnych piwnicach przemawia rouge et noir przytłumionym, ale przecież strasznym głosem przeznaczenia do wynędzniałych, głodnych oszustów, podczas gdy radcy stanu siedzą, intrygując i rozgrywając śmiałą partję szachów, której pionkami są ludy. Zakochany szepcze swej kochance, że powóz stoi wpogotowiu, a ona wzruszona nadzieją i bo jaźnią schodzi pokryjomu, aby z nim uciec zagranicę. Jeszcze ciszej przykłada złodziej swe wytrychy i sztaby albo leży na czatach,

czekając, dopóki stróże nocni nie zaczną chrapać. Piękne domy, z jadalniami i salonami do tańca, pełne są światła, muzyki i serc kipiących, a w izdebce ubogiego grzesznika bije puls drżąco i słabo, krwią zabiegłe oczy chcą przedrzeć ciemność panującą w murach i na dworze, aby dojrzeć światła ostatniego smutnego poranku. Sześciu ludzi ma być powieszonych. Czyż nie słychać młotka? Pewnie stawiają szubienicę... Przeszło pół miljona dwunożnych, niepokrytych pierzem zwierząt leży naokoło nas, w poziomem położeniu, głowy w szlafmycach, pełne najgłupszych snów. Rozpusta i dzika uciecha krzyczy głośno, hula i swawoli w podłych jaskiniach bezwstydu, a matka klęczy z rozpuszczonemu włosami przy bladem i umierającem dziecięciu, którego zeschłe wargi jej łzy już tylko zwilżają. Wszystko to nagromadzone, porozrzucane bez ładu, porozdzielane zaledwie okruchami ciesielskiej i murarskiej roboty, natłoczone jak śledzie w beczce, albo raczej cisnące się jedno przez drugie, jak oswojone węże w egipskiem naczyniu, z których każdy stara się głowę na-wierzch wystawić. Takie rzeczy dzieją się pod tą dymną pokrywą — ja jednak, mój łaskawco, siedzę wysoko, nad tern wszystkiem, samotny — w gwiazd tylko towarzystwie...

Oto sposób pisania Carlyle’a; czasem kaznodziejsko natchniony, pełen pięknych i silnych porównań, czasem wypływający z dziwacznego, twardego, kapryśnego humoru, w którym cudzoziemiec, nie Anglik, z trudnością tylko zasmakować potrafi. Carlyle’a można też czytać tylko urywkami, od czasu do czasu, uchwycić jakąś kartę i cieszyć się nią, bo mało który pisarz tak porusza myśl czytelnika, jak on — do działania. Mozolić się nad jego książkami długo naraz — niepodobna, gdyż wtedy rzeczywiście przyszłoby się do przekonania tych Anglików, o których Taine wspomina, utrzymujących, że Carlyle jest wielkim pisarzem, ale nie do czytania.

III.

Stypendja dla uczniów uniwersytetu w Edynburgu, które Anglicy tworzyli na cześć Carlyle’a, a mianowicie stypendja dla młodzieńców, poświęcających się językowi niemieckiemu i historji, są najlepszą wskazówką, w jakim kierunku słynny uczony położył w swym narodzie wielkie zasługi. Wprowadzenie niemieckiej myśli do Anglji i Dzieje rewolucji francuskiej, tudzież Ilislorja Kromwella — oto najznakomitsze czyny Carlyle’a w oczach Anglików. Czemże właściwie jest to wprowadzenie niemieckiej myśli? Taine osnuwa na tern tle cały zgrabny Systematik filozoficzny, z którego wypływa, że Carlyle nauczył się od Niemców tworzyć pojęcia (Begriffe), odkrywać idee ogólne, łączyć w takich ideach rozdrobnione części przedmiotu, że przejął heglowski sekret ujmowania wszystkiego w filozoficzną formułę, tudzież sekret Goethego: przeniknięcia każdej rzeczy za-pomocą moralnej wizji, filozoficznego jasnowidzenia. W tej sztuce tworzenia abstrakcyjnych formuł widzi Taine sprężynę rozwoju ludzkości i sądzi, że działanie tego umysłowego kierunku jeszcze nieskończone. Powiada on, że jak genjusz artystyczny i poetyczny, zrodzony we Włoszech i przeniesiony do Hiszpanji, zdziaławszy cuda, przewędrowawszy Francję i Angl ję, zrodziwszy reformację, założywszy podwaliny nowoczesnej umiejętności — zgasł później w subtelnościach manierystów i niedorzecznych sekciarzy, jak później duch oratorski i klasyczny, który stworzył literaturę XVII i filozofję XVIII wieku, wysechł pod następcami Woltera i Pope’a i zginął, wywoławszy rewolucję francuską — tak z końcem XVIII wieku powstał niemiecki genjusz filozoficzny, który rozbudziwszy metafizykę, teologję, poezję, literaturę, lingwistykę, egzegezę, z nową erudycją wstępuje potem na pole nauk i tam odbywa dalej swoje ewolucje. Od trzystu lat nie przejęła się ludzkość, utrzymuje Taine, tak oryginalnym, tak uniwersalnym, tak produktywnym duchem — a tego ducha przeniósł Carlyle do Anglji, która zawsze miała wstręt do abstrakcji. Sądzimy, że ten cały wywód pięknie jest wprawdzie pojęty, ale za śmiały; chcieć bowiem przypisywać wiekowy, niewidziany dotąd rozwój ludzkości jedynie niemieckiej metafizyce, znaczyłoby zaprzeczyć istnienia setki innych źródeł tego rozwoju, tryskających wśród stosunków i ludzi, gdzie niemiecka metafizyka żadnego nie miała znaczenia. Zbytnie generalizowanie prądów ducha i sprowadzanie ich do jednego mianownika, tak samo wydaje mi się błędnem, jakgdyby ktoś wszystkie zjawiska przyrody chciał przypisywać tylko światłu słonecznemu albo tylko elektryczności. Wygodnie to, znaleźć takie uniwersalne źródło, czy uniwersalne lekarstwo, wielki wynalazca naraża się jednak na niebezpieczeństwo, że przyjdzie drugi alchemik, który znów z inną wystąpi formułą, mającą za sobą równie jak tamte wszelkie pozory prawdy.

Samo już zdanie, że Carlyle zabrał na swe szerokie barki stosy niemieckich dzieł i retorty napełnione niemieckim duchem i zaniósł te rzeczy do Anglji, która ich nie znała, jest zanadto śmiałe. Kanał, dzielący Anglję od kontynentu, nie taki szeroki, aby niemiecki duch metafizyczny nie był przezeń przepływał różnemi drogami, aby niemiecka literatura oddawna się nie dostała na wyspę. Carlyle, jak to sami Niemcy utrzymują, nie pierwszy z Anglików wynalazł Niemcy, ale byli i inni wyspiarze jak Sir Walter Scott, Coleridge, Sarah Austin, Shelley, Crabbe, Robinson, William Taylor i t. d., którzy się zajmowali niemiecką literaturą, a nawet tłumaczyli niejedno z niemieckiego na angielski język. Ta wyłączność importu niemieckiego towaru umysłowego, którą Taine przypisuje Carlyle’owi, upada zupełnie przy bliższem rozpatrzeniu, a jeżeli się zastanowimy nad dziełami tego ostatniego, to z łatwością przyjdziemy do przekonania, że Carlyle jest kwintesencją anglikanizmu, że z jednej strony jest purytańskim mistykiem, z drugiej praktycznym filozofem, i że nie doprowadził do żadnego metafizycznego systemu. Wielcy pisarze niemieccy wpływali na niego, jak na każdego z wykształconych ludzi XIX stulecia, jednak ten wpływ bynajmniej nie zmienił jego anglo-saskiej natury, i nawet dziwić się należy, iż mimo ciągłego zajmowania się Niemcami, tak mało od nich przejął. Jedynem jego dziełem, które za chybione uważać należy, jest dzieło o Niemczech, o Fryderyku Wielkim. Carlyle nie mógł dobrze pojąć, dobrze zrozumieć pruskich stosunków, mozolił się nad tern zadaniem, narzekał na nie, jak już wyżej zaznaczyliśmy, a wreszcie nie miał nawet owego zadowolenia, które uważał za jedyną nagrodę skończonej pracy.

Wpływ więc, który filozof ja niemiecka miała wywrzeć na Carlyle’a, a przez niego na całą Anglję, trzeba sprowadzić do zwykłej miary, i pojąć tak, jakim był rzeczywiście, jak go pojęli Anglicy. Nie fundują oni stypendjum dla ucznia niemieckiej filozofji, ale dla ucznia, który się poświęca językowi niemieckiemu. Zasługi też Carlyle'a największe są w tym kierunku;

umiał on po niemiecku, jak mało który Anglik, przyswoił ojczystemu językowi wiele arcydzieł literatury niemieckiej, napisał o niej obszerne studjum, tudzież kilka znakomitych życiorysów niemieckich pisarzy, np. Schillera, Jana Pawła Richtera — skorzystał z umysłowego zapasu Niemców więcej, aniżeli inny pisarz angielski, ale został tern, czem był — Anglikiem w swym sposobie myślenia, a nauka angielska tą samą drogą szła za jego młodych, jak za późniejszych czasów. Jeżeli ją kto nowemi natchnął prądami, to nie mistyk Carlyle, ale pozytywista John Stuart Mili i wielu innych ludzi, dalekich od hołdowania niemieckiej metafizyce.

Owszem Carlyle jest wymownym dowodem najzupełniejszej odrębności angielskiego genjuszu od niemieckiej myśli, a jeżeli już o to chodzi, aby śledzić wpływ filozofji jednego narodu na drugi, to raczej utrzymywalibyśmy, wbrew twierdzeniom Taine’a, że angielski pozytywizm całym swym ciężarem oddziaływa w czasie, gdy to piszemy, na niemiecką naukę, w której coraz mniej metafizyki i spekulacji. Od tego też czasu nieprawdziwem się stało zdanie Pawła Richtera, że „Opatrzność oddała Francuzom panowanie nad ziemią, Anglikom nad morzem, a Niemcom — nad powietrzem“ ; od kiedy bowiem Niemcy mniej się raczyli zajmować metafizyką, odtąd i z powietrza zstąpili na ziemię i dzielą się już z Francuzami nad nią panowaniem. Mimo wielkiego oczytania się w Kancie, Fichtem i Schellingu, mimo dokładnego przypatrzenia się trylogjom Hegla, Carlyle był najniesystematyczniejszym filozofem, jakiego sobie wystawić można. Nie zdobył się, ani też starał zdobyć się na jakiś porządny metafizyczny system, wypowiadał zdanie swe o świecie i człowieku stosownie do zachodzącej potrzeby. Jeżeli które z jego dzieł można uważać za model do pewnego filozoficznego systemu, to jest niem książka Sartor resartus, w której jednak zaraz z początku zapewnia, że „filozofja ludzkiego odzienia nie jest metafizyką, albo inną jakąś abstrakcyjną umiejętnością, ale filozof ją życia, biorącą swój początek w sercu i przemawiającą do serca“. Skądżeż właśnie odzienie daje mu podstawę do spisywania filozoficznych uwag, dlaczegóż wychodzi on od czegoś zupełnie zewnętrznego, czemby pogardził każdy niemiecki metafizyk? Rzecz bardzo prosta: w oczach pospolitej logiki człowiek jest dwunożnem, różnorodne pokarmy jedzącem stworzeniem, które nosi pantalony; w oczach czystego rozumu jest zaś człowiek duchem i boskiem zjawiskiem. Ubiór, odzienie, narzędzia są zewnętrznym tego ducha wyrazem i dowodem, że człowiek wyżej stoi, aniżeli zwierzę. Pospolitą logikę, upatrującą w nas tylko zwierzęta, łamie tak podrzędna rzecz jak ubiór, okazuje ona bowiem, że człowiek jest wprawdzie zwierzęciem, ale zwierzęciem, umiej ącem się obchodzić z narzędziami, a więc, że w nim tkwi duchowy pierwiastek. „Słaby sam przez się i mały, stoi człowiek na podstawie wynoszącej zaledwie pół stopy kwadratowej dość niepewnie, i musi nogi wytężać, aby go wiatr nie powalił. Najsłabszy z dwunożnych! Trzy cetnary są ciężarem, który go miażdży, wół rozhukany rzuca go w powietrze jak wiązkę słomy. Ale człowiek umie używać narzędzi, umie je tworzyć. Z ich pomocą granitowe góry rozpadają się przed nim w cienki pył, niemi ugniata on rozpalone żelazo, jak ciasto, wskutek nich morza są jego drogą, wiatry i ogień jego biegunami. Nigdzie się nie znajdzie człowieka bez narzędzi. Bez narzędzi jest on niczem, z narzędziami wszystkiemu“ Stąd filozoficzna książka o odzieniu, które powstaje wskutek narzędzi i samo jest narzędziem. Każda rzecz widzialna jest odzieniem czegoś niewidomego, bezkształtnego, zaciemnionego samym swym blaskiem. Wszystkie rzeczy, które spostrzegamy, są w ten sposób tylko godłami, symbolami, mater ja nie istnieje, jak tylko duchowo, aby przedstawić jakąś ideę i być jej wcieleniem na-zewnątrz. Mowa ludzka, poezja, sztuki, państwo, kościół — to wszystko są tylko symbole idei ukrytych, mistycznych. Co tkwi poza temi symbolami, jakie jest ich źródło? Niewiadomo. „Stworzenie rozpościera się przed nami, jak olśniewająca tęcza, ale słońce, które ją wywołuje, jest poza nami, nie widzimy go.“ Musimy tylko dziwić się, rozpływać się w adoracji. Carlyle staje tutaj na progu najzupełniejszego mistycyzmu; nad tern, co widzi nazewnątrz, może zastanawiać się i rozprawiać, to zaś, co niewidome, co jest właściwą sprężyną zewnętrznych objawów, może tylko uwielbiać. W uwielbieniu widzi jedyną łączność człowieka z niewidomym światem, pozbawiając się uwielbienia człowiek traci ostatnią nić, która istnieje pomiędzy nim a Bogiem. „Umiejętność jest płonna, a może i szkodliwa bez uwielbienia.

Człowiek nie mogący uwielbiać, nie umiejący uwielbiać i czcić, jest tylko parą okularów, poza któremi niema oczu, chociażby ten człowiek był prezesem stu towarzystw królewskich i choćby nosił w swej głowie całą mechanikę niebios i całą filozofję Hegla, równie jak ekstrakt wszystkich laboratorjów i obserwato-rjów i rezultaty ich dochodzeń...“ „Skąd przychodzimy? dokąd idziemy? — Umysł nie odpowiada, wiara nie odpowiada; wiemy tylko, że idziemy z jednej tajemnicy do drugiej, od Boga do Boga.“

Taine widzi w tym mistycyzmie angielską transkrypcję niemieckich idei, co do nas, możemy tylko spostrzegać w nim ową purytańską tradycję, którą Carlyle wyniósł z gór szkockich, z pierwszych wrażeń, jakie na nim sprawiło czytanie Miltona, z domowej atmosfery, z zagłębiania się w biblji. Do tego zapatrywania się uprawnia nas dalszy artykuł jego wiary, jego filo-zofji. Mistycyzm z tego powodu jest niebezpieczny, że prowadzi najczęściej do odrętwienia, do poświęcenia życia kontemplacji niewidomego świata, do bezczynnej adoracji Bóstwa, i w miarę więcej lub mniej bujnej wyobraźni, do tworzenia sobie całego mistycznego świata. Mnich XII wieku, bramin indyjski, to wszystko ofiary adoracji, zdenerwowane owem wpatrywaniem się w niewidzialne i niepojęte sfery, kończące tern, że się stają bezużyteczne, a nawet szkodliwe w ludzkiem społeczeństwie. W naszym narodzie mieliśmy smutne przykłady mistycznej zarazy, która ogarnęła niektórych z romantycznych poetów i niemałe sprowadziła klęski na cały naród. Nic łatwiejszego, jak czerpać idee w niewidzialnym, mistycznym świecie, a im poetyczniej szy umysł, tern większe stamtąd może wynosić dziwolągi. Człowiek, raz zagłębiony w te ciemne sfery, uwierzywszy, że zrozumiał Bóstwo, że adoracja tak dalece go zbliżyła do wiecznego ducha, że od niego wprost otrzymuje inspiracje — zaczyna wierzyć w swą siłę proroczą, snuje cały system objawionych nauk. Jeżeli zaś te nauki noszą na sobie siłę poetycznego genjuszu, stają się tern niebezpieczniejsze, bo ową siłą poezji działają na słabsze lub wrażliwsze umysły, zniewalają je sobie, podbijają i wyrabiają najszkodliwsze sekciarstwo. Naszem nieszczęściem było, że ci poeci mistycy nie objęli w swój fantastyczny system tylko zagadnień ściśle filozoficznych i re-

ligijnych, ale rozszerzyli je do polityki i posłannictwa narodu, przez lat wiele prawili mu o mesjanizmie, o celach, które rzekomo tylko adoracją, modlitwą i niewidzialnemi potęgami dadzą się osiągnąć. Tym sposobem odprowadzali naród od pracy, od polegania na sobie samym, wodząc go po poetycznych manowcach. Purytański, angielski mistycyzm, którego Carlyle był przedstawicielem, nie mógł prowadzić na te bezdroża, gdyż jego artykułem wiary było dopełnienie ziemskich obowiązków, była praca. W mistycyzmie czerpali jego zwolennicy natchnienie do wykonywania dzieł ziemskich, adoracja była dla nich o tyle dobra, o ile prowadziła do pracy. Carlyle więc nie ginie w niewidzialnych sferach, nie traci w rozmyślaniu, adoracji i modlitwie żywotnych sił zdrowego człowieka, lecz owszem wynosi stamtąd zachętę, jego żelazna anglosaksońska energja nabiera tam hartu i poloru stali. Nie wyobraża on sobie Boga, który „leniwie siedzi, począwszy od pierwszego sabatu, przy bramie do wszechświata i patrzy, jak się wszystko obraca“ — ale ten Bóg jest Bogiem życia, ruchem pracy, a nasza dusza, skoro jest boska, powinna być tern samem przejęta życiem. Nie miłość szczęścia jest cząstką bożą naszej duszy, ale miłość poświęcenia, która stwarza bohaterów. Stąd Carlyle uważa heroizm, cnotę, jako światło, które spływa z Bóstwa w naszą duszę, aby ją podniosło i rozgrzewało do wielkich czynów, aby jej nie dało spocząć, i aby człowiek o tyle zasługiwał być człowiekiem, o ile się nie zaparł tego boskiego pierwiastku. Celem każdej religji jest utrzymywanie i rozżarzanie tej boskiej iskry, „religja, która nie dąży do czynności, do pracy, może służyć braminom, anti-nomistom, derwiszom, i komu zresztą chce, dla niego nie ma ona żadnej wartości“.

Z całej filozoficznej zasady Carlyle’a wypływa, że praca „której podstawa jest tak szeroka jak ziemia, a której wierzchołek niebios sięga“ jest pierwszym artykułem wiary, fundamentem wszelkiej moralności, życie najpospolitszego wyrobnika „który sumiennie spełnia swą pracę“ jest dlań godne szacunku, przeciwnie, gdy życie próżniaka, choćby należącego do najszanowniejszych klas społeczeństwa, podejrzane, „gdyż znajdzie się zawsze ktoś, kto cierpi na tern próżniactwie“. Niema pisma Carlyle’a, w któremby nie było zachęty do pracy, a jego

pamflety i rozprawy okolicznościowe, jak Chartism, Past and Present, Latter-Day-Pamphlets, są prawdziwą ewangelją pracy.

W Koranie znajduje Carlyle przypowieść o Mojżeszu i ludzie nad jeziorem Martwem, którą szczególnie pięknie ilustruje swą wiarę. Oto nad brzegami asfaltowego jeziora mieszkał lud, który zapomniał o prawach przyrody, brał pozór za prawdę i upadł bardzo nisko. Wtedy podobało się dobrotliwemu niebu zesłać temu ludowi proroka Mojżesza ze słowami napomnienia, z których niejedna mogła wypłynąć nauka. Ale nie; ludziom z nad jeziora Martwego nie podobał się Mojżesz, słuchali go, nudząc się, z lekkomyślnym uśmiechem na ustach, albo z pogardą, ruszali ramionami i udawali nawet, że ziewają, słowem dali mu do poznania, że go mają za zarozumiałego warchoła, a nawet za nudnego szarlatana. Mojżesz odszedł, ale natura i ścisła rzeczywistość nie odeszły. Ludzie nad jeziorem Martwem zamienili się w małpy, a gdy ich później widziano, siedzieli na drzewach, mruczeli, mówili najzupełniejsze niedorzeczności, a całe ich istnienie zamieniło się w pustą gadaninę. Jestestwo tych małp stało się kłamstwem i pustotą ! Od owego czasu siedzą tam i gadają aż do dnia dzisiejszego; tylko w każdy sabat ogarnia ich pewien stan niewyraźnego poznania swej istoty i zaciemnionej pamięci, i wtedy siedzą ze skurczonemi i wy-schniętemi twarzami, z tym wyrazem tragicznego smutku, jaki tylko spotkać można na małpiem obliczu. Błyszczące ich oczy spoglądają w ten dziwaczny ognik, który się dla nich wyłania z powszechnej ciemności i niezrozumiałego, pustego chaosu świata, a wszystko zdaje się im niepewnem i niepodobnem do pojęcia, one same i wszechświat. Jako komentarz ich myśli słychać tylko tu i owdzie nieharmonijne szczekanie i miauczenie. Najprawdziwsza, najtragiczniejsza zmora, jaką sobie tylko ludzki lub małpi umysł wyobrazić może. Nie robili użytku ze swej duszy, a przeto ją utracili. Ich nabożeństwem jest teraz siedzieć tam razem w dzień sabatu i przypominać sobie jak przez sen — że miały kiedyś duszę. „Czyż nie spotkałeś nigdy tych stworzeń? — pyta się wreszcie Carlyle — Mnie się zdaje, że one się bardzo w naszych czasach rozmnożyły.“

Jak pracować? Co jest dobrą, a co złą pracą? Na to Carlyle z łatwością znajduje odpowiedź. Każda uczciwa praca jest

święta, w każdej uczciwej pracy, choćby była tylko pracą ręczną, leży coś boskiego. Praca jest najszczytniejszem na święcie nabożeństwem. Carlyle szanuje tylko dwa rodzaje ludzi: dzielnego robotnika, który mozolnie ziemskiemi narzędziami, twardą ręką podbija ziemię i poddaje ją pod ludzkie panowanie, tudzież człowieka, który nie na codzienny chleb pracuje, ale na chleb życia. Jedynym szkodliwym potworem na świecie, nieprzyjacielem stworzenia jest — próżniak, jest to człowiek bez religji, jakkolwiek klęczałby przed ołtarzem i modlił się do Boga. Człowiek powinien pracować dla spełnienia swego zadania; jedynym zarobkiem, jakiego się szlachetna praca spodziewać może, jest zadowolenie, że się ją spełniło. „Nie w asy-gnatach kasowych, w socjalistycznych zakładach wymiany pracy, albo w jakichkolwiekbądź ulepszonych bankach i instytutach kredytowych załatwiamy nasz rachunek. Ludzkie banki nie znają nas, albo poznają za późno, od nich nie otrzymamy najczęściej nagrody, ale otrzymamy ją zawsze od siebie samych, we własnem zadowoleniu.“ Dlatego też powinien człowiek iść do tego celu prosto przez świat, nie zważając na ludzką zapłatę, na nagany, rady, obcą pomoc lub przeszkody, powinien przepływać przez chaos i wziąć sobie tylko swą gwiazdę za przewodniczkę: Se tu segui tua Stella! Niemałe to zadanie przedrzeć się przez zamęt, ciemność piekielną, podczas gdy zielonookie smoki i trzygłowe cerbery czyhają na nas na każdym kroku. Eccovi Vuom’ ch’è stato all’ Inferno... Droga trudna, gdyż prawdę mówiąc „wędrujemy ciągle — jak powiada poeta Dry-den — ręka w rękę z uosobionem szaleństwem, i mamy w niem niekoniecznie przyjemnego towarzysza. Spoglądamy w nieod-kryte, bezdenne, ciemne państwo szaleństwa, aby wyrwać z niego trochę mądrości, jak Eurydykę z Tartaru“. Każda praca jest w swoim rodzaju urozumnieniem szaleństwa, a więc dziełem religijnem.

Praca nie powinna, nie może być egoistyczną ; obowiązkiem człowieka jest poświęcać się dla drugich, albowiem jesteśmy braćmi pomiędzy sobą! co jednemu jest szkodliwe, to i drugiemu przynosi szkodę, szkodliwe jest całej ludzkości. Wza-jemnem tylko wspieraniem się ludzkość może dążyć do swoich celów; narody, których miłość nie spaja, muszą iść w rozsypkę.

Carlyle lubi dowodzić swych prawd przykładami z życia, a przykład, który przytacza na poparcie zasad braterstwa ludzi i obowiązku wzajemnego wspierania się, może się głęboko zapisać w pamięci. „Uboga wdowa — opowiada on — której mąż umarł w jednej z ulic Edynburga, wszelkich środków utrzymania pozbawiona, szła prosić o pomoc tamtejsze zakłady dobroczynne. Nigdzie nie uczyniono zadość jej prośbom, odsyłano ją od jednego zakładu do drugiego, w żadnym nie otrzymała wsparcia; szła więc od drzwi do drzwi, dopóki do wszystkich nadarmo nie pukała, dopóki jej siły nie opuściły i serce nie upadło. Dostała tyfusu, umarła, i zaraziła ulicę swą febrą, tak, że siedmnaście osób na tyfus umarło. Czyżby nie było ekonomiczniej, gdyby się przyszło owej ubogiej wdowie z pomocą? Zachorowała na tyfus i zaraziła siedmnastu z pomiędzy was! Rzecz szczególna: opuszczona kobieta zwraca się do swych bliźnich, mówiąc : „Patrzcie, upadam z nędzy, potrzebuję pomocy; musicie mnie wesprzeć, wszak jestem waszą siostrą, kością z kości waszych, jeden Bóg nas stworzył, musicie mi przyjść z pomocą“! A oni odpowiadają: „Nie; to być nie może, ty nie jesteś naszą siostrą.“ Ale ona dowodzi swego siostrzeństwa ; jej tyfus zabija ich, — tak, oni byli rzeczywiście jej braćmi, pomimo, że się zapierali braterstwa.“ Czyż potrzeba bardziej bijących w oczy dowodów! Doświadczenie każe sobie płacić niesłychanie wysoką szkolną taksę, ale uczy lepiej, aniżeli ktokolwiek inny.

Carlyle ceni swój naród, jest dumny, że do niego należy, gdyż Anglicy są narodem pracy. Pamflet pod tytułem Anglicy, w książce Przeszłość i teraźniejszość, należy do najznakomitszych jego pism. „Pomiędzy wszystkiemi narodami na ziemi — powiada on tam — jesteśmy obecnie my Anglicy najgłupsi w mowie, ale najmądrzejsi w czynie. Jesteśmy jakby niemym narodem, który mówić nie umie i nigdy jeszcze nie przemówił, pomimo że nasz Szekspir i Milton pozwalają się domyślać, jakby się mówić potrafiło! O mistrzu Bullu, gdy spoglądam na twe mrukliwe oblicze, obejmuje mnie jakieś mieszane uczucie cierpienia i śmiechu, ale zarazem uczucie podziwienia i szacunku. Nie skarżysz się, zacny przyjacielu, a przecież, jak sądzę, serce twoje pełne tęsknoty, powagi i cichego smutku — powiadają, że melancholja jest podstawą twego charakteru. Nie mówiąc

o tem, gdyż ty nie mówisz o niczem, pojmujesz przecież wielkość wszechświata. Nie łatwością w wiosłowaniu, ale upartą siłą i wytrwałem dążeniem idziesz naprzód. Parki śpiewają o tobie, że jesteś osłem i upartym wołem, a ty pojmujesz to z boską obojętnością, a nawet sam jesteś gotów uwierzyć w obelgi. A przecież fałsz to zupełny, większego fałszu nie było na świecie! Ty należysz do owych olbrzymów, których mały przechodzień spostrzec nie zdoła. Potężna vis inertiae spoczywa w tobie! Sama tylko przyroda zna cię dobrze i umie cenić twoją potęgę, ona rozumie twoją epopeję, nieśpiewaną wprawdzie w słowach, ale zapisaną wielkiemi literami na obliczu naszej planety. Groble morskie, przemysł okrążający ziemię, koleje żelazne, floty i miasta, państwa indyjskie, amerykańskie, Nowa Holandja, to litery czytelne w całym systemie słonecznym.“ Szczęśliwy filozof, który może swemu narodowi napisać taki hymn pochwalny, hymn, w którym niema poezji ułudy, ale poezja rzeczywistości!

IV.

Mistyczno-praktyczna, ściśle angielska filozofja Carlyle’a odbiła się w jego pismach historycznych, w całem jego zapatrywaniu się na dzieje. Wychodząc z założenia, że źródło wszystkich wielkich czynów leży w uwielbieniu Boga, że człowiek stamtąd wynosi natchnienie do przeprowadzenia pożytecznych idei, i że promienny boską aureolą wstępuje w społeczeństwo, aby działać — stawia Carlyle indywidualizm na najwyższym szczeblu dziejowych czynników, i wpływ wielkich ludzi, wpływ genjuszów uważa za przeważny na losy ludzkości. Zapatrywanie to wyrobiło w nim pewnego rodzaju teorję o przemożnej potędze bohaterów, którą rozwinął w jednem ze swych najznakomitszych dzieł o Bohaterach i heroizmie, gdzie przedstawia bohatera w przykładach czerpanych z dziejów w różnych postaciach, w jakich się ludzkości objawiał, jako prorok, kapłan, poeta, pisarz i panujący. Bohater jest owym silnym człowiekiem, który będąc posłuszny boskiej myśli, przeprowadza ją na ziemi. Pod pewnym względem każdy, nawet najniższy człowiek może być bohaterem w swem życiu, może objawić udzieloną mu siłę w działaniu, nacechowanem prawdą i zacnością. Ponieważ jednak bohater w Bogu czerpie swą siłę i swoje natchnienie, przeto ludzkość winna mu uszanowanie i posłuszeństwo. Uszanowanie dla wielkich ludzi jest wrodzone człowiekowi, który instynktem bije zawsze czołem przed czemś, co jest moralnie wyższe od niego. Na tem wrodzonem poczuciu posłuszeństwa spoczywają społeczeństwa, ono jest podwaliną wszelkiego na ziemi porządku. W konsekwencji tych idei Carlyle jest arystokratą, nie pojmuje społeczeństwa bez klasy rządzącej, ale taką klasę pojmuje w najszlachetniejszem tego słowa znaczeniu. Średnich wieków wielkim jest czcicielem, w nich bowiem poniekąd znajduje zrealizowaną ideę arystokracji, stojącej tam, gdzie stać powinna, pełniącej swoje obowiązki. Przyszłość musi przemienić ideę arystokratyczną, z wojowniczej musi ona przejść na ideę moralnej opieki nad społeczeństwem. Epopeja ludzkości nie leży już w słowach „broń i człowiek“, ale w słowach: „narzędzia i człowiek.“ W jaki jednak sposób wśród nieodzownej demokracji ma istnieć nieodzowna idea władzy, jest to najcięższe pytanie, jakie miała kiedykolwiek ludzkość do rozwiązania. To też upłyną długie lata, a może i wieki, nim rozwiązane zostanie.

W* dalszej konsekwencji teorji heroizmu grupuje Carlyle swe dzieła historyczne i swe opowiadanie około pewnych wybitnych postaci, pisze swe arcydzieło o Kromwellu, pisze historję Fryderyka Wielkiego, epokę rewolucji francuskiej sprowadza do działania wybitnych, występujących po sobie osobistości; w literacko-filozoficznych pracach zresztą najchętniej przyjmuje formę życiorysów. W książce o Kromwellu złożył on całe swe zapatrywanie na dzieje, a zarazem dał przykład zupełnie oryginalnego, właściwego sobie sposobu pisania historji. ściśle rzecz biorąc, nie jest to opracowana historja wielkiego przeobrażenia się stosunków angielskich, ale zbiór listów i mów Kromwella, opatrzonych komentarzami i połączonych opowiadaniem. Materjały dziejowe stanowią tam prawie rzecz główną, historyk stoi na drugim planie, przedkłada tylko czytelnikowi te mater jały w sposób krytyczny i pozwala mu samemu wyrobić sobie zdanie o epoce, o którą chodzi. Książka zyskuje tym sposobem niesłychanie na barwności i życiu, zdaje nam się, że mamy przed sobą jakiś pamiętnik współczesnego Kromwellowi

purytanina, który spisywał wszystko o swym bohaterze, co było spisania godne, dopełniając gotowy materjał swemi uwagami. W przedstawieniu rzeczy Carlyle jest wielkim realistą, każdy szczegół, zły czy dobry, jest mu pożyteczny, nie fałszuje nigdzie historji, opowiada rzeczy tak, jak były, nic nie modernizuje. Opowiadanie jednak, trzymając się ciągle osobistości Kromwella, malując rzetelnie wszystkie jej rysy, staje się tern samem rodzajem historycznej epopei, po przeczytaniu której pozostaje nam wrażenie, jakgdyby społeczeństwo angielskie wobec dyktatora małą odgrywało rolę, a przeobrażenie, jakiemu naród uległ, nie miało swego źródła w narodzie samym, ale w bohaterze wieku, w Kromwellu. Gdyby Carlyle był pisał historję powszechną, to nie byłby grupował dziejowych faktów około pewnych idei i nie byłby dowodził, jakie te idee przechodziły ewolucje, ale byłby był pisał biografję bohaterów: Aleksandrów, Karolów Wielkich i wykazywał wpływ, jaki wywarli na społeczeństwo.

To samo co w pismach filozoficznych, to samo i w pismach historycznych robi z Carlyle’a niesłychanie pożytecznego, niesłychanie przekonywającego Anglika; w założeniu rzeczy, na wyżynach dziejowych idei jest on idealistą, w szczegółach, w przedstawieniu rzeczy jest ścisłym realistą i żywemi, dosad-nemi barwami umie niesłychanie silne wywoływać efekty. Użyje, jeżeli potrzeba, obrazu tak realistycznego, jakby Courbet lub Zola, ale obraz ten służy zawsze tylko jako kontrast do wywołania w czytelniku szlachetniejszej myśli. Tak namalowany przez Carlyle’a obraz utkwi głęboko w pamięci i nigdy z niej nie wyjdzie. Oto np. obraz, chwytający w kilkudziesięciu słowach chwilę przełomu w dziejach Francji, chwilę śmierci Ludwika XV : „ów dziesiąty maj spada niepostrzeżenie, ale ciężko na przejmujące obrzydzeniem łoże boleści (Ludwika XV) ; na twarzach wyglądających przez okna widać także chmury; koło szybko się toczy, skrzypiąc około osi, życie jak zmęczona szkapa dopełza do swego celu. W odległych pokojach stoi Dauphin i Dauphinessa; stangreci i koniuszowie w wysokich butach i ostrogach czekają tylko na dany znak, aby uciekać z domu zarazy. Ale słuchajcie! Co za straszny łoskot podobny do grzmotu dochodzi przez Oeil-de-Boeuf ! Dwór to cały wybiega

na wyścigi, aby nowego powitać księcia. Cześć Królewskim Mościom! Dauphin i Dauphinessa stali się królestwem. Różno-rodnemi uczuciami przygnębieni upadają oboje na kolana i wołają łzami zalani: Boże, prowadź i opiekuj się nami, gdyż jesteśmy do rządów za młodzi! Tak, zapewne, że za młodzi!“ „W ten sposób uderzył zegar czasu z hałasem gromu i dawny okres przeminął, ów Ludwik, który był, leży tutaj, kawał brzydkiego prochu, oddany staraniu kilkorga ubogich ludzi i duchownym w Chapelle ardente, którzy go kładą jak najśpie-szniej w dwie trumny ołowiane i nalewają w nie obficie spirytusu. Nowy Ludwik jedzie ze swym dworem po południu do Choisy; jeszcze płyną łzy królewskie, ale obłudnie wypowiedziane słowo Monseigneura d’ Artois pobudza wszystkich do śmiechu, i — już nie płaczą. Lekkomyślni śmiertelnicy, ponawiacie wasze lekkie życie, idziecie nad niezgłębioną przepaść, która cienką tylko od was jest przedzielona skorupą.“

Takich obrazów jest u Carlyle’a mnóstwo, plastyczność w przedstawieniu rzeczy należy do jego najznakomitszych zalet, a charakterystyki ludzi i czasów, charakterystyki prądów, jakie w danej epoce ludzkości przebiegały, należą do najcelniejszych ustępów w jego pismach historycznych. Carlyle przedewszyst-kiem jest historykiem-filozofem. Ktoby się chciał uczyć dziejów z jego dzieł historycznych, tenby się niewiele nauczył, najczę-ściejby ich nie zrozumiał; trzeba dobrze mieć w pamięci osobistości i fakta rewolucji francuskiej, trzeba się było dobrze oczytać w pamiętnikach współczesnych, aby historja rewolucji francuskiej Carlyle’a prawdziwą sprawiła przyjemność i właściwy przyniosła pożytek. Carlyle niepospolity już wpływ wywarł na późniejszych od niego historyków pod względem przedstawienia dziejowych faktów i osobistości, a zdaje nam się, iż się nie pomylimy, utrzymując, że jego książka o rewolucji francuskiej i jego sposób pisania wywołały dzieło innego autora o tym samym przedmiocie, jedno z najznakomitszych może, jakie o rewolucji francuskiej istnieją. Mam tutaj na myśli dzieło Taine’a : Les origines de la France contemporaine, w któ-rem bezsprzecznie znać wpływ sposobu pisania, właściwego Carlyle’owi. Tylko że Taine unikał błędów angielskiego pisarza, a dobre jego strony starał się wydoskonalić.

Wpływ jednak Carlyle’a na dziejopisarstwo uważamy za daleko niższy, aniżeli jego działania jako filozofa-publicysty w licznych pamfletach i studjach, w których z apostolskiem namaszczeniem poucza ludzkość o najszlachetniejszych ideach, mających swoje źródło w jedynem naszem zbawieniu, w jedy-nem naszem szczęściu, w pracy. Pomimo że niema narodu, przystępniejszego dla ideału pracy nad naród angielski, pomimo że Carlyle nowego pod tym względem kierunku w swej ojczyźnie nie stworzył, bo kierunek ten od wieków już istniał — przecież przyczynił się ogromnie do wzmocnienia narodowego ideału i przeniesienia go do literatury. Natchnął on swą wielką wiarą w pracę wielu z nowych angielskich pisarzy, którzy myśl jego popularyzowali i nieśli ją w najdalsze okolice świata. Dość nam tutaj wymienić Smilesa i jego dzieła o obowiązku i oszczędności, które do dziś dnia przeszły całą ziemię, i niemasz narodu, poczuwającego się do wspólnictwa w wielkich obowiązkach ludzkości, któryby nie przetłumaczył tych dzieł na swój własny język i nie uważał ich za księgi mądrości. Idealista więc, mistyk Carlyle, stał się jedną ze sprężyn, działających na przemożne koło, które porusza wszystkie stosunki świata zapomocą owego mistycznego słowa : praca. Szczęśliwy naród, który słowo to dobrze pojął i zrozumiał, szczęśliwy, jeżeli tylko takich ma idealistów!

1882.

>"

Pi

WIKTOR HUGO I EMIL ZOLA.

Gdy pewnego razu jakiś księgarz paryski przyszedł do Wiktora Hugo, objawiając mu chęć wydania wyboru jego pism, usłyszał następującą odpowiedź: „Robisz pan na mnie wrażenie człowieka, który, pokazując w swych ręku kamienie, uzbierane na Mont-Blanc, sądziłby się upoważnionym do powiedzenia ludziom : Oto Mont-Blanc.“

że Wiktor Hugo nigdy skromnym być nie umiał, to rzecz powszechnie wiadoma — odpowiedź też taka, dana księgarzowi, nikogo dziwić nie może, jak również nie dziw, że Hugo rzeczywiście nie skłonił się nigdy do wydania wyboru swych pism, chociaż, prawdę mówiąc, myśl księgarza nie była zła, bo w dziełach wielkiego poety wiele się znajdzie niepotrzebnego balastu, o którymby snadnie można zapomnieć. Człowiek jednak, któremu w końcu życia wszystko się wiedzie, który przeżył znienawidzonego sobie Napoleona III, doczekał się zrealizowania swych politycznych idei, dorobił się kilkumiljonowego majątku, a otoczony jest dworem fanatycznych wielbicieli, człowiek zresztą, który nie przeszedł ulicą Paryża, aby tysiąc głów się za nim nie obróciło, który nie ukazał się na żadnem zgromadzeniu, aby nie wywołać burzy okrzyków i grzmotu oklasków — człowiek taki umiał zaspokoić i swój wydawniczy kaprys. I oto księgarz paryski nie stanął już przed publicznością pięciu części świata z garścią kamieni z Mont-Blanc, ale z całą potężną górą, z czterdziestu tomami pism sławnego poety, na pięknym papierze, w dużej ósemce — i mimowoli wyrywa nam westchnienie

z piersi:

— Mój Boże, jak to wysoko na szczyt tych czterdziestu

tomów, ile to się usunie pod nogami niepotrzebnego żwiru, ile

to razy obejmie nas najzupełniejsze znużenie, nimbyśmy do ostatniej karty tej papierowej piramidy dojść zdołali i objęli przeszło sześćdziesięcioletnią twórczość wielkiego autora! Ile tam fantazji, ile myśli, ile namiętności, a ile zresztą dumy, próżności, zarozumiałości! Z wyżyny tego stosu dzieł otwierają się widoki dalekie, cudowne, któremi szatan mógłby kusić dumę ludzi najszlachetniejszych, jak również stamtąd można spoglądać w przepaści, w których pełza gad ludzkiej zawiści, w których się tarzają takie potwory zbrodni, jakie tylko w najdzikszej mogą powstać wyobraźni!

Jak oko sięgnie, wynurzają się postacie, które jeżeli raz się odbiły w naszej głowie, już w niej na zawsze pozostaną; można je znienawidzić, można się niemi zmęczyć i znużyć, ale zapomnieć nigdy. Owszem, rosną one w pamięci od roku do roku, i jak cienie w zachodzącem słońcu tern większe przybierają kształty, im bardziej się od nich oddalamy. Kształty to i typy najrozmaitsze; porównajcie Cosettę z Lukrecją Borgią, Rolanda z Legendy wieków z Quasimodem, Gawrosza i Karola piątego, albo przesuńcie sobie przed oczyma takie typy, jak: Javert, Gwynplaine, Triboulet, Cimo’irdain, Gilliatt, Ursus, Jean Valjean i t. d. — co za wydatność, co za rozmaitość — a na każdej z tych postaci wycisnął Hugo piętno swego genjuszu.

Wydanie dzieł Wiktora Hugo cofa nas do najsilniejszych wrażeń, jakie na nas wywarła literatura w młodocianych latach, przypomina nam, jakeśmy, przeczytawszy po raz pierwszy Notre Dame de Paris, miesiącami nie mogli się uwolnić od oryginalnie pięknego obrazu Esmeraldy i jak później każdą cygankę stroiliśmy w jej szaty, lub jak siedm trumien Lukrecji Borgii na długi czas okrywało nam kirem wszystko, na cośmy spojrzeli. Dzisiaj z przyjemnością witamy tych dawnych znajomych, stojących już zgodnie, razem, aby sławić wielkość mistrza, i nie powiemy, żebyśmy nie patrzyli z pewną radością na kilka pierwszych tomów wydawnictwa, które nam gromadzi te skarby fantazji.

Autorska duma Wiktora Hugo zwyciężyła zatem, a prawie wdzięczni mu jesteśmy, że mamy cały Mont-Blanc jego talentu przed sobą, że nie potrzebujemy gromadzić skały do skały, urwiska do urwiska, aby mozolnie wspinać się na szczyty i robić

przegląd tej rzeszy olbrzymów cnoty i występku, którą on stworzył. To zestawienie potężnych utworów godzi nas potrosze z jego pychą, zaciera ów obraz niesympatycznego poety i każe owszem wierzyć, że tej nadzwyczajnej ufności w potęgę swego genjuszu zawdzięczamy tak wielkie dzieła.

Musimy się jednak wytłumaczyć z tego, że mimo pięknych wspomnień Esmeraldy, mimo niejednej biesiady ducha, którą nam sprawiły dzieła Wiktora Hugo — obraz jego tkwił w nas niesympatyczny. Niemało się do tego przyczyniły gwałtowne, często bezwzględne, niesprawiedliwe wycieczki, któremi on umie nawiedzać swoich przeciwników politycznych, więcej jednak, niż te zarzuty, opowiadanie jednej z naszych najznakomitszych kobiet, która, ciekawa będąc poznać wielkiego poetę, odwiedzała go w owym domu pod nr. 20 na rue de Clichy w Paryżu, który się stał miejscem pielgrzymki mnóstwa dziennikarskich sprawozdawców z różnych stron świata, wielu młodych poetów, mężów politycznych o skrajnych barwach i artystów. Otóż owa kobieta, której smakowi ufaliśmy, opisała nam Wiktora Hugo na tle jego ciemno-ponsowego salonu w ten sposób, że z tego opisu pozostało nam w pamięci ji. kieś bożyszcze na czerwonym aksamicie, przed które przychodzą wysłańcy różnych narodów, aby mu spojrzeć w oczy, pokłonić się i wysłuchać zapewnienia, że on jest zwiastunem wszystkiego, co wielkie i szlachetne na świecie, a poza nim wszędzie marność i ciemności.

Jeżeli w duszy naszej tkwi jakiś obraz niesympatyczny, szczęśliwi zawsze jesteśmy, gdy go możemy zamienić na obraz piękniejszy i radzibyśmy, aby się z nim tak działo, jak z owemi mglistemi widokami, które powoli nikną w oczach, w coraz to nowe, często szlachetniejsze przemieniając się kształty. Otóż portret Wiktora Hugo uległ takiej przemianie w naszym umyśle, a powodem tego było zupełne wydanie dzieł, które nam na pamięć przywiodło dawniejsze, najpotężniejsze jego utwory. Drugim powodem rzeczonej przemiany była książka sympatycznego włoskiego autora Edmunda de Amicis, w której spisał swoje wrażenia z kongresu literackiego w Paryżu, a w niej jeden z celniejszych ustępów poświęcił wizycie u Wiktora Hugo. Znajdujemy tam ten sam ponsowy salon, o którym słyszeliśmy, ale autor, który tam wchodzi, który go opisuje, jest dziwnie

wrażliwy na wszystko, co wielkie i piękne, i wszędzie potrafi dodatnie strony spostrzec i podnieść. Jego opowiadanie zmieniło w nas przeto ów niemiły posąg bożyszcza, a zmieniło go w ożywiony obraz dworu najpotężniejszego pisarza Francji.

Jak opowiada Amicis, Wiktor Hugo mieszka na drugiem piętrze. Dzwoni się, wychodzi une gouvernante, jak ją w Paryżu nazywają, pyta o nazwisko i pozostawia gościa w przedpokoju, w którym niema nic szczególnego prócz wiszącej lampy. Przed dziewiątą z rana poeta nie wstaje, więc też nie przyjmuje, później pisze do czwartej, a dopiero wieczór, po obiedzie, który bywa późno, otacza się swymi znajomymi i na wieczór zaprasza tych, którzy zdała przyjeżdżają, aby usłyszeć słowo z tej potężnej piersi albo powiedzieć, że byli w Paryżu i widzieli Wiktora Hugo... Wieczorem więc la gouvernante prosi gości do saloniku; chwilkę się czeka, bo w sąsiednim pokoju są goście i poeta kończy rozpoczętą rozmowę. Wreszcie port jera się uchyla, a ręka, która pisała Notre-Dame i Legendę wieków, wita nas uprzejmie.

Wiktor Hugo jest średniego wzrostu, lekko pochylony, barczysty, ma dużą głowę, ale piękną, silną szyję, szerokie barki, krótkie i grube ręce, cerę trochę śniadą, znamionującą siłę i zdrowie. Cała postać ma w sobie coś atletycznego. Włosy gęste, krótko jak szczotka ostrzyżone, broda pełna, ale również krótka, bardzo biała; oczy podłużne, trochę zukosa pod czołem wprawione, co nadaje twarzy pewną oryginalność. Oczy to bardzo żywe i bardzo ruchliwe, przenikające do głębi. Jakiego jednak koloru? tego już nasz sprawozdawca nie zauważył z powodu roztargnienia, w które go wprawił widok wielkiego człowieka. Zauważył tylko, że poeta miał na sobie żakiet z czarnego orleanu i zwykłą swą czarną kamizelkę, zapiętą aż pod szyję.

Wiktor Hugo robi wrażenie człowieka bardzo smutnego; gdy jest zamyślony, twarz jego staje się nad wyraz poważną, prawie ponurą. Zdawałoby się, że ten człowiek nigdy się nie śmiał, że nie jest zdolny do śmiechu, a gdy patrzy, to tak głęboko przeszywa swym wzrokiem, że miałoby się ochotę zwrócić się do niego ze słowami : „Mistrzu, zrób mi tę łaskę i nie patrz na mnie!“ Jest to wzrok zimnego sędziego albo przeciwnika w pojedynku, któryby cię chciał przeszyć. „W tych chwilach — powiada Amicis — włóż mu w myśli biały turban na czoło, a będzie starym szeikiem, przybierz go w hełm, a stanie się posiwiałym w boju żołnierzem, włóż mu koronę na czoło, a będzie jakimś średniowiecznym królem, mściwym i nieubłaganym. Jest w nim coś z surowości kapłana i ponurego majestatu wschodniego maga. Rozumieć można zupełnie, że z tej głowy wyszły czarne postacie więźniów, skazańców, że w niej się zarysowały ponure duchy, trumny, że w niej wzięły początek nienawiści i groźne gniewy. Zaledwie jednak spostrzec się można, a już pod wrażeniem jakiegoś zabawnego opowiadania, jakiejś brukowej anegdotki człowiek ten wypogadza się śmiechem szczerym i wesołym, pokazując swe białe zęby, a w czasie śmiechu twarz przybiera tak pogodne i tak młodzieńcze wejrzenie, że odrazu zrozumiałeś, iż ten człowiek mógł stworzyć takie typy jak Dćruchette, Gillenormand, Mademoiselle Lise, don César de Bazan lub Gavroche. Ten uśmiech wszakże, to tylko rzadka błyskawica na poważnej twarzy.“

Hugo wprowadził swego gościa do drugiego salonu, do owego ponsowego, w którym cztery kanapy stały półkolem naokoło kominka, a nad kominkiem staroświeckie zwierciadło. Było tam kilkanaście osób, częścią przyjaciół domu, częścią jednodniowych gości, ciekawych oglądać poetę i mówić z nim. Do pierwszych należał mulat o kolosalnych kształtach, jakiś współpracownik dzienniczka „Petite Presse“ i wysoka kobieta o siwych włosach i głęboko osadzonych oczach ze smutnem spojrzeniem. Była to panna Drouet, słynna aktorka, która po raz pierwszy grała Lukrecję Borgię w roku 1833 w teatrze „de la Porte-Saint-Martin“. Kilku młodszych poetów, wielbicieli talentu gospodarza domu, także do częstych należało gości, pomiędzy nimi Leconte de Lisie i Catulle Mendès — wszyscy tytułowali Wiktora Hugo : mon maître, mon cher maître i otaczali go najżywszem uwielbieniem. Wszystko to jednak było naturalne, niewymuszone, a w twarzy poety ani na chwilę nie zdradził się jakiś wyraz próżności, owszem, lat pięćdziesiąt podobnych uwielbień musiało go do nich przyzwyczaić.

Rozmowę musieli ubezwładniać obcy przybysze, którzy, podobnie jak nasz Włoch, przyjechali tylko nato, aby zamienić z mistrzem kilka ogólnikowych frazesów — gdyż, jak to widzimy z opisu, wizyta nie była zabawna. Hugo jednak robił wrażenie sympatyczne, a chociażby się z pism jego zdawało, że i w codziennem życiu musi być trochę deklamujący i przesadny — to przy bliższem poznaniu widzi się w nim człowieka pełnego uprzejmości, słodyczy, nader łatwego w pożyciu, ów wielki Wiktor Hugo, ów literacki miljoner, jeździ najczęściej na imperjalu omnibusów, prowadzi tam rozmowy z robotnikami i cieszy się z tej republikańskiej wysokości, że się nie potrzebuje wymijać z napoleońskiemi powozami.

Otóż tych kilka szczegółów złagodziło w nas twarde rysy tego człowieka, który zdaje się nie znać granic politycznej nienawiści, nieznużonego deklamatora, nie umiejącego nic powiedzieć bez wykrzykników, bez wydobycia najwyższych tonów, na jakie stać głos ludzki. Złe to przyzwyczajenie człowieka wiekowego, trzeba mu jednak choć w części darować, gdyż doszedł do niego, kreśląc rzeczywiste, silne i piękne uczucia w początkowych swych dziełach.

Podczas swego pobytu w Paryżu miał Amicis sposobność poznać się bliżej z Zolą, którego ojciec był także Włochem, pochodzącym z Treviso. Ojciec powieściopisarza, Francesco Zola, służył jako inżynier w armji austrjackiej, następnie wyjechał do Niemiec i do Francji, gdzie się trudnił budową kolei żelaznych. W Paryżu ożenił się z Kandjotką i miał z nią syna, który dzisiaj tyle krwi psuje krytykom wszystkich niemal narodowości. Stary Zola zostawił wprawdzie po sobie majątek, ale w akcjach jakiegoś towarzystwa, które zlikwidowało się, tak, że ośmnastoletni Emil znalazł się w Paryżu bez utrzymania i musiał myśleć o sobie. Dostał się na jakiś czas jako pomocnik do księgarni Hachetta, gdzie pobierał 100 a później 200 franków miesięcznie, następnie został współpracownikiem „Figara“, ale niebawem stracił to miejsce i pozostał, jak to mówią, na bruku.

Zaczęły się dla niego bardzo ciężkie czasy ; pisał tu i ówdzie, ale zaledwie mógł zarobić na nędzne życie. Wtedy to mieszkał w ubogich częściach miasta, stykał się z owemi warstwami społeczeństwa paryskiego, które tak wiernie opisał w swych powieściach Le Ventre de Paris i U Assommoir, wtedy już miał go-to wy typ Nawy przed sobą. W wieku popisowym nie wiedział jeszcze, czy jest Włochem, czy Francuzem i dopiero gdy się musiał zapisać do list wojskowych i obrać pewną narodowość, został Francuzem, w Paryżu się bowiem urodził i we Francji wychował.

Rozgłosu, a z nim bytu bez trosk dorabiał się powoli, gdyż zrazu powieści jego były przyjmowane obojętnie, z większą ciekawością u obcych, a mianowicie w Rosji, aniżeli we Francji. Dopiero pierwsze tomy cyklu powieści Rougon-Macquart dały mu rozgłos i ogromne dochody. Z przytoczonej książki Amicisa dowiadujemy się, że mieszka on w Paryżu, rue de Boulogne, niedaleko domu Sardou, w mieszkaniu urządzonem artystycznie, jak przystoi na głośnego paryskiego powieściopisarza. Zobaczmy jego pracownię — duży to pokój, jasny, zawieszony obrazami, pomiędzy któremi znajduje się portret samego gospodarza, zapewne malowany przez któregoś z przyjaciół. Na stołach mnóstwo książek i artystycznych drobnostek, świadczących o tern, że Zola lubi swój dom i dużo w nim przebywa. Przez drzwi bocznego pokoju dochodzą wesołe śmiechy dzieci, bo Zola jest żonatym i wzorowym ojcem familji. Wogóle bardzo mało żyje z ludźmi, chyba że potrzebuje studjów do swych powieści; bywa częściej tylko w domu wydawcy, pana Charpentier, który wspaniałe wydaje wieczory, gdzie można także spotkać Gambettę. Raz na miesiąc schodzi się z Flaubertem, Turgenjewem i Gon-courtem na śniadanie, które się przeciąga czasem w nieskończoność, gdy towarzysze okrągłego stołu wpadną na zajmujący przedmiot rozmowy. Ulubionym jego pisarzem jest Balzac, na nim się dużo kształcił, jak również czyta wszystko, co napisze Flaubert lub Taine.

Cała istota Zoli maluje się jednak w sposobie, w jaki swe dzieła tworzy i w jaki do nich zbiera materjał; wynikają stąd jego zalety i wady i tłumaczą się właściwości stylu i sposobu przedstawienia rzeczy. Ustęp, opisujący sposób, w jaki Zola pisze, jest najbardziej zajmujący z opowiadania Amicis’a, tem bardziej że autor przytacza oryginalną o tern z Zolą rozmowę i dosłownie spisuje to, co mu mówił słynny powieścio-pisarz realista.

Posłuchajmy więc opowiadającego o sobie Zoli:

— Oto sposób, w jaki tworzę romans... Ale prawdę powiedziawszy, nie tworzę go, tylko pozwalam, aby się sam tworzył. Nie umiem wynajdować faktów; w tej mierze najzupełniej brak mi imaginacji. Jeżeli usiądę do stolika z zamiarem szukania intrygi albo jakiejkolwiek fabuły do romansu, mogę przez trzy tygodnie smażyć mózg, opierać głowę na rękach i do niczego nie dojdę, nic nie wymyślę. Dlatego postanowiłem nigdy się nie zajmować fabułą. Zaczynam pracować nad romansem, nie wiedząc, jakie się rozwinie działanie, jakie weń wejdą osobistości, jaki będzie początek, a jaki koniec. Znam tylko główną moją osobistość, mego Rougona albo mego Macquarta, mężczyznę czy kobietę — jest to moja odwieczna znajomość. Nią się tylko zajmuję, przemyśliwam nad jej usposobieniem, nad rodziną, wśród której żyła, nad pierwszemi jej wrażeniami i nad stosunkami, w których będzie się obracała. To moje najważniejsze zadanie: badać ludzi, z którymi moja osobistość będzie miała do czynienia, miejscowości, w których będzie mieszkała, jej zajęcia, jej zwyczaje, aż do najdrobniejszych czynności. Gdy zaczynam w ten sposób studja, przychodzi mi na myśl mnóstwo postaci, które się mogą pomieścić w romansie i które mogą być milo-wemi słupami, znaczącemi drogę, jaką mam przebiec.

Gdy to Zola opowiadał, pisał właśnie wtedy Nanę, rozmowa przeszła więc na ten osławiony romans.

— Teraz właśnie — mówił Zola — opisuję Nanę, kobietę półświatka. Jeszcze dobrze nie wiem, co się z nią stanie. Przede-wszystkiem zapytałem sam siebie, gdzie chodzi tego rodzaju kobieta? Chodzi na pierwsze przedstawienia do teatrów. Dobrze! Otóż romans zaczęty. Za pierwszy rozdział posłuży opisanie pierwszej reprezentacji w jednym z modnych teatrów. Aby był dobry opis, trzeba studjów. Idę na kilka pierwszych przedstawień; a więc jutro wieczór do „Gaitć“. Studjuję parter, kulisy, scenę; uważam na najwybitniejsze szczegóły życia teatralnego; jestem obecny podczas ubierania się artystek i, powróciwszy do domu, robię szkic do mego opisu. Kobieta, jak Nana, jedzie na wyścigi, na grand prix. Otóż znowu opis, który wejdzie w mój romans, w przyzwoitym odstępie od pierwszego opisu. Jadę więc studjować grand prix. Półświatek uczęszcza do wielkich restauracyj ; chodzę też do tych lokali przez jakiś czas;

przypatruję się, dopytuję, notuję, zgaduję. I w ten sposób idę dalej, dopóki nie wystudjuję wszystkich widoków tej części świata, w której się obraca zwykle moja bohaterka. Po dwóch lub trzech miesiącach takich studjów wżyję się w te warstwy społeczeństwa: widzę je przed sobą, czuję, żyję wyobraźnią wśród nich i jestem pewny, że potrafię dać memu romansowi ich barwę. Prócz tego, bywając tam przez czas dłuższy, zrobiłem znajomości osób, należących do tej warstwy społeczeństwa, słyszałem opowiadania faktów rzeczywistych, wiem, co się tam zwyczajnie dzieje, nauczyłem się języka, którym tam mówią, nabiło mi się do głowy mnóstwo typów, scen, fragmentów, rozmów, tworzących jakby romans, rozdrobniony na mnóstwo niekształtnych cząstek. Wtedy pozostaje mi najtrudniejsza robota: powiązać jedną nicią wszystkie te reminiscencje i luźne wspomnienia. Jest to prawie zawsze długa praca. Biorę się wszakże do niej flegmatycznie, a zamiast posługiwać się fantazją, posługuję się logiką. Rozumuję i opisuję konsekwencje tego rozumowania. Z takiej czynności wypływa taka i taka. Czy ona może zająć publiczność? Szukam bezpośrednich konsekwencyj jak najdrobniejszych faktów; tego, co wypływa logicznie, naturalnie, koniecznie z charakteru i położenia pewnych osobistości. Sprawuję pracę komisarza policji, który, idąc za małym śladem, chce odkryć autorów zbrodni. Często jednak napotykam w tej mierze na wielkie trudności, nie mam jak tylko dwie nici do związania, jakąś prostą konsekwencję do znalezienia, a mimo to nie mogę dojść do końca i napróżno się trudzę. Wtedy przestaję nad tern myśleć, gdyż traciłbym czas niepotrzebnie. Czekam dwa, trzy, cztery dni. Pewnego pięknego poranku, podczas gdy przy śniadaniu myślę o czem innem, owe nici, o których na chwilę zapomniałem, odrazu się wiążą — wszelkie trudności pokonane. Wtedy promień światła rozjaśnia mój romans, widzę wszystko jasno i dokładnie. Odzyskuję dobry humor, gdyż nie pozostaje jak tylko przyjemna strona mej pracy. Biorę się do niej spokojnie, pedantycznie, piszę codziennie potrosze, trzy stronice wrażeń, ani mniej, ani więcej — i to tylko z rana. Piszę prawie bez poprawek, gdyż całemi miesiącami przemyśli-wam o tern, co mam pisać, a gdy napiszę, składam ćwiartki na bok i już ich nie widzę, aż są wydrukowane. Mogę z pewnością oznaczyć naprzód dzień, w którym powieść skończę. Potrzebowałem sześć miesięcy do napisania Une page d’amour, a cały rok, aby skończyć U Assommoir.

Oto sposób tworzenia najgłośniejszego dzisiejszego realisty; w samem tern pisaniu, w zbieraniu materjałów, w żmudnem dochodzeniu do fabuły jest coś mechanicznego, coś rzemieślniczego, co wyklucza wszelką genjalną, poetyczną inspirację i robi dzieło wiernym może obrazem pewnych warstw społecznych, ale obrazem niesmacznym, pozbawionym wszelkiej kompozycji i śmielszego polotu. Jest to gipsowy odcisk kształtu pewnych osób i pewnych stosunków, podobny do odlewów dra Levitoux, ale równie nieartystyczny i niesmaczny, jak te odlewy.

