J.:

•'

ужаяи.тгадь^

П ^

i Г

Зняя^икймшбс.

•s

4^>v

\л POÏ

V i i i \ i 1 ! I \1™/ w

С“"’’

'4»w

-.4

-;Г,

»P

Г~Х

"'N

?»■***»

><

*5^

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231553

:

Ч?

• '

' ' %

N

♦

K.

Ćisr)? ĆKm ĆL.

If xù J9ft.

/

t

MONUMENTA POLONIAE TYPOGRAPHICA

MONUMENTA

POLONIAE TYPOGRAPHICA

XV ET XVI SAECULORUM

VOLUMEN I

CRACOVIA IMPRESSORUM

XV ET XVI SS.

EDIDIT

JOANNES PTAŚNIK

LEOPOLI

SUMPTIBUS INSTITUTI OSSOLINIANI MCMXXII

CRACOVIA

O stosunkach rodzinnych Wietora mało posiadamy wia

Mniejsi drukarze XVI wieku.

Papiernie i papiernicy.

W obronie i przeciw przywilejowi.

TREŚĆ.

68. 12—13 Februarü 1494.

130. 26 Septembris 1510.

217. 30 Auqusti 1519.

280. 28 Mail 1526.

375. / Septembris 1536.

441. 23 Iunii 1539.

506. 6 Maiiii 1544.

545. 12 Februarii 1549.

589. 10 Aprilis 1565.

635. 21 Augusti 1570.

684. 5 Iunii 1579.

' 734. 28 Iulii 1586.

789. 11 Iulii 1595.

Czimermanowsky domus 565.

— Stanislaus 236.

RÉSUMÉ.

CRACOVIA

IMPRESSORUM

XV ET XVI SAECULORUM

EDIDIT

JOANNES PTAŚNIK

.1

tit

ЩШшшш

LEOPOLI

SUMPTIBUS INSTITUT1 OSSOLINIANI

мсмххи

■*V”

Q.

лО

Z wydawnictwa niniejszego wytłoczono: 6, z tego 4 imienne, egzemplarzy osobnego odbicia p. t. Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum edidit Joannes Ptaśnik. Leopoli, sumptibus Instituti Ossoliniani, MCMXXII, — oraz 15 egzemplarzy, z tych 13 imiennych, osobnego odbicia wstępu p. t. Jan Ptaśnik, Drukarze i księgarze krakowscy XV i XVI wieku. Lwów, Wydawnictwo Zakładu narodowego imienia Ossolińskich, 1922.

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH

POD ZARZĄDEM JÓZEFA ZIEMBIŃSKIEGO

. Nr,

TREŚĆ TOMU PIERWSZEGO.

Str.

Od Wydawnictwa .... Wstęp do tomu pierwszego Treść wstępu......

VII

3*

177*

MATERJAŁY ARCHIWALNE

Indeks osobowy i rzeczowy

Corrigenda.......

Résumé.........

403

454

455

Uwaga: Cyfry z gwiazdką oznaczają stronice Wstępu, umieszczone u dołu

leolumn.

?

с

OD WYDAWNICTWA.

Jednym z ważnych i pilnych postulatów bibljografji naszej jest planowa rewizja dziejów drukarstwa w Polsce, zwłaszcza w XV i w XVI wieku ; dokonać jej zaś należy na najszerszych podstawach i w zakresie najrozleglej-szym, przy starannem uwzględnieniu ostatnich zdobyczy nauki i bibljografji europejskiej, oraz własnej.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Lwowie postanowił przystąpić do spełnienia rzeczonego postulatu i, na zasadzie planu, nakreślonego przez dra Ludwika Bernackiego’), podjął publikację „Monumenta Poloniae Typographica XV et XVI saeculorum“.

Wydawnictwo, poświęcone pomnikom drukarstwa polskiego w XV i XVI stuleciu, wypełni szereg tomów. Trzy tomy początkowe wyczerpią źródła archiwalne do historji drukarstwa, księgarstwa, papiernictwa, introligatorstwa i wogóle wszystkich zawodów, złączonych z książką, przyczem dwa wstępne uwzględnią Kraków, jako główne centrum ówczesnego ruchu wydawniczego, w trzecim natomiast znajdą się archiwalja, odnoszące się do innych miast polskich.

’) Por. Exlibris, pismo poświecone bibliofilstwu. Zeszyt III, Lwów — Kraków, 1920, str. 89-90.

Dalsze tomy publikacji tej utworzy umiejętna bibljo-grafja druków XV i XVI wieku, tłoczonych na ziemiach polskich, lub też mających ścisły związek z Polską.

Tom ostatni obejmie dzieje książki polskiej w epoce Odrodzenia.

Osobny atlas pomieści zupełny materjał techniczny naszych oficyn z tego czasu, a więc wszelkie rodzaje czcionek, ozdób, sygnetów, drzeworytów i t. d.

Ogłoszony już obecnie tom, opracowany przez prof, dra Jana Ptaśnika, podaje pierwszą część materjału, dotyczącego stolicy Polski, druga część archiwaljów, zawierająca inwentarze drukarzy i księgarzy krakowskich, ukaże się w roku przyszłym.

Lwów, 31 listopada 1922.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

WSTĘP.

■à

Wydawnictwo i jego źródła.

Pierwszym uczonym, który zajął się historją drukarstwa w Polsce był Torunianin Jan Daniel Hofmann, który w roku 1740 wydał in 4° niewielką rozmiarami, bo ledwie 79 stron (z tych 8 nieliczbowanych) liczącą książkę, pod tytułem : „De typographic earumque initiis et incrementis in Regno Poloniae et Magno Ducatu Lithuaniae cum variis observationibus rem literariam et typogra-phicam utriusque gentis aliqua ex parte illustrantibus. Dantisci apud Georgium Marcum Knochium“. Na następne prace pół wieku z górą przyszło czekać. Dopiero po upadku Rzeczypospolitej, w czasie wielkiej wojny, w roku 1812, z Krakowa wyszedł ruch naukowy w tym kierunku, zapoczątkowany przez Jerzego Samuela Bandtkiego, profesora bibljografji i bibljotekarza Uniwersytetu Jagiellońskiego, który wywołał prace, do dzisiejszych czasów przez żadną inną nie zastąpione. Bo w roku 1815 Jerzy Samuel Bandtkie wydał obszerne dzieło p. t. „Historją drukarń krakowskich od zaprowadzenia druków do tego miasta aż do czasów naszych, wiadomością o wynalezieniu sztuki drukarskiej poprzedzona“, praca zaś ta ma tem większą wartość, że autor częściowo sięgnął także do archiwów, mianowicie miejskiego krakowskiego i konsystorskiego. Praca ta zainteresowała obcych, w Polsce zaś przedewszystkiem Joachima Lelewela, który opierając się na danych archiwalnych Bandtkiego, a pogłębiając i rozszerzając jego badania bibljograficzne, przygotował swe kapitalne dwutomowe dzieło p. t. „Bibljograficznych ksiąg dwoje, w których rozebrane i pomnożone zostały dwa dzieła Jerzego Samuela Bandtke: Historją drukarń krakowskich, tudzież Historją Bibljoteki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie i przydany katalog inkunabułów polskich“. Pierwszy tom wyszedł w roku 1823, drugi w roku 1826 we Wilnie „nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, typografa imperatorskiego Uniwersytetu“.

I Bandtkie jednak nie zakończył swych badań na dotychczasowych pracach. Ukazanie się pierwszego tomu dzieła Lelewela pobudziło go do tem większych wysiłków, w poszukiwaniach swoich objął drukarnie i księgarnie całego państwa polskiego, których owocem była współcześnie z drugim tomem Lelewela „Bibliograficznych ksiąg dwoje“ ogłoszona w Krakowie w roku 1826 trzy-tomowa „Historya drukarń w Królestwie Polskiem i Wielkiem Xięstwie Litewskiem jako i w krajach zagranicznych, w których polskie dzieła wychodziły“.

Dzieła obydwóch autorów do dziś dnia mają wielką wartość i można powiedzieć, że dotąd są jedynemi z tego zakresu na tak szeroką miarę zakreślonemi pracami. Wszelkie następne należy uważać za bardzo nieraz cenne, ale drobne uzupełnienia tej lub owej kwestji spornej. Za takie więc trzeba uznać Karola Estreichera, „Günter Zainer i Świętopełk Fioł. Warszawa, 1867“ i wyborną zresztą rozprawę lakowa Fiodorowicza Goło-wackiego p. t. „Schweipolt Fioł und seine kyrilische Buchdruckerei in Krakau vom Iahre 1491. Wien 1876“, jak niemniej pracę N. Sobki, „Jan Haller krakowskij typografszczik XVI wieka“ (Zurnał ministierstwa narodnago proswieszczenia, Petersburg, 1883), dalej prace niemieckie Karola Różyckiego x) i szereg innych²). Na wyszczególnienie wśród nich zasługują dwie rozprawy : Stanisława Ptaszyckiego, Iwan Fedorowicz drukarz ruski we Lwowie z końca XVI wieku. Kraków 1884 (Rozprawy Wydziału filologicznego Akademji Umiejętności, t. XI) i Benisa Artura, Ochrona praw autorskich w dawnej Polsce (Pamiętnik słuchaczy Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1887), bo obydwie podają wiele cennego materjału archiwalnego, co zapewnia tym pracom trwałą wartość naukową. W następnych zaś latach materjał ten źródłowy został znacznie pomnożony przez wspomnianego już Artura Beniśa, który zapoczątkował publikację ogromnie cennych inwentarzy dru-

9 Die Inkunabel des Druckers Turrecremata. München, 1911.

²) Por. Finkei Ludwik, Bibliografia history i polskiej t. II, p. 965 — 967, t. III, p. 1636.

karskich i księgarskichx), następnie Teodora Wierzbowskiego, który w swych dwu tomach, wydanych w Warszawie w latach 1900 i 1904 p. t. „Materyały do dziejów piśmiennictwa polskiego“, pomieścił szereg przywilejów drukarskich i księgarskich. Innego, zapewne jeszcze więcej cennego materjału do hi-storji książki i drukarstwa w Polsce, dostarczają bibljografje, przedewszystkiem, niestety, nieukończona dotąd Bibljografja polska Estreichera a następnie trzytomowa Bibljografja polska XVI wieku Teodora Wierzbowskiego, które jednak przez coraz to nowe odkrycia ciągłego wymagają uzupełnienia.

Najpiękniejszą epoką w rozwoju naszej sztuki drukarskiej i w historji książki — to wiek XVI, czasy, kiedy to narodziła się i dojrzała w polskim języku polska książka drukowana, kiedy z zawrotną szybkością w ogromnej liczbie w całej Polsce coraz to nowe drukarnie powstawały, a niektóre z nich pod względem techniki i wspaniałości wydawnictw nie ustępowały najlepszym na zachodzie. Epokę tę najświetniejszą należy jak najdokładniej zbadać, nie wystarczy sama bibljografja, sporządzona na podstawie druków dotąd dochowanych, nie daje nam ona bowiem całokształtu naszego dorobku umysłowego. Ogromnie przecież wiele cennych druków, szczególniej polskich w znaczeniu językowem, a zatem najcenniejszych dla nas, zaginęło. Wiadomości zaś o nich mogą się znajdować w zapiskach archiwalnych, szczególniej w inwentarzach książek, spisanych po śmierci tak poszczególnych drukarzy i księgarzy, jak i innych osobistości, które się książką interesowały i posiadać ją pragnęły. Dopiero po wydobyciu wiadomości o owych zaginionych dziełach czy broszurach będzie można mieć mniej więcej dokładny obraz naszego dorobku duchowego w wieku XVI. I nietylko tę korzyść da nam poznanie inwentarzy księgarskich. Znajdują się w nich również książki obce, zagraniczne i różnych dziedzin naukowych dotyczące, a zatem wskażą nam one dokładnie źródła kultury umysłowej Polski tych czasów, a zarazem rodzaj i kierunek zamiłowania i zainteresowania umysłowego ówczesnego wykształconego społeczeństwa.

9 Materjały do historji drukarstwa i księgarstwa w Polsce I. Inwentarze księgarń krakowskich Macieja Scharffenberga i Florjana Unglera (1547 — 1551); II. Inwentarze bibliotek prywatnych (1546 —1553). Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce t. VII, w Krakowie, 1892, p. 1—71, 202—240.

Książka w Polsce w wieku XVI może więcej nawet aniżeli dzisiaj była dziełem sztuki. Pierwszorzędni artyści zwykle nad jej ilustracjami pracowali, a również o wytworną i kunsztowną jej oprawę dbali zarówno wydawcy jak i właściciele książek, czego następstwem musiał być wysoki poziom sztuki introligatorskiej. Drukarze zaś sami i księgarze byli ludźmi nieraz wysoko wykształconymi, posiadali studja uniwersyteckie i pisali cenne rozprawy z zakresu różnych dziedzin. Często pochodzili ze stron obcych lub z obcemi stronami w stosunkach zawodowych pozostawali, przeto bliższe poznanie działalności tego rodzaju jednostek, które swoją inicjatywą budziły, szerzyły, a można powiedzieć, że także i kierowały ruchem umysłowym, ma ogólniejsze znaczenie kulturalne. W pierwszym rzędzie naturalnie wchodził w grę wpływ na kulturę umysłową, za nią jednak musiał pójść również wpływ na kulturę materjalną, bo drukarze i księgarze stwarzali przecież warsztaty pracy, w których obok ludzi pracujących umysłowo znajdowały zatrudnienie całe szeregi pracowników fizycznych, rozwinął się wielki przemysł drukarski, rytowniczy, introligatorski i papierniczy, rozwinął się na wielką skalę handel księgarski.

O tern wszystkiem rzadko tylko podaje nam wiadomość sama książka, dostarczają jej źródła archiwalne, które opowiadają nam o szarem życiu drukarzy i księgarzy, papierników i kartowni-ków, introligatorów i rytowników i wogóle wszystkich tych ludzi, co nad książką, najpierw pisaną a potem drukowaną — pracowali, przy jej powstaniu współdziałali.

Wydawnictwo więc takie, któreby dało możność odtworzenia sobie obrazu powstawania książki polskiej i jej dalszych losów winno być pierwszorzędnej doniosłościx), prawdziwą też wdzięcz-

*) Rozumiał to Lelewel, kiedy wyrażał życzenie: „Wielkąby przysługą, sądzą, dla ojczystej literatury zdziałał ten, ktoby przedsiąwziął napisanie historji drukarstwa i drukarń w Polszczę, ktoby uchwyciwszy ogólny wątek zmian, śledził w szczegółach zdarzeń, wyjaśniał sprążyny, wpływające na powszechne zmiany, poszukiwał ogólne przyczyny i szczególne zdarzenia, i pojedyńczych osób działania i postronne okoliczności na przedsiąwziącia drukarskie wpływające i stron kraju, przedsiąwziąciom tym pewny charakter nadający, ktoby zwrócił uwagą na płody ze szczególnych drukarni wychodzące w różnych czasach i różnych officy-nach, tych płodów dostatek i wartość porównał i ocenił“. Bibliograficznych ksiąg dwoje I, p. 162.

ność ze strony wykształconego społeczeństwa polskiego należy się Dyrekcji Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, że obok innych, także projekt takiego właśnie wydawnictwa powzięła.

Podpisany, pracując nad historją kultury miasta Krakowa, przygotowywał materjały do publikacji p. t. Cracovia artificum saeculi XVI¹), w której, rzecz naturalna, w znacznej mierze mieli być uwzględnieni również rzemieślnicy, z powstawaniem książki mający stosunek. Do niego więc zwróciła się Dyrekcja Zakładu Narodowego z propozycją przygotowania wydawnictwa źródłowego na podstawie archi wal jó w krakowskich p. t. Monumenta Poloniae typo-graphica volumen I. Cracovia impressorum. Podpisany chętnie się na propozycję zgodził, zebrane materjały z Cracovia artificum wydzielił i nowemi uzupełnił i w ten sposób powstał ten tom, zawierający dane o drukarzach, księgarzach, papiernikach, kartow-nikach, rytownikach, introligatorach i wogóle o wszystkich osobach i zawodach, z pracą nad książką w Krakowie złączonych. Okazało się jednak, że inwentarzy księgarskich z tego czasu jest tak wiele i tak są obszerne, że same one dostarczą materjału na potężny tom i dlatego druk ich został odłożony do następnego, w pierwszym tomie zaś znalazły pomieszczenie tylko akta, dotyczące życia i działalności ludzi wymienionych zawodów.

Przy tej sposobności musimy zaznaczyć, że nie wzorowaliśmy się na żadnem zagranicznem wydawnictwie, już chociażby z tego względu, że zagranicą wprawdzie skrupulatnie się zbiera i drukuje źródła do historji drukarstwa i księgarstwa w specjalnych czasopismach dla tego celu przeznaczonych, ale na systematyczne wydanie dokumentów w rodzaju naszej „Cracovia impressorum“ jeszcze się dotąd nie zdobyto. Materjały, jakie zebrał Ch. Schmidt, p. t. „Zur Geschichte der ältesten Bibliotheken und der ersten Buchdrucker zu Strassburg 1882“, dość słabo się przedstawiają, bo wskutek pożaru stare archiwum miejskie w Sztrasburgu spłonęło, zupełnie zaś inaczej od naszego pojętem jest ostatnie wydawnictwo niemieckie z tego zakresu, wydane w roku 1920 p. t. „Frankfurter Urkundenbuch zur Frühgeschichte des Buchdrucks. Aus den Akten des Frankfurter Stadtarchivs zusammengestellt und herausgegeben von Walter Karl Zülch und Gustav Mori“. Obejmuje ono wprawdzie materjał źródłowy, ułożony według nazwisk, miast i zawodów

*) Jako dalszy ciąg: Cracovia artificum 1300—1500. Kraków, 1917.

uwzględnionych osób do roku 1534 włącznie, cała ta książka jednak wraz z indeksem liczy zaledwie 75 stron.

Wydawnictwo niniejsze opiera się na:

1.    Archiwum aktów dawnych miasta Krakowa, z którego wyzyskano księgi radzieckie krakowskie (Consularia Cracoviensia), księgi ławnicze (Scabinalia Cracoviensia), księgi sądów wójtowskich (Advocatialia Cracoviensia), księgi przyjęć do prawa miejskiego, nr. 1422, 1423 (Libri iuris civilis civitatis Cra-coviensis) i księgi skarbowe (Regestra exactionum)¹), następnie gmin, włączonych do Krakowa, jak księgi radzieckie kazimierskie (Consularia Casimiriensia), ławnicze kazimierskie (Scabinalia Casi-miriensia), księgi radzieckie kleparskie (Consularia Clepardiensia), ławnicze kleparskie (Scabinalia Clepardiensia) i księgi sądu ławniczego jurydyki garbarskiej (Scabinalia Cerdoniensia).

2.    Archiwum konsystorza książęco-biskupiego w Krakowie, z którego wyzyskano księgi spraw załatwianych przed sądem biskupim (Acta episcopalia consistorii Cracoviensis), księgi sądowe oficjałów generalnych (Acta officialatus consistorii Cracoviensis) i księgi wikarjuszów in spiritualibus (Acta vicariatus consistorii Cracoviensis), jako też księgi tych dwóch ostatnich sądów, obejmujące kontrakty i zobowiązania (Acta obligationum et contractuum), wreszcie księgi wyroków sądowych (Acta sententiarum diffinitivarum).

3.    Archiwum kapituły krakowskiej t. I—VIII. (Acta actorum capituli Cracoviensis).

4.    Z Archiwum aktów grodzkich i ziemskich w Krakowie pochodzi nr. 547.

5.    Archiwum XX. Cystersów w Mogile dostarczyło aktów: nr. 604, 629, 773.

6.    Z Bibljoteki Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie pochodzą akty: nr. 154, 562, 563.

7.    Z Archiwum miasta Lwowa pochodzą akty : nr. 645, 670, 671, 811.

8.    Metryka koronna w Warszawie (Matriculae Regni Po-loniae) dostarczyła aktów: nr. 43, 105, 108, 112, 194, 210, 216, 227, 271, 287, 289, 312, 347, 374, 390, 391, 409, 435, 535, 585, 587—589, 591, 601, 623, 626, 636, 666, 679, 681, 686, 687, 689, 696, 703, 709, 742.

’) Wiadomości, pochodzące z tego działu, zaznaczono w notkach.

9. Pozatem szeregu aktów (nr. 6, 7, 17, 19, 93, 125, 452, 456, 460, 489, 492, 495, 496, 544, 550, 558, 564, 582, 598, 605, 606, 736, 771, 778, 802, 804) dostarczyły wydawnictwa drukowane, które w odpowiednich miejscach są zaznaczone x).

Wydawnictwo trzyma się naogół norm ustalonych przez Akademię Umiejętności w Krakowie, pisownię w aktach łacińskich, ze względu na to, że w rękopisach występuje ona niejednostajnie, uzgodniono w ten sposób, że z wyjątkiem nazwisk osób, miejscowości i imion własnych wprowadzono pisownię łaciny klasycznej.

Opuszczenie formuł lub wyrazów, nie przedstawiających dla wydawnictwa interesu, zaznaczono trzema punktami.

Miło mi wreszcie wszystkim, którzy w jakikolwiek sposób ułatwili przyjście do skutku tego wydawnictwa, złożyć szczerą podziękę; a zatem w pierwszym rzędzie Dyrekcji Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, następnie pp. Adamowi Chmielowi, dyrektorowi Archiwum aktów dawnych miasta Krakowa, ks. dr. kanclerzowi Władysławowi Misiowi, dr. Kazimierzowi Kaczmarczykowi, dyrektorowi Archiwum państwowego w Poznaniu, dr. Franciszkowi Dudzie, kierownikowi Archiwum państwowego w Krakowie dr. Karolowi Badeckiemu, archiwarjuszowi m. Lwowa i Wydziałowi Archiwów państwowych w Warszawie.

l) Skrócenia używane w wydawnictwie:

Acta episcop. consist. Crac. = Acta episcopalia consistorii Cracoviensis. Acta offic. consist. Crac. = Acta officialatus consistorii Cracoviensis. Acta vicar, consist. Crac. = Acta vicariatus consistorii Cracoviensis. Advoc. Crac. = Advocatialia Cracoviensia.

Consul. Crac. = Consularia Cracoviensia.

Consul. Casimirien. = Consularia Casimiriensia.

Consul. Leopolien. = Consularia Leopoliensia.

Ind. Iud. civ. Leopolien. = Inductiones Iudicii civilis Leopoliensis.

Libri i. c. Crac. = Libri iuris civilis Cracoviensis.

Matr. Regni Pol. = Matriculae Regni Poloniae.

Scabin. Casimirien. = Scabinalia Casimiriensia.

Scabin. Cerdonien. = Scabinalia Cerdoniensia.

Scabin. Clepardien. = Scabinalia Clepardiensia.

Cytowane we wstępnej rozprawie same numery oznaczają odpowiednie dokumenty niniejszego wydawnictwa.

Pierwszy drukarz słowiański.

Drukarze polscy przed Fiołem. — Szwajpolt Fioł z Frankonji jako haftarz. — Wynalazca maszyneryj górniczych. — W roku 1483 zakłada drukarnią. — Drukarz ksiąg słowiańskich. — Proces o herezją. — Koniec drukarni. — Nawrót do górnictwa. — Na Śląsku. — Stosunki z Kasprem Berem i Turzonami. — Wyjazd

do Lewoczy. — Śmierć w Krakowie. — Frankońscy spadkobiercy.

Niewątpliwie już dzisiaj udowodnieniem zostało, że pierwsza drukarnia w Krakowie i wogóle w Polsce co najmniej w roku 1473 rozpoczęła swoją działalność, boć w niej pod koniec tego roku musiał być ukończony Almanach na rok 1474, następnie zaś tu, Cracis, ukazują się inne pierwsze druki, jak Franciscus de Platea : Opus restitutionum, Turrecremata : Explanatio in Psalterium i Augustinus: Omnes libri¹). Raz rozpocząwszy swoją działalność, drukarnia czy nawet drukarnie trwają dalej, drukując kalendarze, ogłoszenia i inne drobnostki, które z tego powodu, że były dyktowane potrzebą chwili, do naszych czasów się nie dochowały. Prawdopodobnie również Constitutiones et statuta seu sintagmata regni Poloniae i Statuta provincialia totius provincie Gnesnensis bez podanego miejsca druku niekoniecznie, jak chciał Lelewel²), w Lipsku, ale przedewszystkiem w Krakowie były drukowane. Doprawdy dziwną byłoby rzeczą i na prawdziwą ironję wyglądałby fakt, gdyby w tym czasie, kiedy polscy drukarze po szerokim świecie szerzyli polską kulturę, kiedy Jan Adam z Polski w Neapolu a w Sewilli Polacy Stanisław i Władysław są pionierami sztuki drukarskiej, kiedy maleńkie nawet mieściny na zachodzie posia-

0 Por. Bernacki Ludwik, Pierwsza książka polska, Lwów 1918, p. 504, gdzie podana literatura.

²) Lelewel Joachim, Bibljograficznych ksiąg dwoje I, p. 65; Estreicher K., Günter Zainer i Świątopełk Fioł. Warszawa 1867, p. 37 n.

dają już swoje drukarnie, uniwersytecki Kraków, tak bardzo sławiony przez obcych za wysoki poziom naukowy i kulturalny, nie potrafił jej utrzymać. I rzeczywiście, jak było do przewidzenia, przypuszczenie, że pierwsza drukarnia krakowska po wydrukowaniu znanych dzieł z roku 1474 i 1475 upadła i aż do czasów Hallera nic się nie drukowało u nas po łacinie, okazało się zbyt pesymi-stycznem, albowiem w następnych właśnie latach spotykamy się ze źródłowemi wzmiankami o drukarzach i drukarniach krakowskich.

I tak w roku 1476 i 1477 poznajemy drukarza Kaspra z Bawarji, a w lat pięć później proces o drukarnię (drickerey der bûcher) prowadzą ze sobą Jan Kriger zwany także Krugerem lub Kregerem i Jan Pepelaw, następnie zaś dowiadujemy się, że jeden z tych Janów jako właściciel czy kierownik drukarni nie jest zadowolonym z pracowników Pawła i Alberta, których poprostu z warsztatu bez żadnego wynagrodzenia wydala, powiadając, że pracowali tylko na próbę *).

Kasper z Bawarji już dawniej przybył do Krakowa, bo w roku 1476 w sądzie konsystorskim prowadzi proces alimentacyjny z Martą z Czarnej wsi, w następnym zaś roku ma jakiś spór z Andrzejem balwierzem z Grodzkiej ulicy. Był nim chyba dobrze znany w hi-storji naszego i niemieckiego drukarstwa Kasper Hochfeder z Heils-bronn, który później w Norymberdze posiada drukarnię, następnie zaś w Alzacji w mieście Metz, skąd w roku 1503 znowu na lat parę do Krakowa przybywa, aby stąd czy z jakiegoś innego miasta już na stałe do Metzu powrócić. Czy jednak ten Kasper Bawar, pierwszy znany drukarz krakowski, występował u nas jako samodzielny majster, czy też działał jako sługa Giintera Zajnera z Augsburga, trudno wiedzieć ²).

Co do Krigera możnaby przypuścić, że był nim Hannus Cruger von Bucholt aws der Marke, właśnie w roku 1483 przyjmujący prawo miejskie, lub też, że był to syn rotgisera Matysa Krigera, w roku 1466 otrzymującego krakowskie mieszczaństwo³).

Pepelawów, zwanych także Poppil czyli Popiel, spotykamy

0 Ptaśnik, Cracovia artificum. Kraków 1917, nr. 691, 864, 866, 870.

²) „Caspar de Bavaria impressor librorum nunc Cracovie morans et Martha mulier de Nygra villa“ czytamy pod rokiem 1476. Por. Cracovia artificum, nr. 691, tudzież Voullième E., Deutsche Drucker des XV Jahrhunderts, p. 57 i I. Col-lijn, Zeitschrift für Bücherwesen 1912, p. 161.

⁸) Kaczmarczyk, Libri iuris civilis, nr. 6933, 8100.

Wrocławiu, Lignicy

Śląsku,

we

w tych czasach najczęściej na i innych miastach, w Krakowie zaś przebywa Mikołaj Poppil, złotnik z zawodu. Z pośród śląskich Popielów najsławniejszym jest Mikołaj, słynny rycerz drugiej połowy XV wieku, który podobnie jak dawniej nasz Zawisza Czarny zdobył sobie wielką

sławę przez swe zwycięstwa turniejowe na dworach zachodnich, a znanymi są również bogaty radca wrocławski Kasper, właściciel znacznych majątków ziemskich i syn jego Hans Popelaw, ławnik tamtejszy z początkiem XVI wieku x). Przypuszczamy, że właśnie ten Hans w roku 1483 działał u nas jako właściciel drukarni, bo rzecz szczególna, że z początkiem XVI wieku pozostaje w stosunkach z krakowskimi kupcami, mającymi styczność z księgarstwem i przemysłem drukarskim, mianowicie z rodziną Regerów i Hallerów²). Haller jest nawet w roku 1516 jego urzędowym pełnomocnikiem w Krakowie³).

Nie ulega jednak wątpliwości, że te pierwsze drukarnie, bijące łacińskiemi czcionkami, aż do czasów Hallera nie odegrały wybitniejszej roli, skoro niewiele tylko po nich druków się dochowało, ze względów kupieckich nawet, a może i innych, wstydliwie zatajały miejsce druku swoich wydawnictw. Łamały one niejako pierwsze lody, zarówno obojętność i niechęć ze strony społeczeństwa, przedewszytkiem zaś konkurencję zagranicznych warsztatów, z których niektóre zdobyły sobie u nas pewną sławę, a w sferach duchownych otoczone były aureolą prawowierności.

Dotąd nigdzie jeszcze nie drukowano ksiąg liturgicznych słowiańskich, spodziewać się przeto było można, że tego rodzaju przedsiębiorstwo stanie się kopalnią złota dla tych, którzyby w niem zechcieli umieścić swoje kapitały. W roku 1479 przyjął prawo

*) К lose, Darstellung- der inneren Verhältnisse in der Stadt Breslau, p. 63, 162, 163, 277.

²)    W roku 1514 występuje on z pretensjami do sukcesorów Marcina Regera o 1171 V, dukatów węg. (Advoc. Crac. 107, p. 334), a Bartłomiej Kebolt z Ulmu przez swego pełnomocnika księgarza Melchjora Franka zgłasza pretensje o 75 flor. (nr. 167). Brat Marcina Regera Bartłomiej był zięciem krakowskiego księgarza Mikołaja Szykwika z Oławy. W Ulmie z końcem XV wieku najpierw jako czeladnik księgarski w interesie Iusta de Albano, a następnie od roku 1488 jako samodzielny drukarz, działa Jan Reger. W roku 1499 opuszcza Ulm. Voul-lième E., Deutsche Drucker des XV Jahrhunderts, p. 118—119.

³)    Nr. 193.

miejskie krakowskie Szwajpolt Fioł (Fyol, Feyl, Feyel, Fayl, Veyl), przybyły z Neustadt nad Esch we Frankonji, z zawodu haftarz (hafter, perlenhaftir, zeydenhafter), zwany także krótko Szwajpol-tem ¹). Hafciarzy i hafciarek spotyka się u nas dość wiele w wieku XV i XVI, hafciarki nazywa się czasem szwaczkami²), natomiast hafciarze, oznaczani także łacińską nazwą acupictores, którzy wyrabiali kosztowne szaty i aparaty kościelne i haftowali igłą obrazy zdobne w perły i drogie kamienie, zbliżali się zawodem do jubilerów, podobnie jak oni należąc do cechu złotników. Otóż wśród majstrów tego cechu spotykamy również Szwajpolta Fioła, jak za pośrednictwem władz cechowych ujednywa sobie uczniów ³).

W roku 1483 na spółkę z Hanuszem Jakiem wynajmuje od miasta jakieś stajnie, obydwaj wspólnym kosztem je meblują w stoły, łóżka i inne sprzęty domowe. W dwa lata później przychodzi do procesu między spólnikami o pewne meble, które Jäkel uważa za swoje, dla jakiego jednak celu wynajmowano i urządzano lokal i czem się trudnił ów Jäkel — i wtedy się nie dowiadujemy⁴). W roku 1486 i 1487 pozostaje Fioł w jakichś stosunkach z garbarzami, od których pewną kwotę pieniężną pożycza i procesuje się z nimi⁵), a znowu w dalsze dwa lata później spotykamy go wynalazcą specjalnej maszynerji do odwadniania kopalni.

Na tę stronę przemysłu w drugiej połowie XV wieku zwrócono u nas baczniejszą uwagę, zwłaszcza kiedy przybył do Polski z północnych Węgier Jan Turzo, sam przedsiębiorca górniczy i znawca spraw, do górnictwa się odnoszących. W roku 1471 pragnie on zrealizować wynalazek majstra Kiliana Standa z Norym-bergi i uzyskuje w tym celu patent królewski ü), w lat trzy później taki sam przywilej uzyskuje mieszczanin krakowski Jerzy Dipold na wyzyskanie wynalazku benedyktyna Błażeja de Rogusio*), a w roku 1475 powstaje spółka, złożona z bardzo potężnych kapitalistów, bo panów na Ogrodzieńcu a zarazem mieszczan krakowskich Imbrama i Piotra Salomonowiczów, następnie Jana Tu-rzona, Jana Tigla z Krakowa i Torunianina Henryka Snellenberka, celem eksploatacji wynalazków majstra Piotra de Felsan²), o którego przysłanie jeszcze przed rokiem u rady gdańskiej zabiegała rada miasta Krakowa³).

Czy wynalazki te okazały się praktycznemi, trudno wiedzieć, czytamy jednak, że właśnie w tych czasach 800 koni obracało kieraty, aby odwodnić kopalnię olkuską⁴). Otóż Szwajpolt Fioł wysilał swój umysł nad wynalazkiem, któryby bez pomocy koni pozwalał odwadniać kopalnie, i skonstruował podwójną maszynerję: o jednym i dwu rurociągach. W roku 1489 przedstawił swój projekt królowi i uzyskał przywilej, na mocy którego tylko temu wolno było z jego wynalazku korzystać, kto się zobowiąże płacić od pojedyńczego rurociągu 6, od podwójnego zaś 12 grzywien tygodniowo, z której to kwoty połowa miała przypadać skarbowi królewskiemu, połowa wynalazcy. Przysługiwało też Szwajpoltowi względnie jego spadkobiercom prawo sprzedaży wynalazku i korzyści z niego płynących⁵). Wynalazek prawdopodobnie okazał się praktycznym, od tego czasu bowiem wchodzi Fioł w stosunki z największym obok Fuggerów przemysłowcem górniczym ówczesnej Europy, Janem Turzonem i jego szwagrem Janem Tesznarem, dawniej żupnikiem olkuskim. Turzonowie też, jeżeli nie tego, to innych pomysłów Fioła byli nakładcami i eksploatatorami, pobiera bowiem od nich pensję roczną 62 złp. ⁶).

Szwajpolt Fioł, ten haftarz z zawodu, majster cechu złotniczego i zarazem wynalazca maszyn górniczych, w tym czasie, kiedy od króla uzyskiwał patent na swój wynalazek, posiadał już drukarnię słowiańską i drukował słowiańskie książki liturgiczne.

Kto go do tego nakłonił?

Na Kleparzu pod Krakowem znajdował się kościół benedyk-

’) Łabęcki, Górnictwo w Polsce II, Warszawa 1841, p. 155.

²)    Ibidem, p. 159.

³)    Hirsch, Danzigs Handels und Gewerbsgeschichte, p. 186, nota 652.

⁴)    Łabęcki, op. cit. I, p. 204.

⁵)    Ibidem, II, p. 170. e) Niżej.

tynów słowiańskich, założony jeszcze przez królową Jadwigę. Władysław Jagiełło, jego żona Zofja, a nawet Kazimierz Jagiellończyk — sprowadzali do Polski malarzy ruskich, którzy dekorowali kaplice wawelskie i prywatne mieszkania królewskie. Słowiański ten jednak kierunek w Krakowie należał do przeszłości, w benedyktyńskim kościele św. Krzyża na Kleparzu już nie słowiańskie ale łacińskie odbywały się nabożeństwa, budowa samego kościoła nawet w połowie nie była dokończoną. Ale do Krakowa, na dwór królewski i na uniwersytet, przybywali panowie litewsko-ruscy, tu kształcili swoich synów Gasztołdowie, tu wraz z Sołtanami zamawiają oni obrazy i rękopisy, w minjatury zdobne; panowie ci unji z Rzymem byli zwolennikami, od nich chyba wyszła myśl drukowania cyrylicą ksiąg liturgicznych dla licznych cerkwi na Rusi polsko-litewskiej, przez te księgi spodziewali się też zapewne oddziaływać na Ruś moskiewską J).

Kiedy Szwajpolt otworzył drukarnię, ani też, kiedy zabrał się do roboty przygotowawczej, nie mamy wiadomości. Źródła mówią nam tylko, że we wrześniu 1490 roku ktoś mu skradł papier²), z początkiem lutego następnego roku Rudolf Borsdorf z Brunszwiku, który wyrzynał wzory czcionek ruskich dla Fioła, przyrzeka, że bez jego wiedzy i pozwolenia nikomu, nawet sobie samemu, nie będzie ich robił i przyrządzał³), w listopadzie zaś tego samego roku już ma Fioł proces w sądzie kościelnym o herezję husycką⁴), z którego się coprawda wywikłał, padłszy na kolana przed władzą kościelną, ale ten rok 1491, rok wydania znanych dzieł, wyszłych z jego warsztatu, razem około 600 arkuszy druku liczących, jest zarazem ostatnim rokiem istnienia słowiańskiej drukarni w Krakowie. Wydrukowano w niej, jak wiadomo, następujące księgi: 1) Oktoich czyli Ośmiogłośnik, rok 1490; 2) Czaso-

‘) Papée Fr yd., Polska i Litwa na przełomie wieków średnich, Kraków 1904, p. 27; Morawski, Historja Uniwersytetu II, p. 65—68. Por. również Cracovia artificum, rok 1480, 1483, nr. 781, 836, rok 1486, nr. 938.

²)    Cracovia artificum, nr. 1056.

³)    Ibidem, nr. 1071. Jest to niewątpliwie „Ludolf Ludolfi Borchtorp de Brunswyk“, który w roku 1485 zapisał się na nasz uniwersytet i studjował astronomię. Przyniósł on ze sobą astrolabjum, które się dotąd w Bibl. Jag. dochowało. Ojciec jego pochodził ze wsi Sickte pod Brunszwikiem i był doktorem medycyny padewskiego uniwersytetu. Birkenmaier, Marcin Bylica, p. 101.

⁴)    Cracovia artificum, nr. 1093, 1094.

słowiec (księga godzin kanonicznych) 1491; 3) Psałtir sledowannaja 1491 ; 4) Triod cwietnaja (triodon od niedzieli kwietne] do oktawy Zielonych Świąt) 1491 ; 5) Triod postnaja 1491. Zastanawiającą jest rzeczą, że z wyjątkiem jednej wszystkie te ogromne księgi jako datę ukończenia druku noszą rok 1491, na dwóch czy trzech czyta się nawet: „Dokonczana byst syja kniha u Welikom hradie u Krakowie pri derżawie welikawo korolia polskaho Kazimira. I dokonczana bysty mieszczaninom krakowskym Szwajpoltom Fieol iz Niemiec niemieckawo rodu FrankJ). I skonczasza po boziem narożeniem 14 set dewiat desiat i 1 lieto“. Nietylko trudno przypuścić, żeby te księgi ukończono drukować jednego dnia, ale nawet jednego roku. Ogromną ilością czcionek musiałaby rozporządzać drukarnia Szwajpolta, posiadać wielu zecerów dobrze wyszkolonych i znających słowiańskie pismo. Wiemy przecież, że siedmiotomowa Postylla kardynała Hugona, którą Antoni Kober-ger w roku 1493 przygotowuje do druku, ukazuje się dopiero w roku 1502 ²), a nawet w sławnej drukarni Krzysztofa Plantina, w Antwerpji, ośmiotomowa wielojęzyczna biblja (w językach : hebrajskim, chaldejskim, syryjskim, łacińskim i greckim) drukuje się prawie lat 6, od 1568—1573 roku⁸). Gdybyśmy przypuścili, że drukarnia Fioła potrafiła rocznie wydrukować 100 arkuszy, w takim razie druk owych pięciu ksiąg musiałby się zacząć około roku 1485, założenie zaś drukarni, sporządzenie słowiańskich czcionek, a prze-dewszystkiem wykształcenie zecerów wymagało także pewnego

9 Ponieważ Szwajpolt Fioł wyraźnie podkreśla tu swoją narodowość, przeto jedni autorzy pragnąc tego drukarza zachować dla narodowości polskiej, starali się wytłumaczyć, że mowa tu o dwu osobach: 1) mieszczaninie krakowskim Szwajpolcie Fiolu 2) Niemcu nazwiskiem Frank; z początkiem bowiem XVI wieku przebywał w Krakowie księgarz Melchjor Frank z Augsburga (Estreicher, Giinter Zainer i Świętopełk Fioł, p. 54—56), drudzy znowu, uważając go za Niemca, przypuszczają, że pochodził z Frankfurtu nad Menem. (Sokołowski, Kulturalne znaczenie Olkusza, Spraw. kom. hist. szt. 9, p. 151). laków Fiodorowitsch Golowatzky z Wilna w swej pracy p. t. Schweipolt Fioł und seine kyrilische Buchdruckerei in Krakąu vom Jahre 1491, Wien 1876, stara się udowodnić jego niemieckie pochodzenie, przypuszczając, że może pochodził ze stolicy Frankonji, z Wiirzburga, chociaż nie uważał za wykluczone, że mógł się także urodzić w Lublinie, z rodziców niemieckich jednak. Wszystkie przypuszczenia okazały się błędnemi wobec źródłowo udowodnionego miejsca pochodzenia Szwajpolta.

²)    Kapp Friedrich, Geschichte des deutschen Buchhandels bis in das XVII Jahrhundert. Leipzig 1886, p. 264.

³)    Ibidem, p. 504.

czasu, tak że jeżeli w roku 1483 dowiadujemy się o wynajęciu i umeblowaniu w stoły, łóżka i inne sprzęty jakichś stajen radzieckich, to bodaj czy nie należałoby w tym fakcie upatrywać założenia przez Fioła warsztatu drukarskiego i urządzenia mieszkania dla czeladzi.

W takim wypadku drukarnia słowiańska w Krakowie istniałaby od co najmniej 1483 do co najmniej 1491 roku.

W listopadzie tego roku jeszcze, oskarżony o herezję przez krakowskiego inkwizytora, został wtrącony do więzienia, z którego jednak dnia 21 tego samego miesiąca zdołała go wydobyć poręka dwóch poważnych mieszczan i rajców, znanych przedsiębiorców górniczych, Jana Turzona i jego szwagra Tesznara; pod karą 1000 dukatów zaręczyli oni, że Szwajpolt aż do czasu rozstrzygnięcia procesu Krakowa nie opuści. Proces zakończył się dnia 22 marca następnego roku uwolnieniem Fioła po złożeniu przez niego przysięgi oczyszczającej, że wszelką herezję, przeciwną wierze katolickiej, potępia i nią gardzi, że całą duszą i sercem wierzy w to, co kościół rzymski do wierzenia podaje. „Jeżeli więc mówiłem coś przeciwnego, nie z serca lecz z płochości, myłki języka i dla pozbycia się przykrych natrętów to powiedziałem. Także usty i sercem wyznaję, że w sakramencie Eucharystji świętej prawdziwy Bóg przebywa i że komunja pod jedną tylko postacią chleba wystarcza ludowi chrześcijańskiemu do zbawienia, a jeżelibym przeciw temu coś kiedy powiedział, poddaję się pod surowość kościelnych kanonów. Przysięgam także, że z powodu tego procesu nikomu nie stanę się przykrym i na nikim mścił się nie będę, a jeżeli jakichkolwiek wrogów i bluźnierców religji chrześcjańskiej poznam; w gorącości wiary o nich kościołowi i prałatom doniosę i oznajmię. Niech mi tak dopomoże Bóg i męka Chrystusa Pana“²). Nie wystarczyła jednak przysięga. Mieszczanie krakowscy w osobach rzeźnika i teścia Fiolowego Mikołaja Lubczyca, Mikołaja haftarza, Adama Haara i Mikołaja Niklina, zwanego Fryczem, ojczyma Baltazara Behema, poręczyli za niego, że z powodu tego procesu i więzienia nie będzie poszukiwał zemsty na denuncjantach i wogóle na nikim. Gdyby to uczynił, poręczyciele zapłacą 1000 złp. biskupowi, a Fioł o zbrodnię herezji napowrót stanie przed sądem i poniesie karę.

W dwa dni później psałterzysta Andrzej Jeżowski imieniem sądu kościelnego oświadczył przed urzędem radzieckim, że to, o co Szwajpolta oskarżano, jakoby religję katolicką sobie lekceważył, okazało się nieprawdziwem, testimonia in secreio adducta okazały się niewystarczającemi i przeto komisja inkwizycyjna, nie znajdując w nim żadnej winy, uznała go za sprawiedliwego i wiernego katolika ł).

Tak się przedstawia zakończenie procesu o herezję, jaki był jednak jego przebieg, jak wyglądały zeznania świadków, o tern nie wiemy, dotyczące bowiem akta się nie dochowały. Oskarżonym był Fioł przez jakichś donosicieli o słowne występowanie przeciw kościołowi katolickiemu, o szerzenie zasad nauki husyckiej, rzekomo więc proces jego nie ma nic wspólnego z drukowaniem ksiąg słowiańskich. Pozór to tylko jednak. Duchowieństwo krakowskie nie mogło znieść „dźwięcznego i donośnego śpiewu“ benedyktynów słowiańskich na Kleparzu, w który się z przyjemnością w młodych latach Długosz wsłuchiwał²), a miało miłem okiem patrzeć na drukowanie w Krakowie cerkiewnych ksiąg, wzmacniających potęgę kościoła ruskiego na Litwie i Rusi ? Toć próby zawarcia unji z Rzymem niedawno się rozbiły, a na uniwersytecie krakowskim działał wielki wróg obrządku ruskiego, Jan Sacranus z Oświęcimia. Cóż dziwnego, że otoczono Fioła szpiegami, którzy na każde jego słowo baczną uwagę zwracali i do tych słów „nieznośnem natręctwem“ prowokowali ? Na podstawie zaś ich donosów łatwo było w ówczesnych czasach wytoczyć drukarzowi ksiąg słowiańskich proces o herezję. Uwolniono go od winy, ale rzecz dziwna, jego drukarnia słowiańska przestała istnieć. Na pięć wielkich ksiąg, jakie wyszły z tej drukarni, cztery nosi jako datę wydania jeden i ten sam rok — 1491 — ostatni istnienia tej pierwszej słowiańskiej oficyny.

Co się z nią stało, kto poniósł olbrzymie koszta jej założenia i urządzenia, kto zapłacił Borsdorfowi za czcionki, zecerom za druk ? Czy rozprzedaż owych pięciu ksiąg cerkiewnych zwróciła Fiołowi, względnie tym, co za nim stali, włożone w przedsiębiorstwo kapitały?

Wnet potem, bo w latach 1493—1494, wychodzi Ośmio-

*) Cracovia artificum, nr. 1100.

²) Długosz, Liber beneficiorum III, p. 226.

głaśnik w odległej Cetynji, a z końcem tego wieku lub z początkiem następnego ukazuje się również w niemniej odległym Braszowie (Kronstadt), w Siedmiogrodzie. Obydwa drukowane są typami Ośmiogłaśnika Fioła z Krakowa J) ; czy jednak odegrał on tu jaką rolę, czy może Rudolf Borsdorf z Brunszwiku dostarczył czcionek lub jakaś inna w tym fakcie kryje się tajemnica i zagadka, może kiedyś dalsze badania wykażą.

W następnych latach aż po koniec XV wieku bawi Szwaj-polt w Krakowie i często spotykamy się z nim przed sądem wójtowskim. Pozostaje w jakichś stosunkach z Erazmem Kreidlerem, bogatym mieszczaninem krakowskim i koszyckim a zarazem właścicielem ziemskim (1494)²), prowadzi proces o jakiś dług z pasamo-nikiem Janem Waldem, (1496), a w roku 1499 leczy się u cyrulika Andrzeja na jakieś złośliwe czyraki³). Następnie znika na szereg lat z Krakowa, udaje się na Śląsk w służbę księcia ziembickiego, u którego w latach 1502 i 1503 widzimy go dyrektorem głównej kopalni w obfitującym w złoto Reichensteinie⁴). W roku 1511 zpowrotem spotykamy się z nim w grodzie podwawelskim, ale wnet opuszcza go już wraz z żoną, przenosi się na północne Węgry, do Lewoczy, zapewne w służbie Jerzego Turzona, od którego pobiera roczną pensję.

Sprawy kopalniane zetknęły go także z innym przedsiębiorcą górniczym i mieszczaninem krakowskim, Kasprem Berem, który — podobnie jak Fioł — na Śląsku pracował, gdzie nawet posiadał własne kopalnie, biskupowi zaś wrocławskiemu Janowi Turzonowi postawił tak wspaniałe i sztuczne piece dla oddzielania kruszców od siebie, jakich jeszcze w tamtych stronach nigdy nie widziano r>). Wiemy również, że Kasper Ber poszukiwał konstruktorów maszyn, odwadniających kopalnie i ułatwiających dobywanie z nich kruszców, i że w roku 1513 wielkie nadzieje pokładał w Jakóbie Frölichu, byłym młynarzu i cieśli z Krosna. Nadzieje okazały się złudnemi dla Bera i Frólicha, który stracił kilkadziesiąt grzywien na nie-

') Zestawienia podobizn u Gołowackiego, op. cit., p. 24—26.

-) Cracovia artificum, nr. 1173, 1174. O Kreidlerze por. Ptaśnik, Studja nad patrycyatem krak. wieków średnich (Rocznik Krak. t. XVI, p. 23 n.).

³)    Cracovia artificum, nr. 1253, 1255, 1347, 1348.

⁴)    Codex diplomaticus Silesiae, t. 20, p. 143: „Berghofmeister uf den Reichenstein“.

⁵) Por. Obrazki z przeszłości Krakowa. Bibljoteka Krakowska 21, p. 70.

udałe próby *). Na tern samem tle chyba przyszło do stosunków między Berem i Fiołem — i bodaj również nieszczęśliwych, albowiem Ber w tym właśnie czasie, w roku 1513, tytułem długu 140 złp. zajmuje sądownie wszystkie pieniądze, jakie Fiołowi należały się od Jerzego Turzona³ 4). Przyszło do jakichś nieporozumień i procesów między obydwoma majstrami, o których jeszcze w lat 12 później w testamencie swoim Szwajpolt wspomina, mówiąc o nich, że są załatwione i umorzone i zarazem wydaje Berowi jakby świadectwo uczciwości, powiadając o nim : Ich zuais nichsten anders dan alles gucz von im.

Pod koniec życia wrócił Fioł do Krakowa i mieszka w Szarej kamienicy naprzeciw szkoły Panny Marji, opiekuje się zaś nim pełnomocnik Turzonów i Fuggerów, Jerzy Hegel z Augsburga.

Żonatym był z najstarszą córką Mikołaja Lubczyca, wielokrotnego starszego cechu rzeźników krakowskich, Małgorzatą. Drugą z córek, Martę, wydał stary Lubczyc za Macieja Kanię, mieszczanina tarnowskiego i właściciela kopalni w Długoszynie, trzecia, Magdalena, pozostała panną. Obok córek teść Szwajpolta miał dwóch synów, Wawrzyńca i Erazma. Wawrzyniec sprawiał staremu ojcu wiele kłopotów, narażał go na jakieś straty ma-terjalne, tak że z początkiem 1511 roku rada miejska z urzędu naznaczyła mu na opiekunów i rządców majątku syna Erazma i zięcia Fioła. Szwajpolt tego samego roku przenosi się na stałe do Lewoczy i przyjmuje tamtejsze prawo miejskie, wnet jednak jako pełnomocnik żony musiał odwiedzić Kraków, albowiem właśnie umarł teść i przyszło do sporów spadkowych między spadkobiercami starego rzeźnika. Odebrawszy przypadający na żonę dział w kwocie 200 złp.⁵), wrócił Fioł na północne Węgry. Jak długo tam bawił, nie wiemy, w każdym razie co najmniej na lat sześć przed śmiercią znowu przebywa w Krakowie⁶) i tu z końcem 1525 lub z początkiem 1526 roku umiera, jako jego obywatel.