— L’Assommoir — mówił Zola dalej — najwięcej mi dał do czynienia i nastręczył najwięcej trudności, nim zdołałem ugrupować nieliczne fakta, na których jest zbudowany. Powziąłem myśl napisania romansu o alkoholizmie. Zresztą nic nie wiedziałem. Zrobiłem notaty o skutkach nadużywania trunków i postanowiłem dać umrzeć pijakowi w sposób, w jaki Coupeau umiera. Nie wiedziałem jednak, skąd wziąć portret do tej ofiary; poszedłem więc studjować chorobę i śmierć, jak jaki doktór, do szpitala św. Anny. Następnie wyznaczyłem Gerwazji zajęcie praczki i zaraz myślałem o tym opisie pralni, który umieściłem w romansie; jest to opis prawdziwej pralni, w której długie przepędziłem godziny. Następnie, nie wiedząc nic o Goujecie, którego później wymyśliłem, chciałem się posłużyć wspomnieniami kuźni, w której często dzieckiem bywałem i o której opowiadałem w moich Contes à Ninon. Nie mając jeszcze gotowej treści romansu, ułożyłem już opis uczty w sklepie Gerwazji i przechadzki do Luwru. Wystudjowałem już szynki VAssommoir ojca Colombe, sklepy, hotel Boncoeur, słowem, całe ramy. Gdy już wszystko było gotowe, zacząłem się zajmować tern, co się w powieści dziać miało.

Zola opowiada dalej, jakim sposobem logiką faktów przyszedł do wymyślenia poszczególnych zdarzeń romansu, ale to mogłoby zająć tylko tych, co mają ten romans w pamięci. Do jakiego wszakże stopnia stara się Zola odfotografować rzeczywistość, dowód w tern najlepszy, że Amicis widział u niego najdokładniejsze, jakby przez jakiego inżyniera rysowane plany mieszkania i sklepu Gerwazji, plan całej części miasta, w której mieszkała, narysowane ulice, kędy Nana chodziła, uciekając z domu, tudzież słowniki rzemiosł i fabryk, które mu służą do wyszukiwania potrzebnych słów specjalnych. Ażeby w zupełności wyczerpać szereg słów i zwrotów, używanych w najniższych warstwach społeczeństwa, ułożył sobie sam słownik wyrazów i sposobów mówienia, które spotykał w ludowych książkach i które słyszał na ulicy. Pisząc VAssommoir, brał wyraz po wyrazie, zwrot po zwrocie z tego słownika, wykreślając te, których już użył, aby się często nie powtarzać.

— Jestem człowiekiem cierpliwym — mówił o sobie — pracuję z wytrwałością starego kompilatora; cieszą mnie nawet zajęcia jak najbardziej materjalne; przywiązuję się do moich notât i papierów i rozkoszuję się w mej pracy i tak mi w niej dobrze, jak próżniakowi w wygodnym fotelu.

Zdaje się nam, że tych kilka uwag, które sam Zola o sobie wypowiedział, wybornie go malują — okazują nam człowieka bez imaginacji, pozbawionego szerszej twórczości i wszelkiej iskry poetycznej, pisarza, który chodzi od śmieciska do śmie-ciska, wybiera to, co najbrudniejsze i z tych zapleśniałych cząstek chce zeszyć ubranie. Nie dziw też, że to ubranie staje się brudniejsze, aniżeli nawet bluza pijaka, aniżeli łachmany, któremi się żebrak przykrywa.

1880.

W DOMU LESSEPSA.

Ile razy mi się zdarzyło słyszeć opowiadających o słynnym twórcy kanału Sueskiego Lessepsie, tyle razy rozmowa zejść musiała na panią Lesseps i liczną, bardzo liczną jej dziatwę. Ktokolwiek się zbliżył do wielkiego inżyniera, musiał wynieść przekonanie, że miał do czynienia z wzorem ojców rodziny, ideałem energji i rzutności, a kto się poznał z panią Lesseps, temu piękna, młoda jej postać na długo utkwiła w pamięci.

Pewnego razu mówiłem z kimś, kto był pod urokiem tej kobiety, a osobliwie pod miłem wrażeniem pierwszej u niej wizyty. Nasz znajomy miał interes do Lessepsa, a nie znając bliżej jego stosunków rodzinnych, zadzwonił na trzeciem piętrze Nr. 9, ulica Richepanse w Paryżu. Przyjęła go jakaś czarująca młoda osoba, prosząc, aby się zatrzymał w salonie, gdyż Lesseps przyjdzie niebawem. Łatwo się było do tej prośby nakłonić, widząc przed sobą wesołą, ożywioną Francuzkę. Sądząc, że ma przed sobą pannę domu, zaczął gość tytułować ją Mademoiselle ; pani domu nie przyjęła tego tytułu, ale poprosiła go do przyległego dużego pokoju — i wskazała na ośm łóżek dziecinnych, poustawianych wokoło ścian. Była to pani Lesseps...

Gdy księstwo S. wrócili do kraju po przepędzonej zimie w Egipcie, nie mieli dość przyjemnych słów, opowiadając o tej europejsko-egipskiej rzeszy dziecinnej, o tym siwym już, ale pełnym życia ojcu, krążącym ciągle pomiędzy Paryżem, Egiptem a Ameryką, o tej uroczej wreszcie Francuzce, której to najmniejszego nie sprawia trudu, przenosić się na zimę z dziesięciorgiem dzieci, trzema niańkami i dwiema mamkami z Paryża do Aleksandrji, a w lecie do Chenaie we Francji, do pięknie urządzonego zamku.

Znając już z opowiadań tę dziwnie sympatyczną rodzinę Lessepsów, z prawdziwą przyjemnością spotkałem kiedyś uzupełnienie obrazu, jaki sobie o niej utworzyłem, w książce Adrjana Marxa, do której słynny Sardou napisał przedmowę.

Przedewszystkiem i Marxa uderzył u Lessepsów legjon małych cherubinów. Zaledwie wszczęła się ciekawa z gospodarzem rozmowa, kiedy z różnych stron drzwi się otwierają i formalny strumień dzieci zalewa pokój. Historyczne dwie mamki niosą najmłodszych Lessepsów na ręku w przekonaniu, że wszędzie mają wstęp wolny i że wszędzie będą dobrze widziane. Wołania i krzyki: „Papa! Papa!“ odzywają się ze wszystkich kątów, papa jednak, który mógłby być dziadkiem, najspokojniej prowadzi rozpoczętą rozmowę, przyzwyczajony do tych wrzasków, któreby w rozpacz wprowadziły starego kawalera. Nota bene: te wszystkie większe i mniejsze dzieci biegają latem i zimą boso, a nigdy nie miewają katarów. Pani Lesseps protestowała zrazu przeciw temu systemowi trochę spartańskiej higjeny, ale zczasem dała się przekonać i najzupełniej podzielała pod tym, jak i pod innemi względami, zdanie swego męża. Ale też słynny ten człowiek, o którym powiedziano, że jeżeli mu Bóg da zdrowie, założy bulwary pomiędzy Paryżem a Pekinem, sam był po-części Spartaninem, który nie wie, co to fizyczne znużenie, nie pojmuje życia bez wiecznej pracy i ruchu. Latem zapraszał on czasem gości do swego zamku w Chenaie — ale paryżanie mieli się tam zpyszna! Uprzejmy gospodarz ubierał się w turban i płaszcz arabski, trenował gości po połach i lasach, po wycieczkach i polowaniach, a wieczorem, jakgdyby dzień cały spoczywał, otwierał bal w pierwszą parę, a nazajutrz wstawał co świt i pędził konno za interesami.

Ta dzielność jego i niespożyta, bezprzykładna energja, wpłynęły swego czasu na przyśpieszenie budowy kanału Sue-skiego. Gdy po raz pierwszy Lesseps był w Egipcie celem zyskania zwolenników dla swej idei, napotkał na wielką opozycję pomiędzy wyższymi oficerami w świcie wicekróla. Pewnego dnia jechał na pysznym karym arabie do obozu wicekróla w puszczy, a chcąc się prędzej dostać do namiotu, otoczonego wałem z kamieni, na dwa metry wysokim, przeskoczył w obecności sztabu wicekróla lekko, jak dżokiej, tę zaporę, i stanął pomiędzy zdziwionymi oficerami.

— Kto tak lekko przeszkody przesadza, ten musi być dzielnym, rozumnym człowiekiem — powiedzieli muzułmanie i już się nie sprzeciwiali budowie kanału, który zrazu uważali za plan szalony i niepotrzebny.

Tego samego dnia wieczorem orzeł szybował w powietrzu na dwieście metrów nad namiotami. Lesseps chwycił za karabin — a ptak padł u nóg wicekróla. Odtąd posiadł już serce synów Mahometa, w których nie wygasły jeszcze rycerskie tradycje kalifów.

Lesseps uśmiechał się na wspomnienie tego faktu i ożywiał się na myśl, że chcąc wykonać kanał Sueski, musiał walczyć przez lat dwadzieścia, do roku 1870, i że nie było dnia w tej długiej przestrzeni czasu, w którymby nie miał jakiej trudności do pokonania. Nawet w dzień otwarcia kanału, kiedy już zjechali się monarchowie, aby inaugurować wielkie dzieło, kiedy wszystko zdawało się skończone, nie był jeszcze pewien swego triumfu. W wigilję bowiem pamiętnego dnia donoszą mu, że w jednem miejscu kanału ciężki statek zatonął, w innem pożar ogarnął roboty z drzewa, w trzeciem skała olbrzymia oderwała się z gór i zatamowała komunikację. Nikt prócz Lessepsa nie myśli o możliwości usunięcia tych przeszkód, wszyscy go proszą, aby odroczył uroczystość otwarcia.

— Macie dynamit, aby wysadzić w powietrze okręt, który zatonął; wodę, aby pożar ugasić; a tysiące ludzi i przyrządów, żeby skałę usunąć! — odpowiedział Lesseps i nie chciał nawet mówić o odroczeniu uroczystości.

Ale okręt nie dał się ruszyć z łatwością, o podniesieniu skały także trudno było myśleć, a pożar straszniejszy był, niż myślano. Lesseps jednak nie dał się przerazić, nie zachwiał się w swem postanowieniu, kazał użyć wszelkich sił do ostateczności, aby usunąć przeszkody.

— Wystawcie sobie — opowiadał później — że z rana w dniu otwarcia kanału nie wiedziałem jeszcze o rezultacie przedsięwziętych usiłowań. Gdy „Orzeł“, na którym się znajdowała cesarzowa Eugenja, wpływał do kanału, nie byłem pewny, czy droga jest wolna a niepokój miotał mną, jak gorączka. Najmniejsza przeszkoda byłaby sprawiła najżywszą radość moim nieprzyjaciołom, którzyby byli nie omieszkali wołać na całe gardło: „A nie mówiliśmy, że cały projekt był projektem war-jata“ — zresztą, jakieby to było rozczarowanie dla tych wszystkich książąt i księżniczek, którzy się zjechali z czterech stron świata, aby wielkie podziwiać dzieło!

Umówiłem się z kurjerem, który miał naprzeciw mnie przypłynąć na małym egipskim statku, że stojąc na pokładzie skrzyżuje ręce na znak, że można kanałem przepłynąć bez przeszkody.

Flota z królami i książętami wypłynęła, stanąłem z bijącem sercem w koszu na maszcie „Orła“ i patrzyłem w przestrzeń — ale długo, długo nic nie widziałem... Nareszcie statek awizowy rysuje się na horyzoncie, zbliża się... Przez lunetę spostrzegam człowieka — ale ręce ma zwieszone ! Byłem bardzo wzruszony ! Przecieram szkła teleskopu, spoglądam na nowo i widzę — co za radość!... kurjer krzyżuje ręce w umówiony sposób! Prócz mnie, wicekróla i kilku inżynierów nikt nie wiedział o przeszkodach, które musiałem usunąć. Nic nie mówiąc, wysiadłem z kosza, wypiłem szklankę wody i upadłem w fotel na pokładzie „Orła“. Zasnąłem twardo... We dwie godziny później obudziły mnie głośne okrzyki.

— Zbudzono pana — usłyszałem głos cesarzowej, która tuż obok mnie siedziała. — Aleś pan spał wybornie !

— Najjaśniejsza Pani! — odpowiedziałem, przecierając oczy — od lat dwudziestu tak dobrze nie spałem...

W mieszkaniu państwa Lessepsów w Paryżu mnóstwo drobnostek, mnóstwo ciekawych przedmiotów przypomina te pamiętne chwile. Stoły i konsole obciążone pamiątkowemi bron-zami. Czara ze srebra i złota, którą wielkiemu inżynierowi ofiarowała cesarzowa Eugenja, ma wartość 200.000 franków. Słynny paryski jubiler Tanière pracował nad nią rok cały. Wszystkie mocarstwa ofiarowały Lessepsowi swe naj zaszczytnie jsze odznaki honorowe. A gdy go pytano, co mu jeszcze złożyć mogą w darze, jeżeli wykona swój projekt przekopania przesmyku Panamy — Lesseps odpowiadał:

— Niczego już nie zazdroszczę i nie chcę żadnych nagród... Nie przywiązuję wartości do bogactwa, gdyż mam małe po-

trzeby. O jedno tylko proszę Boga: aby dzieci moje zdrowo się chowały i aby się im dobrze wiodło! Dla mnie dostateczną jest nadzieja, że wejdą w świat i życie dumne ze swego ojca i szczęśliwe, że będą mogły dalej prowadzić jego dzieło — dzieło ludzkości i cywilizacji...

Jakie to małe życzenie — a przecie jak wielkie!...

Z DZIEJÓW LITERATURY

t

>

PASZKWIL POLSKI.

I.

Prostak miota obelgi na swego przeciwnika, wykształcony obmawia go i szyderstwami obrzuca, słowa się różnią, ale przyczyna zostaje ta sama: namiętność, interes, zawiść, zazdrość, fanatyzm i tysiące tych czarnych kruków, które krążą wśród ludzi, złowrogi roznosząc okrzyk. Im twardsze społeczeństwo, im skorsze do czynu, tern trudniej sobie pobłaża, tern otwartszej do siebie używa mowy — słodkie wyrazy w salonach, na wojnie padają ciosy... Szyderstwo niemałą zawsze bywało bronią — ludzie lubią się śmiać, a obawiają się, aby ich nie wyśmiewano, przekonani, że zgryźliwemu dowcipowi przyklaśnie świat cały, i że go tysiącznem rozniesie echem.

Pochwalne hymny i wiersze pełne żółci i jadu spotykają się najczęściej z sobą — panegiryk i paszkwil, to rodzeni bracia — powodem i celem obydwu są wybitne osobistości, dla jednych niebezpieczne dla drugich łaskawe. Nie we wszystkich epokach jednostki wysuwają się naprzód z równą śmiałością; są epoki uprzywilejowane w potężne umysły. Gdzie Cicero walczy z Ka-tyliną, tam bądź pewny paszkwilu — w Atenach za czasów Pe-ryklesa przez kilka lat więcej powiedziano złośliwych wierszy, zjadliwych grano komedyj, aniżeli w Spareie przez trzy wieki, bo tutaj jednostki nic nie znaczyły, tam zaś każdej chwili wzbijał się nowy umysł i mógł drugim przewodzić.

Paszkwil i satyra nie idą w parze, bo pierwszy przywiązuje się do osobistości, a satyra do nadużycia. Tamten ma na celu zaspokojenie własnej nienawiści, ta zaś triumf prawdy. Dlatego też w różnorodnych spotykamy je czasach; aby napisać satyrę, trzeba stać na stanowisku spostrzegacza, trzeba się wznieść nad

osobiste dążności, odrzucić własne interesy, podczas gdy ten, co rzuca paszkwil pomiędzy tłumy, stoi sam w szeregu walczących, broni sprawy, która go bezpośrednio dotyka. Ostatni nie ma czasu do rozwodzenia długich żalów i do wyszukiwania pięknych słów, celem jego jest osiągnięcie bezpośredniego skutku, wylewa on swą żółć jeszcze wtedy, kiedy nadzieja wygranej niezupełnie minęła, a ośmieszenie przeciwnika, zdarcie z niego aureoli może osiągnąć praktyczny skutek. Satyryk zaś boleje najczęściej nad czemś, co się tak łatwo odwrócić nie da, co się stało złem po-wszechnem; stoi on na stanowisku moralisty, na stanowisku szlachetniej szem, ale może nie tyle skutecznem. Kochanowski pisze swego Satyra, kiedy rycerski duch upada w narodzie, kiedy cudzoziemskie zwyczaje weszły do dworu magnata. Nie-bardzo się może spodziewa poeta, aby złe odwrócił, ale wylewa swe żale, bo boleje nad złem, bo serce ma żółcią zatrute. Toż samo Opaliński i Krasicki uderzają na złe wkorzenione, na wady powszechne, śmieją się, karcą i szydzą — ich głos wydaje się jednak jak głos chóru greckiego, który wyraża wprawdzie swe poważne zdanie, ale akcja toczy się bez względu na niego i milczeniem zbywa jego morały.

Satyryk jest zazwyczaj mniej zjadliwy, mniej namiętny, aniżeli ten, co walczy paszkwilem, bo ułomna ludzka natura zwykle się tern bardziej oburza, co ją osobiście dotyka. Wyjątkiem może jest Juwenal i pokrewny mu Persjusz, u których wiersze kipią gniewem i z wściekłością rzucają się na społeczeństwo, a chociaż nie mierzą wprost do pewnych osób, przecież wszystkie złości ludzkie w sobie zawarły. Oburzenie jednak i gniew tych satyryków odpowiadają w zupełności strasznym stosunkom, przeciw którym powstają — wielkie zbrodnie wielką musiały wywoływać reakcję. Zresztą satyra spokojniej szem płynie korytem i najczęściej jest już głosem wołającego na puszczy. Cerwantes urządza swą nieporównaną krucjatę przeciw rycerstwu wtedy, kiedy to rycerstwo własnym rozkładem upadało i nie było dla niego ratunku. Błędy angielskiego społeczeństwa, z których szydzi Swift, istniały oddawna — jego satyryczne pisma do dziś dnia nie straciły czytelników, bo po większej części powszechne błędy miały na oku, niekiedy tylko stawały się paszkwilem, dążąc do pokonania pewnych osobistości.

Nie trzeba paszkwilu brać za jedno z pamfletem, dzieckiem trybuny i dziennikarstwa, owocem nowszych czasów. Ostatni, szlachetniejszy, mierzy wprawdzie w osobistości, ale widzi je tylko w publicznem życiu, nie ma oczu i uszu na prywatne stosunki człowieka. Cel jego ten sam co paszkwilu — wydarcie przeciwnikowi zwycięstwa, środki tylko i pobudki wyższe, a areną działania prawdziwie wykształcone społeczeństwo. Francja i Angl ja rozwinęły pamflet; najznakomitsi mówcy byli wybornymi pamflecistami, umiejąc w jednej chwili ośmieszyć zdania i zasady przeciwnika. Wiek XVI jeszcze nie znał pamfletu; osobistości zanadto tam naprzód występowały, aby nie korzystano z ich prywatnego życia, z ich zwyczajów, ubioru a nawet fizycznych ułomności i nie wciągano do walki wszystkiego, co się tylko użyć dało. Wszelka broń była dobra, byle głębokie zadawała ciosy.

Natomiast wiek XVI wykształcił paszkwil, a w swym kołczanie nosił tysiące zjadliwych strzał. Niemasz podobno epoki w dziejach, któraby się tak lubowała w paszkwilu jak epoka tak zwanego Odrodzenia. Wszak z owych czasów pochodzi jego nazwisko, wszak z końcem XV wieku miał szewc Pasquino swój sklep w pobliżu pałacu Orsinich w Rzymie i zamiast szyć buty zgromadzał u siebie grono dowcipnisiów, którzy przylepiali złośliwe wierszyki na piedestale pobliskiego pomnika. Inni dowcipnisie pozazdrościli im pomysłu i odpowiadali na satyrę satyrą, składając ją u stóp innej statuy na placu marsowym (Martis forum). Stąd Pasquino i Marforio stali się dwoma idealnemi postaciami, walczącemi ze sobą dowcipem i sarkazmem, a nazwiska Aleksandra VI, Klemensa VII lub Leona X dopomogły im do rozniesienia swej sławy po całym świecie. Aż do dalekiej Polski dobiegały te paszkwile, a nawet we Fraszkach Kochanowskiego znajdujemy ich ślady; wcielił on w nie bowiem zjadliwy dwuwiersz na Aleksandra VI, powtarzany w języku łacińskim w ówczesnym Rzymie.

życie publiczne XVI wieku nie mogło się obejść bez pochwalnego epigramatu i złośliwego paszkwilu. Gdy Benvenuto Cellini wystawił we Florencji na widok publiczny swego Per-seusza, tysiące epigramatów poprzylepiano na murach stolicy, podnoszących pod niebo wielkie dzieło mistrza, żadna wesoła

uroczystość nie mogła się obejść bez gradu poetyckich utworów. Lukrecja Borgia, zostawszy ferarską księżną, upadała od znużenia, słuchając ubóstwiających ją poematów, genjusz Ariosta nie odpychał od siebie pochlebstw dla domu Esteńskiego. Z równą jednak, naiwną, że tak powiem, szczerością, obsypyf-wano te same osoby jaskrawemi obelgami, które przed chwilą porównywano do Jowisza lub Minerwy, do Junony lub Plutona i w Olimpie nawet za skromne dla nich znajdowano wzory. Zbrodnia mogła się pocieszać, że miała swoich obrońców, cnota się troszczyć, że ją zapoznano.

Na wszystkich krańcach cywilizowanej Europy walczono paszkwilem; reformacja postawiła go w szeregu swych najznamienitszych obrońców, ale i Rzym nawzajem umiał się nim posługiwać. Luteranie malowali papieża z oślemi uszami, papiści zrobili z głowy Lutra rodzaj kobzy, na której szatan fałszywe wygrywa tony. żadna też epoka nie pozostawiła tyle znakomitych paszkwilów, co wiek XVI. Osobna powstała literatura — literatura paszkwilu. Czemże są dzieła Rabelais’go, jeżeli nie zbiorem szyderczych pocisków na ludzi i stosunki, przystrojonych w formę ekscentrycznej powieści. Gargantua chwali paryską Sorbonę, że jest większa od Boga, bo Bóg stwarza śmiertelne istoty, a Sorbona nieśmiertelne — spory i procesa... Episto-lae obscurorum virorum, zbiór ostrych paszkwilów, niesłychane miał w Niemczech powodzenie, a poważny Erasmus Rotterdamski tak się z nich śmiał, że ze śmiechu ciężko zachorował. Wszakże i sam Erazm nie jest bez grzechu, on to zadziwiał kilka pokoleń swą Pochwalą głupstwa, i nie wahał się zstąpić z poważnej scholastycznej katedry, aby szyderstwem torować drogę swym zasadom.

Nawa głupstwa, książka z mnogiemi ilustracjami, wzięła sobie za zadanie ośmieszyć wszystkich, których w sobie pomieścić miała prawo. A podjęła się niemałego zadania, bo liczba głupców jest nieskończona — stultorum numerus est infinitus. Początkowo napisana przez Niemca, tłumaczona prawie na wszystkie języki, śmiała się i z duchownych i świeckich, z gadułów i hipokrytów, ze złotej młodzieży, wchodzącej do kościoła z psami i sokołem na ręku, lub też z żebraków udających nędzę, aby obfitą zbierać jałmużnę. Bogowie Olimpu zaczęli się trwożyć, widząc nieskończoną armję półgłówków. Minerwa na ser jo o swój tron się zaniepokoiła, widząc mnóstwo doktorów i uczonych, którym ośle uszy z pod czapki wyglądały, matematyków, pozbawionych zdrowego rozsądku, astrologów, nie mających wyobrażenia o ruchu ciał niebieskich, poetów bez fantazji, filozofów bez myśli.

Dwór królowej Nawarry, Małgorzaty, siostry króla Franciszka I, był stekiem dowcipnisiów, walczących z papiestwem. Paryska Sorbona spaliła jej satyryczne dzieło Le Miroir de l’âme pécheresse; król niemało miał kłopotu, aby zasłaniać jej ulubieńców, rozrzucających paszkwile po Francji przeciw prawowitej kościelnej władzy. Dziesięć spokojnych wieków mogłoby istnieć tern życiem, które rozwinął wiek XVI. Namiętności wrzały, ludzie wyrastali w olbrzymów, każda zbrodnia i każda cnota zdobyła się na swój typ, górujący do dziś dnia w swojej dziedzinie. Chcesz ideału zbrodni — popatrz na Cezara Borgię, szukasz typu fanatycznego marzyciela, idź ze Sawonarolą; radbyś poznać wspaniałego książęcia, czytaj dzieje Wawrzyńca Medyceu-sza; Baltazar Castiglione da ci obraz skończonego dworzanina, Machjawel nauczy szatańskiej logiki, Caraffa żelaznej woli, o wielkich panujących dowiesz się z żywotów Karola V, Franciszka I i Zygmunta Starego; rozpatrując się w ówczesnych stosunkach — błądzisz pomiędzy olbrzymami...

Ówczesnych ludzi nie dzisiejszą trzeba mierzyć miarą, siła do czynu była w nich nadzwyczajna, walka też w groźnych przedstawiała się zarysach; jak na turnieju godzili na siebie ciężkiem żelazem, tak i w walce zdań i zasad, czy się toczyła ustnie czy pisemnie, cięższej, twardszej niż dzisiaj używali broni. W rzeczach teologicznych sporów nie uważał Orzechowski za nieprzystojne pisać przeciwnikowi: „...Sameś osieł od stóp do głowy: jeszcześ głupszy od osła. Jak cię porwę za uszy, rozszarpani, podrę cię na nic. Nie wiesz, co umie król zwierząt. Fraszka u ciebie lew z pokolenia Judy“. Paszkwil w najgrubszych wyrazach rzuca się na osobistości, nie przebacza nawet królowi. Marszałek Radziwiłł, najszczerszy przyjaciel i powiernik Zygmunta Augusta, pisząc do niego z prośbą, aby zaniechał zamiaru wyjechania z Barbarą do Wielkopolski, za jeden z głównych tego powodów podaje, że narazi tylko siebie i królowę na obelgi, „ka-uroczystość nie mogła się obejść bez gradu poetyckich utworów. Lukrecja Borgia, zostawszy ferarską księżną, upadała od znużenia, słuchając ubóstwiających ją poematów, genjusz Ariosta nie odpychał od siebie pochlebstw dla domu Esteńskiego. Z równą jednak, naiwną, że tak powiem, szczerością, obsypyr wano te same osoby jaskrawemi obelgami, które przed chwilą porównywano do Jowisza lub Minerwy, do Junony lub Plutona i w Olimpie nawet za skromne dla nich znajdowano wzory. Zbrodnia mogła się pocieszać, że miała swoich obrońców, cnota się troszczyć, że ją zapoznano.

Na wszystkich krańcach cywilizowanej Europy walczono paszkwilem; reformacja postawiła go w szeregu swych najznamienitszych obrońców, ale i Rzym nawzajem umiał się nim posługiwać. Luteranie malowali papieża z oślemi uszami, papiści zrobili z głowy Lutra rodzaj kobzy, na której szatan fałszywe wygrywa tony. żadna też epoka nie pozostawiła tyle znakomitych paszkwilów, co wiek XVI. Osobna powstała literatura — literatura paszkwilu. Czemże są dzieła Rabelais’go, jeżeli nie zbiorem szyderczych pocisków na ludzi i stosunki, przystrojonych w formę ekscentrycznej powieści. Gargantua chwali paryską Sorbonę, że jest większa od Boga, bo Bóg stwarza śmiertelne istoty, a Sorbona nieśmiertelne — spory i procesa... Episto-lae obscurorum virorum, zbiór ostrych paszkwilów, niesłychane miał w Niemczech powodzenie, a poważny Erasmus Rotterdamski tak się z nich śmiał, że ze śmiechu ciężko zachorował. Wszakże i sam Erazm nie jest bez grzechu, on to zadziwiał kilka pokoleń swą Pochwalą głupstwa, i nie wahał się zstąpić z poważnej scholastycznej katedry, aby szyderstwem torować drogę swym zasadom.

Nawa głupstwa, książka z mnogiemi ilustracjami, wzięła sobie za zadanie ośmieszyć wszystkich, których w sobie pomieścić miała prawo. A podjęła się niemałego zadania, bo liczba głupców jest nieskończona — stultorum numerus est infinitus. Początkowo napisana przez Niemca, tłumaczona prawie na wszystkie języki, śmiała się i z duchownych i świeckich, z gadułów i hipokrytów, ze złotej młodzieży, wchodzącej do kościoła z psami i sokołem na ręku, lub też z żebraków udających nędzę, aby obfitą zbierać jałmużnę. Bogowie Olimpu zaczęli się trwożyć, widząc nieskończoną armję półgłówków. Minerwa na serjo o swój tron się zaniepokoiła, widząc mnóstwo doktorów i uczonych, którym ośle uszy z pod czapki wyglądały, matematyków, pozbawionych zdrowego rozsądku, astrologów, nie mających wyobrażenia o ruchu ciał niebieskich, poetów bez fantazji, filozofów bez myśli.

Dwór królowej Nawarry, Małgorzaty, siostry króla Franciszka I, był stekiem dowcipnisiów, walczących z papiestwem. Paryska Sorbona spaliła jej satyryczne dzieło Le Miroir de l’âme pécheresse; król niemało miał kłopotu, aby zasłaniać jej ulubieńców, rozrzucających paszkwile po Francji przeciw prawowitej kościelnej władzy. Dziesięć spokojnych wieków mogłoby istnieć tern życiem, które rozwinął wiek XVI. Namiętności wrzały, ludzie wyrastali w olbrzymów, każda zbrodnia i każda cnota zdobyła się na swój typ, górujący do dziś dnia w swojej dziedzinie. Chcesz ideału zbrodni — popatrz na Cezara B orgię, szukasz typu fanatycznego marzyciela, idź ze Sawonarolą; radbyś poznać wspaniałego książęcia, czytaj dzieje Wawrzyńca Medyceu-sza; Baltazar Castiglione da ci obraz skończonego dworzanina, Machjawel nauczy szatańskiej logiki, Caraffa żelaznej woli, o wielkich panujących dowiesz się z żywotów Karola V, Franciszka I i Zygmunta Starego; rozpatrując się w ówczesnych stosunkach — błądzisz pomiędzy olbrzymami...

Ówczesnych ludzi nie dzisiejszą trzeba mierzyć miarą, siła do czynu była w nich nadzwyczajna, walka też w groźnych przedstawiała się zarysach; jak na turnieju godzili na siebie ciężkiem żelazem, tak i w walce zdań i zasad, czy się toczyła ustnie czy pisemnie, cięższej, twardszej niż dzisiaj używali broni. W rzeczach teologicznych sporów nie uważał Orzechowski za nieprzystojne pisać przeciwnikowi: „...Sameś osieł od stóp do głowy: jeszcześ głupszy od osła. Jak cię porwę za uszy, rozszarpani, podrę cię na nic. Nie wiesz, co umie król zwierząt. Fraszka u ciebie lew z pokolenia Judy“. Paszkwil w najgrubszych wyrazach rzuca się na osobistości, nie przebacza nawet królowi. Marszałek Radziwiłł, najszczerszy przyjaciel i powiernik Zygmunta Augusta, pisząc do niego z prośbą, aby zaniechał zamiaru wyjechania z Barbarą do Wielkopolski, za jeden z głównych tego powodów podaje, że narazi tylko siebie i królowę na obelgi, „ka-rytę W. K. M. oblepią paskwilusami“ — i taka będzie korzyść z tej podróży. Królowa Bona niejeden musiała przeczytać ucin-kowy wierszyk i gniew swój pokryć słodkim uśmiechem.

Pewna naiwna otwartość maluje ludzi i stosunki XVI wieku i zmniejsza nawet o wiele moralną ohydę ówczesnych zbrodni i ułomności. Ze zdziwieniem patrzymy na Aleksandra VI, wyprawiającego w Watykanie weselne gody swym dzieciom, zachodzącego się od śmiechu na widok komicznych tańców i maskarad, rozprawiającego w kolegjum kardynałów o zabezpieczeniu posagu dla córki Lukrecji. Mimowoli zapytujemy, czyż rzeczywiście miara złego i dobrego była wówczas ta sama co dzisiaj, czy taki Machjawel nie czuł się najzupełniej szczęśliwym, doradzając Medyceuszom ohydne teorje? Bez przeczenia musimy ludzi XVI wieku inną mierzyć miarą, więcej było u nich podstępności, aniżeli hipokryzji, łatwiej było zamordować nieprzyjaciela albo rzucić mu w twarz obelgą, aniżeli nosić się w sercu z cierpliwą nienawiścią i oczekiwać odpowiedniej do zemsty chwili. Ludzie byli burzliwi, namiętni, łatwo też namiętność i burzliwość przebaczali. Wczorajsi śmiertelni nieprzyjaciele podawali sobie nazajutrz rękę, zbliżenia kontrastów były nader częste. Stąd i obelgę łatwiej sobie przebaczano, znając własną porywczość, ugruntowaną nietylko w charakterach, ale i w zwyczajach. To nam tłumaczy wiele paszkwilów, które zdawały się nie pociągać za sobą takich jak dzisiaj konsekwencyj. Nie obrażano się niemi, bo paszkwil stał się rzeczą tak codzienną, że prawie spowszedniał. Wogóle ludzie ówcześni mniej słowa ważyli a więcej czyny, co się nawet przebijało w urzędowej, dyplomatycznej korespondencji. Czyżby dzisiejszy kanclerz państwa nie ruszył ramionami na posła przy pierwszorzęd-nem mocarstwie, któryby swe dyplomatyczne sprawozdania przeplatał wierszami? Coby powiedział minister spraw zagranicznych, gdyby mu ambasador w półurzędowej nocie pisał paszkwile na panującą dynastję, której służy, a nie trzymał się ściśle spraw powierzonych jego opiece. Tomicki jednak nie gorszył się tern bynajmniej, że obrażony na króla Dantyszek, służący mu jak najlepiej na dworze Karola V, pisał różne skargi na swój los nieszczęśliwy, a pomiędzy innemi następujący wcale dowcipny, ale nader złośliwy wiersz:

Qui servit pueri, senis aut mulieris in aula A tribus his raro praemia digna feret.

In puero ratio non est; cum crevit adultus,

Praeteriti officii non solet esse memor.

Vita senis brevis est, délirât avarus; ab illo Non aliud meritum, spes nisi vana datur.

Est ingrata potens mulier, si mille per annos Servieris, subito mota furorę nocet.

Qui sapies igitur, tribus his servire caveto:

Sic poteris vita liberiore frui.

„Kto służy dworowi, złożonemu z dziecka, starca i kobiety, rzadko stosownej może się spodziewać nagrody. Dzieciak (Zygmunt August) nie ma jeszcze rozumu, a gdy dorośnie, zapomni o dawnych usługach. Starzec (Zygmunt I) nie długo pożyje, skąpstwo w nim szaleje; krom próżnej nadziei niczego się u niego nie dosłużysz. Gdybyś zaś tysiąc lat był w potężnej niewiasty (Bony) usługach, to nanic się to nie przyda, bo niespodziewany jej kaprys może ci zaszkodzić. Wiedz przeto, że jeżeli chcesz swobodnego życia — to strzeż się przedewszystkiem służyć podobnej trójce“.

Dostało się tutaj zwłaszcza Bonie i Zygmuntowi, bo królestwo nie mieli drugiego, równie pilnego jak Dantyszek posła, a pozwolili na to, aby on przez kilkanaście lat w każdym prawie liście przypominał o wypłacenie mu nędznej zapłaty, a wkońcu długo musiał czekać na spokojny urząd, zapewniający mu jakie takie utrzymanie na starsze lata.

Zagraniczny paszkwil bardzo szybko przyjął się na polskim gruncie, znalazł tutaj bowiem tyle najróżnorodniejszych interesów, tyle walczących z sobą zdań i zasad, że mógł łatwo wybujać w Krakowie jak chwast na bujnym łanie. Ludzie z różnych zakątków świata starali się tam pozyskać chleb i powodzenie. Taki Hiszpan Ruiz, który w nic nie wierzył, tylko w potęgę rzymskiego prawa i cieszył się protekcją Zygmunta I, musiał -być solą w oku burzliwej szlachcie. Włosi z dworu królowej Bony musieli strzec się wychodzić wieczór na ulicę, aby się nie spotkać z tutejszym rywalem, którego chcieli wysadzić z kanonji lub starostwa. Stankary, Ochiny i jak się ci wszyscy reformatoro-wie nazywali, którzy obleciawszy świat cały do Polski jako do bezpiecznego wreszcie zawitali portu, musieli się mieć na bacz-

ności przed zwolennikami Tomickich lub Krzyckich; tysiące, jużto rodzinnych jużto religijnych było stronnictw, z których każde, mając zwolenników zdolnych i do korda i do epigramu, wojowało jak mogło — mieczem albo słowy. Na dworze królewskim i w murach pałacu kanclerskiego, gdzieby się najmniej można spodziewać źródła paszkwilu, najczęściej się on rodził, bo tam był stek najdowcipniejszych ludzi, najdzielniejszych w piórze. Charakterystyczne jest, że pierwszą postacią, o której wspomnieć musimy, mówiąc o ówczesnym paszkwilu, jest sekretarz króla i dwóch królowych, dygnitarz kościelny, biskup przemyski a później płocki, ksiądz Andrzej Krzycki. Dzisiaj ten rodzaj walczenia zdawałby się uwłaczać duchownej szacie ; z początkiem jednak XVI wieku, kiedy pewien biskup hiszpański naj-zawołańszym był myśliwym w Europie, kiedy Klemens VII stał na szańcach i wraz z kardynałami kierował obroną Rzymu przeciw wojskom Burbona, kiedy we Florencji na uczczenie Leona X grano Mandrangorę, najbrzydszą satyrę na mnichów, kiedy mniej było hipokryzji a więcej otwartości w walce — dziwić nas nie będzie, że polski biskup zasłynął z paszkwilu. Paszkwil za czasów Zygmunta I zespolił się tak ściśle z nazwiskiem Krzyckiego, nietylko dlatego, iż on jest autorem najzłośliwszych i najsłynniejszych epigramatów, ale także dlatego, że, ci, którzy jego pisma zbierali, wszystkie głośniejsze w tym rodzaju wiersze jemu przypisywali, tak, że po dziś dzień z trudnością przychodzi odróżnić, które paszkwile należą do biskupa płockiego, a które niewłaściwie pod jego nazwiskiem przeszły do potomności.

II.

Charakteryzując paszkwile księdza Krzyckiego, tern samem damy charakterystykę paszkwilu polskiego w czasach Zyg-muntowskich. „Jak uderzy — to pałką“ — możnaby powiedzieć o epigramatach księdza biskupa; są one twarde, czasem za-wikłane, do czego się często przyczynia zanadto jędrny wiersz łaciński, ale dosadne, bolesne... Ciężkie razy są wymierzone na tych, którzy jeszcze czasami przynajmniej przywykli chodzić w pancerzach, albo potykać się oszczepem; jedwabiem odziana

figurka XVIII wieku nie wytrzymałaby ich ciężaru, upadłaby ogłuszona.

Wiele z ówczesnych dowcipów wydałoby się nam dzisiaj zbyt ciężkiemi, pomimo że dla ludzi XVI wieku, nieprzyzwycza-jonych do lekkiego i przejrzystego stylu, były prawdziwą biesiadą ; rzec nawet można, że im bardziej dowcip był zawiły, im trudniej go było odgrzebać z pod gry słów, dwuznaczników, dalekich aluzyj, tern więcej miał powodzenia. Snąć umysły nie wyswobodziły się jeszcze z pod wpływu łamigłówek scholastycznej filozofji. Komużby się np. podobał dzisiaj paszkwil Krzyckiego na Lutra?

Vacca cuculatum produxit Saxica foetum,

Designans monstrum, terra quod ilia fouet,

Saxe miser, vigila, monstrumque hoc confiée: semper Exitium terris monstra tulere suis.

Co się tłumaczy: „Saska krowa urodziła płód w kapturze, istnego dziwoląga (Lutra). Nieszczęśliwy Sasie, czuwaj nad krajem, w którym się ten płód chowa i zabij go, bo dziwolągi zawsze przynoszą upadek narodom.“

W bawełnę wówczas nic nie ob wij ano; jeżeli szukano w naturze porównania, to z najpodlejszem zwierzęciem, jeżeli strofowano, to przezwiskiem wziętem z ulicy.

— Jeżeli złodziejem cię nazwą — woła Krzycki do Tarły w jakimś epigramie — to udajesz, że nie słyszysz, gdy jednak napiszą, że jesteś złodziejem, to drżysz ze strachu.

Albo do kanclerza Szydłowieckiego :

Ante fueras ter deno venditus asse

Antę at nunc halecem vix bonę Christe vales.

„Dawniej za trzydzieści cię sprzedano groszy — teraz, o Chryste, jednego zaledwie warteś śledzia!“

Wiersz ten potrzebuje wytłumaczenia. Kanclerz Szydło-wiecki był człowiekiem wypróbowanej zacności i nader umiarkowanego charakteru. To też, gdy po zaburzeniach w Gdańsku przyszło ukarać buntowników, zezwolił tylko na to, aby trzynastu hersztów ścięto, dla reszty zaś mieszkańców uprosił u króla ułaskawienie. Ponieważ to byli luteranie, więc dla Krzyckiego

było krwi za mało, onby był rad wytępić wszystkich podejrzanych o sprzyjanie reformacji; pienił się też z gniewu, rzucał paszkwil po paszkwilu na kanclerza, zapominając, że mu niejedną miał zawdzięczyć łaskę; głównym zaś tematem czynionych Szydłowieckiemu zarzutów było, że miał przyjąć od Gdańszczan ładunek śledzi i postawy sukna i za nie sprzedał Chrystusa, króla i ojczyznę. Stąd aluzja do śledzia.

Krzywdę jednak uczynilibyśmy księdzu biskupowi, gdybyśmy powiedzieli, że do jego dowcipu przywiązały Muzy ołowianą kulę, owszem, ma on swe szczęśliwe chwile, w których się oswobadza z żelaznej formy ówczesnego sposobu myślenia i wyrażania się. Dowodzi tego wierszyk o Krzyżakach, który udatnie przetłumaczył Ossoliński:

Rodzaj krzyżów na naszym świecie jest trojaki: Czerwony, nosi świętej krwi Chrystusa znaki, Biały drugi, owemu łotrowi przystoi,

Co konając żałował nieprawości swojej,

Czarny, łotra po lewej wiszącego stronie,

Przy łotrowskim się także utrzymał zakonie.

Najostrzej obchodził się ksiądz biskup z ludźmi, którzy mu przeszkadzali w urzędowej lub duchownej kar jerze; dla nich nie szczędził paszkwilów. Takiemi kozłami ofiarnemi byli prze-dewszystkiem koledzy sekretarze w królewskiej kancelarji, jak Jan Zambocki, Stanisław Tarło, kanonik krakowski, lub Jan z Mierosławic Górski.

Tarło do niepospolitych należał ludzi, a będąc namiętnym i mając wziętość u ludzi, łatwo sobie zasłużył na zjadliwe pociski zazdrosnego kolegi. Na powodach do paszkwilów nie brakło. Tarło opisał wierszem wyprawę króla Zygmunta do Prus przeciwko Krzyżakom, a tern samem wdarł się na Parnas, do którego sam Krzycki rościł sobie prawo, tern bardziej, że poprzednio napisał pieśń na zwycięstwo moskiewskie.

Ksiądz Andrzej wystąpił więc z krytyką poematu Tarły (De gestis Polonorum clarissimis in Prussia, obscurissimi scrip-toris opus novum) — krytyką, równającą się paszkwilowi, i na tytułowej karcie odmalował dwóch rogatych capów, na tylnych nogach opartych, przedniemi z sobą splecionych, z rozwartemi pyskami. Rysunek trzeba było wyjaśnić, więc pod spodem dopisał: „Oto są muzy szanownego autora“.

— Kark w górę zadzierasz, jak gdybyś chciał gwiazdy na niebie policzyć! — woła krytyk i w najohydniejszy sposób rzuca się na biednego Tarłę, zaco ? — że się o pisanie wierszy pokusił. Tysiąc egzemplarzy paszkwilu kazał wydrukować i rozrzucić pomiędzy znajomych.

Nie mniej mu też krwi napsuł kolega Jan Zambocki, człowiek nader zdolny w piórze, którego listy pisane do Dantyszka w Hiszpanji znamionują znakomity dowcip i wybornem są owych czasów zwierciadłem. Tomicki, w którego kancelarji obydwaj pracowali, lubił Zambockiego — dość więc było dla Krzyc-kiego powodu, aby mu nie sprzyjać, tern bardziej, że kanclerz utrzymywał tamtego z końmi i czeladką, a Krzycki sam się musiał starać o owies dla swoich koni i o utrzymanie dla swej nielicznej służby. Najczęściej wszakże dostawało się Janowi z Mie-rosławic Górskiemu, który na nieszczęście nie słynął ani ze zdolności ani z dowcipu, ale z otyłości i krzywych palców. Do tych też zalet odnosi się następujący wierszyk, oryginalnie po łacinie pisany:

Że mi wiersz gładko płynie, złość cię na to bierze;

Grzechem to w twoich oczach, ale przyznaj szczerze,

I tybyś pisał, tylko nie do pióra wcale Brzuch ogromny jak kufa i krzywe giczale...

Albo kiedy indziej mówi doń patetycznie :

— Śpiewają poeci, że ciało im duszę zaciemnia. Tyś z nich największy, bo twoje ciało najszersze rzuca ciemności!

Ksiądz biskup pozwalał sobie także w innych wierszach rozwiązywać pytanie: dlaczego płeć piękna niebardzo sprzyja Górskiemu? W tej mierze jednak musimy odesłać ciekawego czytelnika do rękopisu dzieł ks. Krzyckiego, gdzie znajdzie kilka piosnek i epigramatów, za które możeby się zarumienił sam Węgierski. W owych czasach jednak o wszystkiem się mówiło wyraźnie, a dzieci nie były tak ciekawe, aby zaglądać w tekę z łacińskiemi wierszami...

W dziełach Krzyckiego paszkwile niepospolite zajmują miejsce — ogólny ich tytuł: Mordacia, tytuł zresztą stosowny, bo ks. biskup kąsał w nich niemiłosiernie. Nawet ksiądz arcybiskup Łaski nie był dość poważną osobistością, aby się nań nie rzucał ciężkim a ostrym toporem.

— Radą, językiem, piórem, rozsądkiem, zmyślonemi łzami, i zdradliwym umysłem — woła ku niemu — doszedłeś do najznakomitszego urzędu. Nos twój sterczy nad wszystko! Nic od niego wyższem być nie może... Króla, królestwo, przyjaciół — wszystkich zdradzisz, jeżeli tego będzie potrzeba.

Albo gdzie indziej zarzuca Krzycki Bogu i królowi, że jeden błąd popełnili: Bogu, że stworzył djabłów, wiedząc, że mieli być djabłami, królowi, że znanemu złoczyńcy (księdzu Łaskiemu) oddał do rąk władzę...

Trudno dosadniej przemawiać do arcybiskupa. Nie darował zresztą i papieżowi, wyrzucając mu, że nakazem noszenia bród zamienił księży na capów, nie darował towarzyszom stanu duchownego, którzy mu może najmniej w drogę wchodzili, jak tego dowodzi wierszyk do ojców bernardynów:

Cordula nodosa, pes nudus, cappa dolosa Haec tria lignipedes ducunt ad Tartara fratres.

Powyższe przykłady mogą dać wyobrażenie o dosadności i twardości Zygmuntowskiego paszkwilu ; rąbało się z całej siły, do krwi, że tak powiem. Do tej dosadności niemało się przyczyniała zwięzłość łacińskiego wiersza, naśladowana z epigramatów Marcjalisa; epigramat jest też najulubieńszą formą paszkwilu, najlepiej odpowiada jego zadaniu. Dobry paszkwil polega zazwyczaj na jednej złośliwej myśli, na jednym dowcipie, forma też krótkiego wiersza jakby dla niego stworzona. Wyrówna jej także wiersz, nagrobkiem zwany (epitaphium), pod którego poważną nazwę paszkwil chętnie się podszywał po wszystkie czasy.

Te dwie klasyczne formy nie wystarczały wszakże złośliwym piórom XVI wieku ; przedewszystkiem cisnęła się na myśl, herbowa symbolika, której nie znała starożytność, dla niej trzeba było stwarzać nowe wiersze. Jasny i krótki epigramat starożytności stawał się wskutek tego ciemnym, zawiłym, a przedewszystkiem rósł w mnogość wierszy ; herbowa symbolika, sama przez się cokolwiek zawiła, wymagała dłuższego rzeczy tłumaczenia. Do pojęć jednak szlachty nadzwyczaj się nadawał her-bowy paszkwil, stał się też częstym i popularnym, a szlacheckie zapiski owych czasów mieszczą w sobie nader liczne tego przykłady.

Na kanclerza Szydłowieckiego, któremu cesarz Maksymi-ljan na zjeździe wiedeńskim roku 1515 dodał do herbu Odrowąż koronę i smoka:

Jure corona tuis, jure est Draco pictus in armis, Omnia tu solus, cum regis atque voras.

„Z prawa masz koronę w herbie, z prawa i smoka, gdyż wszystkiem rządząc, wszystko pożerasz.“

Albo inny:

Quod diadema tuis, quod sit Draco pictus in armis, Pemiciem patriae dénotât atque jugum.

„Koroną i smokiem w herbie znamionujesz ciemięstwo i zgubę ojczyzny.“

Tego rodzaju paszkwile, wówczas powszechnie zrozumiałe, dzisiaj są dla nas nudne i zawiłe, ponieważ wymagają komentarza; herbowa symbolika nie wyszła im na dobre.

Życie sejmowe, wśród którego nieraz krew płynęła, dawało jeszcze więcej sposobności do wylewania żółci; nie obszedł się też żaden sejm bez mniej więcej złośliwych wierszy na posłów, bez przydania przywódcom odpowiednich nazwisk, a szlacheckie z owych czasów raptularze, a nawet poważne Acta Tomiciana liczne zawierają tego rodzaju próby.

Jeden z najgłośniejszych, a może i najdowcipniejszych sejmowych paszkwilów napisali dwaj młodzi senatorowie, Stanisław Odrowąż, wojewoda podolski, i Stanisław Łaski, kasztelan przemęcki, na dwudziestu trzech członków senatorskiej Izby, podczas sejmu piotrkowskiego w roku 1535. Był to dialog między Rzecząpospolitą a Anonimem, którego Nikim przezwano. Znękana Rzeczpospolita skarży się, że niema nikogo, ktoby się szczerze zajął jej sprawami, na co ów Nikt odpowiada, że różne przywary tamują jej dobro. Trzy kardynalne w swym rozwoju napotyka przeszkody: za wielką skromność wobec cudzych zazdrości, próżność i opilstwo, a wreszcie chęć górowania nad

wszystko i — strzały Kupidyna. Wszystkie te trzy zawady do trzech odnoszą się osób. Pierwsza do Krzyckiego. Widocznie autorowie chcieli go ująć, wielką mu przypisując skromność, aby się zabezpieczyć od jego pocisków. Próżność i opilstwo, to senator Jan Latalski, skorszy do uczty niżeli do rady, strzały Kupidyna komuż mogły w senacie zawadzać, jeżeli nie księdzu Piotrowi Gamratowi, który z pomocą Bony rad był wszystkie pochłonąć urzędy. Znużylibyśmy czytelników, wyliczając wszystkie przyjemne słowa, które się w tym paszkwilu każdemu z posłów dostały; znajdują się w nich jednak trafne ocenienia wielu ówczesnych znakomitości. Przytoczymy tylko złośliwe zdanie o kilku bardziej znanych osobistościach; oto np. „niedbający o Rzeczpospolitą, sobie samemu rad, łakomieć i lichwiarz“ — to Łukasz z Górki, wojewoda poznański; „miłość złota, a głowa łysa i czcza“, znaczy wojewodę bełzkiego, Stanisława ze Sprowy, który z mieszczką krakowską ożenił się dla pieniędzy; „pęcherz wewnątrz, a z wierzchu cień“ — to Jan z Kościelca, kasztelan chełmski ; „język jak młynek, a mól w sercu“ — to Spytek z Tarnowa; „gałgaństwa dużo, rozumu pasz“ — to Jerzy Latalski i t. p.

Im dalej w wiek XVI, tern więcej się tworzy form paszkwilu; na mnogości form treść jednak bynajmniej nie zyskuje, najwięcej myśli bywało w epigramatach, najmniej zaś w owych sztucznie skombinowanych nagrobkach, rozmowach z echem, błazeńskich mowach, wierszach na imieniny, modlitwach, lita-njach, napisach na medale, które się w wieku XVII sypały jak z rogu obfitości. Jeżeli też charakterystyką paszkwilu polskiego w wieku Zygmuntów jest twardy, gryzący dowcip, ubrany w jędrną formę, to paszkwil wieku XVII lubuje się jedynie prawie w formie i staje się najczęściej nadzwyczaj czczym, a prawdziwego dowcipu doszukać się w nim trudno. Rzec można, że XVII wiek daleko był nawet skorszy do paszkwilu, aniżeli wiek poprzedni, nie omieszkano żadnej sposobności : ani rokoszu Zebrzydowskiego, ani procesu Radziejowskiego, ani intryg na dworach królowych z obcego domu, aby tylko silić się na złośliwe dowcipy; ale też z tych wysileń powstały koszlawe płody, które dzisiaj z trudnością tylko i wystawieniem na próbę cierpliwości odczytać i zrozumieć można.

Ulubioną formą była rozmowa z Echem; nie była ona nawet oryginalnie polska, ale pożyczana z Niemiec i Francji. Była to forma dość trudna, dlatego też najczęściej się nie udawała, a jeżeli się w rękopisach XVII wieku spotyka taką rozmowę, to prawie zgóry można być pewnym, że wszystko się w niej znajdzie prócz dowcipu, a często i sensu.

Jedna ze stosunkowo lepszych tego rodzaju rozmów broni Henryka Walezego po koronacji przeciw innemu „echu, które szkalowało cnotę a przyrodzoną dobroć majestatu króla JM., źle ominując Rzeczypospolitej“. Otóż „z życzliwym poddanym króla J. M. Echo tak rozmawia“:

Pójdę też pod skałę, aża tu jest Echo — Ho!

Echo mam z tobą mówić, czyli może? — Może.

Wiesz, że polskiego króla już koronowano? — Miano.

Tak jest; aleć nań z tobą szczery fałsz mówili. — Czyli?

Wątpisz? Chcesz żeć o cnotach jego wszystkich powiem? — O wiem.

Prawda, postępki jego są pochwały godne? — Godne.

Trzeźwość, pomierność, ludzkość i inszych cnót znaki. — Taki.

Lecz mówili, nie umie tylko po łacinie? — Świnie.

Tedyć nieprzyjaciele owo o nim piszą? — Ci są.

Nie dziw, bo źli o cnocie zawsze źle mawiają! — Bają.

Tern gorzej, iż tak bają, lecz gdyby ich dostać. — Schlostać.

Nie złe, nie pisaliby o poczciwym panu. — A mu.

Widzimy zatem, że Echo niebardzo się na to siliło, aby rozsądnie odpowiadać, a było to jeszcze dość rozumne Echo, bo cóż powiedzieć o takiem Echu na kawalery, które odpowiada, jak mu się tylko podoba, i chyba w ostatnim wierszu powiedziało dość do rzeczy: „Rozgadałeś się Echo szczobiotliwe — lecz nie płat-liwe“. Co zupełną prawdą być mogło, gdyż wątpić się godzi, aby ktokolwiek chciał przekupić tak niedołężne głosy.

Pod tytułem „cnoty dworskie, zwyczaje dworskie, choroby dworskie“ pisano co się dało na dwór i wybitniejsze tegoż osobistości; nie było to zresztą dowcipne, ale chodziło o formę, w której by można ukryć brak myśli. Zwyczaje dworskie były naprzykład takie :

Próżnować, okłamać, pośmiewać, Przysięgać, oszukać, rabować, żartować, godować, omawiać, Obiecać, nie dać, nie płacić.

Doktorska recepta służyła także za wzór do paszkwilu, (na-przykład Recepta pro Jesuitis z XVII wieku. Rp. Cerevisiam a Masovitis, Curiositatem ab Hispanis, Pulvinaria a Germanis, , Ceremonias a Gallis, Vinum ab Hungaris, Villas a nobilibus Polonis. Misce ita et fiat Jesuita, quem si sa-pis, semper vita) a jeżeli chciano coś bardzo mądrego powiedzieć, to komponowano nibyto napisy na pomniku ; inny wiersz wtedy miał być umieszczony u góry, inny u dołu, a wszystkie najczęściej bez myśli i dowcipu, grube tylko mieszczące nie-grzeczności...

Delicias ab

Napróżnobyśmy się silili wyszukiwać w paszkwilach XVII wieku jędrnych dowcipów; brak myśli i czczość, która cechowała całą literaturę, odbijała się i w tym najniższym objawie literackiej czynności. Forma zabijała wszystko...

III.

Jeżeli paszkwil XVII wieku nie ma nic w sobie ciekawego i może tylko znudzić zamiast zabawić, to przeciwnie Mor dacia XVIII wieku, mówiąc wyrażeniem księdza Krzyckiego, zawierają skarby dowcipu, które z różnych stron zużyto w długiej walce nowych idei ze staroświecczyzną, w nieszczęściach politycznych, w pasowaniu się różnych stronnictw i żywiołów o resztki władzy. Spotykamy tutaj niezmierne bogactwo form i myśli, a mimo smutnego przedmiotu uśmiać się nieraz trzeba ze staroszlacheckiego albo nawet już sfrancuziałego dowcipu, żałować nawet przychodzi, że większa część najdowcipniejszych zresztą paszkwilów nie da się powtórzyć, już to ze względu na decorum, już to na rodziny, na które były wymierzone. Widząc zaś, jak doraźne i niesprawiedliwe są często sądy, zawarte w tego rodzaju wierszykach, niepodobna ich wydobywać na światło dzienne z bibljotecznego ukrycia.

Jak Krzycki w XVI, tak Węgierski w drugiej połowie XVIII wieku jest u nas widocznym reprezentantem paszkwilu. Trudno czasem rozróżnić uczniów od mistrza, ale że on był mistrzem, tego mu zaprzeczyć nie można, a włoski nawet Pasquino nie tak łatwo wydarłby mu palmę pierwszeństwa. Autorowie paszkwilów wdzięczne też wtedy znajdowali pole dla płodów swego

ostrego pióra, udatny wiersz obiegał całą Polskę, wkradał się w zapiski każdego niemal szlachcica, a nieraz spotykamy w regestrach gospodarskich, obok wydatków na płótno lub bakalje, głośne swego czasu portrety Węgierskiego pięciu Elżbiet wielkiego świata warszawskiego, ofiarowane im na imieniny, z których chyba jeden bez dotknięcia kogokolwiek powtórzyć możemy. Jest to portret z Szembeków Ogińskiej, pisarzowej wielkiej litewskiej, zawarty w tych kilku wierszykach.

Przyjemna, mądra, grzeczna, dowcipna i żywa, Któż cię w tern, pisarzowo, postrzec nie spodziewa. Dałbym życie, aby mąż twój, bakałarz srogi,

Mógł na swym łbie uczonym ciężkie dźwigać rogi. W swojej byś go na koniec stawiła kolei...

Lecz cnota twa nikomu nie robi nadziei.

Tego rodzaju portrety były bardzo rozpowszechnioną formą paszkwilów, a dawano im nieraz, jeżeli chodziło o znane polityczne osobistości tytuł zagadek sejmowych, podpisując dla tern pewniejszego odgadnięcia osoby znanego dygnitarza pod wierszem początkowe litery jego tytułów lub urzędów.

Na nikogo jednak tak ostrych nie pisano paszkwilów, jak na kobiety intrygantki, bawiące się w politykę. Ukryte pióra nie oszczędzały ich wcale; jedną z przyzwoitszych jest jeszcze suplika do księżnej o pozwolenie ustanowienia rządu.

Nie dość miechów niezgody dęłaś twojem życiem, Zawsze, jak wąż pod kwiatem, pod cnoty ukryciem. A godna Katylinów i siostra i matka,

Wichrzyłaś z nimi razem rzeczy do ostatka:

Mając wszędzie narzędzia zbyt długo nieznane, Piersi z żelaza kute, a czoło miedziane.

W tak gorącym czasie, jakim był koniec XVIII wieku, paszkwile polityczne były naturalnie najliczniejsze, a z samych złośliwych wierszy, pisanych na konfederację targowicką, dałyby się zebrać foljały. Mnóstwo w tern wszystkiem niepotrzebnych słów, często trzeba się do treści przedzierać przez potok napuszystych rymów, ale często i prawdziwy dowcip się spotyka. Forma modlitw, litanij, katechizmów bardzo jest używana. Oto np. modlitwa w intencji stronnictwa Czartoryskich:

Umocnijcie, niebiosy, Czartoryskich siły, Radziwiłłów głowy niech idą w mogiły.

Dajcie szczęście wszędzie Czartoryskim, nieba, Gdzie Radziwiłł będzie — ścielcie śmierci Feba itd.

Ulubiona w swoim czasie była trawestowana z Ojcze nasz modlitwa konfederacji targowickiej, Dziesięć przykazań i Bi-blja Targowicka. Pierwsza zaczynała się w ten sposób: „Carowa, któraś jest w Petersburgu, święć się imię twoje w Polsce. Przez stutysięczne wojsko twoje bądź wola twoja, jako w Moskwie tak i w Polsce. Asygnacje na ruble powszechne daj nam dziś i pozwól nam spanoszyć się, jako i my pozwalamy twoim wojskom“ i t. d.

Dziesięć przykazań zaś było następujących: „Jam jest carowa, któram was wyjęła z porządku, sławy i znaczenia! I. Nie będziesz miał za przyjaciółkę żadnej Potencji przede mną! II. Nie będziesz brał nikogo w aljans i o zrzuceniu gwarancji nie myślał nadaremnie! III. Pamiętaj abyś konstytucję 60 i 75 roku chował i święcił“ i t. p.

Nie bez bolesnego dowcipu było następujące ogłoszenie: „Za pozwoleniem najjaśniejszej konfederacji targowickiej obojga narodów, antreprezy pruska i moskiewska będą miały honor w przyszły piątek dać reprezentacją tragedji w trzech aktach, oryginalnej, przez Fryderyka II ułożonej a w Polsce od roku 1775 niewidzianej. Akt pierwszy poprzedzać będzie: Wolność, równość i niepodległość. Akt drugi : Więcej niezgody jak zgody. Akt trzeci : nastąpi balet pod tytułem Szkoła warjatów, w którym Suchorzewski solo tańcować będzie. Teatr cały iluminowany będzie przy biciu z armat, miasta, wsie palić się będą jak zawsze.“

Mało było paszkwili, na którychby król Stanisław dobrze wychodził; każdy prawie wiersz polityczny miał dla niego obelżywe słowo, jeden radził „Stanisława na teatr dać Bogusławskiemu“, inny (bardzo ciekawy paszkwil, ale nie do powtórzenia), biorąc za złe księciu Radziwiłłowi, że na gali danej w imieniny carowej umieścił herb polski pod skrzydłami rosyjskiego orła, pyta się:

A gdzie miejsce dla ciołka, chyba przy ogonie?

Smutny mu także quidam Zoilus napisał nagrobek :

Stanislaus Augustus Nec pius, nec justus,

Vixit sine fide, sine lege,

Perrexit sine grege.

Requiescat in pace! Amen.

Odrębną jeszcze formę politycznego paszkwilu ówczesnego musimy przytoczyć. Jest to paszkwil na Fleminga: „Fle super apertas, Generose Polone ruinas Minge super caput, quod nova bella gerit“.

Bolesne czasy — bolesne paszkwile. Porzućmy wierszyki polityczne a przejdźmy do weselszych paszkwilów prywatnych.