Co się stało z jego żoną Małgorzatą, czy zostały po niej jakie dzieci? Jak dawniej tak i teraz spotyka się w Krakowie

różnych Fiołów i Feilów, więc Piotra Feila konwisarza, przybyłego w roku 1509 z węgierskiej Budy, którego syn Jan był malarzem, dalej Piotra Fioła piwowara, następnie Daniela i Stanisława Fiołów i Jerzego Feyla z Augsburga¹), żadnych jednak śladów pokrewieństwa tych imienników z pierwszym drukarzem słowiańskim nie da się wykazać. Mamy wrażenie, że Szwajpolt pod koniec życia żył samotnie jedynie w towarzystwie kucharki Katarzyny, że żonę gdzieś w Lewoczy utracił. Testament²), który sporządził dnia 7 maja 1525 roku, wspomina o krewnych w rodzinnem Neustadt nad Eisch, o krakowskich zupełnie zamilcza, widocznie ich nie było.

Na podstawie testamentu sądząc, nie zdobył Szwajpolt w życiu swojem majątku. Jakaś sumka pieniężna w lnianym opieczętowanym woreczku, trzy srebrne kubki, z których jeden złocony, 9 łyżek srebrnych, 1 pochwa srebrna z nożami, wreszcie trochę szat stanowi cały jego ruchomy majątek, o nieruchomym nie wiemy, czy jaki posiadał, w każdym razie przez końcowe lata swego życia mieszka w wynajętem mieszkaniu. Utrzymanie jego stanowiła pensja roczna, jaką pobierał od Turzonów, była zaś ona jak na owe czasy wcale znaczna, wynosiła bowiem 62 złp. 12 gr. Cały swój majątek powierza pełnomocnikowi Turzonów na Polskę, Jerzemu Heglowi z Augsburga, który mu roczną pensję wypłaca, po śmierci zaś Fioła spadek po nim ma wydać w ręce rady krakowskiej celem rozdziału między spadkobierców.

W rodzinnem mieście nad rzeką Eisch we Frankonji żyły trzy córki jego brata Achacego : Anna, Małgorzata i Barbara, z których dwie dotknięte były nieuleczalną chorobą, Anna bowiem była ślepą, Małgorzata trędowatą. Dla tych trzech sióstr więc, względnie ich dzieci, przeznacza Szwajpolt ową drobną kwotę pieniędzy i to złoto i srebro, jakie po nim pozostanie. Nie zapomniał również o swej kucharce Katarzynie, której leguje sumkę 16 grzywien⁷), z klasztorów zaś i kościołów krakowskich tylko o św. Franciszku

¹) Estreicher, Günter Zainer, p. 49. Piotr konwisarz pochodził z Budy, przyjął prawo miejskie w roku 1509 (Libri i. c. 1422, p. 110). W roku 1530 przyjmuje prawo miejskie „Petrus Fioł ferber... hic oriundus“. Ibidem, p. 218.

²) Nr. 267.

pamiętał, którego mnichom 6 złp. zapisuje. Tak się przedstawiał stan majątkowy pierwszego słowiańskiego drukarza przy końcu

jego życia.

W maju 1526 roku przybywa do Krakowa Jan „Ffail“ z Neustadt nad Eisch jako pełnomocnik owych trzech córek Achacego Fioła i w ich imieniu odebrał z ratusza spadek po stryju *). W ten sposób więc dzięki testamentowi poznaliśmy dwóch krewnych Szwajpolta : rodzonego brata Achacego i niewiadomo w jakim stosunku do obydwu pozostającego Jana. To byli jego najbliżsi krewni i zdaje się jedyni.

Jan Haller.

Polskie wydawnictwa na zachodzie. — Jerzy Stuchs z Norymbergi urządza Hallerowi drukarnię ksiąg liturgicznych, Kasper Hochfeder z Metzu podręczników. — Inni współpracownicy. — Poparcie duchowieństwa. — Przywilej królewski z roku 1505. — Spór z księgarzami i ugoda z roku 1517. — Losy przedsiębiorstw hallerowskich.

Dnia 30 września 1505 roku król Aleksander nadaje Janowi Hallerowi przywilej, na mocy którego nie wolno było nikomu sprowadzać z zagranicy takich dzieł, które także Haller w swej drukarni wydrukował. Przywilej ten, wychwalający działalność dotychczasową Hallera na polu przemysłu drukarskiego, między innemi podnosi, że ta ars... primum per ipsum Aller cum non mediocribus fatigis et studiose Cracoviae inducta exerceri et conti-nuari coepit²).

Na podstawie tego, co wiemy o Szwajpolcie Fiolu i drukarzach z przed jego czasów, nie możemy uwierzyć, żeby sztukę drukarską dopiero Haller w Krakowie zaprowadził, należy jednak przyjąć, że nie żałował on kosztów ni trudów, aby ją na wyższym stopniu postawić i w Polsce utrwalić. Dotychczasowe bowiem drukarnie były wędrownemi, jakby próbowaniem terenu, czyby się na nim coś stałego nie udało zbudować; z wyjątkiem oficyny Szwajpolta Fioła, którą zupełnie odrębnie należy traktować, nie rozporządzały znaczniejszemi kapitałami, a tern samem nie mogły mieć

‘) Nr. 278. a) Nr. 105.

odpowiednich środków drukarskich, któreby im pozwalały na drukowanie dzieł, treścią i rozmiarami poważniejszych. Lepiej i taniej można było wydawać książki w drukarniach zagranicznych i dlatego też nietylko dzieła treści kościelnej, wymagające specjalnej prasy drukarskiej, ale i zwykłe traktaty teologiczne lub podręczniki szkolne tam się drukuje. Brewjarz więc krakowski w roku 1483 wychodzi we Wenecji, w Moguncji u Schöffera drukują się mszały krakowskie, gnieźnieńskie i wrocławskie w latach 1484 —1499, natomiast mistrza Mikołaja z Błonia teologiczne traktaty i kazania w latach 1485 —1496 wychodzą u Flacha w Sztrasburgu, a Jan Głogowczyk swoje podręczniki filozoficzne publikuje przeważnie w Lipsku. Sam Haller jest tutaj ich nakładcą. O ile chodzi o druki religijne, to wnet Moguncja straciła swoje stanowisko uprzywilejowane na rzecz Norymbergi. Od roku 1494 w historji naszego ruchu wydawniczego odgrywa wybitniejszą rolę tutejsza drukarnia Jerzego Stuchsa z Sulzbachu, z niej bowiem nakładem Hallera, właśnie tego roku, wychodzi Diurnale Cracovien.se i mszał arcybiskupa Fryderyka, a w roku 1498 Brewjarz krakowski. Nawet z początkiem XVI wieku, w roku 1501 i 1502, podręczniki szkolne drukuje Haller w alzackim Metzu, chociaż już posiadał własną drukarnię.

Jan Haller przybył do Krakowa z Rothenburga nad rzeką Tauber we Frankonji i w roku 1491 uzyskał prawo miejskie krakowskie. Księgarz i kupiec winny zapragnął mieć własną drukarnię w Krakowie i w latach 1491—1496 plany swoje urzeczywistnia, z tego bowiem czasu pochodzi Cycerona Cało Maior, drukowany w jego warsztacie. Od końca XV wieku coraz częściej powtarza się nazwisko Hallera jako właściciela drukarni, z której wychodzą różne drobniejsze druki. W latach 1499—1502 przebywa w Krakowie ze swą prasą Jerzy Stuchs z Norymbergi i u niego w roku 1499 Haller drukuje Missale illustris principis Friderici cardinalis, a w roku 1502 w krakowskiej oficynie tego norym-berczyka Breviarium secundum rubricam Cracoviensem. W tym samym roku Stuchs znajduje się już zpowrotem w Norymberdze.

Norymberski ten drukarz, pochodzący ze Sulzbach w Pala-tynacie Górnym, rozpoczął działalność drukarską w roku 1484, drukując dla Antoniego Kobergera. Jak w latach 1499 —1502 w Krakowie, tak w roku 1506 przebywa w Schneeberg, i tu drukuje mszały dla diecezyj hawelberskiej i kamińskiej. Jeszcze

w roku 1518 pracuje w Norymberdze. Warsztat Stuchsa w tem mieście należy do najznakomitszych, szczególniej zaś wielką sławą cieszyły się jego druki kościelne. Jeden z poetów niemieckich już w roku 1488 nazywa go „ozdobą sztuki drukarskiej“ x). Przybycie jego dó Krakowa na tak krótki pobyt, bardzo skromna działalność drukarska w naszem mieście, ograniczająca się wyłącznie do ksiąg kościelnych, należy do prawdziwych zagadek w historji naszego drukarstwa.

Czy przybył z zamiarem założenia własnej drukarni, czy też tylko wezwany przez Hallera dla zorganizowania mu warsztatu ?

Opuścił Kraków Stuchs, aby zrobić miejsce nowemu przybyszowi, Kasprowi Hochfederowi z Metzu, u którego Haller również drukował swoje wydawnictwa. Bawarczyk ten, pochodzący z Heilsbronn, już w latach 1473 —1478, o ile nie dłużej, pod nazwiskiem Kaspra Bawara jako pierwszy drukarz krakowski był czynnym, od roku 1485 do 1498 bawi w Norymberdze, następnie 1501 — 1502 w Metzu posiada warsztat drukarski, a od roku 1503 do 1505 drukuje dość wiele w Krakowie sam lub na spółkę z Hallerem. W latach 1509—1517 spotykamy go znowu w Metzu. Nieznanemi są miejsca jego działalności z lat 1478—1485 i 1506 do 1509, to jest, dokąd się udał po pierwszym i po drugim pobycie w Krakowie. Druki Hochfedera mają charakter przeważnie²) podręcznikowy zarówno z filozofji, przyrody, jak i humanjorów.

Jeżeli teraz weźmiemy pod uwagę owe słowa przywileju królewskiego, nadanego Hallerowi w roku 1505, opowiadające o trudach, jakie przeszedł, urządzając studiose w Krakowie swoją drukarnię, to mimowoli przychodzi na myśl, czy Jerzego Stuchsa i Kaspra Hochfedera celowo nie sprowadził Haller, aby mu urządzili drukarnię i wykształcili dobrych zecerów. Stuchs miał zorganizować warsztat dla drukowania ksiąg kościelnych, Kasper Hochfeder prasę podręcznikową, obydwaj bowiem w tych właśnie działach drukarstwa byli specjalistami. I rzeczywiście. Wprawdzie po powrocie do Norymbergi Stuchs drukuje w swojej oficynie Brewjarz wrocławski (1502) i Mszał krakowski (1503), były to już

J) Voullième E., Deutsche Drucker des XV Jahrhunderts. s) W roku 1494 wydrukował : Breviarium tripartitum Cracoviense, Gnes-nense et Posnaniense Gaspar Hochfeder arte sua impressoria, duce ас fortuna comité. Estreicher, Bibliograf ja polska, t. XIII, p. 336.

jednak ostatnie zamówienia z Polski. Od tego czasu krakowska drukarnia Hallera podejmuje się wszelkich druków kościelnych, więc niedatowany Psalterium Vladislaviense, więc mszały krakowski i wrocławski w roku 1505, a gnieźnieński w roku 1506, w latach zaś 1507, 1509, 1510, 1512, 1514, 1515, 1519, 1523 i 1524 mszały, brewjarze i agendy różnych polskich diecezyj. Od czasów zaś pobytu w Krakowie Kaspra Hochfedera potężnieje ruch wydawniczy podręczników szkolnych w jego własnej drukarni, tak że słuszną się nam wydaje łączność rozrostu hallerowskiej oficyny i postawienie jej na tej wyżynie, na jakiej się zachodnie przedsiębiorstwa drukarskie znajdowały, z pobytem w naszem mieście tych dwóch zachodnio - niemieckich specjalistów, zwłaszcza, że każdy z nich o tyle tylko coś dla Polski drukował, o ile Haller dał mu robotę.

Zarządcami w drukarni Hallera po opuszczeniu Krakowa przez Hochfedera byli drukarze, sprowadzeni z wysoko pod względem sztuki drukarskiej stojących oficyn bawarskich i alzackich. Przede-wszystkiem więc Florjan Ungler, zwany także Bawarem, który około 1510 roku własny warsztat zakłada, a przynajmniej odtąd różne druki swojem nazwiskiem podpisuje, następnie Wolfgang Lerm z Pfaffenhoffen, pracujący poprzednio w jednej z drukarń sztrasburskich, dokąd Haller się udał i specjalnym kontraktem zobowiązał go do przybycia do Krakowa¹). W roku 1512 kontrakt zostaje rozwiązanym, Lerm poczyna pracować na własną rękę, podobnie jak to już uczynił Ungler; obydwaj nawet wiążą się razem jako drukarze i księgarze, pod patronatem jednak Hallera, który również do spółki należy. Co więcej, dowiadujemy się, że drukarnia, w której obydwaj drukują, w domu Hallera się znajduje. Lerm porzucił później zawód drukarski, zajął się więcej korzyści przynoszącym handlem i wyszynkiem wina, Ungler pozostał wiernym swojemu zawodowi i spółce z Hallerem, który wiele wydawnictw swoich u niego drukuje.

Działalność Hallera jako drukarza, początkowo bardzo bogata, później — od czasu otwarcia drukarni przez Unglera — stale się zmniejsza, zwłaszcza zaś od końca drugiego dziesięciolecia XVI wieku, kiedy również Wietor założył w Krakowie swój warsztat, aż wreszcie pod koniec jego życia ogranicza się do paru druków rocznie.

‘) Nr. 157.

Haller w pierwszym rządzie był wielkim kupcem winnym, handlował także wołami, a obok tego prowadził różne inne przedsiębiorstwa handlowe i przemysłowe. Posiadał więc największą w Krakowie księgarnię, następnie zaś, aby się uniezależnić od obcych i krajowych dostawców papieru, około roku 1510 po śmierci papiernika Matysa Kocha z Reutlingen nabywa jego papiernię na Prądniku Czerwonym, która się odtąd Hallerowską nazywa. Książki oprawiał i broszurował mu introligator Piotr Wald, z którym po pewnych nieporozumieniach w roku 1511 zawarł umowę, dokładnie określającą ceny za oprawę różnych książek, jak mszały papierowe i pergaminowe, brewjarze, diurnalja, różne podręczniki, jak Donatus, Computa Alexandri etc. W okresie dwuletnim obowiązanym był Haller dostarczyć roboty za 100 flor.*). Piotr Wald zresztą nie był jedynym introligatorem, z którego pracy ten drukarz i księgarz korzystał. Wiemy bowiem, że pracował dla niego również inny krakowski introligator, niejaki Henryk Sussemund⁸), któremu zresztą — podobnie jak i Waldowi — także Florjan Ungler roboty dostarczał.

Haller umiał dbać o swoje interesy. Z duchowieństwem, które tak wiele potrzebowało mszałów, brewjarzy, agend, psałterzy, gra-duałów, utrzymywał jak najlepsze stosunki, stał się dla niego jakby nadwornym dostawcą wydawnictw kościelnych, od niektórych biskupów uzyskuje w tym kierunku specjalne przywileje. Więc w roku 1494 arcybiskup gnieźnieński i biskup krakowski Fryderyk nadaje mu przywilej na wyłączne prawo sprzedawania i wydawania przez pewien okres czasu Mszału krakowskiego, w latach zaś 1505, 1508 i 1509 kapituła krakowska i biskup Jan Konarski pod grozą kar kościelnych i pieniężnych nakazują duchowieństwu kupować brewjarze i mszały krakowskie tylko u Hallera. Podobny przywilej na diecezję gnieźnieńską otrzymał w roku 1506 od arcybiskupa Andrzeja Róży Boryszewskiego i wogóle każde wydanie mszału czy jakiegokolwiek brewjarza obwarowanem było odpowiednim przywilejem⁹). Przywilej opiewał zwykle na 6—10 lat.

Daleko jednak większe znaczenie miał dla Hallera przywilej królewski z roku 1505, zakazujący przywozić do kraju z zagranicy

») Nr. 134.

Krakowscy księgarze rozpoczęli z nim walkę. Było ich trzech naówczas, posiadających własne samodzielne interesy : najobrotniejszy i główny rywal Hallera Marek Szarfenberg ze Śląska, Mel-chjor Frank z Augsburga i Jan Bajer z Bawarji. Jak długo trwał spór, niewiadomo, dość, że w roku 1517 Haller zrzeka się swego przywileju i między nim a owymi trzema księgarzami przychodzi do ugody na podstawie następujących warunków : Obydwie strony uzyskują prawo swobodnego wydawania jakichkolwiek dzieł, z tern jednak zastrzeżeniem, że gdyby któryś z księgarzy przedrukował książkę, dawniej przez Hallera opracowaną i wydaną, w takim razie obowiązanym był Hallerowi dać x/₄ całego nakładu, on zaś ze swojej strony dostarczy mu wzamian innych równorzędnych książek w ten sposób, że za każdych 11 ma dać Haller egzemplarzy 10, czyli że 1 egzemplarz na 10 stanowił jego zysk. Natomiast wszelkie inne książki, których własnym kosztem nie przygotowywał do druku, ale je wprost przedrukowywał, wolno było również innym nakładcom swobodnie przedrukowywać lub gdzie indziej drukowane do Krakowa i wogóle do Polski sprowadzać. Ugoda obowiązywać miała nietylko wymienionych trzech księgarzy, ale i wszystkich

takich dzieł, które również przez niego w Krakowie były wydane. Przywilej ten był niewątpliwie dla rodzącego się przemysłu drukarskiego w Polsce niezbędnie potrzebny, uniemożliwiał bowiem w ten sposób konkurencję obcych drukarzy i księgarzy, ale Haller uzyskiwał przez to jakby monopol drukarski i księgarski w Polsce, skoro sam mógł zagranicą drukować i jakiekolwiek książki przez innych tam wydane do kraju sprowadzać lub je przedrukowywać i na tej podstawie obcych edycyj tego samego dzieła do Krakowa nie dopuszczać. Przywilej ten stał się bardzo przykrym i niewygodnym nietylko dla obcych księgarzy i nakładców, ale także dla miejscowych, zdanych prawie zupełnie na łaskę Hallera, zwłaszcza, że początkowo był on jedynym drukarzem w Krakowie, później zaś nieco działają wprawdzie również Wolfgang Lerm i Florjan Ungler, pozostają oni jednak w zależności od Hallera, drukują przecież w warsztacie, w jego domu się znajdującym, i przede-wszystkiem jego wydawnictwa. Z przywileju swego miał korzystać Haller tak długo, dopóki tylko sztuką drukarską będzie się zajmował *).

») Nr. 105.

innych następnych, którzyby kiedykolwiek w Krakowie się osiedlili, inaczej Haller uważałby się za zwolnionego od zobowiązań i wróciłby do korzystania ze swego przywileju l).

Za zasługi około rozwoju drukarstwa otrzymał od króla Aleksandra i jego następcy Zygmunta Starego przywilej, zwalniający go od wszelkich podatków, nawet czopowego, co dla niego, jako kupca winnego, szczególniejszą przedstawiało wartość²). Tego rodzaju przywileje przysługiwały później tylko tym, którzy uzyskali serwitorjat, stali się sługami królewskimi; jako rzemieślnicy lub dostawcy towaru podlegali oni tylko jurysdykcji królewskiej. I Haller więc musiał być sługą królewskim i nadwornym drukarzem, jakkolwiek z tym tytułem nigdy go nie spotykamy.

Jako pierwszy stały drukarz krakowski i polski, przede-wszystkiem zaś jako nakładca różnych dzieł przeważnie o charakterze podręcznikowym najrozmaitszej treści, stał się Haller potężną dźwignią ruchu umysłowego w Polsce na przełomie wieków XV i XVI, z nabożeństwem też do niego odnoszą się autorowie podręczników, którymi ten wielki księgarz i drukarz raczył się zaopiekować i w przedmowach wielbią go, nazywając fautor hu-manissimus virorum doctorum.

Wielki kupiec i przedsiębiorca przemysłowy, jakim był Haller, posiadał też odpowiednie wpływy w mieście: od roku 1508 wchodzi przecież w skład rady, a najstarszy syn jego, Franciszek, wykształcony zagranicą, skąd wrócił doktorem medycyny³), został pisarzem miejskim czyli kierownikiem miejskiej kancelarji obok Mikołaja Jaskiera.

Przedsiębiorstwa, stworzone przez Hallera, nie zdołały się utrzymać w rękach rodziny. Trzech synów i trzy córki miał z żony Barbary Kynost: Franciszka, Stefana⁴), Stanisława, Barbarę, Annę i Katarzynę⁵). Żaden z synów nie chce się zajmować przemysłem

0 Nr. 203.

²) Nr. 108, 112.

⁸) W roku 1506, zapisał się na uniwersytet krakowski (Album studioso-rum II, p. 97), w roku 1515 został magistrem filozofji (Muczkowski, Statuta пес non liber promotionum, p. 160). Umarł w roku 1527, zostawiając dwóch synów: Krzysztofa i Jana.

⁴) W roku 1509 zapisał się na uniwersytet krakowski, obok imienia jego czytamy tam (Album studiosorum II, p. 116), dopisek „mercator, obiit peste cum uxore 1543".

s) Nr. 343, 344.

drukarskim, ani prowadzić handlu księgarskiego. Prawdziwą pomocą w jego pracach był zięć Jan Helbling, przybyły z Wissemburga nad Renem, mąż najstarszej córki, Barbary. Niestety — w roku 1521 umiera i odtąd poczyna upadać sławna i zasłużona oficyna halle-rowska. Wdowa po Helblingu wyszła następnie za mieszczanina i rajcę Mikołaja Stano. Najmłodsza z córek, Katarzyna, była żoną również wissemburczyka i kupca krakowskiego Jana Lembocha, średnia zaś, Anna, została żoną Walentego Grosza. Ten właśnie z zięciów w roku 1534, kiedy przyszło do działu spadkowego, dostaje papiernię prądnicką¹), księgarnię zaś wraz z firmą zakupił dotychczasowy jej kierownik Jan Butner, pochodzący z Błonia, z żoną Krystyną Blaszkówną.

Co się stało z drukarnią, nie mamy wiadomości. Po śmierci Hallera w roku 1525 ²) przez lat trzy prowadzi ją wdowa Barbara, następnie znika po niej wszelki ślad. Zdawało się, że jego miejsce zajmie drukarz Jan Małecki z Sącza, który przy poparciu Andrzeja Krzyckiego, znanego protektora rodzimego elementu, uzyskał przywilej na wyłączne prawo drukowania kalendarzy krakowskich, pod tym jednak warunkiem, że najpóźniej do Wielkanocy 1526 roku otworzy własną drukarnię. Małecki zawiódł nadzieje biskupa; stanowisko Hallera dostało się w udziale Hieronimowi Wietorowi, który z Wiednia na stałe przeniósł się do Krakowa i został nadwornym drukarzem Zygmunta Starego i jego kancelarji. Obok Wietora zaś występuje i prawie od początku samego z nim współzawodniczy również znamienity drukarz, Maciej Szarfenberg. Wobec tych dwóch drukarzy nietylko były kierownik hallerowskiej oficyny Wolfgang Lerm z Pfaffenhoffen, ale nawet sam Ungler do pewnego stopnia pozostaje w cieniu.

Florjan Ungler.

Pochodzenie. — Spółka z Hallerem i Lermem. — Procesy Unglera. — Koleje Wolfganga Lerma. — Stosunki rodzinne. — „Florianowa vidua“. — Testament.

Charakter drukarni.

Jak Kasper Hochfeder, Szwajpolt Fioł, Jerzy Stuchs i Haller, tak samo i Florjan Ungler pochodził z południowych Niemiec, był

’) Chociaż również Stanisław Haller pozostawał w jakichś stosunkach z młynem prądnickim. Por. nr. 549, 552.

²) Że umarł w roku 1525, wypływa z nr. 273.

Bawarczykiem. Florjanem Bawarem nazywają go akta konsystorskie w Krakowie w roku 1512, a również sam swoją narodowość czy pochodzenie oznaczył na swym polskim druku z roku 1522 p. t. Żywot Pana Jezu Krista, wreszcie w 18 lat później w przedmowie do Farrago acłionum Jana Cervusa Tucholczyka czytamy, że pierwsze wydanie tej książki wydrukował Florianus Unglerius origine Ba-varus. Z jakiej jednak miejscowości swej bawarskiej ojczyzny pochodził, żadne źródło nie daje nam bliższego wyjaśnieniax).

Co najmniej w roku 1510 rozpoczął on w Krakowie swoją działalność jako samodzielny drukarz²), dopiero jednak w roku 1511 zdobywa sobie większe znaczenie, z tego bowiem roku dochowało się do naszych czasów 6 jego druków, w następnych zaś trzech latach ich ilość roczna nawet się podwaja. Drukuje sam własnym nakładem albo na spółkę z Lermem i Hallerem, po wycofaniu się zaś Lerma z zawodu drukarskiego tylko z tym ostatnim pozostaje w spółce, którą się co pewien czas odnawia; w roku 1520 np. przyszło do obliczenia zysków i strat i przedłużenia spółki na czas dalszy³). Jakim jednak był jej charakter, jak wyglądał sam kontrakt, o tem brak nam wszelkiej wiadomości. To pewne, że Haller znaczną ilość swoich wydawnictw w drukarni Unglera drukuje, że na tych wydawnictwach głównie drukarnia Unglerowska się opierała, tak dalece, że w roku 1525, roku śmierci Hallera, liczba druków unglerowskich nagle spadła do 2, a w roku następnym nawet żadnego bibljografja nie ma do zanotowania. Dopiero w latach następnych powoli przychodzi do równowagi.

Prawo miejskie przyjął w roku 1511 ⁴) i od tego czasu dość często spotykamy się z jego nazwiskiem w aktach miejskich krakowskich. Więc najpierw w tym roku dłużen jest jakiemuś Grzegorzowi Berenfuss sumę 33 flor. 5 gr., następnie papiernik Stefan z Lignicy mianuje go swoim pełnomocnikiem dla ściągania długów,

*) Nr. 150, 487. Dnia 16 lutego 1537 roku bibljopola krakowski Jan Büttner odpowiada przed sądem „ob non satisfactionem aresto pro Floriano Monach o“ w sprawach jakichś należytości cłowych. Coby jednak za jeden był ten „Florianus Monachus“, nie wiemy. Por. nr. 380.

²) Almanach ad annum incarnationis domini 1511... Impressum Cracovie per Florianum Ungleb. Venumdatur apud dominum Schikowicz, Melchiorem et Marcum. Estreicher, Bibljografia polska XIV, p. 439.

³) Nr. 222. *) Nr. 138.

zwłaszcza od Marka Szarfenberga ⁷), w roku 1512 znowu Garsias Quadros pożycza mu 4 flor.²). Wybitny ten Hiszpan, jako profesor prawa na uniwersytecie krakowskim, właśnie w tym roku drukuje Breviarium iuris utriusque, może więc powyższa pożyczka z tym faktem pozostaje w jakimś związku. Z końcem następnego roku zobowiązuje się Ungler mistrzowi Jakóbowi z Iłży najdalej na wielki post ukończyć druk Panormity³). Nie wiemy, czy przyrzeczenia dotrzymał, w każdym razie żaden tego rodzaju druk z tego czasu się nie dochował.

Sprawy, z jakiemi Ungler występuje, są drobne, dotyczą niewielkich sum pieniężnych i pozwalają nam poznać paru jego współpracowników. Współpracownikiem więc Unglera, podobnie jak i jego dawnego pryncypała a następnie wspólnika, Hallera, był introligator Piotr Wald⁴); w drukarni jego czy też przy rozprzedaży książek zajętym jest jakiś Marcin⁵) zwany księgarzem lub drukarzem, którym zapewne był Marcin Zybenaicher, późniejszy zięć Marka Szarfenberga. W tym samym czasie jako introligator zajętym u niego jest student Sebastjan, któremu dłużnym pozostaje sumę 4 flor. za robotę °), w jego drukarni pracuje również drukarz i wspólnik Jan z Sącza, inaczej Sandeckim zwany, o którym skądinąd później się dowiadujemy, że się właściwie Małeckim nazywał. On zapewne kieruje prasą polską w drukarni Unglera, bo w roku 1522 na Żywocie Pana Jezu Krysta, wydanym nakładem Hallera, jako drukarze podpisani są: Florjan Bawar i Jan Sandecki. W następnym roku przychodzi do procesu między nimi o 7 flor. i 6 gr. zapłaty. Zgodzono się na 3¹/₂ flor., na zabezpieczenie zaś tego długu złożył Florjan jako zastaw jakieś typy drukarskie (caractères ereos), nie wykupił ich jednak w oznaczonym czasie, wobec czego Sandecki pospieszył sprzedać je za 4 gr. Hieronimowi Wietorowi⁷).

Dawniejszym, a zdaje się uczciwszym współpracownikiem i spólnikiem Unglera był wspominany już Wolfgang Lerm, po-

ł) Nr. 139.

²) Nr. 152. s) Nr. 166.

⁴) Nr. 156. l) Nr. 178, 179.

⁶) Nr. 184, 186, 188.

’) Nr. 243, 245-248, 250-253, 255-258.

chodzący z Pfaffenhoffen w Alzacji, miejscowości, leżącej mniej więcej w połowie drogi między Sztrasburgiem a tak dobrze znanym w historji patrycjatu krakowskiego Wissemburgiem. Po rozwiązaniu w roku 1512 kontraktu z Hallerem¹⁰), u którego przez czas jakiś pracował jako kierownik jego warsztatu, próbuje sił na własną rękę jako Wolfgang, Wolfgang z Pfaffenhoffen lub Sztrasburga (Argentina), a przedewszystkiem na spółkę z Unglerem, z którym w latach 1513 — 1514 drukuje i podpisuje 6 znanych druków, a cztery tylko sam. Wnet jednak porzuca zawód drukarski; po roku 1514 jeszcze wielokrotnie nazywanym jest naprzemian drukarzem lub księgarzem, drukarni jednak własnej nie posiada, na własną rękę niczego nie drukuje, nie wiemy nawet, czy się zajmuje księgarstwem. W każdym razie ugoda księgarska z roku 1517 o nim nie wspomina, a właśnie w tym roku przyjął on prawo miejskie. Przerzucił się Wolfgang do zyskowniejszego handlu winem, otworzył sobie szynk, w którym za szynkwasem siedzi teraz Wolfgangus caupo vini, quondam librorum impressor, a do jego handlu zaglądają krajanie, jak doktór medycyny Jan ze Sztrasburga lub malarz nadworny Sebald Singer z Norymbergi¹¹). Handel Lerma znajdował się w bardzo dogodnym punkcie, bo najpierw w domu książąt mazowieckich, na rogu ulicy Wiślnej, a kiedy lokal ten musiał w roku 1531 opróżnić ¹²), wynajął sobie sklep w domu Karniowskiego czyli Pod Barany, który po śmierci ojca w dalszym ciągu dzierżawi syn Stanisław¹³). O stosunkach jego majątkowych wiemy tylko tyle, że przy ulicy Stolarskiej posiadał połowę domu, zwanego jeszcze od początku XV wieku Abramowskim¹⁴) ; szukał też za przykładem Szwajpolta Fioła szczęścia w przedsiębiorstwach górniczych i od jego szwagra Macieja Kani nabywa dział kopalniany w Długoszynie¹⁵). Syn Lerma, Stanisław, żonatym był z Agnieszką Zytówną, z którą miał kilkoro dzieci, wszystkie jednak pomarły prócz córki Agnieszki. Wyszła ona za znanego tłumacza na język polski różnych dzieł łacińskich, właściciela kalwińskiej drukarni w Brześciu Litewskim, Cyprjana Bazylika¹), którego w roku 1557 Heraklides Jakób Bazylik, książę Samos, margrabia na Paros i despota wołoski, miał przyjąć do swego herbu i nazwiska.

Tak więc Wolfgang Lerm jako drukarz zawiódł nadzieje, stworzył sobie jednak warunki dostatniego bytu. Ungler natomiast, który pozostał przy swoim drukarskim zawodzie, przez całe życie nie mógł wybrnąć z trudności finansowych. Kiedy się czyta o tych drobnych długach, z któremi tak trudno przychodzi mu się uporać, czuje się niemal tę ciężką walkę, jaką musiał z przeciwnościami prowadzić, że mu brakowało gotówki na konieczne nawet wydatki. W roku 1517 Mikołaj Mosiądz występuje z żądaniem zwrotu długu 13V2 flor., na co Ungler jego wysłannikowi taką daje odpowiedź: „Wiem, że dłużen mu jestem, lecz narazie nie mam pieniędzy, przeto proście go, by zechciał poczekać do stosownego czasu, a ja się z nim ugodzę“ ²). Z warsztatem swoim przenosi się z miejsca na miejsce; najpierw znajduje się on przy ulicy Wiślnej³), potem w domu Hallera⁴), następnie w domu Erazma, biskupa płockiego, i przy ulicy Szczepańskiej⁶) ; umiera zaś Ungler w roku 1536 in domo Colaczkowe in platea bursarum, zapisując cały majątek ruchomy i nieruchomy żonie Helenie⁶). Dwukrotnie się żenił. Pierwsza żona, Magdalena Wąsówna, umarła mu jeszcze w roku 1522⁷), druga, Helena⁸), zwana zwykle Florjanową impressorową, przeżyła męża o lat piętnaście.

*) Advoc. Crac. 183, p. 18, r. 1570.

²)    Nr. 204.

³)    Nr. 150, 152. Również w Epithalamion Pawła z Krosna czytamy: per Florianum Unglerium in platea Wislensi, 1512. Wierzbowski, Bibliografia polska XVI wieku, nr. 871.

Wolfgangiem Lermem drukuje Efemerydę Jana

wraz z

⁴)    W roku 1514 Głogowczyka: in domo Haller.

*) Nr. 229.

e) Nr. 369.

⁷)    Nr. 233.

⁸)    Z jakiej rodziny pochodziła, niewiadomo, to pewne, że była szlachcianką, bo Jan Cervus Tucholczyk w roku 1540 o niej się wyraża: „matronae nobili familia natae“. Por. Estreicher, Bibliografia polska t. XIV, p. 125 — 129. Zdaje się, że ją wziął Ungler z dworu Tęczyńskich, bo „Historie o ziwocie y znamienitych sprawach Aleksandra wielkiego“ przypisuje Unglerowa Annie Bohuszównie Tęczyńskiej, starościnie lubelskiej, przyczem powiada, że „W. M. raczysz być małżonką Imci pana Stanisława Tęczyńskiego, którego domu iam iest dawna sługa“. Por. Lelewel J., Bibliograficznych ksiąg dwoje I, p. 90.

Pomimo tego, że Ungler umarł jeszcze w roku 1536, aż po rok 1541 ze względów handlowych druki pod jego nazwiskiem wychodzą i dopiero od tego czasu w jego miejsce wchodzi: vidua Ungler, vidua Floriani lub po polsku : Unglerowa wdowa. Drukarnię mężowską prowadzi Florjanowa przy pomocy starszych czeladników. W roku 1538 kierownikiem jej drukarni jest Stanisław z Zakliczyna, z którym w grudniu poprzedniego roku zawarła odpowiedni kontrakt¹). Złożył on wówczas Unglerowej przed radą miejską przyrzeczenie, że pilnie, bez niepotrzebnych odpoczynków i próżnowania będzie zawód drukarza u niej sprawował, wszelkich sporów i kłótni ze służbą i domownikami unikał. W lat cztery później drukarzem u Unglerowej spotykamy jakiegoś Jakóba, zatrudnionego poprzednio w oficynie Hieronima Wietora²), a Methodus confessionis w roku 1546 u Florjanowej drukuje Gregorius Przevorscensis typographus, officinae Unglerianae praefectus, dedykując to dzieło jakiemuś swemu patronowi lub nawet krewnemu, Franciszkowi Przeworskiemu, proboszczowi bożogrobców przeworskich. Jest nim niewątpliwie ten sam Grzegorz, który już dwa lata temu (rok 1544) jako typographus in officina Ungleriana typographic wydrukował Jana Spangenberga Trivii erotemata hoc est: grammaticae, dialecticae, rhetoricae, przypisując traktat o dialektyce bonae indolis adolescenti Ioanni Luhomelski³)„ Pod koniec życia Unglerowej zarządzał drukarnią jakiś Maciej, właśnie w roku 1551, kiedy wskutek jakiegoś nieszczęśliwego wypadku śmiertelnie zachorowała, znajdujący się w Lublinie wraz ze wszystkiemi rejestrami książek i długów. Nie znamy zresztą bliższych wiadomości o losach tych drukarzy; przypuszczamy tylko, że owym Maciejem w służbie Unglerowej był chyba znany i poważany Maciej Wierz-bięta, który wnet potem własną drukarnię przy ul. Sławkowskiej otworzył. Ze znanych drukarzy krakowskich spotykamy w jej służbie także przechrztę Pawła Halicza; w roku 1538 z polecenia swej pani udaje się on do Wrocławia, aby od tamtejszego księgarza Nikła Hekela odebrał dług, jaki Hekel pozostał dłużnym jej zmarłemu mężowi⁴). Przypuszczamy, że drukarz ten nie posiadał

’) Nr. 402, 434.

’) Nr. 316, 427, 428, 473, 474.

³)    Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 126, 1225.

⁴)    Nr. 414.

własnego warsztatu, ale wydawnictwa swoje w drukarni Ungle-rowej odbijał.

Unglerowa nie zostawiła żadnych dzieci ani nawet żadnych krewnych, bo — jak powiada w swym testamencie — wszyscy wymarli, i przeto adoptowała jakąś dziewczynkę imieniem Anna, której zapisuje 100 flor., oddaje jej wszystkie sprzęty, szaty, klejnoty, a także warsztat drukarski, o ileby się jej trafiło wyjść za drukarza. W przeciwnym razie poleca go sprzedać, z otrzymanej zaś gotówki ma się wychowanicy jeszcze 50 flor. dołożyć. Na wychowanie oddaje ją doktorowej Noskowskiej, którą prosi o opiekę nad nią i zapewnienie jej odpowiedniego wykształcenia. Znaczne legaty przeznacza na dzieła miłosierdzia; 200 złp. bowiem zapisuje mnichom z klasztoru św. Agnieszki na ryby w czasie czterdziestodniowego postu, na szpital św. Sebastjana 100 złp., wreszcie po 20 złp. na restaurację sklepienia w kościołach św. Anny i św. Franciszka. Pieniądze na ten cel ma się zebrać ze sprzedaży książek. Nie wymienia ich jednak wszystkich, bo rejestra zabrał ze sobą czeladnik Maciej do Lublina, wspomina tylko Chronicorum noviter excussorum et elaboratorum 500 exemplaria, po 3 wiardunki każdy egzemplarz, dalej Petri de Crescentiis 400 exemplaria, po 1 złp., wreszcie ogólnie mówi o non parva copia aliorum librorum scho-lasticorum, których liczby ani tytułów nie pamięta *).

Sporządzony został jednak inwentarz²) książek po niej pozostałych. Spotykamy w nim już nie 500 ale 404 egzemplarzy Bielskiego Kroniki świata, zanotowane tu jako Chroniki polskie, Petri de Crescentiis exemplaria polonicalia jest jeszcze 383, następnie wylicza 500 egzemplarzy Ianicii Carmina, zapewne Tristium liber, która się właśnie około tego czasu ukazała, 280 egzemplarzy Cobili-niusa Grammatical może raczej Compendium logicae, który to podręcznik w roku 1549 drukarnię Unglerowej opuścił lub z dawniejszych wydawnictw tej oficyny resztki, jak De reservatione a peste, 36 egzemplarzy, może Jakóba z Baru : De regimine a peste z roku 1543, dalej Methodus Confessionis z roku 1546 znajduje się jeszcze w księgarni w liczbie 50 egzemplarzy, a obok tego bardzo wiele takich książek, których pochodzenie trudno zbadać. Ze zdziwie-

ł) Nr. 556.

³) Wydany przez Artura Benisa w Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. VII, r. 1892, p. 39—55.

niem też widzimy tutaj 233 sztuk Honteri Grammałica, o której wiemy, że właśnie w latach 1548 i 1551 Szarfenberg Hieronim ją wydrukował, tak samo 400 egzemplarzy Quaestiones musicae, w tej samej drukarni wydane, dzieła Teobalda Billicana, które również Szarfenberg lub drukarnia Wietora z wielką skwapliwością drukuje, Dialektykę i Retorykę Spangenberga w znacznej ilości egzemplarzy, jakieś Rudimenła grammałices w 500 egzemplarzach (Zaborowski z roku 1546?) i Rudimenia grammałices Lupuli w 456 egzemplarzach, Dykcjonarza Murmeljusza 300 egzemplarzy. O wszystkich tych dziełach wiemy, że w latach 1546—1550 wyszły z drukarni Szarfenberga względnie Wietora, Pieśń o bożym umęczeniu zaś, występującą w inwentarzu jako Piessn de Passione Domini w ilości 200 egzemplarzy, opublikował w roku 1550 Łazarz Andry-sowicz. I wiele innych dzieł i broszur spotykamy w ilości kilkuset sztuk w języku polskim i łacińskim, co do których przeważnie nie-zawsze można powiedzieć, z jakiej drukarni wyszły i kiedy.

Ogółem inwentarz książek Unglerowej, oprawnych i nie-oprawnych, wydawnictw własnych i obcych, liczy przeszło 15,000 egzemplarzy. W największej ilości na składzie znajdowały się Sebalda Heydena Formulae puerilium colloquiorum germ, polon, ungar., które inwentarz krótko oznacza jako : Colloquia puerilia. Było ich 740 egzemplarzy, niewiadomego wydania¹).

Trudno sobie wyobrazić, żeby prawie całe nakłady drukarni Szarfenbergów lub Łazarza względnie nawet Wietora znalazły się w magazynach wdowy po Unglerze. Raczej należy przypuścić, że jako przedruki z Unglerowej drukarni pochodziły. Drukował przecież Ungler lub jego wdowa brewjarze gnieźnieńskie, drukował nawet postylle, których obecnie nie znamy.

Drukarnia Unglerowa w wysokim stopniu zasłużyła się około rozwoju kultury polskiej. Ona przecież pierwsza poczęła drukować książki w języku polskim²) i wydrukowała ich tyle, co żadna inna ze współczesnych, pierwsza też miała wydać kartę geograficzną Polski w opracowaniu Bernarda Wapowskiego, w roku 1526.

Zwłoki Unglera i wdowy po nim, Heleny, spoczęły w kościele OO. franciszkanów.

*) Znane wydanie pochodzi jeszcze z roku 1535.

²) Bernacki Ludwik, Pierwsza książka polska, studjum bibljograficzne z 86 podobiznami. Lwów 1918.

Wietor, Łazarz i Januszowski.

Nazwisko i pochodzenie. — Studja krakowskie. — W Wiedniu, drukarni w Krakowie. — Koniec oficyny wiedeńskiej. — Wysoki poziom jego warsztatów.

Założenie

Stosunki rodzinne.

Drukarnia Wietorowa zamienia się na Łazarzową. — Łazarz Andrysowicz i żona Barbara Wietorowa. — Syn Jan Ła-zarzowicz Januszowski. — Świetne czasy drukarni. — Stosunki z Andrzejem Nideckim. — Kłopoty finansowe. — Szlachectwo. — Architypograf. — Uczony i ksiądz. — Koniec drukarni Łazarzowej.

W jednem ze swych wydawnictw Hieronim Wietor podaje, że rodzinnem jego miejscem jest śląskie miasteczko Liebenthal, niedaleko Jeleniej Góry (Hirszberg) ku granicy czeskiejx). W humanistycznej gwarze Liebenthal nazywa się Philovallis, stąd ten drukarz przydomku Philovallensis używa, chociaż i nazwisko Wietor jest tylko tłumaczeniem niemieckiego Büttner lub Böttcher; po polsku nazywałby się Bednarzem.

Jeden z najznakomitszych to drukarzy Wiednia i Krakowa.

W młodych swych latach przybył na studja na krakowski uniwer- „ sytet, w roku 1497 zapisał się do Metryki uniwersyteckiej jako Ieronimus Augusłini de Liebenthal i w dwa lata później uzyskał nawet stopień bakałarza nauk wyzwolonych²). Trudne warunki utrzymania zmusiły go do szukania sobie chleba w innym zawodzie, w sztuce drukarskiej, i ściśle z niem związanem introligatorstwie ³). Nie przypuszczał, że dla tego zajęcia ubocznego poświęci karjerę naukową, że na stałe pozostanie drukarzem.

W Krakowie z wszechpotężnym naówczas Hallerem trudno było wytrzymać konkurencję i przeto nie tutaj, ale w Wiedniu rozpoczął Wietor działalność jako samoistny majster. Miasto to, dużo większe od Krakowa, jedno z środowisk ówczesnego ruchu naukowego i humanistycznego, posiadało naówczas jedną tylko drukarnię, którą od roku 1492 do 1519 prowadził Jan Winterburger z Winterburga, położonego niedaleko Kreuznach w hrabstwie Sponheim, czyli jak się sam po łacinie podpisywał: De hiberna aice

‘) W „Panegirici ad divum Ladislaum Pannoniae regem et sanctum Stani-slaum praesulem“, dziele Pawła z Krosna, wydanem w roku 1509 przez Wietora. Książka ta, to niejako bilet wizytowy, którym Wietor daje się poznać światu drukarskiemu i księgarskiemu.

²)    Muczkowski, Statuta necnon liber promotionum, p. 126.

³)    Wisłocki, Acta rectoralia, nr. 1970, 1975, 2002, 2003, 2139.

haiid procul a ripis Rhenanis et orbe inventrice et parente impres-soriae artis Maguntiaco. Winterburger dorobił się majątku na drukarstwie, drukarnia jego jednak nie była wolną od pewnych braków, nie rozporządzała np. czcionkami greckiemi, tak, że tekst grecki, w jego wydawnictwach występujący, jak np. w Ausona: De ludo sepiem sapientum lub w Epistoła s. Hieronymi ad magnum oratorem verbis de legendis et audiendis poetis, poprostu wypuszczano¹⁶). W tej to drukarni chyba pracował na wiedeńskim gruncie Wietor i w niej w roku 1509 drukuje pierwsze swe wydawnictwo: Pane-girici ad divum Ladislaum Pannoniae regem et sanctum Stani-slaum praesulem etc., pióra poety krakowskiego Pawła z Krosna¹⁷). W następnym już roku posiada własny warsztat drukarski, od samego początku wydawnictwami swemi ściśle związany z Polską. Wydanie podręcznika szkolnego Jana Stobniczki p. t. Paruulus philosophiae naturalis, z roku 1510, widzimy ozdobione polskiemi herbami, a drzeworyt przedstawia św. Stanisława, wskrzeszającego Piotrowina; takiemi samemi herbami Polski, Litwy i Krakowa ozdobione jest również wydanie Eurypidesa z roku 1511 Hecube et Ifigenia i Diclionarium linguarum latinae, teutonicae, boemicae, potiora vocabula continens, z roku 1513, a również i Dialogus Philosophiae, z tego samego roku.

Zaraz na początku swej działalności, bo w roku 1510, wszedł w spółkę z innym początkującym drukarzem, Janem Singrenjuszem, przybyłym do Wiednia z Otting w Bawarji. Wietor główną odgrywał w niej rolę. Wspólnemi siłami i środkami urządzają warsztat drukarski, zaopatrując go w czcionki greckie, których brak było drukarni Winter burgera. Znajdował się on na Fleischmarkt, naprzeciwko klasztoru św. Wawrzyńca; tu drukowali swoje wydawnictwa ci calcographi sodales, laborum et lucri socii, jak się nazywają. Spółka trwała tylko do 1515 roku; od początku roku następnego każdy z nich posiada już własną oficynę i na własną ją rękę prowadzi. Wietor wynajmuje sobie dom przy Weihenburggasse, od roku 1440 należący do wiedeńskiego fakultetu medycznego, ale już w następnym roku przenosi się na stałe do Krakowa i tu urządza wielką drukarnię¹⁸).

Już w roku 1510 zamierzał, zdaje się, osiąść w Krakowie, tutaj bowiem właśnie w tym czasie drukuje Algorismus linealis x), widocznie jednak twardy monopol Hallera zwrócił go do Wiednia, gdzie drukuje książki także dla Polski przeznaczone. W roku 1517 stosunki się zmieniły. Pod przewodem jego rodaka, Marka Szar-fenberga, księgarze krakowscy zmuszają Hallera do ustępstw, do zrzeczenia się wielkiego przywileju drukarskiego i księgarskiego z roku 1505, który wszelką konkurencję z Hallerem na tern polu czynił niemożliwą, wszelką inicjatywę zabijał. Prawdopodobnie Marek Szarfenberg skłonił Wietora do przeniesienia się z Wiednia do Krakowa, byli bowiem wspólnikami, a w pierwszych latach nawet warsztat drukarski Wietora u Szarfenberga się znajdował; w roku on apud Marcum Scharffenberger civem et bibliopolam Cracoviensem dzieło Jana de Lapide p. t. Resolutorium dubiorum circa celebrationem missarum occurentium, kiedy zaś w tym samym roku z ówczesnym biskupem przemyskim, Piotrem Tomickim, zawiera kontrakt w sprawie druku Brewjarza przemyskiego za sumę 150 flor. w 500 egzemplarzach, to właśnie Marek Szarfenberg jest jego poręczycielem. Od roku 1518 począwszy, warsztat Wietora z roku na rok coraz piękniej się rozwija.

1519 drukuje

Równocześnie prowadzi dalej swą wiedeńską drukarnię przez swoich pełnomocników, z których znamy dwóch: rodzonego brata jego, Benedykta, zmarłego w Wiedniu 1523, i syna Florjana. Oficyna ta jednak bardzo słabe tylko daje znaki życia, aż wreszcie w roku 1531 Wietor odstępuje ją na własność swemu synowi Florjanowi, który jednak zaledwie jedną rzecz pod własnem nazwiskiem zdołał wydrukować, a mianowicie : Zzuay innige gebet zu goi vater ausz gründlicher schrifft gezogen, zu erlangen die erkantnus seines gütlichen zuoits vnd erklagunng oder Beicht der sünden mit erzelung der plagenn diser zeit, zu erlang ung der genaden Gotes in disen färlichen Zeiten gar nützlich zu betten. M. D. XXXI. Jest to ostatnia wiadomość o drukarni wiedeńskiej Wietora i ostatnia o jego synie Florjanie²).

Wietor zamierzał w roku 1522 Kraków opuścić, przenieść się na drugi brzeg Wisły, na Kaźmierz. Chodziło mu mianowicie

‘) Estreicher, Bibliografia polska, t. XXI, p. 51.

²) Mayer Anton, op. cit., p. 36, nie wie w jakim stosunku pokrewieństwa Florjan Wietor do Hieronima pozostawał.

о papier, który zawsze sprawiał wiele troski drukarzom. Istniało coprawda naówczas kilka papierni pod Krakowem, z których największa, prądnicka, do Hallera należała, sprowadzało się też papier ze Śląska, Wietor jednak pragnął uniezależnić się od niepewnych dostawców i założyć własną papiernię na Kaźmierzu. Przedłożył więc w tym celu konkretne propozycje radzie kazimierskiej, która mu wyznaczyła grunt pod budowę papierni, basztę zaś, właśnie co dopiero budującą się, zwaną Skawińską, oddawała mu na mieszkanie z żoną, synem Florjanem i czeladzią, a zarazem na warsztat drukarski¹). Do przeniesienia się jednak na Kaźmierz nie doszło. Wietor pozostał w Krakowie, w wynajętym lokalu przy ulicy św. Jana²), w roku 1529 donajmuje sobie — może na magazyny — także lokal przy ulicy Brackiej za grzywien 4 rocznie u jakiejś Kasprowej³), a w roku 1535 uzyskuje od króla w darze, w nagrodę za zasługi około drukarstwa, parcelę przy ulicy Gołębiej, naprzeciw bursy Jeruzalem, obok domu introligatora Stanisława⁴) i tu stanęła ta sławna drukarnia, tak wiele znacząca w dziejach życia umysłowego Polski XVI wieku.

Wietor drukował głównie w języku łacińskim, trochę także po niemiecku, za przykładem zaś Unglera w Krakowie również po polsku, następnie po węgiersku, wreszcie po grecku. Jego wiedeńskie greckie druki były przez współczesnych bardzo chwalone. Zawsze starał się o druk poprawny, dobry papier, a zarazem o dobre drzeworyty. Na wyszczególnienie pod tym względem zasługują polskie druki krakowskie z roku 1521 i 1522, t. j. Rozmowy Salomona z Marchołtem i Żywot wszechmocnego Jezu Krysta, zdobne w drzeworyty jednego z najwybitniejszych iluminatorów niemieckich, Hansa Szeufelina z Augsburga⁵). Wogóle druki Wietora, tak z wiedeńskiego jak i krakowskiego warsztatu, odznaczają się taką pięknością, że — jak powiada historyk drukarstwa wiedeńskiego, Denis — Niemcy współczesne nie mogły się

0 Nr. 231.

²)    Nr. 229.

³)    Nr. 297.

⁴)    Nr. 366.

b) Mayer, op. cit., p. 33, chociaż Mutter Richard, który w dziele swem p. t. Die deutsche Bücherillustration der Gothik und Frührenaissance, München et Leipzig 1884, p. 145 — 157 mówi o drzeworytach tego artysty, nie zna jego stosunków z Wietorem.

podobnemi pochlubić¹⁹). Wychwalają go też i sławią od samego początku humanistyczni autorowie, jak Piotr Eberbach z Erfurtu, Adrjan Wolfhard z Siedmiogrodu, Filip Gundelius z Pasawy, który przez jakiś czas w Krakowie jako prawnik działał, a następnie we Wiedniu aż do roku 1567 przebywał, i inni, szczególniej zaś przyjaciel jego i humanista wiedeński Joachim Wadjan. Gundelius nawet, kiedy w roku 1514 wybiera się z Pasawy do Wiednia, u Wietora spodziewa się znaleźć dla siebie hospicium, inni, pisząc do Wadjana, przypominają się przez niego pamięci samego Wietora lub obydwóch spólników, prosząc w dopisku: Hieronymum-que Vietorem et loannem Singrenium calcographos solertes eiiam salvere oramus²⁰). Sam się też Wietor wychwala w swych drukach, głosząc swą sławę humanistycznym zwyczajem. Nazywa siebie chalcographus accuratissimus lub:

Ilia Vietor habet solers Hieronymus arte

Calcographus, quem nunc docta Vienna nutrit.

„Będąc wmieszkanym a nie urodzonym Polakiem“, nie może się wy dziwić, że gdy inne narody swój język przyrodzony miłują i starają się go jak najpiękniejszym uczynić, jeden naród polski „swym gardzi i brząka“. Drukuje więc polskie książki, nie żałuje na nie nakładu, chwali się, że pierwszy począł drukować w polskim języku, prawda, że niesłusznie, zasługa ta bowiem Unglerowi przynależy, druki jednak Wietora przewyższają inne pięknością i sta-rannem wykonaniem²¹). Prawa miejskiego Wietor nie przyjmował. Po śmierci Hallera, jako wydawca poezyj Krzyckiego, pozyskał sobie tego biskupa i jego wuja, Tomickiego, dzięki im też z pewnością

Lwów 1918, p. 506.

ten homuncio non vulgaris zajął na dworze stanowisko, jakie dawniej Haller posiadał, został bowiem regiae cancellariae typographus.

¹

Kaczmarczyk., op. cit., nr. 7812. Ponieważ Fiołów od XVI wieku począwszy spotyka się w Krakowie dość często, przeto sądziło się, że Szwajpolt był Krakowianinem. Grabowski A., Starożytności historyczne I, p. 449—456, Starożytnicze wiadomości, p. 267; Bandtkie, Historja drukarń krakowskich, Kraków 1815, p. 240; Estreicher K., Gunter Zainer i Świętopełk Fioł, p. 54—56.

²) Cracovia artificum, nr. 1295, 1297, 1304.

:1) W roku 1483 ujednał sobie dwóch chłopców na praktykę. Lepszy, Pacyfikał sandomierski oraz złotnicy krakowscy drugiej połowy XV stulecia. (Sprawozdania Komisji historji sztuki Ak. Umiej., V, p. 100).

⁴)    Cracovia artificum, nr. 867, 882, 888, 890—892.

⁵)    Ibidem, nr. 907, 944.

⁶)    Wierzbowski, Matricularum regni Poloniae summaria I, nr. 758.

²

Bandtkie, Historja drukarńkrak.,p. 131—132; Cracovia artificum,nr. 1098.

³

) Consul. Crac. 432, rok 1514, p. 163. Frölich musiał zwrócić Berowi 75 grzyw. 27 gr.

⁴

*) Nr. 165, 171.

⁵

⁸) Nr. 132, 140, 142, 144, 146.

⁶

) W roku 1519 Szwajpolt jako „civis Cracoviensis“ świadkuje w sądzie wójtowskim (Advoc. Crac. 112, p. 357).

⁷

) Otrzymała tą sumą dnia 25 maja 1526 roku. Por. nr. 279. Ponieważ dokument nazywa ją przy tej sposobności „Catherina сока“, przeto Bandtkie, op. cit., p. 143, a za nim Estreicher i Gołowacki — uważają ją blądnia za córką(!) Szwajpolta.

⁸

) Nr. 173. Ten Henryk Siissemund nazywanym jest później „introligator librorum domini Haller“. Por. nr. 213

⁹

) Nr. 109, 111, 117, 125.

¹⁰

) Nr. 157.

¹¹

а)    Nr. 228; Wisłocki, Acta rectoralia, nr. 2461.

¹²

)    Nr. 313.

¹³

)    Nr. 406, 500, 501.

¹⁴

б)    Nr. 350, 381.

¹⁵

e) Nr. 393.

¹⁶

)    Mayer Anton, Wiens Buchdrucker Geschichte 1482 —1882. Wien, t. I, 1882, p. 23.

¹⁷

)    Estreicher, Bibliografia polska t. XIV, p. 455.

¹⁸

⁸) Mayer, op. cit., t. I, p. 32.

¹⁹

)    Denis M., Merkwürdigkeiten der Garell. Bibi., Wien 1780, p. 263. Za najpiękniejszy uchodzi wiedeński druk Wietora z roku 1515 „Odeporicon id est Itinerarium... D. Mathaei... Cardinalis Gurcensis... Quaeque in conuentu Maximiliani Caes. Aug.... regum Vladislai Sigismundi ac Ludovici, memoratu digna gesta sunt per Riccardum Bartholinum perusinum aeditae“. Por. Mayer, op. cit., p. 33.

²⁰

)    Vadianische Briefsammlung I, p. 189 i passim.

²¹

)    W każdym razie w Niemczech kazał sobie sporządzić Wietor nowe czcionki polskie i „tymi literami nowemi, nadobnemi, niedawno w krainie niemieckiej nalezionymi, a z wielkim nakładem i z pracą też nad fortunę moję do mnie przywiezionymi, innych wiele liter i punktów, których temu językowi potrzeba było, przyczyniwszy“, drukował polskie książki przynajmniej od roku 1521 począwszy (Marchołt). Por. Bernacki Ludwik, Pierwsza książka polska,

O stosunkach rodzinnych Wietora mało posiadamy wiadomości. Brat Benedykt jeszcze w roku 1523 umarł w Wiedniu, a spadkiem po nim dzieli się Hieronim z drugim bratem, Maternem, proboszczem w Seifertshau, który nosił nazwisko właściwe, nie zhumani-zowane : Büttner¹). Żenił się dwa razy. Pierwsza żona, Apolonja, zostawiła mu syna Florjana, zmarłego w roku 1531 w Wiedniu, gdzie był właścicielem drukarni ojcowskiej, z drugiej żony, Barbary, doczekał się pięciu córek: Zofji, Charitas, Agnieszki, Jadwigi i Barbary. Jedna z nich tylko, t. j. Zof ja, pozostała przy życiu i wyszła później za introligatora i sąsiada Wietorów, Bartłomieja Gędźca ²).

Po śmierci Wietora, w roku 1546 ³), przez lat kilka aż po rok 1550 drukarnię prowadzi wdowa Barbara, końcowo przy pomocy Łazarza Andrysowicza, za którego w tym czasie wychodzi i w ten sposób dopomaga temu dzielnemu drukarzowi do zostania samodzielnym majstrem. Łazarz przybył do Krakowa ze Strykowa w województwie Sieradzkiem; poślubiwszy Wietorową, uzyskał prawo miejskie krakowskie⁴), a objąwszy kierownictwo drukarni, stara się o jej podniesienie, zaraz w pierwszych latach sprawia nowe czcionki, jak np. małą szwabachę, dzięki zaś szczęśliwym okolicznościom i własnej zapobiegliwości staje się ona jego własnością. Sławna oficyna Wietora zmieniła nazwę na jeszcze sławniejszą: Lazari lub Łazarzowa.

Zona Barbara na wiosnę 1551 roku ciężko zachorowała i sporządziła testament, w którym mężowi swemu legowała 200 złp., jakie jej zapisał poprzedni mąż, Wietor, w czasie zarazy, 1543 roku, przed sądem ratusznego hutmana⁵). Wyzdrowiała przecież, by żyć jeszcze lat kilkanaście. W roku 1560 wyposażyła córkę Zofję,

0 Mayer, op. cit., p. 33. Pełnomocnikami obydwóch braci są: drukarz i były spólnik Wietora Jan Singrenius i księgarz Jan Metzger.

²)    Nr. 576, 581.

³)    Lelewel, Bibliograficznych ksiąg dwoje I, p. 98, mylnie podaje, jakoby Wietor jeszcze w roku 1536 umarł, powołując się błędnie na Bandtkiego. Na stronicy 170 jednak błąd swój poprawia. Wietor żyje jeszcze z końcem września 1546 roku i z powodu jakichś przestępstw podległ ekskomunice (nr. 519, 534) ; dnia 21 marca 1547 Barbara jego żona występuie już jako wdowa (por. nr. 536), a zatem umarł z końcem 1546 lub z początkiem 1547 roku.

⁴)    Nr. 555.

⁵)    Ibidem.

wydala jej wszystko, co się jej po ojcu mogło należeć, a Zofja piątą część domu ojcowskiego, naówczas jeszcze drewnianego, przy ulicy Gołębiej, sprzedała ojczymowi za sumę 300 złp., zrzekając się wszelkich praw do spadku po matce. Łazarz na miejsce domu drewnianego własnym kosztem zbudował kamienicę i wydał na jej budowę tak wiele, że stał się faktycznym jej właścicielem; wnet też i prawa do spadku, jakie po śmierci córek z poprzedniego małżeństwa przeszły na matkę, przelewa ona na swego męża, któremu w ten sposób cały spadek po Wietorze dostał się w udziale. Z łaski tylko niejako zobowiązał się pasierbicy spłacić po śmierci matki 100 złp., jedynemu zaś synowi z Wietorowej, Janowi, złp. 250x).

Kiedy jednak Łazarz stał się panem całego majątku, począł sobie żonę lekceważyć, bił ją i poniewierał, traktował jak służącą, a wreszcie wyszukał sobie kochanicę Katarzynę, córkę introligatora Marcina Kopyto, która jawnie w jego domu przesiadywała, odgrywając rolę gospodyni. W roku 1568 Łazarz spodziewał się z kochanki swej mieć dziecko i obiecał jej, że jeżeli synem go obdarzy, połowę majątku mu zapisze, jeżeli córką, dobrze ją wyposaży. Tego rodzaju zeznania złożyło w roku 1568 przed sądem ławniczym na Garbarach 8 świadków, zecerów z drukarni Łaza-rzowej i sąsiadów, na żądanie zięcia Barbary Bartłomieja Gędźca -), który z niechęcią musiał patrzeć, że majątek wietorowski nie jemu, jako mężowi jedynej przy życiu pozostałej córki, przypadł w udziale, ale człowiekowi obcemu ; korzysta więc z niezgody małżonków, aby zapis Barbary na rzecz męża unieważnić. Ojciec panny, Marcin Kopyto, podobno z namowy Łazarza, starą Łazarzową, rzekomo za kradzież, postarał się zamknąć w więzieniu zamkowem, w któ-rem dni 10 przesiedziała, następnie zaś koło Zielonych Świątek 1568 roku pobił ją tak dotkliwie, że już do zdrowia przyjść nie mogła i przed sądem wójtowskim zeznała, że gdyby przyszło jej umrzeć, to nikt inny, tylko Marcin Kopyto jest sprawcą jej śmierci, działający na polecenie męża Łazarza³). Nie w domu też własnym, ale u zięcia i córki spędza ostatnie dni swego życia. Po jej śmierci zięć Gędziec wytoczył skargę przeciw Marcinowi Kopyto o zabójstwo teściowej, w roku 1570 jednak i on również umiera, w testa-

0 Nr. 581.

²)    Nr. 612.

³)    Nr. 613, 624.

mencie polecając dalej prowadzić proces pełnomocnikowi swemu Adamowi Gotkowskiemu *). Nie znamy jego przebiegu ani wyniku. Gotkowski wnet prowadzi sprawy samego Łazarza, który niedawno, jeszcze za życia Gędźca, w trakcie procesu o zabójstwo żony przez ojca kochanki, otrzymał serwitorjat królewski, w przywileju zaś tym czytamy, że poleciły go łasce królewskiej nietylko zasługi około sztuki drukarskiej, lecz także vitae probitas morumque ho-nestas²). Jedynym rezultatem tego procesu było chyba to, że Łazarzowi nie wypadało teraz poślubiać córki zabójcy swej żony, a ponieważ głośnej kochance sławnego drukarza, z którym miała dwoje dzieci, trudno było w Krakowie znaleźć sobie męża, wydano ją do Lwowa za jakiegoś krawca. Koszta alimentacyjne, jakie jej Łazarz musiał zapłacić, stanowiły jej posag.

Jedyny syn Łazarza Andrysowicza i Barbary Wietorowej, Jan Januszowicz lub Januszowski (Ioannes Lazarides Ianussovius), podniósł drukarnię, odziedziczoną po ojcu, tak wysoko, że „równała się najsławniejszym zagranicznym, polskie zaś wszystkie przewyższała“. Przywilej nobilitacyjny z roku 1588 powiada o nim, że młodość swoją przepędził na dworze cesarza Maksymiljana II, że zwiedził wiele krajów i narodów, posiadł znajomość wielu języków i nabył ogładę towarzyską, następnie zaś przebywał na dworze Zygmunta Augusta i Stefana Batorego³). Jest w tern zapewne trochę przesady, wiemy jednak, że studja prawnicze odbywał w Padwie i w roku 1575 sprawował tam nawet urząd przełożonego czyli kon-syljarza Nacji Polskiej⁴). Niewątpliwie studja i podróże zagraniczne ułatwił mu spadek, jaki po śmierci matki Barbary otrzymał⁵).

») Nr. 631.

²)    Nr. 626. U swego proboszcza jednak, kanonika Marcina z Kłodawy, miał złą opinję. Pleban ten przy kościele św. Anny w czasie przeprowadzania wizytacji kościołów krakowskich przez biskupa Padniewskiego zeznaje, że mieszkający w jego parafji drukarz Łazarz jada mięso w dnie zakazane i żyje w cudzołóstwie z Katarzyną Kopytówną, z której doczekał się córki Agnieszki, a gdy mu żona z tego powodu czyniła wyrzuty, oskarżył ją o kradzież przed podsta-rościm i dostała się do więzienia, gdzie się z nią bardzo surowo obchodzono. Bukowski, Dzieje reformacji w Polsce, t. I, Kraków 1883, p. 623.

³)    Nr. 742.

⁴)    Windakiewicz, Materjały do historji Polaków w Padwie (Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce t. VII, p. 116).

⁵)    Nr. 640.

W roku 1576 jest już zpowrotem w Krakowie i od ojca pożycza sumę 120 złp., z których 40 w roku następnym zwrócić przyrzeka, resztę zaś wtedy, gdy „za łaską bożą do tłustszej fortuny dojdzie“ ¹). Nie zwrócił jej ojcu, bo stary Łazarz umarł już w następnym roku, cały więc majątek rodzicielski na Januszowskiego przeszedł.

Objąwszy w posiadanie drukarnię, wprowadza w niej różne reformy i ulepszenia, które go na czoło drukarzy polskich wysunęły, do najsławniejszych na zachodzie zbliżyły. Przejęty ideałem nauki, nie myśli o własnych korzyściach, ale dobro pospolite ma na oku. Wykształcony starannie, znawca wielu języków i urządzeń zagranicznych, miał ambicję zasłynąć jako twórca prawdziwie na wielką skalę urządzonego warsztatu. Takimi ludźmi zaś opiekował się zawsze Jan Zamoyski, kanclerz wielki i hetman, zwrócił też natychmiast swoją uwagę na młodego Januszowskiego i pomaga mu do uzyskania przywileju królewskiego, na mocy którego w roku 1578 stał się sługą królewskim i nadwornym drukarzem, otrzymywał możność drukowania jakichkolwiek książek nowych, względnie przedrukowywania starych, byle tylko nie sprzeciwiały się zasadom nauki kościoła katolickiego, lub przywilejowi Mikołaja Szarfenberga z roku poprzedniego. W szczególności zaś pozwalał ten przywilej Januszowskiemu drukować leones regum et principum Poloniae, Compendium iuris polonici, następnie książkę zmarłego hetmana Jana Tarnowskiego p. t.: O sprawie i o powinnościach urzędników wojennych etc., wreszcie wszelkie książki, drukowane już przez jego ojca (byle nie heretyckie), w razie potrzeby przedrukowywać i sprzedawać, z wykluczeniem od tego prawa wszelkich innych drukarzy i księgarzy²).

Ojciec jego jeszcze zapewne sprowadził do Krakowa rzemieślnika Konrada Forstera⁸), który Januszowskiemu prasę drukarską przerobił przy pomocy dwóch czeladników: „jednego co formy rzeże na drzewie, drugiego co litery odlewa“. Tego rzemieślnika ręki były również czcionki ruskie i greckie w drukarniach lwowskich, a „snąć i wrocławscy i frankforscy drukarze od niego matryces swoje miewają“. Sławi go też w liście swym do hetmana Zamoyskiego Szymon Szymonowiczx), kiedy go do zakładanej właśnie drukarni akademickiej w roku 1593 do Zamościa pragnie sprowadzić. Forster jednak do Zamościa się nie udał, albowiem w pięć lat potem w Krakowie się pismo dla drukarni zamojskiej odlewa i to na zarządzenie właśnie Januszowskiego. Z początkiem września 1598 roku posyła Januszowski do Zamościa „dwa centnary i trzy kamienie bez dwu funtów“ czcionek, było w tern pismo greckie i łacińskie, także „liter polskich kilka nowo rzezanych do wersalów nawiętszych“. Nie wszystko to jednak, bo pismo greckie innego jeszcze typu się odlewa, skoro gotowem będzie, obiecuje odesłać²). Wybrednego kanclerza nie zadowal-niają jednak drukarze krakowscy. Na wiosnę 1599 roku przez księgarza gdańskiego Baltazara Andreae, udającego się właśnie do Frankfurtu, z Niemiec pragnie sprowadzić „młodzieńca jakiegoś, świadomego sztuki drukarskiej, z którego usług korzystałaby jego typografja, albowiem jak teraz rzeczy stoją, nie posiada ona dostatecznie biegłego mistrza“. Wraz z mistrzem zaś sztuki drukarskiej ma przybyć nowa prasa drukarska, którą również przez owego Baltazara w Frankfurcie zamawia, rozszerzyć bowiem pragnie Zamoyski działalność wydawniczą swej niedawno założonej Akademji⁸).

W marcu 1583 roku pożycza Januszowski od znanego humanisty polskiego i znakomitego filologa, Andrzeja Patrycego Nideckiego, naówczas jeszcze proboszcza warszawskiego i kanonika krakowskiego, sumę 1000 talarów, którą mu zabezpiecza na kamienicy swej przy ulicy Gołębiej, a zarazem zobowiązuje się wydrukować correctissime et typis elegantissimis 300 arkuszy różnej materji i rodzaju dzieł, jakich mu Patrycy dostarczy po rok 1586, każdego roku arkuszy 100, pod karą zajęcia majątku Łazarzowicza. Kontrakt został zawarty w domu drukarza przy ulicy Gołębiej. Gotówka ta niewątpliwie posłużyła Januszowskiemu do postawienia swojej drukarni na stopie europejskiej⁴).

Jak się wywiązał ze swych zobowiązań wobec Nideckiego?

9 Bielowski August, Szymon Szymonowicz (Pamiętnik Akademji Umiejętności, Wydział Filol. II, p. 119).

²) Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa w Polsce t. I.,

nr. 465.

³) Łempicki Stanisław, Działalność Jana Zamoyskiego na polu szkol

nictwa 1573—1605, Kraków 1922. ⁴) Nr. 704.

Wiemy, że w roku 1583 opuściło drukarnię Łazarza jego dzieło De ecclesia vera et falsa, a również przedruk tej samej książki w roku 1585. Czy jednak Nidecki dostarczył jakich innych rękopisów do druku? Wątpić należy, skoro i zdrowie niebardzo mu dopisywało, przedewszystkiem zaś wszystkie jego myśli absorbowała sprawa biskupstwa inflanckiego, na którem chciał go mieć Stafan Batory, i które z końcem maja 1585 roku rzeczywiście otrzymał, aby niedługo po objęciu rządów nad diecezją z początkiem lutego 1587 roku zakończyć życie¹). Spadkobiercą Ni-deckiego został jego następca na biskupstwie inflanckiem, ks. Otto Schenking, który odziedziczył tern samem po swym poprzedniku także sumę, pożyczoną niegdyś Januszowskiemu. Ponieważ Janu-szowski udowodnił kwitami, że zapłacił już nieboszczykowi 200 złp., przeto ze sumy 1000 talarów (1166 złp. 20 gr.) pozostało jeszcze do zwrotu 966 złp. 20 gr. Zabezpieczył je Schenkingowi na swej kamienicy, z której zobowiązuje się płacić biskupowi 50 złp. rocznego czynszu, aż do czasu zwrotu dłużnego kapitału.

Dług ten przygniatał swoim ciężarem drukarnię Łazarzową, jeszcze w roku 1592 nie zdołał go Januszowski wyrównać²). Skarży się też później w przedmowach do swoich dziel na słabe dochody z drukarni, na króla Zygmunta III, mając pretensje do niego, że niedość go popiera, wysławiając równocześnie zmarłego Stefana Batorego za dobrodziejstwa, jakich on sam i jego oficyna od tego króla doznała³). Czy słuszne były żale ? Wiemy, że Stefan Batory poparł Januszowskiego u samego progu jego działalności drukarskiej, nadając mu w roku 1578 wspomniany wyżej serwitorjat, wiemy też, że w roku 1583 otrzymał przywilej, na mocy którego jemu tylko na ziemiach Polski i Litwy miało przysługiwać prawo druku i sprzedaży Missale i Breviarium Romanum, przepisanego przez sobór trydencki⁴), drukował też pewne broszury na koszt królewski⁵), ale przecież, o ile chodzi o zaszczyty i uznanie jego wielkich zasług, to spotkało go ono przedewszystkiem za czasów

’) Morawski Kazimierz, Andrzej Patrycy Nidecki. Kraków 1892,

p. 344 n.

a) Nr. 770.

a) Bandtkie, op. cit., p. 386, 389.

⁴) Nr. 709. s) Nr. 736.

Zygmunta III. W roku 1588 bowiem za zasługi nietylko swoje lecz także ojca Łazarza około rozwoju nauk, przez popieranie ich sztuką drukarską, otrzymuje szlachectwo herbu Kłośnik¹). Wtedy też drukarnia jego urzędowo wyniesioną została ponad inne w Polsce. Do tego czasu różne drukarnie, jak np. Wierzbięty, Mikołaja Szar-fenberga, a poprzednio także Łazarza Andrysowicza, otrzymywały tytuł królewskich, właściciele ich stawali się sługami królewskimi i jako tacy byli wolnymi od ciężarów prawa miejskiego. Janu-szowski dla siebie i swej oficyny drukarskiej uzyskał wyższy tytuł, aniżeli jakakolwiek inna.

W Niderlandach hiszpańskich, w drugiej połowie XVI wieku, wielką sławę sobie zdobył, jako znakomity drukarz, Krzysztof Plantin, który początkowo sympatyzował z ruchem kalwińskim i z tego powodu z Antwerpji do Paryża się chroni, gdzie zmienił wiarę i po powrocie do Belgji swoich dawnych spólników o kacerstwo oskarża, czem tak sobie zjednał względy kardynała Granweli, że dzięki jego poparciu w roku 1570 otrzymuje tytuł prototypografa królewskiego ²). Oficyna plantinowska była sławną w całej Europie, znaną była aż nadto dobrze i u nas, zdaje się też nie podlegać wątpliwości, że właśnie tytuł, uzyskany przez jej właściciela, spowodował Januszowskiego, tego Plantina polskiego, o którego zasługach względem kościoła w przywileju nobilitacyjnym czytamy, do ubiegania się o podobny zaszczyt w Polsce. Jak to się stało i kiedy, nie wiemy, dość, że co najmniej od roku 1591 nazywanym jest architypografem królewskim i kościelnym, drukarnia jego nazywa się architypografia króla Imci y kościelna²).

Nie przyniosły te zaszczyty Januszowskiemu materjalnego pożytku. Wolał realne przywileje Stefana Batorego. Właśnie teraz bowiem narzeka na ciężkie czasy, potrzebuje zaś bardzo wiele, bo sam dużo drukuje; od roku 1585 począwszy do roku 1613 wydał 18 prac swoich najrozmaitszej treści, z których szczególniejszą wartość do dziś posiadają w roku 1600 wydane: Statuta, prawa i konstytucje. Pod koniec życia kościół przyszedł Januszowskiemu

‘) Nr. 742.

²) Kapp Friedrich, Geschichte des deutschen Buchhandels. Leipzig 1886,

p. 502 n.

z wydatną pomocą. Po śmierci bowiem żony Elżbiety w roku 1601x) odrazu przeszedł wszystkie święcenia²) i jako ksiądz został archidiakonem sandeckim i proboszczem soleckim³). Wtedy też chyba przestał się osobiście zajmować drukarnią, wydzierżawił ją najpierw Bazylemu Skalskiemu, następnie zaś Maciejowi Jędrzejowczykowi, który wreszcie stał się jej właścicielem. Kiedy bowiem w roku 1613 Januszowski zakończył życie, synowie jego Stanisław, Michał i Krzysztof Januszowscy w dwa lata po śmierci ojca sprzedają drukarnię Jędrzejowczykowi i żonie jego Zofji za sumę złp. 800 ⁴), z których 300 Jędrzejowczykowie złożyli gotówką, resztę zaś mieli zapłacić w ciągu lat trzech. Z tego powodu zapewne dawna nazwa drukarni „Lazari“ lub po polsku „Łazarzowa“ trwa dalej aż do roku 1617⁵). W roku następnym już w jej miejsce wstąpiła nowa: Mathiae Andreoviensis. W drukarni tej zaś jeszcze w lat dwadzieścia później używa się starych, spracowanych czcionek; w zbitych ich typach odżywają sławne warsztaty Hieronima Wietora i Łazarza Andrysowicza.

Bracia Januszowscy sprzedali także dom rodzinny. W roku 1626 nabywcą jego był Stanisław Smilo, wójt tuchowski, który zapłacił zań 2000 złp.⁶).

0 W roku 1600 żona jeszcze żyje. Por. Scabin. Crac. 28, p. 12. В an dt kie, op. cit., p. 383, mylnie podaje rok 1588 zmiany stanu świeckiego na duchowny.

²) Regestrum clericorum (Archiwum konsystorza krakowskiego), pod dniem 22 grudnia 1601, roku między „ad primam tonsuram et minores quatuor ordines suscepti“ na pierwszem miejscu właśnie wymienia: „Ioannes Andreae Lazari Ianuszewski“.

⁸) W charakterze archidiakona dnia 3 grudnia 1607 rozpoczął wizytację swego archidiakonatu, którą zakończył dnia 19 lipca 1608 roku w Podegrodziu, należącem do uposażenia archidiakona sandeckiego. Nazwanym jest: „Ioannes Ianuszowski, archidiaconus Sandecensis, plebanus Solecensis“. Nic dziwnego, że wizytacja, dokonana przez człowieka tak wykształconego, jakim był Januszowski, odróżnia się bardzo korzystnie od wizytacyj, dokonanych przez innych archidiakonów za biskupa krakowskiego Piotra Tylickiego.

⁴) Consul. Crac. 458, p. 585.

⁶) W roku tym synowie Jana, Stanisław i Michał Januszowscy, drukują: Liber agendorum seu rituum tam sacramentorum quam caeremoniarum ecclesiasti-carum. Cracoviae, Lazari, 1617. Estreicher, Bibliografia polska t. XVIII, p. 481.

e) Tomkowicz St., Przyczynki do historji kultury Krakowa, Lwów 1912, p. 289. Potomków Januszowskiego spotykamy w wieku XVIII właścicielami Wielkiej Garlicy. W roku 1777 bakałarzem filozofji został „Iosephus Kłośnik de Magna Garlica Ianuszowicz“. Muczkowski, Statuta пес non liber promotionum. Cracoviae, 1849, p. 432-433.

Szarfenbergowie.

Marek Szarfenberg nabywa księgarnię Szykwikowską.

Pochodzenie.

Stosunki z Alantsemi z Wiednia i Płocka. — Spółka z drukarzami Wietorem i Maciejem Szarfenbergiem. — Własna drukarnia i młyny papierowe. — Żona Agnieszka. — Spadkobiercy. — Stanisław Szarfenberg. — Mikołaj Szarfenberg, typograf królewski. — Czeladnicy: Walenty Łapczyński i Paweł Szczerbicz. — Sprawy rodzinne. — Drukarnia przechodzi w posiadanie Franciszka Cezarego. — Wiadomości o innych synach Marka. — Inni Szarfenbergowie krakowscy: Maciej drukarz, Bartłomiej kupiec i Jakób papiernik. — Szarfenbergowie wrocławscy i ich stosunki z Krakowem.

Niema rodziny w Polsce, któraby odegrała w historji sztuki drukarskiej i handlu księgarskiego taką rolę, jak Szarfenbergowie. Bo działalność ich nie ogranicza się tylko do Krakowa a nawet ówczesnej Polski, rozciąga się ona także na Śląsk, gdzie we Wrocławiu i Nisie spotykamy ich drukarnie.

Już z końcem XIV wieku tego nazwiska mieszczanin przebywa w naszem mieście, jest nim Konrad Szarfenberg, który w roku 1393 przyjął prawo miejskieг) a synem jego chyba był Hanusz, właściciel domu w roku 1421 przy ulicy Żydowskiej³ 4). W początkach XVI wieku osiedliło się w Krakowie czterech Szar-fenbergów: Marek, Bartłomiej, Jakób i Maciej. Wszyscy pochodzili ze Śląska, o trzech ostatnich wiemy nadto, że byli rodzonymi braćmi i przybyli z miasteczka Liebenthal koło Jeleniej Góry (Hirszberg), przypuścić więc można, że i pierwszy z nich i ich krewny Marcus aus der Slesia tej samej miejscowości był synem. Prawo miejskie uzyskał w roku 1506, czy był już jednak naów-czas samodzielnym księgarzem lub jeszcze czeladnikiem i u kogo, u Hallera czy Szykwika Mikołaja z Oławy albo też u Fryderyka Szylinga, wielkiego kupca i twórcy przemysłu papierniczego pod Krakowem, który właśnie ręczy za Marka, że w oznaczonym czasie przyniesie swą metrykę i złoży ją urzędnikowi radzieckiemu⁵), trudno wiedzieć.

Poraź pierwszy księgarzem krakowskim nazwanym jest w dru-giem wydaniu dzieła Michała z Wrocławia Congestum logicum, opublikowanem jego kosztem w Norymberdze, w drukarni Jana

Weyssenburgera 1511 roku¹). W krakowskich aktach występuje jako księgarz dopiero w roku 1514, kiedy procesuje się z introligatorem Janem o trzy broszury Cursus Gnesnensis, której egzemplarz kosztował 6 gr.²). Było to jedno z owych licznych wydawnictw ówczesnych, z których zwykle żaden egzemplarz do naszych czasów się nie dochował. Od tego czasu już dosyć częste wzmianki o jego działalności znajdujemy. W tym samym bowiem roku 1514 dowiadujemy się o zakupnie przez niego księgarni po Mikołaju Szykwiku, który zdaje się tylko córkę Zofję, małżonkę Bartłomieja Regera, zostawił i w ten sposób staje się Szarfenberg właścicielem firmy księgarskiej, jeszcze przez lat kilka szykwikowską nazywanej³).

Czterech księgarzy posiadał ówczesny Kraków : Jana Hallera, znanego nam już bogatego kupca win, właściciela papierni i drukarni, Melchjora Franka z Augsburga, Hansa Bajera i naszego Marka, który wśród nich po Hallerze był najpoważniejszym i zarazem przywódcą w walce przeciw temu księgarzowi i wydawcy, przygniatającemu wszystkich innych swoją zamożnością i dzięki przywilejom królewskim i kościelnym cały handel księgarski i przemysł wydawniczy uważającemu za swoją domenę. W walce tej, jakeśmy widzieli, Haller musiał ustąpić, zwycięstwo to zaś było zasługą Marka, głównie zapewne w tej sprawie interesowanego, w ugodzie bowiem tylko nazwiska Hallera i Szarfenberga się powtarzają, wymienia się wydawnictwa jednego i drugiego księgarza. Jakoż dwaj inni księgarze, Hans Bajer i Melchjor Frank, nieznani są prawie w ruchu wydawniczym, natomiast firma wydawnicza Marka już była poważaną, o jego względy poczęli zabiegać poeci, przypominać mu jego studja, że jest uczniem Estikampiana czyli Sommerfelda. W Modus epistolandi tego autora, wydanym w roku 1515 w Krakowie u Unglera i w Wiedniu u Wietora,

*) Miscellanea Cracoviensia, fase. I, p. 39. Wiemy też, że „Almanach“ na rok 1511, drukowany u Unglera w Krakowie, można było nabyć „apud dominum Schikowicz, Melchiorem et Marcum“. Estreicher, Bibliografia polska t. XIV, p. 439.

²)    Nr. 170.

³)    Ibidem, nr. 175. W roku 1587 prawo miejskie krakowskie przyjmuje towarzysz sztuki kartowniczej Stanisław Szykiwik, syn mieszczanina krakowskiego Stanisława i matki Reginy. Por. nr. 728. W jakim jednak stosunku pozostawali ci Szykiwikowie do Mikołaja, nie wiemy. Folwark pod Łobzowem, własność Macieja Wierzbięty, jeszcze w wieku XVII nazywał się Szykiwikowskim.

znajduje się także ręki znanego na naszym gruncie szwajcarskiego humanisty, Agrykoli: Epistoła ad Marcum Scharffenberg Aesti-campiani discipulum. W sprawie może tego druku w tym właśnie roku bawi Marek w Wiedniu.

Z miastem tern łączyły go bliższe stosunki zawodowe. Nie-tylko bowiem ciągnęły go tu interesy, jakie prowadził z rodakiem swym, z Liebenthal na Śląsku pochodzącym, Wietorem, ale także interesy handlowe z wielką tutejszą firmą księgarską i nakładową braci Leonarda i Łukasza Alantse. Nazwisko to dobrze jest znane w W Niemczech i w Polsce, Alantsowie bowiem byli rozsypani po kilku co najmniej miastach południowych Niemiec, jak Augsburgu, gdzie w roku 1504 Ambroży Alantse drukuje De foedere Christianorum, następnie Sztrasburgu, przedewszystkiem zaś w Wiedniu. Tutaj obok Leonarda i Łukasza przebywają jeszcze inni Alantsowie, jak Gordjan, Henryk, Jan, Piotr i Michał¹). Bracia Leonard i Łukasz już w roku 1506 nazwani są księgarzami, nakładcami zaś zostają dopiero od roku 1511. W styczniu 1517 roku Leonard umiera bezpotomnie, zapisując cały swój majątek żonie Małgorzacie i bratu Łukaszowi, który obecnie staje się potęgą finansową, może łożyć na wydawnictwa, wspierać ubogich uczonych. Wielbią go też oni i wysławiają, nazywając omnium litteratorum parens. W pięć lat zresztą po Leonardzie i on przedwcześnie schodzi do grobu, a spadkobiercą sławnej już w świecie księgarskim firmy zostaje jedyny syn jego Urban, którego jeszcze w roku 1530 jeden z wiedeńskich druków Wietora nazywa inge- • nuus et bonae spei iuvenis. Umarł bezpotomnie w roku 1551 jako „czcigodny obywatel wiedeński“, księgarnię zaś po nim objął brat przyrodni Krzysztof Węch, syn księgarza Jerzego Wecha, który z krakowskimi księgarzami Michałem Wechterem, Markiem Szar-fenbergiem i Janem Buttnerem pozostawał w spółce²). Z tymi to dwoma księgarzami wiedeńskimi, Leonardem i Łukaszem braćmi Alantse, utrzymywał Marek Szarfenberg jakieś stosunki zawodowe, dług jego na rzecz Łukasza wynosił bardzo wielką sumę, bo 2450 flor., które spłacił jego synowi i spadkobiercy, Urbanowi. Z wysokości tej sumy dłużnej, z samych początków niemal jego

*) Denis Michael, Wiens Buchdruckerg-eschichte bis 1560. Wien, 1782, p. XIX-XXIII. a) Nr. 485.

W Polsce, najpierw w Płocku a potem także w Krakowie, w pierwszej połowie XVI wieku przebywa Jan Alantse aptekarz, zwany Wenecjaninem ; jego to posądzała opinja publiczna, że trucizną, z Wenecji przyniesioną, z polecenia królowej Bony otruł książąt mazowieckich²). W jakim stosunku pozostawał ten płocki Alantse do wiedeńskich? Czy może przez Wiedeń przybył z Wenecji do Polski ? Boć w Wiedniu spotykamy jakiegoś Jana Alantse, o którym niewiadomo, dokąd się z Wiednia udał. A rzecz interesująca, że z tym Janem właśnie łączyły Szarfenberga węzły ścisłej przyjaźni i w roku 1519 Ioanni Alantse Veneto, chi et aromatario Plocensi, dedykuje w następnym roku u Wietora swoim kosztem wydane dziełko Stanisława Lwowczyka p. t. Salutifera dominicae passionis contemplatio.

działalności księgarskiej, bo z przed roku 1522, pochodzącej, sądzić możemy, jak wiele towaru od tej firmy księgarskiej w Wiedniu pobierał*).

Działalność wydawniczą prowadzi Marek na spółkę z drukarzami i innymi księgarzami. A zatem z Janem Bajerem, z którym wspólnie w roku 1521 wydaje u Wietora Valentini Echii Lendani: De versificandi arte opusculum lub nawet z Hallerem, z którym na spółkę publikuje brewjarze w Wenecji w roku 1519 i 1520. Przedewszystkiem pozostaje w łączności z drukarzami Wietorem i Maciejem Szarfenbergiem, obydwoma Ślązakami z Liebenthal. Przypuszczamy, że Marek nawet założył w swoim domu, jeżeli nie wcześniej, to zaraz po ugodzie z Hallerem w roku 1517, własną drukarnię, do której na kierującego drukarza sprowadził najpierw Wietora, bo jak wiemy, apud Marcum Scharffenberger drukuje Wietor w roku 1519 Resolutorium dubiorum circa celebrationem

missarum occurrentium, kiedy zaś drukarz ten założył własny warsztat, to in aedibus Marci, bibliopolae Cracoviensis, wydawnictwa swoje i Marka bije Maciej Szarfenberg. Tego rodzaju określenia miejsca, w którem się znajdowała drukarnia Macieja Szarfenberga, pochodzą dopiero z roku 1527, a następnie z roku 1532, przypuszczać jednak trzeba, że i przedtem, od czasów Wietora, w domu Marka była pomieszczona.

9 Nr. 521.

²) „Is Venetiis venenum attulit, quo duces Masovie extincti sunt et ob id de vita sua tutus non erat“. Tomiciana, t. VIII, p. 166, r. 1526.

U kogo Maciej praktykował i kiedy przybył do Krakowa?

W roku 1521 spotykamy się z nim już jako z samodzielnym drukarzem, a przynajmniej kierownikiem drukarni i spólnikiem Marka¹), którego wydawnictwa w pewnym okresie czasu prawie wyłącznie z Maciejowego warsztatu wychodzą. O Macieju wiemy, że później sprzedaje książki w jakiejś budzie jarmarcznej na Rynku²), że pozostała po nim potężna książnica³), rzadko przecież akta nazywają go bibljopolą, z reguły prawie tytułuje się go impressor librorum, typographus, a naodwrót znowu Marka stale nazywa się bibljopolą, nigdy drukarzem. Od roku 1521 do 1535 pozostają obydwaj w spółce⁴), następnie przyszło między nimi do jakichś niezgod i sporów, które w roku 1537 zakończyli po przyjacielsku, kwitując się wzajemnie ze wspólnych przedsiębiorstw. Marek pozostał dłużnym Maciejowi drobną jeszcze stosunkowo kwotę 20 flor., którą miał wyrównać do Wielkanocy następnego roku ⁶).

Jakie były powody sporów? Czy może ten fakt, że właśnie z początkiem lipca tego roku Maciej Szarfenberg dzięki protekcji królowej Bony uzyskał przywilej, na mocy którego jemu tylko przysługiwać miało prawo drukowania kalendarzy krakowskich⁶), co później wywołało protesty i procesy ze strony wszystkich drukarzy i nakładców? Czy też, co najprawdopodobniejsze, Maciej, zdobywszy już pewien majątek własną pracą i przez poślubienie Heleny Gałkówny, córki dobrze się mającego mieszczanina krakowskiego, zapragnął samodzielnie pracować, trudno wiedzieć. Dość, że w tym roku spółka została rozwiązana, a Maciej Szarfenberg teraz dopiero przyjmuje prawo miejskie, przyczem nie Marek jest jego poręczycielem, ale brat Bartłomiej i inny Ślązak

*) W tym roku wychodzi Melanchtona Syntaxis emendata. Cracoviae, per Mathiam Scharffenberger, mense Augusti 1521.

*) Nr. 522.

³)    Artur Benis, Materjały do historji drukarstwa i księgarstwa w Polsce (Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce, t. VII, p. 6—38).

⁴)    W roku 1535 wydali jeszcze wspólnie: „Perottus Nicolaus, Grammatica... excussum Cracoviae per Mathiam Scharffenberg duetu et impendio providi viri bibliopolae Marci Scharffenberg“ i „Introductorium elementale. Item Hieronymi Aleandri Motensis tabulae graecarum Musarum“. Na odwrocie tytułu tej ostatniej książki znajduje się przedmowa: „Marcus bibliopola amatoribus graecarum litterarum“.

⁶) Nr. 401. ⁶) Nr. 391.

a zarazem krewniak, Bartłomiej Krumpfeld, kupiec i właściciel domu przy ulicy św. Janax). Na tej niezgodzie krewnych zyskał Wietor, bo Marek Szarfenberg znowu zawarł z nim spółkę i u niego począł drukować swoje wydawnictwa, tak, że działalność drukarni Wietora przez lat parę następnych w dwójnasób niemal się zwiększyła, Macieja zaś prawie do połowy spadła. Wnet jednak Marek we własnej drukarni i pod własnem nazwiskiem poczyna drukować; w roku 1543 z Markowej oficyny wychodzi Mikołaja Reja, Krótka rozprawa między panem, wójtem i plebanem i Manuale sacerdotum, przygotowane przez Łaskiego.

I nietylko drukarnię własną posiadł ten największy w Polsce XVI wieku księgarz i nakładca. Przed rokiem 1540 nabył on papiernię, położoną nad Rudawą na gruntach balickich Seweryna Bonera, i drugą, zwaną Zabi młyn, na Prądniku Biskupim, tak, że w swoim ręku skupił znaczną część ówczesnego handlu księgarskiego, przemysłu drukarskiego i papierniczego. Niedość na tern. W ówczesnych czasach był ten dobry zwyczaj, że się sprzedawało książki przeważnie oprawne. Otóż, aby nie być zależnym od dobrej woli introligatorów krakowskich, założył Marek przy swej księgarni i drukarni również własny warsztat introligatorski.

Przedsiębiorstwa więc swoje zorganizował i prowadził Marek Szarfenberg na wielką skalę, mógł je zaś prowadzić wzorowo dzięki pomocy pięciu swoich synów i energicznej żony Agnieszki. Była ona córką Stefana i Marty Żywieckich, właścicieli domu przy ulicy Żydowskiej i ogrodu na Zwierzyńcu, po których spadkiem podzieliła się do równej części z bratem Stanisławem i siostrą Dorotą Kaczycką²). Spadek ten jednak dostał się Szarfenbergowi dopiero w tym czasie, kiedy najcięższe pierwsze kroki ugruntowania podstaw swego handlu księgarskiego miał już poza sobą. Przemógł wszystkie trudności wsparty o wierną towarzyszkę życia, kobietę silnej woli, pragnącą jak największego pomnożenia majątku dla dobra dzieci. Jeszcze nawet po śmierci męża, chociaż synowie byli już dorosłymi, a córki miały mężów, zarząd całego majątku ujmuje w swe ręce i przez lat parę, za zgodą zresztą synów, nie dopuszcza do jego podziału. A kiedy jeden z zięciów, Stanisław Jedwat, nie mogąc doczekać się spadku po teściu, wy-

») Nr. 379.

²) Nr. 236.

toczył jej proces, to pani Markowa w dobitnych słowach przedstawia sądowi swoje trudy i swój udział w pracach mężowskich, jak z ubóstwa wspólnemi siłami majątku się dorobili. „Nie wdarłam się do żadnego majątku“, powiada, „ale majątek nasz, który posiadamy, wspólną i równą pracą nabyliśmy. Gdy bowiem poszłam za mego męża, poszłam za ubogiego i niemajętnego człowieka i przeto po śmierci nieboszczyka nikt inny nie mógł jego majątkiem zawiadywać oprócz mnie — matki wiernej dzieciom“. Dopóki nie dorośli synowie, pracowali „za wielkie pieniądze i myto“ czeladnicy, jak Michał Wechter, Jan Bajer, Bartłomiej i Jakób Szarfen-bergowie i inni, później stanowisko czeladzi także synowie objęli. Jedni z nich pracowali w sklepie, inni w młynach i warsztatach, a inny jeszcze z towarem po jarmarkach jeździł⁶).

Marek umarł zapewne z końcem 1545 roku, w następnym bowiem, w miesiącu lutym, przychodzi do owego procesu wdowy Agnieszki z zięciem Jedwatem. Pozostało po nim ośmioro dzieci, pięciu dorosłych już synów i trzy zamężne córki, według wieku w następującym porządku: 1) Katarzyna Bemowa, już od roku 1540 wdowa po mężu Hieronimie; 2) Elżbieta Jedwatowa; 3) Andrzej;

4) Anna 1° voto Marcinowa Zybenaicherowa, 2° voto żona rajcy Jana Kleczowskiego; 5) Mikołaj; 6) Walenty; 7) Stanisław; 8) Jan. Najmłodszym z rodzeństwa był więc Jan Markuszowie, najstarszą Katarzyna Bemowa. Majątek Marka Szarfenberga przedstawiał się jak następuje : 1) dom przy ulicy św. Anny wraz z drukarnią, księgarnią i warsztatem introligatorskim; 2) dom przy ulicy Szpitalnej między domami Jedwata i Gałczyny; 3) połowa ogrodu na Kleparzu, naprzeciwko kościoła św. Florjana; 4) papiernia i młyn mączny w Balicach; 5) połowa ogrodu na Krupnikach; 6) papiernia Żabi młyn na Prądniku; 7) połowa ogrodu za kościołem N. M. P. na Piasku. Pod wpływem procesu, wytoczonego przez zięcia Jedwata, przychodzi do częściowego działu. Więc najpierw w roku 1548 ze względu na to, że już poprzednio każda z córek z okazji zamąż-pójścia otrzymała po 300 zip., każdemu z synów przyznaje się taką samą kwotę czyli 1500 flor. razem, które mają otrzymać przed jakimkolwiek działem, następnie zaś w roku 1549 dzielą spadkobiercy Marka powyżej wymieniony majątek, z wyjątkiem kamienicy

p. 285.

przy ulicy św. Anny, drukarni i księgarni, na części ośm i rozdzielają między siebie, poczynając od najmłodszego Jana⁷).

W domu przy ulicy św. Anny pozostała wdowa po Marku, pani Agnieszka, mająca do masy spadkowej prawa, opiewające na sumę 900 złp., t. j. 300 złp. wiana i 600 złp. tytułem długu; ona też de nomine w dalszym ciągu pozostaje na czele przedsiębiorstwa księgarskiego i drukarni. Faktyczny zarząd sprawują dwaj bracia, fachowcy w tym kierunku, Mikołaj i Stanisław, lub raczej tylko Mikołaj, który podpisuje przedmowy w wydawnictwach i dedykacje, drukarnia jednak nazywa się szarfenbergerowską lub Mikołaja y Stanisława Szarffenbergerów. Taki stan rzeczy dotrwał do roku 1567, do śmierci Agnieszki. Z testamentu, jaki sporządziła jeszcze w roku 1563, dowiadujemy się, że sumy 600 złp., jaka się jej należała tytułem długu, zaciągniętego u niej przez ś. p. męża, już dawniej zrzekła się na rzecz spadkobierców, z tem jednak zastrzeżeniem, że każdy z nich obowiązanym był płacić jej aż do śmierci po 3 złp. rocznego procentu. Wszyscy wiernie spełniali zobowiązanie z wyjątkiem znanego nam już zięcia Stanisława Jedwata, który po śmierci swej żony przestał się poczuwać do tego obowiązku. Cały majątek zapisuje do równej części swoim dzieciom, powinni jednak poprzednio spłacić wszelkie długi, jakieby u matki kiedykolwiek zaciągnęli, jak synowie Mikołaj i Stanisław, Katarzyna Bemowa lub Stanisław Jedwat, który był jej dłużnym czynsz za kilka lat. Synowie Mikołaj i Stanisław, jako kierownicy księgarni i drukarni, mieszkali do tego czasu w domu przy ulicy św. Anny, z tego powodu jednak nie byli obowiązani do żadnej zapłaty, albowiem, jak Agnieszka Markusowa w testamencie zaznacza, za mieszkanie miała u nich wolny stół, obiady i wieczerze²).

Od czasu śmierci Szarfenbergowej przestaje istnieć drukarnia i księgarnia dziedziców Marka, urywa się nawet współdziałanie obydwóch braci Mikołaja i Stanisława, którzy, siedząc dotąd razem w domu matczynem, pod jej powagą wspólnie prowadzili ojcowskie przedsiębiorstwa; obecnie, kiedy dom podzielono na części ośm, kiedy zabrakło matki, i oni się rozłączają, powstają dwie odrębne księgarnie i drukarnie szarfenbergowskie w Krakowie: Stanisława i Mikołaja.

Mikoła] przeniósł się do swego domu przy ulicy Grodzkiej, obok kamienicy Pod łabędziem, Stanisław pozostał na dawnem miejscu i tu już w roku 1568 drukuje Nowy testament, uzyskawszy przywilej królewski, że przez lat 10 pod karą 1000 złp. i konfiskaty książek nikomu nie wolno drukować i sprzedawać tego samego dzieła⁴). Żonatym był Stanisław z Anną, córką możnego mieszczanina krakowskiego, Fryderyka Danigela czyli Daniela²). Jakie były jednak jego losy? Do roku 1587 można śledzić działalność drukarni, jakkolwiek jej właściciel już od lat trzech był w grobie. Dnia 2 stycznia 1585 roku na żądanie wdowy po Stanisławie w domu przy ulicy św. Anny w obecności Mikołaja i Walentego Szarfenbergów rozpoczyna się spisywanie olbrzymiego inwentarza rzeczy, pozostałych po nieboszczyku, szczególniej zaś książek, których było tak wiele, jak u żadnego innego księgarza³). I nic zresztą dziwnego, boć była to księgarnia spadkobiercy sławnego Marka.

Więcej wiadomości posiadamy o bracie jego, Mikołaju. W roku 1570 wydrukował on Statuta i przywileje koronne Herburta, a poprzednio z jego drukarni wyszły Constitucye i przywileje na sejmach walnych koronnych od roku 1550 aż do roku 1569 uchwalone i otrzymuje niejako w nagrodę za to wraz z synem Janem przywilej, że żadnemu z typografów ani bibljopólów przez lat 15 pod karą 2000 dukatów nie wolno drukować statutów Królestwa, a zarazem mianuje go król Zygmunt August przywilejem z dnia 25/8 1570 roku typografem swojej kancelarji i uwalnia od jurysdykcji miejskiej⁴). Zygmunt August był zbyt hojnym w nadawaniu podobnych przywilejów, zwanych servitoriatus, co wychodziło na szkodę interesów miasta, któremu mieszczanie, przyjęci do rzędu sług królewskich, nie chcieli płacić

9 Benis, Ochrona praw autorskich w dawnej Polsce (Pamiętnik słuchaczy Uniw. Jagieł, p. 482). Już jednak poprzednio Stanisław na własną rękę drukował. W roku 1567 z drukarni jego wyszła książka Hieronima Krzyżanowskiego p. t. „Rozmowa o chrzczeniu małych dziatek szlachetnego Mikołaja Popławskiego z szlachetnym Janem Pękowskim“. Estreicher, Bibliografia polska t. XX, p. 341. Rok przedtem (1566) tegoż Krzyżanowskiego wyszły „Kazania“ w drukarni Mikołaja Szarfenberga. Ibidem. O oddzieleniu się Mikołaja od Stanisława Szarfenbergów, por. również, Lelewel, Bibliograficznych ksiąg dwoje I, p. 105.