Jeżeli po raz pierwszy wchodzimy w jakieś towarzystwo i na każdym kroku spotykamy się z obmową, ze złośliwemi zdaniami o osobach, jeżeli pochwała staje się rzadkością, a ostra, namiętna krytyka powszednim chlebem, jeżeli, mówiąc krótko, zdaje nam się, żeśmy się dostali w stado szerszeni — to i uwierzyć musimy, że rzeczywiście mamy złych ludzi wokoło siebie. A choćbyśmy wiele tych obmów i tych zdań złośliwych kładli na karb niechęci, namiętności, zgryźliwości i t. p., to przecież część z nich byłaby prawdą. Takie wrażenie sprawiają na nas dzienniki, collectanea, zapiski, raptularze szlacheckie z końca XVIII wieku. Tyle tam paszkwilów, tyle złośliwych wierszy, że bądź co bądź wnosić trzeba, iż społeczeństwo musiało być winne. Szczególnie nas uderza niestosunkowo wielka ilość paszkwilów na kobiety, w jednym np. rękopisie, na kilkunastu zaledwie kartach, znajdzie się pięć czy sześć wierszy na jedną i tę samą wo-jewodzicową. Każdy wiersz widocznie z innego wyszedł pióra — czyż można zatem przypuścić, aby wszystkie były powodowane prywatą i namiętnością?

Powstaje zatem pytanie, czy paszkwil może być uważany jako źródło do ocenienia historycznych postaci, czy można na nim przynajmniej cokolwiek polegać? Paszkwile XVIII wieku dają nam pod tym względem wyborną wskazówkę, możemy bowiem skontrolować innemi wiadomościami, ile w sobie zawierają prawdy. Osobistości ówczesne zanadto nam są dobrze znane, abyśmy się w ich ocenianiu oglądać potrzebowali na złośliwe wierszyki. Rozpatrując się zatem w tym złośliwym materjale przychodzimy do przekonania, że paszkwil bardzo małą ma wartość, jeżeli chodzi o ocenienie osobistości, na którą jest wymierzony, jest jednak wybornem źródłem do wydania sądu o całem społeczeństwie lub o pewnej jego warstwie. Jeżeli bowiem jeden wierszyk mówi czystą nieprawdę — to mnogość tych wierszyków, ich ogólny charakter bardzo jasne zazwyczaj rzuca światło na społeczne stosunki. Na fałszywej bylibyśmy drodze, gdybyśmy z tego lub owego paszkwilu chcieli sądzić o tej lub owej wojewodzinie, o tej lub owej kasztelanowej, że jednak koniec XVIII wieku z szczególną żółcią rzuca się na kobiety, może poniekąd służyć za dowód, że płeć piękna dużo miała grzechów w owych czasach, co zresztą skądinąd jest wiadome. Sądzimy też, że dla każdego, kto studjuje charakter pewnej epoki, zbiór paszkwilów, jakąkolwiek one noszą formę, wcale ważnem jest źródłem, zwłaszcza zaś gdy chodzi o ogólne prądy złego, nurtujące społeczeństwo.

Z tego względu paszkwil prywatny XVIII wieku równie jest dla nas ciekawy, jak paszkwil polityczny. Idee nowe, z Zachodu płynące, zasady wolterjanizmu niemało dodawały oliwy do tego ognia, a jeżeli ksiądz biskup warmiński w gładkim swym wierszu niejedną świeżą myśl wprowadzał, to nie uchodziło mu to bezkarnie. Ludzie dawnego autoramentu rzucali nań z za węgła paszkwilem, dotknęli czasem boleśnie. Co do ilości zwróconych ku sobie paszkwilów może ksiądz biskup chyba mierzyć się z naj głośniej szemi figurami domu Stanisława Augusta, a paszkwilanci tern bardziej się nań gniewali, że żadnemu płazem nie przepuścił jego ataków, ale go zwykle z większym jeszcze napiętnował humorem. Jakiś nieznany poeta, rozżalony do najwyższego stopnia na księdza biskupa, woła:

Coś wykradł komu, oddaj, pobiel, coś osmalił,

Jeśli chcesz, bym berlińskie paszkwile popalił,

Które mam w swoich ręku, wszak człowiek zbytkuje,

Mądry zaś błędy swoje wcześnie odwołuje.

Obrażony zresztą o któreś z pism znakomitego autora pisze doń długi wiersz, mówi:

Sądziłem, że autorem był duch libertyński,

Zdziwiłem się, poznawszy, że biskup warmiński.

Inny znów paszkwilant tak go charakteryzuje:

Biskup warmiński gładysz, gładkich sentymentów,

Nie lubi o wiarę trudów i zakrętów,

Czy w tej czy w owej wierze żyć jest jedno.

Lepiej zawsze w rozkoszy, aniżeli biedno.

Nie potrzebujemy dodawać, że zarzut ten był nikczemną potwarzą.

Z przeciwnego obozu pochodziła kolęda, już nie na księdza biskupa, ale na biednego i ubogiego kapucyńskiego braciszka; w całości jej przytoczyć niepodobna, ale przynajmniej kilka wierszy jako oryginalną formę:

Jeszcze to u nas nieznana nowina,

By tak chwalono wszędzie kapucyna,

Bo toż i prawda: gdzie najlepsze wina? U kapucyna. Gdzie się od potraw stół duży ugina? U kapucyna. Najlepszą kawę chwaliła Justyna? U kapucyna. Gdzie co wieczora ćwika się zacina? U kapucyna.

Od kapucyna i u kapucyna,

Taki to ścisły zakon Serafina Trzeba więc prosić świętego Franciszka,

By tego sprzątnął z między nas braciszka.

Jeżeli chodzi o próbkę spokojnego, choć wcale udatnego prywatnego paszkwilu, to prosimy posłuchać wyjątków z powinszowania dla pewnego pana Ignacego:

Ziemio, świat cały, nadstaw ucha swego, Zaczynam głosić sławę Ignacego.

W ręku ma biegłość, w nogach cudną dzielność,

W oczach pobożność, a w ustach rzetelność,

Kłamstwo z ust jego nigdy nie wypłynie,

Chyba pod ten czas, gdy się z prawdą minie.

Niech przed nim stoją wyborne pasztety,

Kapłon, gęś, indyk i przepyszne wety,

On przecie na swe nic nie weźmie zęby,

Póki swej wdzięcznej nie otworzy gęby.

Charakter i formy Stanisławowskiego paszkwilu utrzymały się i po rozbiorze Polski tak w Księstwie Warszawskiem jak

i w Królestwie Kongresowem, nie było w tej gałęzi literatury walki romantyków z klasykami, bo paszkwilant był zawsze romantykiem, nazywając rzeczy po nazwisku. Publiczność warszawska, od czasów Stanisławowskich prawdziwie wielkomiejska, wyrodziła w sobie dowcip brukowy, umiała szydzić i kąsać. Różnica zaszła co do treści, bo gdy później mniej było sposobności do popisywania się politycznemi paszkwilami, zaczęto żółć wylewać na literatów. Księstwo Warszawskie spotrzebowało jednak mnóstwo politycznych paszkwilów; głośny był np. Katechizm Księstwa Warszawskiego, malujący w dosadnych barwach smutny materjalny stan kraju. Były to zapytania i odpowiedzi, i tak np.: „Co jest ojczyzna w tym czasie? Jest to padół prawdziwej nędzy, ucisku, łez ludzi podług dzisiejszego wielkiego systemu. — Jakie są swobody? Egzekucja, sekwestracja; licytacja, podatki i furaż. — Co jest dzisiejsza konfederacja? Jest to dziecko drogo kosztujące, a Bóg wie, czy się wychowa. — Jaki jest handel? Sprawiedliwość sprzedawać, z żydami względem rekrutów, soli, zamiany pieniędzy, furażu szachrować“ i t. p.

Mnóstwo pisano paszkwilów na ministrów, a pomiędzy in-nemi zajął bardzo publiczność warszawską dialog, ułożony z tekstów Pisma świętego: „Naród do króla: Domine, salva nos, périmas. Król do ministrów: Reddite rationem villicationis

vestrae. Łubieński, minister sprawiedliwości : Non intres in ju-ditium cum vero tuo Domino. Łuszczewski, spraw wewnętrznych: Non inventa est iniquitas in me, attamen ignorantiam meam ne memineris, Domine. Książę Poniatowski: Caesarem appello. Breza, sekretarz stanu : Portare duo palia protegat me.“ Zachowało się dużo takich paszkwilów w pamiętnikach, dużo krąży jeszcze z ust do ust, cytować ich niepodobna, bo o ile z przyjemnością czyta się kilka paszkwilów w dłuższem dziele, o tyle nużące byłoby zestawienie znacznej ich liczby w szczupłej rozprawce. Komuż zresztą nie są znane z pamiętnikowej literatury liczne ucinkowe wierszyki Marcina Molskiego, który naśladując Stanisławowskich pisarzy nie był czasem pozbawiony oryginalnego, złośliwego dowcipu. Dobrze np. scharakteryzował rozgałęzioną służbę publiczną Księstwa Warszawskiego w wierszyku:

Przeraża strachem urzędników lista, Tu konserwator, tam pan archiwista, Szef z podszefem stoi w parze,

Za pisarzem podpisarze,

Stół z kałamarzem i piórem,

Nie jest stołem, ale biurem.

Molski dowodzi nam tego, cośmy powiedzieli na początku niniejszej rozprawki, że paszkwil najczęściej występuje równocześnie z panegirykiem ; okolicznościowy ten wierszopis miał bowiem dla jednych paszkwil w tece, a dla drugich panegiryk; pierwszy dla tych, od których nic nie mógł się spodziewać, drugi naturalnie dla króla saskiego, dla Napoleona, dla księcia Józefa i wogóle dla wszystkich, którzy mieli władzę. Dobrze też o nim powiedziano :

Idzie Molski, w ręku oda,

Dla Jezusa, dla Heroda,

A za pasem wierszy trzysta, Dla przyszłego Antychrysta.

Im dalej wchodzimy w czasy do nas zbliżone, w czasy Królestwa Kongresowego, tern więcej paszkwil zamyka się w ramy literackiej szermierki; dowodem tego mnóstwo wierszy na klasyków i romantyków, wierszyki Ixów, Jaxiada, ballada Ordynackie, Podróż do Ciemnogrodu itp. Paszkwil polityczny został w znacznej części przygłuszony popularną piosenką, w której się wylewała żółć narodu — ale o niej nie czas jeszcze pisać.

1879.

ii

//

BIBLIOTEKA GŁÓWNA *

•f

-y

WOJNA Z FIRCYKIEM.

Niech to nie będzie stwierdzeniem darwinowskiej tezy, tyle jednak przyznać musimy, że pierwsze instynkty i ruchy człowieka dziwnie są podobne do małpich instynktów. Powierzchownie naśladować drugich, pożyczać to wszystko, co bije w oczy, wykrzywiać się, nie mając złych po temu chęci — oto jedne z tych pierworodnych namiętnostek, które dopiero wychowanie i wykształcenie cokolwiek pokryć zdołają.

Jest to śmieszna przywara; nie można jednak powiedzieć, aby nie miała swych dobrych stron, staje się bowiem początkiem wielu zmian tak w człowieku jak i w społeczeństwie, jest poniekąd źródłem wszelkich reform. Małpie instynkty są tego powodem, że człowiek naśladuje naprzód zewnętrzne formy, do samej treści zaś o wiele później dochodzi. Stąd powstaje sprzeczność pomiędzy istotą a formą, a rozdźwięk ten jest najczęściej powodem śmieszności. Nie będzie nas zatem dziwić, że wiele nowości, tak w ludziach jak w społeczeństwie, śmiesznemi nam się wydaje, jeżeli zewnętrzne kształty, któremi się objawiają, nie pozostają w harmonji ani z ludźmi ani ze społeczeństwem.

Każda nowa reforma tak w obyczajach, jak w ubiorach, a nawet w prawodawstwie, pobudza zrazu do śmiechu tych ludzi, którzy mają dość jasny wzrok, aby zobaczyć, że obyczaj stoi w sprzeczności ze społeczeństwem, ubiór z człowiekiem, który go nosi, prawodawstwo z wewnętrznym ustrojem państwa. Paradoksem się może będzie wydawało, gdy powiemy, że płytkie, lekkie głowy torowały najczęściej drogę nowemu, choćby najlepszemu obyczajowi, nie zważały bowiem na to, czy obyczaj był w zgodzie ze stanem społeczeństwa, nie zrażały się wywołaną śmiesznością — małpia natura przeważała... Półgłówek przywoził naprzód z zagranicy to, co go biło w oczy, za nim dopiero szedł człowiek poważny i odróżniał szych od złota.

Mówią, że Polacy, Rosjanie i wogóle Słowianie są przede-wszystkiem obdarzeni ową małpią naturą, żądną naśladownictwa, że do nich tylko zatem dałoby się zastosować prawo, iż wszelki obyczaj przychodził z zagranicy naprzód przez półgłówków. Tak jednak nie jest; prawo to jest uniwersalne.,Na czele każdego ruchu obyczajowego, płynącego z zagranicy, widzimy w każdym narodzie mniej więcej śmieszną figurę, która stoi wprawdzie na pręgierzu publicznego szyderstwa, ale mimo to ma tyle bezwiednej zasługi, że dała początek nowemu ruchowi. Przedstawia ona zawsze odwrotną stronę tego medalu, który przedstawić zamierza, ale tak to ludzi rozciekawia, że radziby zobaczyć, jak też wygląda i prawdziwa strona owej zagadkowej monety.

Nieradbym się wdawać w długie historyczne wywody, ale przecież przykład nie zawadzi. Karol V taką po sobie pozostawił aureolę, że po jego śmierci cała Hiszpan ja jasną się być zdawała. Każdy zwracał swój wzrok poza Pireneje i stamtąd spodziewał się czegoś nadzwyczajnego. Nawet zarozumiałych z natury Francuzów olśniła aureola, rozpostarta nad wielkim narodem, a pomimo, że Henryk IV umiał poskromić zachcianki Hiszpanów, mimo że ich upokorzył w oczach swych poddanych, przecież każdy Francuz chciał zostać Hiszpanem i w Paryżu nie widziano jak tylko zhiszpanizowanych Francuzów. Jaki taki lekkoduch obcinał w trójkąt swą brodę, wiązał wstążki pod kolanami, nosił kapelusz o długim włosie, wygłaszał kastylijskie frazesy... Poważni Francuzi gorszyli się, uważali to za uwłaczanie narodowemu obyczajowi, z nierozważnymi młodzikami prowadzili formalną walkę. Satyra miała pole działania, znieważała, karciła, chłostała, upadała na duchu. Jakiś wierszopis tak charakteryzował tych nowych Hiszpanów :

Ami, laissons le discourir,

Dire cent et cent fois: il en faudrait mourir!

Sa barbe pinçoter, cajoler la science,

Relever ses cheveux, dire: en ma conscience! Faire la belle main, mordre un bout de ses gants, Rire hors de propos, montrer ses belles dents,

Se carrer sur un pied, faire sonner son épée,

Et s’adoucir les yeux ainsi qu’une poupée.

Koniec końcem, któż się spodziewał, że po półgłówkach, którzy umieli tylko „gryźć koniec swej rękawiczki i oczy przymi-lać“, jak powyższy wierszyk powiada, nastąpią inni poważniejsi ludzie, czerpiący wiele dobrych i dla narodu francuskiego pożytecznych .nauk z Hiszpanji, że sam Henryk IV, który z pewnością zamłodu nie lubił Hiszpanów, będzie się musiał na starość uczyć ich języka, że z tej manji hiszpańskiej wyjdzie hotel Rambouillet i heroiczny romans francuski. Ruch zaczął się od modnych kapeluszy i wstążek, a skończył się na nowym kierunku poetycznym i estetycznym.

Podobne epoki moglibyśmy wykazać w rozwoju angielskich obyczajów, o wiele bliższym nam jest wszakże najazd francuskiej mody w XVIII stuleciu na Niemcy, od którego nawet Goethe nie był wolny. Także tam fraki, peruki, jedwabne kamizelki i trzewiki z klamrami były zapowiedzią zwrotu w obyczaju i w literaturze, przodowali letkiewicze i najróżnorodniejsi awanturnicy, a zamykali pochód uczeni i wielcy poeci.

Mniej więcej każdy z tych najazdów obcego obyczaju, obcej mowy pozostawił pewne charakterystyczne typy, na które naród złożył wszelkie śmieszności, jakie spostrzegał w narzucanych mu nowościach. Typy takie utrzymały się w nazwach, w rysunkach, w karykaturach, w satyrach, tak, że dzisiaj moglibyśmy po większej części odtworzyć te śmieszne figury, kozły ofiarne wszystkich niedorzeczności, jakie tylko mogły wypłynąć z obcego obyczaju. U nas w XVI wieku szlachcic, który przybierał włoski strój, był celem żartobliwych pocisków, ponieważ jednak włoszczyzna nie zmieniła tak dalece społeczeństwa, aby na dłuższy czas stałe w zwyczajach pozostawiła ślady, więc i ten z włoska wyglądający szlachcic nie stał się takim powszechnym, jednolitym, ogólnie uznanym typem. Inaczej się rzecz miała w XVIII wieku, od czasu, jak tylko obyczaj i język francuski wszystkiemi drogami zaczęły wchodzić do Polski. Najazd to był zanadto szybki, zanadto gwałtowny, aby nie miał obudzić w narodzie nadzwyczaj żywej opozycji, a że się zrazu przedstawiał pod nader śmiesznemi formami, które były zupełnie niezgodne z wyobrażeniami miejscowemi, więc szlachta od śmiechu brała się za boki i wlot wynalazła sobie personifikację tej wstrętnej obczyzny — a był nią ów „fircyk“, który żyje i w dzisiejszej mowie.

Przez więcej niż pół wieku nazwa „fircyk“ nie schodziła z ust naszych dowcipnisiów i obejmowała wszystkie te znamiona obcego obyczaju, obcego ubioru, wszystkie te nawet właściwości zachodnich ludzi, które w staropolskich oczach śmiesznemi się wydawały. Na fircyka składano wszystko złe, wszelką lekkomyślność — i rzec można, że przez lat pięćdziesiąt pod względem towarzyskim zawsze fircyk zawinił, wszędzie miał nieprzyjaciół, a jedną tylko, ale zato potężną, przyjaciółkę — modę. Niepokaźna zatem, wyśmiewana zrazu figura przez kobietę przyszła do stanowiska w społeczeństwie i później drugim zaczęła dyktować prawa.

Jeden z pierwszych typowych fircyków występuje na polskiej scenie około roku 1770 w komedji Adama księcia Czartoryskiego, generała ziem podolskich w Pannie na wydaniu. Jeszcze on się w dawnym polskim urodził domu „ale teraz, że się po francusku przebrał, i był zagranicą, zowie się Monsieur le Comte Fircyk, kawaler srodze ruchawy, niedawno z cudzych krajów powrócił, wypiżmowany, wypudrowany, wyfryzowany, wyprostowany; po polsku wstydzi się mówić, a nie nauczył się po francusku: jednak mu gęba nie ustaje. Poznaniem krajów ciekawości nie zaprzątał się nigdzie, ale perukarzów, traktjerów, kupców, rzemieślników w każdem mieście zna doskonale i od nich jeszcze lepiej jest znany, bo wszędzie zostawił długów kupę; nauczył się, jaki kwiatek, jaka wstążka najlepiej do twarzy damom, czy ręce nam bardziej od otrębów, jak od migdałów pierzchną, i innych wiele rzeczy równej ważności. Ustawicznie o swojej odwadze gada, o doskonałości w fechtowaniu i pojedynkach, które odprawił w Paryżu. Zawsze w kompanji pannie wachlarz wyrywa i nim się bawi, a kiedy ta go chce odebrać, broni się i mówi jej, fi donc Modemoiselle, fi donc widzę, że jeszcze Wać Panna Dobrodziejka nie znasz tego chłopczyka, co jest mon maître, a zowie się Vamour.“

Fircyk jest zresztą skończonym tchórzem i kłamcą; opowiada o jakiejś bohaterskiej przygodzie z „wąsaczem“, w której mu powiedział: „Monsieur, nie bądźże WPan głupim!“ Sur quoi wąsacz, dobywszy le kańczuk, tak go wyciął po ręce, że mu zaraz nabiegła, i uskakując, obie pończochy sobie wniwecz za-krotowal. Byłby go nawet zabił na miejscu, ale miał przy boku tylko porcelanową szpadkę, w szagrynowych zielonych pochwach.

Gdy rywal nadchodzi, fircyk z ochotą i skwapliwością cofa się do alkierzyka, w którym przez dłuższy czas będzie musiał poprzestać tylko na towarzystwie słoików z konfiturami, a w swej rejteradzie troszczy się tylko o to, aby w alkierzu wilgoci nie było.

Zresztą jest on pożyteczny dla kobiet, które odwiedza, gdyż umie przyprawiać różne pachnidła i mydełka i pomadę do ust, której recepta jest mu znana przez pewną Duchesse i jest fort innocent, wchodzi w nią bowiem tylko „różana wódka, migdałowy olejek i jeszcze niektóre petites choses

Postać ta stała się tak powszechną, tak ściśle określała pewnego rodzaju ludzi, że jeden z ówczesnych komedjopisarzy, wyliczając osoby, które wezmą udział w jego dramatycznym utworze, powiada, że wystąpią sługi, hultaje, fircyki...

Nie w lepszym rodzaju fircyka, ale z wyższego towarzystwa, opisuje Zabłocki w dowcipnych wierszach:

Patrzaj, teraz co jedzie za lalka w karecie,

Z lorynetką pieszczoną główkę swą wysadził,

Znam go, to drugi rodzaj jest na wielkim świecie,

Dawniej pan... w modę ich wprowadził.

Ten pachnący buziaczek, nastrzępiony cały,

Dukata gdzieś dostawszy jedzie z wizytami;

Tydzień w domu przesiedzi, biedny, wygłodniały,

Dziś frakiem ozdobiony, widział się z panami.

Pełen modnych grymasów, sam siebie rozpuścił,

Delikatnym układem stąpa, mówi, siedzi;

Rozumie, że się we wszystkich serduszkach umieścił,

Sam sobie w posiedzeniu śmieje się i bredzi.

Umie słów modnych kilka, pięć wierszy z Woltera,

Zna, jak zganić polonez, kornet lub fryzurę,

Róż, pomady i puder przedziwnie wybiera,

Ma w głowie najmodniejszych modelów strukturę...

Najwyżej w dowcipie opisanych ówczesnych fircyków stoi bohater znanej komedji Zabłockiego Fircyk w zalotach.

Natura dobra w nim i szczera —

Zacina, prawda, panicz trochę na szulera,

Kocha młode kobiety, lubi winko stare...

Lecz wreszcie, każdy człowiek ma swoją przywarę.

Otóż to już fircyk, który schodzi na zwykłego hulaszczego młodzieńca, nic go nie wyróżnia, chyba, że czasem zatnie niekoniecznie poprawnym francuskim frazesem, że gdy się obładuje różnemi gratami, to się znajdzie przy nim i

Tabakierka, pulares, etui, lorynetka,

Wódka pachnąca, grzebyk, nożyczki, szczypczyki.

Zresztą wszakże jest to fircyk sympatyczny. Gracko umie się przypodobać wdówce, o której rękę się stara, łatwo umie z drogi usunąć przeszkody, śmiało gra w karty, a co najważniejsza, ma jeszcze serce na swojem miejscu i widać, że się po ślubie ustatkuje. Cudzoziemszczyzna pozostawiła na nim różne naleciałości, ale koniec końcem nie zepsuła szczerego, sympatycznego charakteru. Fircyk Czartoryskiego, to jeszcze owa wstrętna cudzoziemszczyzna, przed którą trzeba się bronić całą siłą, z fircykiem Zabłockiego już paktować można...

Z francuskim więc fircykiem pogodził się wreszcie polski hulaka, mieli bowiem te same w gruncie rzeczy wady, a nie brak im było podobnych zalet. Jeden jak drugi lubił karty, wino, dziewczęta — mój Boże, kto tego nie lubi. Obydwaj mieli może więcej serca, niżeli rozumu.

Trudniej było wszakże poradzić z późniejszym fircykiem, który już nie wprost z Paryża brał swoje wzory, ale się skosmo-polityzował, a przedewszystkiem trochę trącił Niemcem. Któż z nas nie pamięta z lat młodocianych owych dwóch wierszyków, które chętnie powtarzali starzy :

Hej ostrożnie koło ściany, Bo to fraczek pożyczany...

Wierszyki te przeszły prawie w przysłowie, ale mało komu już dzisiaj wiadomo, że były początkiem wiersza, w którym był odmalowany późniejszy fircyk, niesympatyczny typ pierwszych lat XIX wieku. Tak on tam dalej był opisany:

I kapelusz nie twój własny, Bo ci na głowie przyciasny, Cudze pończoszki i spodnie, Bo ci leżą niewygodnie,

Niezapłacone trzewiczki,

Pożyczane rękawiczki.

Czubek na łbie jak u dudka A w ręku laseczka krótka;

Ztyłu jakby u war jata Łeb obcięty, jak u kata.

Zprzodu gęste faworyty:

Są to hebrajskie zaszczyty;

A na szyi cztery chustki,

A w kieszeni wielkie pustki.

Raz zapinany surducik,

Ze dwóch boków szyty bucik,

Na prawem ramieniu skrzydło, Na twarzy róż i bielidło.

Pozłacany kolczyk w uchu,

Pustki w głowie, pustki w brzuchu. Z trzema kołnierzami płaszczyk; Zamiast ponczu pije barszczyk A mleko zamiast orszady,

Dla większej fanfaronady Curtum visum afektuje,

I po lożach lornetuje,

Robi kokietce amory —

Uważa, gdzie worek spory.

Otóż postać eleganta,

Strzeżcie się panienki franta...

Węgierski był biczem na fircyków, pomimo że sam już bardzo sfrancuział; znając jednak zagraniczny obyczaj i naukę, tern lepiej umiał odróżnić blichtr od prawdy i tern niebezpieczniejszą walczył bronią. Jego Polska modna obiegła całą Polskę, a widać, jak trafiła do humoru i przekonania szlachty, skoro ją spotykamy w każdym prawie raptularzu, w każdych collecta-neach z owych czasów. Szlachcic w górach sanockich, wąsaty konfederat barski, odpisywał ją równie, jak Litwin z okolic Wilna, jeden tylko i drugi różnorodne w odpisach robili błędy, a często popuszczając wodze swojej fantazji, zmieniali w niej całe wiersze i strofy.

Jakżeż bo nie miał trafić do szlacheckiego smaku prawdziwy portret fircyka :

Ręka w połach, przód wypukły. Czoło z miedzi, ton wesoły,

Noga w takcie, chód wysmukły, Mina dziarska, a sam goły, Kamzel długi, fraczek ścięty,

Jak pupeczka nasz młodzianek...

Zakończyć tej strofy niepodobna, zanadto dobitnie bowiem charakteryzuje wady kusej francuskiej sukni; przypatrzmy się jednak dalszym rysom portretu:

Kiurdan w gębie, dusza głodna,

O młodzieży, jakżeś modna;

Rozum w nogach, przymiot w walcu, Błazen w mowie, wszemu przeczy, Co gdzieś przeciął po kawalcu,

Zaraz plecie nic do rzeczy.

Ni filozof ni poeta,

Ni geograf, ni statysta, Epikurus, wszystkiem miota, Ważnych fraszek nasz legista. Sroka w gębie, głowa szumna, Dosyć na tern: młódź rozumna!

Dom uczciwy i szynkarski,

Razem miesza, razem ceni,

A gdy bredzi, pleść zaczyna,

O jak grzeczny nasz chłopczyna!

Najbardziej jednak strój francuski kłuł polskiego szlachcica, to też i Węgierski, nawymyślawszy dobitnie fircykowi, jeszcze na pożegnanie nie może darować jego garderobie i taką nań pisze perorę:

Kontusz długi ścięły fraki,

Fryzjer puklem upstrzył głowę, Szpetnie zrobił zakrój taki,

Że zamienił orła w sowę.

Wszystko kuso, zbyt opięto, O dostatnio ani pytać. Ferezyją modnie ścięto,

Aż Lechowi łokcie widać...

Nie myślcie jednak, że fircyk został bez obrony. Zrazu nikt się nie ujmował za śmieszną, wyśmianą figurą, a ona sama za mało miała odwagi i dowcipu, aby oddać szlachcie piękne za nadobne; później jednak, gdy ludzie poważni poprzebierali się po francusku, niemało miała obrońców, jeżeli już nie z innego powodu, to przez solidarność w ubiorze. Znowu się tedy posypały wiersze, już nie przeciw frakowi, ale tym razem kontusz był nieprzyjacielem. Oto jakiś po francusku przebrany, nie bez dowcipu poeta, broniąc fraka i jedwabnych pończoch, tak się odzywa do moralistów, u których w żupanie cały się mieścił patrjotyzm.

Hej, panowie moi mili, Djabelnieście się odrwili,

Co szukacie animuszu W dużych pasach i kontuszu. Któż u licha wam powiedział, że on w sukni kiedy siedział? Czyliż mają jakie czary, Polskie duże szarawary,

Czy dla serca lub dla cnoty, Trzeba pasa i kapoty?...

Któż tu widzi związek jaki, Ojczyzna, kontusz lub fraki?

Obrońca fraka tłumaczy jednak w końcu długiego wiersza, że nic nie ma wspólnego z fircykami, którzy z zagranicy niemądre przywożą nowości, i że równie jak oni ich potępia — pyta bowiem :

Co wy przez ten kontusz chcecie? Jeśli jakiś panicz młody,

Zwiedzając obce narody,

I po wszystkich stronach świata, Mając imię waryjata,

Tutaj nakoniec wrócony,

Chce wam wszystkim dawać tony — Ja w tern wcale nie znajduję,

Co was tak bardzo tentu je.

On wam rozprawia cudaki:

Rowy, zasieki, ferhaki,

I w tym wielkim imion tłumie,

Bóg wie, czy się sam rozumie,

A wam już się głowa pali,

Że on świat cały obali.

Znalazł kilku naśladników,

Głupich, szulerów, wietrzników,

Trzeba przeto, by kraj cały Te dziwactwa zatrważały? Hej, hej, z butami żółtemi, Panowie bądźcież mądrymi!...

Owi „panowie z butami żółtemi“ chcieli być wszakże humorystami nietylko w dobrem, ale i w złem, a ktokolwiek ruszył choćby szkodliwe zwyczaje, był już nieprzyjacielem i prawie fircykiem. Pan Podstoli księdza biskupa warmińskiego bardzo się tym panom nie podobał, widzieli w nim obraz szlachcica sa-fanduły, który postradał dawny animusz, nie umiał wypić zdrowia z bernardyńskiego kielicha, ani ciąć dobrze krzyżową sztuką. Ksiądz biskup prawił o oszczędności, radził, żeby nie pijano węgierskiego wina, które dużo kosztuje, a głowę rozpala, namawiał, aby się wrócić do dawnego, owsianego piwka, a co najwięcej, do swojskiego miodu; panu podczaszemu Lucińskiemu nie podobały się takie morały, napisał przeto do księdza biskupa :

Smaczne piwko marcowe, smaczny miodek, książę, Ale też i do wina kto gębę zawiąże?

Komu darmo przychodzi lub ma za co kupić;

A czemużby się trochę pod wieczór nie upić?

Nie lubię ja się bawić z tych opilców rzeszą,

Co po brukach po nocy szabelkami krzeszą,

Albo swary wszczynają, bies wie z kim i o co,

Lub językiem w pantoflach, nie wiem co bełkocą. Lecz ten co się z imością karafką przywita,

Dając troskom dobranoc, póki nie zaświta:

Cóż on komu zawini, przez myśli, przez mowę? Gorszy ten, co źle robi, choć ma trzeźwą głowę...

Ksiądz biskup jednak pisał dalej w obronie owsianego piwa, nieprzekonany replikami pana Kucińskiego. Wkońcu zabrakło cierpliwości panu podczaszemu, a nie mogąc sobie dać rady z wprawniejszym do pióra księdzem biskupem, chwyta się ostatniego środka, który służy polskiemu szlachcicowi, woła całem gardłem veto!

Kiedy Waszmość masz na pieczy Wznawiać zadawnione rzeczy: Piwo, miód w napój przywołać, Racz nie pozwalam podołać.

Póki ta tarcza wolności —

Nie posłuchamy Waszmości:

Będziem wino pić, jak pili,

Tak nas Sasi nauczyli,

Co u nas królami byli...

Na taki argument nie było rady!

Wróćmy jednak do fircyka. Z początkiem XIX-go wieku zaczął on chorować na anglomana, zyskał przez to na zewnętrznej powadze, stał się sztywnym, powtarzał ciągle Goddam, nazywał Iwasia Johnem, zamiast kusych sukni nosił długie, zamiast peruk faworyty, na rozumie mu jednak nie przybyło, a na pieniądzach wiele ubyło, gdyż anglomanja, konie, wyżły, charty, zaprzęgi więcej kosztowały, aniżeli mydełka i loki francuskie. Mickiewicz w Panu Tadeuszu dał nam w hrabi typ takiego zanglizowanego fircyka, w którym później wiele swojskich cnót wydobyło się z pod angielskiej pokrywy. Po napoleońskich wojnach, które młodzież naszą po całym obwiodły świecie, po kongresie wiedeńskim, podczas którego towarzystwo polskie w Wiedniu z towarzystwem najróżnorodniejszych narodów weszło w stosunki, fircyk nie był już ani Francuzem ani Anglikiem i poprzejmował od każdego potrosze, stracił dawną cechę, słowem, przestał być fircykiem. Postać została ta sama, tylko w inną oblokła się szatę. Radost i Astolf z Cudzoziemszczyzny Fredry, to już nie stanisławowscy fircyki. Radostowi wszystkie języki i wszystkie zwyczaje w głowie się pomieszały, mówi: Bon jour, guten Morgen, good day i buon giorno; jedna go tylko z dawnym fircykiem łączy właściwość:

Taki głupiec podobny całkiem do żórawia,

Co się na naszych łanach wygładzi, wypasie,

I potem leci schudnąć w trzechmiesięcznym czasie.

Wszyscy nasi znakomitsi pisarze i poeci musieli się zajmować błahą napozór figurą fircyka lub późniejszym podobnym doń typem. Walka trwała na całej linji; stali w tych szeregach Kraszewski, Korzeniowski; bitwy staczały się na scenie, w powieściach, w ulotnych wierszykach od Polski modnej aż do Departamentu niższej Sekwany Bartelsa. Czy to niedość długo i czy to nie świadczy o szczególnym uporze mniej pożądanej a bardzo natrętnej figury?

Za dawnych czasów mógł fircyk powiedzieć: „Mam rację bytu, jestem zwiastunem nowych obyczajów, niosę z Zachodu sztandar postępu!“ Minęły już wszakże czasy, kiedy, jakeśmy to poprzednio powiedzieli, cudzoziemski obyczaj wchodził do kraju naprzód przez półgłówków. Koleje, telegrafy, częste podróże zagranicę, zrównanie się obyczaju w całej Europie wytrąciły z rąk fircyka nawet to berło wątpliwej chwały i dzisiaj każdy się ubiera w ten sam skromny strój, któremu rewolucja francuska nadała powszechne obywatelstwo, każdy zna obce języki, każdy był zagranicą, fircyk zatem stał się anachronizmem, tern śmieszniejszą postacią, że nie reprezentuje nic nowego...

Jest on wprawdzie wskutek tego mniej szkodliwy i nikogo łudzić nie potrafi, ale za zupełnie nieszkodliwego uważać go nie można, gdyż głupstwo podobno jest zaraźliwe...

Panie fircyku, nie bądź zatem tak zatwardziały, posłuchaj, co ci powiedział razu pewnego poważny ś. p. Franciszek Wężyk na warszawskich wyścigach:

Mój Dobrodzieju! Mniej angielszczyzny. Mój Dobrodzieju! Więcej polszczyzny. Mój Dobrodzieju! Więcej oleju...

SZTUKA I TEATR

„IWAN GROŹNY“ MATEJKI.

Przyznam się, że nie bez uprzedzenia wchodziłem po raz pierwszy na wystawę obrazów w r. 1875, a uprzedzenie to odnosiło się — z zarumienieniem oskarżyć się muszę — do obrazu Matejki. Znając skłonność naszego mistrza do alegoryzowania historycznych epok, czytając nareszcie pewne zarzuty uczynione w tym kierunku przez krytyków, którzy Iwana Groźnego poprzednio widzieli, sądziłem, że tym razem mistrz poszedł za daleko, że uniesiony uczuciem miłości dla dziejów własnego narodu, poświęcił ideę piękna dla historycznej myśli, pozwolił historykowi zapanować nad artystą. Z obawą więc otwierałem drzwi do sali, nie chcąc, aby się potwierdziły te przypuszczenia, nie chcąc abym widział Matejkę, schodzącego na tę samą drogę historjo-zoficznego malarstwa, które przeradzając się w historyczną karykaturę, stworzyło takiego Arbueza — obraz wstrętny, bo malowany pendzlem polityczno-religijnych namiętności...

To były moje obawy — z przyjemnością jednak przyznać muszę, że duch inny wstąpił we mnie, gdym spojrzał na tę dziką, namiętną, ale naturalną postać Iwana, gdy światło pochodni groźnego orszaku rzuciło blaski swe na postać, która mi utkwiła w pamięci, tak jak ją Tołstoj odrysował w swym dramacie. To postać prawdziwa, groźna jak jej nazwisko, straszna jak tradycje, co ją otaczają, dziwaczna i oryginalna jak to życie modłów i okrucieństw, które ówczesna prowadziła Moskwa. Pomiędzy cerkwią a katowskim toporem szalona toczyła się or-gja, którą nam rosyjscy opisali kronikarze, orgja, nie mająca sobie równej w dziejach, gdyż nie była podobnie wyrafinowana jak okrucieństwo rzymskich cezarów, ale bardziej namiętna, bardziej zabobonna, bardziej potworna i dzika...

Wszelki klasycyzm, wszelkie nawyknienie do form zwyczajnych malarstwa oburzy się na samą myśl wzięcia takiej orgji

za temat do dzieła sztuki. Wszelkie Nerony, Kaligule, wszelkie groźne sceny, wywoływane przez malarzy z chrześcijańskich ka-takomb, nikną wobec tematu Matejki, stają się czemś konwen-cjonalnem, czemś, coby mogło paktować z klasycyzmem w sztuce.

Iwan Groźny zrywa wszelkie także ogniwa, dla niego tradycja sztuki nie istnieje...

Jeden z najznakomitszych naszych krytyków zrobił Matejce, podobno z okazji Stefana Batorego, nader słuszny, z calem uznaniem dla genjuszu postawiony zarzut, że mistrz za mało się kształcił na spokojnej, klasycznej szkole, że dzieła jego wie-leby na tern zyskały, gdyby ręka, co je tworzy, dała się cokolwiek hamować tej powadze i prostocie, jaka zdobi włoskich malarzy. O ile ten zarzut ma wiele za sobą słuszności, tak, że nie moglibyśmy ze stanowiska klasycznych zasad sztuki odmówić mu racji, o tyle traci podstawę, jeżeli widzimy przed sobą gen-jusza, który na nowe nas rzuca drogi, jeżeli czujemy w artyście siłę, która nam imponuje, która jest dość wielka i potężna, aby stać samotnie, niezawiśle, buntowniczo — bez oglądania się na inne równorzędne może genjusze...

W żadnym z dotychczasowych obrazów Matejki nie spostrzegliśmy, aby jego genjusz artystyczny tak samodzielne, tak odrębne zajął stanowisko, jak w Iwanie Groźnym. Artysta wydał tutaj wojnę wszystkim kodeksom, wszystkim malarskim tradycjom!

Proszę się zastanowić nad samym tematem : jakiej imagina-cji, jakiego zasobu namiętności potrzeba było, aby się na taką odważyć postać i w podobnej oddać ją chwili, gdy z jednej strony klątwa i złorzeczenia śmiałej kobiety, z drugiej zakorzeniona zbrodnia i małoduszna zabobonność, z trzeciej ponury obraz dokonanych okrucieństw składały się, aby na twarzy Iwana rozlać wyraz, który w dzisiejszych stosunkach pojąć nam trudno. Ile wiary w pendzel własny potrzeba było, aby się rzucić w ten wir światła pochodni, księżyca, odblasku śniegu, świec jarzących się w cerkwi! Był to pomysł, zrywający za sobą mosty wszelkiej malarskiej tradycji.

W poprzednich obrazach rozstał się Matejko z kolorytem dotychczasowych malarzy, w obrazie, który przed sobą widzimy, z zasobem ich myśli i tematów. Gdyby była jaka nazwa, któ-raby określała sztukę zupełnie przeciwną sztuce włoskiej, kia-

u

î>

w

*

. ,

■>-

g

'

y

v ; -I

t

»

“5

n4

y.'

JAN MATEJKO

Iwan Groźny

—fl

*jtf

m:

â?

fc¹

’ UM

HUr

È*

4

«

F

&»*

&

j

m\

m

r:

lia

j

gf

&

»;

■

3C

•;**

*

ê

N

^ <r à-

4J

%

\o

O

OÙ

Główna

inw

5

O

C2

r>

c/

sycznej, gdyby był jaki wyraz, znamionujący zupełnie odrębny kierunek, użylibyśmy tego wyrazu, mówiąc o nowym obrazie Matejki. Jest to bajronizm w malarstwie, jest to kierunek, którego w żaden sposób romantycznym nazwać nie można, jak wogóle ten wyraz nie był właściwy dla zwrotu poezji, którego reprezentantem najbardziej wybitnym jest autor Don Juana.

Przypatrzmy się temu jaskrawemu orszakowi, wracającemu z wieczornych modłów, na których sam car był kapłanem — jaka tam mieszanina okrucieństwa i zabobonu, jaka prawdziwie artystyczna sprzeczność pomiędzy owym katem w krwawem ubraniu a zabobonnym dworzaninem, podnoszącym poświęcaną świecę, którą Iwan z ręki wypuścił, albo pomiędzy szalonem prawie od zbrodni i wyrzutów sumienia obliczem ojca a łagodnem, lękliwem spojrzeniem Fedora, — jaka sprzeczność pomiędzy dachem cerkwi a owemi szubienicami, oświeconemi odblaskiem księżyca.

Nie było może dotąd malarza, któryby sobie stwarzał większe trudności światła, aniżeli Rembrandt, i któryby bardziej zwycięsko z nich wychodził. Trudności te posuwał słynny mistrz do tego stopnia, że o najznakomitszym jego obrazie, o głośnej Ronde de la nuit, są podzielone zdania, czy na nim nocne czy dzienne przyświeca światło. Nam się zdaje, że nie jest to ani nocne ani dzienne światło, ale światło Rembrandta... Daleko większe jeszcze trudności stworzył sobie Matejko, tern bardziej, że jaskrawość jego »barw, żywość jego kolorytu wywołuje konieczność tysiącznych modulacyj światła. Czy artysta wyszedł z tych trudności zwycięsko, czy uczynił zadość wszystkim wymaganiom optyki — to zadanie niełatwe do rozstrzygnięcia, to obszerne pole dla surowych krytyków, z których wielu jednym frazesem chce kłam zadać studjom i rozmyślaniom takiego Matejki. Mówią jedni, że za wielka jasność roztoczona na obrazie, mówią drudzy, że za mocne światło pochodni, — co do nas, nie wdajemy się w szczegóły i idziemy za pierwszem wrażeniem światła, które nas porywa ku tej dziwnej atmosferze, ku tej zgodzie światła, pełnej blasku i siły, i chętnie powiemy zanadto surowym krytykom to samo, cośmy powiedzieli o świetle Rembrandta — że na tym obrazie świeci przedewszystkiem odblask genjuszu Matejki.

Krytyk, przywykły oceniać obrazy miarą form klasycznych, ruszy ramionami nad niejedną lin ją nowego dzieła Matejki, powie, że są tam pod tym względem herezje, które nie dadzą się pogodzić z dotychczasowemi wyobrażeniami. To nierachowanie się z tern, co nazywamy „linją“ w malarstwie, widzieliśmy już w Stefanie Batorym, obecnie występuje ono jeszcze jaskrawiej i potęguje się w postaci owego chłopca, niosącego świętą księgę przed carem, któremu wiatr zawija poły od kożucha, i tworzy linję, któraby nie mogła wytrzymać krytyki, hołdującej klasycznym wzorom.

Sądzimy też, że przy ocenianiu tego obrazu trzeba zerwać z przyjętemi zasadami, trzeba wychodzić z zupełnie nowego stanowiska, nie widzieć nic przed sobą, kierować się zaś tylko ogólnem wrażeniem, jakie obraz sprawia, dać się porwać namiętności, jaka wieje z nagromadzonych na nim postaci, i grozą otaczającej ją przyrody. Na dotychczasowych obrazach rzadko kiedy porzucał Matejkę chłód historycznego mistrza, a z wyjątkiem może Upadku Polski i Skargi, malowanych w chwili uniesienia, z trudnościąbyśmy szukali na jego dziełach jakiegoś gwałtowniejszego porywu, jakiejś demonicznej siły, któraby porywała poważny pendzel historyka i archeologa. W obecnem dziele, namiętność, owo źródło wszelkich potężnych utworów, uniosła mistrza, panowała w nim do końca, nie dała spocząć jego pendzlowi. Czem był Salvator Rosa w pejzażu, tern jest Matejko w historycznem malarstwie, jeżeli dzisiejsze jego dzieło mamy na uwadze. Przyznamy się, że pod tym względem obraz ten był dla nas niespodzianką tern milszą, że nam daje poznać wysokość skali genjuszu Matejki.

Jako pierwsza w tym kierunku próba, obraz ten może mieć swoje niedostatki, jest bezsprzecznie za mało wykończony, mógłby więcej pola zostawić do rozwinięcia się skupionemu zanadto orszakowi, jest jednak jednem z najważniejszych zjawisk w rozwoju twórczości mistrza i, jakeśmy powiedzieli, tern bardziej nas uderza, że ten zasób namiętności, który w nim kipi tak potężnie, nie zdawał nam się być właściwością talentu Matejki.

WILHELM KAULBACH.

I polscy malarze rzucili wieniec wawrzynu na grób Kaul-bacha, aby oddać hołd pośmiertny mistrzowi, którego nazwisko obnosiły w roku 1874 dzienniki od gór bawarskich aż po najdalsze krańce nowego świata, i polscy malarze znaleźli się wśród tej artystycznej drużyny, która swą cześć wyraziła pamięci genjusza.

Malarze i muzycy do całego należą świata, bo mowa ich mową wszędzie zrozumiałą, gdzie tylko poczucie piękna, jak kwiat wiosenny, wydobyło się z martwej przeszłości. Więc nie dziw też, że do Monachjurn, do Kaulbacha, zjeżdżali się uczniowie wszystkich krajów i wszystkich narodów, aby stamtąd wynieść bogatą naukę i doświadczenie.

Polscy malarze, od Matejki do początkujących jeszcze talentów, szli także czerpać z tego źródła artystycznej wiedzy, i niejedno stąd wyhieśli wspomnienie. Nie będzie więc dla nas bez interesu przypatrzyć się bliżej działaniu Kaulbacha i wpływowi, jaki on mógł wywrzeć na polskich malarzy.

Poznajmy najpierw osobę mistrza.

Było to w jesieni roku 1859; Kaulbach malował w swej pracowni, w wielkiej sali monachijskiej Akademji. Sala ta wysoka, pochodząca z XVIII w., pełna była wtedy zaczętych lub skończonych dzieł potężnego artysty. Naprzeciw okien stał olbrzymi karton, przedstawiający Bitwę Amazonek, który dziewięć lat później roznosił sławę Kaulbacha po całym świecie pod nazwą Bitwy pod Salaminą. Nad tym kartonem, aż po sufit, wisiały stare gobeliny z wzorami z loggij Rafaela. Na prawo obok wielkiego kartonu, mogłeś zobaczyć mnóstwo pomniejszych kartonów i obrazów olejnych, na lewo zaś, w naturalnej wielko-

ści portrety jakiegoś węgierskiego magnata, Liszta i młodej księżnej Wittgenstein, późniejszej księżnej Hohenlohe we Wiedniu. Portrety te, ustawione w półkole, tworzyły rodzaj parawanu, zasłaniającego główne drzwi, tak, że jeżeli kto wszedł do sali, Kaulbach nie mógł go pierwej zobaczyć, dopóki gość nie wyszedł z za tego ukrycia na środek sali, założony odlewami trupich głów, ludzkich rąk i nóg, pozwijanemi rysunkami, w nieładzie porozrzucanemi szkicami i studjami z różnych czasów i różnych stylów.

Wśród tego chaosu siedział mistrz, twarzą zwrócony ku swej Bitwie pod Salaminą, i kreślił coś kredą i kwaczem na rozpoczętym dopiero kartonie. Miał on na sobie zwyczajny, długi płaszcz z czarnego jedwabiu, aksamitną czapeczkę na głowie i cygaro w ustach, które go nigdy nie odstępowało, które zapalał co kilka minut, snąć, aby mieć chwilę wytchnienia.

Obok mistrza stał jeden z jego znajomych i rozmawiał z nim o treści rozpoczętego kartonu. Wtem ktoś wszedł wielkiemi drzwiami, mocno je zatrzasnął i chwilę chodził poza parawanem, utworzonym z ustawionych portretów.

— Kto tam? — zapytał zniecierpliwiony Kaulbach.

W tej chwili jednak wyszedł z poza portretu Liszta wysoki, szczupły, stary jegomość w siwej kapocie i wielkim siwym kapeluszu...

— Guten Morgen, Kaulbach! — powiedział starzec, i jak u siebie, na nic nie zważając, zaczął się przez lupę przypatrywać portretowi Liszta.

Kaulbach odpowiedział „dzieńdobry“, i dalej rysował, prowadząc urywaną rozmowę z gościem w kapocie, którym był sam król Ludwik, protektor i wskrzesiciel bawarskiej sztuki.

Król zbliżył się nareszcie do rozpoczętego kartonu.

— Cóż rysujesz, mój profesorze? — zapytał Ludwik.

— Projekt do obrazu, przedstawiającego reformację, a przeznaczonego na szósty obraz do berlińskiego muzeum.

— Reformację! dla Prus? — i taki mistrz, jak Kaulbach, maluje to na rozkaz z Berlina? Tak smutnej chwili jeszcze nie dożyłem! — odpowiedział rozgniewany król.

— Wasza królewska Mość zapomina, że sam jestem protestantem — odparł Kaulbach.

— Pan mnie nie zrozumiałeś! — mówił dalej Ludwik podniesionym głosem — mnie nie chodzi o konfesyjną stronę tej sprawy. W moim kraju mieli zawsze protestanci wszelkie swobody, a Lutra umieściłem w Walhalli. Gorszę się artystycz-nem zadaniem, którego się pan podejmujesz, w jakiż bowiem sposób chcesz wymalować myśl, chcesz plastycznie przedstawić duchowe pojęcie? Niegodnem jest wielkiego mistrza poddać się takiemu artystycznemu zboczeniu.

A królowi bawarskiemu nikt nie mógł odmówić wielkiego artystycznego poczucia i wykształcenia, nad jego zdaniem więc zastanowić się godzi.

Kaulbach chciał malować myśli, idee, a ta dążność przebija się w jego największych dziełach, w dziełach, zdobiących przedsionek berlińskiego muzeum. Jest tam sześć obrazów, mających za zadanie przedstawić największe epoki rozwoju ludzkości. I tak: w Zburzeniu wieży Babel oddaje artysta myśl rozdzielenia się na narody trzech pierwotnych szczepów ludzkich. Każdy inny artysta byłby podniósł w takim obrazie dramatyczność tej sceny, byłby położył nacisk na owe ciężkie uczucia, które się rodzą w ludzkich sercach, jeżeli przez dłuższy czas zespolone około jednej pracy, muszą naraz porzucić nieudane dzieło, muszą w niepewnych losów rzucić się objęcia; każdy inny artysta byłby się był starał oddać myśl upokorzenia ludzkości, która zanadto chciała zaufać własnym siłom i Opatrzność wyzywać w zapasy !

Cóż zrobił Kaulbach? Jemu nie chodziło o dramatyczność chwili, na której tutaj polega cała wartość tematu, jemu szło o przedstawienie historjozoficznej myśli, że podanie o wieży Babel znaczy rozdział ludzkiej rodziny na szczepy; on chciał ilustrować niemieckich uczonych, dla których krytyka dziejowa pierwszem jest prawem!

Jeżeli jednak niemasz postępu historycznej wiedzy bez krytyki, to w dziedzinie ideałów, w dziedzinie sztuki, krytyka działa rozkładająco, w proch miażdży najpiękniejsze obrazy, zdziera urok z poetycznych powieści!

Fantazja i wiara ludów w plastyczny obraz ubrały fakt historyczny rozdziału szczepów, dla niej było to zanadto ważne dziejowe zdarzenie, aby go nie oblec w piękne podanie niebotycznej wieży, pełne dramatycznej siły. Fantazja ludów więc pracowała już tutaj za późniejszego artystę, któryby fakt historyczny chciał ilustrować i poddała mu najodpowiedniejszy sposób przedstawienia. Kaulbach tymczasem nie chce uznać piękna, leżącego w podaniu ludów, jemu wystarcza do obrazu naga historyczna teza.

Jego genjusz, do wysokiego stopnia posunięta technika i znajomość rysunku mogły wprawdzie triumfować nad każdym tematem, mogły wlać siłę i życie w najbardziej prozaiczną opowieść, droga jednak, którą Kaulbach tym sposobem wskazał swoim następcom, była drogą rozkładającego realizmu, była niszczeniem podstaw sztuki, niszczeniem ideałów.

Kaulbach zadał cios śmiertelny bohaterskiemu idealizmowi w niemieckiem malarstwie, któremu Cornelius nowe zaczął wskazywać tory; Kaulbach został wyrazem tych dążności, których przedstawicielem w dziedzinie filozofji jest Schopenhauer, a w dziedzinie poezji — Heine... Kaulbacha i Heinego genjusz wyratował z zapomnienia, w kierunku jednak przez nich wskazanym niemasz ani w malarstwie ani w poezji postępu, niemasz rozwoju, ale jest rozkład i upadek... Po Kaulbachu możebny jest w malarstwie, jeśli pójdzie dalej tym torem — tylko najskrajniejszy realizm, po Heinem — tylko proza.

Ten rozkładający kierunek genjuszu Kaulbacha jeszcze wyraźniej się odbija w drugim jego ściennym obrazie berlińskiego muzeum, w powyżej wspomnianej Reformacji.

Jakże artysta wymalował Reformację? — zapytać się musimy z królewskim znawcą.

Powiedzmy prawdę: Kaulbach nie oddał reformacji, bo jej oddać nie mógł; jakże bowiem można przedstawić filozoficzny skutek, pracę narodów, wystąpienie Lutra, odkrycie Ameryki i t. d. i t. d. ? Mistrz ułatwił sobie zadanie i silił się na przedstawienie przyczyn reformacji, a i to zadanie przechodziło zakres malarstwa, więc i z niego nie mógł się należycie wywiązać.

Na najwyższym punkcie obrazu stoi Luter, otoczony swymi uczniami, i podnosi otwartą biblję. Około niego grupują się inne postacie. Kolumb znalazł się na dole, po prawej stronie i trzyma rękę na globie, który jego pomocnicy mierzą cyrklami, opisują w książkach. Na pierwszym planie ugrupował artysta Szekspira,

Dantego, Kalderona, Hansa Sachsa i innych. Hans Sachs siedzi najbliżej, na przodzie wyżej po lewej stronie stoi sam Michał Anioł, oparty o marmurową kolumnę. Prócz tego jest tam wiele innych pomniejszych głów charakterystycznych, służących niejako do wypełnienia próżnych miejsc tego wieńca portretów z czasów reformacji.

Reformacja Kaulbacha robi na mnie wrażenie wielkiej zbiorowej fotografji, do której ustawiał grupy bardzo zręczny fotograf. Fotograf chciał zadość uczynić woli członków pewnego towarzystwa uczonych, którzy na imieniny swego prezesa postanowili mu ofiarować piękny upominek. A więc na czele, na podwyższeniu, znalazł się sam prezes towarzystwa z sekretarzami, po bokach przewodniczący sekcji sztuk pięknych i nauk przyrodniczych, u dołu literaci, artyści i tutti quanti, należący do towarzystwa. Brakuje tylko ram z dębowego drzewa, a pan prezes już może przyjąć fotografję i powiedzieć z rozczuleniem dziękczynną mowę...

Gdyby Luter żył, mógłby mu był Kaulbach ofiarować na urodziny swój karton Reformacji, nie jako dzieło sztuki, ale jako upominek, zawierający portrety współczesnych mu ludzi. Za dzieło sztuki bowiem nie mogę uważać dzieła, w którem niema najmniejszej jedności, gdzie nic się nie dzieje, gdzie żadna namiętność nie pobudza danych postaci do wspólnej czynności, gdzie każdą głowę zosobna możnaby wystrzyc i oprawić w ramki ze stosownym podpisem.

Charakterystyczną, choć naiwną krytyką tego obrazu jest następująca anegdota.

Gdy karton Reformacji wystawiony był w r. 1869 w Nowym Yorku, w sali Towarzystwa muzycznego, usiadła przed nim jakaś dama i przysłuchiwała się muzyce, dochodzącej z przyległego salonu. Po kilku minutach zaczęła się jednak niecierpliwić i zapytała się sąsiada, czy wkrótce się rozpocznie przedstawienie?

— Jakie przedstawienie? — odpowiedział zagadniony.

— Przedstawienie Reformacji.

Owa dama wzięła karton Kaulbacha za kurtynę i oczekiwała przedstawienia jakiegoś dzieła scenicznego z czasów reformacji...

Mimowiednie wypowiedziała Amerykanka bardzo ostrą i prawdziwą krytykę o kartonie Kaulbacha, nie spodziewała się bowiem, aby „reformację“ przedstawić można na obrazie, a po-wtóre sądziła, że pięknie ugrupowane postacie z czasów reformacji, daleko odpowiedniej stosują się na teatralną kurtynę, aniżeli na obraz, na dzieło sztuki...

Wiele z poprzednich uwag stosuje się także do sławnego Nerona Kaulbacha. ów filozoficzno-realistyczny kierunek wyrobił w sobie Kaulbach, stojąc już na szczycie swojej sławy, i wierny mu został do ostatka, wszczepiając go w tysiące uczniów, którzy się kształcili w monachijskiej szkole. Na wyrobienie owego kierunku niemało wpłynęła realistyczna literatura niemiecka i osobiste stosunki ze słynnym profesorem estetyki w Monachjurn, z Carierem.

Jako uczeń Corneliusa zaczął Kaulbach swoje działania pod tak idealistycznym wpływem, że jeszcze przez długi czas wpływ ten chronił go od późniejszych zboczeń i pozwolił mu wydać jedno z dzieł wspaniałych, może najznakomitszych, pod któremi położył swe nazwisko. Mówimy tu o Bitwie Hunnów, zawieszonej także w berlińskiem muzeum, której oryginalny karton był w posiadaniu A. hr. Raczyńskiego.

Starodawna legenda, którą powtórzył Chateaubriand, służyła za treść do wielkiego dzieła.

Pod murami wiecznego miasta stoczył Attyla straszny bój z rycerskiemi legjonami, chcącemi go odeprzeć, pod wodzą Honor jusza. Walka była tak zacięta, że zbrojne zastępy nawzajem się wymordowały, a na pobojowisku zostali tylko dowódcy z kilkoma giermkami. Zemsta i nienawiść nie dała spoczywać nawet trupom dwóch nieprzyjacielskich armij. Gdy bowiem ciemna noc okryła Kampanję, podniosły się ciała poległych, w kształcie upiorów, i ponad ziemią, w powietrzu, dalszy ze sobą toczyły bój nieubłagany...

Nocna walka upiorów jest więc tematem obrazu Kaulbacha; na czele jednak wybladłych duchów postawił mistrz obydwóch żyjących wodzów, którym niedość jeszcze było ziemskiej zagłady. Duchy poległych żołnierzy unoszą wodzów w powietrzu, a bitwa trwa dalej.

Temat pełen poezji i fantazji, wspaniały i nad miarę trudny.

Kaulbach jednak wywiązał się ze swego zadania tak znakomicie, że obraz ten odrazu mu zjednał europejską sławę,

v~

>

âÆA.

,,ilW' -im?

'>■ * '

, JEÜ

U

Ä«:

c fT

J0BĘ

ii

■V

s-tC*

H

W

K

t

r

"T #

■

«

■*

r^y

tJ

O?

jfcSsy

* *ßk&- w

tw>

■

i y

\l

-V

- -ii'

‘ >

r

AærR

(

I

r-^ kl

JL Tfii L^‘

5jt

4Ü

,- l.yr-

,/

#y

/-i

>

li

WILHELM KAULBACH Bitwa Hunnów

A,

V

\*\ EC/V

A

£0

b

i.

BIBLIOTEKA główna *

;'Q\N-

1

a ściągnąwszy na siebie burzę krytyków, tem bardziej przyczyniał się do rozgłoszenia nazwiska mistrza.

Jeżeli jednak mówimy, że Bitwa Hunnów rozniosła nazwisko Kaulbacha po całym świecie, to nie chcemy powiedzieć, aby to był pierwszy obraz, który zwrócił na siebie uwagę. Obrazem tym bowiem był jego Dom obłąkanych.

Nie znam podręcznika, z któregobym mógł oznaczyć rok, kiedy Kaulbach był w Düsseldorfie uczniem Corneliusa ; było to jednak około 1826 roku, Kaulbach bowiem urodził się w r. 1805. Otóż ówczesny dyrektor zakładu obłąkanych w Dusseldorfie wezwał kilku uczniów profesora, aby freskami ozdobili kaplicę zakładu. Pomiędzy tymi uczniami był i Kaulbach, a że freski były udatne, więc w nagrodę zaprowadził go dyrektor do domu obłąkanych i pokazywał mu zosobna każdą z tych nieszczęśliwych postaci.

Odwiedziny w domu obłąkanych sprawiły na wrażliwym umyśle młodego artysty głębokie, niezatarte wrażenie.

— Wrażenia te — mówi sam Kaulbach — prześladowały mnie przez lat piętnaście, i dopiero gdym wymalował mój Dom obłąkanych — dopiero wtedy uwolniłem się od nich, jak Orestes od Furyj, gdy wszedł do świątyni Diany. Teraz czuję się wesołym i wolnym, jak Goethe po napisaniu swego Wertera. Niech sobie krytycy mówią co chcą o tem dziele, było ono konieczne, abym wyzdrowiał. Nie zapomnę wrażenia, jakiegom doznał, gdym wyszedł z domu obłąkanych i zaczerpnął świeżego powietrza, pamiętniejszą jednak dla mnie jest jeszcze chwila, kiedym po raz ostatni przyłożył ołówek do mego Domu obłąkanych.

Widzimy, że obraz ten wyszedł artyście z pod serca ; to też wielkiem szczycił się powodzeniem i w tysiącach egzemplarzy sztychów i litografij rozszedł się po szerokich Niemczech.

Od początku artystycznego działania Kaulbacha aż po dni ostatnie ciągnie się w jego dziełach pewien cień sarkazmu, przechodzącego czasem w lekki nawet humor. Jest to sarkazm i humor w duchu Heinego, sarkazm, zbliżający bardzo do siebie te dwa umysły.

Kaulbach miał wielu nieprzyjaciół z tego powodu, że w swych freskach i kartonach umieszczał znajome osoby w komicznych postaciach, a fryz w berlińskiem muzeum ciężkie na niego ściągnął gromy. Toż samo groźna powstała burza, gdy odsłonięto freski monachijskiej Pinakoteki, a najznakomitsi artyści i literaci niemieccy zobaczyli się na ścianach przybytku sztuki. Portrety Corneliusa, Overbeka, Schnorra, Schwantha-lera, hr. Raczyńskiego, królewskiego cukiernika i samego króla znalazły się wplecione w rysunki komicznej treści. Krytycy wyruszyli więc przeciw artyście z pociskami, zaprawionemi żółcią, pociski te wszakże odbiły się o fakt dokonany i o bierną opozycję Kaulbacha.

Do najznakomitszych rysunków, w których żyjące postacie podjęły się humorystycznej roli, należy jego Nowożytny Herkules, zamiatający stajnię Augjasza. Justus Liebig przedstawia Herkulesa, skrzydlatym zaś posłańcem bogów, sprowadzającym cały zastęp mieszkańców Olimpu, aby oglądali pracę Herkulesa, jest sam Kaulbach, a w rysach twarzy Apollina, zbliżającego się na czele Muz, można poznać profesora Cariera.

Razu pewnego w roku 1842, siedział Kaulbach z kilkoma wesołymi towarzyszami w piwiarni, której już zapomniałem nazwiska, w pobliżu Monachjum. Rozmowa zeszła na ówczesną niemiecką podróżomanję, która ogarnęła wyższe i średnie klasy społeczeństwa. Niedopalonem cygarem zaczął Kaulbach ilustrować na ścianie ową pogadankę, a któryś z obecnych literatów zaimprowizował wiersz odpowiedni, i w ten sposób powstała jedna z najpopularniejszych swego czasu niemieckich karykatur Eisele i Beisele.

Mówiąc o humorystycznym talencie Kaulbacha, nie można zapomnieć o jego ilustracjach do Lisa My kity Goethego, które w tysiącach i tysiącach egzemplarzy rozeszły się nietylko w Niemczech, ale i poza granicami ojczyzny mistrza.

Zeszliśmy jednak na ilustracje — więc wspomnijmy jeszcze o rysunkach Kaulbacha do pism Schillera, Goethego i Szekspira. Rysunki te mają swych wielbicieli, lecz mają i ostrych krytyków. Co do nas, sądzimy, że przedewszystkiem nie są one wier-nemi ilustracjami autorów, ale oryginalnemi pomysłami Kaulbacha. Fantazja i sposób widzenia artysty były tak niezależne, tak śmiałe i samoistne, że artysta nie umiał nigdy wejść w ducha i w zamiary równorzędnego sobie genjuszu, ale tworzył zupełnie oryginalne dzieła, osnute na tym samym temacie, który służył Szekspirowi lub Goethemu do oddania tej lub owej postaci. Jeżeli się więc te rysunki sądzi jako ilustracje, w takim razie wiele przeciw nim słusznych można podnieść zarzutów — inna rzecz, jeżeli je chcemy uważać za dzieła oryginalne, gdyż w ostatnim razie znajdziemy w nich wiele zalet i dramatyczno-ści, mianowicie jeżeli pobieżnie tylko zechcemy przeglądać rysunki, mające za przedmiot idealne postacie obu wielkich poetów niemieckich. Kaulbach bowiem tak się rozszedł z idealizmem, że gdzie chodzi o wyrażenie spokojnych, niebiańskich uczuć, tam się znajduje na obcem polu, i nie potrafi zejść z niego z owym wieńcem wawrzynu, który mu zdobi skronie na każdej innej drodze.

Takim więc był mistrz monachijski, jeden z najpotężniejszych artystycznych talentów dziewiętnastego wieku. Niemieckie malarstwo straciło w nim bardzo wiele, więcej może, aniże-liby się spodziewać można, bo straciło jedyny genjusz, który je olśniewał urokiem.

Odejmcie niemieckiemu malarstwu sceptyka-filozofa : Kaul-bacha, to któż pozostanie w owym czasie? Realiści, których mistrz na fałszywe naprowadził drogi, i kilku klasyków, żyjących jeszcze wspomnieniami Corneliusa i techniką Piloty’ego, klasyków, którzy przygłuszeni szkołą realistów nie zdobędą się na genjusz, mogący ich zwrócić na nowe tory. Kaulbach był dla niemieckiego malarstwa w najwyższym stopniu talentem destrukcyjnym, talentem, który jak każdy talent sceptyczny sam mógł jaśnieć swoją siłą, ale wokoło siebie pozostawiał zimno i nie zdołał wszczepić ani ciepła, ani zapału artystycznego, który porywa młode umysły na skrzydłach ideału...

Patrząc na te działania Kaulbacha, możemy ocenić, w jakiem niebezpieczeństwie znajdowało się nasze młode malarstwo, kształcące się w znacznej części w Monachjurn, w jak łatwy sposób mogło ulec zgubnemu wpływowi i zmarnieć w samych zawiązkach. Poczęte pod zimnem tchnieniem sceptycznego realizmu, nie miałoby siły do dłuższego życia, nie umiałoby dobiec do dalekiej mety i sięgnąć po zaszczytny wieniec wawrzynu; gdyby polskie malarstwo przejęło było ducha monachijskiego mistrza, byłoby wyniosło jad, któryby je trawił i niebawem przyprowadził do smutnego upadku.

W naszych malarzach jednak za głęboko tkwiły rodzinne

tradycje, niezepsute jeszcze zapatrywanie na zadanie sztuki zanadto jasno stało przed oczyma, aby ich pendzel miał się poddać panowaniu filozoficznej analizy, aby miał wynieść z kaulba-chowskiej szkoły właśnie to, co szkoła ta miała najgorszego. Talentowi Matejki mamy do zawdzięczenia, że stanął zaraz samoistnie, że oparł się w malarstwie na narodowej tradycji i widział cel polskiego malarstwa gdzie indziej, a nie w traKtowaniu zagadnień, należących do krytyka, nie zaś do artysty, dla którego ideał jest najwyższem prawem.

Jeśli malarstwo zerwie swe przymierze z plastyczną pięknością, jeśli dramatyczna akcja nie będzie dlań już tematem natchnienia, musi zejść do bezmyślnego naturalizmu, musi się stać fotograf ją, albo też zostanie ślepem narzędziem w ręku filozoficznych, czy politycznych agitatorów, posługujących się obrazami w ten sposób, jak się posługiwał niemi Rienzi, chcąc wywołać burzę w rzymskiem pospólstwie...

WERESZCZAGIN.

W październiku 1881 roku jaśniał wiedeński „Künstlerhaus“ co wieczora blaskiem kilku słońc elektrycznych, a całe procesje ludzi ciągnęły do spokojnego zwykle, często pustego przybytku sztuki. Kasjer, sprzedający bilety, opowiadał, że od czasu, jak gmach istnieje, nie bywało tylu zwiedzających wystawę obrazów ; 3 do 4000 ludzi wchodziło tam prawie codziennie, a były godziny, w których port jer nikogo nie wpuszczał, aby się wewnątrz domu nie poduszono na cześć sztuki i artysty ! Makart swemi obnażonemi pięknościami nie odniósł nigdy takiego triumfu...

Tym bohaterem dnia, tym triumfatorem był malarz rosyjski — Wereszczagin, zamieszkały oddawna w Paryżu. Wereszcza-gin nie malował dla zysku, ale malował dla idei. Obrazów swych nie posyłał on po jednemu na wystawy, chciał bowiem działać na umysły całemi zbiorami, całemi galerjami. Jedną taką galer ję sprzedał jakiemuś bogatemu kupcowi w Moskwie, drugą, liczniejszą i potężniejszą, wystawił po raz pierwszy w Wiedniu. Sam jeden zajął wszystkie sale, mieszczące w sobie zazwyczaj dzieła przynajmniej stu artystów, nawet przedsionek gmachu do niego należał, w nim bowiem umieścił swe etnograficzne zbiory ze Wschodu i cały szereg rysunków.

Przez trzy dni widywała Sara Bernhardt samych w i e-deńskich dziennikarzy i finansistów, gdy czwartego dnia zobaczyła Wereszczagina, zawołała: „Ah! przecież voilà un homme!“ — 1 rzeczywiście: to człowiek, człowiek, który wie, dla czego żyje i pracuje. Sama jego postać niepospolita: wysoki, barczysty, o jasnej, pogodnej twarzy, zdradzającej silną wolę i twarde przekonania. Przedstawił on nam dwie rzeczy: Wojnę turecko-rosyjską 1877—78 roku i daleki Wschód: Turkestan, Persję, Ind je. Wojnie trzeba się przypatrzyć w dzień, bo nasze listopadowe słońce wystarcza, aby oświecić groźne, zimowe widoki Bałkanów, obrazy wschodnie lepiej się wieczór wydają, bo elektryczne światło do pewnego stopnia zastępuje promienne słońce, pod którem bogactwo barw wschodnich w całej pełni rozwinąć się może.

Wereszczagin był na wojnie; przypatrzmy się, co tam widział, przejdźmy z nim całą epopeję. Więc widział placówkę kozacką nad Dunajem, śledzącą, rychło trzeba zapalić przymocowane do tyki race, służące za sygnał idącemu wojsku. Jesienny pejzaż cudowny, Dunaj szeroko się rozlewa, kozak stoi na pagórku i patrzy... a może patrzyć daleko, bo widok przed nim głęboki, wzrok może utonąć gdzieś aż w Czarnem morzu. Nie stoi on tam dla przyjemności: spojrzyjcie na drugiego żołnierza, który siedzi przy nim na ziemi i łata dziurawą koszulę, a zobaczycie, że oni obydwaj nie turyści, ale sołdaty, walczący z niedostatkiem, pomimo że jeszcze Dunaju nie przeszli. Za Dunajem zima : sołdaty idą po pustych drogach, tu i owdzie nagie drzewo, błota i śniegu dużo, wojenne telegrafy i kruki. Jeden i drugi żołnierz wpadł do rowu — i już nie powstanie. W jednostajności wojennej grozy jest czasem promyk radości, ale ta radość jeszcze setkom żon i matek rzewne łzy wyciśnie. Oddział wojska rosyjskiego odniósł zwycięstwo w górskiej kotlinie. Ci, co zwycięstwo przeżyli, stoją na lewo w dolinie, broń do nogi, Sko-belew co koń wyskoczy przejeżdża koło nich. Dziękuję wam rebiata! — woła, a oni czapki rzucają w powietrze, pomimo że uszy mają odmrożone. Na lewo pokładli się ci, co swą krwią zapłacili za zwycięstwo, leżą tak, jak leżeli rzeczywiście, bez żadnej poetycznej okrasy, z otwartemi ranami, rozpłatanemi twarzami, obryzgani skrzepłą krwią i błotem. O rannych nikt się nie troszczy — tylko kruki. — Idźmy dalej w tym triumfalnym pochodzie rosyjskiego wojska pod mury wiecznie kwitnącego Stambułu. Podobno ich tam czeka raj, sielanka, ale po drodze? — Cóż po drodze? — przejście przez Szipkę. To kulminacyjny punkt strasznej epopei. Naczelny wódz donosił stamtąd, że „w Szipce wszystko dobrze, spokojnie“ — Wereszczagin zaś wymalował ów spokój. Oto rozstawione pikiety dbają o to, żeby nic złego nie zaszło. Sołdat w szynelu stoi i broni się jak może przed śnieżną zawieją, odwrócił się z wiatrem, śnieg go powoli otula, soldât brnie już po kolana, a na hełmie i bagnecie osiadły całe kiście lodowców, jak na suchem drzewie. — Na drugim obrazku cieplej sołdatowi, śnieg przysypał go prawie do połowy, skrzyżowane ręce trzymają jeszcze karabin, ale kto wie, czy go trzymają siłą krążącej krwi w człowieku, czy też siłą skostniałych, napół przemarzłych muszkułów. — Na trzeciem nareszcie płótnie już bardzo ciepło nieszczęśliwemu, śnieżny puch całkiem go otulił, żołnierz spoczął w nim na wieki... Nie wiem, czy jest drugi malarz na świecie, któryby tak oddał śnieżną zamieć, jak Wereszczagin na tych trzech obrazkach; trzeba się było urodzić w zaspach, na północy, aby tak przeniknąć zwodniczą miękkość śniegu i groźny urok zawiei.

Idźmy jednak dalej za malarzem. Nadeszła wiosna, lato, jesteśmy pod Plewną. Car siedzi spokojnie na nagim pagórku, otoczony całym swoim sztabem, i patrzy przez lunetę. Na co patrzy — nie widzimy, bo kłęby dymu zasłaniają obraz. Spojrzyjmy jednak na inne płótno, a dowiemy się, jakie tam mogło być widowisko. Oto za koszami napełnionemi ziemią leżą, przy-siadują żołnierze czekając na coś: na zwycięstwo, na spotkanie się z nieprzyjaciółmi? — bynajmniej, czekają z wyrazem śmiertelnej trwogi w twarzach chwili, w której pierwsza bomba życie im odbierze. Wszak im się ruszyć nie wolno, oni tam muszą walczyć swoją biernością. I doczekali się: na następnym obrazie z koszów już tylko strzępki, a z żołnierzy nieforemnie porozdzierane cielska. Lepiej im, aniżeli tym, którzy ranni ocaleli. Widzimy to na innym dużym obrazie. Wiozą ich na małych bułgarskich wózkach : skwar, spieka w powietrzu ; muchy, komary, różnorodne zjadliwe robactwo ściąga do ran otwartych, nie-opatrzonych, bo pieniądze, przeznaczone na bandaże i lazarety, przepił pierwszy lepszy przedsiębiorca w Jassach lub Bukareszcie. U Turków przynajmniej nikt się o nędzarzy nie troszczy, składają rannych i trupy do jakiegoś lochu, który się zwie lazaretem, i tam pozwalają im marzyć o siódmem niebie i hury-skach. Od tego lazaretu, który także w galerj i widzimy, oczy się odwracają: jedyną postacią, która jeszcze ma dość siły, aby stać pomiędzy trupami i rannymi, jest żołnierz z roztrzaskaną brodą. Zawiązał sobie białą chustą dolną część twarzy, ale krew przeciekła przez płótno i zamieniła się w brzydki skrzepły plaster. Jedna z moich znajomych pań zemdlała na widok tej krwawej szpitalnej sceny, musiano ją wynieść z przybytku sztuki. Cierpliwości! — epopeja się kończy: mamy wielkie pole przed sobą, na niem rzędem poskładane trupy: sine, zdrętwiałe, poranione, zbroczone krwią, takie, jak były rzeczywiście. Pole się ciągnie w nieskończoność, chlorkiem ani wapnem go jeszcze nie przysypali, na jednym krańcu stoi pop w czarnej kapocie w asystencji sołdata i czyta modlitwę. Społeczeństwo tyle tylko uczyniło dla kilku a może kilkunastu tysięcy ludzi — że oficjalny za nich kazało odczytać pacierz.

Jeden ze znanych jenerałów austrjackich, odwrócił się od tej krwawej ilustracji wojny i zakazał synom zwiedzić wystawę Wereszczagina, mówiąc, że malarz rosyjski obraża jego monar-chiczne uczucia. Sądzimy, że jenerał nie miał słuszności. Were-szczagin jest rewolucjonistą, ale rewolucjonistą rosyjskim, i w Rosji mu też tych obrazów wystawiać nie było wolno, ale w innych krajach Europy mógł on tylko działać humanitarnie, mógł być najznakomitszym apostołem ligi pokoju. Dla ówczesnego rządu rosyjskiego jednak dzieła Wereszczagina są strasznym aktem oskarżenia: „Prowadzicie wojnę, nie wiedzieć dlaczego, trwonicie pieniądze, przeznaczone na lekarstwa i ambulanse, żołnierz nie ma u was żadnej wartości, wystawiacie go na niechybną zgubę, krew tych nieszczęśliwych woła o pomstę do Boga!“ Oskarżyciel chce mówić do jak najliczniejszej publiczności; gdy przyjechał do Wiednia, zwracano jego uwagę, że powinien od dyrekcji domu artystów żądać za prawo wystawienia obrazów znacznej kwoty. Artysta nie wziął ani grosza, światło elektryczne nawet zapłacił z własnej kieszeni, aby tylko wstęp był najtańszy na wystawę, a miasto i przedmieścia mogły się jej przypatrzeć. Gdy wielkie tłumy zaczęły się cisnąć, a gmach nie mógł pomieścić zwiedzających, proszono Wereszczagina, aby pozwolił podnieść opłatę na 50 centów. Artysta narazie przystał, ale po kilku dniach kazał znów zniżyć wstępne na 20 c., a natomiast przedłużyć czas wystawy o dni kilka. Malarz chciał, żeby jego dzieła robiły wrażenie, żeby agitowały przeciw wojnie. Dla podniesienia wpływu, dla rozbudzenia imaginacji widzów pragnął, aby przez cały czas wystawy muzyka wojskowa grała w przedsionku wojenne i żałobne marsze, i dopiero na przedsta-

h "

ws.*-

"ai'

•*&?!

cvH* '■ •

f«V*j tuk

? ' Mil

>^> i -fThfZ,

*8Êfr

Jfi&âêâ

_ UjfÉS

“..K",!/«

■àf

a*

•3» -v-

a»? ;•<

Ww

SpJBi Vf® - '#.11

ĘM

JfÄs»«

tei'

y/f

►>'

WASILIJ W. WERESZCZAGIN

Zwyciężeni

Si;

•4

kl:

MPtS

JiiC

Sm

!%

\

(

-»>

Łf7 0 a

wienie dyrekcji domu artystów odstąpił od oryginalnego życzenia, musiano mu jednak o tyle przynajmniej ustąpić, że wieczorem odzywała się poważna muzyka fisharmoniczna za wielkim obrazem, przedstawiającym meczet w Delhi.

Jak dalece Wereszczagin dbał o to, aby jego obrazy napełniały ludzi grozą, aby agitowały przeciw wojnie, może za dowód posłużyć następujące zdarzenie. Pomiędzy na j piękniej-szemi płótnami ze wschodniej wojny było jedno, na którem wojna się roześmiała; Wereszczagin chciał być humorystą. Przedstawił on na pobojowisku, zasłanem trupami, Turków, obdzierających zabitych sołdatów i przebierających się za Moskali. Jedno z ilustrowanych czasopism niemieckich prosiło naszego malarza Rybkowskiego, aby uzyskawszy pozwolenie od Wereszczagina, zdjął kopję z tego obrazu. Wereszczagin pozwolił, ale pod warunkiem, że czasopismo zamieści także odbicie drugiego obrazu, przedstawiającego owo pole zasłane trupami, nad któremi pop ostatnią odmawia modlitwę. Nie chciał on przez oddanie pierwszej jedynie z tych scen wojennych paść w podejrzenie u czytelników niemieckiego pisma, że przedstawia tylko humor podczas boju; jemu chodziło o okazanie ostatecznych, najstraszniejszych konsekwencyj, jakie wojna za sobą prowadzi. Te rad był mieć jasne, wyraźne.

Poznajemy jednak drugą część wystawy rosyjskiego malarza, obrazy, w których przedstawiał Wschód w całej swej barwności. Przedewszystkiem stajemy przed ogromnem płótnem i mamy złudzenie, że patrzymy w otwarty meczet, w którym wielki Mogoł klęcząc odprawia swą ranną modlitwę. Białe mury świątyni odbijają jaskrawo od ciemnego lazuru nieba,wszystko tchnie światłem i ciepłem. Zdaje nam się, że jesteśmy szczęśliwym turystą, który w istocie znajduje się w pobliżu świątyni, i mamy ochotę stanąć na boku i przypatrzyć się Mogołowi, jak będzie wracał do swego pałacu. Malarz nie mógł już wierniej oddać rzeczywistości. Takie samo złudzenie ogarnia nas przed dwoma innemi obrazami, przedstawiającemi przepyszne bramy pałacu i meczetu w Samarkandzie. Bramy z kawałkiem muru wypełniają prawie cały obraz, przed jedną tylko stoi dwóch derwiszów, przed drugą dwóch wojowników, jedni i drudzy zajęci niezbyt estetycznym połowem, który już Murilowi służył za temat do dzieł sztuki. Odchodząc od tych obrazów, mimowoli mówimy: z większą prawdą malować niepodobna! — a przecież wrażenie, jakiegośmy doznali, wiąże się z jakiemś wspomnieniem. To światło, to ciepło już na nas kiedyś działało, może nie z taką jak dzisiaj potęgą, ale przecież nie jest ono nowością. Szukamy w pamięci i dochodzimy do przekonania, że Wereszczagin co do przedstawienia Wschodu stoi z Góromem w pewnem pokrewieństwie. Pokrewieństwo się zresztą tłumaczy, bo malarz rosyjski jest uczniem francuskiego mistrza. Zachował on w zupełności swą oryginalność, bo ją chciał zachować, bo jest zresztą zanadto potężnym talentem, aby cudzym potrzebował się przejmować duchem, ale przecież znać, że Gćrome wprowadził go pierwszy w ten czarujący świat wschodni i że mu pokazał, jakie wrażenie wywrzeć może na obrazie światło i żar słońca. Wereszczagin tylko poszedł dalej w wiernem oddawaniu wschodniej przyrody , aniżeli malarz francuski — u niego sztuka ma o tyle tylko wartość, o ile, jak zwierciadło, odbija wszystko z fotograficzną prawdą. Obrazy też ze Wschodu i z Indyj, które wystawił, nieporównany na widza urok wywierają, bo patrząc na nie, odrazu przychodzi się do przekonania, że artysta nic nie ukrył, nic nie zataił z ciekawych krain. Od zapatrzonych w jeden punkt braminów, pysznych indyjskich rycerzy, pieniących się fakirów, do brzydkich kobiet Tybetu, które po siedmiu mężów miewają — wszędzie widzimy dotykalną prawdę, czy ona się przedstawia artystycznie pięknie, czy wstrętnie.

Nie chcemy zrobić krzywdy rosyjskiemu malarzowi, ale wyznać musimy, że gdyśmy spoglądali na jego obrazy, nazwisko Zoli przychodziło nam na myśl. Kierunek ten sam : bądź co bądź odmalować rzeczywistość taką, jaką jest. Zola zamknął się wszakże w ciasnym, brudnym świecie paryskiego zepsucia, nie wyjrzał poza małe pokoiki hotelów garni, Wereszczagin natomiast objechał pół świata, widział potężny dramat, jaki się rozegrał na półwyspie Bałkańskim, a wyższość talentu i patrjo-tyzm kazały mu objąć wielkie tematy, a nie marnieć w szumowinach miejskiego społeczeństwa. Opuszczając też jego galerję obrazów, mogliśmy się gniewać, że malował rzeczy brzydkie, wstrętne, że wydał wojnę całej tradycji sztuki, mogliśmy się przez kilka nocy bronić przed krwawemi upiorami, które nas

we śnie prześladowały, ale nie możemy mu zaprzeczyć, że jest wielkim malarzem i że zupełnie nowe otwiera w sztuce horyzonty. Dlaczegóż jednak nowe? — powiecie — wszak najznakomitsi włoscy malarze przedstawiali rzeczy fizycznie brzydkie i wstrętne; zsiniałe, włóczniami przeszyte ciało św. Sebastjana, od konwulsyj nabrzękłe twarze opętanych ; wszak holenderska szkoła lubowała się w malowaniu profesorów anatomji, krających trupy na stole, albo scen takich, jak wyrywanie zębów, wyrzynanie brodawek i t. d. Prawda ! — ale wszyscy ci malarze przedstawiali tylko nato fizyczną brzydotę, aby ona służyła za tern większy kontrast do podniesienia jakiejś moralnej myśli. Czy się to udawało, czy nie, — to rzecz inna, dość, że w św. Se-bastjanie miał triumfować wyraz twarzy, znoszącej cierpienia za wiarę — nad kontorsjami męczonego ciała; w obrazach anatomicznych duch wiedzy i naukowego postępu, rozlany na twarzach profesora i uczniów, rzucał zasłonę na leżącego trupa; w obrazach holenderskich, branych z balwierskiej izby, humor odnosił triumf nad grymasami pacjenta. Wszędzie sam już malarz kazał na obrazie panować duchowi nad mater ją, a tern samem dążył, aby tę materję przecież nie tak wstrętną wystawić, jaką mogła być w rzeczywistości. Przeciwnie w dziełach Wereszczagina; tutaj malarz nie stara się bynajmniej okazać panowania ducha nad mater ją, nie widzi potrzeby oddawania prawd moralnych, ale powiada do widza: „Oto naga prawda, przypatrz się jej; uczyć cię nie potrzebuję, jeżeli masz rozum i serce, sam wyniesiesz z galerji naukę, sam wysnujesz sobie konsekwencje z danych przeze mnie faktów“.

Stoimy tutaj przed nowym kierunkiem sztuki, który się w Wereszćzaginie z wielką objawił potęgą. Zaprzeczyć to się nie da. Jedni uderzali na malarza, że zbeszczeszcza artyzm, drudzy nic prócz niego nie widzieli — to jednak prawda, że jedni i drudzy patrzyli i że wynosili z galerji silne wrażenia. Okoliczny lud wiedeński, niemieccy chłopi, których winobranie więcej aniżeli sztuka zajmuje, przyjeżdżali, aby widzieć malowaną wojnę. I mieli rację, bo tak prawdziwej wojny nikt jeszcze nie wymalował.

MUNKACSY.

Dwa razy zwykło się dużo mówić i pisać o znakomitym człowieku : raz w chwili, kiedy stanął u szczytu swej siły, kiedy czujemy, że dokonał dzieła, na jakie zdobyć się tylko mogły jego talent i indywidualność, a następnie, kiedy przychodzi zestawić ostateczny bilans z całego życia, gdy wielki umysł uleciał z ziemi. W pierwszym razie ocenia się go bez uprzedzeń, niekiedy namiętnie, targuje się o jego miarę, podwyższa się ją lub zniża, traktuje się go jako moralnego sprzymierzeńca lub nieprzyjaciela, w drugim razie patrzy się na niego spokojnie, rozważnie, z perspektywy, jako na skończoną, zamkniętą całość żywota, charakteru, talentu.

Po zajęciu, z jakiem w roku 1882 paryska publiczność i prasa witały najnowsze dzieło Munkacsego, po wielkiem wrażeniu, jakie mistrz ten w Wiedniu wywołać umiał — musimy przypuszczać, że artysta dokonał czegoś, co rzeczywiście na powszechną zasługuje uwagę, że stanął na takiej wysokości, iż go z niej całego widzieć i ocenić możemy. Tym razem instynkt publiczności zdawał się nie mylić — Munkacsy rzeczywiście stworzył dzieło, którego dokonać mógł tylko przy najzupełniejszym rozwoju swego talentu, podjął się zadania, poza którem niemasz trudniejszego, i zaszczytnie się z niego wywiązał.

Bardzo ciekawą mamy tu przed sobą indywidualność: natura szorstka, powiedziałbym, nawet trochę dzika, przystępna nie tyle dla wrażeń pięknych, co dla tematów gwałtownych, charakterystycznych. Co ostre i wybitne, to schwyci wlot fantazja węgierskiego artysty, co piękne, często jej uchodzi. Munkacsy zamłodu inaczej się nazywał, artystyczne nazwisko przejął od swego rodzinnego miasta. Młodość jego nie była wesoła — to

znać po obrazach. Malował portrety ludzi, których pospolitej fizyczności nie uszlachetniała charakterystyka i nie opromieniał wyraz ducha, malował sceny z węgierskiego życia, wybierając skrzętnie tematy grube i szorstkie, jakich mu jego ojczyzna mogła dostarczyć poddostatkiem. Do oddania swych scen i typów zdawał się nie potrzebować niczego więcej, prócz trochę sadzy i kredy, utartej z olejem; cieniem tylko i światłem wywoływał efekty ponure, jakby owiane zmrokiem i podziemną atmosferą. Z takiem artystycznem usposobieniem pojechał do Düsseldorf u i zaczął się kształcić w otoczeniu malarzy niemieckich, którzy stali na przeciwnym biegunie. Podczas gdy on szeroko i śmiało rzucał swe farby, malarze niemieccy gładzili i polerowali każdy rys drobniejszy, a żadna barwa, choćby najjaskrawsza, nie była im wstrętna lub zbyteczna. Nie można też powiedzieć, aby Düsseldorf wpłynął rzeczywiście na Munkacsego; być może, że się tam nauczył trochę lepiej rysować, ale pozostał tym samym twardym, szorstkim Węgrem, jakim był w ojczyźnie.

Mnóstwo szkiców i pomysłów z ulic peszteńskich było jeszcze w tece, trzeba je było wyzyskać na większą skalę. Artysta wymalował na podstawie ojczystych motywów pierwsze swe większe płótno: Ostatni dzień skazanego, obraz wielce posępny, ale wysoce charakterystyczny, który mu zyskał europejską sławę. Obraz ten, znany szerszym kołom z fotografji, przedstawia dużą sklepioną więzienną celę. Po prawej stół, przy nim siedzący zbrodniarz podparty na ręce, z ponurym wzrokiem wlepionym w podłogę. Obok skazańca płacze kobieta z zakrytą twarzą i stoi mała dziewczynka, nie umiejąca sobie jeszcze zdać sprawy z tego, co się około niej dzieje. Wszystkie typy gminne, chociaż bardzo charakterystyczne, namiętności odbijają się na ich twarzach wyraźnie, jak w grubo-rzeźbionej pieczęci. Zjawił się Amerykanin, pan Wilsteak z Filadelfji, który za obraz dał 2000 dolarów i uwiózł go szybko za morze, bo jak się sława artysty rozniosła, chciano za płótno ofiarować daleko więcej. Obraz ten dotąd znajdował się w rękach Amerykanina, który tak był o swój skarb zazdrosny, że nie pozwolił zdjąć z niego kopji do sztychu i nie dał obrazu na wystawę w swem rodzin-nem mieście. Pamiętamy to płótno z wiedeńskiej wystawy z roku 1873. W „Kunstverein“ we Wiedniu znajduje się duplikat dzieła malowany na szkicu, który sobie artysta zatrzymał. Z tej samej epoki pochodzi kilka innych obrazów Munkacsego, uderzających tym samym posępnym charakterem. Wyszczególniają się pośród nich płótna, przedstawiające Nocnych włóczęgów, Publiczność w domu zastawniczym i grupę mieszkańców węgierskiego dworu, skubiących szarpie w roku 1848. Ostatni obraz ma w temacie swym pewne pokrewieństwo z podobnym rysunkiem Grottgera, ale jakżeż różnorodnie pojęli swój przedmiot obydwaj artyści? Munkacsy oddał z grubym realizmem tak rannego, który opowiada swoje przygody, jak towarzystwo, zajęte około stołu. Znajdują się tam brzydkie, chociaż typowe kobiety, ułomny młodzieniec, który nie mógł pójść pod broń, a grupy tej porównywać nie można pod względem piękna z owem przepy-sznem towarzystwem płaczących kobiet Grottgera, dowiadujących się o nieszczęściu z numeru leżącej na stole gazety.

Z Diisseldorfu udał się Munkacsy do Paryża i tam dokonał się przełom w jego życiu. Pesymistyczny realista pogodził się ze światem, stał się wrażliwym na koloryt, znalazł spokój duszy. Życie zaczęło mieć dlań pewien urok, świat mu się wydał barwniejszym. Artysta pozbył się troski o chleb powszedni, ożenił się z bardzo majętną Francuzką. Kobieta, hotel przy Avenue de Villiers, za parkiem Monceaux, sąsiedztwo Meissoniera i Sary Bernhardt, którzy tam także mieli swoje pałace, towarzystwo Dumasa, Renana, artystek z Komedji francuskiej — to wszystko wpłynęło na imaginację w sposób miększy i pogodniejszy; artysta pojął piękność ciepła i słońca, pozbył się tego mroku i wilgoci więziennych murów, które osiadły mu na myśli i imaginacji od czasu Ostatnich chwil skazańca. Nowy świat paryski był gruntem, na którym talent jego rozwinąć się mógł bardzo korzystnie, surowy naturalizm spotkał się z wykwintnym, wyrafinowanym realizmem paryskich autorów i artystów. Artysta czuł się po raz pierwszy w życiu szczęśliwym. To uczucie wewnętrznego spokoju przeniósł na płótno w roku 1876 w dużym obrazie, przedstawiającym jego samego z żoną, w atelier przy Avenue de Villiers. W pięknej pracowni, zasłanej dywanem, pełnej starożytnych cacek i bibelotów, siedzi Munkacsy na rogu stołu, z paletą w ręku, przypatrując się obrazowi stojącemu na sztalugach. Pani Munkacsy wpatruje się także w dzieło — widocznie artystyczne małżeństwo radzi nad jakąś poprawką. Za sztalugą, w kącie, widzimy małą córeczkę Munkacsych, która nie rozumiejąc naturalnie, o co chodzi, nie bierze udziału w ich rozmowie. Dziecina traktowana pod względem malarskim trochę po macoszemu, tak, iż to mimowoli zwraca uwagę widza i prawie wzbudza żal, że rodzice dla dzieła sztuki zapomnieli o naj piękniej szem dziele natury.

Zdaje się, że w owych czasach przełomu miał Munkacsy chwile, w których widział, jak mało wyższego, bezwzględnego piękna wlał w swoje pierwsze obrazy, jak surowym był dotąd realistą. Wobec dystyngowanej kobiety, atmosfery paryskiej, przykładu francuskich mistrzów, arcydzieł Luwru, musiała nastąpić reakcja. Munkacsy jął się też bardzo idealnego tematu, przedstawił ciemnego Miltona, jak dyktuje córkom swój Raj utracony. Temat nie był nowy, może nawet artysta podjął tylko myśl, którą niedawno przed nim wykonał z talentem J. Schräder z Berlina. W każdym jednak razie Munkacsy pojął rzecz zupełnie oryginalnie, a obraz jego zajął w wysokim stopniu europejską krytykę i ściągał mnóstwo widzów na paryskiej wystawie. Znowu Amerykanin, Kennedy, nabył go za 100.000 franków i darował bibljotece ludowej Lennox Library w Nowym Yorku, przy której znajduje się także cenna galer ja obrazów. Twórczość artysty niedługo kazała czekać na rozwiązanie wewnętrznej walki, którą sam z sobą toczyć musiał. Munkacsy zaczął malować obrazy, których się najmniej po nim można było spodziewać, szukał tematów w salonach i w klubach, kobieta i życie paryskie — zwyciężyły...

Powstał cały szereg bardzo pięknych a przytem oryginalnych obrazów, które właściwie są ilustracjami domowego życia artysty. Do najsympatyczniejszych należą: Dwie rodziny i Odwiedziny w salonie. Pierwszy przedstawia panią domu, paryżankę, z dziećmi, w zbytkownym pokoju, jak przypatruje się rodzinie małych piesków, jedzących z miseczki postawionej na smyrneńskim dywanie. Podobne obrazy nieraz się widziało ; niemieccy malarze aż do znudzenia nadużyli takich tematów — a przecież płótno Munkacsego robi wrażenie zupełnie nowe i niespodziewane. Wrażenie, o ile mi się zdaje, tern się tłumaczy, że inni starali się zawsze wlać w podobne obrazy pewien sentymentalizm sui generis, starali się koniecznie okazać ów specyficzny Gemiith i mówić do Gemüthu. Munkacsy wymalował wiernie, prawdziwie scenę, na jaką nieraz patrzył, bez zamiaru wywoływania jakichś dalszych efektów, bez zbytecznej nawet malarskiej staranności. Rzecz sama przez się przyjemna, zyskuje pod wpływem pendzla, który z dziwną łatwością nadaje każdemu przedmiotowi właściwą mu cechę. Podobnym obrazem są Odwiedziny iv salonie, i to w salonie pysznie urządzonym, pełnym przedmiotów sztuki i zbytku, z widokiem na oranżerję, na kwiaty i krzewy, pomiędzy któremi uderza swą pięknością rozłożysta palma. Dwie panie, młode elegantki, siedzą na kanapie wysuniętej na środek i rozmawiają — o strojach zapewne albo o najnowszym romansie, mała zaś dziewczynka bawi się na dywanie blaszanemi wagonami.

Munkacsy-paryżanin, który malował te obrazy, to nie syn puszty węgierskiej, nieokiełzany i rogaty, to Francuz, pojmujący już w zupełności piękność i soczystość barw, rozumiejący urok kobiet i zbytku. Nieodrodny to towarzysz Dumasa i Sary Bernhardt — której mógłby wybornie dawać szkice do kostj umów. Rozmiłowanie się w barwach zaprowadziło go do kwiatów — ale nie można od niego wymagać, aby z dokładnością jakiejś flamandzkiej artystki malował tulipany; nie maluje kwiatów, ale oddaje na płótnie wrażenia, jakie kwiaty sprawiają. Patrząc na obraz zdaleka, widzimy czarujący bukiet — przystąpiwszy bliżej, spostrzegamy tylko nieregularne rzuty pendzla, jakiś barwny podkład do pęku kwiatów. W ten sam sposób wykonał Munkacsy kilka widoków. Powróciwszy z wycieczki na wieś, rzucił, jak mógł najszybciej, obraz przyrody, jaki mu został w pamięci, podobnie jak meloman, wracając z przedstawienia nowej opery, siada do fortepianu, aby uchwycić jeszcze echo arji, która mu brzmi w uszach. Robi się to narazie, aby nie zapomnieć pięknego wrażenia — później może się jeszcze wróci do szkicu na płótnie lub do fortepianu, aby odtworzyć widok okolicy, która nas tak zajęła, albo wygrać dokładnie arję, która nam spać nie dawała. Wróci się, albo — nie wróci, a daleko częściej nie wraca się wcale... Nowe myśli zacierają dawne, niema czasu wracać do tego, czego się odrazu nie zrobiło, szkic zostaje szkicem, a wygrana ar ja muzykalnem wspomnieniem. Wynale-

ziono nazwę na tych malarzy, przelewających na płótno pobieżnie doznane wrażenia — zwą ich impresjonistami. Munkacsy bezsprzecznie przechyla się do nich w powyższych pracach. Czy taki kierunek jest poważny, czy nie jest on tylko skutkiem wygórowanych artystycznych honorarjów i potrosze wypływem pewnego zuchwalstwa talentu i lenistwa? — to rzecz, której rozbierać nie chcemy... doszlibyśmy może do przekonania, że amerykańskie dolary niemałą szkodę przynoszą prawdziwej sztuce. Ale pomiędzy płótnami Munkacsego z ogrodu i z salonu jest jeden obraz staranny, wykończony, a tym obrazem jest portret — pięknej kobiety, pani M. z Paryża. Oczywisty dowód, że impresjoniści pozbyliby się pobieżności pendzla, gdyby zamiast widoków i kwiatów malowali — kobiety.

Munkacsy był artystą zbyt wielkiego talentu i zbyt potężnej siły kreacyjnej, aby skończyć mógł na malowaniu salonów i kwiatów, nie dziw tedy, że wyniósłszy z nich poczucie barwy, skupił się w duchu i że się w nim tern silniej obudziła dramatyczna siła. Lecz jakiego się jąć tematu, któryby odpowiadał wielkości talentu i ostatecznie realistycznemu jego kierunkowi?

W ścisłem kole przyjaciół nieraz się o tern mówiło, a do tego koła należał Sedelmayer, przed laty wiedeńczyk, malarz z wykształcenia i poczucia, później zaś kupiec dzieł sztuki z zawodu. Handlował on już obrazami na wielką skalę, zakupywał nieraz Munkacsego płótna, bywał u niego prawie codziennym gościem, poznał do gruntu kierunek jego umysłu, a człowiek zręczny pomyślał, że węgierski artysta ma wszelkie po temu warunki, aby stworzyć wielkie dzieło europejskiego znaczenia. Chodziło o przedmiot. Sedelmayer sądził, że Munkacsy zdolny jest sięgnąć tam, gdzie żaden z ówczesnych większych malarzy sięgnąć się nie ważył — że ma dość siły, aby wymalować Chrystusa. Rozmowa toczyła się w pracowni Munkacsego, przytomny jej był wiedeński artysta Rumpler. Sedelmayer namawiał zrazu artystę, aby przedstawił Chrystusa, uzdrawiającego chorych. Zaczęto rozważać... Chrystus w tej scenie działałby cuda, jego oblicze musiałoby promienieć całą aureolą nadziemskiej potęgi — dzisiejszy realista nie czuł w sobie dość siły, aby malować Boga... Munkacsy żądał innej chwili z żywota Zbawiciela, chwili noszącej na sobie ściśle historyczne piętno, odpowiada-

jącej pozytywnym jego pojęciom i jego realistycznemu pen-dzlowi. Taką chwilą zdawał się być Sąd przed Piłatem — temat przypadł do wyobraźni Munkacsego. Sedelmayer wystawił artyście nową pracownię, gdyż dawna nie była stosowna dla wielkiego dzieła i został potem właścicielem płótna, które nabył za 100.000 franków.

Oto początek wspaniałego obrazu, który się stał tak głośnym w artystycznym świecie. Munkacsy miał przeświadczenie o wielkości swego zadania i sam się wyraził, że przedstawia „najdramatyczniejszą chwilę, jaką ludzkość zapamięta od lat dwu tysięcy.“ I była to rzeczywiście odwaga niemała malować Chrystusa przed Piłatem. Od pierwszych malarzy, którzy przedstawiali stacje męczeństwa, aż do naszych czasów, nieliczni i wyjątkowi tylko artyści czuli w sobie dość siły, aby samodzielnie pojąć i odtworzyć wielki temat. O ile sobie przypominam, widziałem tylko jeden podobny obraz, jest to płótno Tinto-retta w Scuola San Rocco w Wenecji; zresztą włoscy i inni malarze z męki Chrystusa oddawali najczęściej chwilę, gdy Go Piłat ukazuje ludowi, mówiąc wiekopomne słowa: Ecce homo, albo też malowali Zbawiciela na krzyżu. W jednym i drugim razie zadanie było łatwiejsze. W pierwszym, bo fizyczne cierpienie nie pozwalało nawet na rozwinięcie całej duchowej potęgi, mieszczącej się w twarzy boskiego więźnia, w drugim, gdyż Chrystus rozpięty na znaku męczeństwa ma oczy zamknięte, a przeto mówi już tylko męczeńskim wyrazem twarzy, a nie boskim Swym wzrokiem. Przed Piłatem rozgrywa się proces pomiędzy upadającą, chociaż jeszcze fizycznie silną starożytnością, a materjalnie wątłem, ale duchowo już potężnem chrześcijaństwem, proces, który jest początkiem odrodzenia się ludzkości. Przed Piłatem stoi jeszcze Chrystus w całej Swej boskiej i ludzkiej piękności i potędze — a ważna chwila musi podnosić wyraz niebiańskiego oblicza...

Każdy z czterech ewangelistów opisał to dziejowe zdarzenie, a najdłuższy ustęp poświęca mu św. Jan. Mówi on, że wysłannicy żydowskiego kapłaństwa zaprowadzili Jezusa z rana od Kajfasza do praetorium, do rzymskiego prokuratora Piłata. Ponieważ działo się to w piątek, dnia 3 kwietnia, w dzień, kiedy miano spożywać wielkanocnego baranka, przeto żydzi wahali się

wejść do pogańskiego gmachu. Wyrozumiały na obce religijne zwyczaje Rzymianin wyszedł do nich, do trybunału bima, położonego pod gołem niebem, w miejscu, które zwano Gabbatha albo Lithostratos. Piłat zapytał się ich, jaką skargę przynoszą przeciw człowiekowi, którego przyprowadzili, a oni rzekli, iż gdyby nie był zbrodniarzem, nie byliby go oskarżyli, święty Łukasz nie robi wprawdzie o tern wzmianki, że prokurator wyszedł do ludu, ale natomiast dokładniej opisuje sposób, w jaki żydzi przeciw Jezusowi głos podnosili. „Spotkaliśmy go — mówili oskarżyciele — jak pobudzał naród do nieposłuszeństwa, zakazując dawać daninę cesarzowi, i jak się mienił być Chrystusem, królem.“

Munkacsy miał widocznie ten wiersz św. Łukasza (XXIII, 2) na myśli, gdy przystępował do pracy, wybrał bowiem właśnie tę chwilę, w której Chrystus ze związanemi sznurem rękami stoi przed Piłatem. Dzisiejszy malarz nie odstąpił w tej mierze od kościelnej tradycji, gdyż religijne malarstwo, chcąc przedstawić Chrystusa przed Piłatem, obierało także ten moment. Istnieje bardzo ciekawy bizantyński rękopis z X lub XI wieku, zawierający naukę kościelnego malarstwa. Do dziś dnia posługują się nim malarze wschodniego obrządku, w klasztorach na górze Athos, w całej Attyce, Peloponezie i Salaminie. Rękopis zawiera instrukcję, w'jaki sposób obraz pasyjny Chrystus przed Piłatem ma być malowany. Oto krótki przepis : „W pałacu siedzi na tronie Piłat, młody, z wielką brodą, w pysznym stroju, z włosami ozdobionemi złotem; przed nim Chrystus ze związanemi rękami, trzymany przez żołnierzy. Tłuszcza uczonych w piśmie i faryzeuszów pokazuje Jezusa Piłatowi.“ Tradycja tej normy dziedziczy się mniej więcej wszędzie pomiędzy kościelnymi malarzami, pomimo że historja sztuki miałaby dużo do zarzucenia urzędnikowi rzymskiemu z brodą i włosami, ozdobionemi złotem. Munkacsy też nie mógł wpaść w historyczne błędy, które uchodzą malarzom, trzymającym się bezwiednie zwyczaju, a opierając się w głównych zarysach na słowach św. Łukasza i tradycyjnych obrazach męki Pańskiej, stworzył dzieło nowożytne, uwzględniające archeologiczne i historyczne badania.

Mamy przed sobą płótno wielkich rozmiarów, na którem mieści się czterdzieści kilka postaci naturalnej wielkości w skle-

pionej hali pretorjańskiego gmachu. Po prawej stronie obrazu siedzi Piłat na podwyższeniu, wsunięty cokolwiek w zagłębienie, zrobione w murze. Znaki rzymskiej władzy S. P. Q. R. wyraźnie są nad nim wyrzeźbione. Dobitniej jednak, aniżeli te litery, znamionuje władcę oblicze Piłata, twarde, ponure, nieubłagane. Twarz prokuratora, widocznie zdjęta z jakiegoś starożytnego posągu, tak prawdziwie rzymska, tylko powiedziałbym zanadto groźna i dzika, odpowiadająca raczej portretom Nerona lub Kaliguli, aniżeli naszym wyobrażeniom o Piłacie, który był tylko narzędziem nieubłaganego systemu, ale osobiście nie odznaczał się ani okrucieństwem, ani szczególną surowością. Po bokach Piłata zasiadło kilku Żydów, nadzwyczaj realistycznie traktowanych, pełnych wyrazu zawziętości w twarzach. Słuchają oni oskarżyciela, Kajfasza, silnie narysowanej postaci, stojącej przed prokuratorem i podnoszącej swe zażalenia przeciw Chrystusowi. Piłat nie wie widocznie, co począć z oskarżeniem, podniósł lewą rękę, jakgdyby chciał materjalnie ważyć wszystkie pro i contra, a powiemy, że to podniesienie ręki niedość się jasno samo przez się tłumaczy i stoi w pewnej sprzeczności z głową, któraby się nie powinna wahać, jeżeli chodzi o spełnienie okrucieństwa. Z siedzących znakomitych Żydów uderza pyszny faryzeusz w turbanie, pewny siebie, śmiały, spoglądający z wyrazem pogardy i lekceważenia na Chrystusa. Podobno Munkacsy użył tutaj portretu hr. Gurowskiego.

Przed podwyższeniem, na którem siedzi Piłat, stanął Chrystus, wysoki, szczupły, w białej szacie spadającej do ziemi, z rękami związanemi na przodzie postronkiem, z oczyma wpatrzo-nemi wysoko. Poza Chrystusem, po lewej stronie, mieści się żydowska publiczność, sfanatyzowana do najwyższego stopnia, krzycząca, wskazująca na obwinionego namiętnemi ruchami. Rzymski żołnierz w ciemnym płaszczu, odwrócony ku żydow-stwu, trzyma poziomo dzidę i przegradza nią roznamiętniony tłum od oskarżonego i od trybunału. W tłumie wpada szczególnie w oko młody człowiek z podniesionemi pięściami, z otwartemi szeroko ustami, krzyczący tak silnie, iż zdaje się, że przygłuszy oskarżyciela — postać, powiedziałbym, trochę jaskrawa, zanadto zwracająca na siebie uwagę. W głębi znajduje się także kobieta oparta o ścianę, która trzymając dziecko na ręku, przypatruje

-

L

U

MS

:1

il: Ê

~ra

. :;>

:

. n

iis

«35

ł

a®ps

sase

Ul

k2

bss

:

i

;

A

U

i

p

-H

lJh.

s

MICHAŁ MUNKACSY

Chrystus przed Piłatem

M

iit i

U

■

L ,

3k

i*

m

#

s*

■zr

o

lü

a

BIBLIOTEKA

tr

GŁOWNA

‘

O

'ł'

:

V

się nie bez współczucia Jezusowi. Jedyna to piękna twarz pomiędzy ludem, chociaż trochę surowa i posępna, typ ściśle realistyczny, wschodni. Poza tłumem widać w głębi obrazu zielone pagórki i skrawek nieba przez kolumnadę gmachu; może niebo trochę za ciemne, ale wogóle na obrazie ciemny ton przeważa i tylko główne osoby, jak Chrystus, Piłat, Kajfasz i faryzeusze w jaśniejszem stoją świetle. Jest jeszcze jedna osobistość bardzo ciekawa i oryginalna, a mianowicie poza Piłatem stanął przyciśnięty do ściany człowiek wysoki, który wspina się na palcach u nóg, aby mógł dobrze widzieć Chrystusa. Jakiś to wychudzony i trochę apatyczny żydowin, który, jak się zdaje, w modlitwach i postach tak się wyniszczył, iż nawet namiętnie nienawidzieć nie może.

Mimo rażącego niespokoju człowieka z ludu, który pięści podnosi, mimo przejmującego swą ponurą grozą Piłata, mimo realistycznie przepysznych faryzeuszów i uczonych w piśmie — przecież Chrystus na obrazie zwycięża i odrazu całą na siebie zwraca uwagę. Czy to jednak Chrystus? Czy poznalibyśmy Zbawiciela w tym człowieku, pełnym szlachetnej dumy, gdybyśmy nie wiedzieli, że rzeczywiście Jego malarz chciał przedstawić? Zdaje nam się, że nikt wątpliwości mieć nie może; ktokolwiek spojrzy na wysmukłą, zbolałą postać, pozna w niej tradycyjne rysy Zbawiciela, ale się zadziwi, że w tych rysach, w tej twarzy, inny jakiś wyraz zamieszkał. Chrystus stał się z Boga-człowieka, o wybitnie łagodnem, pełnem miłości i poświęcenia spojrzeniu, już tylko — człowiekiem. Ten człowiek jest wprawdzie najszlachetniejszym ludzkim typem, jaki sobie wyobrazić można, ale do Bóstwa brak mu wyrazu nieskończonej miłości, brak myśli bezdennego poświęcenia.

— A czy widziałeś takiego człowieka — zapytał mię ktoś na dowód, że Bóstwo z tej twarzy przemawia.

— Rzeczywiście nie widziałem — musiałem odpowiedzieć — bo trudno spotkać człowieka, w którego twarzy przebijałoby się tyle rozumu, tyle wewnętrznego spokoju, tyle szlachetnej dumy, ale przecież uwierzyć nie mogę, że to Bóg-człowiek, bo brak mu w twarzy miłości, a w każdym razie miłości tej za mało, aby mógł za ludzkość umierać. Jest to więc Chrystus prorok, Chrystus założyciel zakonu, człowiek wyższy nad całe swe otoczenie, ale czy to Mesjasz, który prawo miłości bliźniego podniósł do ideału, pod tym względem możnaby mieć pewną wątpliwość.

I ta wątpliwość się wzmaga, gdy się zwrócimy do czterech olejnych szkiców, które Munkacsy malował, nim doszedł do ostatecznego typu swej głowy Chrystusa. Studja to bardzo ciekawe — i ze zdziwieniem doprawdy widzimy z nich, od jak poziomego, grubego materjalizmu poczynał artysta, zanim doszedł do szlachetnego oblicza. Na pierwszym szkicu wymalował twarz niemal gminną, pełną fizycznej siły i nieubłaganie twardego wyrazu, przedstawił pospolitego więźnia, którego cały wszechświat od nieba przegradza... Realistyczny instynkt zaprowadził artystę za daleko — Munkacsy musiał się cofnąć, a pozostawszy mniej więcej w tych samych zarysach twarzy, pracował nad czołem, nad oczyma, aby na nich rozlać rozum i światło. Trzy dalsze szkice są historją tych usiłowań; praca artysty odbywa się głównie w górnej części twarzy Chrystusa, a z tej pracy wychodzi rzeczywiście twarz piękna, czoło pełne głębokiego rozumu, szlachetnej dumy i silnych przekonań, powstaje głowa, która nigdy nie wyjdzie z pamięci, jeżeli się ją raz tylko widziało. Tak samo jak twarz Chrystusa, przeobrażała się i cała postać Zbawiciela w myśli Munkacsego. Istnieją dwa szkice do obrazu, a na nich stoi Chrystus sztywnie, silnie, ze związanemi wtył rękami, jakgdyby Żydzi się obawiali, że więzień zerwie więzy żylastemi ramionami. Ten układ rąk na plecach oskarżonego odpowiada zupełnie pierwotnemu szkicowi twarzy Chrystusa — a rozumiemy zupełnie, że ów silny, zmaterjalizowany Chrystus byłby porwał postronki, gdyby miał był związane ręce więcej dla formy zprzodu, aniżeli dla rzeczywistej potrzeby. Malując więc Zbawiciela, musiał Munkacsy przezwyciężać swe twarde, materjalistyczne instynkta, musiał rozumowo przechodzić do coraz to szlachetniejszego obrazu — to też zdziałał wszystko, do czego może doprowadzić artyzm, wsparty wiedzą i rozumem, ale nie doszedł do dzieła, któreby powstało z artyzmu, połączonego z idealną wiarą i miłością.

Oto historją powstania obrazu, którego bynajmniej lekceważyć nie można. Owszem dzieło to jest tak znakomite, iż bezsprzecznie stanowi ważny rozdział w dziejach artystycznych pojęć o postaci Chrystusa i łączy się ściśle z całym ruchem pozytywistycznym i realistycznym umysłów. O ile jednak stoi ono w związku z powyższemi malarskiemi pojęciami, o ile od nich odbiega? — jakie może być pokrewieństwo pomiędzy Munkacsym a dawniejszymi malarzami, którzy czuli w sobie dość talentu i siły, aby przedstawiać postać Zbawiciela? Oto rzecz godna zastanowienia.

Wiadomo, że autentyczny portret Chrystusa nie istnieje, chociaż tradycja o tuwalni św. Weroniki, o portretach malowanych przez św. Łukasza i Nikodema, o posągu Jezusa w mieście Paneus, zdaje się za tern przemawiać, że w pierwszych latach chrześcijańskiej ery przedstawiano często Zbawiciela. Powiadają, że cesarz Severus miał portrety Chrystusa i Abrahama i kosmopolityczno-rzymskim sposobem postawił je tuż obok biustów Orfeusza i Apolonjusza z Tyany. Prawdy jednak wszystkich tych podań zapewne nigdy nie dojdziemy, bo samo chrześcijaństwo starało się w pierwszych wiekach niszczyć wszelki ślad rysów Jezusa z obawy, aby ludność chrześcijańska, bliska jeszcze pogańskich pojęć, nie wpadła w czczenie boga z marmuru zamiast Boga-ducha. Tradycja przeto malarska o Chrystusie nie dziedziczyła się zrazu w katolickim kościele, ale się przechowała u sekciarzy gnostyków, a chrześcijańska ikonogra-fja do nich tylko sięga, gdy chodzi o zbadanie początku portretów Zbawiciela. Późniejsze wieki nie troszczyły się zresztą o przypuszczalne nawet podobieństwo portretów z osobą Chrystusa — malowidła były raczej odbiciem chwilowych usposobień i wyobrażeń ludzkości, aniżeli tern, czem być powinny. W miodem chrześcijaństwie, młody Chrystus w katakombach, w najstarszych kościelnych freskach i mozajkach widzimy Go z twarzą prawie niewieścią, bez brody, nie mającego więcej nad 14—20 lat, i nie spotykamy Go nigdy przedstawionego na krzyżu. Z postępem wieków Chrystus staje się starszym, w X i XI wieku dochodzi do lat, w których poniósł śmierć męczeńską. Później, aż po wiek XVI, Chrystus coraz starszy, rzadko kiedy schodzi poniżej lat 35, często zaś dosięga lat późniejszych. Przytem wpływ starożytnej sztuki się wzmaga, Zbawiciel zaczyna mieć na obrazach wyraz twardy, malarze pozbawiają Go często szat, aby Go zbliżyć do posągu Jowisza. Postęp ku realizmowi widoczny aż po Michała Anioła, który w swym

Sądzie Ostatecznym idzie tak daleko, jak żaden dotąd malarz nie doszedł : robi z Chrystusa silnego, żylastego olbrzyma, rodzaj Jowisza ciskającego pioruny, który obnażony siedzi w obłokach, i fizyczną siłą zdaje się spychać potępionych do piekła. Było to największe poniżenie chrześcijańskiej sztuki, które zapowiadało jednak rozpoczynającą się reakcję. Uczucie chrześcijańskie było dotknięte tern przedstawieniem Zbawiciela, niezgodnem z wszel-kiemi religijnemi tradycjami — cofnięto się zatem do pojęć X wieku, malarze starali się wrócić Chrystusowi boską słodycz, miłość i wyraz poświęcenia bez granic. Leonardo da Vinci w Wieczerzy Pańskiej i Rafael w Transfiguracji odnoszą palmę pierwszeństwa; malują Chrystusa, jak Go nikt dotąd nie przedstawił, Chrystusa, odpowiadającego wielkości religijnego pojęcia, na którego twarzy roztacza się boska myśl miłości i poświęcenia.

Inni malarze włoscy starają się przewyższyć Leonarda lub Rafaela — i wpadają w drugą ostateczność, albo też naginają postać Chrystusa do narodowych lub miejscowych wpływów. Carlo Dolci pod tym względem przoduje, stara się wlać jak najwięcej idealnej piękności i słodyczy w twarz Jezusa — a stąd powstaje głowa marzycielska, oczy niebieskie, włosy długie, jasne, wyraz więcej sentymentalny aniżeli poważny. Chrystus hiszpański, południowo-włoski, przybiera cechy miejscowe, chociaż zawsze w głównych zarysach odpowiada leonardowskim pojęciom; Chrystus na północy, Chrystus diirerowski zbliża się do form malarstwa, owianego duchem gotycyzmu i łączy się raczej z pojęciami dawniejszemi z X i XI wieku, nieubarwionemi jeszcze duchem włoskiego odrodzenia. W tym niemieckim Chrystusie znać wybitny wpływ średniowiecznej ascezy, znękanie zastępuje najczęściej szczytny wyraz poświęcenia. Jest to Chrystus blady, wynędzniały, z obliczem często twardem i ponurem, ów Chrystus niemiecki ginie też zczasem bezpowrotnie, jako chwilowy wyraz sprzecznych pojęć, natomiast sztuka wraca ciągle do Leonarda da Vinci i albo go mniej więcej naśladuje, albo stara się go przewyższyć i wpada w czułostkowość.

Ostatnim znakomitym tego kierunku wyrazem jest Ary-Schäfer, którego Chrystus w idealnej piękności i sentymentalizmie traci znamiona boskiej potęgi. Dwaj tylko holenderscy artyści stanęli samodzielnie obok Leonarda da Vinci i Rafaela, a byli nimi Rubens i Rembrandt. W naj szlachetniejszem tego słowa znaczeniu realiści nie mogli się godzić na przedstawianie Chrystusa na krzyżu, do jakiego doszła włoska szkoła. Leonardo nie podjął się tego zadania, a inni nie umieli zazwyczaj pogodzić wyrazu fizycznego cierpienia, jakie Chrystus jako człowiek czuć musiał na krzyżu, z boską myślą miłości i poświęcenia, jaka nad materjalnym bólem panowała.

Rubens i Rembrandt nie cofnęli się przed wielką trudnością i wykonali dzieła, które, jak wiadomo, są dzisiaj obok Wieczerzy Pańskiej i rafaelowskiej Transfiguracji naj piękniej szemi ozdobami religijnego malarstwa. Bardzoby się jednak mylił, ktoby pomiędzy Chrystusem Munkacsego a słynnym Chrystusem Ru-bensa lub Rembrandta chciał szukać jakiegokolwiek pokrewieństwa. Czasy są inne, w których te dzieła powstały, i zdziałali je ludzie innych zupełnie wyobrażeń. Holendrzy malowali Boga-człowieka umierającego za ludzkość na krzyżu, Munkacsy ani myślał, ani miał siły po temu, aby oddać Boga, nie myślał o tern, bo wyszedł ze szkoły naturalistycznej, bo wiemy, w jakich obraz jego powstał warunkach, że zaś nie wykonał czego innego nad to, na co go stać było, o tern świadczy samo jego dzieło. W na-szem też przekonaniu postać Chrystusa, jak nam ją Munkacsy przedstawił, stoi odrębnie, nie wiąże się z dotychczasowemi pojęciami artystycznemi, ani też z tradycjami kościelnego malarstwa — jest wynikiem zasad współczesnej pozytywnej szkoły. Po raz pierwszy mamy tutaj do czynienia z analizą w tej dziedzinie sztuki, do której wchodzili dotąd artyści tylko z wiarą i namaszczeniem.

1882.

SARA BERNHARDT.

Sara Bernhardt? — Co te dwa słowa znaczą u człowieka, który nie zna bliżej słynnej artystki, który wiadomości swe o niej czerpał z paryskiego „Figara“ i innych dzienników. A więc znaczą kobietę bardzo, strasznie chudą, z głębokiemi, dziwnemi oczami, istotę mającą — zapewne dla uprzyjemnienia sobie snu — ludzki szkielet w sypialni ; złą, dziwaczkę, bawiącą się kłuciem małp szpilkami; suchotnicę, leczącą się nie podróżami na południe, ale wycieczkami ku gwiazdom i księżycowi, w balonie; zawziętą rabulistkę, procesującą się z Komedją francuską; panią domu pełną uprzejmości, urządzającą u siebie bale kostjurnowe, jakich fantazja Wiktora Hugo wymarzyć nie potrafi; rzeźbiarkę, trudniącą się w wolnych chwilach malarstwem; bohaterkę romansu Le Nabab, i wielu innych powieści, — wreszcie dziesiątą, nowoczesną muzę, muzę blagi i hum-bugu! — Oto znaczenie tych dwóch wyrazów, z których jeden wyjęty z biblji, a drugi ze spisu ludności pierwszego lepszego niemieckiego miasta.

Nie trzeba być ani kobietą, ani reporterem dziennikarskim, nie trzeba liczyć ciekawości do głównych wad swego charakteru, aby chcieć poznać tego amsterdamsko-paryskiego Sfinksa. Możecie sobie zatem wyobrazić, że żadna karta zapraszająca na ministerjalne lub namiestnikowskie rauty, na artystyczne wieczory lub publiczne festyny nie sprawiła mi tej przyjemności, co koperta z szeroką, siwą obwódką, a wewnątrz niej karta zapraszająca, aby zwiedzić wystawę rzeźb i obrazów Sary Bernhardt, gdzie sama artystka będzie przyjmowała. Karta, jak od zwykłych śmiertelników: Madame S. B. a l’honneur itd.