9 Nr. 635.

9 Advoc. Crac. 205, p. 807, 818, 877 n.

9 Nr. 636.

podatków. Przychodziło do licznych skarg i procesów z władzami miejskiemi, a następstwem ich było zniesienie w roku 1571 46 ser-witorjatów w Krakowie. Między innymi stracili wówczas ten przywilej również dwaj drukarze : Mikołaj Szarfenberg i Łazarzг).

Szarfenberg umiał sobie pozyskać poparcie Jana Zamoyskiego, podkanclerzego Stefana Batorego i zaraz w pierwszym roku rządów tego dzielnego monarchy, ze względu na potrzebę szybkiego rozsyłania mandatów i uniwersałów królewskich, zostaje znowu typo-grafem nadwornym i otrzymuje przywilej na wyłączne prawo druku statutów, kronik a zarazem wyłączne prawo ich publicznej i prywatnej sprzedaży. Wzamian za to jednak był obowiązanym Szarfenberg utrzymywać przy kancelarji królewskiej jakiegoś doświadczonego typografa, któryby zawsze i wszędzie jej towarzyszył i za pewną opłatą drukował wszystko, co mu Zamoyski rozkaże. Wolno było również owemu czeladnikowi Szarfenberga sprzedawać na dworze królewskim książki, pergamin, papier etc.²).

1578.

Otóż na skutek tego przywileju wnet potem pojawia się wędrująca drukarnia Szarfenberga, bo gdzie król wraz z kancelarją swoją się znajdował, tam i czeladnik szarfenbergowski swój podręczny warsztat drukarski rozkładał. Więc w roku 1578, kiedy król przybył na jakiś czas do Lwowa, uczony prawnik a zarazem świadomy sztuki drukarskiej towarzysz Paweł Szczerbicz, ze starej rzemieślniczej rodziny krakowskich Szczerbów pochodzący, w imieniu swego pryncypała Mikołaja Szarfenberga otwiera tutaj oficynę, w której z polecenia Zamoyskiego drukuje się wiersz Kochanowskiego, wzorowany na szóstej eklodze Wergiljusza p. t. Dryas Zamchana polonice et latine, Pan Zamchanus latine, Leopoli anno W wierszu tym poeta, z okazji pobytu królewskiego w rezydencji Zamoyskiego Zamechu, króla i Zamoyskiego jako prawych rycerzy wychwala. W ten sposób Lwów „latającej“ drukarni Szarfenberga zawdzięczał pierwszą swoją książkę polską. Obok niej wyszły jeszcze kazania znanego katolickiego autora i kaznodziei Stanisława Sokołowskiego, a mianowicie : Concio de vestitu et fructu hereseon i Condones duae³). Kiedy zaś wybuchła wojna z Moskwą i kan-celarja królewska przeniosła się do Warszawy, a następnie wraz

ł) Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa, t. I, p. 298. :J) Nr. 666.

s) Estreicher, Bibliografia polska, t. VIII, p. 70.

z Zamoyskim do obozu pod Płock i Wielkie Łuki, to za nią udaje się również szarfenbergowski czeladnik wraz z potrzebnemi przyrządami drukarskiemi i tam drukuje liczne uniwersały i manifesty królewskie a także i broszury, mające związek z sukcesami oręża polskiego nad Iwanem Groźnym. Jedne z tych wydawnictw podpisane są nazwiskiem Szarfenberga, inne jakiegoś Walentego Łapczyńskiego ¹).

Co to był za jeden?

Przypuścić trzeba, że był on w służbie Szarfenberga, owym cze!adnikie(|Ti, przydzielonym przez niego do kancelarji królewskiej, że pewne broszury również własnym kosztem i przeto pod swojem nazwiskiem wydawał. Był on synem sołtysa ze wsi Strzałkowo koło Radomska. Już zaraz z początku, od czasu przybycia króla Stefana do Warszawy, znajdować się miał przy kancelarji królewskiej, udając się wraz z królem pod Gdańsk, następnie pod Połock, Wielkie Łuki i Psków. Drukował broszury i uniwersały, a w wolnych chwilach od zajęć zawodowych chwytał za broń i brał mężny udział w walkach z nieprzyjacielem, czem sobie tak zjednał Zamoyskiego, że za jego sprawą w obozie pod Pskowem król go wynosi do stanu szlacheckiego, a kanclerz Zamoyski przyjmuje go do swego herbu²).

Zonie Mikołaja Szarfenberga, podobnie jak żonie brata Stanisława, było na imię Anna. W roku 1605 stary Mikołaj jest już zdziecinniałym z powodu sędziwego wieku, liczył bowiem 86 lat życia. W dwa lata później spadkobiercy dzielą się jego majątkiem, a mianowicie trzech synów: Jan, Franciszek, Mateusz i cztery córki, z których Katarzyna była za mieszczaninem krakowskim Maciejem Silińskim, Dorota za krawcem Marcinem Grodzkim, Zuzanna za Aleksandrem Korycińskim, Anna wreszcie za pisarzem miejskim

*) Mianowicie: Edictum regium de data ultimo Augusti ex castro Polock. Walenty Łapczyńslci, Polociae anno 1579; Edictum Svirense ad milites, ex quo causae belli cognoscentur. Varsaviae, Nicolaus Scharffenberg; Edict króla IMci od Wielkich Łuk z Moskwy. Wielkie Łuki, Łapczyński 1580; Kochanowski J., De expugnatione Polotei. Varsaviae, Scharfenberg 1580; Pieśni trzy o wzięciu Potocka. O statecznym słudze. O uczciwej małżonce. Dedykowane były J. Zamoyskiemu. Warszawa, M. Scharffenberg, 1580. Te przygodne druki warszawskie Szarfenberga były powodem do wniosków o założeniu przez niego drukarni w Warszawie.

²) Nr. 696.

Najstarszy Jan już w roku 1570 pomaga ojcu w zawodzie drukarskim, później zaś pełni służbę w zastępstwie ojca jako drukarz w kancelarji królewskiej. Awanturniczego usposobienia to był człowiek, swojem postępowaniem awanturniczem dał powód do wielu skarg na siebie, o czem wiele w aktach sądowych się czyta. Wśród innych skarży go złotnik Blank o brzydkie wyzwiska i zastępowanie sobie drogi, a nawet jego szwagier Gruszczyński w księdze radzieckiej z roku 1605 zapisał, że z braćmi, siostrami, szwagrami prowadzi ustawiczne spory i swary, za nic sobie mając nawet starego 90-letniego ojca, na którego „rozmaitemi fuki i huki“ się porywa, „tak iż nieboraczek z oczu jego na stronę schodzić y one łajania iego znosić musi“. Szczególniejszą zaś niechęć czuł do szwagra Gruszczyńskiego i jego żony, który przed urzędem radzieckim zaznacza, że wszelkiemi sposoby bronił się będzie, gdyby do bicia na niego lub jego żonę się porwał³). Jeszcze w lat 10 później między szwagrami panują swary. O godzinie 24, spotkawszy Szarfenberg po pijanemu Gruszczyńskiego, obsypał go obelgami, wśród których bardzo łagodnem było jeszcze zdanie: „Na ciebie warczę, taki owaki synu“⁴).

Mateuszem Gruszczyńskim¹). Mikołaj umarł w roku 1606 w 87 roku życia²).

Nic dziwnego, że przy takiem usposobieniu, do którego i pijaństwo niemało się przyczyniało, nie powodzi się Janowi Szar-fenbergowi w przemyśle drukarskim. Przez trzy lata zaledwie, od 1609 do 1611 roku, daje drukarnia jego pewne ślady życia, następnie zamilkła. Wprawdzie jeszcze w roku 1618 wraz z Maciejem Jędrze-jowczykiem podejmuje się Marcinowi Harmańskiemu wydrukować „Modlitwy męskie“, ale już wtedy nie posiadał drukarni w Krakowie. Ciągłe kłopoty finansowe jeszcze w roku 1609 zmusiły go do zaciągnięcia pożyczki w sumie przeszło 1000 flor. u Krzysztofa Ambrozowicza⁶), wierzyciel ten zaś w lat ośm jeszcze nęka Szar-fenberga pozwami, na co żali się w sądzie, powiadając, „że go utrapionego i ubogiego a schorzałego do ostatniego ubóstwa chce

ł) Consul. Crac. 456, p. 790.

а)    W roku 1599 liczył lat 80. Consul. Crac. 455, p. 394.

s) Tomkowie z, Przyczynki do historji kultury Krakowa, p. 306. *) Ibidem, p. 247.

б)    Consul. Crac. p. 305.

przywieść“¹). Te to kłopoty finansowe i awanturnicze życie spowodowały Jana Szarfenberga, że „prasę drukarską i materjej 6 centnarów na litery, którą caygiem zowią“, zastawił u żydów, może już w roku 1611, a następnie, „obawiając się, aby mu tam długością czasu nie zginęła“, około roku 1615 uprosił nową gwiazdę w krakowskim świecie drukarskim, z Łobżenicy w Wielkopolsce przybyłego Franciszka Cezarego, że drukarz ten wykupił prasę z cajgiem za sumę 180 złp.²). Na warsztacie więc Szarfenbergów bił Franciszek Cezary swe pierwsze wydawnictwa, nie przy ulicy Grodzkiej jednak, jak przypuszczano, ale przy Sławkowskiej znajdowała się jego drukarnia, zanim nie przeniósł jej do swego domu przy ulicy św. Anny, sąsiadującego z domem księży wikarjuszów. Po śmierci Jana w roku 1625 szwagier jego Gruszczyński występuje z pretensjami do Cezarego o prasę drukarską i czcionki, proces się toczy jeszcze w roku 1627, z jakim jednak wynikiem, nie wiemy⁸).

Dużo mniej jeszcze, aniżeli Stanisława i Mikołaja, znane nam są losy trzech innych synów Marka Szarfenberga, a mianowicie Walentego, Andrzeja i Jana.

Andrzej już w roku 1538 prowadzi papiernię ojcowską⁴), po śmierci jednak ojca swoją część młyna odstępuje siostrze Annie Kleczowskiej, później zaś spadek po matce sprzedaje Wacławowi Zybenaicherowi⁵) i znika z Krakowa. Widocznie w innych stronach rozwinął swoją działalność.

Również najmłodszy, Jan, pozbywa się swoich działów spadkowych w Krakowie⁶), czem się jednak trudnił i gdzie przebywał? Umarł w roku 1585 bezpotomnie, majątek, po nim pozostały, przechodzi na rodzeństwo⁷).

Natomiast Walenty jest mieszczaninem krakowskim i zaj-

*) Tomkowicz, op. cit., p. 306.

²)    Ibidem, p. 278.

³)    Nieznane nam są losy syna Mikołaja, Mateusza Szarfenberga, natomiast o Franciszku wiemy, że był człowiekiem chorowitym, przebywał w domu swego szwagra Silińskiego przy ulicy Brackiej i w roku 1617 „non immemor benefi-ciorum“, od niego i siostry Katarzyny doznanych, zapisuje im cały swój majątek ruchomy w sprzętach, klejnotach i szatach. Część swą kamienicy ojcowskiej jeszcze w roku 1609 sprzedał bratu Janowi. Scabin. Crac. 30, p. 707; 32, p. 876.

*) Nr. 417.

0 Nr. 630.

«) Nr. 632, 642.

’) Nr. 772.

muje się przemysłem papierniczym, któremu jeszcze za życia ojca z przyjemnością poświęca swoje siły, w papierniach stale przebywając. Od rodzeństwa wykupił on papiernię balicką, a zdaje się i inną tam jeszcze posiadł, bo „sławny pan Fołtyn Szarfenberg“ jest młynów papiernich w Balicach dzierżawcą dziedzicznym, o czem dowiadujemy się w roku 1577, kiedy „uczciwemu Samuelowi malarzowi" daje córkę swą Katarzynę „w stadło święte małżeńskie“, a z nią posag 200 złp., który jej zapewnia na swoich częściach domu przy ulicy św. Anny⁸). Walenty Szarfenberg żonatym był z Katarzyną Czolnkówną, z którą miał kilkoro dzieci. W roku 1584 żyło z nich jeszcze czworo, a mianowicie Albrycht, Walenty, Greta i Jan²). W roku 1580 „szlachetny pan Walenty Szarfenberg“ poraź wtóry, jeżeli nie trzeci, wstępuje w śluby małżeńskie z jakąś „szlachetną Elżbietą“ i tytułem wiana zapewnia jej na swej kamienicy przy ulicy św. Anny 300 złp.³). Syn Wojciech zmarł jako proboszcz kościoła św. Mikołaja w Trokach na Litwie⁴), o innych nie mamy wiadomości.

Współcześnie z Szarfenbergami Markusowiczami przebywa w Krakowie wielu innych Szarfenbergów, więc najpierw syn Macieja drukarza i sam drukarz, Hieronim, następnie rodzeni bracia Macieja, Bartłomiej i Jakób, z których pierwszy w roku 1531⁶), drugi 1543 ⁶) przyjęli prawo miejskie. Obydwaj, jak wiemy, pozostawali dawniej w służbie Marka, byli jego czeladnikami i stali się później dzielnymi kupcami, tworząc spółkę, do której Bartłomiej włożył 800 a Jakób 700 złp. Czy się jednak zajmowali również sprzedażą książek? Być może, bo ówczesny kupiec wszelki towar starał się mieć na składzie, obok sukien więc i korzeni także książkę. W roku 1542, kiedy Bartłomiej ciężko zachorował, na opiekunów swego majątku i dzieci powołuje brata Macieja i Marka ; ponieważ zaś Maciej nie był obecnym w Krakowie, przeto tymcza-

1 gr. 12. Libri i. c. Crac. 1422, p. 274.

jego miejsce wszedł księgarz Michał Wechter¹). A zatem wszyscy trzej opiekunowie pochodzili ze świata drukarskiego i księgarskiego. Wyzdrowiał jednak i miał żyć jeszcze bardzo długo, jako zgrzybiały starzec, propter aetatem senio iam confectam przez kilka ostatnich lat (1566—1568) nie opuszczając domu, ani nawet krzesła²). Dzieci zostawił sporo, bo najpierw z pierwszego małżeństwa najstarszego Bartla, już za życia ojca samoistnego kupca i późniejszego rajcę krakowskiego, dalej Jana, Zygmunta, i złotnika z zawodu Jerzego Szarfenberga — obok dwóch córek : Anny, żony kuśnierza Jana Różanki, brata sławnego lekarza Stanisława, wreszcie Agnieszki, zamężnej za Adamem Pudełko, zwanym także Pudłowicz lub Pudłowski³). Z drugiego zaś małżeństwa, z Małgorzatą Fe-trówną, zostały córki: Łucja za Arnoldem Radkowskim, Małgorzata, żona Andrzeja Barszcza, wreszcie syn Jakób⁴), przedsiębiorca górniczy w Tarnowskich Górach⁵). Stary Bartel zakończył życie w roku 1569⁶).

sowo w

Brat Bartłomieja znowu i spólnik, Jakób Szarfenberg, z żony Barbary ma dwóch synów: Krzysztofa i Stanisława, zięciem zaś jego jest Filip Hildfelt z Torunia, zawiadowca jego handlu i późniejszy mieszczanin i kupiec krakowski⁷). Jakób zajmował się także przemysłem papierniczym, w roku 1559 spotykamy go bowiem w stosunkach finansowych z Janem Waissem, papiernikiem w Młodziejowie⁸), a w lat 7 później prowadzi proces z papierniczymi majstrami, którzy nie pozwalają czeladzi pracować u niego jako nie zawodowego papiernika, kiedy młodziejowicką papiernię od właścicieli jej, Stanisława i Agnieszki Minockich, wydzierżawił w dożywocie⁹).

Jeżeli Szarfenbergowie Markusowicze mieszkali przy ulicy św. Anny i przy Grodzkiej, to Bartłomiej, Jakób i ich synowie, o ile z Krakowa do innych miast się nie wynieśli, posiadają swe

*) Nr. 482.

²) Nr. 603, 614.

») Nr. 678.

⁴) Consul. Crac. 447, p. 623.

⁶)    Consul. Crac. 457, p. 591, г. 1616.

®) Consul. Crac. 446, p. 197.

⁷)    Consul. Crac. 446, p. 128; 447, p. 364, 369. W roku 1576 Jakób nie żyje. *) Nr. 574.

») Nr 601.

domy przy ulicy św. Jana. Tutaj bowiem, naprzeciwko kościoła, już w roku 1537 nabywa kamienicę Bartłomiej Szarf enberg J, a w roku 1552 znowu brat jego, Jakób, staje się właścicielem tuż obok położonego domu narożnego²), w lat 10 zaś później także syn starego Bartłomieja, Bartel, kupuje od rajcy Szymona Krump-felta kamienicę sąsiadującą z kościołem św. Jana, naprzeciw domu Jakóba Szarfenberga³), tak, że wszyscy ci Szarfenbergowie obok siebie mieszkali.

Trzy domy w Krakowie nosiły nazwę Szarfenbergowskich : Przy ulicy św. Anny, Grodzkiej i dom starego Bartla i jego spadkobierców przy ulicy św. Jana. Jak więc widzimy, bardzo wielu Szarfenbergów przebywało w naszem mieście, niektórzy z nich przenieśli się do Lwowa, Warszawy, a zapewne i innych miast polskich, gdzie znani są pod nazwą Szarfenbergów, Ostrogórskich lub nawet Ostrogowskich ⁴).

Zupełnie inną gałąź, niewątpliwie jednak związaną węzłami pokrewieństwa, z naszymi Szarfenbergami a stosunkami zawodowemi z Krakowem, stanowili Szarfenbergowie śląscy, pracujący jako drukarze we Wrocławiu i Nisie.

We Wrocławiu od roku 1475, chociaż z przerwami, były czynne drukarnie. Po pierwszym drukarzu Kasprze Elyanie⁵), najpierw podkantorze a następnie kanoniku katedry wrocławskiej, spotyka się tutaj już w wieku XVI w latach 1503—1504 przybyłego z Ołomuńca Konrada Baumgartena, który zresztą wnet do

¹)    Consul. Crac. 436, p. 219.

²)    Consul. Crac. 443, p. 20.

³)    Consul. Crac. 445, p. 290.

⁴)    We Lwowie do wielkich ma

jętności doszedł Marek Szarf enberg Ostro-górski, kupczący na wielką skalą suszonemi rybami. Łoziński Wł., Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie w wieku XVI i XVII, p. 115 n. W roku 1607 „szlachetny Marek Szarfenberger Ostrogórski, mieszczanin lwowski“ zapewnia 1000 zip. długu Marcinowi Świeckowiczowi i jego żonie Agnieszce „na pewnych dobrach y gmachach kamienicze swey na św. Anny ulicy w Krakowie na rogu podle kamie* nicze, Hanzulowskiey zdawna nazwaney, przeciw Collegium wielkiemu bendączey . Consul. Crac. 457, p. 591. Kamienica ta w roku 1596 nazwaną jest „Stanislai Szarfenberger“ (Scabin. Crac. 26, p. 614), należały jednak również pewne jej części do brata Stanisława, Walentego, względnie jego potomków. (Por. nr. 675, 692). Którego z nich był synem ten Marek, mieszczanin lwowski?

⁵) Dziatzko Karl, Casper Elyan, Breslaus erster Drucker (Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens t. XV, p. 29 n.).

Frankfurtu nad Odrą zkolei podążył, potem od roku 1518 do 1531 działa tuta] Adam Dyon, jeden z mnie] znanych drukarzy norymberskich, a obok niego posiadają warsztaty drukarskie Kasper Lybisch (1520 — 1549), przedewszystkiem zaś Andrzej Winkler (1538 —1545). Studjował on najpierw na uniwersytecie krakowskim, następnie przeniósł się do Wittenbergi i tu został mistrzem nauk wyzwolonych, wreszcie osiadł we Wrocławiu i założył do dziś istniejącą drukarnię miejskąŁ).

Następcą Winklera był Kryspin Szarfenberg, którego czynność w tern mieście da się śledzić od roku 1553 do 1572. Czy pozostawał on w jakim stosunku z krakowskimi Szarfenbergami ? Trudno przypuścić, żeby tylko wspólne nazwisko ich łączyło.

Niedaleko na północ od Liebenthal, rodzinnego miejsca krakowskich Szarfenbergów, na pograniczu śląsko-łużyckiem, znajduje się miasteczko Lubań (Lauban), z którego pochodził niejaki Kryspin, praktykujący w roku 1537 jako calcographiae słudiosus u Macieja Szarfenberga²). Imię Kryspina należy do tak rzadkich, że trudno przypuścić, ażeby ten krakowski uczeń sztuki drukarskiej z roku 1537 był innym aniżeli Kryspin Szarfenberg, występujący jako samodzielny drukarz w 16 lat potem we Wrocławiu, zwłaszcza, że wnuk jego, również Kryspin, już bez żadnej wątpliwości kształci się w Krakowie. Po śmierci Kryspina obejmuje drukarnię syn jego Jan i prowadzi ją od 12 grudnia 1572 do 19 sierpnia 1586 roku, firma jego trwała jednak trochę dłużej, bo do roku 1588, w którym wdowa po nim, Magdalena Schramm, wyszła za Jerzego Baumana, wnosząc mu w posagu drukarnię Szarfenbergów wrocławskich. Odtąd pozostaje ona w rodzinie Baumanów aż do roku 1744³).

Nie wygasła jednak wrocławska linja Szarfenbergów na mężu Magdaleny ze Schrammów. Z małżeństwa ich pozostał bowiem syn Kryspin, którego w roku 1606 spotykamy w Krakowie jako towarzysza sztuki drukarskiej i tutaj przed urzędem radzieckim zeznaje, że mu ojczym jego, Jerzy Bauman typograf wrocławski, wypłacił sumę 200 flor. na rachunek spadku po ojcu ⁴). Czy wrócił

9 Kapp Friedrich, Geschichte des deutschen Buchhandels, Leipzig,

1886, p. 173.

*) Nr. 394.

⁸) Bandtkie J. S., Historya drukarń krakowskich, p. 353; Estreicher, Bibliografia polska t. VIII, p. XXXV-

⁴) Consul. Crac. 456, p. 968.

kiedy Kryspin do Wrocławia, nie wiemy, ale to pewne, że nie tam otworzył drukarnię, lecz w biskupiem mieście Nisie, gdzie od roku 1611 drukuje katolickim duchem przejęte książki. Dwa lata przedtem między taksatorami księgarni czy bibljoteki Stanisława Pirogo wieża występuje Ioannes Scharffenberger civis Wratisla-viensisx). Co to był jednak za jeden, brat Kryspina lub może jeden z krakowskich Szarfenbergów, który się przeniósł do Wrocławia, pozostaje kwestją otwartą.

W wieku XVII i XVIII dzięki szczęśliwym przedsiębiorstwom kopalnianym w Reichenstein na Śląsku doszła rodzina Szarfenbergów do znacznej potęgi ekonomicznej²). Nie wiemy jednak, z którą ze znanych nam rodzin tego nazwiska możnaby było ją złączyć.

Zybenaicherowie.

Przedwczesna śmierć. — Czeladnik Kasper Guttler. —

Maciej i Hieronim Szarf enbergo wie. — Marcin Zybenaicher z Liebenthal i jego węgierski handel.

Wdowa Anna wychodzi za Kleczowskiego. — Synowie Mateusz i Wacław Zybenaicherowie. — Mateusz z ręką wdowy po Hieronimie Szarfenbergu dostaje drukarnię, a od matki papiernię. — Dives calcographus. — Sprawy rodzinne i spadkowe. — Jakób Zybenaicher. — Ostatni z rodu.

W roku 1547 zmarł bez testamentu Maciej Szarfenberg, zostawiając wdowę Helenę z Galków wraz z dwojgiem dzieci: dorastającym synem Hieronimem i całkiem jeszcze małoletnią córką, tego samego imienia, co matka. O opiekę nad dziećmi przyszło do sporu między ich matką a stryjami, Bartłomiejem i Jakóbem, którzy wykazywali, że jako najbliżsi krewni zmarłego mają większe prawo do opieki aniżeli wdowa, zwłaszcza, że syn Hieronim pochodził z pierwszego małżeństwa. Rada, jako najwyższy opiekun wszystkich sierót w mieście, dowody stryjów uznała za słuszne³).

*) Consul. Crac. 457, p. 484. „Ad instantiam famati Stanislai Pirogowicz, pennarum structoris, ex carceribus per Severinum Lopaczki agentis, taxatores ad taxandos libros... Albertus Kobyliński, Petrus Prezyna, Petrus Piotrkowczyk, cives Cracovienses, et Ioannes Szarffenberger Wratislaviensis...“.

²)    Julius Krebs, Die Familie von Scharffenberg. Ein Beitrag zur Geschichte des Reichensteiner Bergbaus (Zeitschrift des Vereins für Geschichte Schlesiens t. 50, r. 1916).

³)    Maciej umarł między 21 marca a 15 czerwca 1547 roku. Por. nr. 536, 538.

Niedługo jednak było im danem sprawować pełną opiekę, albowiem w parę miesięcy po tym procesie, jesienią tego samego roku Helena Szarfenbergowa zgłasza do sądu miejskiego prośbę o uznanie Hieronima pełnoletnim, na co rada się godzi; Hieronim stał się natychmiast właścicielem połowy majątku ojcowskiego i po matce obejmuje zarząd drukarni*), która od roku 1548 do 1556 nosi jego nazwisko i imię. W roku 1552 poślubia Elżbietę z domu Fetrównę, spłaca małoletnią swą siostrę Helenę i wchodzi w posiadanie domu przy ulicy Szpitalnej, wszystkich książek i warsztatu drukarskiego ²) i pracuje solidnie, pragnąc społeczeństwu polskiemu przysłużyć się dobremi książkami, wydaje rzeczy poważne, przeważnie naukowe. Nagle w lat parę, może w czasie wielkiej zarazy w roku 1555, umiera, pozostaje po nim młoda i posażna wdowa. Niewątpliwie za sprawą rodziny Szarfenbergów poślubił ją młody, ledwie co z chłopięcych lat wyrosły krewny ich, Mateusz Zy-benaicher.

Zybenaicherowie (Siebeneych, Sybeneycher, Zybenaicher) pochodzili z tego samego miasteczka śląskiego Liebenthal, które Krakowowi dostarczyło Wietora i Szarfenbergów. Stamtąd przybył do naszego miasta pierwszy Zybenaicher, Marcin, którego pod tytułem bibljopoli już w roku 1515 spotykamy czeladnikiem u Unglera³), chociaż prawo miejskie przyjął dopiero w roku 1531 jako drukarz, zapłaciwszy taksę w kwocie kopy groszy. Również w następnym roku nazywa się go drukarzem⁴), własnej jednak drukarni nie posiadał, natomiast był właścicielem księgarni, którą niewątpliwie założył przy pomocy Marka Szarfenberga, jego bowiem córkę Annę pojął za żonę. Zybenaicher wydawał — czy też tylko sprzedawał — jakieś hebrajskie książki, o których żydzi twierdzili, że są fałszywe i że przeto żaden żyd kupić ich nie może, a gdyby przypadkiem znalazły się wśród żydów, zostałyby spalone. Takie zeznanie złożył w roku 1539 sam Marcin Zybenaicher i niejaki Jerzy Molier, introligator, na żądanie Pawła Halicza⁵), o którym wiemy, że jako przechrzta założyć miał w Krakowie drukarnię

‘) Bandtkie, op. cit., p. 337. *) Nr. 561.

³)    Nr. 178.

⁴)    Nr. 319.

*) Nr. 443.

i w niej wraz z Janem Haliczem w latach 1540 do 1541 obok innych dzieł drukować także książki przeznaczone dla żydów.

Główną zdaje się działalność zwrócił Zybenaicher na Węgry i to bardzo wcześnie, albowiem już w roku 1533 wydaje dla nich u Wietora Lexicon Ioannis Murmelii seu latina rerum vocabula in suas digesta classes cum germanica et hungarica interpretatione. W stosunku do Węgrów, może ze względu na panującą wówczas nienawiść do Niemców, nie używa nazwiska Zybenaicher, ale pięknie i humanistycznie brzmiącego: Martinus Heptamidius, Ы-bliopola Cracoviensis*). Na Węgrzech miał Marcin swego pełnomocnika i faktora w osobie Kaspra Guttlera z Liebenthal, dawnego subjekta w interesie Marka Szarfenberga. Rodzina Guttlerów już była znaną w handlu księgarskim ; w sklepie Szarfenberga bowiem jeszcze przed laty dwudziestu kilku pracował inny Guttler, imieniem Szymon, który jednak nie z Liebenthal pochodził, lecz z miasta śląskiego Hirszberga. Umarł on jeszcze w roku 1515²).

Handel księgarski Zybenaichera rozwijał się bardzo pięknie, nagle zaraza, szalejąca w Krakowie w roku 1543, wśród tysięcy innych ofiar także jego porywa. Opieka nad majątkiem, wdową i dwoma małymi chłopcami przypadła teściowi Szarfenbergowi, który szczególniejszą uwagę zwrócił na odzyskanie kapitałów, włożonych w handel węgierski. Starostą komitatu saryskiego był właśnie jego znajomy i przyjaciel, prawdopodobnie także Ślązak z Liebenthal, Jerzy Werner³); do niego więc zwraca się o przyjęcie obowiązków pełnomocnika dla zlikwidowania interesów tamtejszych swego zięcia⁴). Kasper Guttler okazał się dobrym i wiernym sługą. Przez lat parę po śmierci swego pana prowadzi dalej faktorję węgierską i dopiero w kwietniu 1546 roku przychodzi między nim a spadkobiercami Zybenaichera do ostatecznego obrachunku ku zupełnemu obopólnemu zadowoleniu. Otrzymał on od nich nietylko pokwitowanie, ale i podziękowanie za wierną i pilną służbę. Przy tej sposobności stał się właścicielem, jeżeli nie całej księgarni swego

‘) Estreicher, Bibliografia polska XXII, p. 635.

*) Nr. 189, 191.

⁸) W drugiej połowie XVI wieku w Liebenthal mieszka rodzina Wernerów, której członek Jan Werner jako introligator zostaje mieszczaninem krakowskim i poślubia Zofję Wietorównę, wdowę po Bartłomieju Gędźcu, introligatorze, przyrodnią siostrę Jana Januszowskiego. Por. nr. 775.

*) Nr. 503.

pryncypała, to przynajmniej jej części, może właśnie faktorji węgierskiej, nabył bowiem u Zybenaicherowej książek za sumę 210 flor., które zobowiązał się spłacić w przeciągu lat sześciu ¹). Jeszcze w miesiąc później spotykamy go w Krakowie jako świadka w procesie między Agnieszką, wdową po Marku Szarfenbergu, a jej zięciem Stanisławem Jedwatem, przyczem nazywa się go : Bibliopola de Ungaria. Osiadł ten czeladnik zybenaicherowski w północnych Węgrzech w mieście Preszowie, stanowiąc w ten sposób łącznik między kulturą umysłową Polski a Węgier. W późniejszych czasach wszedł w stosunki z drukarnią Łazarza i jej wydawnictwa za pośrednictwem niego rozchodziły się po Węgrzech²).

Pani Zybenaicherowa już naówczas od szeregu lat była małżonką rajcy Jana Kleczowskiego i przy niej wychowywali się nieletni jeszcze synowie, Mateusz i Wacław Zybenaicherowicze, kiedy zaś dorośli, w roku 1556 wspólnie nabywają dom przy ulicy św. Anny dawniej Regerowski, położony między domami Erazma Czeczotki z jednej a spadkobierców Hieronima Bema z drugiej strony³), od matki zaś uzyskują papiernię na Prądniku: Żabi młyn. Wacława nie zajmował jednak przemysł papierniczy, więcej pociągała go rola. Nabywa więc ogrody na Czarnej wsi, natomiast tak swoją połowę domu jak i papierni odsprzedał bratu⁴). Co więcej, nawet nazwisko częściowo zmienia. Ponieważ mianowicie ojczym jego stracił wszystkich synów, przeto adoptował Wacława, który występuje odtąd jako nobilis Zybenaicher Kleczowsky⁵).

Brat Wacława, Mateusz Zybenaicher, poświęcił się zawodowi księgarskiemu, złożyło się zaś dla niego szczęśliwie, że około roku 1558 mógł ten syn córki Marka Szarfenberga poślubić młodą wdowę po niedawno zmarłym krewnym swym i drukarzu, Hieronimie Szarfenbergu, Elżbietę z domu Fetrównę. Spłacił on sukcesorów Hieronima, przedewszystkiem siostrę jego Helenę⁶), i sam stał się właścicielem Szarfenbergowskiej drukarni, ponieważ zaś, jako właścicielowi Żabiego młyna, nie brak mu było własnego

0 Nr. 523—526.

²) Nr. 644.

*) Nr. 568, 570, 580. ⁴) Nr. 652, 653.

») Nr. 727, 733, 735. «) Nr. 578.

papieru, przeto stał się jednym z najwybitniejszych drukarzy nakładców, dorobił się wielkiego majątku, tak, że nazywano go bogatym drukarzem: dives calcographus. W roku 1580 dostaje się w skład rady miejskiej, już jednak w dwa lata później kończy życie, zostawiając z dwóch żon wcale znaczne potomstwo ⁴). I tak znana nam już wdowa po Hieronimie Szarfenbergu, Elżbieta Fe-trówna, była matką córki Katarzyny, jeszcze za życia ojca wydanej za kupca przybyłego z Lukki, Kaspra Trusardi i — syna Jakóba, przedstawiciela firmy zybenaicherowskiej. Po śmierci Elżbiety poślubił Mateusz drugą żonę, Annę Glaczównę, z którą miał cztery córki: Justynę, Zuzannę, Urszulę⁹ 10) i Cecylję¹¹ 12) i jednego syna, Josta⁴). W chwili śmierci ojca dorosłą i zamężną za kupcem Dziulim Baldim była tylko Justyna, reszta dzieci z tego małżeństwa potrzebowała opiekunów. Zostali nimi najstarszy brat Jakób — i stryj, Wacław Zybenaicher Kleczowski.

Ponieważ znaczną część majątku otrzymał Mateusz za Elżbietą Fetrówną, przeto zaraz po śmierci jego przychodzi do tymczasowej, przedwstępnej ugody między spadkobiercami, w której dzieci Elżbiety otrzymują po 1000 złp., „kthemu praszę do drukowanya naliezączą z literamy y ze wsitkym nacziniem do druku pothrzebnym, kthora prasza ich matky własnej bela. A thakowych 1000 złp. ma im bycz dane y naprzód zaplaczone s pieniędzy tich, kthore szię utharguią za Postillę wydrukowaną, kthora isz yeszcze nie do kończą yest widrukowana, thedy spolnim obudwu sthron nakładem, tho yesth y pierwszego y wthorego malzensthwa pothomkow yako na papier, czeliadz y na sthrawę y za robothę y na insze rzeczy do thego wyrobienia naliezacze ma bicz dokoinczona, y wyprawiona, a gdy iusz będzie thakowa Postilla albo postillę dodrukowane y wigothowane, thedy zarasz mayą bicz przedawane, a pieniądze za nie wzięthe mayą bicz do oszobliwy skrzynky kładzione,

dives, zostawił potomstwo, obiit anno

czego ma dogliądacz y thakowe pieniądze za Postille przedane ma chowacz pomieniony syn a pothomek niebosczyka pana Siben-eichera pan Jakub“. W nagrodą za pracą ma on osobno otrzymać 70 złp. Na Kasprową Trusardową przypadł nadto „s sthrony gerady y za geradą lanczuch, kthory wazy zlotich czerwonich 50“. Wszystkie inne dobra, a zatem i ksiągarnia, do równego działu, wszystkim spadkobiercom Mateusza sią należały.

Postylla albo postylle, o których dowiadujemy sią, że jeszcze nie zostały ukończone, to znana Postilla katoliczna o świątych cząśćl ozimi a, dedykowana królowej Annie w roku 1575 i Cząść wtóra letnia, z przedmową z roku 1583, pióra ksiądza Jakóba Wujka. Wyszła ona w roku 1584 pod firmą Jakóba Zybenai-chera, przygotowaną jednak była przez Mateusza, po którego śmierci wszyscy spadkobiercy na nią łożyli i uważali ją za druk nie swego brata Jakóba, ale ojca, Mateusza Zybenaichera. Drukowaną była w ilości mniej wiącej 1000 egzemplarzy, albowiem na każdego z siedmiu spadkobierców przypadło po 139, czyli wszyscy razem otrzymali 973 egzemplarzy. Stało sią to dopiero w lipcu 1586 roku, przy ostatecznej ugodzie, która objąła również magazyny ksiągarskie Mateusza, znajdujące sią w jego domu przy ulicy Grodzkiejx).

Ponieważ stosownie do ugody z roku 1583 ksiągarnia miała przypaść wszystkim spadkobiercom do równego działu, a każdy z nich wolałby raczej otrzymać przypadającą na siebie kwotą pie-niążną aniżeli książki, przeto dnia 6 maja 1585 roku przychodzi do ugody w tej sprawie za pośrednictwem ksiągarzy Macieja Wierzbiąty, Mikołaja Szarfenberga, Zacheusza Kessnera tudzież kupców krakowskich Jarosza Jedwata i Wolfa Bajera. Za długą „deliberatią y rozmową nie mogła szie droga liepsza znalescz y pokazacz, iedno, aby który albo z opiekunów albo z potomkow takowe xiągi w sumie, za którąby bely szaczowane, przyąl y rozprzedał a sumą zaplaczil. Bo gdziebi każdemu z potomkow ossobno cząsc takowich xiąg bila widzielona, tedibi z niemałą skodą bycz mussialo, staraiącz szie y naimuiącz mieyscze do chowania, sługą chowaiącz do przedawania, a czasów dzisieyszych takowe towari nie szą odbithe. A czo wiencsza, ze tych xiąg od dawnego leżenia

») Nr. 705-708.

siła szie popsowalo, skądby iescze wientsza skoda uroszla, gdiby szie z mieysca na mieyscze przenosicz muszialy“.

Jednak nietylko żaden ze spadkobierców i opiekunów, ale nawet żaden z krakowskich księgarzy nie chciał nabyć księgarni, wobec czego za sprawą wymienionych mieszczan przyszło do oszacowania książnicy, a następnie ledwie zdołano uprosić Jakóba Zybenaichera, „że xięgi takowe w 1000 złp. po pulkopiu licząc przyiął — tak, iż bendzieli mogl wibrać czo wysszey nad 1000 zł. oszacowany, to iego sceście bendzie, a nie bendziely tesz mogl wybrać tey sumy spelna, thedi bendzie powinien swym dolozic“, z tern jednak zastrzeżeniem, że dorosłym spadkobiercom miał możność spłacania ich należności na raty, a „potomkom lath niema-iącem, gdy przydą do lath doskonałych“ ¹).

Podobnie jak ojciec również i Jakób Zybenaicher dostał się w skład rady miejskiej, w pełni sił jednak zakończył życie, bo już w sierpniu 1604 roku, zapisując żonie Annie, córce rajcy kazimierskiego Andrzeja Pukała 2000 złp. i wolne mieszkanie w kamienicy przy ulicy Grodzkiej w dożywocie, względnie do czasu powtórnego wyjścia zamąż. Opiekę nad nieletniemi dziećmi powierzył żonie i teściowi²).

Początkowo drukarnią zawiaduje wdowa Anna, pod jej nazwiskiem bowiem do roku 1608 drukuje się książki, następnie aż do roku 1625 czyta się firmę: Dziedzice Jakóba Zybenaichera. Z tego czasu pochodzi ostatni druk, wyszły z zybenaiche-rowskiej oficyny, którym jest : Lirycyusz H. X., Bractwo chordy abo paska św. Franciszka. Od lat kilkunastu już jednak drukarnia znajdowała się w dzierżawie, dzierżawił ją zaś drukarz Stanisław Giermański. Według zeznania Macieja Jędrzejowczyka, właściciela dawnej drukarni Łazarzowej, jakie złożył w roku 1627, w chwili puszczenia jej w dzierżawę przedstawiała ona wartość 2000 złp., po kilkunastu zaś latach dzierżawy ledwie złp. 600³). Giermański przed śmiercią (roku 1627) nabył drukarnię zybenaicherowską na własność, za jaką jednak sumę, niewiadomo. Spadkobiercy i synowie Stanisława Giermańskiego w procesie, jaki prowadzą w roku 1639 przeciw drukarzowi Filipowskiemu

‘) Nr. 733-735.

²)    Scabin. Crac. 29, p. 409 n.

³)    Tomkowicz St., Przyczynki do historji kultury Krakowa, p. 304.

o przedruk pewnego dzieła, zaznaczają, że uczynił to bezprawnie, albowiem prawa do dzieła owego nabył ich ojciec wraz z drukarnią zybenaicherowską*).

Jakób Zybenaicher zostawił tylko córki: Katarzynę i Agnieszkę. Agnieszka wyszła za jakiegoś Lipnickiego, Katarzyna zaś została żoną ławnika sądu wyższego, Pawła Bruzika Sternackiego, o którym wiemy, że był także drukarzem książek arjańskich w Rakowie.

Młodszy brat Jakóba, Jost Zybenaicher²), przez całe życie „zabawiał się naukami wyzwolonemi“, niedługo przed śmiercią jeszcze tytułuje się studentem obojga praw lub nawet teologji. Zajmował się jednak raczej wszelkiego rodzaju gwałtami, hulankami, pieniactwem, aniżeli studjami. Prawdziwym postrachem był dla mieszkańców Krakowa, którzy skarżą się na niego, że „jego to wszytka robota w próżnowaniu niespokojnie żyć, ludzi wadzić, turbować, do szkód i utraty przywodzić, wszytką swoją iurispru-dencyą na tych, którzy miastu pożytki czynią obracać“, nie nowina mu też „każdemu spokojnemu sławy naruszać, subtelnie potwarzać i w niwecz obracać“ ³). Aż w roku 1625, przebywając dla jakiegoś procesu w trybunale lubelskim, powietrzem rażony steriliter zeszedł z tego świata ten „wieczny“ student i awanturnik, ostatni z rodu Zybenaicherów ¹³).

Maciej Wierzbięta.

Skromne wiadomości o pochodzeniu. — Szczegóły bjograficzne. — Spadkobiercy. — .    Losy drukarni.

Niewiele dzieł wyszło z drukarni, noszącej to nazwisko, ale sławną była ona i jest przez treść swoich wydawnictw. W niej drukuje swoje Szachy Jan Kochanowski, Mikołaj Rej niemal wszystkie swe dzieła, Gwagnina Sarmałiae europeae descriptio stąd najpierw dostaje się między uczonych ówczesnej Europy, a również Dworzanin Górnickiego przez drukarnię Macieja Wierzbięty eleganckiemu światu polskiemu daje się poznać. Prze-dewszystkiem zaś jest ona znaną jako drukarnia dzieł wyznania helweckiego, do którego i jej właściciel należał, był nawet jednym z wybitniejszych jego członków.

Skromne tylko wiadomości posiadamy o życiu tego drukarza. Znanym był w Polsce starodawny szlachecki ród Wierzbiętów, w XV wieku żyje również w Krakowie garncarska rodzina Wierz-bów, w pierwszej połowie zaś XVI wieku przebywa tu Marcin Wierzbięta, niewątpliwie krewny właściciela helweckiej drukarni, a również na Kleparzu mieszkali jacyś Wierzbiętowie, bo w roku 1558 „Anna Wierzbienczianka de Clepars“ przed sądem konsystorskim występuje ze skargą przeciw jakiemuś Jakóbowi, z zawodu siodlarzowi, że jej odebrał dziewictwo i uczynił matką, łudząc obietnicą małżeństwa¹).

Przypuszczamy, że zanim otworzył własny warsztat, kierował oficyną Barbary Unglerowej, że on był owym Matysem, który w roku 1551, roku śmierci wdowy po Unglerze, w jej interesach przebywał w Lublinie. W latach 1554 — 1555 ukazuje się pierwszy znany druk Macieja Wierzbięty: Psałterz Dawidów z modlitwami²) i odtąd działa jego drukarnia aż do początku XVII wieku.

Wśród mieszczan cieszył się pewną powagą, boć jako ławnik krakowski rozsądzał ich spory, a również współwiercy obdarzali go swem zaufaniem, powierzając mu obok innych starszych kierownictwo zboru reformowanego wyznania. Kiedy przerzucił się na stronę różnowierców, nie mamy wiadomości, w każdym razie jeszcze drugą swą żonę, Barbarę, poślubia według obrządku katolickiego³), a stać się to musiało przed rokiem 1571, bo w tym właśnie czasie spotykamy go już jako członka zarządu helweckiego kościoła⁴). Jako katolik też chyba jeszcze został nadwornym drukarzem królewskim, bo sacrae maiesłałis regiae chalcographus

*) Acta consist. Crac. 102, p. 243.

²)    Estreicher, Bibliografia polska t. XV, p. 67.

³)    Nr. 685.

⁴)    Jako starsi „ecclesiae evangelicae reformatae urbani coetus Cracoviensis“ występują mieszczanie Maciej Wierzbięta, Walenty Praso! i Stanisław Dreznar, następnie rajcy krakowscy dr. Stanisław Różanka, Daniel złotnik i Zygmunt Gutteter. Consul. Crac. 446, p. 384.

nazwanym jest poraź pierwszy w roku 1565 *) i pozostaje nim do końca życia. W roku 1571 wśród innych mieszczan krakowskich utracili serwitorjat drukarze Mikołaj Szarfenberg i Łazarz Andry-sowicz, jeden Wierzbięta utrzymał się przy swoim przywileju, na dziele M. Stryjkowskiego z roku 1574 p. t. Goniec cnoty nazwanym jest „typografem I. K. Mci“, a również akta procesu spadkowego z roku 1608 tytuł ten do jego nazwiska dodają²). Przywileju dotyczącego nie znamy³).

Po roku 1590 nie spotyka się druków, opatrzonych nazwiskiem drukarni Wierzbięty, chociaż właściciel jej Maciej żył jeszcze lat 15, a na podstawie wiadomości, jakie posiadamy, przypuścićby należało, że drukarnia w dalszym ciągu była czynną, boć dwaj synowie Macieja, Cyprjan i Paweł, poświęcili się zawodowi swego ojca. Cyprjan w roku 1597 wraz z nieznanym nam bliżej drukarzem Janem Drążkiem i ławnikiem na gruntach, należących do prepo-zytury św. Ducha, szacuje książki jakiegoś Samuela Grozmana⁴), Paweł zaś po śmierci ojca został właścicielem warsztatu drukarskiego ⁵).

Stary Maciej umarł około połowy czerwca 1605 roku, licząc 82 lat⁶). Można go było uważać za wcale zamożnego mieszczanina, oprócz domu bowiem przy ulicy Sławkowskiej, w którym znajdowała się drukarnia, gdzieś niedaleko pałacu w Łobzowie posiadał mały folwark, zwany Szykiwikowskim, nadto staw i ogród na Czarnej wsi⁷). Na wiele jednak części przyszło ten majątek podzielić. Dwa razy bowiem żenił się Wierzbięta, a każda żona zostawiła mu kilkoro dzieci. Po Katarzynie więc pozostał syn Cyprjan, tudzież córki: Rozyna i Zuzanna. Rozyna wyszła za księgarza krakowskiego Pawła Fabrycego, który wraz z teściem prowadził handel księgarski, już jednak w roku 1577 nie było jej między żyjącymi⁸),

‘) Nr. 595.

²)    Czytamy tam: „olim honorati Mathiae W. typographi regii“. Scabin. Crac. 30, p. 388.

³)    Stefan Batory zdaje się odnowił mu dawny przywilej. Por. nr. 664.

<) Nr. 797.

⁵) Tomkowicz, op. cit., p. 312.

e) W roku 1599 występował w sądzie radzieckim, mając lat 76 urodził się więc w roku 1523. Consul. Crac. 455, p. 394.

⁷)    Scabin. Crac. 30, p. 388—403; Consul. Crac. 457, p. 71.

8)    Nr. 673.

natomiast Zuzanna, żona miechownika krakowskiego Jana Liftla, doczekała się działu spadkiem ojcowskim ¹). Druga żona Wierzbięty, Barbara, z którą się spotykamy po raz pierwszy w roku 1574, przeżyła męża jako matka ośmiorga dzieci : Ludwika, Stanisława, Daniela, Pawła, Anny Lisowskiej, Katarzyny Szamotulczykowej, Justyny Głuchowskiej i Elżbiety, od roku 1610 żony „szlachetnego“ Sługockiego²). Nic dziwnego, że wobec tak licznego potomstwa przyszło do długich i zawikłanych procesów między dziećmi obydwu matek, a nawet między dziećmi a matką Barbarą. Stanisław i Rozyna zmarli bardzo wcześnie, nie zostawiając żadnych spadkobierców i przeto imiona ich nie figurują w procesie spadkowym, natomiast po zmarłych tuż przed ojcem lub w czasie już procesu spadkowego: Katarzynie Szamotulczykowej, Cyprjanie i Ludwiku Wierzbiętach, pozostały dzieci, którym się spadek należał i przeto ci wnukowie i wnuczki starego Wierzbięty przez swych opiekunów biorą udział w pertraktacjach spadkowych. Spotykamy się więc w ten sposób z małoletnim Mateuszem Szamotulczykiem, synem Marcina Szamotulczyka, z zawodu szynkarza, następnie również z nieletnim Ludwikiem, synem Ludwika Wierzbięty — i najstarszym z nich może, ale w roku 1608 również jeszcze nieletnim, Cyprjanem Wierzbietą, synem Cyprjana drukarza, a obok niego występują dwie jego siostry: panna Regina i Anna, zamężna już za szlachcicem Stanisławem Chełmskim³). Proces trwał bardzo długo, od śmierci bowiem Macieja do roku 1612. W międzyczasie sprzedawano po kolei części majątku. Więc jeszcze w roku 1608 sprzedaje się folwark szykiwikowskim dotychczas zwany, a który właśnie odtąd, kiedy już do Wierzbiętów nie należał, przez szereg lat wierzbię-cińskim się nazywa, a w roku 1612 sprzedano również rodzinną kamienicę przy ulicy Sławkowskiej kupcowi krakowskiemu, Piotrowi Zaleskiemu, za sumę 3000 złp.⁴).

Co się stało z drukarnią i książnicą, bezwątpienia bardzo obfitą i ze względu na różne heretyckie druki niezwykle cenną ? Niestety — inwentarz rzeczy, sporządzony po śmierci Wierzbięty, właśnie może z powodu tego heretyckiego charakteru książek nie

*) Tomkowicz, op. cit., p. 310.

²)    Ibidem, p. 310.

³)    Scabin. Crac., p. 412.

⁴)    Tomkowicz, op. cit., p. 311.

wdaje się w szczegółowe opisy, zwłaszcza, że i wdowa Barbara, wbrew mężowi i dzieciom gorliwa katoliczka, zupełnie je lekceważy i na zapytania sądu w tym przedmiocie jeszcze w roku 1606 odpowiada: „Drukarnią in suo esse, literkę każdą pisać byłoby to nieskończono. Księgi zaś lu ter skie są w sklepie, mogą sobie successores kram z nich naprawić albo sobótkę na św. Jana z nich uczynić“ ł). Drukarnią zajął się syn Paweł, drukarz z zawodu. Nie na długo jednak, bo już w roku 1610 umiera, inwentarz zaś rzeczy, po nim pozostałych, wylicza: „skrzyń półsiedmnastej z różnemi literami, prasa jedna i ramy dwie, herbów rzezanych 65, wersały rzezane we trzech szufladach, descek do form piętnaście“²).

Jest to ostatnia znana nam wiadomość o drukarni Wierz-biętów. Wydawnictwa jej, jako przeważnie heretyckie, znalazły się w roku 1617 na indeksie zwycięskiego katolicyzmu, tępiono je bezlitośnie i przeto stosunkowo niewiele ich do naszych czasów się dochowało³).

¹

Nr. 661. ²) Nr. 679.

³) Nr. 612 (rok 1568) wymienia Konrada Firstera i jego sługę Macieja

Genie z Wrocławia.

²

) „Constitucie Seymu walnego koronnego warszawskiego MDXCI, w Krakowie, w drukarni Łazarzowey architypografiey króla I. M. y kościelney 1591“.

³

) Kaczmarczyk, Libri iuris civilis, nr. 172.

⁴

³) Grabowski A., Skarbniczka naszej archeologii, p. 152.

⁵

) Kaczmarczyk, op. cit., nr. 9483.

⁶

) Nr. 532. Por. również Bandtkie J. S., Historja drukarń krakowskich,

⁷

Nr. 539, 548.

²) Nr. 607.

⁸

Nr. 675.

²)    Nr. 713.