A więc z niecierpliwością oczekuję godziny, jadę do „Ringtheater“, bo tam w foyer urządzono wystawę, biegnę po scho-

dach i trafiam na nietoperza czy Sfinksa, trzymającego w pazurach — kałamarz. Przypatruję się bliżej, ba! — to portret Sary, najlepszy, najdokładniejszy, bo przecież ona sama zrobiła formę do kałamarza, który ofiarowała w podarunku księciu Walji. Odlew z bronzu barbedienowski, więc i w wykonaniu dzieła sztuki rażących błędów być nie może. Nietoperz musi być podobny do oryginału: twarz kobieca chuda, z głęboko.za-padniętemi oczami i ustami otwartemi w ten sposób, jakby ta istota chciała wyssać nie krew, ale ducha każdego, kto się do niej zbliża. Skrzydła nietoperza stanowią oparcie dla twarzy, potrosze przejmującej dreszczem. „Umaczaj pióro, pisz — zdaje się mówić kobieta-nietoperz — oddaj mi całe swe jestestwo, wyspowiadaj się, ja potrzebuję twego ducha, twojej tajemnicy, bo ja duchem żyję...“ — Rzeczywiście ona się cudzem życiem karmi. Opowiadano przecież scenę, jaka spotkała Sarę, w którymś z paryskich szpitali. Chodziła tam od pewnego czasu, aby studjować kobietę w chwili konania. Usiadała przy łożu umierającej, w czarnej sukni, poważnie, przybierając minę anioła pokoju i dobroczynności. Razu pewnego dał jej znać lekarz znajomy, że o tej a o tej godzinie skona kobieta silnej budowy, że chwila będzie ciekawa, pasowanie się życia ze śmiercią silne, groźne. Sara czem prędzej przyjeżdża, wchodzi do sali szpitalnej, spogląda nieznacznie na numer łóżka, chce usiąść, ale umierająca otwiera oczy, widzi ją i strasznym woła głosem:

— Precz szatanie śmierci!... wychodź!... znam cię dobrze!... ty się żywisz ludzkim duchem... czekasz, kiedy ostatnie tchnienie ciało opuszcza, aby je schwycić, połknąć...

W chwili takich wrażeń na widok złowrogiego kałamarza i czarnych wspomnień, bierze mnie ktoś ze znajomych za rękę i przedstawia Sarze. Przejęty jeszcze wykrzyknikiem umierającej kobiety, chciałem powiedzieć artystce: i owszem, schwyć, . połknij, wypij mego ducha, jeżeli ci się na co przyda — taka jakaś była, nie powiem piękna, ale urocza. Niby ten sam nietoperz-Sfinks, co na kałamarzu, ale wyidealizowany, olśniony szczerą, prawdziwą kobiecością. Broń Boże nie kobiecością poważnej, łagodnej matki, poświęcającej się siostry miłosierdzia, ale tą kobiecością, dla której najrozumniejsi ludzie głowę i majątki tracą w Paryżu, dla której poświęcają nieraz to, co mają naj-

świętszego w życiu. Wobec tej smukłej blondyny o ciemnem oku, o powabnym uśmiechu, zapomniałem o zagadkowej artystce, napuszyste jednak i ogólnikowe zapytania, któremi otaczający rozpoczęli z nią rozmowę, wkrótce mnie obudziły. Jakaś pani o znakomitem węgierskiem nazwisku wystąpiła z tyradą o talencie malarskim Sary, wskazując na najgorszy z jej szkiców. Sara się uśmiechnęła, wie ona dobrze, co sądzić o ludzkich pochwałach. Zauważyłem też, że musi takiemi uwagami bardzo być zmęczona.

— La bienveillance ne fatigue jamais.

Odpowiedziała, a taka odpowiedź zachęciła do dalszej rozmowy. Widziałem, że niebardzo jest zbudowana niemiecką publicznością, a może jeszcze mniej niemiecką grzecznością i taktem. Ma zresztą słuszne ku temu powody. Przyjeżdża do Wiednia i natychmiast pisze do pani Wolter, iż nadzwyczaj ciekawa jest poznać ją i że z pierwszej wolniejszej chwili skorzysta, aby odwiedzić najznakomitszą artystkę Niemiec, tymczasem zaś zaprasza ją wraz z mężem, aby zechciała zwiedzić skromną jej wystawę. Pani Wolter odbiera list podczas obiadu, na który zaprosiła do siebie kilkanaście osób, otwiera kopertę, czyta z pogardliwą miną grzeczne słowa Sary i wykrzykuje z patosem: Niemals! Towarzystwu tak się podoba ta wielkoduszna (!) odpowiedź, że jeden z gości wznosi jej zdrowie, pierwszej artystki świata. Pierwsza artystka ogłasza zaś w gazetach, iż wystąpi w Fedrze na dochód towarzystwa dziennikarskiego „Concordia“ i to wystąpi w sobotę, właśnie kiedy cudzoziemka żegnać się będzie z wiedeńską publicznością. To znaczy : takt i uprzejmość. Niemcy zresztą, a zwłaszcza ci, którzy wszędzie i zawsze głoszą, że na istnieniu Austrji nic im nie zależy, oburzają się na gorące przyjęcie Sary w murach Wiednia. Es ist eine Schmach für die Deutschen, mówił mi jeden z nich, że Niemcy kupują miejsca do teatru, w którym wystąpi otwarta nieprzyjaciółka der grossdeutschen Idee, kobieta, która podczas wojny 1870/71 roku, jak mogła, okazywała swą nienawiść do prusactwa. Mimo tych wyrazów zgrozy i oburzenia ażjoterzy zarabiali na biletach do teatru Jaunera więcej, niż giełdziarze na akcjach Zakładu Kredytowego, a owa sobota, w której pani Wolter miała na głowę pobić cudzoziemkę, stała się dla tej ostatniej prawdziwym trium-

GS

g

V*⁴

3*

f^Wm ;

V

€2

Vâj¹

fi

jp

I*

,

?

/i

w*

\

/

p ■ V*

i

-1

.4

I

Mw n

-TitJ

, ^ J

Ä2

'■

■

anhand

SARAH BERNHARDT

bibuoteka ^ GŁÓWNA

y

fern, na który się składała burza oklasków, całe ogrody wieńców i bukietów i hołdy wszystkich znajomych. Arystokratyczny, artystyczny i dziennikarski Wiedeń, jak mógł i umiał, wyrażał Sarze swoje uwielbienie: zaproszeń na obiad, wieczory, miała artystka mnóstwo, przyjęła jednak tylko kolację u Makarta, na której z wyjątkiem kilku dziennikarzy zgromadzony był świat ściśle artystyczny. Makart maluje portret Sary, a artystka, nie chcąc widocznie wyjść z wprawy, będzie podczas powtórnego swego w Wiedniu pobytu portretowała w jego atelier kogoś ze znajomych. Pani Taaffe wręczyła Sarze w imieniu koła wielbicieli bardzo kosztowny wachlarz, wszyscy znakomitsi Węgrzy zaś wyjechali stąd do Pesztu, aby z całą właściwą sobie narodową werwą przyjąć artystkę na węgierskiej ziemi.

Brak taktu pani Wolter zaprowadził nas do zewnętrznych triumfów Sary. Wróćmy się wszakże jeszcze do niej samej. Powiadają, że artystka jest najszczuplej sza kobietą w Europie, a może i w Ameryce, że jest wiotka jak trzcina bambusowa, a wyschnięta jak krzak polnej róży. Otóż radbym wziąć w obronę kibić pani Bernhardt, zastrzegając się przeciw wszelkim złośliwym uwagom. Przystępuję do tego zadania z powagą i bezstronnością dawnych (nie teraźniejszych) niemieckich uczonych i przedkładam do łaskawego osądzenia następujące dowody. Pani Sara wyrzeźbiła dla któregoś z wielkich książąt rosyjskich statuetkę, swój własny portret z marmuru, przedstawiający ją w lekkim stroju, w jaki malarze sielankowych scen, taki Greuze lub Boucher stroili swe bohaterki. Gdyby nawet Parys stanął przed tą statuetką, orzekłby bezsprzecznie, że pani Sara jest tylko złych języków ofiarą. Powiecie jednak: to nie dowód, jużcić artystka sama siebie musiała przedstawić korzystnie... Oczekiwałem tego zarzutu i mam na uzupełnienie mego dowodu miarę od modniarki pani Morin. Otóż tal ja pani Sary wynosi 50 centimetrów, toż przecie nie żadna nadzwyczajna szczupłość, a niejedna z naszych czytelniczek, uderzywszy się w piersi, do mniejszej się jeszcze musi przyznać krawieckiej miary. Wiedeń czuł się bardzo zaszczyconym, że jedna z pierwszych elegantek świata zamówiła w tutejszym magazynie aż trzy suknie i kilka kapeluszy. Wiedeńczycy już najzupełniej wierzą, że berło mód przejdzie wkrótce z nad Sekwany nad Du-naj. Wszak królowa włoska mnóstwo tutaj toaletowych narobiła sprawunków. Sara się ubrała w dalszą na wschód podróż, a król Kalakaua wystroił się u Franka !

Darujcie mej nielogiczności, że tak znakomitą jak Sara kobietę zacząłem oceniać od powierzchowności. Złe to przyzwyczajenie, aby mówiąc o kobiecie, zapytać się przedewszystkiem : czy piękna? Otóż rozwiązawszy to pytanie, jak widzicie, nader dla artystki przychylnie, przystępuję dopiero do wewnętrznych zalet. Sara jest wytrwała, uparta, jak każda znakomita kobieta, jej dewiza: quand même na to wskazuje; jest namiętna, gwałtowna, o czem świadczy sztylet położony obok maski na pieczęci ; jest nerwowa, o czem się przekona każdy, kto raz ją tylko widział za kulisami. Za kulisami? — powtórzycie — to zaczyna być ciekawe... Kulisy wszędzie, czy w życiu, czy na scenie, czy w polityce, czy w miłości wzbudzają interes. Chodźcie więc z nami za kulisy... I w „Ringtheater“, równie jak w innych teatrach, chaos tam i nieporządek, którego nie chcę opisywać, gdyż zdawałbym się współzawodniczyć z Zolą, czego nie pragnę i na co mnie nie stać. Więc bez realistycznych opisów przechodzę szybko około aktorów, dyplomatów, którzy tam są jak w domu, dziennikarzy z „Nowej Pressy“ i „Fremdenblattu“, dumnych z semickiego pokrewieństwa z artystką, a wreszcie koło finansistów, z których sobie Sara Bernhardt niewiele robi, nie znając, jak prawdziwa artystka — pieniędzy. W garderobie sama jeszcze przypina jakąś kokardę, śpieszy się, niecierpliwi, bo antrakt trwał długo, a cesarz w teatrze. Wreszcie dzieło skończone, Sara jak z procy wypada na próg, woła en scène! — aktorzy ze wszystkich stron wybiegają, robi się hałas, następnie cisza i jeszcze nie można sobie było zdać sprawy, co zaszło, a artystka już leży w konwulsjach konania. Wszystko idzie u niej szybko, nerwowo. Wczoraj po południu mówiła, iż się tak czuje zmęczoną, że chyba umrze naprawdę na scenie, wieczór grała po mistrzowsku Damę Kameljową, przyjmowała powinszowania, owacje i pożegnanie, a w nocy była na bankiecie w ambasadzie francuskiej, rano jechała do Węgier, a dzisiaj wieczór występuje, aby czasu nie tracić, i po skończonem przedstawieniu słucha węgierskich toastów. Takie życie prowadzi od lat wielu nieszczęśliwa, słaba, nerwowa kobieta! Prócz nerwów jednak musi

tam być coś więcej — jest i to bardzo wiele namiętności... W Paryżu zwróciła powszechniejszą na siebie uwagę w Hernanim, zwano ją przez czas dłuższy Donną Sol, bo tam po raz pierwszy miała pole wyrzucić z siebie cały żar południowej, hiszpańskiej namiętności. Gdyby która z naszych artystek w ten sposób, jak ona, padała w objęcia Hernaniego, gdyby z temi ruchami, które widzimy chyba w hiszpańskich tańcach, lgnęła ku swemu kochankowi, tysiączneby przeciw sobie zwróciła głosy; u Sary Bernhardt ta gestykulacja namiętności nie jest rażąca, bo jest prawdziwa, gorąca. U takiej istoty nerwowej, jak ona, namiętność szybko przemija, po jednem uczuciu następuje drugie, uczucia mienią się, gonią za sobą, co chwila są inne — zwyczajnie jak u paryżanki. Dlatego też Sara mimo potężnej dramatycznej siły najznakomiciej gra w takich sztukach, jak : Frou-Frou, Sfinks, Dama Kameijowa — ona tam grać nie potrzebuje, bo jest w swej roli, jest samą sobą. Każdy kierunek dramatyczny ma swoją rację bytu w społeczeństwie, w niem znajduje typy, z których żyje, z których czerpie swe siły. Gdyby nie było takich kobiet, jak Sara, nie byłoby komedjo-dramatów Dumasa, gdyby nie było Dumasa, nie byłoby artystek jak Sara. Ona i Dumas — to rodzeństwo.

A więc mamy przed sobą Sarę taką, jaką jest, nie sypiającą z kościotrupem, nie męczącą małpy, ale kobietę namiętną, kapryśną, której dziesięciodniowy rachunek w hotelu wynosi blisko 2000 złr., która doprowadza impresarja do rozpaczy, artystkę wyrzucającą miljonerów za kołnierz, jeżeli ją nudzą, lubiącą się stroić, żądną wrażeń, otoczenia, hołdów, szumu, przyzwyczajoną do tego, aby w warczeniu kół parowca, w świstaniu lokomotywy, w hotelowej rozmowie, we wrzawie publiczności — słyszała tylko słowa uwielbienia, aby jej echo zewsząd odpowiadało wyraz: Sara! Sara! Sara!

Z DZIEJÓW WŁOSKIEJ KULTURY

PIERWOWZÓR „DWORZANINA“.

I.

Znakomite dzieło XVI wieku, Dworzanin polski Łukasza Górnickiego, jest jednym z najcelniejszych zabytków tak językowych, jak obyczajowych z czasów Zygmuntowskich, a sam autor, jako też i późniejsi dzieła tego wydawcy i komentato-rowie, podali dość liczne wyjaśnienia o jego powstaniu.

Uwagi samego autora, poprzedzające pierwszy rozdział, najlepiej wyjaśniają nam sposób, w jaki powstało to dzieło. Górnicki bowiem nie omieszkał powiedzieć, że swego Dworzanina przerobił z dzieła „Grofa Balcera Kastygliona“, a w dość żmudnem zestawieniu podał do wiadomości czytelników to, co ze swego wzoru opuścił, co nowego dopisał, i jakie powody skłoniły go do zmian słynnego oryginału. Z tego zestawienia okazuje się, że Górnicki opuścił lub przemienił wszystko, co się nie stosowało do polskich obyczajów, co nie odpowiadało jeszcze ówczesnym stosunkom, a sława książki Baltazara Castiglione była tak rozgłośna, iż nie mógł się wstrzymać, aby jej nie przyswoić polskiemu społeczeństwu i nie poświęcić jej królowi Zygmuntowi Augustowi, pod którego panowaniem, jak się autor wyraża, ma Polska tyle ksiąg pisanych swoim językiem, „ile się ich pierwej nigdy nie znajdowało.“

Wobec znaczenia, jakie książka Górnickiego miała w naszym złotym wieku i jakie ma po dziś dzień w literaturze, nie będzie bez pożytku, jeżeli się przypatrzymy ciekawej postaci pierwotnego autora Dworzanina i wpływowi, jaki jego książka wywierała zagranicą, tern bardziej, że postać „Grofa Balcera Kastygliona“, czyli raczej hrabiego Baltazara Castiglione mało jest u nas znana, pomimo że pośrednio w naszej literaturze ważną odegrała rolę.

Wszelkie pisane nauki życia i obyczajów więcej mają znaczenia dla potomności, niźli dla współczesnych, bo jak nikt z gramatyki albo ze stylistyki nie nauczył się znakomicie pisać, jeżeli ku temu nie ma wrodzonych zdolności, tak i z najznakomitszych przepisów życia z ludźmi, z trudnościąby przyszło stać się dworzaninem, umieć w stosownej chwili zabawić towarzystwo zręcznym dowcipem albo zająć gładkiem opowiadaniem, jeżeli się do tego nie ma umysłowych warunków. Niejedna też drukowana nauka życia mogła przejść bez pozostawienia po sobie śladu pomiędzy współczesnymi i została tylko pięknie napisaną teorją. że jednak tego rodzaju książki zwykle nader wiernie malują współczesne obyczaje i moralne zasady społeczeństwa, z którego autor czerpał wzory do swych towarzyskich ideałów, przeto dla potomności mają nieoszacowaną wartość, przedstawiają bowiem pewną epokę, jej obyczaje, zwyczaje, zalety i przesądy w nader wiernych barwach, i czynią to lepiej, aniżeli wszelkie dzieła historyczne i kronikarskie zapiski.

Dworzanin Górnickiego należy pod tym względem do wyjątków, gdyż oprócz wielkiego znaczenia dla obyczajowych i dziejowych badań, wywarł on swego czasu niepospolity wpływ na polskie społeczeństwo, właśnie dlatego, że był przerobiony z dzieła obcego narodu, który pod względem cywilizacji stał wówczas najwyżej w Europie i mógł pod niejednym względem służyć za dobry przykład. Górnicki powiedział społeczeństwu wiele nowych rzeczy, gdyż nie brał swych nauk i postaci tylko z polskiego narodu, ale skrzętnie popierał to, co we włoskim „dworzaninie“ znalazł korzystnego, idealnego zaś polskiego dworzanina przedstawił w nowem świetle.

Sądzimy przeto, że Dworzanin Górnickiego stosunkowo więcej przyniósł korzyści polskiemu narodowi, aniżeli Corte-giano Baltazara Castiglione narodowi włoskiemu, gdyż Casti-glione brał wzory z osób żyjących, wypowiadał zasady nurtujące w społeczeństwie, w którem żył, a przeto rzec można, był tylko historjografem obyczajów włoskich. Mógł zaś wybornym być historjografem, mógł znać doskonale sztukę dworactwa, bo był Włochem z urodzenia, bo żył na schyłku XV i początku XVI wieku na dworze Sforzów w Medjolanie, na dworze książąt z Urbino, i w niejednem poselstwie jeździł na obce dwory.

Nigdzie typ dworzanina nie wyrobił się w tych czasach tak dokładnie, jak we Włoszech, a na wszystkich dworach ówczesnych, czy to na pokojach Franciszka I w Fontainebleau i w Paryżu, czy to w Hiszpanj i w orszaku Karola V, czy też na zbytkownym dworze Henryka VIII, dworzanin włoski był wzorem elegancji i zręczności, i według niego modelowali się nieokrzesani wówczas Niemcy, Francuzi i Anglicy.

Włoskie usposobienie pełne ognia i temperamentu, porywająca siła namiętności, zręczność, ogłada, wytworność, a przy tern prawdziwie piękny typ mężczyzn tworzyły już najważniejszą podstawę do rozwijania się charakteru dworzanina, jeśli zaś dodamy nader przychylne temu rozwojowi okoliczności, a mianowicie mnóstwo większych i mniejszych książęcych i królewskich dworów, to dziwić się nie będziemy, że wzór dworzanina XV i XVI wieku wyszedł właśnie z pośród Włochów. Wszystkie narody przynosiły wtedy na włoski półwysep wszystko, co miały najlepszego, a może pod niejednym względem i to, co miały najgorszego. Na neapolitańskim dworze przeważały wpływy hiszpańskie, na medjolańskim francuskie, we Florencji panował duch narodowy, w Wenecji wpływy Wschodu nie były bez znaczenia, w Rzymie nareszcie schodził się świat cały. Tak różnorodne prądy oddziaływały na siebie w sposób najrozmaitszy pod względem obyczajowym i wyrabiały pomiędzy Włochami ludzi, którzy się umieli znaleźć w każdem towarzystwie, czy ono z Północy, czy z Zachodu przyniosło swe wyobrażenia. Włosi stali się niejako kosmopolitycznym łącznikiem różnych narodowości i stworzyli typ ludzi, umiejących się zastosować do każdego społeczeństwa, tudzież pierwowzór kosmopolitycznego obyczaju, przyjętego później przez wszystkie dwory i wszystkie wyższe towarzystwa i służącego XVII i XVIII wiekowi za podstawę do wytworzenia nowszego ceremonjału, nowszej etykiety, nowszych wyobrażeń o przyzwoitości i towarzyskiej sztuce.

Ten proces obyczajowy, jaki się we Włoszech odbywał w XV i XVI stuleciu, pozostawił w literaturze półwyspu niezatarte ślady i wydał ludzi, których zadaniem było zajmować się wyłącznie obyczajami i zwyczajami, i uczyć europejskie ludy, na jakiej drodze mogą dojść do towarzyskich ideałów. Pomijając już Jakóba Passavantfego, który jeszcze w XIII wieku spisywał reguły życia, jako wypływające więcej z religijnego ducha czasu i raczej dobro moralne, aniżeli świecką towarzy-skość mające na oku, to bezpośrednim pod tym względem poprzednikiem Baltazara Castiglione był Mateusz Palmieri (umarł w r. 1475), którego dzieło Vita Civile dąży już do tego, aby stworzyć dworzanina w tern znaczeniu, w jakiem go widzimy za Franciszka I i Karola V. Palmieri widzi ideał dworzanina w dyletancie, umiejącym malować i rzeźbić, ryć na drzewie i domy budować, tudzież o wszystkiem wypowiedzieć swe zdanie, autor sądzi bowiem, że niema człowieka, któryby nie upadł pod ciężarem jednej nauki, i że jedyną na to radą jest częsta zmiana umysłowego zajęcia. Włoski pisarz porównuje umysł człowieka z żołądkiem, mówiąc, że podobnie jak ten ostatni rozmaitych potrzebuje potraw, tak i umysł, aby mógł się utrzymać w równowadze, musi zmieniać często swą moralną strawę.

Innym poprzednikiem Castigliona był znów Pandolfini, który sobie nie tyle wziął za zadanie zajmować się człowiekiem żyjącym w świecie, ile ojcem rodziny. Jego dzieło Del Governo délia Famiglia mogło posłużyć Castiglionowi do powzięcia niejednej moralnej zasady, odznacza się bowiem zacnością zapatrywań na stosunki rodzinne i pragnie wskrzesić dawny obyczaj włoski, nieskażony jeszcze napływem cudzoziemców, i uczynić go panującym we Włoszech, które miały właśnie przechodzić kryzys moralnego upadku, czasy Leona X, kiedy Machjawel mógł swoją Mandragorę przedstawić przed papieskim dworem, kiedy ojciec Alberigo mógł być typem w innej jego komedji.

II.

Najznakomitszym autorem opisującym towarzyskie stosunki w XV i XVI wieku, a zarazem jednym z najwybitniejszych przedstawicieli ówczesnych dworzan był bezsprzecznie Baltazar hr. Castiglione, sławny autor dzieła pod nazwą : Corte-giano. świetne rodzinne stosunki, wysokie wykształcenie, nader szlachetna i piękna postać — wszystko to składało się, aby hr. Baltazarowi otworzyć podwoje królów i książąt, i zrobić go wszędzie pożądanym. Przez matkę Ludwikę Gonzagę spokrewniony z rodziną markizów Mantui, mógł zająć wysokie stanowisko w społeczeństwie, uczeni zaś medjolańscy wprowadzili go do przybytku nauk klasycznych, które stały na wysokim stopniu rozwoju.

Panującym księciem Medjolanu był wówczas dziad stryjeczny polskiej królowej Bony, Ludwik Sforza, zwany II Moro, który, chcąc dojść do panowania nad piękną Lombard ją, otruł ojca. Zbrodniczy książę był dziwakiem, rodzajem spaczonego człowieka, który obok okrucieństw miał szlachetne popędy, a szczególnie schlebiał uczonym i artystom, sprowadzał ich na swój dwór i obsypywał łaskami. Leonardo da Vinci i Bramante przez długi czas bawili u niego w Medjolanie i wiele ich dzieł powstało z jego natchnienia.

Na dworze księcia Ludwika przepędził hr. Baltazar niejedną chwilę młodych lat, zachwycając wszystkich nadzwyczajną zręcznością w dosiadaniu konia i robieniu bronią. Młody rycerz miał jednak dość czasu, aby się trudnić poważnemi naukami, a pod kierunkiem starszego Beroalda czytał i komentował starożytnych pisarzy a przede wszy stkiem Cicerona, Wer-giljusza i Tibulla, i od nich nawet później pożyczył formy dialogu, której użył w swem znakomitem dziele.

Łukasz Górnicki, również wielki znawca klasycznych autorów, łatwo spostrzegł w oryginale Dworzanina niejedno miejsce pożyczane od starożytnych i w przedmowie do swej książki zwraca na to uwagę, że ów ustęp wzięty jest ex Phaedra, a ów ex Protag ora Platonis, inny znów z Cicerona lub Aristotelesa...

W owych jednak czasach Odrodzenia pisarze starożytni byli podstawą wszelkiego humanistycznego wykształcenia, nie dziw też, że słynny autor Cortegiana, rozczytując się w nich, zawdzięcza im wiele myśli. Więcej się dziwić należy, że biorąc przez całe życie udział w wypadkach politycznych, że walcząc nieraz w szeregu innych rycerzy, miał dość czasu i ochoty, aby się oddawać literaturze i tyle pięknych, prawdziwie filozoficznych stworzyć myśli, ile ich złożył na każdej prawie karcie swej książki.

Dwór w Urbino był jednem z tych ognisk poezji i literatury, które jaśniały we Włoszech. Tam Castiglione mógł rozwinąć zalety swego umysłu i dać się poznać wszystkim znakomitościom ówczesnego świata. Urbino należało do najwspanialszych książęcych siedzib: ogromny pałac, wielki jak miasto — una città in forma di palazzo — ogrody, statuy, starożytne bronzy i marmury, obrazy, a nawet liczne muzyczne instrumenty przyczyniały się, aby odbywającym się w zamku turniejom dodać blasku i uświetnić najróżnorodniejsze festyny i obchody, które Włosi umieli urządzać z największą wspaniałością. Najznakomitszą jednak ozdobą zamku książąt Urbino była wielka bibljoteka, jedna z najbogatszych w Europie, posiadająca rzadkie rękopisy greckie, łacińskie i hebrajskie. Założyciel książęcej siedziby, Fryderyk Montefeltre, będąc zwycięskim dowódcą Florentczyków przeciw zbuntowanej Volterrze, żadnych ze sobą nie zabrał łupów prócz przepysznej hebrajskiej biblji.

Gdy zaś syn jego, książę Guidobaldo, otrzymał od króla angielskiego Henryka VII order podwiązki, wysłał Castigliona do Londynu, aby w jego imieniu złożył dzięki królowi. Nasz rycerz z największym przepychem odbył to poselstwo i wjechał 1 listopada 1506 roku do Londynu, gdzie podziwiano piękność jego koni i wspaniałe ubiory służby; sam zaś tak się umiał podobać Henrykowi, że tenże przyznał księciu Guidobaldowi prawa przywiązane do orderu, jego samego zaś ozdobił nietylko tym samym orderem, ale dał mu bogaty naszyjnik, kilka pięknych koni i psy wyborowe, co niemałym było darem od monarchy, którego hi-storja nazwała skąpcem. Castiglione poznał tam następcę tronu, księcia Walji, późniejszego Henryka VIII, a w liście pisanym do Urbino nie może znaleźć wyrazów na pochwałę przyszłego reformatora Anglji.

Castiglione bawił jednak niedługo w Londynie pomimo życzliwego przyjęcia, gdyż 9 lutego 1507 roku widzimy go już w Me-djolanie, a w początkach marca w Urbino. Wywiózł on stamtąd jak również i z Francji niebardzo miłe wrażenia; w północnych krajach znalazł daleko mniej cywilizacji, aniżeli na południu, ludzie nauki nadzwyczajną byli rzadkością, a większość nazywa „barbarzyńcami.“ Były to właśnie czasy tak w Anglji jak i we Francji, kiedy włoska kultura zaczynała dopiero wpływać na obyczaje i na piśmiennictwo, i stawała się podstawą narodowego wykształcenia. W Polsce także koniec XV i pierwsza połowa XVI wieku najważniejszą jest epoką włoskich wpływów na rodzimą cywilizację, które rozpoczynając się niejako za Kai-

ipti

i.s

KÜ

.

w%

Ü&

r--1' ' ' ■

II

■I

BP,

-.St

'f

ffi®

i»

Sr

Iftà

>■

;•

P '-'À

mm

lilg^ ÜK

BBbBk .1    -..M    ï..if.

SipfSC

m$k\Z:S>

PR⁵»

BALTAZAR CASTIGLIONE

Podług portretu Rafaela z roku 1515 w Luwrze w Paryżu

<ć/

Ką

w/

limacha, włoskiego wygnańca, wzmagają się coraz bardziej aż do czasów królowej Bony, która z całym zastępem Włochów przybywa do Krakowa.

Turnieje, uczty, festyny, nieprzerwanem ciągnące się pasmem na włoskich dworach, bardzo może były przyjemne dla książąt, dam, artystów i uczonych, z mniejszą jednak radością musiały być przyjmowane w domach poddanych, którzy te zbytki drogo musieli opłacać. To też bezustanne spiski, bunty i powstania wikłają się we włoskich dziejach XVI wieku, a nie-masz bohatera, któryby nie brał udziału w wynikających stąd walkach.

Po śmierci księcia Guidobalda Castiglione w podobnej sposobności ważną odegrał rolę, uśmierzając bunt jednego z miast poddanych księciu Urbino, później zaś służył pod Franciszkiem Mar ją I délia Rovere, w armji Juljusza II i walczył przeciw Wenecjanom (1509).

Odważny i pełen szlachetnej ambicji, nie szedł za współczesnym zwyczajem, aby na wojnie jak najwięcej zabierać łupów, ale już wtedy oburzał się na ten niecny zwyczaj zaprowadzony przez obce żołdactwo, stojące pod wodzą sławnych kon-dotjerów. „Sprawiliśmy — pisze do matki — wielkie spustoszenie w biednej Rawennie i w jej okolicach, co do mnie jednak starałem się jak najmniej złego uczynić, to też każdy prócz mnie miał wiele łupów z wyprawy. Nie żałuję jednak, że wyszedłem bez łupów...“

Trudy tej wyprawy wywarły nader szkodliwy wpływ na zdrowie Castigliona i pogrążyły go w ciężką chorobę, podczas której pielęgnowała go, jak syna, księżna z Urbino, Elżbieta Gonzaga, kobieta nader wykształcona, rodzaj ówczesnej markizy de Rambouillet, i Emil ja de Montefeltre, ideał towarzyskiego świata, nauczycielka wszystkich — maestra di tutti...

W roku 1513 mianował Castigliona książę Franciszek Ma-rja swym ambasadorem na dworze Leona X. Pobyt w Rzymie wspominał nasz dworzanin do końca życia, tam bowiem spotkał się z kardynałem Bembo, tyle razy wspomnianym w stosunkach z Polską, i zaprzyjaźnił się z Michałem Aniołem i Rafaelem. Nie mógł się też oprzeć zamiłowaniu do sztuki, a nie będąc artystą, zebrał przynajmniej kilka cennych obrazów, starożytnych rzeźb i kamieni i darował je swemu rodzinnemu miastu, Mantui. Po śmierci Leona X powołał go Klemens VII do swojej służby i wysłał jako ambasadora na dwór Karola V do Madrytu, dokąd przybył 11 marca 1525. Pobyt w Hiszpanji należy do jego najświetniejszych, ale zarazem najsmutniejszych chwil życia, z jednej bowiem strony cieszył się nieograniczonem zaufaniem Karola V, zwiedzał piękny kraj w podróżach do Toledo, Sevilli i Grenady, z drugiej jednak nie mógł przeszkodzić swym dyplomatycznym wpływem, że rozpasane żołdactwo pod wodzą Bur-bona (1527) oblęgło Rzym, spustoszyło go i zadało wiecznemu miastu tak straszną klęskę, że ludność zmniejszyła się odrazu z 90.000 na 32.000.

Papież przypisywał w części winę niespodzianego napadu nieudolności swego posła na dworze hiszpańskim, chociaż jak wiadomo, owemu sławnemu oblężeniu nietylko sam poseł, ale nawet sam Karol V nie był w stanie zapobiec ; próżniacze a chciwe łupów żołdactwo, jakie się wytworzyło pod wodzą kondotjerów, było główną przyczyną tego łupiestwa.

Karol V starał się Castiglionowi wynagrodzić niełaskę papieża, obsypując go zaszczytami, obdarzając go hiszpańską na-turalizacją i dając mu dochody z bogatego biskupstwa Avila. Nasz bohater jednak nie mógł długo korzystać z tych dobrodziejstw, albowiem po krótkiej sześciodniowej tylko chorobie umarł 2 lutego 1529 w Toledo, w pięćdziesiątym roku życia. Wspaniała uroczystość pogrzebowa odbyła się w tamtejszej katedrze, a gdy siostrzeniec zmarłego, Ludwik Strozzi, poszedł podziękować Karolowi V za łaski, któremi obdarzał jego wuja, usłyszał od cesarza największą dla Castigliona pochwałę:

— Zapewniam was, że w nim umarł jeden z najznakomitszych rycerzy świata!

Castiglione spoczywa w pobliżu swego rodzinnego miasta, Mantui, w kościele Santa Maria della Grazia.

III.

Rok przed śmiercią autora wyszła książka II Cortegiano w sławnej drukarni Aldów w Wenecji, której piękne wydania do dziś dnia jeszcze mogą posłużyć za wzór typografom. Castiglione

nie mógł już być świadkiem powszechnych uwielbień, jakich doznawało jego dzieło, nie mógł czytać zdania Tassa, że „tak długo, jak będą dwory i książęta, a damy i rycerze razem zbierać się będą, tak długo, jak waleczność i grzeczność zamieszka w sercach, jego nazwisko nie zaginie“. Autor nie przeczuwał zapewne, że jego dzieło na wszystkie prawie języki będzie przetłumaczone i że w kilka lat wyjdą dwa wydania francuskiego tłumaczenia Cortegiana, i że uczony doktor oxfordski Bartłomiej Clerke poświęci łaciński przekład królowej Elżbiecie w roku 1571. Polska przeróbka wyszła pierwej o pięć lat (1566), aniżeli przekład wspomniany, i doczekała się kilku wydań.

Castiglione poświęcił Cortegiana duchownej osobie, biskupowi hiszpańskiemu Michałowi de Silva, co w dzisiejszych stosunkach wyda się dość opacznem. Trzeba jednak pamiętać, że sam autor był biskupem Avili, pomimo że nigdy nie był księdzem, a żona jego ze znakomitej rodziny Torellich, mieszkała w Mantui podczas zagranicznych poselstw męża. Jej portret pendzla Rafaela do dziś dnia znajduje się w Luwrze, i świadczy nietylko o pięknych rysach twarzy, ale i o moralnych zaletach, przebijających się w łagodnem spojrzeniu. Otóż dziwić nas nie będzie, że książka o teorjach świeckiej miłości, o przyzwoitem ubieraniu się, o towarzyskich rozmowach, jaką jest Cortegiano, tak poważną nosi na sobie dedykację, jeżeli sobie przypomnimy, że jeden ze współzawodników Castigliona w zawodzie pisarskim, Monsignor délia Casa, mówiąc o śmierci pewnego biskupa, powiada: „że był to najsilniejszy młody człowiek, jakiego kiedykolwiek znał, szedł na niedźwiedzia i dziki zabijał; słowem był to Achilles“. Takim przeto ludziom można było poświęcać książkę o dworactwie...

Ów Monsignor délia Casa, o którym wspomnieliśmy, wydał książkę podobną do Cortegiana pod tytułem II Galateo w trzydzieści lat po wyjściu pierwszego wydania Cortegiana, służącą za wzór pięknej włoskiej mowy. Górnicki przygotowując swego Dworzanina do druku mógł już ją mieć przed sobą, ale widocznie jej jeszcze nie znał, bo byłby o niej wspomniał, jako o dziele, wchodzącem w jego zakres, a wielką mającem sławę.

Monsignor délia Casa pisał swego Galatea dla całego świata, bo w owych trzydziestu latach, dzielących jego książkę od książki

Castigliona, język włoski nadzwyczaj się rozpowszechnił na wszystkich europejskich dworach i stał się tem, czem jeszcze po dziś dzień jest język francuski, to jest językiem wielkiego świata. Jeden ze współczesnych pisarzy powiada, że „po włosku mówią w Grecji, na wyspach Lewantu, na dworze ottomań-skim, w otoczeniu cesarza, króla polskiego i w znacznej części niemieckich książąt. A ci wszyscy panowie znajdują język włoski odpowiedniejszy do zręcznego wyrażania się, aniżeli język ojczysty.“

Wobec takiego rozpowszechnienia włoskiego języka, a zarazem i włoskiej cywilizacji, tego rodzaju książka jak Corte-giano musiała być rozchwytywaną, a wpływ jej rozszerzył się w dalekie strony. Przyznać zaś trzeba, że był to jeszcze jeden z najkorzystniejszych wpływów, jakie ówczesne Włochy mogły wywrzeć na sąsiednie narody, co trudno przypisać włoskim emigrantom, roznoszącym zły obyczaj, przewrotność i pochlebstwo, jedną z największych plag półwyspu, przeciw której tak Casti-glione jak i Monsignor délia Casa nie zapominali walczyć.

Pomimo szlachetnych dążeń książki nasz Górnicki znalazł w niej jeszcze bardzo wiele rzeczy, które uważał za stosowne opuścić, aby nie siać zgorszenia w polskiem społeczeństwie. Osobliwie surowym był cenzorem, gdy chodziło o ustępy traktujące o miłości albo o zakonach. Chociaż Górnicki sam mówi, że w rzeczach miłości „nasze Polki są takie misterne, jak Włoszki, chociaż w tem tyle nauki nie mają“ to przecież boi im się opowiadać o prawdziwej i nieszczerej miłości, boi się przed niemi roztaczać ten łudzący obraz idealnej miłości, którą Castiglione maluje z takim wdziękiem i subtelną znajomością ludzkiego serca, jakby autor Pawła i Wirginji...

Również względnym jest nasz tłumacz dla mnichów i mniszek, sądząc „że teraz księża tak wiele mają prażniku, iż go przysparzać im najmniej potrzeba“. Inne zresztą były wtedy stosunki w Polsce, a inne we Włoszech ; tam niemasz prawie autora, któryby nie pozwalał sobie wycieczek przeciw zakonom, podczas gdy w Polsce kościół w największem jeszcze był poszanowaniu.

Tego rodzaju opuszczenia przyczyniły się zapewne do pomnożenia poczytności Dworzanina; nie powiem jednak, aby Górnicki we wszystkich zmianach i opuszczeniach był zupełnie

szczęśliwy, a chociaż książka jego wskutek dodatków branych z życia polskiego i do niego zastosowanych nadzwyczaj zyskała na wartości, to znów z drugiej strony straciła wiele na literackim i artystycznym wdzięku, wskutek tego, że autor opuszcza wiele miejsc odnoszących się do sztuki, do muzyki, do pojęcia piękna. Wprawdzie uniewinnia się tern, że naszym Polakom, którzy smak delikatny niedawno mieć poczęli, nie szłoby o to, aby malować umieli, „wprawdzie u nas szlachta na skrzypicach, na piszczałkach, nie grawa: a jeśli gra, tedy bardzo rzadko“, ale takim uniewinnieniom zbywa na podstawie, jeżeli zważymy, że Dworzanin był książką przeznaczoną dla szlachty, dla ludzi mających prawo do wyższego wykształcenia, a przedewszystkiem dla dworzan, otaczających króla.

Pan Łukasz w swej przedmowie do Dworzanina z wielką sierdzistością wyzywał każdego w szranki, komu się jego tłumaczenie nie podoba, i każe mu „lepsze napisać“ — musiał być przeto mocno przekonany, że zna potrzeby społeczeństwa, i że do niego książkę umiał zastosować. Wobec takiego oświadczenia trudnoby było dzisiaj krytykować autora, że to lub owo niepotrzebnie opuścił, a tamto może niepotrzebnie dodał, tyle nam jednak niechaj będzie wolno powiedzieć, że Górnicki ujął książce Castigliona wiele wdzięku, odejmując jej artystyczną stronę. Nie powiemy zresztą, aby i zajęcie, jakie wzbudzało dzieło oryginalne, nie ucierpiało na tern, że wiele nader charakterystycznych zdań i anegdot nie mogło znaleźć miejsca w tłumaczeniu, ale to już uniewinnić musimy, albowiem większa część tych anegdot nie dała się pogodzić z moralnością w Polsce, i zanadto przypominała Boccaccia...

Wogóle w rzeczach miłości Castiglione zanadto subtelne stawia teorje o miłości idealnej i miłości zmysłowej, a często trudnoby było zgodzić się na możebność praktycznego przeprowadzenia jego rad i zapatrywań, pomimo że te subtelności na oko nadzwyczaj zręcznie są przeprowadzone i zdradzają pisarza o wielkiej bystrości i dowcipie. Rozwija on naprzykład teorję pocałunku, która pomimo całej swej idealności przecież z trudnością dałaby się zaprowadzić w ludzkiem społeczeństwie. Trze-baby na nią jakichś nadziemskich, nadpowietrznych istot, trze-baby jakiejś rzeczypospolitej Platona, w której mieszkają lu-

dzie-duchy. Pominąwszy jednak te miłosne utopje, rozdziały książki Castigliona, do nich się odnoszące, są prześliczne pod względem wytwomości myśli i stylu, i potrzebujemy w tej chwili całej wstrzemięźliwości, aby nie przytoczyć ustępu o pocałunkach, który we włoskim języku tern więcej zyskuje wdzięku.

Więc nasz Dworzanin Górnickiego jest bardzo poważnym wobec polotnego Cortegiana, umiejącego zanucić piosnkę miłosną pod balkonem swej Beatryczy i przypłynąć gondolą pod ukryte schody, niezdolnego do wstrzymania słów zachwytu na widok pięknego obrazu Rafaela lub rzeźby, pozostałej po jakim starożytnym mistrzu.

WENECJANKA.

I.

Podczas swego pobytu w Wenecji mieszkał Byron w pałacu Mocenigów przy Canale Grande. Znakomita ta rodzina dała trzech dożów rzeczypospolitej, a niemasz karty w dziejach miasta lagun, gdzieby nazwisko Mocenigów zaszczytnie nie było zapisane. Dość przejść się po owym weneckim Westminsterze, po wspaniałym kościele S. Giovanni e Paolo, aby z nagrobków i marmurów wyczytać świetną ich kronikę. Byron był z Moce-nigami w zażyłości, weneccy więc patryc jusze odstąpili angielskiemu lordowi mieszkanie w jednym ze swych gmachów.

Poeta tam pisał pierwsze pieśni Don Juana, tam układał swe tragedje: Marino Falieri i Sardanapala. Właściciele pałacu wielu jednak nieprzyjemnościami musieli okupić ten zaszczyt; ekscentryczny bowiem Anglik nietylko, że wiódł życie nadzwyczaj burzliwe, że zakryte gondole i maski krążyły ciągle pod jego oknami, ale co więcej, trzymał u siebie całą menażerję małp, psów, papug i ułaskawionych lisów, a całe to towarzystwo niezbyt przyjemny chór tworzyło dla sąsiadów. Gorsza jednak od małp i od papug była piękna wenecjanka, Małgorzata Cogni. Poeta był do niej przywiązany — ona go namiętnie kochała; skoro jednak iskra zazdrości padła na jej gorące serce, wtedy biedny Byron ciężkie miewał chwile. Piękna Małgorzata biła go, drapała, wyrywała mu włosy, oblewała go wodą. Biedny poeta uciekał pomiędzy psy i małpy; przywiązane zwierzęta stawały w obronie pana, a arystokratyczne mury Mocenigów gorszyły się takiemi scenami. Niestety, powody do zazdrości były bardzo częste...

Małgorzata Cogni zazdrością swą na długi czas osławiła piękne wenecjanki w literackim świecie, a niejeden poeta, szuka-jący pomiędzy niemi bohaterki, przypomniawszy sobie losy Byrona, do innych zwrócił się ideałów.

Czas jednak zaciera wszelkie urazy, a po latach poeci zapomnieli o namiętnej Małgorzacie i pod urokiem czarnych oczu wracali znowu na laguny, w marmurowe objęcia królowej Adrjatyku...

Podejrzenie jednak zostało, a Musset, Alfons Karr, Dumas i inni, chętnie się mścili za zniewagi Byrona.

Jakąż jest więc owa wenecjanka, ów ideał pięknej kobiety, którą pendzel Tycjana wsławił na świat cały i śmiał postawić na równi z Fornariną, z Trasteweranką !

Piccoletta Ma furbetta... Occhio moro, Capello d’oro,

I colori,

Latte e fiori... La natura Con bravura.

Wencjanka tedy, jak pieśń powyższa powiada, ma być mała i zwinna, o czarnem oku i złotych włosach; lica jej, to mleko i kwiaty, a temperament ognisty, prawdziwie włoski...

Czegóż więcej potrzeba! Nie byłby to wprawdzie ideał na Julję Szekspira, aleby mógł uprzytomnić Lukrecję Borgię. Tymczasem historja weneckiej rzeczypospolitej bynajmniej nie pamięta takich kobiet, któreby odpowiadały temu typowi, bynajmniej nie ma do zapisania takich nazwisk, jak Katarzyna Medyce jska, jak Izabella d’Este. Sławne Włoszki wychodziły z Rzymu, z Florencji, z Ferrary — ale nie z Wenecji.

Wenecjanki jednak dwie mają w dziejach kultury zasługi, że były piękne i godnie mogły służyć za modele Tycjanom, Veronesym i Tintorettom, i że dłużej, niż wiek cały, dzierżyły berło mody, i były tern dla Europy, czem dzisiejsze paryżanki. Było to w czasie, kiedy sklepy na Merciadia tak były głośne i sławne w modnym świecie, jak później paryskie „Magasin du Louvre“, albo „Au coin de rue“.

Było to w XV wieku. Wenecja stała na szczycie potęgi. Okręty jej zwoziły złoto, drogie kamienie, kość słoniową, pióra strusie z Indyj i Afryki, drzewo i zboże Czarnem szło morzem, całe Włochy zapożyczały się w kantorach weneckich kupców i bankierów. Zręczna rzeczpospolita umiała ze sprzedaży soli zrobić monopol, rozciągający się nietylko na całe prawie Włochy, ale na Istrję, Dalmację, Kroację, południowe Niemcy, ba, nawet zmusiła króla węgierskiego do zamknięcia swych kopalń soli, aby jej nie psuł odbytu. Weneccy kupcy objeżdżają cały stały ląd ze swemi towarami, a chcąc sobie u nieoświeconego rycerstwa dobre zapewnić przyjęcie, biorą z handlowemi karawanami całą rzeszę linoskoków i kuglarzy, aby bawić Niemców i Francuzów, a przy tej sposobności łatwiej spieniężać towary.

Kupiecka rzeczpospolita w różny sposób umiała przychodzić do pieniędzy i do potęgi. Z końcem XV wieku żyła w Wenecji piękna Katarzyna Cornaro, córka patrycjuszów, którą, jak wiadomo, wiedeński Makart przedstawił w swym znakomitym obrazie. Rzeczpospolita postanowiła spekulować na jej piękności, kupić za nią przyjaźń i związki króla Cypru. Doża był swatem, senat córkę rzeczypospolitej wyposażył, wiedząc, że traktat handlowy zawarty z Giacopem II hojnie mu wróci ten posag. To jedyna wenecjanka, której nazwisko nas doszło z owych czasów, i to doszło z powodu jej piękności.

Ależ byłbym niesprawiedliwy! Wszak jeszcze jedną we-necjankę cytują nam dzieje, i to wenecjankę słynącą z rozumu. Około roku 1450 uczęszczała do uniwersytetu w Padwie Cassandra Fedele z Wenecji, i znajomością starożytnych języków, poetyckim talentem, wymową i muzyką do takiej doszła sławy, że Leon X, Ludwik XII i Izabella Kastylijska naprzemian przysyłali jej zaproszenia. Senat jednak nie pozwala wyjeżdżać znakomitej obywatelce, a filozofka wychodzi zamąż za doktora z Vicenzy. Broni tez publicznych, i na wszystkich uroczystościach zastępuje padewską Akademję.

To cała chluba weneckich kobiet z XV i XVI wieku. Z innych zaledwie nas doszło kilka nazwisk, pomimo, że społeczeństwo weneckie miało swych historjografów, swych powieściopi-sarzy, swych poetów, pomimo, że było w najwyższym rozkwicie. Wszyscy ci pisarze wszakże tak mało mówią o kobiecie, jakby jej nie było, jakby jej na tok społecznych stosunków żadnego nie przypisywali wpływu.

Gdzie niegdzie tylko, jeśli jest mowa o wielkiej uroczystości, o przyjęciu jakiego obcego księcia, o wystawnem nabożeństwie, wtedy występują w nich kobiety, ale nie jako jednostki, nie jako wybitne indywidualności, ale jako chór, jako zbiorowa dekoracja, przeznaczona nato, aby pięknemi postaciami i świetnym przepychem stroju tworzyć tło obrazu. Kobiety nie odwiedzają się, nie mówią ze sobą na ulicy, ale siedzą po domach zamknięte, najczęściej w rannem ubraniu; i nie wychodzą jak tylko do kościoła, gdzie ich nie ściga zazdrosne oko mężów.

Zazdrość zdaje się być jedyną namiętnością, która porusza sercami mężczyzn, na zazdrości oparte są zwyczaje, nawet mody! Każda patrycj uszka, wychodząc na ulicę, musi wdziewać drewniane sandałki, aby ich odgłos na bruku zdaleka było słychać, co więcej, te sandałki miewają czasem podeszwy drewniane na 2 stopy wysokie, aby ich właścicielki nie mogły wychodzić bez opierania się na ramieniu służącej. Zaiste wcale ciężkie pęta!

Zdaje się wszakże, że i wysokie sandałki niezawsze usuwały powody zazdrości, jeżeli współcześni małżonkowie skarżą się nieraz, że zdałyby się jeszcze wyższe — podeszwy.

Jeden z francuskich podróżnych, który w wieku XVII zwiedzał Wenecję, powiada, że na 700 patrycjuszek zaledwie 50—60 chodzi do kościoła, reszcie mężowie pozwalają wychodzić z domu tylko w wielkie uroczystości!

Na 700 mężów 650 zazdrosnych, to procent niemały. Biedne wenecjanki !

II.

Były chwile, kiedy uświęcony oddawna zwyczaj hamował zazdrość wenecjan i pozwalał patrycj uszkom świeżem odetchnąć powietrzem. Było to, jak już powiedzieliśmy, wtedy, gdy publiczna uroczystość potrzebowała pięknych dekoracyj. Wówczas cały zastęp dam weneckich dodawał blasku wejściu ambasadorów przyjaznych państw, witał na Piazzetta wracających z dalekich wypraw zwycięzców rzeczypospolitej, uświetniał ceremon-jalne nabożeństwa, albo też brał udział w weselach weneckiego

wielkiego świata. Było bowiem w zwyczaju, że młoda pobierająca się para zapraszała na obrzęd ślubny wszystkie patrycju-szowskie rodziny. W pewne uroczyste święta przechadzka na placu Św. Marka albo gondolami po lagunie była wielkim celem weneckich dam; zdarzało się to jednak tak rzadko, że dnie te musiały być rzeczywiście czerwono podkreślone w ówczesnym kalendarzu.

Więc damy weneckie miały zapewne wielkie obowiązki w zakresie rodziny, więc ognisko domowe było w wielkiem poszanowaniu? Bynajmniej; jedynem ich zajęciem są stroje, kosztowności, kwiaty i mater je, pomimo że tak rzadko ich potrzebowały — a czasem taniec i muzyka, czasem msza w kościele, oto jedyne odmiany w codziennem życiu. Jak na nieszczęście, ów kościół parafjalny był zawsze o kilka kroków od mieszkania, trzeba więc było przepłynąć tylko pasaż albo obejść najbliższy most, i już się było u celu.

Rzecz naturalna, że życie panien z towarzystwa patrycju-szów jeszcze większym podlegało rygorom i zaiste nie było do pozazdroszczenia. Najbliżsi nawet krewni nie widywali panny; a kiedy już dorastała, kiedy ją zwano grandicella, nie wolno jej było nigdzie wychodzić, prócz do kościoła. Ale i wtedy oko jej nie mogło swobodnie na świat spoglądać, wielki bowiem, biały, jedwabny welon przykrywał jej twarz, ów welon fazzuolo, który w późniejszych Włoszech tak łatwo się odkrywał i czuły był na najmniejszy powiew wiatru, musiał być wtedy hermetycznie zamknięty — inaczej wielkie było zgorszenie.

Wyjście zamąż niewiele odmieniło strój, w którym dama niepoznana miała wychodzić na ulicę. Biały welon zamienił się na czarny płaszcz z lekkiego jedwabiu i jakby domino całą prawie zakrywał postać. Otulona w taki płaszcz, mogła wszystko widzieć, a nie być widzianą. Młoda mężatka miała jednak roz-rjwvkę, gdyż ją tańczyć uczono, a garderobiane nie wychodziły prawie z buduaru, będąc bezustanku zajęte jej ubieraniem.

Te damy więc dyktowały przepisy mód dla całej cywilizowanej Europy w XIV i w XV wieku i były wyroczniami smaku. Rzecz więc naturalna, że mody musiały się zastosować do ich życia, do ich zwyczajów, do ich wyobrażeń, że ubiory ówczesne musiały się poddać wielu wpływom kupieckiego miasta.

Wenecja była łącznikiem pomiędzy Wschodem a Zachodem, ona czuwała na swych okrętach i galerach, aby przejąć ostatnie tchnienie bizantyńskiej cywilizacji, i niejeden cenniejszy, aniżeli konie Lisyppa, wydrzeć jej skarb.

Więc literatura, sztuki i rzemiosła, które po upadku Rzymu na Wschodzie namiot swój rozbiły, na schyłku bizantyńskiego cesarstwa znowu do dawnej wracały ojczyzny, a kupcy weneccy służyli im za pośredników. Co się też pośrednikom nadało, to zostawili u siebie, co zaś mniej odpowiadało ich potrzebom, o to nie byli zazdrośni.

Przedewszystkiem więc bizantyńscy rzemieślnicy byli dla nich pożądanymi nauczycielami, gdyż szli ręka w rękę z rozwijającym się handlem, a handel u wenecjan pierwsze zajmował miejsce. Nie dziw tedy, że, gdy patrzymy na kościół Św. Marka, zdaje się nam, że stoimy nad Bosforem, nie dziw, że w obyczajach ówczesnych Wenecji widoczne znajdujemy ślady wschodniej opieki. Mogliśmy to spostrzec w powyższych rysach stanowiska kobiety, zobaczymy to w jej strojach, w smaku, jaki zapanował.

W pałacu przemysłowym na polach Elizejskich w Paryżu urządzono w roku 1874 nadzwyczaj ciekawą, historycznie zestawioną wystawę ubiorów, sięgającą do XIV i XV wieku. Gdzie nie dostało rzeczywistych zabytków, tam uzupełniały te braki ryciny i stare portrety, a dwa wieki powyższe znalazły nader uczonego tłumacza w panu Ambrożym Didot, jednym z najznakomitszych francuskich antykwarzy. Otóż przechodząc te kilku-wiekowe dzieje ludzkiego ubioru, idąc zresztą ze wschodu na zachód, na pierwszy rzut oka spostrzegamy systematyczną zmianę barw i deseni, jakiej podlegały mater je.

Idźmy do mandarynów chińskich albo do japońskich dej-miosów, a znajdziemy na ich okryciach, z błękitnego lub szkarłatnego tkanych jedwabiu, wielkie ekscentryczne hafty. Wśród haftów zdaje się gubić ukryta w nich postać człowieka; uwaga widza odwraca się od twarzy, zajęta smokami, pawiami, nietoperzami lub piorunami ze złota. Piękny fałd, owa ozdoba jednostajnej greckiej i rzymskiej sukni, chitonu i togi, niknie i nie uwydatnia kształtów ludzkiego ciała. Suknia małżonki mikada urąga owemu rytmowi białej szaty rzymskiej kobiety, którą nam w idealnych prawie formach przechowuje posąg Pudy cyc ji.

i'

mi

Si

ite. ^ L

a&2%-

ä : |

ii'

■tery

KO*

Wà

...

F*'-!

*4g<.

P⁵?

WENECJANKI W DOMU

Podług obrazu Wiktora Carpaccia w Museo Correr w Wenecji

X

2

»

/,

!! -A

%%    <

A    cr

*

O

$

Im bardziej się zaciera idea piękna, tem bardziej skłania się smak w ubiorach ku materj om tkanym w wielkie wzory, naśladujące ptaki, zwierzęta, wogóle przechodzące w zupełny naturalizm; im bardziej się kształci idea piękna, tem mniejszy rysunek na materj i, zgodniej szy kolor z potrzebą sukni.

W materjach bizantyńskich uderzają nas wielkie wzory, nie tak ekscentryczne wprawdzie, jak wzory dalekiego Wschodu, ale równie świadczące o zepsutym smaku. Nierzadko znajdziesz tam mater je haftowane w ludzkie głowy, mające najczęściej przedstawiać jakiegoś świętego, albo grube, jaskrawe desenie, podobne do owej kapy Archimandryty na obrazie Matejki.

Fabryki materyj jedwabnych i wyrobów szklanych, zakładane przez rzymskich cesarzy wschodniego państwa, roznosiły przez ośm prawie wieków zamiłowanie do podobnych wzorów. Powoli jednak wenecjanie wykradli im rękodzielnicze tajemnice i na Murano albo w Giudecca zaczęli także prząść jedwab, dąć szklane świecidła, kuć złote naszyjniki i inne ozdoby. Za Karola Wielkiego już Wenecja słynęła ze swoich fabryk, a monarcha ten nosił wenecką suknię.

Dziwnie pomału każda myśl, każda nauka, każdy przemysł lub rzemiosło w świecie się rozwija. Ludzkość nadzwyczaj pomału pomnaża kapitał swej wiedzy, a jeżeli pół wieku małe do tego łańcucha doda ogniwo — to już to ogniwo wielką należy nazwać zdobyczą ! Gdyby nasza historyczna wiedza była dokładniejsza, gdyby na każdym kroku nie urywało nam się pasmo ludzkiego rozwoju, doszlibyśmy do przekonania, że owe przechwałki o szybkim wiedzy postępie, o siedmiomilowych krokach, któremi ludzkość naprzód idzie, na ironiczny zasługują uśmiech!

I Wenecja kilku potrzebowała wieków, zanim z okruchów bizantyńskiej kultury jakieś własne postawiła dzieło, zanim je o tyle przerobiła, że można je poznać, jako własność weneckiego państwa. W mieście Florencji Wenecja wcześnie co do industrji niebezpieczną miała rywalkę, tak się jednak w ciągu wieków stało, że te dwa miasta podzieliły się bizantyńskiemi łupami: Florencja wzięła wyroby wełniane, lniane i bronzownictwo ; Wenecja zachowała dla siebie szkło i jedwabie, a złotnictwo obydwie sobie przywłaszczyły towarzyszki.

Mając jedwab i złoto pod swem panowaniem, mogła Wenecja być pewną, że wkrótce zawładnie modą całego ówczesnego świata. Nie był to wprawdzie ten sam szeroki świat co dzisiaj, ale były wcale cywilizowane Włochy i kilka barbarzyńskich krajów, jak Niemcy i Francja, która to ostatnia dopiero za Franciszka I wstępuje w szereg krajów, posiadających najwyższą kulturę. Maurytańska Hiszpanja narówni pod względem kultury stała z Włochami, ale jej współzawodnictwa nie obawiała się Wenecja, bo hiszpańscy Arabowie nie byli morską potęgą, a ich wpływ na smak, przemysł i mody sięgał zaledwie południowej Francji.

W Prowansji i w Langwedocji walczyły ze sobą, łamały się weneckie i maurytańskie wpływy na smak estetyczny i na całą kulturę, a pod tym względem szmat ten południowych krajów nadzwyczaj ciekawe stanowi studjum. Dwie córki jednej matki, dwie kultury, które na Wschodzie swój początek wzięły, spotykają się tutaj, odmienne przeszedłszy koleje — jako dwie nieprzyjazne sobie rywalki!

III.

Obaczmy, jakiegoż rodzaju mógł być wpływ na smak w strojach, na smak w artystycznym przemyśle owych dam weneckich, co wiecznie zamknięte w swych marmurowych ścianach, na wielkich tylko występowały uroczystościach, i to nie biorąc właściwie czynnego w nich udziału, ale służąc tylko za piękną dekorację?

Wpływ ten stosował się do potrzeb wenecjanek; moda myślała tylko o stroju bogatym, wspaniałym, dekoracyjnym, gdyż takiego wymagały potrzeby, taki jedynie odpowiadał celowi. I podczas gdy męski strój wenecjan przydatny był do ich czynnego życia, a taki Bravo w krótkim płaszczu, w fantastycznym jedwabnym birecie przedstawiał prawie ideał pięknego średniowiecznego ubioru, dama wenecka zdawała się wiecznie pozostawać w sztywnych, złotem i perłami tkanych, grubych materj ach, w długiej, wlokącej się sukni. Ażeby była ideałem sztywności, aby nieruchomą była dekoracją i aby jej żywy charakter ująć w jednostajne kształty, postarała się moda o żelazne pancerze, o brykle i inne narzędzia tortury, które ją w niewolnicze oprawiały formy...

Moda jednak miała szerokie pole, siląc się, aby codziennie inaczej przystrajać suknie drogiemi kamieniami, aby zmieniać rysunek złotego haftu; a mając w ten sposób wiele do czynienia z ornamentami sukni, mniej się dopominała o zmianę jej kroju.

Rzecz naturalna, że małżonki weneckich kupców, mając sposobność rzadko się tylko ubierać, przesadzały się w strojach i ozdobach, a senat wenecki widział się spowodowanym osobną urządzić magistraturę, któraby czuwała nad zachowaniem pewnej miary. Byli to proveditori alle pompe, którym przypadł urząd takich cenzorów, a wzrok ich najwięcej śledził klejnoty, złotem tkane mater je i przesadną ilość pereł.

Dziwna rzecz, że owa perła, która dzisiaj do najskromniejszych należy ozdób i tak łagodnym, cichym tli blaskiem, gasnąc wobec wyzywającego swem światłem brylantu, dziwna rzecz, że perła podówczas najbardziej była prześladowana. Ale weneckie damy bajońskie sumy wydawały na perły orjentalne, a ówczesne rysunki pokazują nam elegantki, uginające się rzeczywiście pod ich ciężarem.

Prawa o zbytku stosowały się w Wenecji, przeciw wszelkim zasadom ekonomicznym, tylko do jednej klasy — do patrycju-szek; tylko do tych kobiet, które miały prawo do publicznego szacunku. Kobietom, nie mającym tego prawa lub mieć go nie pragnącym, wolno się było ubierać dowoli. Snąć weneckie le g es sumptuariae miały więcej stronę moralną, aniżeli ekonomiczną na oku ; rzeczpospolita nie potrzebowała oszczędzać, gdyż wszystkiemi falami Adrjatyku spływały do niej bogactwa z całego świata...

Senatowi jednak nie brakło na próżności! Były epoki, w których się nie mógł wstrzymać, aby nie pozwolić swym damom roztoczyć całego możliwego bogactwa. Jeżeli się przed kim obcym trzeba było popisać skarbami, senat zawieszał ustawę: kobiety się mogły stroić dowoli.

W roku 1608 odwiedzał Wenecję książę Sabaudzki, a senat chcąc, aby cudzoziemiec ujrzał miasto w całej świetności, wydał dekret, dozwalający ubierać się damom we wszelkie klejnoty i złociste szaty. Można sobie więc wyobrazić, ile wtedy pereł i drogich kamieni wyszło z ukrycia !

Dokumenty, odnoszące się do praw o zbytku, są po rysunkach prawie jedynemi źródłami, z których coś bliższego można się dowiedzieć o poważnej części kobiecego świata. Powieściopisarce o nim milczą, historycy nie zadają sobie tego trudu, aby nań zwracać uwagę, a podczas gdy ówcześni włoscy noweliści dużo nam prawią o pięknych damach bez rodziny, bez domowego ogniska, o awanturnicach, których się nie tyczyły leg es sumptuariae, to o zacnych wenecjankach nic nie wspominają.

I dziwna rzecz! Kiedy już wszędzie prawie w Europie kobieta bierze ważny udział w losach społeczeństwa, a we Florencji, we Francji, w Hiszpanji rycerscy poeci nie mają dość słów w swej mowie, aby sypać kobietom wieńce i kwiaty pod nogi — wenecka patrycjuszka kryje się w ustroniu domowem, dzieląc los rzymianki, która podobnie jak ona, ginie w rodzinnej ciszy. Tylko w Wenecji i w Rzymie zwracają się poeci ku swawolnym kobietom, któremi gdzie indziej pogardza opinja; tam tylko świat cały wielbi ich piękność, ich dowcip, i zdaje im się przyznawać te prawa, których odmawia zacnym żonom i córkom.

Strój, pielęgnowanie piękności — to jedyna pociecha we-necjanek. Więc też z zadziwiającą wytrwałością całe ranki przepędzają w goto walni, a zaledwie słońce z morza się wynurzy, i na chłodne marmury gorące swe rzuci promienie, a już we-necjanki stoją we framugach okien i suszą do słońca swe głowy, żółtawą przed chwilą pomoczone farbą. Do dziś dnia zachował się przepis tej barwy, która przez długie wieki brunetki zmieniała w blondyny. Arte biondeggiante, sztuka malowania włosów, była jednem z najważniejszych zadań wene-cjanki; sławni chemicy poświęcali długie badania wynalezieniu nowych farb i kosmetyków, a zdrowie zapalonych elegantek musiało nieraz cierpieć na tej despotycznej modzie. W ich toaletowych przyborach można było znaleźć umyślnie robione kapelusze z wieloma otworami jak sito, w których siadały damy na balkonach, z świeżo pomalowanemi włosami, wystawiając w ten sposób loki swe na działanie słońca.

W zimowych miesiącach, kiedy tej operacji nie można było odbywać ani na balkonie, ani we framudze okna, rozpalony ogień na kominku zastępował promienie słońca ; a nieszczęśliwe męczennice własnej próżności kładły się na dywanach, głową zwrócone do kominka, aby tern łatwiej dopiąć wielkiego celu — wysuszyć włosy. Scenę taką przedstawił nam malarz Carpaccio, a obraz ten przechowuje muzeum Correr w Wenecji.

Tyle więc robiono poświęceń, aby mieć jasne włosy przy czarnem oku! I później pojmowały wenecjanki dobrze ową korzyść, a nie mając już czasu na tak mozolne farbowanie jak patrycjuszki XV wieku, zastępowały pudrem dawną sztukę. Nigdzie się też nie widziało swego czasu tylu kobiet z pudro-wanemi włosami, co w Wenecji.

Owej to arte biondeggiante mamy zawdzięczać piękne jasnowłose bohaterki obrazów Tycjana, Tintoretta i Pawła Veronese. Wenecjanki zwodziły malarzy, a malarze świat cały! Możnaby się tern gorszyć, możnaby stracić iluzję, wspomniawszy, że i Tycjanom pozowały — malowane piękności!...

Patrząc na kobiety sławnych weneckich mistrzów i na kobiety, przedstawione tu i owdzie na współczesnych rycinach, możemy dopiero poznać, jak dalece wenecjanki powinny być wdzięczne malarzom, że je tak bardzo wyidealizowali! Na rysunku wyglądają owe donny sztywnie, w strojach ciężkich, dekoracyjnych; na obrazach, to istne boginie, które w Olimpie pożyczyły wdzięku i strojów! Weneccy mistrze widzieli dobrze wszystkie błędy w narodowym ubiorze i dlatego go idealizowali, a podczas gdy mężczyźni pozują im w mniej więcej codziennych szatach — dla kobiet zupełnie inne mieli prawa.

Tycjan bardzo mało nas pod tym względem uczy, bo też on wogóle niewiele potrzebował kobiecych strojów! Stroje Gior-giona, to same fantastyczne ubiory, odpowiednie jego romantycznym scenom, jego tajemniczym lasom i wesołym łąkom; w obrazach Veronesego także niewiele znajdziemy prawdy; Paris Bordone, Bonifazio Veronese, Palma Vecchio i Giovane również obracają się w idealnym świecie — jedyny jeszcze Carpaccio pozwala cokolwiek wniknąć w domowe życie wenecjanki, ale też prócz o strojach, o kwiatach, o ptakach, o pokojowych pieskach, nic się z tego życia nie dowiemy.

Właśnie owo dążenie do ideału czyni tak wielkimi włoskich malarzy; dla nich tylko piękność jest prawem, żadna tendencja polityczna, ani narodowościowa nie przekupi ich; historyczne malarstwo o tyle dla nich istnieje, o ile jest tematem piękna. Nasza historyczna szkoła malarska bardzoby się nad tern powinna zastanowić, czy zbyt niewolnicze trzymanie się narodowych strojów odpowiada zawsze idei piękna, czy skostniały archaizm nie bywa bardzo często błędem?... Idea piękna jest ko-smopolitką i dla niej niema i nie powinno być innych praw, jak tylko prawa estetyczne, że włoscy malarze niezawsze wiernie ilustrują dzieje — chętnie im się to daruje.

IV.

Wspomniałem, że w weneckich strojach z XIV i XV wieku mniej się zmieniał krój, tak, że się stał prawie jednostajny, a ornamenty były głównem mody zadaniem. Złoty haft na aksamicie, ubierany perłami, oto najznakomitsza patrycjuszek ozdoba. W XIV wieku przebija w nim jeszcze smak bizantyński, brak harmonji w kolorach, rysunek niezastosowany do kroju sukni i pewna ekscentryczność zepsutej fantazji. Im bliżej jednak w piętnasty wiek, tern wytworniejsze stają się wzory, i nieraz prawdziwie piękny tworzą rysunek. Arabeski, haftowane na jedwabnych lub aksamitnych sukniach wenecjanek, dzisiaj jeszcze są nieporównane; a nawet bardzo często spotykamy w teraźniejszym handlu stroje, których wzory, z odpo-wiedniemi do czasu odmianami, wzięte są ze starożytnych weneckich materyj, spoczywających w oszklonych szafach muzeów.

Toż samo dzieje się z wyrobami ze złota. Znane do dziś dnia cienkie weneckie łańcuszki pochodzą z XIV wieku, a handel biżuterją wówczas już bardzo był znaczny. W r. 1414 wyprawiało miasto wielkie turnieje na cześć doży Tomasza Mocenigo, na których i złotnicy urządzali triumfalny pochód, a było ich 350. Gdy później Ludwik XII zakazał złotnictwa we Francji, jako rzeczy zanadto kosztownej dla swych poddanych, zakwitło ono jeszcze bardziej w Wenecji, a Francuzki zamiast płacić, jak dawniej, taniej za krajowy wyrób, nie przestały przecież używać kosztowności, z tą tylko różnicą, że je od wenecjan za dro-

gie kupowały pieniądze. Przed Ludwikiem XII musiał zaś kunszt przerabiania złota i we Francji do znakomitego dojść rozwoju, jeżeli rzeczpospolita wenecka posyła w darze królowi Persów naczynia złote i srebrne, zrobione na sposób francuski.

Inaczej było we Florencji; tam całe miasto zdawało się zajmować tkaniem lub farbowaniem sukna, a najznakomitsze rodziny, przychodzące później do władzy, powstały, że tak powiem — z wełny. Był cały cech, niemal połowę obejmujący mieszkańców, zwany Calimala, który na wielką skalę sprowadzał z Hiszpanji, z Francji, Anglji i Flandrji gotowe już sukna i we Florencji dopiero je farbował, nadając im modne kolory i zwracał napo wrót tym krajom, świątynie w Pizie i Florencji powstały wskutek pobożnych wotów fabrykantów sukna. O ile wyrobów jedwabnych wiele się zachowało do dziś dnia, o tyle wyroby wełniane — nie takie trwałe — są już nadzwyczajną rzadkością, tak, że z rycin tylko można sądzić o smaku, jaki wpajali florenccy kupcy. Były to przedewszystkiem mater je o barwach krzyczących : ponsowe, niebieskie, żółte, które później blaskiem swych żywych barw niejedne uświetniały turnieje.

Podczas gdy w Wenecji zbytek już panował, Florencja jeszcze nader skromny przedstawiała obraz. Ubiory szerokie, wełniane, krojem swym przypominały dawne rzymskie czasy; dopiero w połowie XIV wieku, wskutek walk Gwelfów z Gibeli-nami i napływu obcego żołnierstwa, zmieniają się zwyczaje. Poważna Florencja inaczej wygląda, jedwab zastępuje wełnę, ubiory stają się więcej obcisłe, a zbytek ogarnia całą ludność. Gdzie miał pisać Boccaccio, tam społeczeństwo musiało zapominać o surowych obyczajach przodków! ów czas jednak, ów wiek XIV, był ważną dla smaku epoką; Wenecja więcej lekka, kosmopolityczna, stała na czele mody; Florencja już zapowiadała wielki rozwój sztuki, jaki miał nastąpić niespełna w dwa wieki. W wąskich uliczkach nad Arnem żyła skrzętna korporacja złotników, bronzowników na tych samych miejscach, gdzie ich jeszcze dzisiaj spotykamy, z rąk ich wychodziły podziwiane dzieła przemysłu artystycznego, owe pracowite szkatułki, sprzęty kościelne, mozolnie dłótem rzeźbione, i strojne w drogie kamienie... Tam przygotowywano sztukę bronzowni-ctwa, aby godna była genjuszu Benvenuta Cellini’ego!

Ciekawe jest owo pasmo rozwoju sztuki, jakie można śledzić, począwszy od złotych wyrobów bizantyńskich, aż do takich arcydzieł średniowiecznego złotnictwa, jak relikwiarz katedry kolońskiej albo cyborjum i monstrancje w Monza.

Sułtański skarbiec kryje niejeden zabytek, przypominający czasy bizantyńskie. Złoto, emalja i różnobarwne, zazwyczaj nie-szlifowane kamienie, to zasada sztuki. Jakież jednak ciężkie owe rękojeście i owe ozdoby, jak grube i nieokrzesane, bez myśli i harmonji! Sztuka ta musiała przejść przez ręce wene-cjan i złotników nad Arnem, aby zatrzymując ten sam mater-jał : złoto, emalję i drogie kamienie, dojść do owej wykwintności smaku, jaką widzimy w średniowiecznym kościelnym kielichu, albo w zbrojach Franciszka I. Z kombinacji szmaragdu, topazu i pereł, rozsianych na jedwabnej materji, wywoływały wene-cjanki prawdziwie świetny efekt. Rycerstwo późniejsze nauczyło się od nich siać również gwiazdy na aksamicie, używać kamieni do rzędów na konie, aż wreszcie w czasach upadku smaku zatraciło tę sztukę — w przesadzie. W skarbcu krakowskiej katedry jest haft królowej Jadwigi (jak niesie podanie), bardzo przypominający weneckie roboty.

Rzeźbienie rylcem w srebrze i bronzie musiało pociągnąć za sobą drzeworytnictwo, a dawno jeszcze przed Guttenbergiem drukowano czyli raczej odciskano w Wenecji winiety i napisy, ryte w drzewie. Wynalazek Guttenberga polegał tylko na uruchomieniu czcionek...

Wogóle Wenecja XIVi XV wieku wydaje nam się wspaniała, trochę jeszcze przypominająca Orjent, ale już Orjent, który uległ wpływom włoskiej imaginacji. Przepych bizantyński łączy się z wykwintnym smakiem, wschodnia gnuśność ulega zachodniej żywości. Smak w przemyśle artystycznym, w ubiorach poprzedza wielki rozwój sztuki, który się miał dokonać w XVI stuleciu.

Kobiety najczęściej rozpoczynają dzieło odrodzenia smaku. W stroju i w urządzeniu domu objawia się zmiana na lepsze, przechodzi kierowana kobiecą ręką do przemysłu artystycznego, i kończy się na rozkwicie sztuki, na najwyższym szczeblu ludzkich ideałów. Umysły krytyczne zwykle najmniej mają poczucia piękna, a epoki krytycyzmu i sceptycyzmu w dziejach strącały zawsze sztukę z piedestału.

kl

IQ*

'fix A

m *

■X

€*. i

PORTRET DAMY WENECKIEJ

Podług obrazu Jana Antoniego de’ Sacchi (Pordenone) w Akademji w Wenecji

J

■1.

<

'

Z bardzo ciekawem spotkałem się kiedyś wyznaniem. Edward Hartmann, słynny autor dzieła: Die Philosophie des Unbewussten, które uchodziło swego czasu za ostatnie słowo niemieckiego materjalizmu, napisał dla swoich wielbicieli w Berlinie (w dzienniku „Die Gegenwart“) studjum o rozwoju swej inteligencji, czyli raczej własną biografję, z której zresztą nic ciekawego się nie możemy dowiedzieć, prócz tego, że służył w pruskiej artylerji, że stan wojskowy przekłada nad inne i że musiał go porzucić z powodu fizycznego cierpienia. Otóż ten Edward Hartmann, bezsprzecznie człowiek wielkiego znaczenia, boleje nad tern, że chciał być koniecznie artystą, próbował grać, malować, rzeźbić, ale talent nie dopisywał — został filozofem...

„Wogóle — powiada Hartmann — moje postępy w kry-tycznem znawstwie sztuki były daleko większe, aniżeli możność działania w samej że sztuce; spostrzegłem się, że w tej dziedzinie będę w stanie produkować tylko dzieła niesmaczne, nacechowane najwyższą miernością, gdyż mi brakuje iskry twórczego genjuszu. Dotąd mi się zdawało, że kombinujący rozum jest w stanie wszystko osiągnąć, teraz musiałem się uleczyć z tego złudzenia...“

Panu Ilartmannowi zdawało się, że potrafi w ten sposób malować obrazy, jak Lessing miał pisać swe dramaty — na zimno; przyszedł jednak do przekonania, że do tworzenia rozum nie wystarcza. Otóż to, co pan Hartmann powiedział o sobie, to dosłownie stosuje się do całych społeczeństw, to tłumaczy nam niski stan sztuki w Berlinie, pomimo wszelkich wysileń rządu, aby stolicę Brandenburgji zmienić na Ateny, to nam tłumaczy, dlaczego reformacja przyprowadziła sztukę do upadku, to nam nareszcie wyjaśnia, że epoki gorących uczuć, epoki szlachetnych porywów imaginacji są złotemi literami zapisane w dziejach sztuki.

Wszelki krytycyzm zabija siłę twórczą; zastanawiając się ciągle nad błędami, traci się polot ducha, traci się ową śmiałość i ufność w siebie, koniecznie potrzebną do tworzenia. Żaden genjusz twórczy nie był nigdy dobrym profesorem, jak również żaden profesor nie wzniesie się ponad dzieła „kombinującego rozumu“, jak powiada Hartmann. Mickiewicz został profesorem, kiedy już swych wielkich dzieł nie pisał; żaden z pierwszorzędnych poetów — z wyjątkiem może Goethego — nie był umysłem krytycznym; najznakomitsi muzycy i malarze nie mogli tego o sobie powiedzieć.

V.

Szkodliwy wpływ krytycyzmu na rozwój sztuki i artystycznego smaku można śledzić na każdej karcie dziejów ludzkiej kultury. Talent administracyjno-prawniczy Rzymian pogrzebał greckie ideały; reformacja, stając jako słup graniczny w nowożytnej erze, stanęła także na rozdrożu między rozkwitem smaku a ponurym, pozbawionym wszelkich ideałów krytycyzmem. Po reformacji północna, a mianowicie flamandzka sztuka już nic wyższego nad portrety wydawać nie umie, podczas gdy zaczęła się rozwijać w zupełnie innym, wyższym kierunku. Albrecht Dürer, genjusz twórczy, wiele zapowiadający, od chwili, kiedy się zaczął patrzeć na sztukę „kombinującym rozumem“ — malował tylko portrety. W nowszych czasach zasada ta tak dalece jest nam wskazówką, gdzie mamy szukać artystycznego, twórczego ducha, gdzie mamy się spodziewać wielkich dzieł, a gdzie tylko pięknych rozpraw, że ją pod tym względem można obrać za nieomylnego przewodnika.

Średnie wieki dlatego tyle zdziałały w dziedzinie sztuki, i dlatego miały tyle artystycznego smaku, że brak im było krytycyzmu. Gdy się po francuskich klasztorach zaczęła rozrastać scholastyka, nikną trubadurowie i truwerowie; tyle zapowiadający rycerski romans zmienia się w potoki czczych słów i frazesów.

Lecz gdzież nas zaprowadziła wenecjanka! Zmierzamy do tego, że kobiety przewodzą w każdym ruchu, tyczącym się smaku. Gdy Katarzyna Medycejska zasiada na tronie Francji, nowa się tam rozpoczyna epoka-w pojmowaniu piękna. Przyniosła ona swej ojczyźnie niepowetowaną szkodę: zaszczepiając bowiem smak artystyczny włoski na urodzajnej francuskiej niwie, dała Wenecji i Florencji niebezpieczną rywalkę, która je obydwie zczasem pokonać miała. Moda, owo niewyczerpane źródło dochodów dla Wenecji, stała się od czasów Katarzyny niewierną swej dotychczasowej ojczyźnie — przeszła za Alpy, osiadła nad Sekwaną, aby tam na wieki zamieszkać.

Gdyby Karol V był wiedział, ile Francja zyska na ciągłych wojnach w północnych Włoszech, nie byłby walczył z Franciszkiem I, nie byłby go więził w zamku Pizzighettone... Franciszek I zachwycony tern wszystkiem, co widział we Włoszech, popierany przez matkę, gorącą swą duszą chciał objąć wszystkie skarby moralne Italji i wszczepić je w swój naród. I rzeczywiście, dokazał wiele; a jeżeli nie był szczęśliwym na polu bitwy, jeżeli jego oręż niejedną musiał ponieść klęskę — to w dziejach piękna należy do najznakomitszych monarchów, a skroń jego wieńczą ideały.

Przed włoskiemi wojnami Francja pod względem ubiorów skromnym jeszcze jest krajem, weneckie mody są dostępne tylko dla najwyższej warstwy społeczeństwa ; elegantki ubierające się na sposób zagraniczny wytykają jeszcze palcami. Minjatury z czasów Filipa Pięknego przedstawiają nam damy krwi królewskiej, ubrane, jakby dzisiejsze wieśniaczki z okolic Caux, w wysokiej białej czapce i długim welonie. Przeciwnie w XV już wieku ubiór głowy zmienia się tak często, jakby w dzisiejszych czasach: perły i drogie kamienie służą za ozdobę włosów, szyi i ramion, a fryzury dochodzą do łokciowej prawie wysokości, i dają powód duchowieństwu do energicznego występowania w kazaniach przeciw tej próżności. Jeden z dawnych kronikarzy powiada też, że w kościele nie ujrzałeś tak uczesanej kobiety, za kościołem jednak wszystkie się w ten sposób nosiły.

Pan Brlllat-Savarin, znany autor Fizjologji smaku, utrzymuje i bardzo uczenie dowodzi, że kokieterja jest wynalazkiem Francuzek, że narody starożytne nie miały także na nią wyrazu, dopóki jej nie przyjęły od Francuzów. Chociaż nie mogliśmy tego brać na ser jo, to przecież przyznać musimy, że jak tylko moda dostała się pod panowanie Francuzek, natychmiast dziwnie zaczęła hołdować temu błędowi, czy raczej tej zalecie, jak utrzymuje powyższy autor. Wenecki, starożytny gorset zaczyna nabierać kształtów biustu, długie rozpuszczone loki szydzą z dawnych poważnych czepców, a blask brylantów bywa umiejętnie zastosowany do podniesienia piękności ciała.

Sama Katarzyna Medycejska, młoda, urocza, rozumna, stworzona była na królową mody. Dwór jej zbytkowny oddychał, rzec można, pragnieniem rzeczy nowych i bogatych; dość porównać ówczesne minjatury, ryciny i inicjały manuskryptów, aby sobie stworzyć wyobrażenie o świetności jej otoczenia, o wykwintności, z jaką były urządzone jej pałace. Bogate makaty, zawieszone na ścianach, złociste mater je, służące na namioty myśliwskich i wojennych obozów, do dziś dnia w rozpacz wprowadzają nowożytny przemysł, złoto i jedwab służyły za materjał do oddania scen wziętych z Nowego Testamentu albo też z greckich lub łacińskich poetów. Większa część tych pie-ścideł była robiona jeszcze w Wenecji i we Florencji, ale już podług paryskiej mody.

Co za blask roztaczało ówczesne towarzystwo ! Owi rycerze w złotem tkanych suknach z haftowanym herbem na piersiach; lub w upiętym ubiorze, lśniącym od pereł, szmaragdów i topa-zów, od złotych blaszek, w których się przeglądały drobne diamenty, a nad tern wszystkiem, na szyi łańcuch, dzieło wieloletniej nieraz pracy artysty-złotnika ! A ów koń rycerski, noszący na sobie fortunę całą: na złocistej trzymany trenzli, jedwabną, w herby haftowaną przykryty kapą, o grzywie splecionej w warkocze, powiązane wstążkami, strójnemi w szmaragdy — co za przepych, co za bogactwo!

Cóż dopiero, jeśli się rycerz wybierał na turnieje i w najpiękniejszą przybrał się zbroję, jeśli założył na ramiona wypukłą tarczę, przedstawiającą epizody z turniejów lub wojen, jak tarcza Achilla; jeśli pierś przykrył stalowym pancerzem, a na misternie zrobionym hełmie powiewały pióra strusie ubarwione w kolory tęczy!...

W Brescji, we Florencji kuto owe zbroje; wenecjanin zwoził drogie kamienie, strusie pióra, jedwabie z całego świata; Genua dawała atłasy; jedynem zajęciem były łowy, turnieje lub wojna, jedyne zabawy godne rycerskiego stanu! W takich czasach fantazja a z nią smak artystyczny snadnie rozwijać się mogły.

Przepychowi takiego rycerstwa musiał zczasem ulec wykwintny smak weneckich kupców, berło mody musiało się przenieść z Adrjatyku nad Sekwanę. Pod koniec XVI-go wieku widzimy już pod tym względem zwycięstwo po stronie francuskiej ; co więcej, sama Wenecja ulega zagranicznym wpływom i już ubiera się, modeluje na sposób paryski. Wenecjanki z niecierpliwością oczekują paryskich mód, tamtejsze stroje służą im za wzory. Jakiś przedsiębiorczy kupiec zakłada magazyn nowości przy Mercerji, przy tej gwarliwej ulicy, prowadzącej od zegarowej wieży aż na Ponte Rialto, i o dziwo, w Wenecji niesłychane! — wystawia za oknem wielką lalkę, w najmodniejsze paryskie ubraną suknie! Patrycjuszki idą podziwiać, kupować, ubogie dziewczęta zazdrościć. Zmiany tego modelu mód nie odbywają się tak często jak dzisiaj, nie co tydzień, ani co miesiąc, ale w wielkie święto Wniebowzięcia, La Sensa, raz na rok. Najpiękniejsze kobiety wprost z kościoła tłumnie idą ku Mercerji, przypatrzyć się najnowszym modom francuskiego dworu, we wszystkich buduarach o niczem innem przynajmniej z miesiąc nie mówią, jak o rękawach zwężonych lub wyciętych; przypływające statki z dalekich krajów nie są tak ważną nowiną, jak lalka w Mercerji.

Mody te mają wystarczyć na długo, na rok cały, i nie można ich będzie odświeżyć, aż znów doża zaręczy się z Adrja-tykiem, aż znów upłynie długich dwanaście miesięcy! Nie trzeba sobie więc wyobrażać, że takich mód trzymano się ściśle, że strój wenecki niczem się nie różnił od strojów paryskich! Włoska imaginacja nie spoczywała, francuski model służył tylko za motyw, na którym sztuka krawiecka świeże snuła pomysły; damy, nie mające nowych ubiorów przez rok cały, byłyby się zanudziły, byłyby przejęte rozpaczą.

Z owych czasów istnieją bardzo ciekawe widoki Wenecji Pawła Furlani (wydane r. 1671), a że artysta lubił je zaludniać liczną publicznością, więc z nich można sobie wyrobić wyobrażenie o ówczesnym weneckim świecie. Ależ ten świat jeszcze sztywny, ależ te kobiety jeszcze przypominają swe przeznaczenie służenia za dekoracje! Wszędzie tylko festyny, tylko ukłony, tylko pieski spoczywające spokojnie na długich sukniach swych pań. Jeszcze to ani rycerska Francja, ani sztywna ale pełna gracji dworskość Ludwika XIV, ani też swawolna Wenecja z drugiej połowy XVII i XVIII wieku; jeszcze to coś odrębnego, konające echa bizantyńskiego dworu, ostatni odblask kultury wschodniego cesarstwa.

To samo wrażenie sprawiają inne ryciny i drzeworyty, których autorem jest Giacomo Franco; powiedziałbym nawet, że serenissima republica sztywniejsza na nich, niż na poprzednich, i że się cała owinęła w płaszcz patrycjuszowskiej dumy i nie widzi, że przebrzmiał już czas jej zwycięstw, że papież dał Portugal j i pół nowego świata, że kto inny odkrył morskie drogi, że Wenecja, nie pobita w otwartej wojnie, traciła swoje panowanie i musiała sobie z rozpaczą powiedzieć : iż nie mocarstwem jest, ale tylko miastem!

VI.

Wiek jeszcze nie minął, a jużbyśmy nie poznali sztywnych wenecjanek. Rzeczpospolita, przeczuwając snąć swój upadek, zaczęła się bawić z rozpaczy; patrycjuszki się wyzwalają z pod rygoru zazdrosnych mężów; córki doży Dominika Contarini’ego pierwsze zrzucają sandałki. Za ich przykładem idą wszystkie buduary; obyczaje i zwyczaje formalną przechodzą rewolucję; zrozpaczeni mężowie w wirze życia szukają pociechy, uciekają daleko od poważnych spraw państwa. Groza znika z pałacu dożów, Ponte dei sospiri nie słyszy już jednostajnego brzęku łańcuchów, natomiast w całej Wenecji rozlegają się mniej głębokie — westchnienia miłości... Tajemniczość, okrywająca dawniej czynności rządu, zaczyna służyć powabnej intrydze, dożowie i patrycjusze się bawią. Po ulicach, gondolami przesuwają się maski; więziona dawniej kobieta ma aż za wiele swobody; na farbowanie włosów niema już- czasu, wenecjanki się przekonały, że przy kokieterji samo piękne oko wystarczy...

Plac św. Marka to ognisko życia — przekupnie porozbijali na nim namioty i sprzedają bogate spuścizny po tancerkach i jednodniowych elegantkach. Cittadini przechadzają się poważnie, w pantoflach, w lśniących płaszczach z białej kitaj ki, senatorowie dźwigają białe peruki, piękne kobiety nie przebiegają jak tylko pod maską, patrycjusze grupują się koło pałacu dożów w sukniach szkarłatnych lub fioletowych, trzymając czarny biret w ręku. Publiczni mówcy współzawodniczą z marjonetkami. Julietta, w sukni z złotemi frendzlami, które ciągle się poruszają, jakby zapowiadały niestałość, prowadzi naiwnego Romea, posłusznego jeszcze jej najmniejszemu skinieniu; na Piazzetta czekają zawoalowane, tajemnicze, kobiece postacie na rychły

koniec posiedzenia senatu, aby podać rękę panom swych serc — i zniknąć z nimi in mezzo al mar...

Na Murano był klasztor, niby dom poprawy, dla zbłąkanych córek patrycjuszów; lecz w tym klasztorze zapomniano o średniowiecznej modlitwie, głosy światowej pieśni przebranego gondoljera odbijały się o zaciszne mury, a pokutnice najczęściej znikały, albo wychodziły zamąż.

Maskarada stała się niemal zwyczajem, codzienną potrzebą; cała Wenecja zmieniła się w wielką salę redutową. I w owych to czasach powstały „weneckie zapusty — wesołe, szalone, przednie...“ Zrazu nie potrzeba było zmyślonych kostjumów; ubiory dwóch epok, dwóch wieków, potrącały się; najróżnorodniejsze stroje z różnych stron świata malowniczą po ulicach miasta tworzyły pstrokaciznę. Gdzie niegdzie jeszcze widziałeś aksamitne ubiory panów dworskich, o długich i szerokich połach, szamerowane złotem. W połowie XVIII wieku już występują fraki; a dziwne to fraki: z bławatu, z atłasu, z aksamitu, z kitajki, w kolorach wiśniowym, cytrynowym, jasnoniebieskim, pawim, kukurydzowym, haftowane w girlandy kwiatów, niekiedy naszywane blaszkami, kapiące od złota i srebra! Frakom odpowiadają kołnierze i żaboty z najpiękniejszych koronek, fon-tazie z jasnych wstęg u szyi, a nawet u kolan!

Urok weneckich zabaw, awanturniczych zdarzeń na maskaradach, ściągał do Wenecji ludzi z całej Europy, robił z niej ognisko niespokojnych duchów.

Jako osobliwość pokazywano sobie Edwarda Montagu, który się urodził bogatym Anglikiem, a zakończył życie w Wenecji, jako prawowierny mahometanin. Mając otwartą drogę do zaszczytów w rodzinnym kraju, chłopcem prawie wyjechał w świat i tułał się po wszystkich krajach, w każdem społeczeństwie inny obierając stan, inną odgrywając rolę. Dziwaczny Anglik wszechstronnie wyczerpał życie i ogromne sobie tym sposobem zebrał zasoby wiedzy. Długi czas przebywał na Orj ende i tak sobie tam upodobał, że przyjął wiarę i zwyczaje Araba i cieszył się, że jako oryginał mógł powszechną na siebie w Wenecji zwracać uwagę.

Inny Anglik, John Wilkes, służył również za treść do wielu opowiadań i za sprężynę do niejednej intrygi. Sławnie brzydki,

Niemałą też w Wenecji odgrywał rolę osławiony trzpiot Casanova, wesoły, przyjemny, cytujący Horacego przy każdej sposobności, rozprawiający o filozofji i sztuce, jeśli tego było potrzeba. Znany nam Cagliostro, niemiecki Pöllnitz przebywali również w Wenecji, a cały ten zastęp awanturników niemało się przyczyniał do ożywienia miasta, do nadania mu charakterystycznej barwy.

rozpustny, jedyny może demagog w owych arystokratycznych czasach, prowadził walkę z angielskim parlamentem, umiał na-pamięć starożytnych poetów, tłumaczył Anakreonta i nakładał świetne wydania Catulla i Teofrasta. W Wenecji przebywał z jakąś śpiewaczką z Bononji, brał udział we wszystkich ludowych zabawach; podczas karnawału był jedną z najruchliwszych postaci. Swego czasu jeden z jego ziomków unosił się nad dowcipnemi napisami na ścianach, pozostałemi w jego willi, w opactwie Medmenham.

Do tego towarzystwa należał także zagadkowy baron d’Han-carville, a właściwie pan Hugues z Nancy, noszący czasem dla odmiany nazwiska pana du Han albo hrabiego de Grafenegg, zawołany archeolog, krążący ciągle między Neapolem a Wenecją.

Kto się tylko chciał bawić i tracić fortunę, jechał do Wenecji; kto nie miał nic, prócz sprytu, dobrego ułożenia lub przystojnej twarzy także się tam znalazł. W żadnym wieku nie było tak łatwo żyć gładkim, światowym awanturnikom, jak w wieku XVIII; przebiegali oni świat cały, wszędzie z otwartemi przyjmowani rękami, a pod pozorem umiejętności, archeologji, sztuki, filozofji znajdowali wszędzie przystęp i świetne utrzymanie.

Tak różnorodne wpływy musiały oddziaływać i na samo weneckie społeczeństwo, musiały zedrzeć z królowej Adrjatyku jej poważny płaszcz gronostajowy, a złocisty róg doży przybrać w dzwoneczki.

Lecz i poważniejszych ludzi, co mieli odegrać znakomitą rolę w społeczeństwie, spotykamy w Wenecji. J. J. Rousseau był tam sekretarzem ambasady, a spoglądając ciągle na maski i na arlekinów, mógł się stęsknić za swoją spokojną Szwajcarją, za swemi górami. Rozumny Monstequieu dał się także uwieść ogól-

fWi §\

LEKCJA TAŃCA WENECJANKI

Podług obrazu Piotra Longhi’ego w Akademji w Wenecji

'{R

■ «s

nemu prądowi, niejedną przyjemną chwilę przepędził na placu św. Marka i pod gankami Prokuracji chodził zatopiony w rozmowach finansowych z Lawem, nie widzącym nic przed sobą prócz cyfer i asygnat.

Nie rozminiemy się podobno z prawdą, jeżeli powiemy, że i sielankowego Russa i rozumnego Monteskjusza i tysiąca innych nic innego nie przyciągało do Wenecji jak tylko tradycyjne oczy — owe czarne oczy...

Jakąż jest wszakże wenecjanka z końca XIX wieku? To najtrudniejsze pytanie: nie poważna jak w wieku XV i nie lekka jak w XVIII stuleciu — jest przedewszystkiem piękna i uboga. Te dwie cechy przywiązały się do wszystkiego, co weneckie: to cechy pałaców, mieszczańskich domów i owych walących się kamienic w okolicach Canareggio, co bez okien i dachów przecież zdała cię wabią swemi marmurami.

Jak w Rzymie na Trastevere, tak w Wenecji musisz iść na Canareggio, aby prawdziwą poznać wenecjankę; na placu św. Marka, na Riva degli Schiavoni nie zobaczysz jej nigdy: ona za uboga, aby w swej połatanej chustce szła pomiędzy ludzi — jak rok długi nie widzi Piazzetty. Typ kobiet, godnych najznakomitszego pendzla, błąka się w tych starych murach, głodny, wynędzniały. Oko tylko goreje płomieniem południowego słońca, twarz wyżółkła zdaje się już do innego należeć świata. Pożywienie jej to kilka łyżek polenty, w niedzielę kawałek ryby lub garść morskich pająków; powietrze, którem oddycha, wiecznie zaprawne wilgocią. Ciepły promień słońca jedynem jej szczęściem, on ją z zimnych wywołuje murów, każe jej usiąść przed domem, pilnować bambinów bawiących się w piasku i — cerować...

Gdy się zapuścisz w te wąskie, błotne uliczki, doleci cię nieraz głos tak pełny, śpiew tak uroczy, że mimowoli staniesz i zapytasz się: gdzież ona się nauczyła tej arji? wszak to Trubadur, to Traviatta, a to Cyrulik Sewilski? Co więcej, doleci cię śmiech szczery, wesoły, jakgdybyś koło dostatnich przechodził pałaców; a jeżeli w jasną noc księżycową idziesz się przypatrzyć, jak się pięknie i wyraźnie na tle pogodnego nieba rysują fantastyczne kształty w ruinę się zmieniających gmachów, to się przekonasz, że w wilgotnych murach nie zamarły uczucia...

Et qui, dans l’Italie,

N’a son grain de folie? Qui ne garde aux amours Ses plus beaux jours?

Lecz gdy przejdzie słoneczne lato, gdy późną jesienią morze zacznie się burzyć i deszcz wilgotną miasto okryje szatą, wtedy biedna wenecjanka, wtedy uśmiech już po wybladłych nie przeleci ustach! Odrzwia w jej mieszkaniu wprawdzie marmurowe, ale wiatr ma przez nie przystęp dowolny; okna gdzie niegdzie piastują jeszcze, jak skarb drogocenny, napół stłuczoną szybę, gdzie niegdzie tylko deskami zabite nie powstrzymują nawet kropli deszczu. Morze się niepokoi, cudzoziemcy zamknięci w hotelach, jej mąż gondoljer nie ma zarobku; nędznego lira nie może przynieść do domu, walcząc dzień cały z zimnem i z falami. Jak sen minęła bogata przeszłość, zwycięstwa i triumfy; nazwiska tych Dandolów, Falierich, Cornarów, Contari-nich, przywiązane do odwiecznych murów, przechodzą z ust do ust i jak opiekuńcze duchy unoszą się nad lagunami...

Mimo tej zmiany losów wenecjanka cnotliwsza od wielu szczęśliwych.

ANTYKWARZE.

I.

Z końcem XVII wieku przybył do Rzymu młody chłopak, nazwiskiem Ottoboni, aby u swego wuja kardynała Pietro szukać protekcji. Kardynał przyjął go w ten sposób, jak zwykle bogaci wujowie przyjmują ubogich kuzynków, a więc pogderał, połajał, ale koniec końcem kazał mu pozostać na swym dworze i dał skromne utrzymanie. Młody Ottoboni nie zadawalał się jednak rolą cichego kuzynka, czekającego na spadające okruchy z kardynalskiego stołu, ale nie mogąc żyć bogato i wykwintnie, postanowił przynajmniej żyć wesoło. Rzucił się w świat malarzy, śpiewaczek i całą piersią zaczął oddychać owem vie de Bo-hème, które mniej więcej w każdem się znajdzie społeczeństwie.

Zczasem jednak wuj siostrzeńca polubił, a nie chcąc, aby się zmarnował w tern niespokojnem życiu, i rad go statku nauczyć, postanowił najlepszego użyć środka — ożenić go. Kardynał Chigi miał siostrzenicę Konstancję (Donna Cintia), więc dostojni wujowie ułożyli wkrótce małżeństwo.

Nim to małżeństwo przyszło wszakże do skutku, został wuj-kardynał papieżem, i przyjął nazwę Aleksandra VIII, o czem się — niebardzo jeszcze stateczny — narzeczony dowiedział w golami. Nagłe to wyniesienie protektora do najwyższej godności kazało się Ottoboniemu namyśleć, czy się ożenić, czy stan duchowny poślubić; przeczucie kazało wybrać ostatnie...

Nowy papież poparł w zupełności — ku oburzeniu kardynała Chigi’ego — zmianę planów życiowych siostrzeńca i wnet wyniósł dwudziestodwuletniego Ottoboniego do godności kardynała, a do tego nadał mu wicekanclerstwo, nadzwyczajne emo-lumenta, wynoszące rocznie 100.000 szkudów i kolosalny pałac Bramantego, znaną „kancelarję“, na mieszkanie. Rzeczpospolita wenecka, chcąc się przypodobać papieżowi, powierzyła młodemu kardynałowi swoje sprawy — Pietro Ottoboni został jednym z najbogatszych i najbardziej wpływowych ludzi swego czasu.

Godność jednak nie zatarła wspomnień młodości, a chociaż jako dygnitarz kościoła nie mógł już odwiedzać dawnych swych towarzystw, to przynajmniej starał się otoczyć ludźmi odpowiadającymi jego skłonnościom, porywającym go zawsze ku muzyce, ku sztuce, ku literaturze...

Poważny więc gmach „kancelarji“ stał się świetnem ogniskiem literackiego i artystycznego życia, i prawie aż po r. 1740, rok śmierci kardynała, ściągał do siebie najznakomitszych ludzi ówczesnego świata. W całej Europie mówiono o tych zebraniach, opowiadano sobie o bajecznej zastawie stołu, o dwunastu piramidach z mrożonych owoców, z których każdy z trzystu gości mógł wybrać swoją cząstkę bez zepsucia całości. Kardynałowie, damy, rzymscy książęta, muzycy i poeci mogli się tam nawzajem poznawać.

Co środę bywał muzyczny wieczór, a ponieważ sam kardynał był poetą, więc nieraz układał tekst do muzycznych pro-dukcyj. Scarlatti, Corelli, Paoluzzi ubiegali się, aby mu w tej mierze iść na rękę. W karnawał roku 1706 wykonano wielkie oratorjurn Scarlattiego do słów kardynała; w r. 1736 zaś utwór muzyczny Saul zakonnika minoryty Bianchiego. W międzyak-tach popisywali się śpiewacy rzymskich teatrów najlepszemi swemi arjami.

Rzym miał zawdzięczyć wpływowi Ottoboniego, że na ulicach wolno było śpiewać i urządzać serenady. Wówczas mieszkała tam królowa Mar ja Sobieska i prowadziła również dwór okazały, na którym pełno bywało Polaków (od r. 1699—1714). Królowa namiętnie lubiła przysłuchiwać się włoskim serenadom, więc w porozumieniu z kardynałem wymogła na Klemensie XI, że na Piazza Navona, a nawet pod oknami Conclave brzmiała co noc muzyka, będąca na żołdzie Ottoboniego.

W pałacu „kancelarji“ i uczeni chętne mieli przyjęcie. Fizykalna akademja zbierała się naprzemian tutaj i u Ciampi-ni’ego, aby radzić nad nowemi odkryciami z dziedziny nauk przyrodniczych. Dumą tej akademji był Lodovico Sergardi ze Sieny, trochę satyryk, naśladujący Juwenala. Pisał pod nazwiskiem Quintus Sectanus, a kardynał wydawał jego dzieła swym nakładem.

Z dowcipu słynął w towarzystwie malarz Leon Ghezzi, którego karykatury, przechowane do dziś dnia w Watykańskiej bi-bljotece (Mondo nuovo, oddział Ottoboniana) i rozpowszechnione wybornemi odbiciami, dają nieporównany obraz tego uczonego dworu. Kozłem ofiarnym Ghezzi’ego był niejaki Vin-cenzo Gravina, który śnił o odrodzeniu narodowego dramatu włoskiego i napisał w tym celu pięć dzieł scenicznych, co mu wszakże nie przeszkadzało oddawać się nauce prawa i filozofji, językom klasycznym i matematyce. Wysoki, szczupły, znany był w całym Rzymie i zdawał się chodzić na szczudłach. I sam kardynał marzył o podniesieniu sceny, a wielkie nadzieje pokładał w młodym człowieku, nazwiskiem Trappassi, który swą urodą, łatwem ułożeniem, darem improwizacji zdawał się być powołanym na bohatera desek teatralnych. Napuszysty Gravina, sądząc, że dlań za mało włoskie nosić nazwisko, dał mu grecki przydomek — Metastazio.

Kilku malarzy stało na żołdzie kardynała za to, że jemu pierwszemu ofiarowali swe obrazy; Poussiny ozdabiały jego sypialnię, w obrazach spostrzegano znane ongiś piękności, studjo-wane z natury — słowem kardynał był artystyczną i wspaniałą duszą, un 'animo d?Augusto, odpowiadającą bardziej swemu stanowisku mecenasa sztuki, aniżeli poważnemu urzędowi pierwszego dygnitarza papieskiego państwa. Dobroczynny bez granic, stał się ojcem ubogich, a jego wydatki przybrały tak kolosalne rozmiary, że roczne dochody nie wystarczały i kardynał miał długów bezliku i nieraz na Piazza zabrakło mu kredytu.

Charakterystycznem piętnem owych czasów był szał archeo-logiczno-antykwarski, który ogarnął wyższe społeczeństwo całej Europy, a król i dyplomata, papież i braciszek klasztorny, malarz i śpiewak umieli wybornie rozprawiać o kameach i wykopaliskach. Odkrycie nowej statuetki było wiadomością tak prawie ważną, jak sprawa następstwa na tronie angielskim; książęta zakładali zbiory starożytności i muzea sztuki; na północy i na południu uwijało się mnóstwo awanturników, rozwożących najczęściej fałszowane zabytki dawnej sztuki i sprzedających je za wysokie sumy; w Rzymie, we Florencji powstał prawie odrębny cech ludzi, trudniących się podrabianiem starych zabytków, a najznakomitsi znawcy padali w ich sidła.

Rzym był stolicą tego antykwarskiego ruchu, a bogaty Otto-boni słońcem, około którego się grupowali wszyscy archeologowie, począwszy od ubogiego Ficoroni’ego, aż do owego archeo-loga-dyplomaty, barona Filipa Stoscha, który u Ghezzi’ego (malarza) zasłużył sobie na nazwę prawdziwego barona — veramente bar one anci baronissimo — wszyscy bywali w pałacu kancelarji.

Dziwneż tam były postaci, żałuję, że nie mogę czytelnikom przedłożyć znakomitej karykatury Ghezzi’ego, przedstawiającej kongres antykwarzy Congresso de’migliori antiquari di Roma, tej mieszaniny tandeciarzy, uczonych, nauczycieli i awanturników! Znajdziesz tam wychudłego Ficoroni'ego, z długim nosem, z zaschniętą twarzą, podobnego raczej do mumji, niźli do człowieka, znajdziesz antykwarza papieskiego Abate Palazzi, znajdziesz ośmdziesięciopięcio-letniego Sabatini'ego — i przewodniczącego, barona Stoscha. Siedzi on, a raczej gubi się, w wielkim fotelu z wyrzeźbioną sową, w starannie wyczesanej peruce i z monoklem w oku. Był on jednym z pierwszych, co nosili mo-nokl, na cienkim złotym łańcuszku przywiązany do fraka. Rzymianie nie mogli się wydziwić, jak wybornie Stosch umie to szkiełko trzymać w oprawie oka i wypuszczać je, nie poruszając nawet czołem.

Baronissimo Stosch należał do najmodniejszych ludzi swego czasu ; z wyszukaną ubierał się elegancją i w kolorowym szaliku na szyi, w koronkowych żabotach, jedwabnych pończochach, z trzciną w ręku, złotemi guzikami u fraka, zawieszał jako oryginalność, gdzie się tylko dało, małą złotą sowę; a gdy się go pytano o znaczenie tego emblematu, odpowiadał : że będąc skłonnym do melancholji, mało hypochondriaco, spogląda nieraz na sowę, zdającą się być jeszcze w gorszym humorze, i że to mu sprawia ulgę...

Stosch ma styczność z Augustami saskimi, blisko obchodzi Klementynę Sobieską — więc opowiemy jego dziwaczne losy. Urodzony w Prusiech, w bardzo miernych stosunkach, wybił się

V ■ .V' A?f0

j'Ù, i

•-

«

t i«

mi

FILIP STOSCH

PotlłuK karykaUiry P. L. Ghezzi’eno w nlbumie ,,Mondo novo'⁴ w zbiorach Bibljoteki Watykańskiej

\

^GHA//'tX

N/

^4KQ^

£

wkrótce swemi talentami i doprowadził do tego, że czterdzieści lat mówiono o nim w całej Europie, na wszystkich dworach, że uchodził za polihistora, znawcę sztuki, antykwarza, dyplomatę, agenta, kupca i szpiega. Stosunki miał tak rozgałęzione, że korespondował z Russem, Muratorim, Bentleyem, Le Clerc’em i wieloma innymi ludźmi, stojącymi na czele umysłowego i politycznego ruchu epoki; znał się wybornie z Augustem III, z marszałkiem Maurycym Saskim, Amadeuszem Sabaudzkim, z cesarzem Karolem VI, bywał na dworze Klemensa XI, a wszystkim był potrzebny, wszędzie miał jakieś interesy.

Był to typ ówczesnego awanturnika, który, szkoda, że nie zostawił pamiętników, gdyż mielibyśmy w nich niezmiernie ciekawy obraz owych czasów.

II.

Podróż do Holandji, do Hagi, gdzie Stosch miał wuja pruskim posłem, stała się podwaliną jego przyszłego powodzenia. Poznał się tam z wielu ludźmi wpływowymi i zaprzyjaźnił z bogatym holenderskim dyplomatą, Faglem, który idąc za duchem czasu, zbierał, jak wszyscy, stare monety i wykopaliska, i polecił Stoschowi podróżować i robić dla siebie zakupna. Było to bardzo przyjemne, a nietrudne zajęcie! Stosch w ten sposób stał się archeologiem, pozawiązywał stosunki na wszystkich krańcach Europy, a gdy wkrótce przyjechał do Rzymu, był już tak znanym antykwarzem, że papież Klemens XI przyjął go jako znakomitość, wyznaczył mu jakąś pensję i obsypywał kosztow-nemi podarunkami. Baronissimo uchodził za niedowiarka, nawet za ateusza, papież więc myślał, że przywiązując go do swej osoby, zyska dla kościoła tak znakomitego uczonego; gdy się jednak po dwuletnim w Rzymie pobycie okazało, że Stosch zawsze jest heretykiem, musiał wyjeżdżać — fu esigliato di Roma, per la sua irreligiosità...

Stamtąd pojechał do Neapolu. Jeden z pierwszych spuszczał się z księciem d’Elbeuf do niedawno otwartych szychtów w Herkulanum, przebywał jakiś czas we Florencji na dworze Ko-sima III, ale widocznie będąc na schyłku swoich funduszów, wrócił na Wiedeń do Drezna. Jako podróżnik i głośny archeolog, umiał sobie zaraz pozyskać względy Flemminga, pierwszego ministra Augusta II, i bywał u niego często na obiadach.

Wówczas każdy dyplomata był archeologiem, nie dziw też, że, gdy saski minister w Hadze, Gersdorf, zachorował, dano Stoschowi tytuł królewskiego antykwarza i radcy, a nadto 600 talarów pensji i wysłano go tam, aby w zastępstwie chorego dyplomaty prowadził polityczną korespondencję. Bez pieniędzy, bez ekwipażu, z tytułem tylko Antiquaire du Roy musiał Stosch być reprezentantem monarchy dwóch państw: Polski i Sakso-nji! Posłowie obcych mocarstw nie chcieli nawet zrazu przyjmować chudego dyplomaty, ale dawny przyjaciel Fagel przyszedł mu w pomoc, częścią zapewne pieniężnym zasiłkiem, częścią swemi wpływami. Dość, że baronissimo miał już do roku stosunki, a jego kar jera polityczna zupełnie się ustaliła, gdy przypadkowo przejeżdżającemu królowi Fryderykowi Wilhelmowi I (1720 r.) ofiarował oryginalne wydanie atlasu Delisle’a, którego król nadarmo szukał w Paryżu.

źle zato poszła kar jera pieniężna! Baronissimo narobił w Hadze długów bezliku, co nie było wcale dziwne przy jego lekkomyślności i marnotrawstwie, nazwanych przez jego francuskiego biografa: conduite panurgique, de manger son blé en herbe i korzystał ze sposobności, że go kardynał Albani zaprosił na kongres w Cambrai, ażeby na zawsze porzucić Holandję.

Wkrótce umarł Klemens XI, a Stosch utracił niewielką wprawdzie ale pewną pensję, którą od niego pobierał. Trzeba więc było znów wracać do Drezna i na nowo skarbić sobie łaskę Flemminga. Biedny baronissimo zaczął wszystkim opowiadać, że go polityka i podróżowanie nuży, że chciałby spokojnie osiąść w ojczyźnie i oddać się tylko umiejętności; w duszy mu jednak było gorzko, gdy wracając z dyplomatycznej wyprawy, znów ujrzał saską stolicę.

„Prawda — pisał wówczas — że z pomocą polityki można się stać wielkim i mieć władzę w ręku, co ludzie uważają słusznie za największą korzyść. Ale jako antykwarz, będę rządził bez niebezpieczeństwa Scypjonami i Cezarami, Grekami i Rzymianami, mniej się ich obawiając, niż polityk swego własnego kucharza... Niestety, nie mam zdolności do rządzenia i z trudnością tylko utrzymuję ład w mym domu, gdzie nie mam nikogo więcej, prócz psa i służącego. Będę więc żył w ukryciu na korzyść prawdy — a mniejsza o wielkość... !“

Gorzkie to było wyznanie; Stoschowi właśnie nie tyle chodziło o prawdę, ile o wielkość, i chętnie byłby pozostał w Hadze, gdzie miał prócz psa i służącego jeszcze — i ekwi-paż. Baronissimo jednak urodził się pod szczęśliwą gwiazdą i w chwili, kiedy się zdawało, że będzie musiał z 600 talarami osiąść w Dreźnie, układać medale i regestrować obrazy, inna czekała go misja, misja quasi dyplomatyczna w kraju sztuki — w Rzymie. Mógł teraz zaspokoić odrazu obydwa swe marzenia : być dyplomatą i antykwarzem!

Syn ostatniego Stuarta, znany Chevalier de Saint-Georges, nazwany przez swych stronników Jakóbem III, mieszkał wówczas w Rzymie. Po nieszczęśliwej walce o koronę w r. 1715, tułał się po Francji i Niemczech, dopóki mu papież Klemens XI u siebie nie dał schronienia (w czerwcu r. 1717) i nie kazał płacić 12.000 szkudów rocznej pensji. Papież wziął go w opiekę, a kochając bardzo swą córkę chrzestną Klementynę Sobieską, wydał ją za niego.

Klementyna była wnuczką króla Jana, „z dworu Oławskiego“, a mieszkając długi czas przy babce w Rzymie, stała się ulubionem dzieckiem papieża... Szajnocha poświęcił jej osobne studjum w swych szkicach, opisał ślubne układy, i wyprawę do Rzymu, gdzie ją papież miał ślubnym połączyć węzłem z angielskim pretendentem. Widocznie jednak źródła Szajnochy urywają się z końcem ślubnej wyprawy, gdyż o pobycie jej w Rzymie bardzo krótką czyni wzmiankę. Żywot Stoscha cokolwiek nowego światła rzuci na jej stosunki.

Otóż papież całym swym wpływem otoczył pretendenta i rozporządził, aby mu rzymscy magnaci i kardynałowie oddawali królewskie honory. Sprawa jego była po przybyciu do Rzymu prawie już stracona, gdyż dwór austrjacki musiał go odstąpić, rząd angielski zakazał swym poddanym wszelkiej styczności z rodziną Stuartów, jedna tylko Hiszpanja dochowywała pretendentowi przyjaźni. Gdy jednak w r. 1720 urodził się Ja-kóbowi syn, Karol Edward, a jego przyjaciele mieli tym sposobem nadzieję, że rodzina Stuartów nie wygaśnie, zaczęli znowu konspirować, a częste ich zbieranie się w Holandji i jeżdżenie z Anglji i do Anglji, zaczęło zwracać uwagę rządu i kazało przeczuwać jakiś nowy spisek.

Podczas swego pobytu w Hadze zaprzyjaźnił się Stosch z lordem Carteretem, stronnikiem istniejącego porządku rzeczy i nieprzyjacielem Stuartów, od niego też otrzymał list w Dreźnie uwiadamiający go, że na dworze Jakóba w Rzymie znów się odżywiły nadzieje powrotu na tron angielski, że trzeba rządowi mieć tam osobę poufną, któraby śledziła postępowanie jego stronnictwa i donosiła o wszystkich jego czynnościach. Lord Carteret nie mógł rzeczywiście lepszego zrobić wyboru, jak udając się do Stoscha, który pod maską antykwarstwa mógł mieszkać w Rzymie, bywać na dworze papieskim, obracać się w dyplomatycznych kołach, który zresztą jako protestant dawał gwarancję, że nie zdradzi interesów tej samej idei.

Uszczęśliwiony więc baronissimo zgodził się na projekt lorda, i prosił Augusta II o urlop na podróż w celach archeologicznych, na którą znany nam już holenderski Fagel miał mu dostarczyć pieniędzy. August dał urlop i kazał dalej wypłacać 600 talarów.

Podobnie jak dawniej do Hagi, tak i obecnie do Rzymu jechał baronissimo bez żadnej dyplomatycznej akredytywy, lord polecił go tylko kardynałowi niemieckiego państwa. Później, gdy pomiędzy dworem cesarskim a angielskim zaszły nieporozumienia, wziął go pod swoją opiekę minister francuski, kardynał Melchior de Polignac. Stosch nie mógł mieć lepszej opieki, bo kardynał był zawołanym archeologiem i pełno miał zawsze projektów do odkopywania starożytnych zabytków w Rzymie, które dopiero później w części się ziściły. Marzeniem było kardynała, aby spuścić Tyber, począwszy od Ponte-Molle, i wydobyć zatopione od wieków statuy; kardynał spodziewał się tam nawet znaleźć szczątki z świątyni pokoju, ozdobionej łupami z Jeruzalem! Gdziekolwiek w okolicach Rzymu natrafiono na jakieś zabytki, kardynał musiał być pierwszy na miejscu i nie szczędził trudów i niebezpieczeństw, aby wejść do każdej odgrzebanej pieczary, wydrapać się na każdy mur.

Młodzi uczniowie francuskiej Akademji niemałą mu wyrządzili psotę, gdy bowiem razu pewnego odkryli posągi dziewięciu muz i Apollina, bez głów, podorabiali czem prędzej muzom modne

twarze, a Stosch służył za model do Lykomedesa. Następnie rozgłosili, że, nie pomnę już, w których ruinach, znajdują się skarby starożytnej sztuki. Kardynał pośpieszył na miejsce, zabrał arcydzieła, cały Rzym antykwarski cieszył się z nowej zdobyczy, akademicy tylko i Stosch mieli na ustach ironiczny uśmiech. Podrobione muzy wytrzymały krytykę współczesnych znawców, nie zdradziły się nawet przed Winckelmannem i dopiero w nowszych czasach odkryto archeologiczną mistyfikację.

Takich muz i posągów jest więcej w muzeach!

III.

Misja Stoscha była tajna i wcale nie honorowa. Starał się żyć w kołach najbliższych pretendenta, aby go śledzić na każdym kroku, przejmować każdą o nim nowinę. Sam kardynał Polignac, pomimo że go wziął pod swoją opiekę, był dobrze usposobiony dla Stuarta, toż samo i kardynał Imperiali, z którym Stosch również liczne miewał stosunki; nie pojmujemy nawet, dlaczego bliscy nawet przyjaciele Jakóba, jak kardynał Alberoni, były wszechwładny minister Filipa V, albo stara księżna des Ursins przyjmowali Stoscha. Musiał być przyjemnym gościem, umiał sobie ludzi ujmować, a sam wspomina, że księżna prawdziwie się cieszyła, kiedy mu mogła opowiadać anegdoty z czasów swej młodości i kreślić charakter osób mających wpływ za Ludwika XIV.

Dla pretendenta stawał się jednak nieznośnym ten duch opiekuńczy, prześladujący go na każdym kroku, podsłuchujący każde jego słowo. Oburzał on go do tego stopnia, że Jakób postanowił przenieść się z rodziną na mieszkanie do Bononji. Tymczasem jednak umarł Jerzy I; Jakób pośpieszył do Lotaryngji przysposobić wylądowanie w Anglji, gdy się to jednak okazało niemożliwe, oświadczył, że chce zamieszkać w Awinjonie. Zdaje się, że na to postanowienie wpłynęła Klementyna, która nie chcąc się zgodzić, aby syn dla politycznych widoków miał być wychowywany w religji anglikańskiej, lecz rada go widzieć katolikiem, usunęła się zupełnie od rodziny i wstąpiła do klasztoru w Rzymie. Ojciec i otaczające go stronnictwo angielskie uznali za konieczne, aby młody Stuart, jeżeli chce panować, zbliżył się

religją do narodu, biedna królowa, wychowana w Polsce w ściśle katolickich ideach, biernie przynajmniej przeciw temu zaprotestowała. Szajnocha utrzymuje wszakże, że pomimo to stosunki jej z mężem zostały bardzo ścisłe, i że listy ich świadczą, iż nie mieli żadnej do siebie urazy.

Być może więc, że z tego powodu nie chciał Jakób zamieszkać w Rzymie, ale Stosch dopóty intrygował w Anglji i na dworze papieskim — bojąc się zapewne utracić swoje dochody — dopóki Stuarta napowrót nie zawezwano do państwa kościelnego. A gdy na wniosek kardynała Alberoni’ego chciano mu dać na mieszkanie duży pałac przy Lungarze, z wielkim ztyłu ogrodem i z furtą wychodzącą poza mury miasta, Stosch otwarcie przeciw temu wystąpił, a rząd papieski, pomimo że nie miał powodu dać sobie przepisywać prawa, jak ma przyjmować swych gości, przecież uległ i wyznaczył pretendentowi mieszkanie w obrębie miasta.

Taki triumf zapewnił Stoschowi dłuższy pobyt w Rzymie i dał mu nawet pewne dyplomatyczne stanowisko; nie dziw też, że go w ówczesnym świecie wszędzie spotykamy i że Ghezzi robi go nawet prezesem antykwarzy. Baronissimo bywał częstym gościem w pałacu „kancelarji“, u kardynała Ottoboni’ego, a kardynał nie doprowadził do skutku żadnego większego kupna archeologicznego, aby nie zasięgnąć jego rady.

Wśród tych stosunków pomnażał Stosch zasób swych anty-kwarskich wiadomości, a zbierając od wielu lat gemmy i odciski z gemm, których mieć nie mógł, doszedł rzeczywiście do znakomitej wprawy w ocenianiu starożytności i mógł się poszczycić nader licznemi zbiorami. Zapragnął więc imię swoje przekazać potomności i wydać pomnikowe antykwarskie dzieło, że zaś miał pieniądze, nie było mu o to trudno, gdyż w Rzymie znalazł mnóstwo ubogich antykwarzy, którzy zbierali dlań materjały i dostarczali mu rysunków, tak, że ostatecznie nie potrzebował jak tylko zręcznie całość zestawić i zapłacić drogą edycję.

Długo zapowiadane i naprzód okrzyczane dzieło wyszło też rzeczywiście w Amsterdamie (r. 1724) pod tytułem Gemmae antiquae caelatae, rozniosło nazwisko Stoscha po całej Europie i zrobiło mu sławę najznakomitszego znawcy gemm i monet. Angielscy lordowie ubiegali się o stosunki z modnym uczonym,

ma

WIXKBLMANN.'

pi}

■ ;r.V:

; : £    £55

mm

t'i

•/ n

g.'- s

.. ‘

Sk--

li

■■ ; \

"*=

aÉESil

UHÜ!

;i|

Mfc

*>fcRl.MANVWm V

'‘—“J,K rLA>»t\V I»F. ï.\ SMSK fltiiK

i—•—<!;■- -Vf?

►. Wl>'

,i

rM

AN ł tUUI llù

SS**

vS

Êà

JAN JOACHIM WINKELMANN

Podług sztychu Maurycego Biota z portretu Antoniego Rafaela Mengsa Własność Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie

l'iss*'.

'owst

4-,

'

bito medale na jego cześć, rzeźbiono jego popiersia, słowem ba-ronissimo był u szczytu swego powodzenia, a chcąc iść naprzód drogą, na której mu się tak powiodło, zaczął zbierać materjały do drugiej części dzieła i pracować nad kosmograficzną mapą Rzymu.

Szczęściu jednak ufać trudno: tajna misja, która tak dobrze przez dziewięć lat służyła, zgotowała mu zasłużony upadek.

Oszołomiony powodzeniem wracał razu pewnego, a było to 21 stycznia 1731 r. około północy z wieczoru od kardynała Ben-tivoglio, gdy go napadło czterech zamaskowanych ludzi. Jeden rzucił się przed konie, drugi ściągnął z kozła stangreta, trzeci służącego, a czwarty wybił okno w karecie i przyłożył mu pistolet do piersi. Baronissimo chciał oddać pieniądze i kosztowności, które miał przy sobie, ale powiedziano mu kategorycznie, że tutaj nie chodzi o jego mizerne mienie, ale o to, aby w przeciągu ośmiu dni wyjechał z Rzymu, jeżeli ma ochotę żyć dłużej i bawić się swą archeologją.

Rzecz naturalna, że pierwsze podejrzenie padło na pretendenta, jako najbardziej interesowanego w wydaleniu Stoscha, baronissimo jednak znalazł się bardzo rycersko, gdyż na odjezd-nem kazał oświadczyć Jakóbowi, że nie wierzy złym językom i że na myśl mu nawet nie przyszło podejrzewać jego dostojną osobę, aby brała udział w tajemniczym zamachu. Pretendent oświadczył zaś nawzajem: que cette seule idée blessait Vélévation de ses sentiments...

Koniec końcem baronissimo znalazł się za tydzień w Livor-nie, jadąc do Florencji, a rząd wyznaczył 500 szkudów na wykrycie sprawcy. Nagroda ta jednak została w papieskiej kasie, a byli nawet tacy, co podejrzewali sam rząd, nieprzyjazny wówczas Anglji, o ułożenie zamachu, aby się pozbyć niemiłego gościa.