³)    Nr. 691. Mógł to być jednak syn Walentego. Walenty w roku 1584 nie żyje. Por. nr. 713.

⁴)    Nr. 767. W roku 1563 zapisał się na uniwersytet krakowski. Album studiosorum III, p. 48.

b) Bartel Schephenberger von Libental ius habet, pro littera fideiussit Marcus. Dédit mr.

e) Ibidem, p. 366.

⁹

)    Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858, p. 899, współczesny Zybenaicherowi, pisze: „Mathaeus Siebenejcher calcographus, vir

1592, 9 Decembris“.

¹⁰

)    W roku 1608 spotykamy ją żoną „nobilis Christopheri Kotliczki“. Consul. Crac. 457, p. 235.

¹¹

)    W roku 1595 jest żoną „famati Alberti Goryszowski civis Cracoviensis“. Por. Scabin. Crac. 25, p. 356.

¹²

)    W roku 1608 jeszcze „szlachetny Iostus Zybenaicher“ występuje jako „Academiey Crac. w oboim prawie student“. Consul. Crac. 457, p. 150.

¹³

) Tomkowicz St., Przyczynki do historji kultury Krakowa, p. 284.

²)    Bandtkie, op. cit., p. 353, mylnie przypuszcza, że był synem Jakóba.

³)    Tomkowicz, op. cit., p. 305.

⁴)    Advoc. Crac. 196, г. 1627, p. 177, 180, 183, 184, 195, 196. Stryj Josta i Jakóba, Wacław Zybenaicher Kleczowski, umarł jeszcze z początkiem roku 1593. Por. Scabin. Crac. 25, p. 409. O stosunkach jego rodzinnych żadnych nie mamy wiadomości.

Mniejsi drukarze XVI wieku.

Jan z Sącza Małecki. — Stanisław z Zakliczyna, Stanisław Murmelius i Stanisław Siennik. — Bez własnych warsztatów. — Wojciech Kobyliński. — Andrzej Byczek Piotrkowczyk. — Rodecki i Sternacki. — Dorota, żona Daniela z Łęczycy.

Oprócz drukarzy, należących do przedstawionych powyżej drukarskich dynastyj, spotyka się nazwiska lub tylko imiona takich, których nie da się z żadnym z wielkich rodów połączyć. Niektórzy z nich posiadali tylko skromne oficyny w Krakowie lub na prowincji, lub nawet nigdy nie zdołali się stać samodzielnymi właścicielami warsztatu, inni znowu pojawiają się wprawdzie z końcem XVI wieku, ale główna ich działalność przesuwa się na wiek

następny.

Z początkiem XVI wieku wśród czeladzi drukarskiej na pierwszy plan wybija się znany nam już Jan z Sącza⁴), cze-

J) Tomkowicz, op. cit., p. 310.

²)    Ibidem, p. 312.

³)    Bandtkie, op. cit., p. 356.

⁴)    Por. Ptaśnik, Drukarze różnowiercy w Krakowie wieku XVI (Reformacja w Polsce, rocznik I, 1521, nr. 3, p. 182—184).

ladnik i współpracownik Florjana Unglera, z którym w roku 1522 wydał Żywot Pana Jezu Krista. Człowiek to był wykształcony, niewątpliwie posiadał studja uniwersyteckie ł), jak na to cała jego późniejsza działalność wskazuje. Nazywały go akta Janem z Sącza lub Sandeckim, tak się również sam na swych drukach podpisywał, a przecież jego właściwe nazwisko, jak zobaczymy, było inne. W roku 1523 przyjmuje prawo miejskie, ubogim był jednak, skoro ledwie 36 gr. miasto wzięło od niego tytułem wpisowego. W tym samym czasie Unglerowi wytacza proces o jakąś drobną — około 10 flor. wynoszącą — kwotę, którą mu Ungler dłużen był za pracę. Ungler widocznie znajdował się w ciężkich wówczas stosunkach, skoro kilka złotych zapłacić było mu dość trudno i przeto Sandeckiemu zastawił część swoich czcionek czy matryc, których ten, kiedy w oznaczonym terminie pieniędzy nie otrzymał, nie wahał się sprzedać za parę groszy Wietorowi.

Po śmierci Hallera w roku 1525 zamierza Jan z Sącza otworzyć w Krakowie własną drukarnię, w zamysłach zaś jego popierał go biskup przemyski Andrzej Krzycki i dzięki jemu otrzymał przywilej królewski na wyłączne prawo druku kalendarzy mistrzów krakowskich, pod warunkiem jednak, że najpóźniej do świąt wielkanocnych 1526 roku założy swój warsztat. W drukarni Wietora wydrukował Jan z Sącza na rok 1526 kalendarz astrologa uniwersyteckiego Mikołaja z Szadka i pomieścił w nim klauzulę : Cautum est privilegio regio eidem concesso, ne aliquis bibliopolarum Iudicium Minutionesque in praeiudicium ipsius imprimere vel alibi impressa adducere audeat sub poenis in eodem expressis. Vendantur in platea s. Floriani. Przywilej Jana z Sącza wywołał oburzenie wszystkich księgarzy i drukarzy w Krakowie, bo przez zmonopolizowanie druku i sprzedaży Iudicia Cracoviensia w rękach i sklepie Sandeckiego przy ulicy Florjańskiej ponosili oni wielkie straty. Przyszło do procesu, który zakończył się ugodowo. Sandecki odstąpił Wietorowi i innym księgarzom 3000 egzemplarzy Iudicia, każdy tysiąc po 5 flor.²). Wietor umiał także znaleźć drogę do dotychczasowego mecenasa Jana z Sącza, biskupa Krzyckiego. Był przecież druka-

*) W roku 1519 zapisał się na krakowski uniwersytet Iohannes lohannis de Novasandecz. Chmiel Adam, Album studiosorum universitatis Crac. II,

1892, p. 194.

0 Nr. 274.

rzem i wydawcą jego dzieł ten sprytny Ślązak, homuncio non vulgaris, i przeto nic dziwnego, że mu się udało zniechęcić biskupa do Sandeckiego, który, nie mogąc założyć drukarni w Krakowie w oznaczonym czasie, porozumiewał się z niemieckiemi drukarniami, aby w nich swoje wydawnictwa drukować. Oburzony Krzycki zwraca się z listem do swego wuja, biskupa Tomickiego, w którym, przedstawiając mu całą sprawę, jak niegdyś prosił o przywilej, tak teraz żądał jego unieważnienia w jakiś sposób. „Bo ten Polak“ — pisze Krzycki — „fałszywem przedstawieniem rzeczy mię podszedł, mówiąc, że posiada własne czcionki, tymczasem dotąd ich nie ma i kalendarz na rok przyszły w Niemczech chce drukować“. Jakoż w następnym roku Sandecki nie jest już wydawcą kalendarza. Pozostaje jednak jeszcze przez czas jakiś w Krakowiex), może nawet właśnie w służbie Wietora (dla druków polskich), aż w roku 1533, już jako samodzielny chalcographus Pultoviensis, drukuje w Pułtusku Oratio de passione Christi Brandolina Lippi’ego, w roku 1539 w tem samem mieście Enchiridion iuris pontificii et caesarei Jana Turobińczyka, w następnym zaś roku również w Pułtusku, Examen eis, qui ad sacros or dines sunt assumendi, przyczem nazwanym jest, chalcographus Posnaniensis²).

Może drukarnia Sandeckiego znajdowała się w tym czasie w Pułtusku, ale on już dawno opuścił granice Polski. Jeżeli niegdyś Krzycki stracił zaufanie do tego drukarza, pomawiał go o stosunki z drukarzami niemieckimi na niekorzyść polskich, to niewątpliwie widział on w tych stosunkach dużo więcej złego, aniżeliby się z tenoru listu wydawać mogło. Był to czas, kiedy niemieccy drukarze i księgarze byli propagatorami nowin luterskich. O zarażenie się niemi zapewne biskup Sandeckiego podejrzywał. Przejął się on niemi bowiem w rzeczywistości i w roku 1536 musiał opuścić

‘) W roku 1528 spotykamy go wraz z żoną Dorotą przed sądem konsystorskim. Por. nr. 295.

²) Wotschke Teodor w pracy swej: Andreas Samuel und Iohann Se-klucian (Zeitschrift der hist. Ges. für Provinz Posen, XVII, p. 176) przypuszcza, że „Posnaniensis“ jest myłką zamiast „Pomesaniensis“, Aleks. Brückner natomiast jest zdania, że trudno przypuścić, „żeby zdeklarowanego luteranina z Ełku do Pułtuska dla druku łacińskiego sprowadzano“ (Pamiętnik Literacki, II, p. 411). Do Pułtuska, rezydencji biskupów płockich, prawdopodobnie sprowadził Jana z Sącza Andrzej Krzycki, który w roku 1527 przeniósł się z katedry przemyskiej na płocką i pozostawał na niej do roku 1535.

Polskę, udaje się do Prus Książęcych, gdzie w roku następnym ten „dawniejszy krakowski drukarz“ zostaje pastorem i superinten-dentem w Ełku.

Teraz też dopiero poznajemy jego rodzinne nazwisko. Nazywa się Małecki : Ioannes Maletius Sandecensis.

Odtąd rozwija on żywą działalność reformatorską w Prusach, wydając broszury w języku polskim tak dla Polaków, zamieszkujących kraje księcia Albrechta, jak i właściwej Polski, prowadząc przytem zacięte spory zarówno religijne jak i językowo - literackie z pastorem najstarszego w Królewcu kościoła św. Mikołaja, znanym herezjarchą Janem Seklucjanem. Pomagał mu zaś w tej pracy syn Hieronim, a ułatwiała im ją drukarnia, znakomicie przez Jana prowadzona. Jeszcze w roku 1574 wydają obaj Małeccy konkurencyjną Postyllę, mającą za zadanie usunąć w cień niedawno wydaną przez przeciwnika ich Seklucjana, z którym dotąd pogodzić się nie zdołali. Tak więc Sandeczanin, współpracownik i bez wątpienia właściwy drukarz pierwszych polskich druków w oficynie Florjana Unglera, stał się zarazem jednym z pierwszych polskich herezjarchów kierunku luterskiego.

Kiedy w roku 1523 ten późniejszy superintendent ełcki procesował się ze swym pryncypałem Unglerem, jako świadkowie w jego sprawie występują jacyś impressores : Michał i Konrad ¹). Michał, to niewątpliwie księgarz Wechter, który właśnie w tym czasie dobija się w handlu księgarskim większego znaczenia, Konrad natomiast nazywał się Winterbergiem i pozatem, że pracował w oficynie Wietora²), nic o nim nie wiemy. Po roku 1525 znika nam jego nazwisko z aktów.

Nie wiemy też, jaki los spotkał drukarzy, kierujących warsztatem Unglerowej, Jakóba, Stanisława z Zakliczyna i Grzegorza z Przeworska. Obok Stanisława Szarfenberga znamy dwóch drukarzy tego imienia w wieku XVI. Jednym z nich był Stanisław M u r m e 1 i u s, pozostający w stosunkach zawodowych z Matysem Zybenaicherem i Mikołajem Szarfenbergiem. Wędrowny to drukarz, w roku 1559 bowiem — jako nadworny typograf Mikołaja Radziwiłła, wojewody wileńskiego, i kalwińskiego zboru — drukuje kalwińskie książki w Brześciu Litewskim, w roku następnym spotykamy go w Pułtusku, a w roku 1566 w arcybiskupim Łowiczu we własne] drukarni wydaje z kolei dzieła jezuickich autorów. W cztery lata później przybywa do Krakowa i tu za jakieś długi dostaje się do więzienia ratusznego, z którego wydobył go Mikołaj Szarfenbergl).

Na jego tułaczy żywot drukarski obok wpływów religijnych niemały wpływ zapewne wywarły warunki życia małżeńskiego. Poślubił on mianowicie wdowę po jakimś drukarzu Walentym, Annę, której moralność wiele pozostawiała do życzenia. W roku 1548 uciekła od męża na Węgry, następnie, powróciwszy do niego, przedwcześnie porodziła dziecko, co wywołało proces rozwodowy, bo Murmelius do ojcostwa się nie przyznawał. Rozwodu jednak nie otrzymał, kościół go zmusił do życia ze znienawidzoną kobietą²).

Nazwisko „Murmelius“ znanem było już w literaturze polskiej. Autorem bowiem pierwszego słownika łacińsko polskiego i wielu innych dzieł leksykograficznych w Polsce był Jan Murmelius z Ru-remond, profesor w Monasterze, który przeniósł się do Polski i tu w roku 1527 zakończył życie.

Nie wiemy, w jakim stosunku do Stanisława Murmeliusa pozostawał drukarz Stanisław z Sieradza (Siredianus), także Siennikiem zwany. Bo pierwszej żonie tego drukarza także Anna było na imię i do końca życia mieszkał w domu jej powinowatych. Po śmierci Anny poślubił jakąś Dorotę, a umierając, zapisał jej w roku 1577 obok wiana w sumie 300 złp. „wszitky rzeczi do drukarnyey na-lyezącze yako matrices, pisma odlyewane y nyeodlewane, xyęgy, thowary, prassę y ynsze wszitkye rzeczy od mała do wyela“³).

Dorota wniosła to wszystko w posagu następnemu swemu mężowi, również drukarzowi z zawodu, Matysowi Garwolczy-k o w i⁴). Na warsztacie więc, należącym dawniej do Stanisława Sirediana, tłoczy Garwolczyk swoje druki krakowskie w latach 1578 do 1585, między innemi „Herby rycerstwa“ Paprockiego. Później przenosi się do Lwowa i jako typograf lwowski w roku 1592 otrzymuje przywilej królewski, że nikomu prócz niego w ciągu lat 10 nie wolno drukować ani sprzedawać we Lwowie takich

*) Nr. 637.

*) Nr. 543, 545.

») Nr. 674.

⁴) Nr. 710, gdzie „Mathias Grabayczik“ jest nazwanym.

dzieł, które Garwolczyk wydrukowałx). W Krakowie mieszkał przy ulicy Brackie], w domu Mikołaja Baranowskiego i płacił rocznego czynszu 10 grzywien.

W drugiej połowie XVI wieku obok wspomnianego już Stanisława następujący mistrzowie sztuki drukarskiej przyjęli prawo miejskie krakowskie. W roku 1564 Mikołaj Kownacki, który później nazywany jest bibljopolą²), w roku 1585 Marcin Paskowi c z, pochodzący z Kaźmierza, w roku 1590 Marcin Kobyłecki z Piotrkowa, w roku 1595 Stefan Molitoris ze św. Mikołaja na Spiszu, wreszcie w roku 1596 krakowianin Szymon Massarek³). Nie widzimy między nimi drukarza, który w roku 1564 w księdze szosu miejskiego zapisanym jest jako: Nicolaus impressor Brzezina ⁴).

Żaden z nich zresztą nie odegrał wybitniejszej roli: nie posiadali, zdaje się, własnych warsztatów. Natomiast w latach 1588 do 1613 czynną jest drukarnia Wojciecha Kobylińskiego⁵), który bardzo dawno przybył do Krakowa, może nawet z Krakowa pochodził, pamiętał bowiem czasy Hieronima Szarfenberga, znał dobrze jego stosunki rodzinne i Zybenaicherów i w roku 1592 jako świadek opowiada przed sądem, jakie węzły pokrewieństwa czy powinowactwa łączyły Hieronima z Mateuszem Zy-benaicherem⁶).

Wcześniej jeszcze spotykamy się z oficyną Andrzeja Piotr-kowczyka, albowiem już w roku 1570 wychodzi z niej Libellus de humoribus⁷), chociaż sam jej właściciel otrzymał prawo miejskie dopiero w roku 1574 jako bibljopolą⁸). Nazywał się on właściwie

*) Benis, op. cit., p. 487. W Krakowie mieszkał Garwolczyk przy ulicy Brackiej w domu spadkobierców radcy Mikołaja Baranowskiego; w roku 1586 mieszkają w nim: „Julius Riccio Italus, Mathias Garwolczyk typographus, Mathias introligator, Lazarus Lipniczki iudaeus“. Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa I, p. 1139.

²)    Nr. 595.

³)    Nr. 796.

*) Nr. 645.

⁶)    Pierwszy druk jego spotykamy w roku 1588. Jest to Marcina Ruffa z Welca, medyka łomżyńskiego, p. t. „Epitome Opusculi... Sprawa pestilencyey etc.“. Wierzbowski, Bibliografia polska, wieku XVI, nr. 2841.

«) Nr. 768.

⁷)    Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 2545.

⁸)    Libri i. c. Crac. 1423, p. 182.

Byczek, rodzinnego nazwiska jednak nigdy nie używał, przyjął nazwisko Piotrkowczyka od Piotrkowa, z którego przybył do naszego miasta i dał podstawę pod słynną drukarnię i dynastję drukarską Piotrkowczyków, która prawie przez lat sto w Krakowie przy ulicy Florjańskiej, w domu, zwanym Pod wiewiórką, działała, aż między 1673 a 1676 rokiem w drodze kupna przeszła na własność Akadem ji¹).

Za krakowski warsztat drukarski musi się uważać drukarnię arjańską krakowianina Aleksego Rodeckiego, drukującego pod własnem nazwiskiem i pseudonimami Turobińczyka lub Adamowicza w latach 1575 do 1600 w Krakowie, Rakowie, a nawet w Łosku na Litwie (1583), gdzie występuje jako typograf starosty żmudzkiego i podczaszego W. Ks. Litewskiego, Jana Kiszki²). W jego krakowskiej drukarni drukują w roku 1588 owe wzajemne na siebie pamflety Szymon Symonjusz z Luki i Mikołaj Bucella z Florencji, lekarze zmarłego zagadkową śmiercią Stefana Batorego, o otrucie którego oskarżał twardy i surowy arjanin Bucella zmiennego, bo czterokrotnie zmieniającego religję Symonjusza³). Krakowska drukarnia Rodeckiego prawdopodobnie znajdowała się w jego dworku za bramą św. Mikołaja, naprzeciw wielkiego wału. Dom ten sprzedał Rodecki za sumę 1000 flor. w roku 1588 Pawłowi Miroszowskiemu, nie śpieszy się jednak z jego opróżnieniem, wskutek czego przychodzi do procesu ⁴). Córka Rodeckiego, Judyta, wyszła za Sebastjana Sternackiego, również drukarza arjańskiego w Krakowie i Rakowie ⁶), synem zaś z tego małżeństwa był Paweł Sternacki, zwany także Bruzikiem, żonaty z Katarzyną Zybenaiche-równą, o którym wiemy, że był ławnikiem sądu wyższego a zarazem drukarzem rakowskich wydawnictw. Rodecki pozostawał w stosunkach ze współwiercami z Antwerpji. Kiedy paroch jednego z tamtejszych kościołów, niejaki Erasmus Iohannis z Salzwedel, z powodu przejęcia się nauką antytrynitarjuszów musiał złożyć swój urząd i Antwerpję opuścić, to przybywa on do Krakowa i tu pracuje jako pomocnik drukarski w drukarni swego współwiercy Aleksego

Bandtkie, op. cit, p. 413. ł) Wierzbowski, op. cit., nr. 2739.

⁸) Ibidem, nr. 524, 526.

*) Nr. 747.

⁵) Bandtkie, Historja drukarń w Polsce, t. II, p. 119.

Rodeckiego, zanim nie dostał się do Kołoszwaru, gdzie zostaje pastorem tamtejszej arjańskiej gminy*).

Z innym sławnym drukarzem różnowierczego obozu, Danielem z Łęczycy, który pokolei drukuje w Pińczowie (1556 do 1561), w Łaszczowie w Lubelskiem (1561 do 1562), w Nieświeżu na Litwie (1564 do 1579) i wreszcie w Wilnie (1580 do 1600), nie spotkaliśmy się nigdy w naszem mieście, chociaż żona jego Dorota tutaj przebywa i tu umiera w roku 1568 przy ulicy Szpitalnej w domu Anny Kleczowskiej. Z testamentu, jaki w tym roku spisała, dowiadujemy się, że się „z mężem swim Danielem drukarzem w Nieświeżu, mieście litewskim rozwiodła". Cały majątek zapisuje ciotce swej, Halszcze Mikulinej, żonie krakowskiego rzeź-nika Jakóba Mikuły, między innemi także „w Pińczowie varstat drukarski zapieczentowani u Vawrzincza stolarza, ktori oddaliła od męża, powiedaiącz, iż go za swe własne pieniądze kupiela" ²). Dorota Danielowa umarła katoliczką, może więc różnice religijne były powodem rozwodu. Również mąż jej, Daniel, na starość wrócił na łono kościoła katolickiego. Poszedł on za przykładem syna-jedynaka; od czasu swego nawrócenia w latach 1592 do 1600 pracuje już dla kościoła katolickiego jako drukarz jezuitów wileńskich i ich akademji. Syn jego, wykształcony w kraju i zagranicą, umarł jezuitą w Kownie w roku 1633*).

Księgarze.

Powstawanie bibljotek. — Pierwsi księgarze: Jan Klemesz, Jan Haller, Mikołaj Szykwik. — Losy księgarni Jana Klemesza z Lignicy. — Melchjor Frank z Augsburga i jego siostrzeniec Piotr Reismoller. — Jan Bajer. — Bankructwo Reis-mollera. — Michał Wechter z Rymanowa. — Jan Buttner z Błonia właścicielem księgarni Hallerowskiej. — Księgarnię Szykwikowską nabywa Marek Szarfen-berg. — Księgarnie przybyszów z Liebenthal : Zybenaicherów, Jerzego Majeraisa i Balcera Hauptfleischa. — Paweł Fabrycy, bibljopola krakowski i warszawski. — Księgarze obozu różnowierczego: Jerzy Fenig, Michał Królik, Sebastjan Pecz i Zacheusz Kessner. — Przybysze z Francji.

Potrzeby nauki i nauczania sprawiły, że ośrodki kultury umysłowej w wiekach średnich, jak kościoły, klasztory, a przede-

9 Bock, Historia antitrinitariorum, p. 419.

») Nr. 609.

³) Bandtkie, Historja drukarń w Polsce II, p. 282.

wszystkiem uniwersytety, starały się posiąść swoją własną bibljotekę. Nie chcemy przytaczać przykładów, zaczerpniętych ze stosunków, panujących zagranicą, bo dość ich u nas znaleźćby można. Już z początkiem XV wieku każdy z czterech wydziałów naszej Alma mater posiada własny zbiór książek i dopiero z połączenia ich wszystkich powstała zczasem ta niewątpliwa chluba naszego narodu, książnica Jagiellońska. Z darów ona wzrastała, bo każdy niemal profesor uważał za swój obowiązek przyczynić się do powiększenia jej zbiorów.

W owych czasach, kiedy jeszcze sztuka drukarska nie była znaną, profesorowie i uczniowie własnoręcznie przepisywali kodeksy, potrzebne im do nauki, zamożniejsi kazali je sobie przepisywać. Ilekroć znajdowali się na zachodzie, przywożą z tamtejszych miast pamiątkę w postaci rękopisów, zakupionych lub przepisanych przez siebie, i dlatego to wśród owych kodeksów naszej Jagiellońskiej książnicy, pochodzących z darów, widzimy wiele przywiezionych z Konstancji, Bazylei, Bolonji, Padwy, Perugji, Kolonji, Lipska, Paryża, Wiednia, a przedewszystkiem z Pragi.

Tak samo z darów powstawały bibljoteki klasztorne i kapitulne. Kiedy biskup Wojciech Jastrzębiec obdarza klasztor paulinów w Beszowej, to obok sprzętów kościelnych czytamy o przysłanych w darze graduałach, mszałach, psałterzach, ewangeljarzach, homiljach, jakichś historjach szkół. Krakowski kanonik i zarazem doktór medycyny, Jan Stańko, zgromadził 231 ksiąg przeważnie rękopisów i pierwodruków najrozmaitszej treści, aby cały ten piękny zbiór podarować bibljotece kapituły krakowskiej¹), a również biskup płocki Erazm Ciołek podarował swą cenną książnicę kapitule kole-gjaty pułtuskiej.

W tych czasach, kiedy druk jeszcze nie był znany, przepisywanie rękopisów stanowiło utrzymanie wielu skrybów, a jeżeli któryś z nich znał się zarazem na sztuce iluminatorskiej, mógł być pewnym, że mu pracy nie zbraknie. Piękne to, pożyteczne i szlachetne zajęcie uprawiali przedewszystkiem mnisi po klasztorach²),

‘) Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych (Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. III, p. 10—17).

a) W „Chronicon monasterii Claratumbensis“ (Monumenta Poloniae histo-rica, t. VI, p. 440—464) czytamy, że opat Herman (1277—1283) „comparavit nocturnale cantuale per manus fratris Ludovici scriptum“, za opata Chrystjana (1304—1319) „donatur monasterio biblia maior per venerabilem dominum Iohan-możni mecenasi nauk zagranicą utrzymują nieraz całe rzesze kopistów, w ten sposób przychodząc w posiadanie znacznych bibljotek, uniwersytety zaś posiadały swoich urzędowych scriptores, kopistów» zastępujących późniejszego drukarza i jego prasę drukarską.

Czy w Krakowie w tych czasach istniały jakie księgarnie, gdzieby się można było w książki rękopiśmienne zaopatrzyć ? Żydzi, chrześcijańscy kupcy i lichwiarze jak najchętniej przyjmowali rękopisy na zastaw, widocznie nie było trudności z ich spieniężeniem; na tandecie wśród różnych starych rupieci można było i książkę jaką znaleźć, na uniwersytecie zaś na mocy przywileju fundacyjnego powinien się znajdować słałionarius, któryby miał rękopisy nem, episcopum Cracoviensem“ (Muskata), za opata Piotra „scriptus est liber pulcher, qui intitulatur Horologium sapientie anno ipsius primo per manus fratris Iohannis Wartynberg necnon quinque libri De consideratione beati Bernhardi ad Eugenium papam, etiam liber pulcher, ubi pupugit eundem papam et quemlibet eius successorem stilo satis pulchro et notabili. Item et circa eundem scriptum est Omeliare adventuale seu De adventu Domini, prout in eodem libro invenitur in fine annotatum, et si ibi non inspe-xissem, imo et hune abbatem dimisissem... et dignum duxi hie etiam annotandum: „In nomine Domini Amen. Quoniam omnium habere notitiam potius est divinitatis, quam humanitatis, ideo prudens adinvenit antiquitas acta hominum scriptis fide-libus perhennari. Notum igitur sit tarn futuris quam praesentibus, hanc paginam inspecturis, quod favente divina dementia dominus Petrus, divina miseratione abbas coenobii in Claratumba, pro refrigerio sempiterno praefatae ecclesiae, quae consecrata est in honore sanctae Mariae Dei genitricis sanctique Wenczeslai martiris, hunc comparavit librum, per manus fratris Iohannis Wartinberg scriptum, anno Domini MCCC octuagesimo IV idus Septembris etc. Ast, Petre, gratiae tuae datur liber iste“. Za opata Pawła (1424—1436) „frater Nicolaus, cognomento Briger, multos et praeclaros libros ac notabiles scripsit, videlicet quatuor Speculi historialis libros et duos perutiles videlicet Catholicon et Summam confessorum. Quem tarnen librum circa dominum Nicolaum sequentem abbatem tertium (1436—1440) finivit et sic circa eundem etiam in pace quievit“. Za Piotra III (1460—1474) „antiphonaria magna, libri cantuales tarn nocturnales quam diurnales sunt comparata, conscriptaque in magnis supra-tibus per fratrem Georgium de Sambor, huius monasterii Claraetumbae professum, pluresque alii libri per eum sunt comparati, sicut Glossa magistri Nicolai de Lyra super totam bibliam, necnon Additiones magistri Pauli, Burgensis episcopi. Item circa hunc etiam dominum Petrum abbatem ecclesia sancti Bartholomaei de novo fuit erecta... et intus satis honeste decorata per quendam fratrem, nomine Nicolaum, pictorem et illumina-torem, qui et multos libros, praecipue cantuales nocturnales illuminavit et decoravit“.

różne na sprzedaż. Nazwisk jednak tych pierwszych księgarzy nie znamy. Dopiero z tą chwilą, kiedy powstały drukarnie, niemal równocześnie z niemi pojawiają się interesy księgarskie. Handlarze książek przemierzają olbrzymie przestrzenie kraju, wioząc ze sobą cenny towar dla księży i ludzi nauki. W daleko na wschód wysuniętym Lwowie już w roku 1477, niewiadomo w czyjej służbie, sprzedaje książki Piotr z Lubeki, pozostaje zaś on w stosunkach handlowych z pełnomocnikiem Jerzego Bocka z Poznania *), który również obok innego towaru także książką handlował.

Tem więcej nie mogło kupców czy ajentów księgarskich brakować wówczas w Krakowie. W roku I486 dowiadujemy się, że przebywał tu venditor librorum Jan Pfeffer, który jednak już w tym czasie Kraków opuścił, udał się właśnie do Lwowa, naraziwszy na jakieś straty introligatora Jana z Bełza, wskutek czego introligator ten a zarazem handlarz książek oskarża Pfeffera w kon-systorzu biskupim krakowskim²). W pięć lat później dowiadujemy się o innym księgarzu, jakimś Szymonie, który znowu ma sprawę przed sądem rektorskim³). Nie posiadali oni własnego handlu. Pfeffer — zdaje się — był tak zwanym księgarzem wędrownym, prawdopodobnie introligatorem z zawodu, introligatorem go bowiem również akta współczesne nazywają. Szymon zaś służył jako kierownik handlu księgarskiego u jednego z właściwych księgarzy krakowskich.

Z końcem zaś XV wieku znamy trzech wielkich właścicieli księgarni w Krakowie, z których jeden, to powszechnie znany drukarz i nakładca Jan Haller z Rothenburga, drugi Jan Klemesz z Lignicy, a trzeci Mikołaj Szykwik z Oławy na Śląsku. Każdy z nich posiada kierownika handlu, po niemiecku Buchführer, po łacinie venditor librorum. U Hallera w pierwszych latach XVI wieku prowadzi księgarnię Jan Seidenrod⁴), u Klemesza Melchjor Frank z Augsburga i Sebastjan Hyber, u Szykwika zaś spotykamy Szymona, którym chyba był ów wspomniany Szymon z roku 1491, prowadzący proces w sądzie rektorskim. Około roku 1514 wraz z całym handlem szykwikowskim dostał się do sklepu

9 Łoziński Wł., Leopolitana (Kwartalnik Historyczny r. 1890, p. 452). *) Nr. 34, 35.

³)    Wisłocki, Acta rectoralia, nr. 1433, r. 1491.

⁴)    Nr. 90.

Firma Klemesza najwcześniej przestała istnieć. W rok bowiem po otrzymaniu prawa miejskiego kończy jej właściciel swój żywot, zostawiając obszerny testament, który nam rzuca sporo światła na działalność tego księgarza. Pozostawał on w stosunkach handlowych z Hallerem, od którego brał jego wydawnictwa na sprzedaż i naodwrót sam mu dostarczał swego towaru. Sprowadzał także książki z Wrocławia, a mianowicie od tamtejszych księgarzy Hansa Kirchberga i Dominika, następnie utrzymywał stosunki z augsburskim księgarzem Melchjorem Frankiem, który poprzednio pracował w jego interesie, udawał się z towarem na Węgry do Lewoczy, obecnie zaś miał już własny handel w Augsburgu i przez niego Klemesz zaopatrywał swoją księgarnię w augsburskie i wo-góle zachodnio-niemieckie wydawnictwa. W testamencie wymienia Klemesz dwóch swoich współpracowników i pomocników: Mikołaja i Sebastjana. Z Sebastjanem łączą go węzły przyjaźni lub nawet pokrewieństwa, jednym z egzekutorów bowiem ostatniej swej woli jego właśnie mianuje. Nie wątpimy, że był nim ów księgarz Se-bastjan Hyber, właśnie w tych czasach występujący w Krakowie. Wiemy o nim, że w roku 1501 na własną rękę wydał w Wenecji Brewjarz wrocławski (Viaticum Wratislaviense), te chyba książki ma na myśli Klemesz, kiedy mówi, że Sebastjan wniósł do handlu seyn egene bûcher klene gatung za 33 dukatów węgierskich. Pobierał on 40 dukatów rocznej pensji.

Marka Szarfenberga i w jego służbie w roku 1515 zakończył życie, zapisując swój majątek braciom i siostrom. Pochodził on z miasta Hirszberga (Jelenia Góra) na Śląsku, nazywał się Guttler¹).

Która z tych trzech księgarni była najstarszą? Zdaje się Szykwika, albowiem księgarz ten jeszcze w roku 1485 przyjął prawo miejskie, podczas gdy Haller uczynił to w sześć lat później ; Klemesz zaś został nawet mieszczaninem krakowskim dopiero w roku 1501, chociaż co najmniej od lat kilku księgarnię już prowadził.

Zonie Klemesza było na imię Barbara; nie dała ona mężowi żadnego potomstwa i przeto cały majątek przeznaczył na cele miłosierdzia, do woli egzekutorów testamentu, jej zaś zapisuje tytułem wiana 400 złotych węgierskich. Wykonawcami jego woli zostali, notarjusz miejski Baltazar Behem, szwagier Klemesza Jan Gleiwicz,

‘) Nr. 189, 191.

wreszcie współpracownik Sebastjan Hyber²). W następnym roku widzimy ich przy pracy, jak ściągają energicznie długi od benedyktynów w Wąchocku i Sulejowie, aż w Rzymie szukając sprawiedliwości na opornych dłużników³).

Księgarnia znajdowała się w rynku, w domu Mikołaja Karla, tam przynajmniej Klemesz mieszkał i umarł. Komu się dostała? O Hyberze nie wiemy, żeby prowadził w Krakowie samoistny interes, głucho o nim w aktach. Zdaje się, że wszedł w służbę Hallera, z nim bowiem na spółkę w roku 1505 drukuje Mszał wrocławski⁴). Ostatni to ślad działalności tego kierownika klemeszowskiej księgarni. O drugim jego pomocniku, Mikołaju, nie mamy żadnych wiadomości; jeden tylko księgarz tego imienia występuje w Krakowie w latach następnych, jest nim Mikołaj Szykwik z Oławy, który jeszcze w roku 1485 został mieszczaninem krakowskim⁵).

Natomiast trzeci ze znanych nam sług Klemesza, M e 1 c h j o r Frank, przybywa do naszego miasta na stałe i tu otwiera księgarnię. W roku 1509 zostaje wpisanym do katalogu mieszczan⁶), rzadko jednak spotykamy się z jego nazwiskiem. Jak to było w zwyczaju, prowadził on handel także innym towarem i przeto należał do cechu przekupniów, a nawet starszym tego cechu był wybierany⁷). Jako księgarz pozostawał w łączności z potężnym naówczas handlem księgarskim w Lipsku, szczególniej tamtejszą faktorją augsburskich Remanów, którym pozostał dłużnym znaczniejszą kwotę, i kiedy po śmierci Melchjora toczyły się pertraktacje spadkowe, to jeden z nich w roku 1524 nawet przybył w tej sprawie do Krakowa.

Podobnie jak niegdyś Klemesz, tak i Melchjor Frank w roku 1523 sterilis zeszedł do grobu, a wdowa, po nim pozostała, ponieważ była wcale zamożną, skoro po mężu należał się jej spadek 700 złp., wnet wyszła za bogatego farbiarza Erazma Szwarca. Z pretensjami o wypłacenie tej sumy zwróciła się ona do księgarza Michała Wechtera z Rymanowa. Księgarz ten jeszcze za życia Franka wszedł w posiadanie części jego księgarni, aż do czasu śmierci jednak tego augsburczyka nie zdołał się z długu uiścić i przeto różni wierzyciele i legatarjusze zmarłego występują do niego ze swemi żądaniami.

Znaleźli się również i krewni. W Krakowie współcześnie z Melchjorem przebywali dwaj inni Frankowie: Gallus i Jan. Otóż Gallus wystąpił z pretensjami do spadku po swym imienniku i krajanie, zdaje się jednak, że pomimo tożsamości nazwiska i augsburskiego pochodzenia obydwu, dalekie między nimi było pokrewieństwo, skoro nie on, ale wujowie Melchjora, Andrzej i Piotr Reismollerowie z Augsburga, stali się głównymi jego spadkobiercami. W roku 1526 przybyli obydwaj do Krakowa i z rąk dawnej żony Franka, obecnie pani Magdaleny Szwarcowej, i z rąk Michała Wechtera otrzymali cały spadek po siostrzeńcu ł).

Andrzej wrócił do Augsburga, natomiast Piotr Reismoller osiedla się na stałe w Krakowie, w roku 1530 przyjmuje prawo miejskie i otwiera księgarnię, zakupując od lat kilkunastu istniejący handel swego rodaka, Jana Bajera.

Bajer jako czeladnik pracował początkowo u Marka Szar-fenberga, może także zaznajomił się ze sztuką drukarską, w roku bowiem 1515 nazwanym jest drukarzem: impressator²). Do założenia własnego handlu dopomógł mu Decjusz przez pożyczenie w 1516 roku 84 złp.³) ; w następnym roku widzimy go już jednym z czterech głównych krakowskich księgarzy, zawierających ze sobą ugodę handlową i wydawniczą. Obraca się Bajer w kole swoich krajanów lub wogóle Niemców z południa, jak Hans Behem z Norym- ⁸ bergi, słynny puszkarz królewski i giser, Fogelwederowie i Watowie, a bywał u niego również rodak tych Szwajcarów, poeta humanistyczny Rudolf Agrykola, który, stale chorując na brak pieniędzy, do pomocy Bajera lub jego żony Róży się uciekał⁴). Mamy wrażenie jednak, że Bajerowi w księgarskim zawodzie nie bardzo dobrze się powodziło, skoro z długu 84 złp. dopiero po latach 15 zdołał się Decjuszowi uiścić i przeto w roku 1531 decyduje się na sprzedaż swego sklepu ziomkowi Piotrowi Reismollerowił). Jeszcze i później czasem akta nazywają Bajera, jakby z przyzwyczajenia, bibljopolą, nie ma już jednak nic wspólnego z księgarstwem. Przy ulicy św. Anny, w drugim domu od ulicy Wiślnej, który dawniej nazywał się Zarogowskim, w pierwszej połowie zaś XVI wieku Szykwikowskim, otworzył dom gościnny dla cudzoziemców, podobnie jak Wolfgang Lerm, z bibljopoli został hotelarzem i szynkarzem. Hospicium to dla przejezdnych jeszcze pod koniec XVI wieku znanem było pod nazwą: Pod białym lwem⁹).

R e i s m o 11 e r również nie miał szczęścia w handlu księgarskim. Zadłużył się w kraju i zagranicą, a gdy nie było z czego długów płacić, już w roku 1534 trzeba było księgarnię zamknąć. Długi jego wynosiły 652 złp., z których główna część, bo 360 złp., należała się Wechterowi, 150 złp. księgarzom wittenberskim, a mianowicie Bartłomiejowi Voglowi, Maurycemu Glaczowi i Krzysztofowi Szramowi, reszta długu rozłożoną była między trzech innych wierzycieli, wśród nich Hieronima Wietora. Sklep bankruta, znajdujący się w domu Josta Glacza przy ulicy św. Anny, od którego płacił 10 flor. rocznie, opieczętowano. Długo jednak wierzyciele musieli jeszcze czekać na zaspokojenie swoich pretensyj. Reismoller zniknął z Krakowa, pozwy sądowe nie mogły go odszukać, tymczasem siedział on sobie spokojnie na Kaźmierzu u pana Trze-cieskiego lub kaznodziei przy kościele św. Jakuba i stąd prowadził dalej skrycie handel. O jego kryjówce wiedzieli zaufani introligatorzy, którzy zjawiali się u niego po książki i niemi handlowali, nawet do Siedmiogrodu je wysyłając. Z tegoby należało wnosić, że Reismoller dobrze był przygotowany na ruinę majątkową, co mógł, przeniósł do swoich przyjaciół i powoli spieniężał. Kiedy się o tem dowiedziano i świadkami jego postępowanie udowodniono, ogłoszono go za zbiega, otwarto sklep, od lat czterech zamknięty, obliczono książki i oszacowano. Później znaleziono jeszcze kilka skrzyń z książkami, schowanych w innych miejscach. Całą książnicę

‘) Nr. 308, 309.

po Reismollerze przejął Wechter jako główny wierzyciel, podejmując się rozprzedaży książek i spłacenia wierzycieli. W ten sposób, można powiedzieć, nietylko księgarnia niegdyś Melchjora Franka, ale i Hansa Bajera dostała się w ręce tego rodzimego księgarzaг).

Księgarnią więc swoją Reismoller nie umiał dobrze pokierować, bardzo szybko przestała istnieć, a raczej weszła w skład wielkiej książnicy Wechtera Michała z Rymanowa. Przybył on do Krakowa jeszcze w roku 1506 i w półroczu zimowem zapisał się na uniwersytet²). Podobnie jak Wietor porzucił jednak studja naukowe i poświęcił się zawodowi księgarskiemu, wraz z Bajerem i innymi towarzyszami pracując najpierw w interesie Szykwika, następnie Marka Szarfenberga. W roku 1522 przy pomocy swego pryncypała przyjmuje prawo miejskie krakowskie³) i wnet potem udaje mu się zakupić księgarnię słabowitego Melchjora Franka. Próbował Wechter szczęścia jako nakładca. Za sprawą biskupa krakowskiego i podkanclerza Piotra Tomickiego podejmuje w roku 1531 wydawnictwo Mszału krakowskiego i w tym celu uzyskuje od króla przywilej z dnia 31 maja tego roku, na mocy którego nikomu innemu nie wolno było przez lat 10 drukować ani sprzedawać w Polsce podobnego mszału⁴). Mszał ten opuścił prasę w roku następnym, wydrukowany kosztem Wechtera w drukarni Lichtensteina w Wenecji. Później należy do spółki wydawniczej wraz z Markiem Szarfenbergiem i Janem Buttnerem, właścicielem księgarni Hallerowskiej, do której każdy ze spólników złożył udział w kwocie 500 dukatów⁵). Nakładem spółki wyszedł w roku 1538 — również w Wenecji i u tego samego Piotra Lichtensteina — Bre-wjarz krakowski⁶) (Breviarum ecclesiae Cracoviensis); innych jej wydawnictw nie znamy.

Pozostając w dobrych stosunkach z kościołem⁷), musiał się do-

*) Nr. 346, 352-354, 377, 386, 392, 412, 413, 415, 416, 418, 423, 424, 426, 440, 470.

s) Album studiosorum universitatis Cracoviensis, t. II, p. 101.

³) Nr. 229.

*) Nr. 312.

») Nr. 485.

e) Kontrakt zawarł dnia 6 listopada 1536, wtedy też z rąk profesora teologji Stanisława Krakowczyka otrzymał gotową już do druku pierwszą część Brewjarza. Nr. 378.

⁷) W roku 1526 jednak i Wechter miał sprawę przed sądem biskupim o sprowadzanie i sprzedawanie heretyckich książek z Niemiec. Por. nr. 277.

robić majątku na wydawaniu mszałów, rubrycel, brewjarzy i innych druków kościelnych. Kupił sobie dom przy ulicy św. Jana, dawniej Arnsbergerowski, i ćwierć innego domu przy ulicy, dzisiaj Jagiellońską zwanej*), przejął też, jak widzieliśmy, na siebie wraz z długami księgarnię Reismollera. Zamożny i obrotny księgarz cieszy się poważaniem wśród mieszczan, cech przekupniów bowiem parokrotnie wybiera go swym starszym, a rada miejska powierza mu urząd ławnika. Chociaż posiadał dom własny, księgarnia jego znajdowała się w wynajętym lokalu, w kamienicy, zwanej Regulińską, dziś t. z. pałacu ks. Jabłonowskich, którą naówczas po ojcu swym, doktorze medycyny Janie Regule, posiadał syn Mikołaj, od posiadłości swej wiejskiej na Mazowszu — Komorniki — także Komornickim nazywany. Płacił z niego Wechter od roku 1534 12 gr. tygodniowo ²). Umarł z końcem maja 1542 roku, zostawiając dzieciom i żonie bardzo ładny majątek. Zona Barbara tytułem samego wiana otrzymała 1200 złp. Ponieważ dzieci, prócz syna Stanisława, były jeszcze nieletnie, przeto opiekę nad niemi i majątkiem sprawowali : stryj Paweł Wechter, z zawodu pasamonik, Stanisław Drzewicki ślusarz i wymieniony syn Stanisław³).

Z okazji śmierci Michała Wechtera wypłynęła znowu na światło dzienne sprawa długów Reismollera. Wechter spłacił bowiem tylko głównych wierzycieli, jak np. ową spółkę księgarską w Wittenberdze, z drobnymi wierzycielami nie zdołał się jeszcze uporać i w roku 1544 wystąpili oni z pretensjami do jego spadkobierców. Sąd jednak narazie oddalił ich ze skargą, przyjmując motywy opiekunów, że masą spadkową po Wechterze dotąd nie można rozporządzać, dopóki dzieci nie dorosną⁴). Jakie były dalsze losy tej wielkiej, bo z kilku powstałej, księgarni wech-terowskiej ? W roku 1542 sporządzono dokładny jej inwentarz, spisując w alfabetycznym porządku wszystkie książki. Inwentarz liczy 30 kart i stanowi cenne źródło do historji kultury umy-

o Nr. 326, 328.

²)    Nr. 357. W roku 1529 przy sposobności działu między spadkobierców Reguły „domus acialis in Circulo, eundo in plateam Fratrum in sinistra“ czytamy, że do części Benigny, żony doktora Łukasza Noskowskiego należy „testudo prima in pallacio inferiori in Circulum vergens, ubi nunc Michael libros habet vénales“. Consul. Crac. 433, p. 614—616. Por. również Monumenta I, nr. 357.

³)    Nr. 485.

0 Nr. 511.

słowej w Polsce pierwszej połowy XVI wieku¹). Z końcem września 1545 roku, z polecenia króla i na rozkaz rady krakowskiej, komisja, złożona z Leonarda Remera, Hieronima Wietora i ratusznego hutmana Arnolda, oszacowała książnicę ś. p. Michała Wechtera na sumę 1101 flor. 21 gr. Rejestr ksiąg objął tą rażą 11 kart, nie wciągnięto go jednak do ksiąg miejskich, ale jedyny jego egzemplarz urzędowy oddano Pawłowi Wechterowi, jako opiekunowi głównemu dzieci swego brata, nic przeto dziwnego, że się do naszych czasów nie dochował, nie możemy go porównać z inwentarzem z roku 1542. Jest to ostatnia wiadomość, jaką mamy o tej wielkiej, jednej z pierwszych, krakowskiej księgarni²).

Wróćmy do końca wieku XV.

Współcześnie z księgarnią Klemesza istniały w Krakowie, jakeśmy widzieli, księgarnie Hallera i Mikołaja Szykwika, następnie Marka Szarfenberga. Ponieważ księgarniami temi, ze względu na to, że ich właściciele byli zarazem drukarzami, jużeśmy się zajmowali, przeto tutaj powtórzymy o nich i uzupełnimy parę wiadomości.

Księgarnia Hallerowska sięga w wiek XV, ale jak głęboko, nie da się powiedzieć. W roku 1491, jak wiemy, przyjmuje Haller prawo miejskie. Wśród czeladzi jego spotykamy nazwiska Sebastjana Hybera, Jana Seidenroda, Rafała Malanczyńskiego i Jana Buttnera z Błonia, który po śmierci starego Hallera dopuszczonym został do prawa miejskiego przy poparciu Franciszka Hallera, notarjusza miasta Krakowa³), i najpierw od roku 1525 do 1534 w imieniu rodziny Hallerów zarządza księgarnią, następnie zaś wraz z żoną Krystyną Blaszkowiczówną kupuje ją na własność⁴). W ten sposób od roku 1534 właścicielem firmy hallerowskiej jest Jan Butner lub Putner. Księgarnia jednak w dalszym ciągu nosi nazwę księgarni Jana Hallera, na to nazwisko bowiem Butner otrzymuje przywileje lub się ich zrzeka, co było powodem, że nawet nowego właściciela tego starego handlu księgarskiego Hallerem się nazywa⁶). W roku 1549 Butner nie żyje, wdowa zaś, po nim

*) Advoc. Crac. 137, p. 669 n. ») Nr. 519.

») Nr. 229.

*) Nr. 344.

*) Nr. 435.

pozostała, Krystyna, jest już żoną ślusarza Benedykta. Co się stało z księgarnią hallerowską, nie mamy wiadomości.

Księgarnia szykwikowska również nie utrzymała się w rodzinie. Mieściła się ona w domu własnym Szykwika przy ulicy św. Anny, drugim z rzędu od ulicy Wiślnej. Stary jej właściciel musiał być przyjacielem Wita Stosza, utrzymywać stosunki z Norymbergą, książnica bowiem Szykwikowska jest jakby miejscem schadzek norymberczyków, wśród których w roku 1504 i następnym także syna artysty, Andrzeja, spotykamy¹). Możliwe^ że już wówczas dom ten był domem zajezdnym dla obcych : hospicium publicum.

O działalności księgarskiej czy wydawniczej Szykwika mało można powiedzieć. Nie mogła ona być wielką ze względu na potężne stanowisko Hallera, które prawie nie dopuszczało konkurencji, obydwaj też księgarze ówcześni, t. j. Melchjor Frank i Marek Szarfenberg, koło Szykwika się skupiają, razem tworzą spółkę wydawniczą dla wydawania kalendarzy, a może i ksiąg kościelnych. Wiemy zresztą, że Szykwik w roku 1510 w Sztrasburgu u Kno-blocha drukuje Mszał krakowski, a raczej słowo w słowo przedru-kowywuje mszał, poprzedniego roku wydany w Krakowie przez Hallera, na który ten drukarz i wydawca otrzymał od biskupa Konarskiego przywilej sześcioletni, a biskup klątwą groził tym, którzyby się ważyli go w ciągu tego czasu przedrukowywać. Nie krępował się więc Szykwik przywilejem Hallera, czy jednak zdołał swój mszał do diecezji krakowskiej sprowadzić i jakich środków użył Haller, aby swoich praw nabytych przywilejem nie pozwolić naruszyć, o tem współczesne zapiski milczą. Szykwik prowadził również handel miedzią węgierską, której dostarczał do Wrocławia²), niewiadomo, znowu na jakiej podstawie, czy w porozumieniu z Tu-rzonami i Fuggerami, do których kopalnie północno - węgierskie należały i na transport z tamtych stron miedzi przez Polskę uzyskali przywilej, czy też, jak się to wówczas i później zdarzało, w drodze kontrabandy.

Około roku 1514 spadkobiercy Szykwika sprzedali księgarnię Markowi Szarfenbergowi, dom dostał się zięciowi, Bartłomiejowi Regerowi, pochodzącemu z Kamienicy⁸) (Kemnicz), następnie w pół-

‘) Nr. 103. *) Nr. 124. *) Nr. 169.

wieku prawie później w drodze sprzedaży przeszedł na Zybenaiche-rów, długo jednak jeszcze nazywa się szykwikowskim, podobnie jak folwark koło Łobzowa, który, niewiadomo w jaki sposób, stał się później własnością drukarza i księgarza, Macieja Wierzbięty.

Marek Szarfenberg nabył całą firmę księgarską Mikołaja Szykwika i przeto początkowo przez lat kilka jeszcze nosi ona nazwę: apud Szikizuiki. Kiedy jednak w roku 1526 nabył dom narożny przy ulicy św. Anny naprzeciw Collegium Moius od wdowy po Wicie -Bruniewskim, Anny Zapalankix), rozbudował się tutaj, założył warsztat drukarski i introligatorski, a i księgarnię z domu szykwikowskiego przeniósł do własnego. Od tego czasu książnica szarfenbergowska w tern miejscu się znajduje przynajmniej do roku 1585, kiedy po śmierci jej właściciela, Stanisława Szarfenberga, sporządza się z niej dokładny inwentarz ; daje nam on obraz rozmiarów tej księgarni, niewątpliwie przewyższającej wszystkie, tak, jak sam inwentarz obfitością książek góruje nad inwentarzami innych bibljopolów.