O ile Stosch był w Rzymie typem antykwarza-awanturnika, używającego więcej archeologji w tym celu, aby sobie zapewnić wstęp do osób wpływowych, a również i niemałe ciągnąć zyski z pokątnego handlu starożytnościami, o tyle Francesco Ficoroni, którego także widzimy na karykaturze Ghezzi’ego i na salonach „kancelarji“, był typem antykwarza z zamiłowania, znającego się lepiej, aniżeli Stosch, na starożytnościach, ale nie umiejącego się tak zręcznie. posługiwać swemi wiadomościami. Ubogi, bez wyższego wykształcenia, trudnił się Ficoroni oprowadzaniem cudzoziemców i objaśnianiem im wszystkich zabytków, handlem starożytności, a nawet autorstwem. Chlubił się, że odszukał 6.300 starożytnych monumentów, a 10.600 posągów, prowadził archeologiczną korespondencję z całym światem, odbierał listy z Florencji, Neapolu, Modeny, Paryża, Londynu i t. d., proszące go o wyjaśnienia albo o pośredniczenie w kupnach. Jego mieszkanie było rodzajem ciekawego muzeum, zapełnione napisami, pieczęciami, kawałkami marmuru, a co rano przychodzili doń wyrobnicy z Kampanji, murarze z bronzami i monetami, wiedząc, że jeżeli sam nie kupi starożytności, to nastręczy kupca.

Jeżeli puste były antykwarskie kieszenie, wtedy wybierał jaką drobnostkę ze swoich zbiorów i niósł w podarunku Ottobo-ni’emu albo innemu z licznych miłośników archeologji; tęskno mu jednak było rozdzielać się z temi skarbami i wolał biedować, aniżeli cośkolwiek wynosić ze swych dwóch pokojów. Wydał wiele dzieł archeologicznych, objaśniających znalezione za jego czasów starożytności, ośmielił się krytykować Diarium Italicum Mont-faucona, dając sławnemu autorowi do poznania, że gdyby się był jego poradził, byłby wielu uniknął błędów. Wogóle sądził, że jest genjuszem, i nie byłby się pomieniał na wawrzyny Horacego albo Wergiljusza.

Monsignor Bianchini — to znów innego rodzaju postać anty-kwarska; historyk, matematyk, pisał dzieje starożytne i naciągał je do znalezionych pomników; zdawało mu się, że z pomocą wykopalisk wszystko się da wyjaśnić i że w nich jest ostateczna zagadka przeszłości. Siedm lat nosił się z ideą założenia pierwszego chrześcijańskiego muzeum i rysował plany w celu urzeczywistnienia tej myśli; chciał zgromadzić wszystkie ważniejsze zabytki chrześcijańskiej sztuki i przedstawić w ten sposób rozwój idei kościoła; muzeum to jednak nie przyszło do skutku. Z rydlem wychodził sam na pagórki Rzymu i w starych murach grzebał, szukając archeologicznych zabytków. Raz się zapadł w piwnicę i o mało, że nogi nie złamał.

Wówczas zaczęto robić poszukiwania na Palatynie. Ogrody farnezyjskie były własnością Suzzani’ego, ministra księcia Parmy, on też pierwszy zaczął je rozkopywać, a gdy się pomyśl-

nych doczekano rezultatów i odkryto ślady pałacu Nerona, antykwarze nie posiadali się z radości, a szał archeologiczny doszedł do najwyższego stopnia. Najbogatsi kardynałowie, jak Leo Strozzi, monsignor Aleksander Albani współubiegali się z Otto-bonim, aby zakładać zbiory i mieć takiego rodzaju zabytki, których kto inny jeszcze nie posiadał.

IV.

Niepodobna nam wyliczać i opisywać wszystkich antykwa-rzy, nadających ton owemu archeologicznemu ruchowi, tern bardziej, że nie było członka rzymskiej arystokracji, nie było duchownego, wyższe zajmującego stanowisko, nie było właściciela domu, któryby mniej więcej nie starał się znać na monetach lub kameach i nie miał choć kilku torsów lub nóg, które miały należeć do jakiegoś Apollina.

Dość przeglądnąć rzymskie wille, pamiętające początki XVIII wieku, taką willę Albani, Borghese, Ludovisi, pałace Sciarra i Doria, albo farnezyjski, aby się przekonać, że każdy wielki pan był antykwarzem, a stąd mógł skupywać prawdziwe i podrabiane starożytności, aby niemi upiększyć pałac i ogrody. Do odosobionych karjatyd, kolumn, urn, bożków, kawałków kapiteli zastosowano niemal architekturę, a wszystko, co starożytne, ceniono tak dalece, że jeśli nie można było z jakiegoś omszonego kawałka marmuru innego zrobić użytku, to wmurowywano go w ścianę, zmieniano go w wątpliwej piękności ozdobę. To, co starożytne, uchodziło zarazem za piękne; pojęcia się pomieszały i stąd spotykamy się w salonach will z ta-kiemi rzeczami, które w muzeach bardzo odpowiednie znalazłyby miejsce, w zamieszkałych jednak komnatach nie mają żadnego znaczenia.

Bric-à-brac należało do warunków dobrego smaku; starzejącej się Italji ta ostatnia pozostała namiętność, namiętność upadających społeczeństw, które się świetną szczycą przeszłością. O ile dyletantyzm jest znamieniem epok, w których sztuka rzeczywiście do wysokiego doszła rozwoju, w których całe społeczeństwo, porwane przez genjalne mistrzów umysły, chciałoby zdążyć za nimi — o tyle antykwarstwo powstaje tylko tam, gdzie myśl twórcza zamarła, gdzie się trzeba pocieszać wielką przeszłością, niema bowiem dość sił żywotnych, aby sobie stworzyć wielką teraźniejszość. Antykwaryzm przechodzi w dziecinną zabawkę, znawcy i nie-znawcy rzucają mu się w objęcia; zamiłowaniem do sztuki nie rządzi smak, ale moda.

Z wielkiej epoki Wawrzyńca Medyceusza zachowała Italja w XVIII wieku tylko szał archeologiczny, wszelkie cnoty narodu zniknęły, została drobnostkowa namiętność. A namiętność to bardzo często wygodna w czasach politycznej martwoty, gdyż odwraca umysły od spraw większych i prawdziwie ważnych. Mały książę, ambitny kardynał, może w ten sposób uchodzić za mecenasa, zasłużyć sobie na epigramy, na panegiryki, w których więcej superlatywów, aniżeli słów, więcej mitologicznych porównań, aniżeli rozsądnych zdań...

Umysły mierne, bez wyobraźni i siły twórczej, zawijają do spokojnego portu antykwarstwa, szczęśliwe, że mają tam wszelkie pozory trudnienia się umiejętnością i że ich żadna burzliwa nie uniesie fala. Tutaj nie potrzeba walczyć o żadną nową ideę, nie potrzeba myśleć nad sposobami jej przeprowadzenia, a nie omylimy się mówiąc, że antykwarstwo dlatego bywa tak zaraźliwe, gdyż wymaga, stosunkowo z innemi gałęziami wiedzy, najniższego poziomu inteligencji, najwięcej więc może liczyć adeptów...

Ten sam szał panował i w cesarskim Rzymie, a chociaż mało który naród mniej się znał na sztuce, aniżeli Rzymianie, prze cięż zbieranie starożytności i greckich zabytków należało do koniecznych wymogów dobrego tonu. Zamożny Rzymianin nie mógł się obejść bez bibljoteki, której najczęściej nikt nie czytał, i bez kolekcji samych Apellesów, Fidjaszów, Mentorów i t. d. Artystom tym, podobnie jak Rafaelowi, nie starczyłoby było życia, gdyby chcieli byli wykonać wszystkie dzieła im przypisywane; w Rzymie jednak była na to rada, podrabianie bowiem arcydzieł sztuki praktykowało się na wielką skalę.

Znana jest z powieści Petronjusza postać Trimalchjona, zbogaconego dorobkiewicza, może przedstawiona za jaskrawo, ale w każdym razie wzięta z natury. Trimalchjon urządza u siebie literackie wieczory, wspaniałe dając obiady, tłumaczy gościom, że ten dzik zabity w Hiszpanj i, a te ryby kupione na wagę złota; po obiedzie prowadzi ich do wykwintnych salonów i naj-pocieszniejsze daje objaśnienia o antykwarskich zabytkach, których wielkim jest miłośnikiem. Więc opowiada, że ma bronzy korynckie, pochodzące z czasów zburzenia Troi, w której z rozkazu Hannibala zniszczono w ogniu wszelkie złote i srebrne przedmioty; Medeę, mordującą swe dzieci, nazywa Kassandrą, Niobę Pasifaą i najróżnorodniejszych mitologiczno - historycznych dopuszcza się bałamuctw. Takich Trimalchjonów było bezliku. Horacy i Marcjal niejednokrotnie ich wyszydzają. Petron-jusz opowiada nadto o swym bohaterze, że nie puszcza się w drogę, aby nie zabrał ze sobą kilku przynajmniej arcydzieł i nie szczycił się niemi na każdym popasie.

Podróż artystyczna należała do niezbędnych warunków wychowania rzymskiego młodzieńca. Posyłano go do Grecji, ażeby zobaczył w Knidos Wenerę Praksytelesa, albo w Tespiach Amora tego samego mistrza. Proszę jednak przeczytać satyry Juwe-nala i przekonać się, że te podróże do Grecji były zupełnie podobne do niedawnych jeszcze wypraw naszej młodzieży do Paryża. Synalek widział wprawdzie utwory Praksytelesa, ale papa Fabjusz albo Galba musiał w swych wydatkach na długi czas otworzyć osobny rachunek na korzyść różnych Greków i Gre-czynek, z którymi młody artysta poznał się w podróży...

Rzymskim antykwarzom, podobnie jak angielskim lordom, mniej chodziło o artystyczną wartość zbieranych przedmiotów, aniżeli o to, aby były nadzwyczajnie stare, albo, aby należały do pewnej znakomitej osobistości. I tak jak obecnie tabakierka Piotra Wielkiego cennym jest dla muzeów zabytkiem, tak podówczas nie było większego zaszczytu, jak posiadać kawałek hełmu lub tarczy przynajmniej bohaterów IIjady. Rzecz naturalna, że te hełmy i tarcze bywały zręcznemi tylko imitacjami, o które wówczas, podobnie jak w XVIII wieku, bynajmniej nie było trudno.

Śmiało przypuścić można, że wiek ośmnasty dorobił przynajmniej jedną trzecią część wszystkich dawnych antykwarskich zabytków. Podrabiania były tak wyborne, że współcześni znawcy nawet na nich się nie poznawali, muzea kupowały je jako rzeczy autentyczne, tern bardziej, jeżeli już jaki dawniejszy uczony wydał o nich zdanie.

Za czasów Stoscha i kardynała Ottoboni’ego żył w Liwornie żyd Medina, rozsiewający po całym świecie podobne antyki; gemmy dostawał z Rzymu, gdzie na Piazza Navona pełno było sklepików jubilerskich, w których tylko dawne naśladowano kamee. Tego rodzaju kamea, sprzedana np. w Hiszpanji, wracała nieraz do Rzymu już jako głośne dzieło starożytnej sztuki, nad którem antykwarze długie toczyli spory. Naśladowane gemmy przewyższały nieraz delikatnością wykonania rzymskie lub greckie oryginały, a podpisane nazwiskiem greckiego autora, tworzyły materjał do dziejów sztuki.

Służący kardynała Albani’ego, prawdziwy artysta, odpiło-wał raz dno od szklanej karafki, wymalował na spodzie walkę kogutów, przykleił je napowrót i sprzedał flaszkę, jako starożytność, bogatemu kardynałowi Strozzi’emu za 150 szkudów. W klasztorze św. Bartłomieja grywali mnisi komedję, mającą za treść antykwarskie oszustwa. Autorem jej był minoryta, Jan Antoni Bianchi.

Antykwarze i bibljomani mają najczęściej bardzo szerokie pojęcie o własności, a podobny proces, jaki wydała petersburska bibljoteka swego czasu znanemu ks. Pichlerowi, możnaby było wytoczyć niejednemu z głośnych archeologów XVIII wieku. Stosch musiał być nawet znany z tego rodzaju zapatrywania się na własność antyków, w Wersalu bowiem miał razu pewnego bardzo nieprzyjemne zajście.

Jakieś towarzystwo, w którem i on się znajdował, zwiedzało tamtejszy gabinet. Wtem zginął tak zwany sygnet Michała Anioła. Przeszukano każdego zosobna — ale nic nie znaleziono. Kustosz jednak, pan Hardion, zwrócił się grzecznie do Stoscha mówiąc :

— Monsieur, je connais toute la compagnie, vous seul excepté, d'ailleurs je suis en peine de votre santé; vous paraissez avoir un teint fort jaune. Je crois qu'une petite dose d'émétique, prise sans déplacer, vous serait absolument nécessaire...

Biedny Stosch musiał zażyć lekarstwo...

Zdaje się, że oprócz Mediny, Stosch był najgłośniejszym z tych, co puszczali w obieg podrabiane gemmy, a późniejszy jego majątek głównie z tego pochodził źródła...

Radzono sobie także w ten sposób, że gdy na jakiej orygi-

nalnej gemmie nie było znaku, albo podpisu artysty, podpisywano bez namysłu pierwszego lepszego ze starożytnych mistrzów, a gemma wlot zyskała na wartości...

Wiele podrobień odkrył Winckelmann i późniejsi antykwarze, wiele będzie już zawsze uchodziło za oryginalne dzieła. Z tego stanowiska sądząc, nie można epokom antykwarskim nie przypisać wielkiej produkcyjności w sztuce, nie tylko bowiem, że odkrywają rzeczy starożytne, ale je jeszcze pomnażają! To jedyna, chociaż niebardzo zaszczytna ich twórczość...

V.

Drugiem ogniskiem antykwarskiego ruchu była Florencja i stała pod tym względem daleko wyżej, aniżeli Rzym. Podczas gdy w Rzymie każdy się wprawdzie trudnił archeologją, ale w tern powszechnem krzątaniu się nie było żadnej przewodniej myśli i nic niem nie kierowało, prócz zysku i mody, a kilka tylko głów zapalonych spodziewało się zapomocą starych monet i medali dawną Italji przywrócić świetność — spostrzegamy we Florencji, że modzie sumienna nauka podała rękę i, korzystając z ogólnego szału, chciała go wyzyskać na korzyść historycznej wiedzy. Florencja miała jeszcze świeże tradycje Medyceuszów, jeszcze więcej zachowała narodowego ciepła, więcej energji, aniżeli ludność rzymska.

Florencja znalazła się także w epoce najzupełniej jałowej, w epoce biernej wegetacji, bez energji i inicjatywy, ale zachowała gorącą miłość przeszłości, a nie mając na tyle siły i ognia, aby działać dzisiaj, żyła przynajmniej wspomnieniami. Słabe to życie — ale w każdym razie lepsze, aniżeli zupełna martwota. Florencja była w początkach XVIII wieku zupełnie podobna do potomka znakomitego rodu, który nie czując się na siłach, aby przewodzić społeczeństwu, aby czynami sprostać swym przodkom, stara się przynajmniej w czci przechować ich nazwisko, zbiera po nich pamiątki i pisze glossy i komentarze do rodzinnego herbarza. Rzym zmarnował już swoje nazwisko, już zatracił był ową dumę rodową, która się każe poczuwać do pewnych obowiązków ze względu na przeszłość, Florencja stała pod tym względem wyżej...

Człowiek czynu i pracy ruszy ramionami, widząc, jak ktoś całemi dniami żyje tylko w rodzinnem archiwum, jak wszelkie jego myśli zwracają się tylko ku temu, aby wynaleźć nazwisko nieznanego pradziada — powie, że to dziwak; ale ten dziwak może być sympatyczny. Więc i nasz wiek, który przedewszyst-kiem nie lubi spoczywać, spoglądnie z zadziwieniem na ową Florencję, przez pół wieku niczem innem nie zajętą, jak tylko swoim rodowodem, jak tylko Etruskami; ale ostatecznie musi się z nią pogodzić, gdyż tym sposobem wzbogaciła się umiejętność.

Przez lat tedy pięćdziesiąt o niczem nie mówiono we Florencji, tylko o Etruskach, w ówczesnych pismach przebija się nadzwyczajna radość, że Toskańczycy mają tak znakomitych przodków. W każdej rozprawie, w każdem historycznem dziele czytamy mniej więcej te słowa: „Niedarmo byliśmy tak wielkimi, skoro mamy Etrusków w rodzie, owych Etrusków, którzy ucywilizowali Rzym starożytny, od których miasto siedmiu pagórków uczyło się sztuk i rzemiosł; mając takich antenatów, możemy być dumni — nam się należy przewodniczenie italskim ludom!“ Niejeden florentczyk był dumniejszy ze swego pochodzenia od Etrusków, aniżeli gdyby jego rodzina wywodziła się od wergiljuszowego Eneasza, albo gdyby miał trzech papie-żów w swem genealogicznem drzewie.

Etruscheria, techniczna nazwa owej gorączki, była na wszystkich ustach; najznakomitsi ludzie zapisali się pod jej sztandar, dwór florencki o niczem nie mówił, tylko o etruskich wykopaliskach; liczne stowarzyszenia zawiązały się, aby zmieniać Toskanję w — Etrurję.

Początek do tego ruchu dał cudzoziemiec, Tomasz Demp-ster, Szkot zamieszkały we Florencji, wydaniem dzieła Etruria regalis, w którem zwrócił uwagę na etruskie zabytki i z wielką erudycją i przenikliwością podjął się ich wyjaśnienia. Dzieło pozyskało rozgłos, a najznakomitsi florenccy uczeni rzucili się na to, dotąd nieznane, pole. Franciszek Gori, proboszcz od św. Marka, był jednym z pierwszych, dla których etruskerja stała się celem życia. Nie posunął on jednak naprzód umiejętności, a pomimo że wydał w tym przedmiocie mnóstwo dzieł i zostawił po sobie 122 woluminów rękopisów, to przecież brak estetycznego smaku doprowadził go tylko do zagmatwania etruskich dziejów. Ksiądz

»

I

ÉL

r,

Si

. N.

ANTYKWARZ - AMATOR

Podług obrazu Adama Brauna Własność Muzeum im. XX Lubomirskich we Lwowie

ov

?

y

BIBLIOTEKA 1 GŁÓWNA y

'<0NNy

Gori jednak miał rozgłos wielki przez lat czterdzieści, ambitny bowiem i rządny sławy, zorganizował w całym kraju agitację na korzyść etruskerji i zrobił z niej najważniejsze zadanie społeczeństwa. Zato po śmierci nikt o nim nie wspomniał, ustawiono tylko jego popiersie w gankach św. Marka, a psotne chłopaki nos mu utrąciły. Daleko wyżej w nauce i w znawstwie stał Scipio Maffei, któremu mieszkańcy Werony, z południową przesadą, boską prawie cześć oddawali za to, że opracował starożytne dzieje ich miasta i założył muzeum epigrafów...

Do jakiego stopnia dochodziło zajęcie się etruskerją, to dość powiedzieć, że pseudo-uczony Passeri z waz i wykopalisk etruskich wysnuł jakąś filozoficzno-mistyczną naukę, w której w sposób dziwaczny pomieszał zasady neo-platonizmu i chrześcijańskiej wiary. W innej epoce byłby on uchodził co najmniej za dziwaka, wtedy zajmowano się nim na serjo, ogólny szał bowiem kazał nawet przypuszczać, że wazy etruskie nowej nauczą ludzi filozofji.

Duch antykwarzy nie spoczął, dopóki nie urzeczywistnił niejednokrotnie poruszanej myśli: założenia akademji, w której by się poświęcano tylko badaniu etruskiej przeszłości. Akademji tej chciano nadać jak największe znaczenie, chciano ją ściśle związać ze wspomnieniami etruskich antenatów, a przeto założono ją w Cortonie, jednem z dwunastu związkowych miast Etrusków.

Cortona jest dzisiaj stacją kolei żelaznej na drodze z Florencji do Rzymu, a swem Wysokiem położeniem, widokiem na Trazymeńskie jezioro łatwo uzyska sympatję turysty. W średnich wiekach zwano ją „gniazdem Ghibellinów“ i rzeczywiście, jak jaskółcze gniazdo, przyczepiła się do skalistej góry i panuje nad doliną Val di Chiana. Mała mieścina, etruskiemi jeszcze otoczona murami, istnemi murami cyklopów, gdzie skała spoczęła na skale i zdaje się wiekom urągać, rycerską miała przeszłość. Do dziś dnia mieszka tam kilkadziesiąt rodzin ubogiej szlachty, której przodkowie w wojnach krzyżowych jedni z pierwszych walczyli na Wschodzie; w wojnach miast włoskich stali zawsze po stronie Ghibellinów, a w późne wieki dostarczali rycerzy Zakonowi maltańskiemu i Zakonowi św. Szczepana. Gdy szczęk oręża zamilkł we Włoszech, kortończycy miecz przemienili na pendzel i paletę i kilku znakomitych wydali malarzy. Łukasz Signorelli, Piotr Berettini, Franciszek Mazzoli przyczynili się do uświetnienia nazwiska rodzinnego miasta.

Wąskie, do góry pnące się uliczki z poprzeciąganemi sznurami, na których się suszy bielizna — oto dzisiejsza Cortona. Pierwszy lepszy jednak obdarty chłopak zwraca się do cudzoziemca z zapytaniem : „Czyś pan widział muzeum etruskie?“ Więc to muzeum sięga ośmnastowiecznej gorączki, a uboga Cortona, o której dzisiaj zaledwie wiedzą turyści, przez lat sto była na ustach wszystkich uczonych Europy, siedzibą modnej umiejętności.

Trzech braci Venutich, znanych w dziejach antykwarstwa, powzięło myśl założenia akademji: jeden z nich był kustoszem starożytności w Rzymie, drugi poszedł później z Karolem III do Neapolu i pierwszy opisywał wykopaliska z Herkulanum, trzeci pojechał do Francji, zapoznał się z Monteskjuszem, był przez jakiś czas bibljotekarzem w Bordeaux, a wreszcie mieszkał w Li-wornie i założył tam towarzystwo antykwarskie (Colombaria). Trzej więc bracia w połączeniu z siedmioma kortończykami założyli 29 grudnia 1726 towarzystwo z godłem: Obscura de re lucida pango, a za herb wzięli delficki trójnóg.

Towarzystwo miało się składać z czterdziestu kortończyków i stu zamiejscowych korespondentów, honorowym prezesem został Ottoboni. Co miesiąc odbywano posiedzenia, a dzwon w Palazzo Pretorio zwoływał członków. Tradycje jednak świetnych florenckich czasów jeszcze były za świeże, aby się na spokojnych miano ograniczyć posiedzeniach, uroczystości Medyceuszów nie dały spoczywać założycielom, więc też co roku urządzali wspaniały festyn, wśród którego muzyka i poezja kazały im śnić przynajmniej o olimpijskich igrzyskach. Na posiedzeniach odczytywano uczone rozprawy, tłumaczono napisy, monety, rysunki, studjowano dokumenty tyczące się dziejów Toskanji, znakomite damy przyjeżdżały popisywać się swą erudycją. Lucrecia Venuti robiła doświadczenia z fizyki, Maddalena Ginori Pancrazi opisywała gemmy i czytała mitologiczne rozprawy — protokoły posiedzeń pełne ciekawych anegdot i opowiadań wychodziły pod nazwą „Notti Coritane“.

Tam znów spotykamy Stoscha, jako czynnego członka akademji, zamieszkałego już we Florencji. „Notti Coritane“ mieszczą wiele jego listów archeologicznej treści. Mniejszą on już tu gra rolę, aniżeli w Rzymie, ale zato pomnaża swe zbiory, prowadzi uczoną korespondencję z młodym jeszcze podówczas Win-ckelmannem i na handlu starożytnościami ogromny robi majątek. Jego siostrzeniec zostaje spadkobiercą (r. 1757) i dostaje w spuściźnie muzeum wartości 56.000 szkudów. Gabinet gemm na prośbę Winckelmanna zakupuje Fryderyk II za cenę 24.000 szkudów, rękopisy przechodzą na własność watykańskich zbiorów. Baronissimo spoczywa na protestanckim cmentarzu w Li-wornie.

Po latach trzydziestu przeszła gorączka etruskerji, a owe „Notti Coritane“ zapylone leżą we florenckich bibljotekach, Palazzo Pretorio opustoszał, a w Cortonie cicho i ubogo... W lecie tylko jaki przejeżdżający artysta wstępuje do muzeum, aby zobaczyć sławny świecznik etruski, lampadario, albo zastanawiać się nad oryginalnem malowidłem na kamieniu, zwanem lavagna, przedstawiającem jedną z dziewięciu muz.

VI.

Amatorski ruch archeologiczny we Włoszech nie pozostał bez wpływu na dalsze losy sztuki i estetycznego smaku, bo żadna ludzka czynność, choćby nawet bezmyślna, nie przechodzi niepostrzeżenie, nie pozostawiając po sobie śladu. Owoców tej skrzętności nie zbierali jednak Włosi, ale północne ludy, Włosi bowiem w XVIII wieku niezdolni byli nowych w świat wprowadzać idei. Do tego trzeba było umysłu świeżego, któryby się jeszcze nie zużył w drobnostkowem życiu antykwarskiem, potrzeba było ludzi z innemi pojęciami, ze znakomitym zasobem wiedzy.

Jednym z takich powołanych był Winckelmann. Nieznany w ojczyźnie, ubogi skryptor w prywatnej bibljotece, udał się do Włoch, nie biorąc nic ze sobą, prócz gruntownej znajomości starożytnych języków, prócz filozoficznych Wolffa poglądów. To były jednak dostateczne skarby; dwóch pierwszych Włochom brakło. Nie umieli po grecku i nie byli przywykli do abstrakcyjnego myślenia; patrzyli się na gemmy i kapitele, na statuy i sarkofagi, ale patrzyli oczyma antykwarzy a nie filozofów, umysł ich gubił się w tysiącu drobnostek. Marocelli napisał dwa grube tomy, o prawdopodobnym „kałamarzu“ z Terlizzo...

Winckelmann był stworzony do wydobycia z tego antykwar-skiego chaosu jakiejś wyższej myśli. W Niemczech ciężki i melancholijny, zmienił się prawie do niepoznania, przybywszy do Włoch; zyskał na zdrowiu, na humorze, potrafił nawet bawić znudzonych prałatów... Na widok cudownej natury i arcydzieł klasycznej sztuki uczuł się innym człowiekiem, stał się entuzjastą. Wyszedłszy z atmosfery peruk i małomieszczaństwa, umiał tern bardziej ocenić włoską swobodę w obyczajach i owe przywileje, które uczonego i artystę wprowadzały w progi kardynałów i najwyższej rzymskiej arystokracji. Przyzwyczajony do sztywnych książątek niemieckiego państwa, nie mógł oczom uwierzyć, spoglądając na nowy dlań świat; sądził, że żyje w czasach zbliżonych do starożytnej Grecji — epoka Perykiesa stanęła mu przed oczyma w całej swej świetności. Duchowna suknia zdawała się nie wkładać żadnych obowiązków, a tylko uprawniać do należenia do tej literacko-artystycznej rzeszy, rozmawiającej o starożytnościach, o obrazach, o rzeźbach, żyjącej wszel-kiemi pozorami umiejętności. Kardynałowie w swych pracowniach zmieniali purpurę na bluzę artysty, artyści przywdziewali duchowne szaty. Uczony Visconti chodził w sutannie, pomimo że był żonaty, nauka zastępowała kapłańskie święcenia.

Po kilkumiesięcznym już pobycie w Rzymie znalazł Winckelmann w kardynale Passioneim znakomitego protektora i pragnął tylko, aby dawni jego superintendenci widzieli, jakiego tutaj doznał przyjęcia. We dwa lata ofiarował mu kardynał Ar-chinto, później pierwszy minister Benedykta XIV, mieszkanie w swym domu, później nadano mu posadę papieskiego skryptora, a zaszczyt „prezydenta starożytności“ w Rzymie, spuścizna po Rafaelu, przeszedł jego marzenia.

Z dobrem powodzeniem przychodzą i dobre pomysły. Mógł to o sobie powiedzieć Winckelmann. Nieśmiały w ojczyźnie, wystąpił tutaj z zasadami dziejów sztuki, rodzinną swą filozofję przeniósł na szersze pole, zastosował ją w praktyce; postawił nie-zawsze prawdziwą zasadę, że polityczna wolność idzie w parze z rozwojem sztuki; przyzwyczajony jednak do grupowania wszystkiego, według niemiecko-filozoficznych kategoryj, do tych szufladek, w które porządny uczony musi symetrycznie powkładać wszystkie fakta i wszystkie dziejowe zjawiska, zanadto raźnie wziął się do rozkładu dziejów sztuki według wymarzonych a priori kategoryj, i niepotrzebnie zadał późniejszym estetykom pracę, aby z tych szufladek wyjmowali to, co do nich nie należało.

Koniec końcem stworzył system w dziejach sztuki, uporządkował luźnie obok siebie stojące fakta i z południowym prawie zapałem wskazał na Grecję, jako na jedyne źródło pierwotnego, niezepsutego piękna. Myśli jego i działanie zeszły się z ideami Russa i Diderota; tamci w szwajcarskiej naturze szukali odświeżenia i odmłodnienia ducha ludzkiego, w górach, w lasach chcieli zaczerpnąć nowego tchnienia — on w greckiej kulturze widział myśl regeneracyjną. Tamci byli więksi, gdyż poszli wprost do natury, ten musiał zbłądzić, bo oparł wszystko na naśladownictwie bezpowrotnej przeszłości. Tamci mogli tworzyć nowe ideały, on mógł tylko znakomitych wywoływać naśladowców.

Winckelmann, a za nim Lessing, mogli być bezpośrednim powodem nowego zwrotu w sztuce,mogli obudzić Thorwaldsena i Ca-novę, mogli na chwilę zapalić grecką pochodnię, sądząc, że przy niej zgaśnie wszelkie inne światło — ale zapomnieli, że się nic w dziejach nie powtarza, że wszelkie naśladownictwo zmarnieje.

Słynny Overbeck, chcąc wyrównać mistrzom Odrodzenia, przejąć się myślą Giotta i stworzyć coś tak niewinnego, jak ra-faelowskie Madonny, zaczął prowadzić życie średniowiecznego ascety, zaczął umartwiać się postami, nieledwie w zakonne ubierać się szaty, aby tylko kierunek swych myśli, o ile możności, zbliżyć do owych czasów — i cóż osiągnął? Wobec włoskich mistrzów nikt się nie patrzy na jego dzieła.

Goethe doszedł do tego, do czego nikt inny nie dojdzie, stał się poganinem, Grekiem; studjum plastycznego piękna, jak dla jakiego starożytnego mistrza, głównem dlań było zadaniem. Napisał Ifigenję, lecz ileż ta Ifigenja sztucznej potrzebowała pracy !

I na cóż się to przydało? Najznakomitsze naśladownictwo nie wieje nowego ducha, nie popchnie ludzkości na nowe tory. Społeczeństwo będzie zawsze obojętnym widzem.

David malował Greków pod Termopilami, malował śmierć Sokratesa, sądził, że nowy sztuce francuskiej nada kierunek.

Francja podziwiała tych Greków, unosiła się, ale zapomniała o nich, jak o ludziach nie dzisiejszego świata — i w sztuce inną poszła drogą.

Co nie urosło w łonie społeczeństwa, co nie wypłynęło z jego potrzeb i wyobrażeń, to zawsze zostanie tylko egzotyczną rośliną. Sprowadźcie do nas szczep granatu, pielęgnujcie go — to może w cieplarni będzie i owoce rodził, ale te owoce będą kwaśne i drogie...

Każda praca, zdążająca do odtworzenia czegoś, co już istniało, do zbudowania gmachu z dawnych cegieł, nosi w sobie od początku zarody chwilowego tylko istnienia, nie pozostawi głębszych śladów w dziejach ludzkości.

Do dziś dnia przeceniają wpływ Winckelmanna na sztukę i na jej kierunki, kładą go na czele zwrotu smaku z końcem XVIII wieku, śledząc jeszcze teraz skutki jego działania. Tak jednak nie jest. Winckelmann ma tę zasługę, że zebrał, że z wielkim talentem zregestrował czynność włoskich antykwarzy w XVIII wieku, że stanął wyżej, aniżeli oni, i objął całość ich zapobiegliwości, a w ten sposób amatorstwo zmienił w umiejętność i położył podwaliny pod historję sztuki. On był tylko hi-storjografem jałowej w sztuce epoki, nie można też wymagać, aby smak na nowe zwrócił tory; tak jak z historji i z przepisów mody żadna elegantka nie nauczyła się jeszcze dobrze ubierać, tak też i książka Winckelmanna nie mogła wywołać Kaulbacha.

Cały charakter tej epoki antykwarstwa jest tylko przygotowawczym, krytycznym, ale nie produkcyjnym. Wszak wtedy, kiedy antykwarstwo w pełnym było rozkwicie, wszędzie panował upadek smaku; malarstwo nacechowane było przesadą, rzeźba produkowała Diany i Minerwy, podobne do poprzebieranych dam z balu maskowego, architektura sadziła się na gipsy i sztu-katerje, na zewnętrzne ścian ornamenta, zapominając o głównej rzeczy, o stylu, o prostocie.

Z tej mieszaniny najróżnorodniejszych wzorów i prądów smaku, historja sztuki dotąd jasnych nie może wydobyć pojęć i ustalić cech charakterystycznych stylów XVII i XVIII wieku, ba nawet na ich nazwiska zgodzić się nie może. Barocco, roccoco, styl jezuicki, Zopf, i t. d., wszystkie te nazwy niejasnym przewodzą pojęciom, a wina tutaj nie w historykach, ale w samychże

epokach, którym brak było prostoty, owego głównego warunku wszelkiego piękna.

Dziwną zdaje się ta sprzeczność! Strojono się w świecidła, ubierano kościoły, jak bankierskie salony, na każdej ścianie na-gmatwano tysiące kwiatów, muszli, ornamentów — a z drugiej strony podziwiano greckie rzeźby i pierwotną prostotę doryckich kolumn ! Snąć nie umiano ocenić przeszłości, i nie rozumiano ducha starożytnych! Naśladowano epokę Odrodzenia, mówiono: „Tamta stała się wielką, podziwiając grecką sztukę, więc i my podziwiajmy ją, a zostaniemy artystami!“

Dziwiono się niezmiernie, ujrzawszy nową statuę, wpadano w udany zachwyt, spotkawszy się ze starożytną kameą, ale te zachwyty nie miały źródła w istotnem poczuciu piękna, ale w modnem naśladownictwie. Zapomniano o tern, że epoka Odrodzenia miała już w sobie siłę twórczą, że rozwinęła ducha artystycznego, zanim greckie odkryła rzeźby, że dzieła starożytne były dla niej silną tylko a nową podnietą, ogień artystyczny tkwił jednak w duszach i parł do działania. Taki Giotto, taki Andrea del Sarto, taki Bellini byli w całem tego słowa znaczeniu duszami artystycznemi i mogli się podjąć kierownictwa smaku, czemże jednak był Ficoroni, Stosch, lub Sabatini? Płaskie dusze, zdolne do podrabiania antyków i do nieuczciwego handlu, ale nie do artystycznej twórczości. Jedynie dzisiejsze muzea mogą się poczuwać wobec nich do wdzięczności.

PRZYPISY.

ZAJĘCIE GALICJI.

Por. rękopisy Bibljoteki Zakładu nar. im. Ossolińskich nr. 331, 525, 572, tudzież Alfred Arneth, Geschichte Maria Theresias, 1863—79, tomów 10.

PASZKWIL POLSKI.

Por. rękopisy Bibljoteki Zakładu nar. im. Ossolińskich nr. 158, 332, 486, 490, 555, 609, 1072, 1283, oraz Zygmunt Węclewski, O poezjach Andrzeja Krzyckiego. Kraków, 1874.

AUTOBIOGRAFJA I PRZEGLĄD PRAC KAZIMIERZA CHŁĘDOWSKIEGO

AUTOBIOGRAFJA KAZIMIERZA CHŁĘDOWSKIEGO.

Uprzejmości Stefana Dembego, dyrektora Bibljoteki Narodowej w Warszawie, zawdzięczamy poniżej ogłoszoną autobiografję Kazimierza Chłędowskiego, którą uważaliśmy za stosowne objaśnić i uzupełnić kilkoma szczegółami, nieobojętnemi dla życiorysu znakomitego pisarza.

Kazimierz Chłędowski ur. 28 lutego 1843 w Lubatówce w powiecie krośnieńskim, w Galicji, z ojca Ottona i Michaliny z Niesiołowskich ¹. Bracia Ottona, Adam i Walenty Chłędowscy byli znanymi swego czasu literatami. — Adam mieszkał jakiś czas przed r. 1822 we Lwowie i wydawał tam wspólnie z Dzierz-kowskim pierwsze pismo literackie w Galicji „Pamiętnik lwowski“, następnie przeniósł się do Warszawy, założył tam „Gazetę literacką“ i wydawał ją aż do r. 1831 ¹ 2. Poczem zamieszkał w Paryżu. — Walenty Chłędowski osiadł w dziedzicznej wsi, w Wietrznem, w Galicji, brał udział w rozbudzającym się ruchu literackim w Galicji, pisał sporo z dziedziny modnej wówczas filozofji Kanta, Hegla i t. d., komponował udatne poezje, a po wyjeździe brata Adama do Warszawy wydawał dalej „Pamiętnik lwowski“ a następnie „Haliczanina“, czasopismo, które wyszło w dwóch tomach, o bardzo poważnym literackim zakroju. Siotra powyższych trzech braci Mar ja z Chłędowskich Pomezańska pisała także dość dużo, a pomiędzy innemi trzech-tomową powieść Gertruda Komorowska, która wyszła drukiem we Lwowie.

Kazimierz Chłędowski ukończył studja gimnazjalne w gimnazjum św. Anny w Krakowie, następnie uczęszczał na uniwersytety w Pradze i w Krakowie, gdzie się doktoryzował z umiejętności prawniczych i. W r. 1867 wstąpił Chłędowski do służby rządowej w Galicji i był sekretarzem zawiązującej się wówczas Rady szkolnej krajowej, której przewodniczył namiestnik Agenor hr. Gołuchowski, a pomiędzy jej członkami zasiadali prof. Antoni Małecki, Zygmunt Sawczyński, Oktaw Pietruski i t. d. ². Pierwszą swą rozprawę, pod tytułem Zyg-

¹    Tezy doktorskie, których bronił Chłędowski, ukazały się w druku p. t. Zdania ze wszystkich umiejętności prawniczych i politycznych, których po odbyciu ścisłych egzaminów Kazimierz Chłędowski, rodem z Lubatówki w kolegjum prawniczem publicznie bronić będzie, celem otrzymania stopnia doktora praw na c. k. wszechnicy jagiellońskiej, w Krakowie dnia 7 sierpnia, o godzinie 6 popołudniu. Kraków, 1867, 8-vo, s. 7.

urn.

²    W świetle dokumentów Archiwum Państwowego we Lwowie bieg służby rządowej Chłędowskiego, w okresie lat 1866 do 1881, przedstawia się następująco. Dopuszczony z dniem 3 października 1866 r. do służby konceptowej w Prokuratorji Skarbu w Krakowie, otrzymał on z dniem 14 kwietnia 1867 r. posadę praktykanta konceptowego Namiestnictwa we Lwowie. W r. 1868 zastępował chwilowo Adolfa Rudyńskiego w redakcji „Gazety lwowskiej“. W r. 1869 mianowano go prowizorycznym adjunktem • konceptowym, w r. 1872 komisarzem powiatowym. Jako taki został przeniesiony w r. 1873 do Złoczowa, skąd, po kilkumiesięcznym pobycie, wrócił do Lwowa w r. 1874. W styczniu 1881 r. otrzymał stanowisko ministerjal-nego wicesekretarza w Ministerstwie spraw wewnętrznych w Wiedniu, gdzie od tego czasu zamieszkał aż do zgonu. W tym samym roku powołano go do Prezydjum Rady Ministrów i przydzielono do Ministerstwa dla Galicji, w którem, dnia 2 października 1899 r., otrzymał tekę ministra w gabinecie Manfreda hr. Clary-Aldringen, po jego zaś rychłym upadku w gabinecie Henryka Witteka. (Zaznaczyć należy, że dokumenty, tyczące się służby państwowej Chłędowskiego od r. 1881, spłonęły podczas pożaru Pałacu Sprawiedliwości we Wiedniu w r. 1927). W roku 1873 zaślubił Chłędowski Stefanję Tabęcką (ur. 10 kwietnia 1850 r.,

7 marca 1884), utalentowaną nowelistkę i literatkę. Pracę Chłędowskiej (drukowane pod kryptonimem Z. D. w „Gazecie lwowskiej“ i w „Przewodniku naukowym i literackim“, w krakowskim „Przeglądzie polskim“, w warszawskiem „Słowie“ i w „Gazecie polskiej“) ukazały się w wydaniu zbiorowem (z przedmową Władysława Łozińskiego) p. t. Nowele i szkice literackie. Tom I—II. Lwów, 1885 i Szkice literackie. Tom I—II. Lwów, 1885.

munt Korybut, szkic historyczny, drukował Chłędowski w sierpniowym zeszycie „Bibljoteki warszawskiej“ z r. 1864, a następnie w latach swego pobytu we Lwowie (1867—1881) umieszczał liczne fejletony treści historycznej, literackiej i artystycznej w „Gazecie lwowskiej“, osobliwie w czasie, kiedy Władysław Łoziński był jej redaktorem. Pomiędzy innemi wyszły tam prace: JM. Państwo Kuropatniccy, Z krótkiego żywota (Sygiert), Józef Maksy miljan Ossoliński, Fantastyczne pojęcia i, Wojna z fircykiem, Wenecjanka, Fragmenta towarzyskie, Przed trzystu laty, i wiele innych. W „Przewodniku literackim“ do „Gazety lwowskiej“ w r. 1874 i 1879 zamieścił Chłędowski rozprawy: Paszkwil polski, Dwa pokolenia, O karykaturze; w r. 1880 Aleksander hr. Fredro. Równocześnie wyszły w „Przeglądzie polskim“ w Krakowie Handlowa centralizacja (1867), O kredycie rolniczym i jego instytucjach (1868), O parcelowaniu gruntów (1867), Szkice z Włoch (1873), które wyszły także jako osobna książka. Następnie wyszły jako osobne książki: Album fotograficzne. Fotograf je sejmowe, Kraków, 1870 pod pseudonimem Kalasantego Kruka; Sztuka współczesna i jej kierunki, Lwów, 1873; Alpy. Szkice i opowiadania, Lwów, 1875; Sylwetki, Lwów, 1876; Królowa Bona. Szkice hi-. storyczno - obyczajowe, Lwów, 2 tomy; Zwierciadło głupstwa, Kraków, 1877, pod pseudonimem Ignotusa (pierwotnie drukowane w „Przeglądzie polskim“ w Krakowie).

W r. 1881 powołany został Chłędowski do Ministerstwa dla Galicji w Wiedniu, i tam naprzód jako sekretarz, później jako szef biura służył pod sześcioma ministrami. Ci ministrowie byli: Florjan Ziemiałkowski, Filip Zaleski, Apolinary Jaworski, Herman Loebl, Tadeusz Rittner, Adam Jędrzejowicz.

¹ Chłędowski w liście do Władysława Łozińskiego z daty Wiedeń, 7 stycznia 1882, pisze: „Moja literatka (sc. Stefanja Chłędowska) skończyła dla „Gazety“ feljetony p. t. Fantastyczne pojęcia jak się objawiają i objawiały w literaturze i społecznem życiu“. Z przytoczonego ustępu widać, że właściwą autorką rzeczonego feljetonu, który ukazał się bez podpisu w „Gazecie lwowskiej“ (1882, nr. 44 do 54) była Stefanja Chłędowska. Nie ulega wątpliwości, że przy pisaniu tej pracy Chłędowski był jej pomocny i to zapewne jest przyczyną wymienienia fejletonu w auto-biografji.

Wreszcie w r. 1899 został sam Chłędowski mianowany ministrem dla Galicji w gabinetach hr. Clary i Witteka, a po upadku tego gabinetu wystąpił z urzędu.

W pierwszych latach swego pobytu w Wiedniu pisywał Chłędowski fejletony do warszawskiego „Słowa“, pomiędzy in-nemi dłuższe rozprawy Dziennikarskie pochyłości (1882) i Znaki czasu, (1882), a jako osobną książkę wydał Dwie wizyty w Anglji, Lwów i Warszawa (1887). Urzędowe zajęcia nie pozwalały Chłędowskiemu przeszło dziesięć lat oddać się literackim pracom, dopiero po ustąpieniu z Ministerstwa ogłosił drukiem Sienę w r. 1904, Kraków, Gebethner i Spka, a w r. 1907 Dwór w Ferrarze, Lwów, Altenberg i.

¹ Porzuciwszy w r. 1900 służbę rządową, Chłędowski oddał się całkowicie pracy literackiej i opublikował cały szereg znamienitych dzieł, poświęconych dziejom kultury włoskiej, cieszących się do dziś dnia niesłabnącą poczytnością u nas i zagranicą. Po Sienie (1904, drugie wydanie 1923) i Dworze w Ferrarze (1907, drugie wydanie 1909, trzecie 1930) pojawiły się kolejno: Rzym. Ludzie Odrodzenia, 1909 (drugie wydanie 1911, trzecie 1921, czwarte 1933), Rzym. Ludzie Baroku, 1912 (drugie wydanie 1931), Rokoko we Włoszech, 1915, Historje neapolitańskie, 1918, a wreszcie Ostatni Wależ jusze. Czasy Odrodzenia we Francji, 1920. Pracując do ostatnich dni życia, zmarł Chłędowski w dniu 26 marca 1920 roku. Obszerny swój Pamiętnik przekazał Bibljotece Jagiellońskiej (rękopis nr. 6397) z tern jednak zastrzeżeniem, że może być oddany do użytku publicznego dopiero w 30 lat po śmierci, t. j. w roku 1950.

PRZEGLĄD PRAC KAZIMIERZA CHŁĘDOWSKIEGO 1864—1888.

SKRÓTY.

BW = Bibljoteka War-

A — Ateneum (Warszawa). — szawska. — C=Czas (Kraków). — DL—Dziennik Literacki (Lwów). — GL=Gazeta Lwowska. — GN=Gazeta Narodowa (Lwów). — K=Kraj (Kraków). — PNL=Przewodnik Naukowy i Literacki (Lwów). — PP= Przegląd Polski (Kraków). — S—Słowo (Warszawa). — 27=Tygodnik Ilustrowany (Warszawa). — TP=Tygodnik Powszechny (Warszawa).

Kazimierz Chłędowski podpisywał artykuły swoje pełnem imieniem i nazwiskiem lub inicjałami K. C., K. Ch., C., Ch.¹, używał pseudonimów: Ignotus (lg., Ig...)¹² oraz Kalasanty Kruk, krył się także pod literami: A. S., W., d.

1864.

1.    Zygmunt Korybut. Szkic historyczny. BW t. III, s. 165—191. Odbitka: Warszawa, 1864.

1865.

2.    Zbytek w Polsce. Szkic ekonomiczno-historyczny. DL nr. 33 do 37. — 3. Spekulacja, doświadczenie i dążenia reali- ³ 4

styczne. DL nr. 73. — 4. Łepkowski Józef, O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa. (Kraków, 1865). Recenzja. DL nr. 84. — 5. O równowadze społecznej. GN nr. 135 do 137.

1866.

6. Dawny Rzym i dzisiejszy Londyn, jako ogniska konsumpcji. BW t. IV, s. 472—8. — 7. Teraźniejsze szkoły materja-listów. DL nr. 8 do 11. — 8. Kilka słów o pojęciu szatana. DL nr. 19. — 9. Kopernik. Szkic biograficzny. DL nr. 26, 27. — 10. Siła w historji. DL nr. 41, 42. — 11. Wałenty Chłędowski. TI t. XII, s. 145, 146. — 12. Dzieje Polski dra Caro. Recenzja. TI t. XII, s. 164. — 13. Łepkowski Józef, O zabytkach Kruszwicy, Gniezna i Krakowa (Kraków, 1865). Recenzja. TI t. XII, s. 251. — 14. Iwonicz. TI t. XIV, s. 66, 67.

1867.

14. Praca i produkcja umysłowa. DL nr. 7 do 9. — 15. Handlowa centralizacja. PP t. I, s. 265—79. Odbitka: Kraków,

1867.    — 16. O parcelowaniu gruntów. PP t. II, s. 172—204.

• 1868.

17. Urywki. DL nr. 14 do 20. — 18. Potrzeby człowieka. DL nr. 22. — 19. Gospodarstwo społeczne w nowszych czasach. DL nr. 26. — 20. Struve Henryk, O emancypacji kobiet (Warszawa, 1868). Recenzja. DL nr. 27. — 21. Warunki pracy. DL nr. 28. — 22. Co cyfry mówią. DL nr. 29. — 23. Wielcy fałszerze. DL nr 31. — 24. Tatomir Lucjan, Geograf ja ogólna i statystyka ziem dawnej Polski (Kraków, 1868). Recenzja. DL nr. 47. — 25. Recenzje teatralne, sygnowane literą d. GL nr. 1, 3, 12, 14, 18, 25, 26, 38, 44, 50, 56, 62, 68, 73, 79, 90, 102, 108, 114, 122, 125, 130, 135, 141, 152, 200, 207, 240, 246, 258, 265 (17 listopad). — 26. O kredycie rolniczym i jego instytucjach. PP t. II, s. 201—31, 471—8, t. III, s. 72—95. Odbitka: Kraków,

1868.

1869.

27. Miscelanea 1—7. GN nr. 314 do 341. — 28. Album fotograficzne. K nr. 189 do 245.

1870.

29. Miscelanea 8—17. GN nr. 1 do 22 i 75 do 100. — 30. Album fotograficzne. K nr. 1 do 70 i 117 do 295. Odbitka: Kraków, 2 części, 1870, 1871.

Podajemy tu nazwiska osób, skarykaturowanych w Albumie foto-graficznem, podług objaśnień Józefa Łozińskiego, dochowanych w egzemplarzu Bibljoteki Zakładu nar. im. Ossolińskich.

Poseł Poprawkiewicz = Edward

Treść. I. Ataman — Adam hr. Potocki. — Arcykapłan — Dr. Franciszek Smolka. — Brzytewka = Dr. Mikołaj Zyblikiewicz. — Dr. Brodai-cus=Dr. Oswald Hönigsmann. — Cavalier (der schönste) = Zygmunt Kozłowski. — Consiliarius Lojola = Maurycy hr. Dzieduszycki. — Książę Federalista = Jerzy ks. Czartoryski. — Hr. Gramatyka = Antoni hr. Go-lejewski. — Hr. Galilejczyk = Agenor hr. Gołuchowski. — Pan Katastro-wicz — Kornel Krzeczunowicz. — Minister-rodak — Alfred hr. Potocki. — Książę Niemowa — Władysław ks. Sanguszko. — Pan Nieczuja = Dr. Kazimierz Grocholski. — Ostatni Stanowy = Maurycy Kraiński. — Le Postillon d’amour = Karol Rogawski.

Dr. Prawdzie = Dr. Wyrobek. — C. k. Radykał — Juwenal

Gniewosz. — Poseł Prysiuda = Mikołaj Kowbasiuk. — Poseł Półpanek = Erazm Niedzielski. — Poseł Prezes = Dr. Józef Majer. — Poseł Pokrzywka na Pokrzywczycach — Leszek hr. Borkowski. — Poseł Poeta Irritabilis = Dr. Józef Szujski. — Hr. Przeglądowicz = Stanisław hr. Tarnowski. — Hr. Patrycjusz = Henryk hr. Wodzicki. — Książę Piekiełko = Adam ks. Sapieha.

Boczkowski. — Dr. Safanduła = Dr. Michał Koczyński. — Poseł Skrzy-picki = Franciszek Trzecieski. — Pan Rozsądnicki = Stanisław Koź-mian. — Spiskowy = Dr. Florjan Ziemiałkowski. — Wrzecionko = Ludwik hr. Skrzyński. — Ks. Wojewoda = Leon ks. Sapieha. — Zastupnik naroda = Juljan Ławrowski. — Szef sztabu = Leon Chrzanowski. — Pan Szymon = Dr. Szymon Samelsohn. — Dr. Szkolnicki = Dr. Euzebjusz Czerkawski. — Zaklęty poseł = Zenon Cywiński.

Pseudo-Kadłubek = Henryk Schmitt. — Julja = Helena

II. Asawuła z pod Pacławia = Józef Tyszkowski. — Hr. Ambasador = Adam hr. Skorupka. — Pan Australski = Seweryn Korzeliński. — Baranek dziennikarski = Jan Lam. — Chochlik = Włodzimierz Zagórski. — Abelard rezolucyjny = Dr. Ludwik Wolski. — Consiliarius Magni-ficus = Oktaw Pietruski. — Hrabia Dyrektor = Leon hr. Skorupka. — Książę Dworak = Karol ks. Jabłonowski. — Benjaminek = Ludwik hr. Dębicki. — Krakowski Horacy = Lucjan Siemieński. — Pan Jan = Jan Dobrzański.

Modrzejewska. — Pair-Maire = Dr. Józef Dietl. — Owsiany Montechri-sto = Zygmunt Kaczkowski. — Sofronjusz Mykita = Juljusz Starkel. — Efemeryczny Hofrat = Juljan Klaczko. — Hr. Mociumdzieju = Kazimierz hr. Krasicki. — Lwowski Trybunek = Tadeusz Romanowicz. — El—y (poeta Mimoza) = Dr. Adam Asnyk. — Die Zukunftsgrafen. — Książę Panslawista = Jerzy ks. Lubomirski. — Hr. Skowronek = Wit hr. Żeleński.

Chłędowski w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego z daty Lwów, 2 października 1871, pisze „...i w literackim względzie urzędowi mam trochę do zawdzięczenia, będąc bowiem podczas naszego rezolucyjnego sejmu w r. 1869 przydzielonym Komisarzowi rządowemu do pomocy, miałem dobrą sposobność poznać wszystkie nasze prowincjonalne znakomitości — skąd powstało Album fotograficzne“ (Korespondencja Kraszewskiego w Bibljotece Jagiellońskiej). W liście do wydawcy niniejszego zbioru, z daty Wiedeń, 22 czerwca 1914, pisał Chłędowski: „Z Albumu fotograficznego dałoby się wziąć tylko niektóre, dzisiaj jeszcze zrozumiałe postaci i trzebaby powykreślać tu i ówdzie dodatki, które Alfred Szczepański, ówczesny współredaktor „Kraju“, bez mojej wiedzy podopisywał w sposób ordynarny“.

44

Z przeszłości. II

31. Pele-Mele (ze Lwowa). K. nr. 88 do 112. — 32. Skrupuły. Powieść. K. nr. 298, 299.

1871.

33. Skrupuły. Powieść. K nr. 1 do 46. Odbitka: Kraków, 1871. — 34. Ella. Powieść. K nr. 224 do 269. Odbitka: Kraków, 1871.

1872.

35. Po nitce do kłębka. Powieść. K nr. 77 do 123. Odbitka: Kraków, 1872. — 36. Neapol. K nr. 113. — 37. Nafdarze. PNL t. I, s. 71—5. — 38. Galicyjskie jarmarki. PNL t. I, s. 185— 96. — 39. Szkice z Włoch. PP t. IV, s. 3—39, 191—210.

1873.

40. Szkice z Włoch. PP t. I, s. 3—41, 403—34, t. II, s. 141— 77, t. III, s. 3—37. Odbitka: Kraków, 1873.

Treść. I. Ogrody. — II. Circus Maximus - Colosseum. — III. Capri. — IV. Campania Felix. — V. Pomiędzy ruinami.

41. Listy z wiedeńskiej wystawy. GL nr. 172 do 219. — 42. Sztuka współczesna i jej kierunki. GL nr. 222 do 260. Odbitka: Lwów, 1873.

Treść. I. Wstęp. — II. Malarstwo francuskie. — III. Malarstwo niemieckie. — IV. Malarstwo polskie. — V. Malarstwo austrjackie. — VI. Malarstwo włoskie. — VII. Malarstwo belgijskie i holenderskie. — VIII. Malarstwo angielskie. — IX. Malarstwo narodów północnych. — X. Rzeźba współczesna.

1874.

43. Nasi poeci we Włoszech. GL nr. 78 do 111. — 44. Wilhelm Kaulbach. GL nr. 102, 103. — 45. Styryjskie wody. GL nr. 203. — 46. Meran. GL nr. 230. — 47. Obrazki z Alp. GL nr. 231 do 265. Odbitka: Alpy. Szkice i opowiadania. Lwów, 1875.

Treść. I. Granity. — II. Ortels. — III. Na szczytach. — IV. Jezioro Ossiach. — V. Róża. — VI. Prowincja Cezarów. — VII. Z Genewy. — VIII. O Szwajcarach i Szwajcarji.

48. O karykaturze. PNL t. I, s. 289—310.

1875.

49. Francuskie dziennikarstwo. GL nr. 3 do 24. — 50. Zamek Eggenberg. GL nr. 13. — 51. Wenecjanka. GL nr. 34 do 39. — 52. Antykwarze. GL nr. 45 do 51. — 53. Z pod gilotyny. GL nr. 57 do 60. — 54. Notatki z wagonu. GL nr. 123. — 55.

„Iwan Groźny“ Matejki. GL nr. 132. — 56. Przed trzystu laty. GL nr. 193 do 198. — 57. Pierwowzór „Dworzanina“. GL nr. 230 do 235. — 58. Z wyobrażeń towarzyskich. GL nr. 239 do 243. — 59. Znikające typy. GL nr. 254 do 280, 285 do 292. Odbitka: Sylwetki. Lwów, 1876.

Treść. I. Ksiądz Dobrotko. — II. Pan Senator. — III. Pan Szam-belan. — IV. Błażej. — V. Pan Komornik. — VI. Wędrujący literat. — VII. Pan August. — VIII. Arka Noego. — IX. Pani Malwina. — X. Pan Major. — XI. Hrabia Jerzy. — XII. Emigrantka. — XIII. Józef. — XIV. Weteran dziennikarski. — XV. Heglista — XVI. Mistyk. — XVII. Pan Sekretarz. — XVIII. Ofiara kolei żelaznych. — XIX. Epikurejczyk. — XX. Spekulant. — XXI. Przy lampie.

60. Cudowne dziecko. GL nr. 294. — 61. Rzymscy satyrycy upadającego Cesarstwa. PNL t. I, s. 353—63, 470—2, 562—71.

1876.

62. Pani Helena. GL nr. 3. — 63. Siedm grzechów towarzyskich. GL nr. 4 do 32. — 64. Królowa Bona. GL nr. 73 do 153. Osobno: Warszawa, 1876 (dwa tomy); Lwów, 1929; Lwów, 1933. — 65. Fantazja wieczorna. GL nr. 280.

1877.

66. Dewizy. GL nr. 7. — 67. Kronika iciedeńska. GL nr. 237. — 68. Nieprzyjaciele kwiatów. GL nr. 264, 265. — 69. Bi-żutka. GL nr. 307, 308. — 70. Zwierciadło głupstwa. PP t. II, s. 248—73, 335—67, t. III, s. 3—50, 179—227, 307—49, t. IV, s. 3—58. Odbitka: Lwów, 1878.

1878.

71. Monte Carlo. GL nr. 57 do 59. — 72. Zagadkowe postacie. GL nr. 61. — 73. Anglicy na kontynencie. GL nr. 62. — 74. Apoteoza gliny. GL nr. 217. — 75. U obłąkanych. GL nr. 235.

1879.

76. Wojna z fircykiem. GL nr. 65, 66. — 77. Józef Maksy-miljan Ossoliński. GL nr. 93 do 96. — 78. Z krótkiego żywota. GL nr. 97 do 103. — 79. JM. Państwo Kuropatniccy. GL nr. 114 do 122. — 80. Pan Prowizjonalski na kontraktach lwowskich. GL nr. 228, 229. — 81. Fragmenta towarzyskie. GL nr. 239 do 241, 276 do 283. — 82. Paszkwil polski. PNL s. 305—16, 422— 31. — 83. Dwa pokolenia. PNL s. 769—87, 885—901.

1880.

84. Zajęcie Galicji. A t. I, s. 19—50. — 85. Walka z centralizmem w Galicji. A t. II, s. 1—33, t. III, s. 34—51, 259—79. — 86. O książkach i ludziach. GL nr. 97 do 123. — 87. Aleksander Fredro. PNL s. 25—47, 129—152, 288. S nr. 46 do 69. — 88. Traktat handlowy między Austrją a Polską z r. 1775. PNL s. 321—31.

1881.

89. Walka z centralizmem w Galicji. A t. I, s. 31—51, 283— 96. — 90. Rezolucja galicyjska. A t. II, s. 282—302. — 91. Sara Bernhardt. C nr. 265. — 92. Wereszczagin. C nr. 271. — 93. List z Wiednia. C nr. 289. — 94. Żyd wieczny a dziennikarstwo. W wydawnictwie: „Dla Zagrzebia“. Album Koła literackiego we Lwowie. (Lwów, 1881), s. 35—8. — 95. Z law szkolnych. GL nr. 6, 7. — 96. W domu Lessepsa. GL nr. 11. — 97. O książkach i ludziach. GL nr. 72 i 73. — 98. Przyjaciele domu. GL nr. 74. — 99. Modne wody. GL nr. 175 do 178. — 100. Dwie wystawy niemieckie. GL nr. 181, 182. — 101. Nad Renem. GL nr. 187 do 189. — 102. Nad Mozelą. GL nr. 203. — 103. Kongres literacki. GL nr. 217 do 222. — 104. Kronika wiedeńska. GL nr. 237. — 105. Bliska restytucja. GL nr. 266 do 274. — 106. Czas to pieniądz. Nowela. W wydawnictwie: „Romans i powieść“. Warszawa. R. I, t. II, nr. 50, s. 370—4.

1882.

107. Pogadanka. C nr. 29. — 108. Munkacsy. GL nr. 23 do 25. — 109. Tomasz Carlyle. PNL s. 1—11, 130—42. — 110. Kronika wiedeńska. S nr. 12 do 300. — 111. Dziennikarskie pochyłości. S nr. 82 do 85. — 112. Znaki czasu. S nr. 147—151. — 113. Wystawa w Trieście. S nr. 187. — 114. Z Wenecji. S nr. 196, 197. — 115. Zapomniane miasto. S nr. 203, 204. — 116. Franciszek Smolka. S nr. 235, 236. — 117. Rywalki. S nr. 278, 279. — 118. Pod kluczem. Nowela. TP s. 603—5, 615—18, 631—4.

1883.

119. Kronika wiedeńska. S nr. 50 do 353. — 120. Przyjaciel Icek. S nr. 21 do 35.

1884.

121. Kronika wiedeńska. S nr. 27, 88, 120, 143, 220, 228. — 122. Amfihium. Sylwetka z biurokratycznego świata. S nr. 107, 108. — 123. Wizyta u John Bulla. S nr. 252 do 278.

1885.

124. Kronika wiedeńska. S nr. 33, 34, 64. — 125. Zatarg pomiędzy europejską prasą a opinją. S nr. 93 do 112. — 126. Wybory w Galicji. Obrazek z natury. S nr. 123, 124. — 127. Druga wizyta w Anglji. S nr. 242 do 285.

1886.

128. Dwie wizyty w Anglji. GL nr. 190 do 257. Osobno: Lwów, 1887; Warszawa, 1899 (dwa tomy). — 129. Dawni mi-strze. Wrażenia z Belgji i Holandji. PNL s. 302—12, 393—403, 489—502, 590—9.

1888.

130. Z zachodniej Francji. Szkice GL nr. 5 do 34.

il XJ

Ą \

\S 4

'

INDEKS OSOBOWY

ZESTAWIŁA

MARJA CHMIELOWSKA

Agopsowicz Kajetan 95 Aksak Stefan 261

Aksakowa Domicela z Kuropatnic-kich 250, 261

Aksakówna zob. Sapieżyna z Aksa-ków

Albani Aleksander 667, 670 Albani Hannibal 660 Alberoni Juljusz 663, 664 Albrecht, arcyksiążę 126, 127 Aldus Manutius 626 Aleksander VI 539, 542 Aleksander VIII 655 Aleksander Wielki 515 Aleksander Severus 607 Aleksander I 270, 271, 272, 279, 286, 313, 325, 341, 390, 400, 401, 409, 411—415, 445 Almaszy 11 Altenberg 686

Alton Ryszard 9, 11, 12, 15, 248 Amadeusz Sabaudzki 659 Amicis Edmund 520, 521, 522, 523, 524, 527 Anakreon 652 Angoulême 275

Angoulême Małgorzata zob. Małgorzata d’Angoulême Angoulême Marja Teresa 275 Ankwicz Andrzej Alojzy 287, 288, 297, 299, 300, 304, 306 Apelles 668

Apolonjusz z Tyany 607 Archinto Józef 676 Arenberg 282 Ariosto Ludwik 540 Arneth Alfred 680 Arsenius Karol 318 Artois Karol zob. Karol X Arystofanes 331 Arystoteles 347, 623 Asnyk Adam 689

Attyla 584

Auersperg Henryk 46 Auersperg Karol 180, 196 August II Sas 658, 660, 662 August III Sas 366, 658 Austin Sarah 505

Bach Aleksander 60, 61, 62, 63, 67, 104, 105, 475, 476 Badeni Władysław 172 Bąkowski Jan Wincenty 293, 297, 304

Baliński Michał 276 Balzac Honorjusz 524 Bałucki Michał 490 Bandtkie Jerzy Samuel 295, 302, 303, 342

Barbara Radziwiłłówna 541 Bardeleben 385

Bardeleben Eleonora zob. Dembińska Eleonora z Bardelebenów Barot Odysse 492 Barré 466

Bars Franciszek 243 Barthels Artur 570 Bartmański Oswald 164 Bartoszewicz Juljan 246, 255 Batory Stefan zob. Stefan Batory Baworowski 265

Beaumont Marja Le Prince zob. Le Prince Marja de Beaumont Belcredi Ryszard 87, 92, 105, 109, 110, 120, 124, 125, 126, 127, 128, 133, 153, 157, 158, 159, 160, 180 Bellini Jan 679 Bełcikowska 457 Bełcikowski Adam 490 Bembo Piotr 625 Benedykt XIV 676 Bentivoglio Korneli 665 Bentley Ryszard 659 Berettini Piotr 674

Berger Jan Nep. 181 Berlot 230—232 Bernatowicz Feliks 415—416 Bernhard Józef Franciszek 342, 343 Bernhardt Sara 589, 598, 600, 610— 615, 692

Beroaldo Filip 623 Berry Karol Ferdynand de 275 Beust Fryderyk Ferdynand 126, 127, 134, 157, 158, 159, 160, 164, 169, 174, 175, 180

Bianchi Jan Antoni 656, 670 Bianchini Franciszek 666 Biegański Łukasz 423, 426 Bielscy 199, 380 Bielska 21

Bielska Magdalena zob. Krasicka Magdalena z Bielskich Bielski Marcin 384 Biesiadecki 8 Bieżanowscy 268

Bieżanowski Stanisław Józef 295 Bignon Ludwik Piotr Bernard 401 Biłous Teodor 99 Bion 338

Birkenstock Jan Melchjor 293, 324, 327, 328

Bismarck Otto 687 Blücher Franciszek 430 Blum 115, 116

Błeszyński Hipolit 237, 238, 239 Boccaccio Jan 629, 643 Bocheński Alojzy 95 Boczkowski Juwenal 98, 689 Boggio 259, 263 Bogusławski Wojciech 324, 554 Boguszewski 8

Bona Sforza 391, 542, 543, 550, 623, 625, 685, 691

Bonaparte Napoleon zob. Napoleon I Bonaparte Bordone Paris 641 Borgia Cezar 541

Borgia Lukrecja 519, 522, 540, 542,

632

Borkowski Aleksander 53, 76, 77, 92, 99, 139, 149, 472, 689 Borkowski Jerzy Sewer 683 Borkowski Józef 346, 451 Borkowski Leszek zob. Borkowski Aleksander

Boucher Franciszek 227, 390, 407, 613 Bourbon Connétable 544, 626 Boznański Feliks 432, 437, 438 Bramante Donato 623, 656 Branicki Jan Klemens 366 Branicki Ksawery 379

Braun Piotr 298 Breiski Rudolf 105, 107, 109 Brestel Rudolf 180, 181 Breza Stanisław 558 Brillat-Savarin Anthelme 647 Brodziński Kazimierz 418 ßrodzki Eugenjusz 346 Broniewski 287 Brueyes Dawid August 260 Briihlówna Marja Amalja zob. Mniszchowa Marja Amalja z Briihlów

Brzostowska zob. Potocka Adamowa z Brzostowskich Buckie Henryk Tomasz 491 Buf fon Jerzy Ludwik 339 Bukowska 260 Bukowski 260, 412 Bukowski Michał 367, 377 Buonacorsi Filip zob. Callimach Filip Buonacorsi Burbon zob. Bourbon Bürger Gotfryd August 354 Burns Robert 494 Büsching Antoni 264 Butowski Klemens 98 Buturlin Elżbieta 445 Byron Jerzy 631, 632

Cagliostro Józef Balsamo 652 Calderon de la Barca Piotr 583 Callimach Filip Buonacorsi 624—625 Canova Antoni 677 Caraffa Diomedes 541 Cariere Maurycy 584, 586 Carlyle Tomasz 492—517, 692 Caro Jakób 688 Carpaccio Wiktor 641 Carteret 662 Casa Jan 627, 628 Casanova Jakób de Seingalt 652 Castiglione z Torellich 627 Castiglione Baltazar 541, 619—630 Castiglione Ludwika z Gonzagów 622 Catilina Lucjusz Sergjusz zob. Ka-tylina Lucjusz Sergjusz Catullus Caius Valerius 652 Cavour Kamil Benso 687 Cellini Benvenuto 539, 643 Cerwantes Michał 538 Cetner Ignacy 365, 366, 369, 375, 376

Cetnerowa Anna z Krasickich 366 Cetnerowa Ludwika z Potockich 366 Cetnerowie 361

Cetnerówna Anna zob. Lotaryńska księżna Anna z Cetnerów

Chapelle August Franciszek Zefiryn

453

Charczewska Anna z Krasickich 361, 362, 365, 374

Charczewska Franciszka 365 Charczewska Róża zob. Krasicka Róża z Charczewskich Charczewski Michał 365, 374 Charpentier Jerzy 524 Chateaubriand Franciszek René 584 Chęciński 8

Chevalier de Saint-Georges zob. Stuart Jakób (III)

Chigi 655

Chłędowska z Tchórznickich 346 Chłędowska Marja zob. Pomezańska Mar ja z Chłędowskich Chłędowska Michalina z Niesiołowskich 683

Chłędowska Stefan ja z Tabęckich 684, 685

Chłędowski Adam Tomasz 347, 348,

352,    353, 354, 441, 683 Chłędowski Kazimierz 681—693 Chłędowski Otton 683 Chłędowski Seweryn 352 Chłędowski Walenty 345—348, 352,

353,    354, 359, 683, 688 Chmielowski 7 Chmielowski Benedykt 384 Chodakowski Zorjan (pseudonim)

zob. Czarnocki Adam Chodkiewicz Jan Karol 228 Chodkiewicz Jan Mikołaj Ksawery 240

Chodkiewiczowa Ludwika z Rzewuskich 240

Chodkiewiczówna Rozalja zob. Lu-bomirska Rozalja z Chodkiewi-czów

Chodźko Aleksander 451 Chomiński Joachim 74, 85 Chrzanowski Leon 168, 176, 689 Chrząstowski 14 Chyliczkowski Jan 295 Ciampini 656

Cicero Marek Tuljusz 537, 623 Cichorz Michał 85 Clam-Martinitz Henryk Jarosław 163 Clary z książąt de Ligne 276, 281 Clary-Aldringen Manfred 684, 686 Clerke Bartłomiej 627 Cogni Małgorzata 631, 632 Coleridge Samuel Taylor 505 Collin-Harleville Jan Franciszek 436 Contarini 654 Contarini Dominik 650

Corday Charlotta 240, 242

Corelli Arcangelo 656

Cornaro 654

Cornaro Katarzyna 633

Cornelius Piotr 582, 584, 585, 586,

587

Coronini-Kronberg Franciszek 480

Cosimo III 659

Courbet Gustaw 515

Coyer Gabrjel Franciszek 256

Crabbe Jerzy 505

Créqui 275

Cromwell Oliver 493, 495, 497, 499, 504, 514, 515

Cycero Marek Tuljusz zob. Cicero Marek Tuljusz Cynk Jan 328 Cywiński Zenon 689 Czacki Aleksander 467 Czacki Tadeusz 100, 291, 295, 312,

406

Czaczkowski Jan 174 Czajkowski Jan 95 Czajkowski Paweł 302 Czarkowscy 464 Czarnocki Adam 415 Czartoryscy 246, 382, 386, 400—415, 553, 554

Czartoryska Anna z Sapiehów 340 Czartoryska Izabela zob. Lubomir-ska Izabela z Czartoryskich Czartoryska Izabela (Elżbieta) z Flemmingów 259, 270, 275, 383, 385, 386, 392, 401, 405, 406—

408,    412, 413, 445

Czartoryska Józefa zob. Potocka Józefa z Czartoryskich Czartoryska Marja zob. Wirtember-ska księżna Marja z Czartoryskich

Czartoryska Teresa zob. Lubomirska Teresa z Czartoryskich Czartoryska Zofja zob. Zamoyska Zofja z Czartoryskich Czartoryska Zofja zob. Działyńska Zofja z Czartoryskich Czartoryski Adam Jerzy 271, 272, 330, 340, 400, 401

Czartoryski Adam Kazimierz 295, 296, 325, 326, 335, 336, 341, 349, 383, 384, 386, 392, 401—406,

409,    414, 415, 563, 565 Czartoryski August 246, 280, 297 Czartoryski Jerzy 162, 172, 173, 194,

689

Czartoryski Józef 278 Czartoryski Konstanty 401

271

Czartoryski Konstanty (mł.)    162,

172

Czechura Maciej 74, 77 Czerkawski Euzebjusz 129, 139, 689 Czosnowska zob. Urbańska z Czos-nowskich Czyżewski 5

Dąbrowski Jan Henryk 243 Dandolo 654 Daniłowicz Ignacy 100 Dante Alighieri 583 Dantiscus Joannes zob. Dantyszek Jan

Danton Jerzy Jakób 238, 240 Dantyszek Jan 542, 543, 547 Darvin Karol Robert 492 David Ludwik 237, 238, 387, 677 Deńk Franciszek 87, 122, 123, 159 Dębicki Ludwik 689 Degelman Jan Bernard 46, 47, 48, 49, 50, 51

Degenfeld-Schonburg August 66 Delille Jakób 259 Delisle Klaudjusz 660 Dembińscy 377, 385, 388, 412 Dembińska 412

Dembińska Eleonora z Bardelebe-nów 385, 386, 410, 412 Dembińska Marjanna zob. Fredrowa Marjanna z Dembińskich Dembiński 367 Dembiński Antoni 393, 427 Dembiński Wojciech 427 Dembowski Edward 454 Demby Stefan 683 Dempstcr Tomasz 672 Derszniak 367, 377 Dessau 370

Dickens Karol 497, 498 Diderot Denis 677 Didot Ambroży 636 Dietl Józef 75, 77, 78, 80, 97, 108, 112, 139, 140, 141, 143, 145, 150, 477, 689

Długosz Jan 295, 398 Dmochowski Franciszek Ksawery 314, 336, 337, 338 Doblhoff-Dier Antoni 58 Dobrzański Antoni 99, 139 Dobrzański Jan 130, 131, 132, 689 Dolci Carlo 608 Doliński 314 Drohojowscy 361 Drohojowska 412 Drohojowski Gustaw 412 Drohojowski Mieczysław 412

Drohojowski Seweryn 412 Drouet Jul jeta 522 Drużbacka Elżbieta 246, 371 Dryden John 511 Duchêne 309 Dulęba Józef 485

Dumas Aleksander syn 257, 467, 598, 600, 615, 632

Dumouriez Karol Franciszek 242,

243

Dürer Albrecht 646 Dylewski Marjan 59 Działecki 7

Działyńska Zofja z Czartoryskich

Dzieduszyccy 199

Dzieduszycka Magdalena zob. Morska Magdalena z Dzieduszyckich Dzieduszycki Aleksander 69 Dzieduszycki Maurycy 61, 689 Dzieduszycki Tadeusz 43, 44 Dzieduszycki Włodzimierz 53 Dzierżanowscy 268 Dzierzkowski Józef 286, 289, 290, 295, 305, 306, 349—360, 428, 429, 683

Dzwonkowski 437

Elbeuf 659

Eliot George (pseudonim) zob.

Evans Marja Anna Elżbieta Tudor 627 Emir Tadż-ul-Fechr zob. Rzewuski Wacław

Erazm z Rotterdamu 540 Este Izabella 632 Esterhazy Mikołaj 3, 5, 9, 10, 11 Estreicher Karol 241, 338 Eugenja, cesarzowa 531, 532 Evans Marja Anna 492

Fabry Michał 3, 4, 5, 6, 11 P’agel Franciszek 659, 660, 662 Falieri 654 Falieri Marino 631 Falkowski 3 Fedele Cassandra 633 Fedor Iwanowicz 577 Fénelon Franciszek 257 Ferdynand I 475 Feuillet Oktawjusz 257 Fichte Jan Gottlieb 354, 506 Ficoroni Franciszek 658, 665, 666, 679

Ficquelmont Karol Ludwik 279 Fidjasz 668 Fihauzer Konrad 176

Filip Piękny 647 Filip V 663 Filippi Parys 488 Flaubert Gustaw 524 Flemming Izabela (Elżbieta) zob. Czartoryska Izabela (Elżbieta) z Flemmingów

Flemming Jakób Henryk 555, 660 Flemmingowie 407 Florjan Jan Piotr 320 Forgasz 11

Fornarina Małgorzata 632 Forster Jan 497

Fournier-Lhćritier Klaudjusz 242 Franciszek I, król francuski 541, 621, 622, 638, 644, 647 Franciszek I, cesarz 270, 285—289, 301, 343

Franciszek Józef I 65, 68, 88, 475 Franco Giacomo 649 Francuziewicz 3, 5, 6 Frank 614

Frankonjusz Mateusz 331 Fredro Aleksander 85, 342, 346, 377, 421—469, 570, 685, 692 Fredro Edward 425, 426 Fredro Henryk 412, 425, 426 Fredro Jacek 377, 378, 422, 423, 425, 428, 434, 435, 446 Fredro Jan Aleksander 464, 465 Fredro Juljan 425, 426 Fredro Maksymiljan 412, 423, 426, 428, 429, 430, 431, 445 Fredro Seweryn 423, 426, 428, 429, 430, 431, 434, 437

Fredrowa Marjanna z Dembińskich 423, 427

Fredrowa Praskowja z Gołowinów 412, 445

Fredrowa Zofja z Jabłonowskich I-o voto Skarbkowa 445 Fredrówna Cecylja zob. Jabłonowska Cecylja z Fredrów Fredrówna Konstancja 423 Fredrówna Ludwika zob. Rozwadowska Ludwika z Fredrów Fredrówna Zofja zob. Szeptycka Zofja z Fredrów Froude James Antoni 498 Fryderyk II 284. 385, 492, 495, 496, 497, 505, 514, 554, 675 Fryderyk Wilhelm I 660 Furlani Paweł 649

Gabard Ignacy 410—411 Gajewski «Tan 246 Gambetta Leon 524

Gamrat Piotr 550 Garczyński Stefan 451 Garibaldi Józef 67, 130 Garrick 409 Gebethner 686 Gérard Franciszek 389 Gérome Jan Leon 594 Gersdorf 660

Gessner Salomon 257, 354 Ghezzi Piotr Leon 657, 658, 664, 665 Giacopo II 633 Gibbon Edward 499 Ginilewicz Grzegorz 112 Giorgione 641

Giotto Angiolotto di Bondone 677,

67!)

Giskra Karol 86, 174, 180, 181 Gladstone William 496 Gleim Jan Wilhelm 354 Głowacki 8

Gniewosz Edward 95, 689 Gnoiński Michał 95 Godebski Cyprjan 488 Godlewski Mścisław 687 Goethe Jan Wolfgang 354, 492, 493, 494, 496, 498, 500, 504, 562, 585, 586, 587, 646, 677 Goldoni Karol 436 Goldsmith Oliver 497 Golejewski Antoni 95, 689 Golejowski 4 Gołaszewska 339, 340 Gołemberski Władysław 687 Gołowin Elżbieta zob. Potocka Elżbieta z Gołowinów Gołowin Praskowja zob. Fredrowa Praskowja z Gołowinów Gołuchowski Agenor 60, 61, 62, 63, 64, 66, 67, 68, 69, 72, 93, 94, 97, 99, 100, 108, 109, 121, 125, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 139, 146, 154, 162, 163, 167, 170, 172, 176, 182, 189, 190, 191, 193, 194, 476, 477, 478, 684, 689 Goncourt Edmund 524 Gonzaga Elżbieta 625 Gonzaga Ludwika zob. Castiglione Ludwika z Gonzagów Gori Antoni Franciszek 672, 673 Górka Łukasz 550

z Górki Łukasz zob. Górka Łukasz Górnicki Łukasz 619, 620, 623, 627, 628, 629, 630 Górski Antoni 7—8 Górski Jan 546, 547 Goszczyński Sew'eryn 451, 452, 453,

Jabłonowscy 297

Jabłonowska Anna z Sapiehów 266 Jabłonowska Cecylja z Fredrów 423, 426, 435 Jabłonowska

279

Goworek 387 Gozlan Leon 488 Grabianka Tadeusz 243 Grabowski Andrzej 487 Grabowski Józef 432, 436 Grabowski Michał 450 Grafenegg zob. Hugues z Nancy Gravina Vincenzo 657 Greuze Jan 613 Greven 11

Grillparzer Franciszek 79 Grocholski Kazimierz 74, 78, 97, 139, 163, 168, 172, 192, 689 Grocjusz Hugo 311, 312 Groll Michał 264, 379 Gross Józef 314, 319, 322 Gross Piotr 184 Grossowa 310 Grottger Artur 598 Gryglewski Aleksander 227, 487 Grzegorz z Sanoka 313 Grzymała 448

Gumplowicz Ludwik 53, 490 Gurowski 604 Guszalewicz Jan 99, 174 Guttenberg Jan 644 Guzman A. M. 242

Hachette 523

Hadik Andrzej 9, 10, 11, 15, 16, 21, 24, 26, 29

Hadikowa Marja 29 Iladikówna Marjanna zob. Lubomir-ska Marjanna z Hadików Hagedorn Fryderyk 354 Haller Albrecht 257 Halszka z Ostroga 489 Hamilton 11

Han zob. Hugues z Nancy Hancarville zob. Hugues z Nancy Hannibal 669 Hardion Jakób 670 Hartmann Edward 645 Hasner Leopold 181, 193 Hauer Franciszek 285, 286, 288, 304 Heckel 424

Hegel Jerzy Wilhelm Fryderyk 346, 490, 506, 508, 683 Hehn Henryk 91, 99, 128 Heine Henryk 582, 585 Helcel Zygmunt Antoni 74, 78, 85, 477 '

Helfert Józef Aleksander 53 Helwecjusz Klaudjusz Adrjan 320 Henryk III Walezy 551 Henryk IV 561, 562 Henryk VII 624

Henryk VIII 621, 624 Herbst Edward 195 Herodot 256

Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 236, 237, 238, 240, 241 Hofmanówna Honorata 457 Hohenlohe księżna z Wittgensteinów 580

Hohenwart Karol Zygmunt 195 Homer 257, 314, 327, 338 Hönigsmann Oswald 689 Honorjusz 584 Hoppen Apolinary 95 Horacy Quintus Flaccus 314, 350, 358, 391, 652, 666, 669 Hornbostel Teodor Fryderyk 58 Horodyski Tomasz 95 Hozjusz Stanisław 331 Hugo Wiktor 496, 518—523, 610 Hugues z Nancy 652 Huxley Tomasz Henryk 492

Ignotus (pseudonim) zob. Chłędow-ski Kazimierz Ihering Rudolf 52 Imperiali Renato 663 Irving Edward 493, 498 Isabey Jan 274

Iwan IV Groźny 576—578, 691 Izabella Kastylijska 633

Karolina z Woynów

Jabłonowska Teofila zob. Sapieżyna Teofila z Jabłonowskich Jabłonowska Teresa zob. Trzebińska Teresa z Jabłonowskich Jabłonowska Zofja zob. Fredrowa Zofja z Jabłonowskich Jabłonowski 110 Jabłonowski Jan 265 Jabłonowski Józef 445 Jabłonowski Karol 689 Jabłonowski Ludwik 279 Jabłonowski Maciej 279 Jabłonowski Stanisław 262, 265 Jachimowicz Grzegorz 57, 70 Jadwiga, królowa polska 241, 489, 644

Jakielski Lucjan 314

Jakób (III) zob. Stuart Jakób (III)

Jan św. Ewangelista 602

Jan Kazimierz 70

411

Jan III Sobieski 227, 256, 661 Janicki Klemens 331, 338, 351 Janiszowski Erazm 314, 318, 319 Janowski Ambroży 99, 129 Jaroszyński Józef 487—488 Jasiński Jakób 426 Jasiński Jan 488 Jaszowski Stanisław 353 Jawornicka Teresa z Mierów 410—

Jawornicki Eustachy 411 Jaworska Katarzyna zob. Pawlikowska Katarzyna z Jaworskich Jaworski 7

Jaworski Apolinary 685 Jędrzejowicz Adam 685 Jeffrey Francis 498 Jelski Ludwik 432, 436, 437, 439 Jerzy I 663 Jordan Józef 12

Jordanówna Konstancja zob. Łętow-ska Konstancja z Jordanów Józef II 4, 5, 9, 15, 20, 22, 24, 26, 37, 55, 209, 292, 459 Jożika Samuel 62 Juljusz II 625

Juvenalis Decimus Junius 257, 462, 538, 657

Juzyczyński Antoni 78, 99

Kabat Maurycy 95, 112 Kaczkowski Zygmunt 127, 131, 268, 689

Kadłubiński 3 Kajfasz 602, 604, 605 Kajsiewicz Hieronim 451 Kalderon zob. Calderon Kaligula 576, 604

Kallimach zob. Callimach Filip Buo-nacorsi

Kallir Mejer 99

Kalnassy Joachim 367, 368, 378, 379 Kamiński Ignacy 162 Kamiński Jan Nepomucen 287, 342, 346, 353, 355—357, 440, 442, 443, 444, 451 Kamiński Michał 10 Kant Emanuel 346, 354, 506, 683 Kantakuzeno 202 Kantemir Dymitr 257 Karol Wielki 516, 637 Karol V 519, 541, 542, 561, 621, 622, 626, 647

Karol VI 55, 659 Karol III, król Neapolu 674 Karol X 270, 516 Karol XII 315

Karol Ludwik arcyksiążę 61 Karpiniec Jan 78

Karpiński Franciszek 21, 253, 354, 370, 375, 386 Karr Alfons 632

Katarzyna de Medici 632, 646, 647 Katarzyna II 280, 281, 282, 407, 554 Katylina Lucjusz Sergjusz 537, 553 Kauffmann Angelika 387 Kaulbach Wilhelm 579—588, 678, 690 Kaunitz Wacław Antoni 4, 5, 23, 27, 35, 36, 40, 41, 44 Kazimierz Wielki 350 Kempski 14 Kennedy 599 Kiciński Bruno 353 Kicka 341

Kicka Zofja z Matuszewiców 409, 410, 413

Kicki Jan 21 Kicki Ludwik 409

Kiełczanowska zob. Leżańska z Kieł-czanowskich

Kieszkowska Marja z Sygiertów 308, 309, 315, 328, 329 Kieszkowski 309, 329 Kisielewski 432, 442, 443 Klaczko Juljan 689 Klaproth Henryk Juljusz 276 Klebelsberg Prokop 7, 8 Kleist Ewald Chrystjan 354 Klemens VII 539, 544, 626 Klemens XI 656, 659, 660, 661 Klotz Anarchasis 242 Kluszewska Anna 250 Kłodziński Adam 388, 389, 409, 415 Kmita Piotr 338 Kmitowie 397 Kniaziewicz Karol 243 Knox Jan 496 Kobyłecka 425 Kochanowska 412 Kochanowski Jan 538, 539 Kochowski Michał 374 Koczyński Michał 98, 689 Kollar Jan 483 Kolumb Krzysztof 582 Komorowska Gertruda 684 Komorowska Kordula zob. Potocka Kordula z Komorowskich Komorowski 4 Kopernik Mikołaj 638 Kopystyński Wincenty 358—359 Korsak Juljan 451 Korzeliński Seweryn 689 Korzeniowski Józef 570 z Kościelca Jan zob. Kościelecki Jan

272,

376,

363

Kościelecki Jan 550 Kościuszko Tadeusz 238, 243, 277, 350, 374, 395, 423 Kosiński Adam Amilkar 393 Kossakowska Katarzyna 373,

377

Kowbasiuk Mikołaj 689 Kozioł Jan 85

Kozłowski Zygmunt 96, 689 Koźmian Andrzej 419 Koźmian Kajetan 312, 451 Koźmian Stanisław 689 Kraiński Maurycy 64, 82, 96, 118, 139, 172, 472, 689 Krasiccy 326, 361—399 Krasicka Anna zob. Cetnerowa Anna z Krasickich

Krasicka Anna zob. Charczewska Anna z Krasickich

Krasicka Anna zob. Sapieżyna Anna z Krasickich

Krasicka Anna z Potockich 380 Krasicka Anna ze Starzechowskich

Krasicka Eleonora 365 Krasicka Jul ja z Mniszchów 396 Krasicka Katarzyna zob. Stadnicka Katarzyna z Krasickich Krasicka Magdalena z Bielskich 380 Krasicka Róża z Charczewskich 365, 369, 381, 384, 390, 395 Krasicka Teofila ze Stadnickich 362, 381, 382, 383, 384, 385, 390, 391, 412, 418

Krasicki Antoni 361, 363, 364, 366, 366—381, 384, 394, 395 Krasicki Edmund 398 Krasicki Ignacy 241, 354, 361, 363, 364, 368, 369, 371, 372, 373, 374, 378, 379, 380, 381, 386, 393, 394, 538, 556, 557, 569

Krasicki Ignacy ze Stratyna 365, 372, 373, 380, 393 Krasicki Jan 363, 364 Krasicki Jan z Baranowa 365, 373, 374, 377, 380, 393 Krasicki Józef 365 Krasicki Karol 365 Krasicki Kazimierz 392, 467, 689 Krasicki Ksawery 362, 363, 365, 367, 372, 373, 377, 394—399 Krasicki Maciej 362, 363, 365, 380, 381, 382, 383, 384, 392 Kraszewski Józef Ignacy 131, 467, 570, 689

Krauss Filip 58, 474 Kremer Józef 347, 490

Kriebel Jan 315, 322, 328, 329

Królikiewicz 70

Kromer Marcin 331

Kromwel Oliver zob. Cromwell Oliver

Kropiński Ludwik 451

Kruk Kalasanty (pseudonim) zob.

Chłędowski Kazimierz Krzeczowski 8,

Krzeczunowicz Kornel 76, 82, 96, 110, 111, 116, 138, 139, 165, 168, 172, 175, 176, 177, 184, 194, 689 Krzycki Andrzej 544, 545, 546, 547, 548, 550, 552, 680 Kubala Ludwik 490 Kuhn 443

Kulczycki Jakób 99, 129 Kulczycki Tomasz 347 Kurc 423

Kuropatniccy 244—268, 685, 691 Kuropatnicka Domicela zob. Aksa-kowa Domicela z Kuropatnickich Kuropatnicka Katarzyna z Łętow-skich 244, 246, 247, 250, 255, 256, 257, 258, 259, 267 Kuropatnicka Konstancja 255 Kuropatnicki Ewaryst Andrzej 13, 19, 244—268, 295, 352, 371 Kuropatnicki Hieronim 245 Kuropatnicki Jan 245 Kuropatnicki Józef 247, 249, 251, 252, 254, 258, 267, 268 Kuziemski Michał 70, 78, 99, 111

Labiche Eugenjusz 453 La Bruyère Jan de 257 Lacy Franciszek Maurycy 9, 32 La Fayette Marja Józef 243 Lafleur 229 La Fontaine Jan 418 Lagarde August de 272 Lam Jan 182, 478, 689 Lamartine Alfons 243 Lamballe Marja Teresa Ludwika 232—234

Lanckorońscy 297 Lanckorońska 272 Landesberger Maksymiljan 99 La Rochefoucauld Franciszek 257 Laskowski Felicjan 95, 108 Lasser v. Zollheim Józef 66 Latalski Jan 550 Latalski Jerzy 550 Latour Teodor 473 Laurencin (pseudonim) zob. Chapelle August Franciszek Zefiryn Lavater Jan 408 Law John 653

Lażański Leopold 131 Lebowski 8 Le Clerc Jan 659 Leconte de Lisie Karol 522 Legendre Adrjan 493 Le Noir (pseudonim) zob. Prze-ździecki Aleksander Leon X 539 544, 622, 625, 626, 633 Leonardo da Vinci zob. da Vinci Leonardo

Leopold II 59, 292 Le Prince Marja de Beaumont 255 Leśniak Michał 85 Leśniowski 7

Lesseps Ferdynand 529—533, 692

Lessepsowie 529—533

Lessing Gotthold Efraim 645, 677

Leszek Biały 387

Levitoux 527

Lewes George Henry 492

Lewicki 364

Leżańska z Kiełczanowskich 239 Liebig Justus 586

de Ligne Helena z Massalskich 284 de Ligne Karol 284 de Ligne Karol Józef 276, 280—284 Linde Samuel Bogumił 100, 294, 295, 296, 297, 307, 324, 325, 329, 334, 335, 336, 337, 404 Lindenfeld Fritz 423 Linicki 423

Lipczyński Ignacy 98, 108 Lipski Tadeusz 260 Lisypp 636 Liszt Franciszek 580 Litwinowicz Spirydjon 70, 73, 75, 78, 79, 90, 91, 92, 98, 101, ■ 103—4, 111, 112, 119, 128, 139, 164 Liwjusz Tytus 256, 291, 301, 309, 333, 334

Lobkowitz August Longin 343 Lodoiska 243 Loebl Herman 685 Lotaryńska księżna Anna z Cetne-rów I-o v. Sanguszkowa, II-o v. Sapieżyna, III-o v. Potocka 375,

376

Lotaryński książę Karol 376 Louvet de Couvray Jan 243 Lubomirscy 246, 326, 410 Lubomirska Aleksandra Rozalja zob. Rzewuska Aleksandra Rozalja z Lubomirskich

Lubomirska Barbara zob. Ponińska Barbara z Lubomirskich Lubomirska Izabela zob. Sanguszkowa Izabela z Lubomirskich

Lubomirska Izabela z Czartoryskich 272, 274, 276, 339, 369, 376, 386, 389, 405, 410, 420

Lubomirska Julja zob. Potocka Julja z Lubomirskich

Lubomirska Ludwika zob. Potocka Ludwika z Lubomirskich

Lubomirska Marjanna z Hadików 29

Lubomirska Rozalja z Chodkiewi-czów 228—242

Lubomirska Teresa z Czartoryskich

278

Lubomirski Aleksander 237, 240, 241 Lubomirski Henryk 270, 278, 342, 359, 388, 404, 405 Lubomirski Jan 261 Lubomirski Jerzy 75, 76, 85, 689 Lubomirski Józef 278 Lubomirski Marcin 29 Lubomirski Stanisław 274 Lucanus Marcus Annaeus 257 Luciński 569

Lucretius zob. Lukrecjusz Ludwik XII 633, 642, 643 Ludwik XIV 257, 418, 649, 663 Ludwik XV 228, 401, 515, 516 Ludwik XVI 236, 238, 516 Ludwik XVIII 275 Ludwik, król bawarski 580, 581 Ludwika d’Este 275 Lukanus zob. Lucanus Lukrecjusz Carus Titus 307, 319, 320,

338

Luter Marcin 540, 545, 581, 582, 583

Łaski Jan 548 Łaski Stanisław 9

Ławrowski Juljan 82, 100, 194, 689 Łazowski 242 Łepkaluk Kość 85 Łepkowski Józef 688 Łętowscy 260

Łętowska Katarzyna zob. Kuropat-nicka Katarzyna z Łętowskich Łętowska Konstancja z Jordanów 246

Łętowski J. 7

Łętowski Michał 8, 12, 13, 14, 15 Łętowski Stanisław 246, 248 Łoziński Józef 689 Łoziński Józef, ks. 99, 108 Łoziński Władysław 33, 35, 202, 403, 404, 684, 685 Łubieński Feliks 558 Łukasz św. 603, 607 Łukaszewicz Lesław 454 Łuszczewski Jan Paweł 558

420

Macaulay Tomasz 499, 500 Machjawel Mikołaj 59, 541, 542, 622,

687

Maciejowski Samuel 331 Maffei Scipio 673 Maj Jan 313, 321, 327 Majer Józef 97, 112, 145, 689 Majeranowski Konstanty 302 Majlath Jerzy 158 Makart Jan 589, 613, 633 Makowicz Bazyli 174 Maksymiljan I 549 Maksymiljan, król bawarski 282 Malinowski Michał 99 Małecki 8

Małecki Antoni 85, 684 Małgorzata d’Angoulême 541 Manastyrski Antoni 113 Mann Maurycy 466 Marc-Michel (pseudonim) zob. Michel Marek Antoni Marcjalis 548, 669 Marja Antonina 230, 238 Marja Kazimiera 666 Marja Ludwika 270 Marja Teresa 4, 15, 20, 22, 31, 33, 45, 65, 118, 209, 680

Marmontel Jan Franciszek 267, 274,

320

Marocelli 676 Martialis zob. Marcjalis Marx Napoleon Adrjan 630 Massalska Helena zob. de Ligne Helena z Massalskich Matejko Jan 487, 676—578, 579, 588, 637, 691

Matuszewic Tadeusz 409 Matuszewicowa Marjanna z Przeben-dowskich 409

Matuszewicówna Zofja zob. Kicka Zofja z Matuszewiców Maurycy Saski 669 Mazzoli Franciszek 674 Mecsery Karol 66 Medici zob. Medyceusz Medina 670

Medyceusz Wawrzyniec 641, 668 Medyceusze 642, 671, 674 Meissonier Ernest 698 Mendès Catulle 622 Mensdorff-Pouilly Aleksander 81, 86, 87, 91, 127 Mentor 668 Merunowicz Teofil 687 Metastazio zob. Trappassi Piotr Metternich Klemens Wacław Nepomucen Lotar 269, 276, 289

Meyer Bernard 105, 107, 109 Miączyński Józef 242, 243 Michał-Anioł Buonarroti 583, 607, 625, 670

Michałowska Marja 250 Michel Marek Antoni 453 Mickiewicz Adam 353, 390, 417, 418, 432, 451, 483, 570, 645 Mier Albert 390, 416—420 Mier Feliks 410 Mier Ksawery 410 Mierowa 412

Mierowa Karolina z Weissenwolfów

Mierowa Marjanna z Tarnowskich 416

Mierówna Teresa zob. Jawornicka Teresa z Mierów Milberg Henryk 432 Milikowski 443

Mili John Stuart 492, 496, 498, 506 Miller 324 Milsaud J. 492

Milton John 257, 508, 512, 599 Miłaszewski Adam 466 Miłkowski Felicjan Paweł 419 Mirecki Franciszek 456 Mniszchowa Marja Amalja z Briihlów 255

Mniszchowie 4, 255, 256, 265, 326, 361, 377, 397

Mniszchówna Józefa zob. Potocka Józefa z Mniszchów

Mniszchówna Julja zob. Krasicka Julja z Mniszchów Mniszech Jerzy August Wandalin 6, 6, 262

Mniszech Michał 256, 257 Mocenigo 631 Mocenigo Tomasz 642 Modrzejewska Helena 488, 489, 689 Modrzewski Andrzej Frycz 351 Mogilnicki Antoni 75 Mohamed Ali 396

Mohort Szymon 362, 366, 393, 395,

399

Mojżesz 510

Mokronowski Andrzej 395 Molière Jan Baptysta Poquelin 390, 418, 436, 446, 460, 461, 462, 465 Molski Marcin 558, 569 Monaco 236 Montagu Edward 651 Montefeltre Emilja 625 Montefeltre Fryderyk 624 Montefeltre Guidobaldo 624, 626 Montćgut Emil 492

410

Montesquieu Karol de Secondât 311, 320, 652, 653, 674 Montfaucon Bernard 666 Montgolfier Jakób Stefan 277 Montgolfier Józef Michał 277 Montpensier Anna Marja Ludwika

257

Moore Łucja 409, 410 Mor Eugenjusz 99 Morawska 341

Morawska Aniela z Wierzchowskich

Morawski Franciszek 410, 419, 441 Morawski Tadeusz 240 Morelowski Stanisław 371 Morin 613

Morska Magdalena z Dzieduszyckich 322, 339, 389, 391 Morsztynowie 246

Mosch Karol 61, 72, 73, 82, 84, 191 Mostowski Tadeusz 240 Moszczeński Wojciech 262 Motteville Franciszka 257 Mravincsics Antoni 84 Mühlfeld Eugenjusz 81, 477 Munkacsy Michał 596—609, 692 Muratori Ludwik Antoni 659 Murillo Bartłomiej Esteban 593 Musset Alfred 632 Muys Gottfried 70

Nadasdy Franciszek 66 Nakwaska Karolina z Potockich I-o voto Starzeńska 285, 286, 287 Napoleon I Bonaparte 243, 269, 270, 271, 308, 363, 396, 400, 401, 408, 409, 425, 427, 428, 429, 431, 433, 559

Napoleon III 68, 124, 131, 518 Naruszewicz Adam 291, 384 Narzymski Józef 461 Naumowicz Jan 99, 139 Navarre 233 Nemetz Józef 331 Neron 576, 584, 604, 667 Neuville Izabela 409, 410 Neuville Łucja zob. Moore Łucja Niedzielski Erazm 689 Niemcewicz Juljan Ursyn 354, 370, 376, 379, 387, 417, 418, 438, 451 Niesiołowska Michalina zob. Chłę-dowska Michalina z Niesiołowskich

Niezabitowski Albin 358 Nikodem 607 Novalis Fryderyk 494 Nowakowski Walery 457

Z przeszłości, II

Oborskie 443

Ochinus Bernard 543

Odrowąż Stanisław 549

Odyniec Antoni Edward 451

Ogińska Elżbieta z Szembeków 553

Opaliński Krzysztof 538

Orsini 539

Orzechowski Piotr 423 Orzechowski Stanisław 292, 296, 301, 331, 341, 385, 541 Orzęcki 247, 258, 259 Osiński Ludwik 441, 442, 443 Ossjan 338

Ossolińscy 319, 336, 379, 388, 389, 393, 397, 458

Ossolińska Teresa zob. Potocka Teresa z Ossolińskich Ossolińska Teresa z Jabłonowskich zob. Trzebińska Teresa z Jabłonowskich

Ossoliński Józef 300

Ossoliński Józef, wojewoda wołyński

308

Ossoliński Józef Maksymiljan 287, 288, 289, 290—306, 307, 308, 312, 321, 322, 324, 325, 326, 327, 328, 329, 330, 333, 334, 335, 336, 337, 341, 342, 343, 353, 404, 406, 546, 685, 691

Ossoliński Michał 291 Ossoliński Wiktor 300, 304, 305 Ostaszewski Kazimierz 393 Oswald Eugenjusz 492 Ottoboni Pietro zob. Aleksander VIII Ottoboni Pietro (mł.) 656—658, 664, 666, 667, 670, 674 Ouchet 260

Overbeck Fryderyk 686, 677 Owidjusz Publjusz Naso 353 Owsiński Kazimierz 324

Pachman 314, 323 Palazzi Abate 658

Paleolog Zofja zob. Potocka Zofja z Paleologów

Palffy z książąt de Ligne 281 Palma Giovane 641 Palma Vecchio 641 Palmieri Mateusz 622 Pancrazi Maddalena Ginori 674 Pandolfini Angelo 622 Paoluzzi 656 Pasquino 539, 562 Passavanti Jakób 621 Passeri Jan 673 Passionei Dominik 676 Paszkowski Franciszek 98, 467

45

Paumgartten Franciszek 90 Pawlików Teofil 99, 100, 108, 111 Pawlikowska Katarzyna z Jaworskich I-o voto Starzeńska 389 Payne Tomasz 242 Pełka Antoni 314, 315, 318, 322, 338 Pergen Jan Antoni 15, 16, 17, 18, 19, 21, 24, 27, 29, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 51, 202, 250,

380

Persjusz Aulus 257, 538 Perykles 676 Petrino Aleksander 194 Petronjusz Tytus Arbiter 668, 669 Pfeffel Gottlieb Konrad 354 Pichler 670

Pietrusiewicz Antoni 99, 100

Pietruski Izydor 458

Pietruski Oktaw 82, 95, 155, 684, 689

Pietruski Teofil 467

Pikuła 261

Piloty Karol 587

Piłat 602, 603, 604, 605

Piotr Wielki Aleksiewicz 315, 669

Pius IX 130

Plater 191

Platon 623, 629

Plutarch 256

Płachetko 424, 425

Pobił ski 5

Podolecka Domicela 308, 328 Podolecka I-o voto Sygiertowa z Mal-skich 308, 309, 310 Podolecki Jan Kanty 308, 328, 358 Podolecki Wincenty 308, 309, 310, 326, 329, 333, 334 Pohorecki 7

Pol Wincenty 361, 362, 371, 393, 394, 395, 396, 397, 398, 399, 447, 464,

687

Polanow^ski Stanisław 95 Polański Teodor 64 Polański Tomasz 70, 129 Poletyło 260

Polignac Melchjor 662, 663 Pöllnitz Karol Ludwik 652 Pomezańska Marja z Chłedowskich 348, 683

Poniatowski Józef 231, 313, 374, 427, 558, 559

Poniatowski Kazimierz 365 Poniatowski Michał 365 Poniatowski Stanisław August zob.

Stanisław August Poniatowski Ponińska Barbara z Lubomirskich 373, 380

Ponson du Terrail Piotr Aleksy 257

Ponthièrre 233

Pope Aleksander 307, 327, 338, 504 Poradowski Stanisław 297 Possinger-Choborski Ludwik 84, 90, 117, 193

Potemkin Grzegorz Aleksander 379 Potoccy 361, .410 Potoccy Adamowie 427 Potoccy Alfredowie 388, 389 Potoccy Arturowie 333, 419 Potocka Adamowa z Brzostowskich 285, 428

Potocka Anna zob. Krasicka Anna z Potockich

Potocka Anna zob. Lotaryńska księżna Anna z Cetnerów Potocka Elżbieta z Gołowinów 445 Potocka Józefa z Czartoryskich 388 Potocka Józefa z Mniszchów 255, 256, 373, 376

Potocka Julja z Lubomirskich 276 Potocka Karolina zob. Nakwaska Karolina z Potockich Potocka Kordula z Komorowskich 285, 287

Potocka Ludwika zob. Cetnerowa Ludwika z Potockich Potocka Ludwika z Lubomirskich 358 Potocka Teresa z Ossolińskich 308, 376

Potocka Zofja 275 Potocka Zofja (mł.) 466 Potocka Zofja z Paleologów 382 Potocki 7

Potocki Adam 74, 75, 78, 97, 103, 112, 138, 139, 162, 163, 171, 172, 175, 176, 180, 187, 188, 189, 192, 194, 467, 477, 689 Potocki Alfred 388 Potocki Alfred (mł.) 172, 180, 181, 194, 195, 212, 689 Potocki Antoni 358—359 Potocki Artur 270, 272, 278, 388 Potocki Ignacy 314, 403 Potocki Jan 276, 297, 326 Potocki Józef 40, 325 Potocki Józef Makary 358 Potocki Kajetan 376 Potocki Leon 358 Potocki Salezy 366, 376 Potocki Stanisław 349, 351, 389 Potocki Stanisław („Staś“) 429 Potocki Szczęsny 255, 256, 365, 373,

374

Potocki Teodor 427 Poussin Kasper 657 Poussin Mikołaj 387, 657

Praksyteles 669 Préchamps 340 Prek Ksawery 386, 387, 411 Prek Stanisław 398 Prek Stanisław (mł.) 412 Prekowa 412 Pruska 323

Przebendowska Marjanna zob. Matu-szewicowa Marjanna z Przeben-dowskich

Przeździecki Aleksander 454 Przybylski Jacek 312, 321, 322, 324, 326, 328

Rabelais Franciszek 540 Rabener Gottlieb Wilhelm 354 Racine Jan 358, 390, 418, 419 Raczyński Atanazy 584, 586 Radziejowski Hieronim 550 Radzimińscy 263 Radzimiński Filip 3, 4 Radziwiłł 249, 554 Radziwiłł Antoni 272 Radziwiłł Ludwik 372 Radziwiłł Mikołaj 541 Radziwiłłowie 554

Radziwiłłówna Barbara zob. Barbara Radziwiłłówna

Rafael Santi 579, 608, 609, 625, 627, 630, 668

Rambouillet Katarzyna de Vivonne

626

Raynal Tomasz 257

Récamier Julja 389

Rechberg Jan Bernard 62, 86, 87, 123

Régnault Eljasz 492

Rej Mikołaj 384

Rembrandt Harmensz van Rijn 577,

609

Renan Ernest 598 Renier Polo 15 Retz Paweł de Gondi 257 Reverter 241

Rewitzky Karol Emeryk 23, 35, 40, 41, 43, 44, 45, 51

Richter Jan Paweł 354, 494, 499, 506 Rieger Franciszek 79, 80 Rienzi Mikołaj 588 Rittner Tadeusz 685 Robespierre Maksymiljan 229, 237, 238—239

Robinson Teresa 505 Rodakowski Paweł 359, 360 Rodakowski Zygmunt 138 Rogawski Karol 86, 689 Rogge Walter 53 Roland 519

Roland Manon Phlipon 235—236, 243

Romanowicz Tadeusz 689

Romer 7

Romerowa 260

Rosa Józef 70

Rosa Salvator 578

Rosatti 8

Rosnowski 412

Rotszyld 458

z Rotterdamu Erazm zob. Erazm z Rotterdamu Rousseau 236

Rousseau Jan Jakób 275, 309, 311, 370, 652, 653, 659, 677 Rovere Franciszek Marja I 625 Roysius Petrus zob. Ruiz de Moros Petrus

Rozwadowska Ludwika z Fredrów 423, 426, 435 Rubens Piotr Paweł 609 Ruczka Ludwik 112 Rudkowski 7 Rudnicki 5

¹

   Szczegóły genealogiczne o rodzinie Chłędowskich podaje Jerzy Sewer Borkowski, Genealogje żyjących utytułowanych rodów polskich. Lwów, 1895, s. 695—7.

²

   Wiadomość ta jest nieścisła. Adam Tomasz Chłędowski (ur. 1790 r., urn. 1855 r.), wydawał w Warszawie „Gazetę literacką“ w latach 1821 i 1822, potem zaś redagował „Monitora warszawskiego“ (1824—1828) oraz „Dziennik powszechny krajowy“ (1829—1831).

³

   W dzienniku „Ojczyzna“ (Lwów, 1874—1875; wydawca Aleksander Skrzyński, redaktor Władysław Gołemberski, redaktor odpowiedzialny Teofil Merunowicz) spotkaliśmy wspomnienie p. t. Wieszczy sen Wincentego Pola (nr. 261, 262), podpisane inicjałami K. C. Stwierdzić wypada, że artykuł rzeczony nie wyszedł z pod pióra Kazimierza Chłędowskiego, podobnie jak artykuł Machiavel — Cavour — Bismark (nr. 219 do 228), opatrzony literą K.

⁴

   W roku 1880 omawiał sprawy bieżące w „Niwie“ (Warszawa, dwutygodnik pod redakcją Mścisława Godlewskiego) Ignotus, którym nie był Kazimierz Chłędowski.

Rudolf z Habsburga 113 Rudyński Adolf 684 Ruiz de Moros Petrus 543 Rulf Fryderyk 85 Rumpler Franciszek 601 Rybiński Józef 372 Rybkowski Tadeusz 593 Rydzowski Jędrzej 98 Rzewuscy 231, 365 Rzewuska 295

Rzewuska Aleksandra Rozalja z Lubomirskich 228—241 Rzewuska Ludwika zob. Chodkiewi-czowa Ludwika z Rzewuskich Rzewuski 230—231 Rzewuski Franciszek 367 Rzewuski Kazimierz 295, 297 Rzewuski Wacław 236, 241

Sabatini Marek Antoni 658, 679 Sachs Hans 583

Salvator Rosa zob. Rosa Salvator Samelsohn Szymon 98, 689 Sanguszko Eustachy 395 Sanguszko Józef 375 Sanguszko Władysław 98, 172, 467, 689

Sanguszkowa Anna zob. Lotaryńska księżna Anna z Cetnerów Sanguszkowa Izabela z Lubomirskich 388 Sapieha 110

Sapieha Adam 69, 75, 689 Sapieha Ignacy 261

ski

Sapieha Józef 376 Sapieha Kazimierz Nestor 375 Sapieha Leon 73, 82, 84, 90, 91, 95, 164, 182, 194, 376, 458, 472, 689 Sapieha Paweł 272 Sapiehowie 260, 261, 361 Sapieżanka Anna zob. Czartoryska Anna z Sapiehów

Sapieżanka Anna zob. Jabłonowska Anna z Sapiehów Sapieżyna z Aksaków 261 Sapieżyna Anna zob. Lotaryńska księżna Anna z Cetnerów Sapieżyna Anna z Krasickich 355 Sapieżyna Jadwiga 271 Sapieżyna Teofila z Jabłonowskich 376

Sardou Wiktoryn 524 Sarmat Albert zob. Turski Wojciech Sarto Andrea del 679 Savonarola Hieronim 541 Sawczyński Zygmunt 97, 98,    112,

139, 149, 172, 684 Scarlatti Aleksander 656 Schäfer Ary zob. Scheffer Ary Scheffer Ary 608

Schelling Fryderyk Wilhelm Józef 493, 506

Schiller Fryderyk 347, 353, 354, 483, 492, 494, 506, 586

Schmerling Antoni 60, 68, 69, 71, 79, 80, 81, 83, 86, 87, 89, 92, 98, 105, 118, 139, 476, 477 Schmid Krzysztof 229—231 Schmidt Fryderyk August 256 Schmitt Henryk 689 Schnorr Juljusz 586 Schopenhauer Artur 582 Schräder Juljusz 599 Schroeder 11

Schwanthaler Ludwik 586 Schwarzenberg Feliks Ludwik 475 Scitowsky Jan 87 Scott Walter 505

Sectanus Quintus (pseudonim) zob.

Sergardi Lodovico Sedelmayer 601 602 Sędzimirowie 260 Seeger Jan 16, 32 Seidler Andrzej 99, 108 Seneka Lucjusz Anneusz 301 Sergardi Lodovico 657 Serra Jan Karol 349 Severus zob. Aleksander Severus Sforza Bona zob. Bona Sforza Sforza Ludwik il Moro 623 Sforzowie 620

Shelley Percy Bysshe 505 Siarczyński Franciszek 296,    305,

339—344, 379, 380, 412, 413, 415 Siekierzyńska Marjanna 250 Siemieński Lucjan 465, 489, 689 Siemieński Stanisław Wilhelm 7, 262 Siemieński Wojciech 246 Signorelli Łukasz 674 Silva Michał 627 Skarbek Stanisław 114, 115, 116 Skarbkowa Teresa 250 Skarbkowa Zofja zob. Fredrowa Zo-fja z Jabłonowskich Skarga Piotr 578

Skarszewski-Żuk zob. żuk-Skarszew-ski Faustyn Skatlan 70

Skibicki Franciszek 236 Skobelew Michał 590 Skorupka Adam 488, 689 Skorupka Leon 689 Skotniccy 260 Skrzyński Aleksander 687 Skrzyński Ludwik 97, 139, 189, 191, 689

Śliwiński Adolf 342 Słowacki Juljusz 488 Smarzewski Seweryn 96, 172 Smiles Samuel 517 Smolka Franciszek 54, 57, 58, 69, 78, 80, 81, 98, 99, 117, 172, 182, 183, 184, 186, 189, 193, 194, 470 —481, 689, 692 Smolska 423 Śniadecki Jan 443

Sobieska Klementyna zob. Stuart Klementyna z Sobieskich Sobieska Marja Kazimiera zob. Ma-rja Kazimiera

Sobieski Jan III zob. Jan III Sobie-

Sobolewska 404 Sobolewski 7, 12 Soczyński Karol Teodor 302 Sofokles 331, 332 Sokrates 677 Solignac Piotr Józef 256 Sołtykowa Marjanna z Trzebińskich 294

Southey Robert 498 Spencer Herbert 492 Sperlich Jan 258 ze Sprowy Stanisław 550 Staciewicz 424, 425 Stadion Franciszek 58, 59, 60, 104, 459, 460, 475, 476 Stadniccy 352, 361, 397

392

Stadnicka Katarzyna z Krasickich 365, 374, 375, 381

Stadnicka Teofila zob. Krasicka Teofila ze Stadnickich Stadnicki Aleksander 412, 467 Stadnicki Antoni 262, 265, 286, 295, 351, 352, 353 Stadnicki Ignacy 12 Stadnicki Jan 389, 390, 412, 413 Stadnicki Józef 365, 374 de Staël-Holstein Anna Ludwika 284, 388

Stanisław August Poniatowski 35, 202, 244, 250—251, 266, 274, 279, 284, 361, 366, 373, 374—375, 377, 378, 379, 381, 402, 409, 428, 554, 555, 556

Stankar Franciszek 543 Starkel Juljusz 689 Starowieyski Stanisław 64 Starowolski Szymon 384 Starzechowska Anna zob. Krasicka Anna ze Starzechowskich Starzeńska Karolina zob. Nakwaska Karolina z Potockich Starzeńska Katarzyna zob. Pawlikowska Katarzyna z Jaworskich Starzeński Aleksander 285 Starzeński Kazimierz 123 Starzeński Doliwa Stanisław 391,

Stawuszewski 3

Stefan Batory 576, 578

Steininger Karol 387

Sterne Lavrence 499

Stosch Filip 658—665, 670, 674, 675,

679

Strański Adolf 129 Strobach Antoni 473, 475 Stroińska 310

Strossmayer Józef Jerzy 124 Strozzi .Leo 667, 670 Strozzi Ludwik 626 Struve Henryk 688 Strzyżowski 7

Stuart Jakób (III) 661, 662, 663, 664, 665

Stuart Karol Edward 661, 663 Stuart Klementyna z Sobieskich 658, 661, 663

Stysiński Jan 457 Suchorzewski Jan 554 Suhak 3

Sully Maksymiljan 257 Summer Aleksander 82, 83, 85, 90, 91, 94, 99, 128 Suzzani 666

Święcki Tomasz 265 Świeszewski Wł. 488 Swift Jonatan 499, 501, 538 Sygiert Józef 307—338, 685 Sygiertowa z Malskich zob. Podolec-ka z Malskich

Sygiertówna Marja zob. Kieszkow-ska Marja z Sygiertów Szajnocha Karol 131, 661, 664 Szczepański 10, 11 Szczepański Alfred 490, 689 Szekspir William 500, 512, 582, 586, 587, 632

Szembekówna Elżbieta zob. Ogińska Elżbieta z Szembeków Szemelowski Teodor 98, 139 Szeptyccy 456

Szeptycka Zofja z Fredrów 467 Szpenadel 483

Szujski Józef 131, 489, 491, 689 Szumlański Józef 426 Szwedzicki Jakób 99 Szydłowiecki Krzysztof 545, 546, 549 Szymkajłowa Józefa 419 Szymonowicz Szymon 313, 350, 354 Szymoński 3

Taaffe 613 Taaffe Edward 195 Taaffe Ludwik 288 Tabęcka Stefanja zob. Chłędowska Stefanja z Tabęckich Tacyt Publius Cornelius 256 Taine Hipolit 492, 498, 503, 504, 505, 506, 516, 524

Talleyrand-Périgord Karol Maurycy 269, 278

Talma Franciszek Józef 431 Tanière 532

Tańska Klementyna zob. Hoffmano-wa Klementyna z Tańskich Tarło Stanisław 545, 546, 547 z Tarnowa Spytek 550 Tarnowska Marjanna zob. Mierowa Marjanna z Tarnowskich Tarnowski Stanisław 162, 172, 176, 184, 461, 689

Tasso Torquato 313, 417, 418, 627 Tatomir Lucjan 688 Taylor William 505 Tchórznicka zob. Chłędowska z Tchórznickich Teofrast 652 Thackeray William 498 Théroigne de Méricourt 242 Thierry Adolf 66 Thorwaldsen Bertel 677

Thugutt Franciszek 293, 297, 335 Thun Leon 60, 66, 476 Tieck Ludwik 494

Tintoretto Jakób Kobusti 602, 632,

641

Tiziano Vecellio 632, 641 Tołstoj Leon 575 Toman Wawrzyniec 80 Tomaszewski Dyzma Bończa 338 Tomicki Piotr 331, 350, 351, 542, 544, 547

Tonner Emanuel 482

Torelli zob. Castiglione z Torellich

Trajan 288

Trappassi Piotr 657

Trawiński Piotr 425, 426

Trembecki Stanisław 272, 417

Tressan 229

Truchon 234

Trzebińska Marjanna zob. Sołtyko-wa Marjanna z Trzebińskich Trzebińska Teresa z Jabłonowskich I-o voto Ossolińska 292, 293, 294, Trzebiński Józef 294 Trzebiński Teofil 294 Trzecieski Andrzej 351 Trzecieski Franciszek 689 Trzeszczakowski Leon 112 Tucydydes 256, 307, 327 Turgenjew Jan 524 Turski Wojciech 242 Twardowski 489

z Tyany Apolonjusz zob. Apolonjusz z Tyany

Tybullus Albius 418, 623 Tycjan zob. Tiziano Vecellio Tyndal John 492 Tyrteusz 327, 338 Tyszkiewicz Tadeusz 429 Tyszkowski Józef 689 Tytus 288

Urbańska z Czosnowskich 340 Urmowski Klemens 324, 325, 337, 338

Ursins Marja Anna des 663 Uz Jan Piotr 354

Varnhagen von Ense Karol August 498

Vay Mikołaj 66 Venuti Filip 674 Venuti Lukrecja 674 Venuti Marceli 674 Venuti Rudolf 674 Veronese Bonifazio 641 Veronese Paweł 632, 641

Vigée-Lebrun Elżbieta Ludwika 278 da Vinci Leonardo 608, 609, 623 Visconti Jan Antoni 676 Vogt Karol 491 Volney Celestyn 316 Voltaire Franciszek Marja Arouet 257, 282, 319, 320, 358, 504, 564

Walezjusze 686 Wapowscy 245 Wargowski Rafał 338 Washington Jerzy 408 Wasilewski Tadeusz 458 Wąsowiczowa 464 Watteau Antoni 227, 388, 407 Węclewski Zygmunt 680 Węgierski Tomasz Kajetan 261, 547, 552, 553, 566, 567

Weissenwolf Karolina zob. Mierowa Karolina z Weissenwolfów Wereszczagin Wasyl 589—595, 692 Wergiljusz Publjusz Maro 257, 314, 350, 623, 666

Westermann Franciszek Józef 242 Wężyk Franciszek 313, 314, 315, 322, 329, 331, 332, 333, 337, 419, 571 Wężyk Leonard 98, 108, 172 Widman Karol 54 Wielhorska Elżbieta 260 Wielhorski Michał 297 Wielogłowski Walery 491 Wierzchlejski Franciszek Ksawery 139

Wierzchowska Aniela zob. Morawska Aniela z Wierzchowskich Wierzchowska Kamila 410 Wiktor 8, 12, 13 Wild Karol 351 Wilkes John 651 Wilsteak 597

Winckelmann Jan Joachim 663, 671, 675—678

Windischgrätz Alfred 474, 475, 476 Wirtemberska księżna Marja z Czartoryskich 270, 383, 384, 385, 386, 392, 393, 405, 406, 412, 413 Wirtemberski książę Ludwik 385 Witalis Michał 77, 78 Witowski 8 Witowski Józef 258 Wittek Henryk 684, 686 Wittgenstein zob. Hohenlohe księżna z Wittgensteinów Wodzicki 75

Wodzicki Henryk 77, 98, 108, 111, 163, 168, 172, 176, 184, 194, 466,

689

z Zamiechowa Stach (pseudonim) zob. Starzeński Doliwa Stanisław

Wodzicki Kazimierz 78, 477 Wodzicki Ludwik 98, 137, 172, 176, 184, 189, 194 Wójcicki 7

Zamoyscy 336

Wójcicki Kazimierz Władysław 448, Zamoyska 256, 341

467

Wojciechowski Tadeusz 490

Wojczyński 255

Wolfarth Jan 91, 94, 128

Wolff Jan Chrystjan 675

Wolski Ludwik 689

Wolter zob. Voltaire Franciszek Ma-

vio A Tmipf

Wolter Karolina 612, 613 Wołkoński Piotr 411, 414 Worcellowa Marcelina 297, 336 Wordsworth William 498 Woykowscy 453 Woyna Edward 279 Woyna Feliks 279 Woyna Franciszek 279 Woyna Maurycy 279 Woynówna Karolina zob. Jabłonowska Karolina z Woynów Wrbna Eugenjusz 30 Wszebor 244 Wybicki Józef 243 Wybranowski 8 Wydżgowie 249 Wyrobek Wacław 176, 689

Zamoyska Zofja z Czartoryskich 270, 271, 272, 273

Zamoyski Stanisław 271, 303, 325, 330, 335, 336, 401 Zauner Franciszek 330 Zawadzki Władysław 131 Zbyszewski Leon 98 Zebrzydowski Mikołaj 550 Zeithammer Karol Antoni 162, 163 Zelmanowa 259 Zichy Herman 87 Zielonka Michał 21 Ziembiński 487

Ziemiałkowski Florjan 57, 77, 82, 97, 145, 162, 163, 165, 169, 172, 174, 175, 176, 177, 178, 179, 180, 192, 193, 194, 472, 477, 478, 685, 689 Zofja, arcyksiężna 61, 63 Zola Emil 257, 515, 518, 523—528, 594, 614

Zola Francesco 523 Zubowski Kasper 489 Zyberk 3

Xenofont 256 Xenofont z Efezu 323

Zyblikiewicz Mikołaj 74, 75, 78, 98, 115, 139, 163, 170, 171, 172, 177, 178, 183, 184, 186, 194, 212, 477, 689

Zabłocki Franciszek 564, 565 Zaborowski Tymon 358, 392 Zagórski Włodzimierz 689 Zajączek Józef 341 Zaleski Filip 129, 685 Zaleski Wacław 359 Załuski Józef 432, 466 Zambocki Jan 546, 547

Zygmunt I Stary 302, 331, 406, 541, 543, 544, 546

Zygmunt August 541, 543, 619 Zygmunt III Waza 339, 342 Zygmunt Korybut 684—685, 687

Żeleński Wit 689 Żeleński Władysław 485 Żuk-Skarszewski Faustyn 116, 120 Żychlińska Zofja 341

F13

nt

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

II

L. inw.

28158

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297774