św. Anny ulicy w Krakowie, na rogu podle

Dalszych losów tej księgarni nie znamy ; może przejął ją brat Stanisława, Mikołaj, drukarz i księgarz z ulicy Grodzkiej, najprawdopodobniej jednak została wówczas rozprzedana. Właściciele bowiem domu przy ulicy św. Anny po śmierci Stanisława nie prowadzą handlu księgarskiego. Do początku XVII wieku mieszka tu wdowa po Stanisławie, Anna Szarfenbergowa, która nie płaci żadnego podatku z handlu książkami, wśród lokatorów nie widzimy żadnego księgarza. Po śmierci Szarfenbergowej może jej syn, Marek Szarfenberg, bogaty kupiec lwowski, na wielką skalę handlujący suszonemi rybami, w roku 1607 zapewnia 1000 flor. długu Marcinowi Swieckowiczowi „na pewnych dobrach y gmachach kamienicze swej na kamienicze Hanzulowskiej zdawna nazwaney przeciw Collegium wielkiemu bendączey²)“.

mu było pracować; wielka zaraza

w roku 1543,

Zięć Marka Szarfenberga, Marcin Zybenaicher, chociaż przyjął prawo miejskie jako typograf, prowadził tylko księgarnię, a w każdym razie działalności jego drukarskiej nie znamy. Niedługo zresztą danem wśród tylu innych ofiar, także i jego pozbawiła życia. Interes jego

0 Nr. 280.

*) Consul. Crac. 457, p. 591, rok 1611. Oblata aktu lwowskiego z roku 1607.

przejął, kiedy dorósł, syn Mateusz, który, jakeśmy to widzieli, przez poślubienie wdowy po Hieronimie Szarfenbergu stał się zarazem bogatym drukarzem: dives chalcographus.

Libentalczyk tylko do swojego ziomka miał zaufanie. Marek Szarfenberg więc pokolei pozostaje w stosunkach z libentalczykami : Wietorem, Maciejem Szarfenbergiem i Marcinem Zybenaicherem, ten ostatni z handlu teściowego dla swojego pozyskał Kaspra Gut tier a, pochodzącego także z Liebenthal, który mu jego faktorją węgierską kierował, a również syn Marcina, Mateusz z tej śląskiej mieściny sprowadza sobie swego faktora i sługę, w osobie Jerzego Majeraisa. Poraź pierwszy w tym charakterze spotykamy się z nim w roku 1573, w dziesięć lat później, na parę tygodni zaledwie przed śmiercią Zybenaichera, usamodzielnia się, czego wyrazem było uzyskanie przez niego prawa miejskiego około połowy listopada 1582 roku ¹).

I znowu ten libentalczyk dla prowadzenia swego interesu sprowadza z rodzinnego miasteczka Baltazara Hauptfleisch a, krewniaka swego a zarazem spadkobiercę. Z dwóch żon bowiem, Katarzyny i Anny, nie doczekał się Majerais potomstwa. Testament sporządził jeszcze w roku 1597, w lat dwa później, po śmierci testatora, nastąpiło jego otwarcie. Nie zostawił wielkiego majątku. „Żadnych stoiących dóbr“ bowiem się nie dorobił, posiadał tylko ruchome, zdobyte zarówno osobistą zabiegliwością i pracą, jak i „za pilną, wierną, życzliwą posługą sługi cznotliwego imię Balczera Heypthfleyscha ziemka y powinnego“ swego. Dwieście złp. otrzymała żona Anna, drugie 200 zapisał na kościoły i klasztory, nieco mniej trzem swoim siostrom, z których dwie były zamężne w Krakowie, trzecia pozostała w Liebenthal, dla brata swego ciotecznego Kaspra Reymana, introligatora krakowskiego, przeznaczył sygnet złoty, pierścionek złoty składany, „co pannecią zowią“, pancerz, miecz, czapkę aksamitną letnią francuską i płaszcz najlepszy. Cały zresztą majątek, „mianowicie złoto, srebro, pieniądze, klenoty, towar wszytek, xięgi, papier y insze wszytkie, któremim ia żywność swą prowadził, także wszytkie sprzęty domowe y ochędostwa y naczynia iako mosiądz, miedź, cynę, tureckie naczynia gliniane, szklenice y insze ochędostwa, także kobierce, obicia, pościeli, szaty wszelakie... Balczerowi Heypthfleyschowi daię... gdyż on

«) Nr. 646.

ze mną pospołu na nie wiernie robił“ ¹⁰). Spadkobierca Majeraisa, Hauptfleisch, przyjął prawo miejskie w rok po śmierci swego ziomka, płacąc taksę w sumie 10 złp.²).

Współcześnie z Majeraisem jako bibljopolę krakowskiego poznajemy Stanisława Malickiego, krakowianina z pochodzenia, wskutek czego uwolnionym został od zwykłej opłaty, kiedy w roku 1568 otrzymał prawo obywatelstwa³). Nie znamy jego działalności ani stosunków majątkowych. Wiemy tylko, że w roku 1594 prowadzi proces w imieniu żony swej Anny, córki biało-skórnika Jakóba Proczka, o gieradę, pozostałą po śmierci jej krewnej Reginy Klug⁴), i że w następnym roku umiera. Na egzekutorów testamentu i opiekunów dzieci poprosił rajcę Juljusza Del Pace i Jędrzeja Piotrkowczyka, obydwaj jednak przed radą wymówili się od tego obowiązku⁵). Wdowa Anna po śmierci męża aż do roku 1621 prowadzi księgarnię, a przynajmniej pod nazwą bibliopolina występuje. Malicki z tego powodu chociażby zasługuje na uwagę, że jego córkę Barbarę poślubił twórca nowej wielkiej dynastji drukarskiej w Krakowie, Franciszek Cezary ⁶).

Sławniejszym aniżeli Malicki, chociaż do ostatnich czasów nieznany, był spólnik handlu księgarskiego Macieja Wierzbięty i zięć jego, Paweł Fabrycy, który w roku 1570 jako bibljopola Paweł Faber został mieszczaninem krakowskim. Nazwisko to zna-nem jest dobrze w świecie drukarskim i księgarskim. Toć jeszcze w roku 1477 Iohannes Fabri, quem civem Ungonis alia tulit, w Turynie drukuje Kronikę papieży Marcina Polaka⁷), w pierwszej zaś połowie XVI wieku, w latach 1527 i 1528, inny Jan Faber, Iuliacensis, drukuje w Bazylei książki, dedykowane naszemu Janowi Łaskiemu⁸), w roku 1557 znowu sztrasburski drukarz, Błażej Fabricius, wydaje książkę Joachima Westfala p. t. Defensio adversus mendacia loannis a Lasco⁹), a współcześnie z nim w Norymberdze działa również

jako drukarz Paweł Fabricius. Czy jednak z którymkolwiek z wymienionych nasz Paweł pozostawał w jakichś stosunkach pokrewieństwa? Po śmierci żony, Rozyny Wierzbięcianki, przenosi się do Warszawy i tu u rady zyskał taką wziętość, że w roku 1586 otrzymuje od niej przywilej, na mocy którego nikomu innemu nie wolno było przez lat 12 poza jarmarkami i poza czasem sejmów sprzedawać żadnych książek. Był więc jedynym księgarzem w Warszawie. Wzamian za ten przywilej zobowiązał się corocznie dostarczać urzędowi radzieckiemu ryzę papieru białego i oprawiać księgi radzieckie ¹). W dwanaście lat później zdołał sobie uzyskać wstęp do Warszawy księgarz Jan Madzilewski, i wtedy król Zygmut III wydaje dla obydwóch taki sam przywilej, jaki w roku 1586 Fabrycy uzyskał tylko dla siebie²). Dosyć długo w wiek XVII ciągnie się działalność księgarska w Warszawie tego dawnego zięcia Wierz-bięty, długo się też w Krakowie pamięta, że Paulus Fabricius bibliopola, civis Varsaviensis był antea civis Cracoviensis³).

Z końca XVI wieku możemy zanotować kilka nazwisk księgarzy krakowskich, o których zresztą żadnych innych wiadomości nie posiadamy, a więc Jakóba Zręciowicza, który w roku 1582 bibljopolą jest nazwany⁴), następnie Piotra Prężynę z Lublina, od roku 1592 mieszczanina krakowskiego⁵), którego córka czy krewna Jadwiga wyszła za Jędrzeja Piotrkowczyka, wreszcie Jana Ostrowskiego z Piotrkowa, w roku 1594 wpisanego do katalogu mieszczan krakowskich ⁶). Wśród nich jeden, Piotr Prężyna, obok którego przebywa w Krakowie także Jakób Prężyna, należy do wybitniejszych jednostek; obydwaj są różnowiercami i może poza Krakowem działają, skoro nazwiska ich nie pojawiają się prawie w księgach krakowskich, chociaż o innych księgarzach, należących do różnowierczego obozu, posiadamy sporą wiązankę wiadomości.

Słusznie w testamencie swoim Jerzy Majerais się chlubił: „Wyznawam, żem z młodości mojej nigdy nie odstępował od wiary

9 В en is, Ochrona praw autorskich, 1. c., p. 487.

²) Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. I., p. 317, nr. 462.

») Nr. 810.

*) Nr. 699.

») Nr. 772.

•) Nr. 779.

katolickiej aż do skończenia żywota mego“ x). Bo jak wogóle całe ówczesne społeczeństwo wykształcone pod względem religijnym uległo zróżniczkowaniu, tak samo miała się rzecz ze światem drukarskim i księgarskim. Obok kilku drukarzy różnowierców, z których najpoważniejszym był Maciej Wierzbięta, spotykamy się z całym szeregiem bibljopolów, należących do heretyckiego obozu.

Pierwszym księgarzem, który przejął się nowinkami religij-nemi, chociaż nie na krakowskim gruncie, był — z Krakowem tylko przelotnie związany — Jerzy Fenig²). W roku 1515 bawi on w naszem mieście i prowadzi proces w sądzie wójtowskim z jakimś Jerzym Turkiem z Ołomuńca, w siedm lat zaś później przed sądem konsystorskim wśród znanych naszych ówczesnych księgarzy, Marka Szarfenberga, Jana Hallera, Melchjora Franka, Wietora, Unglera, Wechtera i Bajera, występuje również jakiś Jerzy ze Śląska: Georgius de Silesia, venditor librorum. Różne to jednak osoby, ów Jerzy Fenig i Jerzy ze Śląska.

Nazwisko Feniga znanem jest nietylko w historji księgarstwa polskiego, ale i niemieckiego. Pochodził on z miasteczka Crailsheim w Wirtembergji, skąd przybył około roku 1515 do naszego miasta, następnie jednak Kraków opuszcza i przenosi się do Lipska, gdzie około roku 1520 uzyskuje prawo miejskie i zakłada handel księgarski. Tutaj to przejął się on nauką Lutra, podobnie jak wielu innych księgarzy i drukarzy lipskich. Kiedy jednak rządy objął książę saski Jerzy, wróg reformacji i prześladowca literatury luter-skiej, wtedy wielu księgarzy i drukarzy luterskiej wiary opuszcza Lipsk i do innych, nieraz bardzo małych miejscowości, przenosi swoje warsztaty. Również Jerzy Fenig około roku 1527 widzi się zmuszonym pożegnać tę stolicę ruchu umysłowego w Saksonji i wraca do Polski, nie do Krakowa jednak, lecz do Poznania, gdzie mu się wcale dobrze powodzi. W roku 1538 w sile jeszcze wieku umiera, a handel księgarski prowadzi aż do roku 1551 wdowa po nim, Elżbieta. W tym czasie oddaje interes dorosłemu już synowi Janowi, sama zaś z córką Anną wybiera się do Królewca. W Poznaniu bowiem z posażną córką pani Fenigowej zapoznał się polski protestant Jan Seklucjan, który po ucieczce z Polski osiadł w Królewcu, tu,

‘) Nr. 808.

²) Por. Ptaśnik, Księgarze różnowiercy w Krakowie XVI wieku (Reformacja w Polsce, rocznik I, 1921, nr. 1, p. 44—45).

przy kościele św. Mikołaja, uzyskał stanowisko kaznodziei polskich protestantów, i jako taki poprosił o rękę panny Fenig. Dlatego to w roku 1551 matka z córką udały się do stolicy Prus Książęcych, gdzie się odbył ślub tego polskiego heretyka z poznańską księgarzówną. Fenigowie pozostawali w żywych stosunkach z księgarzami i drukarzami lipskimi, jak Wolrab, Sebastjan Reusch, Andrzej Rabe, a przedewszystkiem z Melchjorem Lotterern.

Rodzina Lotterów przez swoje oficyny drukarskie pozostawała w dość żywych stosunkach z Polską. Melchjor Lotter, pochodzący z Au, w Górach Kruszcowych, około roku 1500 przejął po swym teściu, Konradzie Kachelofen z Wartberga, pierwszym stałym drukarzu w Lipsku, większą część jego przedsiębiorstwa i stał się sławnym przez druki mszałów, brewjarzy, psałterzy i wogóle ksiąg kościelnych. U niego to w roku 1505 wychodzi nakładem bibljopoli poznańskiego Piotra Missale dla diecezji poznańskiej, w którym następujący seksastych wysławia tego lipskiego drukarza:

Melchior hos sacros et divum murmure plenos Pressit Lipsensi nuper in urbe libros Nescio, si tota quicquam elimatius urbe Prodierit, vel quid cultius esse queat Huic tu Sarmatia Celebris Bosnania terra Grata fies verbis ere sonante prece.

Później wszedł Lotter w stosunki z Lutrem i założył w Wit-tenberdze drukarnię, na czele której stanęli dwaj jego synowie: Melchjor i Michał, jako znakomici drukarze pism Marcina Lutra, przedewszystkiem jego tłumaczeń Biblji. Stary Melchjor natomiast pozostał w Lipsku i tu umarł w roku 1542 jako radca miejski, zostawiając warsztat synowi Melchjorowi. Obydwaj bowiem jego synowie z powodu jakiegoś przestępstwa wobec księcia musieli Wittenbergę opuścić, Michał udał się do Magdeburga i tam jako drukarz działa do roku 1554, Melchjor zaś wrócił do Lipska i pracował wraz z ojcem ¹¹). Otóż u tych to lipskich Lotterów wychodzą różne książki polskich nakładców, przedewszystkiem poznańskich. Nawet u Michała Lottera w Magdeburgu minister protestancki, Marcin Krowicki, w roku 1554 w języku polskim drukuje „Chrze-ścianskie a żałobliwe napominanie do Nayiaśnieiszey I. K. M. maie-statu i do wszystkich panów wielkich, małych, bogatych i ubogich na seymiech bywaiących tei sławney korony Polskiey. Aby Pana Iesu Christusa przyięli i ewangelię świętą, odrzuciwszy błędy i bał-wofalstwa antychrystowe i sług jego“.

W roku zaś jeszcze 1534 Jerzy Fenig właśnie drukuje u Mel-chjora Lottera Diurnale ecclesiae kathedralis Posnaniensis, a zdaje się, że i później u niego jakieś wydawnictwa zamówił, skoro jeszcze w roku 1544 wdowa po Fenigu prowadzi z tego powodu proces z Melchjorem Lotterern, po śmierci zaś Lottera z jego wdową¹). Humanistyczne nazwisko Feniga brzmiało: Denarius.

Możliwem jest, że Piotr Reismoller jako przyjaciel Trzecie-skiego i Paweł Fabrycy, jako zięć Wierzbięty, byli różnowiercami²), na to jednak nie mamy dowodu. Niewątpliwymi natomiast zwolennikami reformacji widzimy takich księgarzy krakowskich, jak Se-bastjan Pech i Michał Królik, Polacy, następnie Niemiec, Zacheusz Kessner, wreszcie z Francji przybyli Piotr Davantes z Rabasteins, Jan Tenaud z Bourges i Estienne le Riche z Lionu.

Sebastjan Pech i Michał Królik³) należeli do obozu reformowanego, pozostawali oni w łączności ze sławnemi w owym czasie oficynami drukarskiemi w Szwajcarji Tomasza Courtaw z Genewy, Jana Oporyna, Frobena, Episkopiusa, Herwagena i Piotra Perny z Bazylei, Krzysztofa Froschauera i Andrzeja z Zurychu. Sebastjan Pech, dawny sługa Laskiego, księgarz zboru pińczow-skiego, ustawicznie znajduje się w drodze między Polską a Szwaj-carją. Z polecenia ministrów kościoła helweckiego w Polsce przewozi on listy do Genewy, Zurychu i Bazylei, a od tamtejszych reformatorów przywozi polecenia dla polskich. Tam się spotyka osobiście z księgarzami szwajcarskimi, za pośrednictwem niego

*) Co się stało z rodziną Lotterów ? Przypuszczamy, że przynajmniej jeden z jej członków przeniósł się do Polski, do Krakowa. W roku 1564 bowiem jakiś Melchjor Lotter, z zawodu ślusarz, przyjmuje prawo miejskie krakowskie i z żony Urszuli ma troje dzieci, mianowicie : synów Melchjora, Jerzego i córkę niewiadomego imienia. Pozostają zaś oni w stosunkach z Saksonją, albowiem żona syna Jerzego pochodziła z rodzinnej miejscowości Marcina Lutra, z Eisleben. Por. nr. 714.

*) W każdym razie w roku 1530 Reismoller stawał oskarżony przed sądem biskupim krakowskim o sprowadzanie i sprzedawanie „libros haereticos de secta Lutheri“. Por. nr. 304.

*) Por. Ptaśnik, Księgarze różnowiercy w Krakowie w XVI wieku, 1. c.,

p. 45—46.

każda książka nowa, jaka się w Szwajcarji ukazała, natychmiast dostawała się w ręce polskich czytelników. Spotykamy go też dość często na słynnych jarmarkach frankfurckich, gdzie się zjeżdżali księgarze i drukarze z całego ówczesnego świata, posiadał również własny kram we Lwowie, jeszcze w roku 1549 x). Znają go i cenią wszyscy współcześni reformatorowie krajowi i zagraniczni helwec-kiego kierunku, przesyłają mu pozdrowienia, pińczowscy ministrowie mówią o nim jako o bonus vir Sebasiianus Pechius, biblio-pola nostrae ecclesiae. Do roku 1565 można śledzić niestrudzoną wprost i ofiarną pracę tego człowieka dla dobra kościoła reformowanego w Polsce. W roku następnym na stałe osiedla się w Krakowie, otrzymuje obywatelstwo miejskie. Z tą chwilą milkną źródła o tym ciekawym i zasłużonym pośredniku między północą a południowym zachodem.

O Michale Króliku akta miejskie podają nam wiązankę szczegółów do jego stosunków rodzinnych i majątkowych. Wiemy więc, że w roku 1567 kupił sobie dom przy ulicy Gołębiej za 1300 złp., od którego w roku 1571 płaci 24 gr. podatku szosem zwanego, a 1 złp. 15 gr. od swego handlu księgarskiego; wiemy także, że rodzona jego siostra mieszkała w Bendowicach, brat zaś stryjeczny, niejaki Jan Wrzałek, sprawował urząd radziecki w mieście Opocznie. Żonatym był Michał z Anną Gogolówną z Pacanowa i z tego tytułu miał pretensje do gruntów, jakie teściowie pod tern miasteczkiem posiadali. Testament Królika, spisany w roku 1580, wskazuje, że ze wszystkimi większymi bibljopolami łączyły go zawodowe stosunki, a zatem z Mateuszem Zybenaicherem, Januszowskim, Maciejem Garwolczykiem, Zacheuszem Kessnerem i Szarfenbergami. Przedewszystkiem jednak na składzie ma broszury podkomorzego krakowskiego Cikowskiego i jakiegoś bachmistrza wielickiego. Powiada o nich: „Item prziiąlem od pana podkomorzego exem-plarzów iego druku to jest Wykład Creda 100, Wykład miesc tesz 100, Rozdziałów 100, O śmierci 100. Te wszitkie zloziwszi kazał dawać po gr. 26, które są w skliepie, te oddać Imci panu Czikowskiemu, a tich, co nie dostanie, zapłacić. Item wziąłem

l) W spisie czynszów, płaconych przez kramarzy, t. z. „locatio institorum“, z roku 1549 figurują Hieronim Wietor i Sebastjan księgarze. Łoziński, Leopo-litana (Kwartalnik Historyczny z roku 1890, p. 452). Hieronim Wietor już od 2 lat był w grobie, tylko firma więc jego tutaj pozostała.

u pana bachmistrza wieliczkiego katechismow łacińskich 300 po gr. I¹ /₂, przyjdzie za nie flor. 15, na które dałem Imci wedle regestru flor. 1 gr. 7“. Krewnym swoim wyznaczył drobne legaty, a „zborowi P. Christusowemu na Spitalskiej ulici się schodzącemu“ zapisał 100 złp. Syn jego Jakób Królik odziedziczył po ojcu i matce nietylko dom przy ulicy Gołębiej, ale także drugi, przy ulicy św. Anny, w którym zamieszkał. Nie poświęcił się jednak zawodowi swego ojca. Zajmował się krawiectwem.

Największym księgarzem krakowskim z końca XVI wieku zdaje się być Zacheusz Kessner¹). Skąd przybył, niewiadomo, w roku 1570 został mieszczaninem, jeszcze jako nieżonaty i bez posiadłości w mieście, otworzył handel przy ulicy św. Anny u pani Kliszowej naprzeciw kamienicy szarfenbergowskiej, a interes już w roku 1571 przedstawiał się dobrze, skoro zapłacił od niego 3 flor. podatku. Zczasem kupuje sobie dom z ogrodem na Strzelnicy, kamienicę w Rynku naprzeciwko więzienia miejskiego, zwanego Kabatem, a jest również właścicielem domu z ogrodem na Kleparzu. W zborze ewangelickim odgrywa przytem znaczną rolę, w roku 1595 przewodniczy mu jako starszy wraz z Janem Zeema-nem i Walerjanem Gutteterem. Handlem jego księgarskim, dzielącym się na szereg filij, z których jedna z ważniejszych znajdowała się właśnie w świeżo założonem, nowem centrum życia umysłowego, mieście Zamościu, zawiadował z Gdańska pochodzący Jan Policius. Piękny to był handel. W roku 1602, zaraz po śmierci Kessnera, sporządzono inwentarz książek w centrali krakowskiej i naliczono ich około 2000; były to dzieła poważne, o treści teologicznej, filozoficznej, historycznej, prawniczej, medycznej, matematycznej, filologicznej etc. Wiele też znalazło się ksiąg muzycznych, tak, że w inwentarzu stanowią one osobny dział jako : Libri musici. O rozmiarach handlu kessnerowskiego świadczy ten fakt, że w roku 1607 płaci z niego wdowa Katarzyna 24 złp. podatku, podczas gdy sąsiedzi jej, tak zamożni kupcy jak Bifi, Struś, Fihauser, płacą od 3 do 7 złp. Sklep Kessnera, od czasu kupna kamienicy w Rynku, został z ulicy św. Anny do niej przeniesiony. Ponieważ zaś jego właściciel był Niemcem i protestantem, przeto nic dziwnego, że wiele książek niemieckich posiadała jego księgarnia, dbać przecież musiał o potrzeby duchowe Niemców, w Krakowie i w innych miastach

') Ptaśnik, op. citM p. 46 n.

osiadłych. Kierownik jego handlu, Policjusz, po śmierci Kessnera pozostał nadal w służbie spadkobierców i wdowy po nim, Katarzyny, co najmniej do roku 1608. Następnie osiadł on i otworzył księgarnię w Zamościu, nawiązuje stosunki z Janem Szczęsnym Herburtem z Dobromila i jego drukarzem Janem Szeligą i on to podejmuje się sfinansowania wielkiego wydawnictwa, jakie Herburt przygotowywał: Kroniki Długosza. Dnia 10 sierpnia 1615 roku stanął układ między Janem Szeligą a Policjuszem, na mocy którego Policjusz miał łożyć na druk pierwszego tomu, dostarczać papieru i farby drukarskiej. Ogółem miał zapłacić 1100 złp., otrzymać zaś miał 1045 egzemplarzy Długosza. Układ został zatwierdzony przez samego Herburta w listopadzie tego samego roku. Niestety, na skutek gwałtu, podniesionego przez szlachtę, której się prawda historyczna nie podobała, druku Kroniki Długosza król zakazał, a pierwszy tom, obejmujący 6 ksiąg, został zniszczony. Szeliga na jarmarku lwowskim na św. Agnieszkę, w roku 1616, przed sądem miejskim wystąpił ze skargą przeciw Policjuszowi o 1100 złp., których mu dotąd nie zapłacił, Policjusz jednak udowodnił listem Herburta, do Szeligi pisanym, że Herburt koszta druku wydawnictwa wziął na siebie, wskutek czego rada lwowska oddaliła Szeligę ze skargą. Co się stało z tą potężną księgarnią? Syn Kessnera, również imieniem Zacheusz, możny mieszczanin krakowski, w roku 1635 prowadzi proces z wdową po księgarzu kolońskim, Arnoldzie Hierath. Czy jednak zajmował się księgarstwem? Wiemy tylko, że handlował miedzią.

Wśród uzyskujących obywatelstwo krakowskie w roku 1568 zwraca uwagę nazwiskiem swojem : Petrus Davantesius, cognomento Antesignanus, Rapistagnensis bibliopola, w roku 1575 zaś został mieszczaninem Jan Barsandius z Auvergne. Nie byli to jedyni Francuzi, którzy zajmowali się u nas księgarstwem, stanowiąc łącznik między umysłową kulturą romańskiego zachodu a naszą.

Właśnie w tych czasach, niewątpliwie pod wpływem wyboru na króla polskiego Henryka Walezego, zapoznano się we Francji bliżej z Polską. Dowiedziano się o panującej w niej wolności religijnej i przeto z roku na rok coraz więcej Francuzów ucieka do Polski przed prześladowaniami religijnemi ze swojej ojczyzny. O ile mamy bowiem wiadomości, sami różnowiercy przybywają do Krakowa. Symptomatycznem jest, że właśnie w roku 1573, roku elekcji Walezjusza, przyjmuje prawo miejskie krakowskie francuski

chirurg, Macie] z Montfort, a za nim starają się o nie coraz to nowi przybysze. Więc złotnicy Mikołaj du Mesnil i jego siostrzeniec Wilhelm Thesson, Grzegorz Blanc, Gerard Felhan, Innocenty Philippe, następnie pasamonicy Jan Briquet, Jan Béguin i Wilhelm Chouet, kupiec Antoni de Bois, Abraham Causée z Tour i inni, a wśród nich zjawiają się także nazwiska francuskich księgarzy: Jan Barsandius Alvernus Gallus i Estienne le Riche z Lionu, zwany pospolicie u nas z łacińska: Stefan Dives.

Nie byli oni jednak pierwszymi francuskimi księgarzami w Krakowie. Sprawy religijne już w roku 1558 sprowadziły do Polski kalwinistę Jana Tenauda z Bourges¹²), który początkowo wśród współwyznawców działał w Pińczowie, następnie zaś przeniósł się do Krakowa. Wszedł on w stosunki z Polakami za pośrednictwem reformatorów szwajcarskich. Kiedy mianowicie dla dwóch młodych Dłuskich, Mikołaja i Wojciecha, krewnych kasztelana sądeckiego Mikołaja Myszkowskiego, którzy w roku 1556 bawili w Zurychu na studjach, trzeba było postarać się o pedagoga, to opiekunowie szwajcarscy tych młodych latorośli, nadziei kościoła reformowanego w Polsce, wybrali właśnie z Genewy przybyłego Tenauda, wychwalając go w listach, wysyłanych do Polski, jako bardzo wykształconego człowieka: vir doctissimus. Chłopcy mieszkali u jednego z reformatorów zuryskich, Jana Wolfa, który im pobłażał, i stąd, kiedy się dopuścili jakiegoś przestępstwa, Tenaud na niego zrzuca winę, zarzucając mu ich demoralizację, o czem nawet matkę Dłuskich, Agnieszkę, miał w liście zawiadomić. Wolf w pierwszej chwili oburzenia zamierzał Tenauda sądownie ścigać o oszczerstwo, za sprawą jednak tego rodzaju powag reformatorskich, jak Bernard Ochino, Bullinger, Piotr Martyr Vermigli i Rudolf Gualter, którzy obawiali się skandalu, przyszo do ugody między Wolfem a Tenaudem. Dłuscy pozostali nadal u Wolfa, Tenaud zaś po odwołaniu swoich zarzutów z listami polecającemi od ministrów zuryskich powrócił do Genewy, a następnie udaje się do Sabaudji, skąd już w roku 1558 na wezwanie Lismanina, a za sprawą Bullingera, który nie chciał dopuścić, aby tak dzielna siła nie została wyzyskaną dla dobra kościoła, przybywa do Polski, i na rozporządzenie synodu pińczowskiego, z kwietnia 1559 roku, bierze udział w pracy nad polskiem tłumaczeniem Biblji. W następnym roku ożenił zię z Anną Moiecką¹), damą radziwiłlowskiego dworu. W Pińczowie Tenaud był nauczycielem w tamtejszem kal-wińskiem gimnazjum. Przełożeni byli z niego zadowoleni, wszyscy współwiercy, z którymi się stykał, bardzo go lubili, tak, że Li-smanin z prawdziwem zadowoleniem wyraża się w liście do Jana Wolfa w Zurychu: Est gratus hic omnibus. W roku 1563 wybiera się w sprawach rodzinnych do Bourges, skąd dopiero po dwu latach powraca, nie do Pińczowa już jednak, lecz do Krakowa, gdzie właśnie Krzysztof Trecjusz otworzył gymnasiolum, do którego, jak się sam założyciel w liście do Bullingera wychwalał, flos adolescentiae Polonicae confluit. Tenaud został jednym z czterech nauczycieli w tej szkole. W sprawach kościoła reformowanego w Polsce odgrywa on rolę jedną z wybitniejszych, pozostaje w korespondencji z genewskim reformatorem Teodorem Bezą, a nawet z samym Kalwinem. Otóż ten to Tenaudus w Krakowie zajmuje się handlem książek, zostaje księgarzem, i jeżeli pod rokiem 1571 w rejestrach szosu miejskiego czytamy, że w Rynku między ulicą św. Anny a Szewską miał sklep „Franczus czo xiengi sprzedaje“, to ta notatka chyba do Tenauda może się tylko odnosić. W roku 1578 został nawet nadwornym księgarzem Stefana Batorego i w tym charakterze spotykamy go jeszcze w dwa lata później, jak dostarcza książek dla bratanka królewskiego, Krzysztofa. Umarł z początkiem lipca 1582 roku, zostawiając dwoje dzieci, syna Mikołaja i córkę Annę, która wyszła za mieszczanina krakowskiego, Kaspra Golt-slara, sprawami zaś majątkowemi i spadkowemi po jego śmierci zajmował się ziomek i współwyznawca Tenauda, złotnik Grzegorz Blank ²). Tenaudus był kupcem i mieszczaninem krakowskim, w księgach przyjęć prawa miejskiego nazwiska jego jednak nie spotykamy, chyba, żeby nim był ów Ioannes Alvernus Barsandius (Bourges?) Gallus bihliopola, w roku 1575 przyjmujący obywatelstwo miejskie³), o którym zresztą żadnych innych wiadomości nie posiadamy.

Handel księgarski po Tenaudzie, a również jego miejsce na dworze królewskim jako bibliopola regius, objął Stefan Dives (Etiennes le Riche) z Lionu⁴). Znanym był on w mieście pod

>) Nr. 698.

*) Nr. 698.

³)    Nr. 657.

⁴)    Ptaśnik, Księgarze różnowiercy w Krakowie, 1. c., p. 49 n.

nazwiskiem księgarza francuskiego. Kiedy się mówi lub pisze: Bibliopola Gallus, Divesa ma się na myśli. Jako servitor Stefana Batorego nie potrzebował się krępować prawem miejskiem, ale po śmierci wielkiego króla zrezygnował z serwitorjatu królewskiego i w roku 1587 postarał się o obywatelstwo krakowskie, zobowiązując się pod karą 100 dukatów dostarczyć w ciągu roku obowiązkowego listu urodzaju. W roku 1591 sklep jego znajduje się w kamienicy Pod barany i płaci z niego podatku miejskiego 4 złp. 15 gr. Czy także i tutaj mieszkał? W czasie śmierci mieszka przy ulicy św. Anny, w domu, zwanym Hanzulowskim (Hans Uli), tuż obok szarfenbergowskiej kamienicy, tu chyba musiała się znajdować jego księgarnia i wogóle dom handlowy. Dives bowiem, o ile wiemy, podobnie jak tylu innych księgarzy, zajmował się także handlem win. Leżało to jakby w tradycji księgarzy krakowskich. Kierownikiem handlu Divesa był Melchjor Rurycht z Trzebnicy, pobierający za pracę 104 złp. rocznej pensji. Klientami Divesa, zdaje się, byli przeważnie różnowiercy. Zaopatrują się więc u niego w książki tacy ministrowie, jak Włostowski Jakób, Semlinus Wawrzyniec i Jakób Popowski, obok nich jednak także pleban św. Szczepana Jan Płaza i jakiś mnich Krzysztof Niezwiejski. Z pośród księgarzy, którym dostarczał towaru, znane nam są nazwiska Jakóba i Piotra Prężynów, Ludwika Wierzbięty, Aleksego Rodeckiego i drukarza Jana, przebywającego w samem centrum węgierskiego kalwinizmu, w Debreczynie. Sami kalwini i arjanie.

Nie ulega wątpliwości, że bibljopola ten francuski był pośrednikiem między Polską a zachodem, zapoznawał Polskę z produktami umysłu i ducha francuskiego, szczególniej pochodzącemi z obozu różnowierców. O tern mógłby nas poinformować inwentarz jego księgarni; niestety, nie jest nam znany. W testamencie natomiast czytamy, że Dives dłużnym był wcale znaczną sumę, bo 243 flor. 17 gr., pro libris ex Italia advectis, co wskazywałoby na ścisłe stosunki zawodowe z Italją.

Dives umarł w roku 1596, zostawiając żonę Urszulę i jakieś dzieci, których losów nie znamy. Kierownik handlu tego Francuza, Melchjor Rurycht, po śmierci swego pryncypała wstąpił do służby miejskiej jako pisarz ekonomji, równocześnie jednak zajmował się także handlem księgarskim, od końca XVI wieku sprzedając książki w sklepie dawniej Divesa, obecnie swoim, Pod barany. Prawo miejskie przyjął w roku 1598.

Oprócz Tenauda i Divesa jeden jeszcze francuski i kalwiński księgarz przebywał w Krakowie. Był nim wspomniany już Piotr Devantes z Rabasteins w Akwitanji, zwany Antesignanus, filolog i muzyk, zasłużony około melodyj psalmowych, a zarazem humanista, księgarz i drukarz lioński, który w roku 1568 jako Petrus Davantesius, cognomento Antesignanus, Rapistagnenis bibliopola został mieszczaninem krakowskim ¹).

¹

Nr. 250. ’) Nr. 270.

²

   Nr. 91.

³

²)    Piekosiński, Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, Kraków 1882, p. 639, nr. 484.

⁴

³)    Bandtkie, Historja drukarń krakowskich, p. 224—225.

⁵

⁴)    Nr. 89.

⁶

⁶) Nr. 91, p. 39.

⁷

e) W roku 1512 starszymi cechu przekupniów (institores) są: Iacob Meyssner, Sebestianus Beck, Melchior Frank. Consul. Crac. 431, p. 717.

⁸

Nr. 238, 240, 242, 259, 260, 276, 277, 284, 285.

²)    Wisłocki, Acta rectoralia, nr. 2382.

³)    Nr. 197.

⁴)    Nr. 224.

⁹

) W roku 1583 Wolfgang Bajer zeznaje, „quod domus lapidea in postico domus spectabilis domini Erasmi Czeczotka et domum haeredum olim Beem, in platea sanctae Annae... antea Zarogowski, deinde Szikiwikowsky, nunc vero ad Album leonem dicta, fuerit semper publicum hospicium, in quo ante annos plus vel minus 50 parens suus Iohannes Beyer extraneos aluit sicque in continue publicum hospicium domus ilia extitit ad diem hodiernum usque“.

¹⁰

Nr. 808.

²)    Ibidem w notce.

³)    Nr. 719.

Ó Nr. 783.

s) Nr. 785, 786.

e) Tomkowie z, Przyczynki do historji kultury Krakowa, p. 279. ⁷) Wierzbowski, Bibliografia polska XVI wieku, nr. 808.

*) Ibidem, nr. 70, 2124.

⁹) Ibidem, nr. 171.

¹¹

Kapp Friedrich, op. cit., p. 147—149, 419—423.

¹²

) Ptaśnik, op. cit., p. 48 n.

Papiernie i papiernicy.

Papirus. — Pergamin. — Papiernie na zachodzie. — Fryderyk Szyling organizatorem przemysłu papierniczego w Polsce. — Papiernia Duchacka Hallerów. — Papiernia Żabi młyn i balicka Szarfenbergów. — Młodziejowice. — Papiernia w Mogile. — Inne papiernie pod Krakowem. — Papiernie na wschodzie. — Litwa i Inflanty. — Poznań i Prusy zachodnie. Największe papiernie. — Papiernicy dziedziczni i zawodowi majstrowie. — Statut z roku 1546.

Nazwa papier pochodzi, jak wiadomo, od rośliny egipskiej papyrus, której miąższ po uwolnieniu go od kory krajano na cienkie paski i układano na sobie w dwóch warstwach napoprzek, a następnie poddawano prasowaniu i gładzeniu i w ten sposób otrzymywano materjał do pisania o wyglądzie siatkowanej tkaniny. Pojedyncze kartki zwykle zszywano ze sobą lub sklejano w ten sposób, że powstawał zwój papirusowy, którego jeden z brzegów przyczepiano do drążka drewnianego i około niego zwijano karty w rotulus czyli volumen. Układano je również w formę książki czyli kodeksu²). Pomimo jednak, że celem zabezpieczenia papirusu od zniszczenia przez owady i nadania mu pewnej elastyczności, smarowano go olejem, nie był on bynajmniej trwałym materjałem, i dlatego tak rękopisy jak i dyplomy papirusowe, jakie się do dzisiejszych czasów dochowały, są zwykle dosyć zniszczone. Najpóźniejsze rękopisy pochodzą z wieku X, dyplomy natomiast w kancelarji papieskiej pisano na papirusach jeszcze w wieku XI.

‘) Nr. 610.

²) Birt Th., Das antike Buchwesen. Berlin, 1882, p. 46; Karabaßek I., Papyrus Erzherzog Rainer. Führer durch die Ausstellung. Wien 1894, p. XV ; Dziatzko, Untersuchungen über ausgewählte Kapitel des antiken Buchwesens

1900, p. 49-103.

Papirus powoli został wyparty przez kosztowniejszy, coprawda, ale zato bardzo trwały pergamin. Już w czasach dawniejszych w Azji obok masy papirusowej ludy używały jako materjału do pisania skór zwierzęcych, aż w drugim wieku przed narodzeniem Chrystusa w Pergamon wynaleziono sposób na sporządzanie z nich delikatniejszych kart, czyli t. zw. charta pergamena¹). Ponieważ materjał był trwalszym od papirusu i można go było z obydwóch stron zapisywać, przeto począł on powoli usuwać swego rywala, aż w połowie XI wieku wyparł go zupełnie²). W wiekach średnich rozpowszechnił się pergamin w całej Europie, powstał nawet osobny zawód pergameników (pergamenistae, membranatores, parmenter, permynter) niemal w każdem większem mieście średniowiecznem. Zaliczali się oni do cechu malarskiego lub białoskórniczego.

Pergamin miał jednak tę wadę, że był zbyt kosztownym, znalazł też rywala, który go również powoli począł wypierać, a mianowicie: papier. Aż do najnowszych przecież czasów utrzymywał się pergamin w swej powadze, jako materjał piśmienny dla rękopisów i dyplomów, szczególniejszą wartość i znaczenie mających.

Papier jest bardzo starym wynalazkiem Chińczyków i to tak papier roślinny, z kory różnych drzew, przedewszystkiem drzewa morwowego sporządzany, jak i szmaciany. Wynalazcą jego miał być chiński mąż stanu, niejaki Ts’ai Lun, w roku 105 po Chrystusie, najstarsze jednak chińskie papiery, jakie się do dzisiejszych czasów dochowały, pochodzą dopiero z IV wieku. Jeńcy chińscy w roku 751 tajemnicę wyrobu papieru przenieśli do państwa kalifów bagdadzkich, a ponieważ Arabom brakowało tego surowca, jakim rozporządzali Chińczycy, przeto wyrabiali go ze starych szmat, sieci rybackich, sznurów i różnych gałganów, które ugniatali w stępach na masę, wzmacniając jej trwałość i elastyczność specjalnym klejem. Około roku 795 powstała pierwsza państwowa fabryka papieru w Bagdadzie, następnie stąd rozeszła się jego znajomość do wszystkich państw arabskich, a zatem do Syrji, północnej Afryki, a wreszcie około połowy IX wieku także do Hiszpanji, gdzie powstała najstarsza papiernia w Europie w Iativa

*) Birt, Das antike Buchwesen. Berlin, 1882, p. 51. a) Dochował się szczątek papirusowej bulli papieża Leona IX z roku 1052 dla kościoła w Puy. P r o u M., Deux fragments des bulles sur papyrus au Musée de Puy (Bibliothèque de l’Ecole des chartes LXIV, p. 577).

koło Walencji. Dokumentalne stwierdzenie jej istnienia pochodzi jednak dopiero z połowy XII wieku¹). Arabska nazwa na oznaczenie papieru brzmiała kaghad, kaghid lub zuarak, nie przyjęła się jednak na zachodzie; zniknął tu wprawdzie papyrus, ale jego nazwę Europejczycy na arabski kaghad przenieśli, i w ten sposób powstała charta papyri, następnie papier, w różnych językowych odmianach. Z półwyspu Pirenejskiego znajomość wyrobu papieru dostała się jeszcze w wieku XII do Francji, a w wieku XIII już pracuje najstarsza papiernia włoska we Fabriano²), obok której wnet zyskują sławę fabryki w Trewiso, Bolonji i Medjolanie. Co najmniej w pierwszych dziesiątkach lat XIV wieku przemysł papierniczy przekracza Ren, więc najpierw zdobywa sobie podstawę w Kolonji i Moguncji (około roku 1320) ³), około połowy tego wieku już istnieją papiernie w Bawarji (koło Monachjum)⁴) i Austrji Dolnej (Leesdorf), w roku 1390 Ulman Stromer zakłada potężny warsztat w Norymberdze przy pomocy dwóch braci z Lombardji przybyłych, Franciszka i Marka de Marchia⁵), w wieku następnym zaś całe Niemcy pokrywają się ich siecią, powstają również na Śląsku i Łużycach (Lignica, Lipsk, Budziszyn, Świdnica, Nisa etc.). W Anglji przyjmuje się wprowadzenie tego przemysłu dopiero za Henryka VII, a zatem w latach 1485 —1509 (Hertfort), chociaż jeszcze w późniejszych czasach sprowadza się tam papier z Włoch⁶), a tak samo pierwsza wiadomość o papierni w Pradze pochodzi z samego końca XV wieku (1499)⁷).

W Polsce, o ile mamy wiadomości, papier pojawia się z początkiem XIV wieku. Wprawdzie najstarsza księga miejska krakowska, założona w roku 1300, jest jeszcze pergaminową, ale rachunki kolektorów papieskich ze świętopietrza i dziesięciny

V Praze 1906, p. 440.

zebranej w Polsce już od roku 1325 spisuje się na papierze. Papierową również jest druga księga krakowska z wieku XIV.

Papier do naszego kraju sprowadzano z Niemiec, a także i z Włoch, przynajmniej wiemy, że z końcem XIV wieku dwaj florentczycy, bracia Bernard i Jakób Bonacursi wraz z lukejczy-kiem Wawrzyńcem, sukiennicy w Kazimierzu pod Krakowem, nie-tylko handlują suknem, ale również dostarczają kupcom znacznych ilości papieru. Możliwem jest, że ci pannifices latini założyli na Kazimierzu warsztat papierniczy, dowodu jednak na to niema, nie spotykamy się bowiem nigdy z wiadomością o papiernikach w Polsce XIV wieku¹). W drugiej połowie XV wieku zapotrzebowanie papieru było już bardzo wielkie. Nietylko konsumowały go w znacznej ilości kancelarje królewskie, grodowe, konsystorskie i miejskie, ale także, i to w pierwszym rzędzie, drukarnie, które co najmniej od roku 1473 w Krakowie powstały i następnie w coraz to większej liczbie się zjawiały. Równocześnie zaś coraz bardziej rozpowszechniająca się namiętność gry w karty, jak gdzie indziej, tak i u nas, przyczynia się do powstania osobnej gałęzi przemysłu kartowni-czego, który również pożerał niemało papieru. W interesie zaś księgarzy i drukarzy nakładców było posiadać papier własny, aby nie być zależnym od dostawców zagranicznych, i dlatego przemysł drukarski i wydawniczy automatycznie niemal pociągnął za sobą powstanie potężnego przemysłu papierniczego w Polsce. Jeżeli dawniej głucho było o papiernikach w księgach miasta Krakowa, to teraz podają one dosyć wiele o nich wiadomości. Więc w roku 1499 spotykamy jakiegoś Henryka²), następnie Macieja Kocha i Jerzego Czifera z Reutlingen w Wirtembergji, Wernera czyli Bernarda Jeckla z Küssnacht nad jeziorem Zuryskiem w Szwaj-carji, a obok nich występują coraz to inni papiernicy miejscowi i zamiejscowi, o nazwiskach niemieckich i polskich.

Najstarsza papiernia powstała na Prądniku Duchackim, na gruntach, należących do klasztoru św. Ducha czyli krakowskich duchaków, godło ich bowiem, podwójny krzyż, jako znak wodny, spotyka się na papierze ksiąg sądu ziemskiego w Krakowie, poraź

’) Ptaśnik, Papiernie w Polsce XVI wieku. Osobne odbicie z t. LXII Rozpraw historyczno - filozoficznych Polskiej Akademji Umiejętności, Kraków,

1920, p. 5.

²) Nr. 80.

pierwszy w roku 1496¹). Założył ją Fryderyk Szyling z Wissem-burga w Alzacji, krewny Bonerów i Decjuszów, ponieważ zaś zbudowaną została na gruncie duchaków, przeto właściciel jej obowiązanym był im płacić tytułem czynszu gruntowego 6 grzywien rocznie. Dla fachowej pomocy sprowadził sobie ten twórca polskiego przemysłu papierniczego Matysa Kocha z Reutlingen, naówczas miasta Rzeszy, z którego pochodziło wielu wybitnych drukarzy w Niemczech, jak obydwaj bracia Zainerowie, augsburski Günter i ulmski Jan, dalej Jan Othmar, najpierw drukarz reutliński, następnie zaś od roku 1497 działający w Tübingen, Michał Gryphius i inni. Niewątpliwie i papiernia musiała się w tem mieście znajdować, skoro stąd właśnie majstrów papierniczych do Polski się sprowadza. W roku 1502 Szyling sprzedał swe prawa do papierni Kochowi za 900 dukatów węgierskich, które otrzymuje w następnych latach ratami po 50 dukatów rocznie i 5°/₀ od kapitału²).

W czasie wielkiej zarazy w Krakowie w roku 1508 umiera Fryderyk Szyling, a za nim także i Koch³), nie spłaciwszy jeszcze nawet połowy długu, ciążącego na papierni. Otóż od spadkobierców obydwóch współwłaścicieli nabywa pretensje do niej drukarz i księgarz krakowski Jan Haller i od roku 1510 występuje jako rzeczywisty właściciel prądnickiego młyna, jako majster zaś kieruje robotami papierniczemi niejaki Jerzy Czifer, również z Reutlingen przybyły, i tytułem pensji pobiera za pracę od Hallera 50 złotych reńskich rocznie, licząc po 24 groszy polskich za każdy reński⁴). Po śmierci Hallera papiernią przez czas jakiś zarządzała wdowa po nim, Barbara, następnie zaś pewne prawa do niej uzyskał zięć Hallerowski Walenty Grosz i najmłodszy z synów Hallera, Stanisław, zmarły w roku 1549⁵). Rewizja, jakiej dokonała komisja w roku 1550, złożona z dwóch młynarzy, Jakóba Żaczka z Małego Prądnika i Andrzeja z Kamiennego młyna w towarzystwie dwóch cieśli wykazała ruinę młyna papierniczego⁶). Właścicielem jego do roku 1562 był Łukasz Grosz, syn Walentego, dworzanin królewski,

9 Piekosiński, Średniowieczne znaki wodne. Wiek XIV, Kraków,

1893, p. 6.

*) Nr. 94-96, 102, 107, 110, 116, 118, 120. *) Nr. 122.

⁴) Nr. 127, 128, 133, 149, 164, 168, 249.

⁶) Nr. 343, 549, 552. e) Nr. 553.

następnie przechodzi na własność Jana Kmellera, przybyłego z Nissy. W roku 1576, po śmierci Kmellera, spadkobiercy sprzedają go Janowi Schrekingerowi z Hagi, mieszczaninowi krakowskiemux), w którego rodzinie już przez długi czas się utrzymuje, bo w roku 1603 dostał się w spadku synowi Schrekingera, Wolfgangowi. Wartość jego oszacowaną była wówczas na sumę 2000 złp., czynsz gruntowy, jaki corocznie otrzymywać mieli duchacy, wynosił 20 złp. Jeszcze w roku 1648 spotykamy Wolfganga jako papiernika na Prądniku. Ale i rodzina Kmellerów nie przestała się zajmować papiernictwem. Jeden z synów bowiem Jana, Walenty, przenosi się do Lwowa i tutaj najpierw widzimy go papiernikiem młyna miejskiego w Brzu-chowicach, następnie zaś we wsi Zaszkowie, należącej do klasztoru lwowskich dominikanów ²).

Takie koleje przechodziła ta najdawniejsza papiernia krakowska, założona przez Fryderyka Szylinga, która z tego powodu, że ją nabył Jan Haller, przez długi czas nazywała się h a Hero ws к ą, w późniejszych zaś czasach, kiedy jej właścicielem był najpierw Kmeller a potem Schrekinger, niewiadomo dlaczego, nazwą Rauchmil ją oznaczano. Przez cały wiek XVI godło jej pozostało to samo, krzyż podwójny duchaków, chociaż z pewnemi odmianami, i przeto duchacką również można ją nazywać, zwłaszcza, że na gruntach duchackiego klasztoru była zbudowaną.

Na innym Prądniku, zwanym dawniej Małym, dziś Białym, a mianowicie tej jego części, która się Prądnikiem Biskupim nazywa, między Górką Narodową a Prądnikiem Wielkim czyli Czerwonym, znajdowała się także papiernia: Żabi młyn. Kiedy powstała, nie ma się wiadomości, akta jednak około połowy XVI wieku nazywają ją: officina papiracea ex antiquo Zabi młyn nuncupała³), coby świadczyło, że od dłuższych czasów już ten młyn istniał. Poraź pierwszy spotykamy się z nim w roku 1533, właścicielem jego był wówczas papiernik Jan, w cztery lata później majster Rederer, który go jednak sprzedaje Stanisławowi Cittwarowi ze Stradomia za sumę około 140 złp.⁴). I Cittwar niedługo się przy niej utrzymał, odstąpił ją bowiem księgarzowi i nakładcy krakow-

0 Nr. 656, 660, 662.

²)    Ptaśnik, Papiernie, p. 10.

³)    Teka Grona Konserwatorów dla Galicji, Zachodniej, t. II, p. 366. 0 Nr. 333, 404.

skiemu, Markowi Szarfenbergowi, który podobnie, jak dawniej Haller, wydawnictwa swoje na własnym papierze pragnął drukować. Kiedy się to stało, nie wiemy, gdy jednak po śmierci tego wielkiego księgarza przychodzi do działu spadkowego, to wśród innych jego majętności spotykamy także papiernię: Zabi młyn¹).

I nietylko tę papiernię.

Na bonerowskich gruntach w Balicach nad rzeką Rudawą posiadał drugą, którą nabył od właściciela Balic, Seweryna Bonera, lub też sam ją tam za jego pozwoleniem założył. Płacił z niej Bo-nerowi czynsz ziemny, w jakiej jednak wysokości? Posiadał tutaj Szarfenberg również młyn mączny, kupiony od Seweryna Bonera za drobną sumę 20 grzywien. Sprzedaż ta była właściwie formą wieczystej dzierżawy, albowiem Szarfenberg i jego spadkobiercy obowiązani byli płacić panom halickim po 13 grzywien rocznego czynszu, po wieczne czasy mleć dla nich darmo zboże, obrabiać proso, krupy, wytłaczać olej²). Przypuścić należy, że Szarfenberg na podobnych warunkach posiadał również papiernię, był jej wieczystym dziedzicznym dzierżawcą, jak się rzeczywiście syn jego Walenty tytułuje³). Młyn balicki pozostał więc po śmierci Marka w rękach Szarfenbergów. Natomiast Zabi młyn w drodze różnych transakcyj między spadkobiercami dostał się córce Marka a wdowie po księgarzu Marcinie Zybenaicherze, następnie zaś stał się własnością jej syna Mateusza Zybenaichera, drukarza i księgarza krakowskiego⁴).

Skoro jesteśmy przy papierniach szarfenbergowskich, zaraz tutaj wspomnimy, że w drugiej połowie XVI wieku jedna jeszcze papiernia w ziemi krakowskiej nosiła nazwę szarfenbergowskiej. W Młodziejowicach mianowicie, należących do rodziny Minockich, powstała fabryka papieru, którą zarządzał fachowy papiernik Jan Wajss, zwany także Białym, ciążył jednak na niej znaczny dług na rzecz Jakóba Szarfenberga⁵), brata przedwcześnie zmarłego drukarza Macieja; widocznie Szarfenberg ten przy założeniu mło-dziejowickiej papierni współdziałał. Ponieważ Wajss nie zdołał należnego Szarfenbergowi długu (200 złp.) w należnym terminie

o Nr. 548.

²)    Inscriptiones Castren. Crac. 66, p. 865, r. 1541.

³)    Nr. 675.

⁴)    Nr. 653.

*) Nr. 574.

wyrównać, wszedł on wraz z synem Krzysztofem w jej posiadanie, ku wielkiemu oburzeniu ze strony fachowych papierników, którzy go jako niefachowego majstra poczęli bojkotować, aż wyrokiem sądu królewskiego zostali zmuszeni do pogodzenia się z faktem x). Wajss zresztą nie doznał szkody większej, w roku bowiem 1566 wydzierżawił papiernię w Mogile²).

Jeżeli nie z powstaniem, to w każdym razie z rozwojem papierni mogilskiej łączy się nazwisko Wernera czyli Bernarda Jeckla z Küssnacht nad jeziorem Zuryskiem. Powstała ona co najmniej zaraz z początkiem XVI wieku na gruntuch tamtejszych cystersów, bo już papier, użyty przez brata Mikołaja z Krakowa do napisania Kroniki mogilskiej w latach 1504 i 1505, oznaczony jest herbem Odrowąż, godłem założycieli klasztoru, który to znak wodny występuje następnie w różnych odmianach przez całą pierwszą połowę XVI wieku ³). Wobec niewielkiego jeszcze ruchu drukarskiego, słabego zapotrzebowania papieru, przybycie do Krakowa konkurenta z Szwajcarji uważał Matys Koch dla siebie i swego warsztatu za bardzo groźne i z tego powodu może w roku 1501 rozsiewa pogłoski, uwłaszczające czci Wernera, jakoby nie pochodził ze ślubnego małżeństwa, co u nas w uzyskaniu dostępu do organizacji cechowej czy w przyjęciu do prawa miejskiego stanowiło wielką przeszkodę. Zaskarżony przed urzędem radzieckim o oszczerstwo, powołuje się Matys na papiernika ze Świdnicy, którego zobowiązuje się sprowadzić dla złożenia świadectwa, inaczej będzie musiał zapłacić koszta Wernerowi⁴). Przy ówczesnych stosunkach zresztą Krakowa ze Szwajcarją nietrudno było chyba Wernerowi udowodnić bezpodstawność zarzutów. Listy do Küssnacht, gdzie mieszkał ojciec Wernera, Jakób, za pośrednictwem kupców szwajcarskich lub studentów, przebywających w Krakowie, dość łatwo mogły się dostać. Prawo miejskie krakowskie otrzymał Jeckel w roku 1515, zapłaciwszy grzywnę tytułem wpisowego.

I przy założeniu papierni w Mogile jakąś rolę odegrał ów kapitalista i przybysz z Alzacji, Fryderyk Szyling. Jeżeli Werner stał się jej właścicielem, to chyba w ten sposób, jak Matys Koch,

*) Nr. 601.

²) Nr. 604.

³) Piekosiński, Średniowieczne znaki wodne, p. 6.

⁴) Nr. 85.

a następnie Jan Haller, to znaczy, że kupił ją sobie od Szylinga, względnie jego spadkobierców. Kiedy bowiem w roku 1516 dzielą się oni pozostałym po ojcu majątkiem, to dowiadujemy się przy tej sposobności, że na młynie papierniczym w Mogile posiadali Szylingowie jeszcze złp. 80, na prądnickim zaś złp. 400. Właścicielem młyna mogilskiego był Werner, prądnickiego, jak wiadomo, od roku 1510 Haller¹). Obok Szylinga zaangażował także jakieś kapitały przy założeniu mogilskiej papierni znany pisarz miasta Krakowa Baltazar Behem, którego spadkobiercy dopiero w roku 1534²) odzyskali od Wernera resztę należnej sobie sumy; Szylingowie otrzymali dług 10 lat wcześniej³). Z początkiem 1535 roku Werner już nie żyje, jako papiernik mogilski występuje wówczas jakiś Jan, może rodzony brat Wernera⁴), wobec tego bowiem, że z żony Anny nie miał żadnego potomstwa, prawa do fabryki mogilskiej przeszły na jego braci Jana i Jerzego i bliżej nieznane nam siostry. W parę lat później wartość tych praw obliczono na sumę 265 reńskich w złocie czyli 300 złp. i za tę kwotę nabył je od nich od dłuższego już czasu bawiący w Krakowie Jerzy Prasser z Kładzka wraz z żoną Anną. Pieniądze w dwóch ratach po 150 złp. w roku 1538 i 1539 wypłacił nowy majstrer mogilski pełnomocnikowi Jecklów, Wilhelmowi, zwanemu Reblaw lub Rabli, przebywającemu w Tyczynie na Morawach⁵).

Z Jerzym Prasserem spotykamy się poraź pierwszy w początkach 1534 roku wśród dość przykrych dla niego okoliczności. Wraz z kilkoma czeladnikami, z których Jan Pfeifer i Ernest Ko-berle byli także papiernikami, brał udział w jakiejś bójce, w czasie której padł zabity towarzysz sztuki konwisarskiej Jan Dutka z Ciechanowa. Prasser i jego towarzysze dostali się do więzienia, z którego dopiero kilku poważnych majstrów, między nimi także Werner, zdołało ich uwolnić⁶). Ten to Jerzy Prasser, zdaje się, czeladnik u Jeckla, stał się wraz z żoną swą Anną właścicielem młyna pa-

9 Consul. Crac. 432, p. 247. „Item auff der papirmole zu der Mogil, hewte Wernard papirmacher heit, seyn 80 flor.; item auff der papirmole, dy Hannus Haller heit, seyn 400 flor.“.

²)    Nr. 348.

³)    Nr. 263.

⁴)    Nr. 361, 362.

⁶) Nr. 408, 437.

•) Nr. 340, 351.

pierniczego w Mogile, na zakupno jednak jego i rozbudowę musiał się zapożyczyć u opata Erazma na 80, a u swego teścia, Stanisława Białego, krawca z zawodu, na sumę 100 złp. Niedługo potem, bo w lat 6 zaledwie, w roku 1545 mogilskim papiernikiem widzimy czeladnika Prassera, Krzysztofa Prausniczax).

Bonerom

Nie ulega wątpliwości, że podobnie jak Szarfenbergowie Hallerowie i ich następcy klasztorowi św. Ducha, tak samo właściciele papierni mogilskiej płacili czynsz gruntowy opatom w Mogile, na których ziemi papiernia się znajdowała. Bernard Jeckel wraz z żoną Anną byli dożywotnimi dzierżawcami młyna mogilskiego ²), ile jednak płacili tytułem czynszu, nie wiemy. Około połowy XVI wieku czynsz wynosi 10 grzywien i 4 ryzy papieru, natomiast w roku 1566 opat Białobrzeski puszcza w dożywocie papiernię Janowi Wajssowi i jego żonie Hannie za 12 grzywien rocznego czynszu, 3 ryzy papieru i za jednorazową zapłatą 100 złp., ale już w trzy lata później od tego samego opata otrzymuje ją w dożywotnią dzierżawę Bartłomiej Pielgrzym za 12 grzywien czynszu, 3 ryzy papieru rocznie i sumę 200 złp. jednorazowej zapłaty³).

Papiernia mogilska istniała do drugiej połowy XVII wieku ; w tym czasie znosi ją ówczesny opat Jan Tarnowski.

Obok tych, któreśmy poznali, istniały w bliższej i dalszej okolicy Krakowa także inne papiernie. Tęczyńscy więc posiadali w swych podkrakowskich dobrach dwa młyny, wyrabiające papier, jeden w Krzeszowicach, w którym jako majster w roku 1548 pracuje Ulryk Prokop⁴), drugi w Tenczynku, gdzie jeszcze w roku 1538, spotykamy majstra Urbana Mernera⁶). W latach 1573 do 1588 papiernikiem krzeszowickim widzimy Wawrzyńca Linczowskiego, pozostającego w stosunkach z ruskim drukarzem we Lwowie Iwanem Fedorowiczem, następcą jego zdaje się został brat, Marcin Linczowski ⁶). Jako znak wodny na papierze Tęczyń-skich występuje ich herb: Topór.

Mamy także wiadomości o istnieniu papierni we wsi Wilczków i с a c h koło Michałowic nad rzeką Dłubnią. Wieś ta należała

*) Nr. 515.

²)    Nr. 361.

³)    Nr. 604, 629. Por. również Ptaśnik, Papiernie, p. 14.

4)    Nr. 542.

*) Nr. 411.

«) Nr. 671, 693, 746.

najpierw do rajcy krakowskiego Bartłomieja Romera czyli Remera, w roku zaś 1581, kiedy spis podatkowy ową papiernię wspomina, do jego syna Florjana.

W tym samym czasie istnieje również papiernia we wsi Grembienicach, własność proboszcza miechowskich bożogrobców; w roku 1597 kieruje nią Marek Mars, mieszczanin krakowski. Również w Czajowicach, w parafji Biały Kościół, w roku 1581 spotykamy młyn, wyrabiający papier, z początkiem następnego wieku zawiaduje nim papiernik Jan Mazurek, a te same spisy podatkowe z roku 1581 wymieniają papiernię miasta Olkusza we wsi Starczynowie, wreszcie rejestr cła miejskiego krakowskiego z roku 1589 zna młyn papierniczy we wsi Okleśnej pod Chrzanowem*).

Przypuścić można, że i kapituła krakowska musiała posiadać gdzieś na swoich gruntach papiernię, skoro od roku 1553 spotyka się papier ze znakiem wodnym : trzy korony, jak wiadomo, godłem kapituły. Przyjmuje się także istnienie młyna papierniczego Bo-nerów już zaraz z początkiem XVI wieku, albowiem na drukach Kaspra Hochfedera z roku 1503 widzimy znak wodny, wyobrażający herb Bonarowa. Ponieważ Balice jeszcze naówczas nie należały do rodziny Bonerów, przeto papier z tym filigranem pochodzić musiał z jakiegoś innego warsztatu; przypuszcza się powszechnie Bon arkę koło Podgórza, źródło jednak tradycji nie jest znane. Filigran ten spotyka się przez cały wiek XVI.

zamek 20 grzywien rocznie i 4 ryzy

na

Tak więc w bliższej i dalszej okolicy Krakowa poznaliśmy co najmniej 11 papierni. Stanowiły one podstawę przemysłu papierniczego w Polsce, poza niemi jednak znajdowało się wiele innych w najdalszych nawet stronach państwa. O i ile chodzi o ściślejszą Małopolskę, to całkiem pewne wiadomości posiadamy o fabryce papieru w Lublinie, założonej na mocy przywileju królewskiego z roku 1538 przez Jana Fajfra nad rzeką Bystrzycą koło zamku. Włożył on w nią znaczniejsze fundusze i przeto król zapisał mu na niej 100 złp. W roku 1564 fabrykę posiada już zięć Fajfra, Tomasz Wąż, który ją po spaleniu odbudowuje kosztem 2200 złp. Płacił z niej czystego papierua).

0 Ptaśnik, Papiernie, p. 15 n. ’) Nr. 587, 588, 591.

Arjański Raków posiadał, zdaje się, dwie papiernie; w roku 1610 dwaj majstrowie rakowscy, Daniel i Kadzielnik, spierają się ze sobą o szmaty. Stąd sprowadzał papier Bazyli Skalski na swe druki krakowskie¹). Dalej na wschód wyrabiał zdaje się dość wcześnie papier Biecz, następnie Krosno, Janów pod Lwowem, Przemyśl zaś w roku 1570 otrzymuje przywilej na założenie papierni nad rzeką Wiarem ²).

Drukarz lwowski Iwan Fedorowicz w roku 1573 na druk swego Apostoła sprowadza papier najpierw od papiernika Wawrzyńca Linczowskiego z Krzeszowic, następnie zaś z papierni w Busku pod Lwowem. Założona została ta papiernia przez papiernika Lorinę; w roku 1580 znajdowała się ona już w rękach jego syna Łukasza, w lat zaś cztery później posiada ją papiernik Bartłomiej ³). Sam Lwów posiadał własny młyn papierniczy we wsi Brzuchowicach. W roku 1600 zarządza nim z Krakowa pochodzący papiernik Jan Kmeller⁴), którego później spotykamy właścicielem papierni we wsi Zaszkowie, założonej na gruntach dominikanów lwowskich ⁵).

Warszawa otrzymała swą papiernię w roku 1534. Powstała ona na gruntach królewskich staraniem — a częściowo i kosztem — Stanisława Szymborskiego, kanonika naówczas, później zaś dziekana kolegjaty warszawskiej. Jemu też na mocy przywilejów królewskich płaci z niej czynsz dziedziczny dzierżawca papierni, Burchard Haller z Wrocławia, w kwocie 24 złp. rocznie⁶). Ten Haller wrocławski pracował poprzednio prawdopodobnie w Krakowie, stamtąd bowiem pochodziła jego żona Jadwiga, córka Krzysztofa Kolera, właściciela realności na Garbarach ⁷). Po śmierci Burcharda papiernia warszawska przeszła na jego syna Stanisława jako dożywotnia dzierżawa⁸). Czynsz z niej stał się jakby uposażeniem dziekanów warszawskich, w lustracji bowiem z roku 1564 czytamy:

0 Bandtkie, Historja drukarń w Polsce II, p. 119.

²) Smolka Jan, Katalog Archiwum Miejskiego w Przemyślu. Przemyśl,

1921, p. 28, nr. 49.

⁸) Nr. 671.

⁴)    Nr. 811.

⁵)    Scabin. Crac. 32, p. 1179, r. 1611. «) Nr. 347, 409.

⁷)    Nr. 515, 516.

⁸)    Nr. 589.

„Jest tam przy tych młynach królewskich młyn papierowy, który młyn I. K. Mc. dać był raczył do żywota nieboszczykowi księdzu Samborskiemu, dziekanowi warszawskiemu. Płacił mu z niego papiernik flor. 24, który potem za konsensem I. K. M. fundował na ołtarz u św. Jana. Dziś ten młyn trzyma ksiądz Piekarski, dziekan warszawski". W roku 1620 dzierżawcą młyna widzimy Jakóba Szlichtynga wraz z żoną¹).

Obok warszawskiego Mazowsze posiadało w wieku XVI jeszcze jeden warsztat papierniczy, mianowicie we wsi КęSzycach pod Łowiczem, należącej do arcybiskupów gnieźnieńskich. Spotykamy się z nim w roku 1573²).

Jedną z najstarszych papierni była papiernia wileńska. Powstała ona bowiem w roku 1522 nad rzeką Wileńką koło folwarku Charytonowa, założenie jej zaś niewątpliwie łączy się z powstaniem około tego czasu drukarni słowiańskiej Skoriny w Wilnie. W drugiej połowie XVI wieku również Nieśwież ze względu na tutejszą drukarnię kalwińską otrzymuje własną papiernię³), a z ruchem drukarskim na tle różnowierczym należy chyba także związać przywilej królewski z roku 1583 na założenie dwóch fabryk papieru w Inflantach, koło Wenden i Parnawy, jaki otrzymał lekarz przyboczny Stefana Batorego i arjanin z przekonań religijnych, Mikołaj de Bucellis, wraz z dworzaninem królewskim Lambertem Uraderem ⁴).

Największem jednak po Krakowie środowiskiem przemysłu papierniczego w Polsce było miasto Poznań. Jeszcze w roku 1502 sprowadza ono papier z Norymbergi, wnet jednak powstaje papiernia we wsi Głównie, należącej do biskupów poznańskich, a ją z końcem XVI wieku zniszczyła powódź, odbudował ją biskup Łukasz Kościelecki i w roku 1593 oddał w dzierżawę papiernikowi Zacharjaszowi Mayerowi za czynszem rocznym 10 złp. i 3 ryz papieru cienkiego dla kancelarji biskupiej. W roku 1545 doktor obojga praw, proboszcz poznański i archidiakon gnieźnieński, Maciej Sliwnicki, pragnąc pomnożyć dochody swoje i następnych proboszczów poznańskich, oddaje we wsi podmiejskiej

*) Nr. 589, W ein er t, Starożytności Warszawy t. VI, Warszawa, 1858,

p. 132, 160.

*) Wierzbowski, Uchańsciana t. I, XXVI. ³) P ta śni к, Papiernie, p. 18.

*) Nr. 703.

Kiszynie młyn mączny, zwany Czerwonak, w dzierżawę majstrowi papierniczemu Tomaszowi Stemferowi i pozwala mu go przebudować na papiernię, w cztery zaś lata później dowiadujemy się, że na rzece Warcie, w miejscu, zwanem S pus zna Gać, Michał Eldsner z Gdańska, mieszczanin poznański, posiadał również młyn papierowy. Eldsner uzyskuje od rady miejskiej przywilej, na mocy którego w dnie zwykłe nikomu nie wolno było sprzedawać w mieście innych kart do gry, jak tylko takie, które były z jego papieru sporządzone, a rada zgodziła się także, że o ilości malarzy i kar-towników, pragnących wykonywać rzemiosło w Poznaniu, on sam tylko ma decydować. Papiernik ten więc poznański za jakieś zasługi wobec miasta otrzymał jakby miejscowy monopol na wyrób kart do gry. Pod rokiem 1581 dowiadujemy się jeszcze o jednej papierni w poznańskiem, mianowicie we wsi Miałła alias Chełst, należącej do możnej rodziny różnowierczej Górków.

W Prusach Królewskich najstarsza papiernia powstała pod Toruniem we wsi, zwanej dzisiaj Pruska Łąka, założona w pierwszej połowie XVI wieku na gruntach PP. benedyktynek toruńskich. Do roku 1551 dzierżawcą wieczystym jej był Maciej Elżanowski, następnie niejaki papiernik Strobant, w roku 1599 otrzymuje ją po bracie swym Strobancie mieszczanka toruńska Muchingerowa, aż w roku 1603 prawa do niej wykupiły benedyktynki, płacąc Muchingerowej 1500 złp.²). Rzecz dziwna, że w tak wielkiem środowisku kulturalnem, jakiem był Gdańsk, stosunkowo dość późno powstają warsztaty papiernicze. Poraź pierwszy z wiadomością o gdańskiej papierni miejskiej spotykamy się bowiem dopiero w roku 1570, w pięć lat jednak później niejaki Henryk Prebstlein buduje nową na Starem Mieście, w początkach zaś wieku następnego (1618) dowiadujemy się o nowym młynie papierniczym w Bielkach na rzece Radunie³).

A zatem posiadamy wiadomości o 35 papierniach na ziemiach polskich w wieku XVI. Z pewnością jednak było ich dużo więcej, szczególniej zaś musiały się znajdować w tych miejscowościach, które były większemi lub mniejszemi centrami ruchu wydawniczego. Toć dotąd 47 wsi, przysiółków i młynów nosi nazwę Papierni, Papiernika lub Papiernego Borku. Na Litwę

Białoruś i Ukrainę takich nazw przypada 11. Nie można wprawdzie przypuszczać, żeby wszystkie one już w wieku XVI młyn papierniczy posiadały, w każdym razie niejednej początek tego czasu sięga.

O rozmiarach poszczególnych papierni mało wiadomości podają nam źródła. Do pewnego stopnia informuje nas pod tym względem wysokość czynszu, jaki obowiązanym był płacić papiernik właścicielowi gruntu, na którym młyn był zbudowany, względnie wartość praw, posiadanych przez papierników. Wiemy więc, że czynsz z młyna duchackiego wynosił z początkiem XVI wieku 6 grzywien = 9 złp. 18 gr., z początkiem XVII wieku zaś 20 złp. Burchard Haller z papierni warszawskiej płacił 24 złp. rocznie, dożywotnia dzierżawa młyna mogilskiego kosztuje 12 grzywien = 18 złp. 36 gr. i 3 ryzy papieru rocznie, nadto jednorazowo 100 złp. względnie nawet 200 złp.; papiernik biskupów poznańskich w Głównie płaci tylko 10 złp. i 3 ryzy papieru, natomiast papiernik lubelski obowiązanym jest płacić na zamek 32 złp. i 4 ryzy papieru. Prawa Szylinga do papierni duchackiej z początkiem XVI wieku ocenione były na 900 dukatów węgierskich, z początkiem wieku następnego wartość ich przedstawiała sumę 2000 złp.; Jecklowie swoje pretensje do młyna mogilskiego sprzedają za 300 złp., na taką samą sumę również oceniał Burchard Haller swoje prawa do młyna warszawskiego, pretensje zaś papierników do papierni pod Toruniem wykupują tamtejsze benedyktynki za 1500 złp. Ponieważ jednak do młynów papierniczych należał zwykle znaczniejszy kawał roli i łąk, tworzyły one zarazem jakby folwarki, przeto suma, na jaką obliczana była wartość pretensji do danej papierni, niezawsze świadczyła o jej rozmiarach jako papierniczego warsztatu.

Dokładniejsze dane podaje nam o małopolskich papierniach spis podatkowy z roku 1581. I tak: 1) na Prądniku Biskupim papiernia jest jednokołowa, pracuje w niej 3 czeladników; 2) na Prądniku Wielkim papiernia szrekingerowska jest dwukołową o 2 czeladnikach; 3) mogilska o 2 kołach i 4 czeladnikach; 4) mło-dziejowicka o 1 kole i 3 czeladnikach; 5) Wilczkowska o 1 kole i 3 czeladnikach; 6) bożogrobców w Grembienicach o 4 kołach i 3 czeladnikach; 7) czajowicka o 1 kole i 1 czeladniku; 8) krzeszowicka o 4 kołach i 5 czeladnikach; 9) balicka o 1 kole i 4 czeladnikach; 10) olkuska w Starczynowie bez bliższych danych¹).

‘) Pawiński, Źródła dziejowe. Małopolska III, p, 5—32.

Według ilości kół sądząc największemi były papiernie bożogrobców miechowskich i krzeszowicka Tyczyńskich, która to ostatnia zarazem rozporządzała największą ilością czeladzi ; Żabi młyn na Prądniku Biskupim i dawna hallerowska czyli duchacka należały do mniejszych. Największą jednak z pośród wszystkich była czterokołowa papiernia w Lublinie. Z tego, co wiemy o niej, można sądzić, że zasługiwała ona w całej pełni na nazwę fabryki. Ogólny bowiem opis jej z roku 1565 opowiada nam, że składała się z wielkiego budynku murowanego z izbami dużemi i średniemi na parterze i na piątrach, następnie z drugiego budynku, otoczonego murem z warzelnią, klejarnią, płóczarnią, z murowanym sklepem, następnie szły inne budynki drewniane i szopy, mieszczące urządzenia do fabrykacji papieru.

Pełnym właścicielem młyna papierowego był ten, kto go własnym kosztem i na własnym gruncie zbudował, względnie wszystkie do niego prawa i do gruntu, na którym był zbudowany, w późniejszym czasie nabył. Zwykle jednak na obcym gruncie, a zatem na królewskim, biskupim, klasztornym czy wogóle szlacheckim budowali papiernie sami przedsiębiorcy, majstrowie papierniczy lub kapitaliści, oni więc byli właścicielami budynków, podczas gdy grunt należał do kogo innego. Rzecz naturalna, że właściciel gruntu starał się zczasem zostać właścicielem także papierni, którą następnie wydzierżawiał majstrom, zwykle na czas ich życia. Właściciele papierni na obcym gruncie płacili panom gruntu pewien roczny czynsz, byli oni dziedzicznymi dzierżawcami papierni, nie potrzebowali się nawet znać na papiernictwie, jak np. Haller, Szarfenberg; prowadzili oni fabrykę przez fachowych majstrów. Zajmowali oni również później pod tym względem stanowisko uprzywilejowane. Zczasem bowiem, kiedy ilość czeladzi papierniczej i majstrów wzrastała, przyszło do zorganizowania się ich w osobny cech z uczniami, czeladzią i majstrami i tylko ten, kto się wykształcił na fachowego majstra papierniczego, mógł kierować warsztatem papierniczym. Organizacja, początkowo luźna, ujęta została w roku 1546 w statutowe przepisy, zatwierdzone przez króla i obejmowała wszystkich papierników w Polsce, jakkolwiek z wielką przewagą Krakowa ⁴). Dawnym więc dzierżawcom dziedzicznym i ich spadkobiercom wolno było w dalszym ciągu

zajmować się osobiście papiernictwem, posiadać uczniów i czeladź papierniczą, jakkolwiek sami wykształcenia zawodowego (5 lat) nie przeszli, poza nimi jednak nikt prócz fachowych majstrów nie mógł dzierżawić papierni ani nowej budować. I kiedy dzierżawę młyna w Młodziejowicach nabył Jakób Szarfenberg, z zawodu kupiec, to żadnemu czeladnikowi nie pozwolił cech pracować w jego papierni, aż dopiero na skutek wyraźnego dekretu królewskiego z roku 1566, wydanego na korzyść Jakóba Szarfenberga i jego syna Krzysztofa, majstrowie papierniczy musieli się cofnąć z zajętego stanowiska*).

Kartownicy.

Początek kartownictwa. — Zależność od przemysłu papierniczego. — Odrębność cechów. — Polskość cechu kartowniczego. — Organizacja.

Z papiernikami w bardzo ścisłych stosunkach zawodowych pozostawali kartownicy (carłhozunyk, kartenmacher, kartenmaler, cartarius, chartarius), czyli rzemieślnicy malujący, względnie przy pomocy odpowiedniej formy wyrabiający karty do gry, różne obrazki i ryciny.

Najstarsze karty dochowały się do naszych czasów we Włoszech z roku 1299, po nich dopiero idą francuskie z roku 1361. Jedne i drugie są dziełem minjaturzystów, którzy je malowali odręcznie na wzór minjatur²). Pomimo więc, że malowanie kart do gry czy obrazków świętych traktował artysta jako rzemiosło, starając się w możliwie krótkim czasie jak największą ich ilość wyprodukować, przecież na wykonanie każdej serji zosobna musiał poświęcić wiele czasu, włożyć w nie wiele pracy, i przeto karty do gry, malowane odręcznie, były stosunkowo bardzo drogie, tylko ludzie zamożni na ich kupno mogli sobie pozwolić.

Już w wieku XIV jednak poczęto główne linje obrazka czy każdej poszczególnej karty wyrzynać w drzewie, wygotowywano odpowiednią formę, według której w dowolnej ilości odbijano

0 Nr. 601.

²) Bucher, Geschichte der technischen Künste, p. 365. U nas najstarsze, dotąd dochowane karty do gry, pochodzą z wieku XVI. Por. Chmiel Adam, Krakowskie karty do gry. Rzeczy piękne, r. 1919, nr. 2 i 3.

obraz, jaki przedstawiała¹). Następnie sztuka drukarska, pragnąca zainteresować czytelnika nietylko drukowanem słowem, ale i ilustracją, wydoskonaliła technikę sporządzania form i odciskania drzeworytów. Wtedy dopiero karty do gry, obrazki świętych i wszelkiego rodzaju ryciny można było produkować masowo. Zajmował się tem rzemieślnik, zwany kartownikiem, początkowo złączony z jakimś innym cechem, zwykle malarskim, a później, kiedy liczba kartowników w danej miejscowości wzrosła, jak np. w Wiedniu i Krakowie, zawiązywali nawet odrębny cech kartowniczy, conłu-bernium chartariorum²).

Z tego więc, co się powiedziało, wynika, że kartowników nie można łączyć z papiernikami, obydwie bowiem nazwy oznaczają dwa różne zawody i odrębne cechy, rozwój jednak rzemiosła kar-towniczego zależał w wysokim stopniu od papierników, którzy dostarczali mu potrzebnego papieru. Jeden z pierwszych krakowskich kartowników, Paweł Czipser, sprowadzał papier z Nissy na Śląsku, później zawarł kontrakt z krakowskim papiernikiem Matysem Kochem, a kiedy ten nie mógł wywiązać się ze zobowiązania, kartowniczy warsztat Czipsera skazany został na bezczynność, a jego właściciel sądownie żądał zwrotu strat, z tego powodu poniesionych. Jak dalece początek kartownictwa ściśle się łączy z początkiem papiernictwa naszego, świadczy do pewnego stopnia ten fakt, że pierwsi kartownicy u nas pojawiają się równocześnie z papiernikami; ten sam dokument, który daje nam poznać pierwszego przedstawiciela papiernictwa, mówi także o pierwszym krakowskim kartowniku³). Majstrowie papierniczy w swoich młynach zakładali nawet warsztaty kartownicze i wyrabiali w nich karty, na co zresztą sam cech papierników patrzał dość niechętnie. Statut z roku 1546 wyraźnie w tej sprawie postanawia, że „jak nikt dwom panom nie może służyć, tak samo nie jest sprawiedliwem dwoma zawodami się zajmować, i przeto gdyby jaki mistrz lub czeladnik, nie zadowalniając się swym zawodem, także rzemiosło kartownicze

‘) Worringer Wilhelm, Die altdeutsche Buchillustration. München und Leipzig 1912, p. 21.

⁸) W Wiedniu osobny cech kartowników powstał w roku 1525, do tego czasu należeli kartownicy do bractwa malarskiego św. Łukasza. Por. Jahrbuch der Sammlungen des allerhöchsten Kaiserhauses, t. XVIII, 15638. Również we Wrocławiu złączeni byli z cechem malarskim.

³) Nr. 80.

chciał uprawiać, taki bez żadnej zwłoki i wymówki od swego zawodu ma być usuniętym“. Nie liczono się jednak, jak się zdaje, z tem postanowieniem, albowiem już w trzy lata później, w roku 1549, poznański papiernik Michał Eldsner z Gdańska w swej papierni nad rzeką Wartą zakłada także warsztat kartowniczy, a również balicki papiernik, Walenty Szarfenberg, w drugiej połowie XVI wieku z tego powodu nazywanym jest chartarius⁵).

Przez cały wiek XVI spotykamy następujących kartowników w Krakowie⁶).

1566—1567. Jakób Bigosz alias Bigoszowski.

1568.    Tomasz Niski.

1569.    Andrzej Szydłowski.

—    Sebastjan Trelka.

1570.    Łukasz Wolski. 1573—1600. Grzegorz Żak

z Krakowa.

1572—1574. Melchjor Maliko-wicz.

1574. Krzysztof z Poręby.

1577. Andrzej Przeorek.

—    Sebastjan Nieszporek.

—    Walenty Maluśki. 1577—1580. Benedykt Makuła. 1579—1600. Wawrzyniec Popiołek alias Sęk.

1583. Walenty Ostrowski.

—    Wawrzyniec Chomyey z Tuchowie.

—    Maciej Sytek.

1583-1591. Walenty Wronka

z Krakowa.

1583—1598. Stanisław Grochowski.

1585. Wojciech Rzeźniczek z Kocka.

1499. Hanusz z Bolesławia.

1499 — 1508. Paweł Czipser.

1503. Jakób, czeladnik u Czipsera.

1509 — 1537. Mikołaj Jabłonka.

1513—1539. Marcin.

1513. Andrzej, czeladnik u Marcina.

1520. Mikołaj Zarogowski.

1525—1542. Wawrzyniec.

1529. Piotr z Nowego Miasta na Mazowszu.

1532. Marcin z Kleparza.

1534. Jan z Kleparza.

1540. Stanisław z Krakowa.

1544. Ryszard.

1549. Marcin z Wolicy.

— Sebastjan Mniszek.

1551. Jakób Koszyk z Krakowa.

1555 — 1571. Stanisław Nieszpo-rek z Krakowa.

1562—1571. Jan Olszowski.

1562 — 1577. Marcin Szczepanek alias Szczepanowski.

1564.    Maciej z Krakowa.

1564 — 1568. Łukasz Sciborowski.

1565.    Wojciech Nagler.

1565—1590. Jan Boczek (Bock).

Jeżeli zwrócimy uwagę na narodowość i pochodzenie tych kartowników, których nazwiska podajemy, to musi nam wpaść w oczy ten oczywisty fakt, że wszyscy z pominięciem dwóch pierwszych, noszą nazwiska polskie, o ile zaś mamy podaną miejscowość, z której do Krakowa przybyli, to jest ona wsią lub miasteczkiem polskiem, chociaż najwięcej dostarczał tych rzemieślników sam Kraków.

W Krakowie, zdaje się, pierwsi kartownicy złączeni byli z cechem iglarzy, wykazującym swych własnych starszych od roku 1477 *). Może z tego powodu iglarze wyrabiali i sprzedawali karty i inny towar kartowniczy i naodwrót kartownicy w swych sklepach posiadali także przedmioty, w zakres iglarstwa wchodzące, więc igły, wyroby druciane, haftki, sprzączki etc. Kiedy kartownicy jako osobny zawód wzrośli w siłę, wystąpili przeciw temu zwyczajowi, starsi ich w roku 1532 rozpoczęli proces z iglarzami, zakończony wyrokiem rady miejskiej, którym zakazywała ona iglarzom wyrabiania i sprzedawania towaru kartowniczego, i naodwrót kar-townikom wzbroniła wdzierać się w kompetencję, przysługującą iglarzom ²).

Chociaż jednak cech kartowniczy już w roku 1532 posiadał swych starszych, przecież wykazy ich przez długie jeszcze lata się nie zjawiają. Dopiero od roku 1562 wśród innych cechów stale już w wykazach starszych cechowych występują carłarii, reprezentowani przez dwóch starszych ³). W roku 1577 cech uchwalił sobie statut, nie znajdujemy w nim jednak nic takiego, coby nam pozwoliło wejrzeć

1585.    Stanisław Thausz z Kurowa. 1589—1590. Adam Malikowicz.

—    Marcin Garny.

1586.    Marcin Starostka.

1587.    Bartłomiej Popiołek.

—    Stanisław Szykiwik z Kra- 1594. Adam Frankowicz

z Brzeżka.

— Grzegorz Poznańczyk. 1589. Adam Frant.

1600. Łukasz Grotficz z Olkusza.

1589 — 1597. Baltazar Starostka. 1590—1600. Marcin Skorupka. 1592—1596. Stanisław Kurowski.

kowa.

1588.    Maciej Porembski.

1589.    Maciej Bobrzecki. — Szymon Brzeski.

‘) Ptaśnik, Cracovia artificum, nr. 658.

²)    Nr. 329.

³)    Pierwszymi starszymi cechu byli : Jan Olszewski i Marcin Szczepanowski. Consul. Crac. 445, p. 192.

w istotę roboty kartowniczej i je] technikę. Zawiera on tylko ogólne normy, jak np., że kto chce do cechu należeć, powinien poprzednio o prawo miejskie się postarać, zakazuje obcym kupcom i kartownikom sprzedawać towar w mieście z wyjątkiem jarmarków, oznacza liczbę uczniów u każdego majstra na trzech, a praktyka ich winna trwać lat cztery, normuje płace czeladzi w ten sposób, że starsi i doświadczeńsi mieli otrzymywać po 7 gr., inni zaś tylko 3, względnie 3x/₂ gr. tygodniowo¹).

Kartownicy sprzedawali swoje towary w miejskiej szmatowni, gdzie posiadali 9 miejsc; początkowo opłata kwartalna od miejsca wynosiła 3 gr., w roku 1560 miasto podwyższa ją na gr. 8. O towarze ich, o warsztacie i pracy żadnych prawie wiadomości nie posiadamy; inwentarze bowiem ogólnie tylko o tern mówią. Tak np. w inwentarzu z roku 1589, pozostałym po kartowniku Bobrzeckim, czytamy: „item karth skrzynię gotowych za zl. 30; item papieru y farby wszelakiey za zl. 20... a tey farby było kłoda, czeber i szaflik“. Warsztat jego oszacowano na złp. 16, nie jest jednak opisany. Zawsze się tylko wymienia w inwentarzach prasę, do tego rzemiosła należącą, względnie prasy: formae ligneae. O wyrobach kartowników krakowskich dają nam pojęcie karty do gry z końca XVI wieku, jakie się do dzisiejszych czasów w oprawach książek współczesnych dochowały²).

Czy zawód kartownika był popłatnym ? Skromne dane, jakie posiadamy, powiadają, że nie. Ilekroć występują z pretensjami pie-niężnemi do kogo, czy ktoś do nich, zawsze o drobne tylko kwoty chodzi. Mieszkają i warsztaty swoje prowadzą tuż pod murami miasta, koło Nowej bramy, u wylotu ulicy Żydowskiej, pod Wieżą śledziownikow, koło bramy Mikołajskiej. Niektórzy z nich posiadają tam swoje własne domki, wartości kilkuset złp., inni wydzierżawiają je od miasta za grzywnę lub półtorej grzywny rocznie.

W organizacji wojskowej występowali łącznie z cechami grze-bienników i iglarzy: ich opiece była „pianta wieża od Tworzianskiej broni ku Mikołaiskiej bronie zleczona i oddana, na ktorey to więzi armatę swoię winni chować panowie starssy czechow grzebienni-czego, iglarskiego, kartowniczego, zbroię y strzelbę czechową“ — postanawia uchwała rady miejskiej z roku 1575 s).

*) Nr. 676.

²) Chmiel A., Krakowskie karty do gry XVI wieku, I. c., tablice VIII—XI.

⁸) Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa I, p. 314, nr. 249.

Problem narodowościowy.

Fala szwabsko - frankońska. — Przybysze ze Śląska. — Znaczenie Liebenthalu w historji naszego drukarstwa i księgarstwa. — Brak Włochów. — Bibljopole z Francji. — Element rodzimy niezawsze działa na korzyść narodu. — Zasługi obcych. — Polonizacja w drugiej połowie XVI wieku, niezupełna jednak.

Nemo propheta in patria! Z końcem XVI wieku w wysoko stojącej pod względem kultury umysłowej i materjalnej Europie południowej Polacy byli jednymi z pionierów sztuki drukarskiej, bo w Neapolu w roku 1478 drukuje sam lub na spółkę z Mikołajem de Luciferis, Jan Adam z Polski, co najmniej zaś od roku 1491 w Sewilli, w Hiszpanji, Władysław i Stanisław Polacy pracują wraz z Maynardem Ungutem, podczas gdy w Polsce wprowadzają i utrwalają sztukę drukarską ludzie obcy, przybyli do nas przeważnie z niemieckiego zachodu, względnie z pobliskiego Śląska.

Rzecz dziwna, że nawet pierwszy drukarz słowiańskich książek w Europie, mieszczanin krakowski Szwajpolt Fioł, nie był Słowianinem z pochodzenia, bo urodził się we frankońskiem miasteczku Neustadt nad Eisch. Frankonja również była ojczyzną Jana Hallera, księgarza, właściciela papierni a zarazem wielkiego twórcy przemysłu drukarskiego w Polsce, któremu pomaga w tern wielkiem dziele norymberczyk, Jerzy Stuchs von Sulzbach. Z Bawar ji, niewiadomo, z których stron, przybył do nas Florjan Ungler, który pierwszy odważył się na druk książki polskiej, a także dwukrotnie Kraków nawiedzał Kasper Hochfeder, Bawarem u nas nazywany, chociaż drugą rażą nie z Bawarji, ale alzackiego Metzu, na wezwanie Hallera w Krakowie się zjawia, Wolfganga Lerma zaś ten sam Haller ze Sztrasburga sprowadza, dokąd w sprawach zawodowych sam osobiście się udaje. Niedość na tem. Z Bawarji przybywają do nas księgarze Melchjor Frank i jego wuj Piotr Reismoller z Augsburga, następnie Jan, zwany Bojem lub Bajerem, pracuje w szarfenbergowskim interesie, zanim sobie własny handel założył, a pierwsze kroki w zawodzie księgarskim, również w Krakowie, stawia Jerzy Fenig z Crailheim we Wirtembergji, który następnie w Lipsku próbował szczęścia, aż znalazł je w polskim Poznaniu.

Tak wielu więc pionierów sztuki drukarskiej i związanego z nią handlu księgarskiego dostarczyły nam południowe Niemcy.

Inna fala ruszyła ze Śląska, skąd pochodzą nasi najdawniejsi księgarze obok Hallera: Mikołaj Szykwik z Oławy i Jan Klemesz z Lignicy. Szczególniej jednak piękną kartę w historji naszej kultury umysłowej zdobyło sobie małe, w rozkosznej dolinie położone miasteczko Liebenthal koło Hirschberga. Stamtąd bowiem przybywa dzielna rodzina Szarfenbergów, która nam dostarczyła tylu pierwszorzędnych drukarzy i księgarzy, że bez nich wprost nie wyobrażamy sobie ruchu umysłowego w Polsce XVI wieku; z Liebenthal pochodził również ten tak subtelny typograf-humanista Wietor, któremu równego współczesne Niemcy nie posiadają, a także rodzina Zybenaicherów, równie jak Szarfenbergowie około rozwoju sztuki drukarskiej i księgarstwa polskiego zasłużona. Obok zaś wielkich tych dynastyj drukarskich grupują się ich biedniejsi krewni : więc Guttlerowie, pracujący w rodzinie Szarfenbergów i Zybenaicherów, następnie Majerais i jego siostrzeniec Haupt-fleisch, wreszcie różni rzemieślnicy, szczególniej zaś w zawodzie księgarskim niezbędni i z nim ściśle złączeni introligatorzy przybywają tłumnie z Liebenthal do Krakowa, pociągnięci szczęśliwą gwiazdą swoich wielkich ziomków.

Rzecz dziwna! W naszej kulturze materjalnej i umysłowej XVI wieku, w handlu, górnictwie i przemyśle artystycznym tak bardzo wybitną rolę odgrywają Włosi, literatura włoska we wszelakich językach i przeróbkach zalewa poprostu nasz kraj, a żaden przybysz z italskiej ziemi nie zwrócił się u nas do handlu księgarskiego, nie spotykamy ani jednego typografa Włocha, ani jednego włoskiego księgarza. Prawda! W wyprawie moskiewskiej Stefana Batorego brał udział geometra królewski, Włoch z pochodzenia, Piotr Franco, który naszkicował plan oblężenia i zdobycia zamków Połocka i Sokoła. Plan ten zamierza rozpowszechnić jako miedzioryt, na co we wrześniu 1579 roku otrzymuje przywilej. Co najwyżej jednak moglibyśmy tego królewskiego geometrę miedziorytnikiem nazwać.

Natomiast Francuzi, którzy dopiero w tym czasie poczynają liczniej nawiedzać naszą ziemię, odrazu zwracają się również do handlu księgarskiego i mniej więcej równocześnie czterech księgarzy francuskich przebywa w Krakowie: Jan Tenaud z Bourges, Jan Barsandius z Auvergne, Piotr Davantes z Rabastein w Akwi-tanji i Estienne le Riche z Lionu. Tenaud i Riche zostali nawet bibljopolami nadwornymi króla Stefana, który, chociaż dla korony

porzucił kalwinizm, zawsze jednak chętnie widział w swojem naj-bliższem otoczeniu zarówno wyznawców Kalwina jak i arjanizmu.

Tak więc na podstawie tego, co się dotąd powiedziało, widzimy, że twórcami naszego handlu księgarskiego i drukarstwa byli ludzie obcy, Niemcy z południowego zachodu i przybysze z Liebenthal na Śląsku. Jakiej ci ostatni byli narodowości? Nazwiska ich są wprawdzie nawskroś niemieckie, wiemy jednak, że już w wieku XV Ślązacy, z różnych miast i miasteczek pochodzący, o nazwiskach czysto niemieckich, przeważnie uważali się za Polaków, na uniwersytecie lipskim do nacji polskiej się zaliczali. W drugiem pokoleniu Szarfenbergowie-Ostrogórscy i Zybenaiche-rowie stali się już niewątpliwymi, rdzennymi Polakami, ale jak się sprawa przedstawiała z tymi, którzy wprost ze Śląska do Krakowa przybyli? Jeden Wietor może geograficznie określa swoją narodowość, nazywając się „wmieszkanym a nie urodzonym Polakiem“, z końcem XVI wieku natomiast bezpośredni przybysz z Liebenthal, Jerzy Majerais, spisuje swój testament w pięknym języku polskim.

Nie brakło jednak już zaraz w samych początkach rodzimych przedstawicieli księgarstwa i sztuki typograficznej. Jednym z największych i najobrotniejszych księgarzy jest przecież Michał Wechter z Rymanowa. W służbie Hallera pracują Rafał Malanczyński i Jan Butner z Błonia, późniejszy właściciel hallerowskiej księgarni. Po śmierci Florjana Unglera jego warsztat drukarski prowadzą Stanisław z Zakliczyna i Grzegorz Przeworski, w pierwszych zaś jeszcze latach działalności tej oficyny drukarskiej czeladnikiem u tego, z Bawarji przybyłego drukarza, jest Jan z Sącza, niewątpliwie spiritus movens pierwszych druków polskich.

Były to czasy, kiedy ruch narodowy w Polsce, a szczególniej w Krakowie, coraz bardziej potężniał, kiedy coraz niechętniej patrzano na obcych przybyszów, zdobywających na ziemi polskiej majątki. Szlachta i duchowieństwo wrogo odnosiło się do Niemców, pomawiano ich o sprzyjanie krzyżakom i wielkiemu mistrzowi Albertowi. Z pośród polskich biskupów zasłynął później Andrzej Krzycki jako obrońca praw języka polskiego w kościele, w Krakowie nawet zasłużył sobie ten arcybiskup gnieźnieński na zaszczytny przydomek: Sermonis polonici in ecclesia b. Mariae restitutor. Pobudki narodowej natury skłoniły go w roku 1525, naówczas jeszcze biskupa przemyskiego, do wystarania się dla Jana Małeckiego

z Sącza, zapowiadającej się chluby sztuki drukarskiej w Polsce, o królewski przywilej na wyłączne prawo druku kalendarzy krakowskich. Nadzieje biskupa, jakeśmy widzieli, prędko okazały się złudnemi, albowiem ten zdolny i inteligentny drukarz polski okazał się sympatykiem niemieckiej wiary, wszedł w służbę księcia pruskiego Alberta, oddając mu swoje zdolności, wykształcenie naukowe i zawodowe drukarskie dla celów nawracania polskich Mazurów na luteranizm. Sprawie narodowej ten pierwszy drukarz rodzimy polski wyrządził niepowetowaną szkodę. Pisał i drukował w swej ełckiej drukarni broszury treści religijnej w języku polskim, ale tylko w tym celu, aby polskich mieszkańców Prus skłonić do wyznawania religji, którą książę wyznawał, i aby siać zamęt religijny w samej Polsce.

Rzeczywistą natomiast korzyść naszej kulturze narodowej przynieśli owi obcy przybysze z zachodu. Na wyścigi drukowali oni polskie książki, bez wątpienia z dobrze zrozumiałego własnego interesu, niemniej przeto z pożytkiem dla Polski. Pierwszy przykład dał Ungler, wydając około roku 1514 Hortulus polski, za jego przykładem poszli Haller, Wietor i Szarfenbergowie. Słusznie też ten spolszczony Bawar w przedmowie do książki Falimierza: O ziołach i mocy ich, wydanej w roku 1534, odzywa się do polskich czytelników: „Ten język wasz w niedbałość ludzką przyszedł a snadź przez obcy naród mało nie w upadek — tego wielmi lutując, pracem się tej naprzód i przed innymi podjął, żem księgi polskie nigdy nie bywałymi buchstaby drukował, potym inni ze mnie przykład brali. Iuż teraz to pismo na wsze strony rozszerzyło się i szerzyć się będzie“. Również współzawodnik Unglera, Wietor, chwali się w roku 1527, że Zycie Jezusa Chrystusa i Ogród duszny pierwszy przed innymi po polsku ogłosił, zwraca uwagę na ten błąd, że Polacy za mało dbają o rozwój swego języka, i w roku 1541 w przedmowie do jednego ze swych polskich druków taką im daje admonicję: „Będąc ja wmieszkanym a nie urodzonym Polakiem, nie mogę się temu wydziwić, gdyż wszelki inny naród język swój przyrodzony miłuje, szyrzy, krasi i poleruje, czemu sam polski naród swym gardzi i brząka, który mógłby iście, jako ja słyszę, obfitością i krasomową z każdym innym porównać“.

I dzięki tym obcym przybyszom, tym „wmieszkanym“ Polakom, i dzięki ich następcom, którzy już z urodzenia i z ducha

byli Polakami, „szyrzył“ się ten polski język i polerował, kraso-mowa jego coraz bardziej się wzbogacała, tak, że Mikołaj Szar-fenberg, wydając w roku 1556 Nowy testament polskim językiem wyłożony, w dedykacji, zwróconej do Zygmunta Augusta, mógł słusznie powiedzieć: „Gdysz insse narody wiele pisma ięzykiem swym własnym mają napisane, nie upośledził tesz pan Bóg i narodu Polskiego thego czasu, który aczkolwiek przed-tym mało pisma ięzikiem swym opisanego miał, a wssakże teras może się iusz za łaską bożą w thym inssym narodom porównać“.

Drukarze ci i księgarze w pierwszym rzędzie byli synami owych przybyszów ze Śląska, ale również i rodzimy element coraz bardziej garnął się do tego zawodu. Występują więc wybitni polscy drukarze, jak Łazarz Andrysowicz ze Strykowa i uszlachcony syn jego Januszewski, następnie Maciej Wierzbięta, Kobyliński Wojciech, Aleksy Rodecki i Sebastjan Sternacki, obok nich zaś grupuje się cała rzesza drobnych drukarzy i księgarzy, przybyłych z Lublina, Kazimierza, Jędrzejowa, szczególniej zaś z Piotrkowa. Piotrkowianie, niewiadomo dlaczego, znajdują upodobanie w zawodzie drukarskim i księgarskim, dostarczając mu całego szeregu sił. Znamy więc bibljopolów Jana Słowika i Jana Ostrowskiego z Piotrkowa, stąd pochodził również drukarz Marcin Kobyłecki, a przedewszystkiem Andrzej Byczek z Piotrkowa, twórca wielkiej dynastji drukarskiej Piotrkowczyków. W wieku XVII ilość przybyszów piotrkowskich, zajmujących się księgarstwem lub drukarstwem, jeszcze się bardziej powiększa, nie brak też w Krakowie introligatorów tamtejszego pochodzenia.

Nietylko mieszczanin i chłop, ale także szlachcic garnął się do tego zawodu, bo według Paprockiego drukarstwo „jest ars między innymi taka, iż nietylko plebeium ale vere ipsum nobilem nie szpeci“ i dlatego, można powiedzieć, drukarski przemysł został w drugiej połowie XVI wieku unarodowiony. W roku 1552 Stanisław Hozjusz przesyła swemu krewnemu Janowi Watowi w Krakowie, niemiecki tekst swej Confessio, właśnie w łacińskim języku drukującej się u Mikołaja Szarfenberga, z poleceniem, aby się umówił z krakowskimi drukarzami w sprawie jej wydania. Wat zwrócił się do Szarfenberga i Łazarza, obydwaj jednak według niemieckiej relacji Wata odpowiedzieli : dasz sie esz nicht wollen drucken, dan der deueze druck gehett hie gar nixsz von statten nor latainisch und polnisch. A przecież niemieckich zecerów ani

czcionek niemieckich nie brakowało w Krakowie. Kiedy w roku 1561 za staraniem właśnie Mikołaja Szarf enberga wychodzi „Biblia to jest księgi Starego y Nowego Zakonu na polski język z pilnością według łacińskiej bibliey od kościoła krzescianskiego powszechnego przyięthey nowo wyłożona“, to wydawca jej w przedmowie przeprasza czytelnika, „ieśliby nieiakie omylności w drukowaniu sie stały“, albowiem „Niemcy, którzy języka polskiego nie umieli, około tego robili, bo mi Polaków nie staiało za odmówieniem tych, którzyby nie radzi byli wiedzieli, aby to, com przedsięwziął, dokończyć miał“.

Przypuścić można, że szczególniej tacy rzemieślnicy, co formy rzezali na drzewie, i drudzy, co litery odlewali, pozostali obcymi. Formsznajderem pisma ruskiego w wydawnictwach Szwajpolta Fioła był, jak wiemy, Rudolf Borsdorf z Brunszwiku, Wietor zatrudniał w swojej drukarni formsznajderów Jana Robią, Pantaleona i brief-malera Macieja Heinricha, którego się także calcographus nazywa, a pracował dla niego również Hans Scheufelin z Augsburga. W drukarni Januszowskiego, według świadectwa Starowolskiego równającej się pierwszym drukarniom zagranicznym, przewyższającej wszystkie polskie, spotykamy rytownika Grzegorza Briicknera, drukarnię zaś Januszowskiemu urządził i nowe czcionki dla niej przygotował Konrad Forster. Rzemieślnik ten miał dwóch czeladników: formsznajdera i drugiego, „co litery odlewa“. Tym drugim może był Mikołaj Lob, w roku 1598 nazwany litterarum thypo-graphicarum fusor, który wnet potem stał się sam właścicielem drukarni.

Bez obcego elementu nasz przemysł drukarski ani handel księgarski nie obszedł się nigdy. Toć z końcem XVI wieku największym księgarzem w Krakowie jest Zacheusz Kessner, z początkiem następnego jego miejsce zajmuje Burchard Kuik z Ko-lonji, w przemyśle zaś drukarskim z oficynami Jędrzejowczyka, Piotrkowczyków i Cezarych rywalizuje warsztat Krzysztofa Schedla, przybyłego około roku 1611 z Neumarkt na Śląsku, z którym pozostaje w stosunkach Filip Reyneker, przybyły z Höchst we Frankonji. Obok nich zaś spotykamy w Krakowie księgarzy: Jana Oschansena z Lipska, Jana Brauera z Amsterdamu, Jana Saymansa « z Antwerpji i Antoniego Hierata z Kolonji.

Sprawy organizacyjne.

Zawody, z których rekrutowali się pierwsi drukarze i księgarze. — Wędrowni kolporterzy. — Filje księgarskie. — Księgarnie drukarzy nakładców. — Księgarnie sortymentowe. — Nakładcy. — Spółki wydawnicze. — O organizację cechową. — Ze względów cenzuralnych włączenie w organizację uniwersytecką. — Opór ze strony księgarzy i drukarzy, sprzeciw ze strony miasta. — Królewscy drukarze i księgarze czyli serwitorjaty.

Pierwsi drukarze zagranicą byli zwykle zarazem giserami czcionek, nakładcami wydawnictw i księgarzami w jednej osobie. Ponieważ sporządzenie typów wymagało pewnych technicznych środków, któremi rozporządzali przedewszystkiem złotnicy, przeto nic dziwnego, że między pierwszymi drukarzami spotyka się wielu złotników. Zczasem przy drukarniach wytworzyli się odrębni rzemieślnicy, sporządzający dla nich potrzebne sztance i matryce. Nie należeli oni do cechu złotniczego i przeto nie wolno im było podejmować żadnych innych robót, któreby z potrzebami danej drukarni nie były związane. Cech złotniczy stał czujnie na straży swoich interesów, nie pozwalał, aby człowiek niecechowy odbierał jego członkom chleb, wdzierał się w ich zakres działania. Rytownik przy drukarni uważany był za typografa i wolno mu było tylko to robić, co dla celów drukarskich było potrzebnem. Powoli powstaje osobne rzemiosło, przygotowujące czcionki dla różnych drukarni, nie związane więc z żadnym specjalnym warsztatem drukarskim. W Niemczech stało się to już z początkiem XVI wieku, u nas zapewne wnet potem. Pod koniec XVI wieku spotykamy w Krakowie takiego rzemieślnika (Konrad Forster), który dostarczał potrzebnych czcionek najrozmaitszego typu i w różnych językach, nawet greckich i ruskich do Lwowa, niemieckich i łacińskich do Wrocławia i Frankfurtu nad Odrą; on też przygotował świeże typy dla drukarni Łazarzowej w Krakowie, a pewnie i dla Jakóba Klesza w Bardjowiex). W warsztacie swoim posiadał dwóch specjalistów : „jednego, co formy rzeże na drzewie, drugiego, co litery odlewa“.

*) Archiwum miasta Krakowa, Regestra cła miejskiego, nr. 2118, p. 17. „Tippy do rzemiosła swego“ wywozi ten drukarz bardjowski z Krakowa w roku 1594, w następnym zaś roku książek i papieru dostarcza mu księgarz krakowski Zacheusz Kessner. Ibidem, nr. 2119, p. 530.

Pracownicy, zajęci w drukarniach, należeli do różnych zawodów: byli więc kaligrafami, minjaturzystami, malarzami kart, rytownikami i formsznajderami, introligatorami i nieukończonymi studentami¹), a później nawet wśród nich spotyka się wybitnych uczonych, zajmujących skromne stanowiska korektorów. Kaligrafowie dostarczali pięknych wzorów potrzebnego pisma, które następnie formsznajderzy rzezali w drzewie, a giserzy odlewali w odpowiednich formach. Wyrzynający w drzewie litery brali wynagrodzenie albo za całe pismo, albo też od każdej litery. Przygotowanie więc nowych typów drukarskich wymagało bardzo długiego czasu, zwłaszcza w początkowych latach istnienia sztuki drukarskiej, kiedy drukarz był zarazem swego pisma giserem. Mi-njaturzyści (illuminałores, briefmaler) dostarczali ilustracyj. Wszyscy zaś nazywali się i byli nazywani także typografami i rzeczywiście nieraz stawali się właścicielami drukarni. Pierwsi drukarze augsburscy, jak Günter Zainer, Jan Schüssler i Jan Bämler byli przedtem kaligrafami²), Antoniego Sorga natomiast poprzednio nazywa się malarzem kart (kartenmaler), Hans Sporer zaś z formsznajdera stał się znakomitym drukarzem bamberskim³). Podobnie w Sztrasburgu właścicielami warsztatów drukarskich widzimy złotników, malarzy i kaligrafów⁴). Niemniej nieukończeni studenci uniwersyteccy jako drukarze wybijają się nieraz na potężnych mecenasów uczonych profesorów, którzy ich wielkość i mądrość wierszem i prozą opiewają. Również introligatorzy, tak ściśle związani z drukarstwem i handlem księgarskim zakładali nieraz własne drukarnie. Toć najsłynniejsze oficyny XVI i XVII wieku na zachodzie, plantinowska i elzewirowska, zawdzięczały swoje powstanie introligatorom z zawodu : Krzysztofowi Plantin w Antwerpji i Ludwikowi Elsewir w Lejdzie⁵). O naszych drukarzach wiemy, że Szwajpolt Fioł jako haftarz z zawodu należał do cechu złotniczego, Hieronim Wietor był studentem krakowskiego uniwersytetu i zarazem introligatorem,

*) Wogóle wszelkie zawody zapełniali wykolejeni studenci: „Redeuntes enim indocti efficiuntur impressores, parasiti, mimi, hemelini, servitores balneorum, si tarnen non peiora sequantur“.

²)    Kapp Friedrich, op. cit., p. 271.

³)    Vouliéme E., Die deutschen Drucker des XV Jahrh., p. 3, 12.

⁴)    Kapp Friedrich, op. cit., p. 273.

⁶) Ibidem, p. 503 n., 511 n. W wieku XV augsburski introligator Erhard Ratołd staje się następnie sławnym tego miasta drukarzem. Ibidem, p. 272.

z introligatora również Jan Patruus w Poznaniu wyrósł na wielkiego księgarza i nakładcę, uczniem Jana Sommerfeldta, profesora naszego uniwersytetu, nazywanym jest Marek Szarfenberg, a drukarz Jan z Sącza Małecki, zdobywszy wykształcenie w krakowskiej wszechnicy, występuje później jako jeden z wybitniejszych pisarzy religijnych po stronie protestantyzmu.

Drukarnie ówczesne obok zwykłych rzemieślników dawały zatrudnienie całemu szeregowi ludzi uczonych i artystów, którzy znajdowali w nich zajęcie jako drukarze, korektorzy, drzeworytnicy etc., skupiały one świat uczony i artystyczny w swych murachA) i przeto z pewną słusznością swoją oficynę wenecką Aldus, akademją nazywa, a o drukarni i księgarni Estiennów w Paryżu, w której pracowali głośni uczeni współcześni, pochodzący z różnych stron Europy, jak Junius Rabirius, Volgazzi de Prato, Jan Schilling (Solidus) z Krakowa, Piotr Porta z Krety, Piotr Pontanus z Brugji i Beatus Rhenanus z Rheinau ²), mówi się, że była une academie de toutes nations navro s&vrj et de toutes langues TiavTO ylwaoov. Obowiązki korektora polegały na lectio (correctio), castigatio, collatio, recognitio i sporządzeniu indeksu. Musiał być nim więc człowiek wykształcony. Jako corrector et castigator Mszału gnieźnieńskiego w roku 1506 występuje doktór dekretów Klemens z Piotrkowa, w latach zaś 1510 i 1517 nowo przygotowane do druku mszały i brewjarze revidere et corrigere ma Adam z Ujścia, wikarjusz i poddziekan gnieźnieński. W roku 1552 korektę Konfesyj Hozjusza przeprowadza doktór teologji, dominikanin i kanonik gnieźnieński Gabrjel z Łowicza, któremu arcybiskup Dzierzgowski polecił, ut totum opus revideret, errata typographi, quae non pauca sunt corrigeret indicemque brevem faceret. W roku 1555 przy ewentualnym druku drugiego wydania tego dzieła podejmuje się korekty Stanisław Górski, kanonik kra-

*) Neudörfer, Nachrichten von den vornehmsten Künstlern und Werkleuten so in Nürnberg gelebt hatten 1547. Nürnberg, 1828, opowiada, że w warsztatach Kobergera zatrudnionych było przeszło 100 ludzi, „die waren einestheils Setzer, Correctores, Drucker, Posselierer, Illuministen, Componisten, Buchbinder“. Wśród korektorów zaś znajdował się także sławny humanista niemiecki Jakób Wimphe-ling. Por. Hase Oscar, Die Koberger, Leipzig, 1885, p. 84.

²) Nr. 94. Por. również: Kot Stanisław, Michał Twaróg z Bystrzykowa i Jan Schilling, Kraków 1921, p. 6—8. (Osobne odbicie z II tomu Archiwum Komisji do Badania Historji Filozofji w Polsce).

kowski i płockiŁ). Byli to jednak korektorzy z ramienia autora, chociaż drukarnia miała również swych własnych i, podobnie jak Estienne’a w Paryżu, zwykle wybitniejszych uczonych.

Pierwsi drukarze na zachodzie byli nietylko nakładcami, ale nawet kolporterami własnych wydawnictw, później zaś, kiedy się przedsiębiorstwo rozrosło, oddawali swój towar poszczególnym kolporterom, przeważnie introligatorom, którzy go roznosili po wsiach, miasteczkach i miastach. Takim wędrownym kolporterem był chyba ów księgarz Piotr z Lubeki, sprzedający książki we Lwowie w roku 1477, a zapewne i krakowski Jan Pfeffer, który się około roku 1486 również do Lwowa przenosi, czy tylko z towarem w tamte strony udaje. Był nim także, w służbie Hallera, Rafał Malanczyński. Na osobnych kartkach drukowali kolporterzy wykazy książek, jakie ze sobą wieźli na sprzedaż, wychwalając je i reklamując, aby zachęcić publiczność do ich zakupna²). Kartki takie czy reklamy z podaniem swego adresu przybijali na drzwiach kościelnych i na innych budynkach publicznych, np. bursach, kole-gjach profesorskich i t. p. Zczasem z takich księgarzy kolporterów wyrobili się zawodowi księgarze, powstały w większych miastach księgarnie stałe. Księgarze ci zresztą, podobnie jak i drukarze, rozsyłali swój towar po kraju przez wędrownych kolporterów, którzy z mszałami, brewjarzami, agendami i innemi drukami kościel-nemi docierali do najodleglejszych parafij. Wspominaliśmy już, jak Piotr Reismoller wyzyskiwał w tym celu krakowskich introligatorów, którzy jego towarem nawet Siedmiogród zaopatrywali.

W tem mieście, gdzie przebywał właściciel księgarni, znajdowała się główna centrala, w innych zakładano filje. Słynna firma Kobergerów norymberskich posiadała swoje sklepy, offen Cräm und Gewölbe, w różnych miastach Niemiec, jak Frankfurcie, Pas-sawie, Ratyzbonie, Lipsku, następnie w miastach zagranicznych, a więc w Lionie, Budapeszcie, Wrocławiu i Krakowie, a nawet Lwowie i Poznaniu³). Tak samo wenecki Aldus miał swoje ekspozytury w Wiedniu, Bazylei, Augsburgu, Norymberdze i w Paryżu. Z Krakowa, gdzie z początkiem XVI wieku rozpoczął swoją działal-

») Nr. 109, 129, 562, 564.

²)    Kapp, op. cit., p. 763 n., opublikował kilka takich dochowanych w Niemczech reklam księgarskich.

³)    Hase Oscar, op. cit., p. 258, 300.

ność profesorską jako hellenista Jan Sylwjusz Sycylijczyk, zwrócono się do Aida Manucjusza o dostarczanie tu potrzebnych książek greckich, dzieł wielkich autorów helleńskiego świata, których pierwsze edycje właśnie w swej drukarni odbijał. Aldus chętnie zgodził się na żądanie, pod tym warunkiem jednak, że jeden z krakowskich księgarzy pośrednictwo między Polską a Wenecją weźmie w swoje ręce. Podjął się tego Haller, jemu więc Aldus przesyłał żądane książki w komis, tak, że i w Krakowie powstała jakby filja tego wielkiego typografa i bibljopola weneckiego¹).

Krakowscy księgarze i drukarze pozostawali również w stosunkach z księgarzami augsburskimi, Remanami, przedewszystkiem zaś z ich faktorją lipską, na której czele stał Błażej Salomon, o którym wiemy, że także na własną rękę i na własny rachunek próbował wydawać. W roku 1519 jego kosztem w drukarni bazy-lejskiej Tomasza Wolfa wyszedł Mszał wrocławski. Z Wrocławiem, jak zresztą i w innych gałęziach handlu, tak samo i w handlu księgarskim, stosunki Krakowa były od samego początku bardzo żywe, a również z tego rodzaju centrami ruchu księgarskiego jak Wittenberga, Frankfurt, Lipsk i Bazyleja. Na Węgrzech spotykamy faktorję Zybenaicherów w Preszowie, mamy wiadomość o stosunkach z Lewoczą, Bardjowem i Debreczynem, a nie ulega wątpliwości, że tylu węzłami z Krakowem związane Koszyce także posiadały w swych murach filję krakowskiego księgarstwa. Toć Kraków przez długie czasy był głównym dostarczycielem na Węgry nawet węgierskich druków²). O ile chodzi o krajowe stosunki, to spotykamy wiadomości o filjach krakowskich księgarzy w mniejszych miastach, jak Jarosław, Lublin, Lwów, pod koniec zaś XVI wieku miasto Zamość jest jednem z ważniejszych rynków zbytu książek, drukowanych w Krakowie, względnie sprowadzanych do Krakowa.

O ile chodzi o Kraków XVI wieku, można powiedzieć, że jeżeli nie każdy drukarz był zarazem księgarzem, to przynajmniej wydawcą na własne ryzyko i na własny rachunek różnych książek.

¹) Morawski K., Historja Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków, 1900,

t. II, p. 250.

²) W samym roku 1538, ukazało się w Krakowie kilka druków w języku węgierskim, nie mówiąc o „Honteri, De gramatica libri II“, wydanem przez Wie-tora. W sprawie tych druków niewątpliwie w roku 1540 „Petrus Nicolai de villa Camienicz filius famulus suus“ w charakterze pełnomocnika Wietora udaje się

do Siedmiogrodu. Por. nr. 464, 465.

Naprzemian jednego i tego samego drukarza czy kięgarza nazywa się typografem lub chalkografem względnie bibljopolą, przyczem jednak zauważyć należy, że takich właścicieli księgarń i drukarń jak Haller, Marek Szarfenberg i jego synowie, wreszcie Zyben-aicherów, przedewszystkiem nazwą bibljopolów się oznacza, bo główny punkt ciężkości ich przedsiębiorstw spoczywał w handlu księgarskim. Posiadali oni w mieście stałe sklepy, w których codziennie były wystawione na sprzedaż ich własne wydawnictwa i książki tych drukarzy czy wydawców krajowych i zagranicznych, od których wzięli je w komis. Natomiast drukarze wydawcy, więc Ungier, Wietor, Maciej Szarfenberg — nie posiadali własnych księgarń, a raczej prawa na codzienną detajliczną sprzedaż książek, wydawnictwa więc swoje oddawali w komis księgarzom właściwym zawodowym względnie sprzedawali je sami tak w Krakowie jak i w innych miastach, ale tylko w czasie jarmarków lub w czasie sejmów. Drukarze wydawcy posiadali na składach i sprzedawali własne wydawnictwa, podczas gdy właściwi księgarze prowadzili handel sortymentowy.

Kiedy się okazało, że druk i sprzedaż książek tak jak każdy inny przemysł lub handel może się opłacać, poczęli różni kapitaliści drukarstwem i wydawaniem dzieł się interesować. Ponieważ urządzenie drukarni i sam druk wymagały znacznych kapitałów, przeto przychodziło do tworzenia spółek drukarsko-wy-dawniczych między kapitalistami a drukarzami. Najlepiej znane są spółki powstałe we Włoszech, dochował się bowiem do dzisiejszych czasów cały szereg kontraktów. A zatem już w roku 1470 spotykamy spółkę we Foligno, zawartą między kapitalistą Emilem Orsinim a pięciu drukarzami Niemcami, w lat zaś dwa później poznajemy inną w Medjolanie między drukarzem Antonim Zarotus z Parmy a siedmiu udziałowcami, którzy mieli dostarczyć kapitałów na urządzenie drukarni o 4 prasach, łożyć na druk i utrzymanie robotników, po rozprzedaży zaś książek miało przyjść do obrachunku na tej podstawie, że Vs zysków przypadała drukarzowi, reszta kapitalistom¹). W roku 1478 przychodzi do zawiązania spółki w Neapolu, która nas dlatego więcej interesuje aniżeli inne, że należą do niej kapitalista neapolitański Mikołaj Jakób de Luci-feris, następnie księgarz wenecki Mikołaj Benedetti i znany nam

0 Kapp Friedrich, op. cit., p. 289.

już polski drukarz, Jan Adam. Kapitalista dostarcza pieniędzy na wynajęcie lokalu, urządzenie prasy, opłaca zecerów i innych robotników, zatrudnionych w drukarni, czysty zysk zaś z rozprze-daży wydawnictw spólnicy mają dzielić między siebie po połowie, t. j. kapitaliście de Luciferis ma przypaść jedna, a Adamowi z Polski i księgarzowi Benedettfemu, którzy wkładali w przedsiębiorstwo swą pracę, przypadała druga połowaŁ). Wiadomo, że również za wielkim Aldusem Manucjuszem stała spółka, z którą się musiał dzielić zyskami. Niewątpliwie tak samo musiało być i u nas. Trudno przypuścić, aby olbrzymie i ogromnie kosztowne przedsięwzięcie druku słowiańskich ksiąg liturgicznych i kościelnych było dziełem jedynie skromnego i ubogiego człowieka, jakim w rzeczywistości był Szwajpolt Fioł. Nie dochował się kontrakt, przeto nieznane są nam dzisiaj nazwiska kapitalistów, poza nim stojących. W późniejszych natomiast czasach widzimy, że Haller jest kapitalistą w stosunku do Unglera, a zapewne i Lerma, a Marek Szarfenberg w stosunku do Wietora i Macieja Szarfenberga.

Powstawały również spółki wydawnicze między poszczególnymi księgarzami lub nawet nie mającymi zresztą nic wspólnego z księgarstwem kupcami i kapitalistami prywatnymi. Wiemy więc, że Haller na spółkę z Hyberem wydają w roku 1505 Mszał wrocławski, że Mikołaj Szykwik, Melchjor Frank i Marek Szarfenberg wspólnym kosztem drukują kalendarz krakowski, Almanach, który w roku 1511 tylko u nich na składzie się znajduje; drobna książka zresztą Walentego Ecka: De versificandi arte opusculum w roku 1521 wychodzi u Wietora nakładem Marka Szarfenberga i Jana Bajera, a w późniejszych czasach, około roku 1538, tworzy się spółka, do której należy trzech księgarzy krakowskich : Marek Szarfenberg, Michał Wechter i Jan Butner²). O ile chodzi o innych kapitalistów, zakładających u nas spółki celem wydawania pewnych dzieł, to mamy wiadomość, że notarjusz miasta Krakowa Kasper Grosz tworzy spółkę wraz z Marcinem Czechem z Czysnowa celem wydawania brewjarzy płockich w Wenecji. W roku 1512 dowiadujemy się, że wszystkie egzemplarze, jakie zostały do Polski przy-

‘) Fava Mariano e Giovanni Brescia, La stampa a Napoli, Leipzig-, 1911, p. 88 — 90. (Sammlung bibliothekswissenschaftlicher Arbeiten von Karl Dziatzko, 32 Heft). a) Nr. 485.

wiezione, już rozprzedano, że jednak pozostało ich jeszcze 200 u któregoś z weneckich drukarzy¹). Również bogaty kapitalista krakowski, z Alzacji przybyły Iustus Ludwik Decjusz, znany autor cennych dzieł historycznych a zarazem wydawca różnych książek, należy do spółki z Hallerem. W roku 1516 wspólnym kosztem wydają Brewjarz krakowski i Cursus de beata Virgine in regno Francie²). Kontraktów jednak tych spółek nie znamy; wiemy tylko, że trzej księgarze: Marek Szarfenberg, Michał Wechter i Jan Butner włożyli do spółki po 500 dukatów, że więc kapitał zakładowy wynosił 1500 dukatów, ale jak wyglądały inne warunki? Wogóle jak całe ówczesne wielkie kupiectwo stało pod znakiem organizowania się w spółki, tak samo miała się rzecz z drukarzami i księgarzami wydawcami.

Czy księgarze i drukarze przyłączyli się do jednego z istniejących cechów, czy też stworzyli odrębną organizację ? Widzieliśmy, że drukarze rekrutowali się z pośród złotników, malarzy, kaligrafów, introligatorów, nieukończonych studentów uniwersyteckich etc. Każdy z nich więc już poprzednio należał do jakiejś organizacji cechowej. Ponieważ w Sztrasburgu przewagę wśród drukarzy mieli złotnicy i malarze, przeto zaliczali się początkowo do cechu złotniczego i malarskiego, w Norymberdze z tych samych powodów należą do cechu malarskiego, aż stworzyli odrębną organizację, na czele której stało geschworene 4 Buchhändler³). U nas znowu księgarze, ze względu na to, że kupczyli także winem, miedzią i innym towarem, zaliczają się do cechu przekupniów, niektórych z nich nawet na starszych cechowych wybierano (Frank, Wechter). Kościół jednak, który rozumiał bardzo dobrze, jaki wpływ na społeczeństwo wywrzeć może książka drukowana, nie mógł się zgodzić na to, ażeby drukarze i księgarze byli zupełnie wolnymi od jego ingerencji, i przeto, gdzie mógł, starał się związać ich z przeważnie jeszcze duchowny charakter mającemi uniwersytetami. Nie przyszło to zbyt trudno z tego powodu, że każdy uniwersytet średniowieczny, jeżeli nie faktycznie to w teorji, posiadał tak zwanych scripłores, kopistów, których obowiązkiem było przepisywać książki, potrzebne do nauki, następnie słałionarii, którzy znowu

‘) Nr. 151.

*) Nr. 194.

s) Hase Oscar, op. cit., p. 56.

obowiązani byli posiadać na składzie różne rękopisy; mogli oni je sprzedawać, względnie wypożyczać za pewną opłatą do skopiowania. Otóż, ponieważ po powstaniu sztuki drukarskiej i księgarzy zawodowych scriptores i stationarii stali się zupełnie niepotrzebnymi, a chodziło o dozór nad słowem drukowanem, przeto wysuwa się twierdzenie, że są oni następcami uniwersyteckich kopistów i stationarii i jako tacy winni podlegać jurysdykcji uniwersyteckiej. Z taką samą słusznością mógłby uniwersytet pretendować do jurysdykcji nad wszystkimi ówczesnymi bankierami i lichwiarzami żydami, skoro przecież każdy z uniwersytetów średniowiecznych dla użytku studentów i profesorów posiadał własnego lichwiarza-bankiera (campsor). Uniwersytety protestanckie, jak np. założony w roku 1543 królewiecki, odnośny ustęp w przywileju fundacyjnym pojmowały w ten sposób, że w miejsce scriptores posiadały własnych drukarzy, za pewną stałą roczną opłatą drukujących w uniwersyteckiej drukarni dysertacje profesorskie. Właścicielem w tym wypadku był uniwersytet, drukarz — jako kontraktowy najemnik — podlegał jego jurysdykcji narówni z inną służbą uniwersytecką. Co innego jednak było z ludźmi zamożnymi, którzy sami posiadali drukarnie i księgarnie i jako kupiecki lub przemysłowy uważali swój zawód.

w na-

Kościół jednak przez uniwersytety starał się wykonywać nadzór nad prawowiernością drukowanych i sprzedawanych książek i przeto każdy pozór prawny, na podstawie którego mógłby uniwersytetom poddać księgarzy i drukarzy, był dla niego wielkiej wagi. W Kolonji już w roku 1478 przyszło do pierwszego procesu o drukowane słowo, w którym tamtejszy uniwersytet, niewiadomo, na jakiej podstawie, występował jako nieubłagany i tępy cenzor. W lat 9 później papież Inocenty VIII wydał specjalną bullę, zwróconą przeciw drukarzom, drukującym — quae perniciosa sunt— i pod klątwą zabronił drukować jakąkolwiek książkę, którejby poprzednio biskupi lub ich pełnomocnicy dokładnie nie zbadali i nie udzielili na jej druk swego pozwolenia¹). Biskupi obowiązek ten zdali na kapituły względnie uniwersytety. Kiedy reformacja poczęła szym kraju się szerzyć, i u nas baczniejszą uwagę zwócono na słowo drukowane. W roku 1520 zakazuje się sprowadzać dzieł Lutra,

*) V o u 11 i é hunderts. Bonn, 1903, p. LXXX n.

me

Ernst, Der Buchdruck Kölns bis zum Ende des XV Jahr-

grozi się nawet karą śmierci za sprzedaż książek heretyckich, tworzy się komisję, złożoną z duchownych i świeckich dygnitarzy, która w porozumieniu z magistratem wykonywać ma nadzór nad księgarniami i drukarniami w Krakowiex). W roku 1523 postanawia się nawet, że biskupowi wolno jest przy współudziale rady miejskiej badać domy i przeszukiwać sklepy za heretyckiemi książkami i że odtąd żaden drukarz nie może niczego drukować a księgarz sprzedawać, o ile rektor uniwersytecki, względnie ten, komu to biskup powierzy, nie zbada rękopisu i książki, nie udzieli swego pozwolenia na ich druk lub sprzedaż²). Cenzor uniwersytecki pociągał do odpowiedzialności za nieprawowierną książkę nietylko autorów, ale także drukarzy i księgarzy. W Krakowie zasłaniali się oni swojem prawem miejskiem, że podlegają miastu, nie uniwersytetowi. W roku 1539 sprawa ta przyszła przed sąd królewski, a ten orzekł, że podobnie jak zagranicą, tak samo polscy drukarze i księgarze jako zastępcy i następcy dawnych stationarii i scriptores uniwersyteckich podlegać mają rektorowi³). Jedna Unglerowa kom* petencję sądu rektorskiego uznała, pozywając w roku następnym przed rektora, tanquam iudice compełenłi totalem iuridictionem in omnes bibliopolas et calcographos regni Poloniae, Macieja Szarfen-berga i Wietora, kiedy przedrukowali Zołtarz Dawidów, który ona, zakupiwszy tekst od Walentego Wróbla z Poznania, właśnie co dopiero wielkim sumptem wydała⁴). Inni natomiast drukarze i księgarze nie myślą swoich spraw przemysłowych i handlowych oddawać niekompetentnemu — zdaniem ich — sądowi rektorskiemu, a również i miasto nie godziło się na to, by mieszczan sądził uniwersytet. Uniwersytetowi, zdaje się, wystarczało zdobycie samej zasady, że bibljopole i typografowie przed sąd akademji powoływani być mają, że więc w ważniejszych sprawach będzie się mógł o tę zasadę oprzeć, zresztą chętnie zrzekał się ciężaru na rzecz sądów miejskich.

W roku 1542 astrolog uniwersytecki Andrzej z Kobylina,

ł) Zakrzewski Wincenty, Historja i wzrost reformacji w Polsce. Lipsk, 1870, p. 226-230.

²)    Codex diplomaticus Universitatis Cracoviensis, t. IV, p. 90, nr. 349. Przychodziło też do wytaczania procesów księgarzom z powodu sprowadzania i sprzedawania heretyckich książek. Por. nr. 277, 304, 375.

³)    Nr. 452.

*) Nr. 460.

kanonik kolegjaty św. Anny, zaskarżył przed rektorem Macieja Szarfenberga i Wietora o drukowanie kalendarzy innych mistrzów, na jego szkodę. Oskarżeni jednak, nie uznając kompetencji sądu, nie zjawili się na terminie, wskutek czego podlegli ekskomunice. Kiedy jednak u rektora zjawił się syndyk miejski i zażądał uwolnienia drukarzy od ekskomuniki i oddania sprawy do rozpatrzenia sądowi miejskiemu, obiecując rychło ją załatwić, rektor jak najchętniej na to się zgodził. Dopiero w roku następnym rada miejska zajęła się tą sprawą, Wietora i Szarfenberga uwolniła od skargi Kobylińskiego, protestując przeciwko nieusprawiedliwionym roszczeniom uniwersytetu do jurysdykcji nad mieszczanami krakowskimi, o ile sprawa nie dotyczy herezji*).

Niektórzy zresztą z drukarzy i księgarzy krakowskich nietylko nie podlegali sądom rektorskim, ale nawet od jurysdykcji miejskiej się uwalniali przez uzyskanie przywileju królewskiego, biorącego ich pod swą opiekę. Król mianowicie niektórych z nich mianował jakby swoimi dostawcami nadwornymi, nadając im, podobnie jak tylu innym kupcom i rzemieślnikom, prawo serwitorjatu. Drukarz jako serwitor królewski był więc jedynie uprawnionym do drukowania konstytucyj sejmowych, statutów, pewnych kronik i wogóle wszelkich pism, które wychodziły z kancelarji królewskiej i dlatego nosi nawet tytuł: calcographus lub typographus cancellariae regiae. Jak każdy inny królewski sługa, tak samo i drukarz servitor podlegał tylko sądom królewskim, wolnym był zwykle od wszelkich ciężarów na rzecz miasta, w którem przebywał. Za pierwszego takiego serwitora królewskiego należy uważać już Hallera, wydawcę Statutów Łaskiego. Był przecież wolnym od płacenia podatków, posiadał ogromne przywileje wydawnicze. Jako jedynemu drukarzowi miasta Krakowa przez szereg lat nie zależało na tytule servitor regius i przeto go nie posiadał, względnie nie używał, chociaż faktycznie był typografem królewskim. Natomiast Wietor, który po śmierci Hallera, dzięki poparciu Krzyckiego i Tomickiego, stał się największym drukarzem miasta Krakowa i wogóle Polski, już się podpisuje: regiae cancellariae calcographus, po nim zaś ten tytuł posiadał również Wierzbięta Maciej, następnie właściciel wietorowskiej drukarni Łazarz Andrysowicz, Mikołaj Szarfenberg, przedewszystkiem zaś syn Łazarza, Jan Januszowski, który za

‘) Nr. 489, 491-495.

wzorem Krzysztofa Plantina z Antwerpji zostaje nawet: archiłypo-graphus regiae cancellariae et ecclesiaslicus. Niektórzy z różno-wierczych drukarzy, aby uzyskać opiekę przed sądami kościelnemi, stawali się drukarzami możnych panów z obozu różnowierczego, jak Radziwiłłowie, Kiszkowie. Z pośród księgarzy, którzy nie byli równocześnie drukarzami, znamy dwóch serwitorów królewskich, bibliopolae regii. Jednym z nich był Jan Thenaud z Bourges, drugim Stefan le Riche z Lionu, obydwaj Francuzi i różnowiercy, i obydwaj w służbie Stefana Batorego.

¹

Karabaöek J., Das arabische Papier. Eine historisch - antiquarische Untersuchung, Mitt. a. d. Pap. Erzh. Rainer III—IV, p. 126.

²) Breslau, Urkundenlehre I, p. 892.

s) Wattenbach, Das Schriftwesen im Mittelalter. Leipzig, 1896, p. 145. ⁴) Niepewna jednak data. Por. Rockinger L., Zum baierischen Schriftwesen im Mittelalter (Abhandlungen der baierischen Akademie t. XII, p. 23).

B) Marabini Edmund, Die Papiermühlen im Gebiete der weiland freien Reichstadt Nürnberg. Nürnberg 1894, I, p. 17 n. e) Kapp Eriedrich, op. cit., p. 229 n.

⁷) Winter, Dëjiny femesei a obchodu v Cechach v XV a v XVI stoletî.

²

)    Ptaśnik, Papiernie, p. 18—19.

³

)    Simson O., Geschichte der Stadt Danzig-, p. 523.

⁴

Nr. 535.

⁵

)    Ptaśnik, Papiernie, p. 35 n.

⁶

)    Podane lata oznaczają czas, w którym dokumenty kartowników wspominają.

W obronie i przeciw przywilejowi.

Ochrona praw wydawcy. — Przywileje hallerowskie i ich znaczenie. — Przywileje innych nakładców. — Walka przeciw przywilejom Hallera. — Walka z uprzywilejowanymi wydawcami kalendarzy krakowskich. — Zniesienie wszelkich przywilejów wydawniczych z roku 1539. — Spory o druk szematyzmów kościelnych. — Zupełna wolność powodem procesów o przedruk. — Podręczniki prawnicze. — Zołtarz Dawidów. — Nawrót do przywilejów ochronnych.

Ówczesne czasy nie znały tego, co się dzisiaj nazywa ochroną praw autorskich. Ledwie gdzieś wydrukowano ciekawą i dobrze rentującą się książkę, a już drukarze różnych krajów bez żadnego skrupułu ją przedrukowywali ; jeżeli wymagała tego potrzeba, uciekano się nawet do wykradania rękopisów z drukarni. Ponieważ właścicielem manuskryptu był jego wydawca, który go sobie za pewną kwotę od autora zakupił, zależało mu przeto, aby książka się szybko rozeszła i aby z jej rozprzedaży miał jak największe dochody. Zabiegał więc u dworu królewskiego, u biskupów i kapituł o uzyskanie przywileju na wyłączne prawo drukowania i sprzedawania pewnych dzieł przez pewien okres czasu. Szczególniej chodziło tu o takie książki, których druk wiele kosztował. Było to zresztą zupełnie naturalnem. Jeżeli bowiem nakładca wydał kosztowne jakieś dzieło, za które zapłacił autorowi lub tłumaczowi, słusznie starał się sobie zabezpieczyć przynajmniej zwrot włożonego kapitału. Konkurent bowiem, przedrukowujący zbyt szybko takie wydawnictwo, pozbawiał go wszelkich dochodów, skoro mógł tę samą książkę oddać taniej, choćby z tego powodu, że nie kupował rękopisu.

Zwłaszcza w początkach, kiedy się jeszcze sztuka drukarska w kraju nie umocniła, tego rodzaju przywileje dla drukarzy nakładców były konieczne. Haller jako bibjlopola nakładca Mszału krakowskiego, który wydaje w roku 1494 u Jerzego Stuchsa w Norymberdze, uzyskuje od arcybiskupa gnieźnieńskiego przywilej, ne eundem aliquis librum livoris avidus aut invidus in eius detrimentum imprimere audeat, w roku 1500 zaś, kiedy już we własnym warsztacie drukuje Exercitium super omnes tractatus Jana Głogowczyka, u króla znowu wystarał się o przywilej, że książki tej in detrimentum praefati Iohannis Haller nullus Cracoviensium imprimere audebit. W lat pięć później, kiedy wielkim sumptem urządził swoją drukarnię, zaopatrzył ją w prasy do drukowania ksiąg kościelnych i podręczników szkolnych, zdobywa, jak wiemy, daleko idący przywilej, bo zabraniający wogóle tak krajowym jak obcym kupcom sprowadzania z zagranicy do Polski jakichkolwiek obcych wydawnictw, o ile takie same Haller w swej drukarni wydrukował. Nie zadowalnia się jednak tym generalnym przywilejem królewskim. Na wydawnictwa ksiąg kościelnych zawsze stara się uzyskać przywilej od odpowiednich władz duchownych: więc w roku 1506 od arcybiskupa Andrzeja Boryszewskiego, który pod karą ekskomuniki i 3 grzywien nakazuje klerowi swej diecezji zaopatrywać się tylko w te mszały, które przez doktora dekretów Klemensa z Piotrkowa secundum usum ecclesiae Gnesnensis correcta sunt et castigaia et apud Iohannem Haller Cracoviae cum capituli consensu impressa, więc w roku 1508 podobny przywilej otrzymuje od biskupa krakowskiego Jana Konarskiego na brewjarz, a w roku następnym na Mszał krakowski.

W ten sposób zmuszało się społeczeństwo do zaopatrywania się w książki drukowane w kraju, a zarazem popierało polski przemysł drukarski i wydawniczy. Dzięki przywilejowi królewskiemu z roku 1505 udało się Hallerowej oficynie zdobyć silną podstawę w polskiem społeczeństwie, a gdy nabrało ono zaufania do książek, w tej drukarni krakowskiej wydawanych, wnet obok niej powstają inne stałe drukarnie. Praca Hallera około wzbudzenia ruchu drukarskiego w Polsce znalazła więc zrozumienie u króla Aleksandra czy jego doradców. Obok owego wielkiego przywileju uzyskał on w roku 1506 wolność od płacenia wszelkich podatków na tak długo, jak długo sztukę drukarską będzie w Polsce uprawiał. Zatwierdził je Hallerowi również następca Aleksandra, Zygmunt 1.

A przywileje te były rzeczywiście przestrzegane, bo kiedy w roku 1512 wrocławski księgarz i nakładca, Franciszek Klosz, stara się o przywilej na sprowadzanie obcych książek do Polski, to uzyskuje go, coprawda dzięki poparciu biskupa wrocławskiego Jana Tu-rzona, z wyraźnem jednak zastrzeżeniem: o ile się tych samych w Królestwie nie drukuje¹). Kiedy zaś w roku 1515 kupiec poznański Kasper Tylicz, zwany Krystkiem, drukuje zagranicą i sprowadza do Poznania brewjarz, przeznaczony dla duchowieństwa diecezji poznańskiej, to ówczesny biskup poznański, Jan Lubrański, nakazuje mu stosownie do przywileju wydać Hallerowi wszystkie egzemplarze po cenie rzeczywistych kosztów²).

Obok Hallera i po Hallerze także inni drukarze nakładcy otrzymywali przywileje królewskie, żaden z nich jednak nie zdołał już zdobyć tak ogólny charakter mającego jak hallerowski z roku 1505. Również kapitaliści tego rodzaju jak Decjusz, o ile podejmowali własnym sumptem pewne wydawnictwa, starali się zabezpieczyć sobie z nich dochód przywilejami. W roku 1518 bierze Decjusz w swe ręce wydawnictwo brewjarza diecezji gnieźnieńskiej, uzyskawszy poprzednio zezwolenie ze strony arcybiskupa Jana Łaskiego a następnie od króla przywilej na wyłączną sprzedaż książki przez lat cztery. Przywilej ten z 23 sierpnia 1518 roku opowiada, że druk brewjarza został już ukończony i pochłonął wiele pieniędzy³). Był nim brewjarz czyli wiatyk gnieźnieński z roku 1519, wydany przez Decjusza w Lionie, w drukarni Sacona⁴).

Wydawnictwo zresztą ksiąg kościelnych, mszałów czy bre-wjarzy, o ile się wydawca postarał o ochronny przywilej u władz kościelnych i świeckich, nie przedstawiało żadnego ryzyka, było jednem z najpewniejszych i najrentowniejszych przedsiębiorstw wydawniczych. Gorzej było z dziełami naukowemi, nawet historycznemu W roku 1519 podejmuje się Decjusz wydawnictwa bardzo kosztownego, bo zdobnego w różne ryciny, a mianowicie wydania Kroniki Macieja Miechowity, i otrzymuje przywilej na wyłączność druku i sprzedaży tego dzieła przez lat sześć⁵). Druk już w tym samym roku był ukończony, niestety z powodu przedstawienia

‘) Nr. 154.

*) Nr. 182.

³)    Nr. 210.

⁴)    Estreicher, Bibliografia polska t. VIII, p. 14. *) Nr. 216.

w niedość korzystnem świetle króla Aleksandra i niesumiennego postępowania panów litewskich z hanem Złotej Hordy Schach-Achmetem, król cofnął pozwolenie na sprzedaż kroniki. Strata Decjusza byłaby więc ogromna. Udało mu się jednak odpowiedni poszyt przerobić i przedrukować¹), a uzyskawszy w roku 1521 nowy przywilej²), oddał tak okaleczoną Kronikę Miechowity wykształconej publiczności.

Szczególniej wydawnictwa w języku polskim drukowane starano się zabezpieczyć przywilejami, były one bowiem kosztowniejsze od łacińskich, chociażby z tego względu, że trzeba było opłacać tłumacza. Więc w roku 1527 Wietor uzyskuje przywilej, że nikomu prócz niego przez lat 10 nie wolno drukować i sprzedawać Hor-tulusa polskiego, z łacińskiego języka na polski świeżo przełożonego, którego on non absque gravi impensa ingenioque właśnie wydrukował i różnemi rycinami ozdobił³). Tak samo Marek Szar-fenberg, kiedy w roku 1536 literaturze rodzimej przyswaja dzieło Jana Koppa p. t. Regimen saniiałis, które na podstawie wydań łacińskiego, niemieckiego i czeskiego drukuje po polsku w Pradze p. t. Gruntowny regiment i dedykuje Zygmuntowi I, otrzymuje przywilej na prawo wyłącznej sprzedaży tego dzieła przez lat 6⁴), a Florjanowa Unglerowa na wydrukowany przez siebie w języku polskim Zielnik Piotra Krescentyna cum pul-cherrimis imaginibus et picturis uzyskuje podobny przywilej na lat 8⁵), Maciej Szarfenberg zaś w tym samym roku na polskie wydanie Hortulusa nawet na lat 10 ⁶). A cóż dopiero mówić o tak kosztownych wydawnictwach, jakiemi są wydawnictwa kartograficzne. W roku 1526 Florjan Ungler wydaje duas tabulas cosmo-graphicae particulares, z których jedna przedstawiała nonnulla loca regni Poloniae et etiam Hungariaeac Vallachiae, Turciae, Tartariae et Masoviae, druga zaś wyobrażała ducatus Prussiae, Pomeraniae, Samogitiae et magnum ducatum Lithuaniae, obydwie w opracowaniu kantora katedralnego i królewskiego sekretarza, Bernarda

*) Hirschberg Aleksander. O życiu i pismach Justa Ludwika Decjusza, Lwów, 1874, p. 22.

²)    Nr. 227.

³)    Nr. 289.

⁴)    Nr. 374.

‘) Nr. 390.

«) Nr. 391.

Wapowskiego. Zamierzał nadto wydać układu tego samego autora universalem tabulam seu mappam totum regnum et Masoviam et pleraque alia loca complectentem. Zupełnie też zrozumiałą jest rzeczą, że przez lat 10 pod karą konfiskaty i 100 grzywien nie wolno było nikomu podobnych map reprodukować w kraju ani sprzedawać przywiezionych z zagranicy¹). Pomimo przywileju wydawnictwo, zdaje się, nie bardzo się opłaciło, skoro przez długie lata nie słychać u nas o kartograficznych wydawnictwach¹).

Przywileje tego rodzaju, jak się mówiło, były niezbędne ze względu na poparcie rozwijającego się polskiego drukarstwa, a zarazem dla zabezpieczenia praw poszczególnych wydawców. Nie mogło się jednak przytem obejść bez krzywdy drugiego, a co za tern idzie — bez niezadowolenia ze strony tych, którym uprzywilejowanie innych przynosiło szkodę. Nie mogło się też z tego powodu obejść bez walk, sporów i procesów między interesowanymi.

Najpierw więc wystąpiono przeciwko przywilejowi Hallera, którego treść była tego rodzaju, że na podstawie niego mógł się uważać za samowładnego niemal pana w świecie wydawniczym i księgarskim. Spór toczył się, jakeśmy widzieli, między Hallerem z jednej a Markiem Szarfenbergiem, Melchjorem Frankiem i Janem Bajerem z drugiej strony o prawo druku i przedruku i skończył się za pośrednictwem rajców Jana Kiślinga, Jana Bonera i Jobsta Glacza znaną nam już ugodą z roku 1517, w której obydwie strony poczyniły ustępstwa. Według tej Concordia librariorum książkę, wydaną przez innego, można było dopiero po latach dwóch przedrukować ²).

Do przywilejów wydawniczych, naruszających stan posiadania innych księgarzy i drukarzy, zaliczyć należy przedewszystkiem przywileje na wyłączne prawo druku i sprzedawania kalendarzy, bo dostarczały one ogromnych korzyści, skoro rok rocznie w wielkiej ilości się rozchodziły.

Kalendarze krakowskie zwłaszcza (Iudicia Cracoviensia) cieszyły się szczególniejszą sławą nietylko w Polsce, ale w całej

0 Nr. 287.

Europie. Przed wprowadzeniem u nas sztuki drukarskiej rozchodziły się one w formie rękopisów; pierwszy drukowany pochodzi z roku 1474. Obok kalendarzy krakowskich z XV wieku dochowało się w naszych bibljotekach jeszcze kilkanaście innych, z których jedne nie podają miejsca druku, inne wymieniają Lipsk lub nawet Rzym. Znane są także nazwiska autorów kalendarzy. Więc Marek Schinagel z Choszowa, autor prognostyków na lata 1491 i 1493, Jan z Krakowa, drukujący w Lipsku swoje Iudicia (1492, 1503). Władysław z Krakowa, głoszący w Rzymie sławę czy niesławę krakowskiej astrologji (1493, 1498), Ron de r-nacker Jakób, doktór medycyny i mistrz nauk wyzwolonych (1498, 1499), dalej astrolog uniwersytetu Michał z Wrocławia, Kasper Braune, następnie znany encyklopedysta krakowski Jan z Głogowa, drukujący przeważnie w Lipsku, czasem tylko w hallerowskiej drukarni (1504), później spotykamy jakiegoś Stanisława z Krakowa, produkującego się ze swemi Efemerydami i Almanachami, i Jakóba z Iłży. Najwięcej jednak dochowało się kalendarzy, podpisanych przez Mikołaja z Toliszkowa (1509 do 1523), dalej astrologa Mikołaja z Szadka, którego jako autora kalendarzowego spotykamy poraź pierwszy w roku 1519, a poraź ostatni w roku 1532, obok niego zaś działają także inni, jak Jan z Płońska i znany profesor medycyny dr. Wojciech Krajna (1524); w późniejszych jeszcze czasach spotyka się nazwiska Adama Tuszyńskiego z Tarnowa, Michała z Wiślicy, Andrzej wic i innych astrologów. Kalendarze te noszą różne nazwy, więc Almanach, Calendarium, Ephemerides, Prognosticon, a najczęściej: ludicium Cracoviense.

Kobylina, Piotra z Proboszczo-

Szczególną wziętością cieszyły się kalendarze, których autorami byli profesorowie astronomji i astrologji, uważano je bowiem niejako za urzędowe enuncjacje uniwersytetu, jego powaga pokrywała komiczne zwykle przepowiednie o tem, co się stanie w roku kalendarzowym w różnych krajach i miastach, jakie losy czekają narody i na czele ówczesnego życia politycznego stojące jednostki. Kalendarze te szły zagranicę — ad remotissimas nationes, szczególniej zaś rozchodziły się po różnych stronach Niemiec, gdzie była głośną sława krakowskiej uczelni, boć bardzo poczytna Kronika Hartmana Schedla, wydana w Norymberdze z końcem XV wieku, opowiada o niej, że jest to „wielka sławna Akademja, która szczyci się

wielu sławnymi i uczonymi mężami, gdzie dużo się uczy nauk wyzwolonych: wymowy, poezji, filozofji i fizyki. Najwięcej jednak kwitnie tu nauka astronomji, i w całych Niemczech, jak to z ust wielu ludzi szłyszałem, sławniejszej nauki astronomji nie znajdzie“.

Uniwersytet nasz już w wieku XV posiadał dwie katedry astronomji. Jedną, matematyczno-astronomiczną, fundował profesor Stobner, a profesor jej od roku 1475 obowiązanym był obok wykładów z zakresu astronomji rok rocznie przygotowywać: Almanach, druga była właściwie astrologiczną, założył ją zaś Marcin Król z Przemyśla, autor kalendarza z roku 1451. Ustawa z roku 1475 nakazuje profesorowi astrologji poza obowiązkowemi wykładami przedkładać corocznie do aprobaty uniwersytetu : Iudicium. Na tych dwu więc profesorach, zwłaszcza zaś na profesorze astrologji, spoczywał obowiązek wygotowywania corocznych kalendarzy, które taką sławę sobie zdobyły zagranicą. Wiedział o tem uniwersytet, a szczególniej jego wydział filozoficzny, który w roku 1524 z dumą podnosi, że sława astrologji krakowskiej u najdalszych narodów jest znana i szanowana. Ale liche uposażenie katedry było powodem, że nadawano ją często nie astrologowi z zawodu, a choćby był nim nawet astrolog, to i on katedrę tę uważał za przejściową, siedział na niej, póki coś lepszego mu się nie trafiło. Ponieważ zaś taki profesor „astrolog“ z urzędu sporządzał kalendarze, łatwo przeto zrozumieć, jakie bajdy nieraz pisał i jak sława uniwersytetu na tem cierpiała. Rozumiał znaczenie tej katedry dla sławy naszej szkoły Maciej z Miechowa, profesor medycyny i historyk a zarazem astrolog i przeto uposaża katedrę astrologji, fundowaną niegdyś przez Marcina Króla, z tym jednak warunkiem, że odtąd na nią nie starszeństwo wieku będzie polecało, ale rzeczywista nauka i astrologiczna wiedza. Obowiązanym był zato profesor co roku wygotować wielkie Iudicium dla uniwersytetu i dla magistratu krakowskiego, a prócz tego mniejszy kalendarz czyli skrót wielkiego, który otrzymywali drukarze i drukowali dla użytku powszechnego¹).

Każdy drukarz krakowski i każdy księgarz miał z kalendarza uniwersyteckiego dochód. Wszystkich pokolei lub nawet równocześnie widzimy drukarzami względnie nakładcami tego rentownego wydawnictwa. Nagle w roku 1525 uzyskuje przywilej na wyłączne

Codex diplomaticus Universitatis Cracoviensis t. IV, p. 92 n. Por. również Seruga Józef, Kalendarze krakowskie w XVI wieku.

prawo druku i sprzedaży krakowskiego kalendarza, niedawno jeszcze jako czeladnik pracujący u Unglera, Jan z Sącza. Przyszło do procesu, który skończył się polubownie: jak wiemy, Sandecki dopuścił innych drukarzy i księgarzy do udziału w zyskach, oddając im na sprzedaż pewną ilość egzemplarzy¹). Następnie jednak wskutek zakulisowych intryg Wietora, jak niemniej swej własnej winy, utracił ten tak cenny przywilej.

Doświadczenie uczynione z Janem z Sącza wnet poszło w zapomnienie. W roku 1537 dzięki protekcji królowej Bony uzyskuje znowu Maciej Szarfenberg przywilej na dożywotnie prawo drukowania i sprzedawania Iudicia astrologica cum minutionibus, quae a singulis magistris gymnasii Cracoviensis conficiuntur²). Otrzymał więc niejako monopol na druk wszelkich krakowskich kalendarzy. O przywileju tym dopiero w roku następnym dowiedziano się w Krakowie, kiedy Wietor wydał kalendarz na rok 1539. Szarfenberg Maciej przeciwko temu zaprotestował i oskarżył Wietora przed radą, która, opierając się na tenorze Maciejowego przywileju, zabroniła Wietorowi sprzedaży wydrukowanych przez niego Iudicia. Proces poszedł przed króla, który ze względu, że Wietor wydrukował kalendarz, nie wiedząc o przywileju Szarfenberga, rozstrzygnął spór w ten sposób, że kalendarzami, wydrukowanemi przez Wietora, i pieniędzmi, za sprzedane już otrzymanemi, mają się obydwaj przeciwnicy podzielić. Wietor złożył więc przysięgę na rodzaj i liczbę wybitych przez siebie kalendarzy, które miały iść do wspólnego podziału. Wykaz kalendarzy wygląda jak następuje:

Ad Iudicia parva latina papiri rise 4;

Ad Minułiones parvas latinas rise 4;

Ad Iudicia parva polonica rise 2;

Ad Minułiones parvas polonicas rise 2;

Ad Minułiones longas latinas rise 4;

Ad Minułiones longas polonicas rise 3 ;

Wreszcie wspomina o 1 ryzie w języku niemieckim, której nie wlicza do rachunku, quia nihil continet privilegium pro germanica lingua. Z zestawienia tych kalendarzy widzimy, że najwięcej drukowano ich po łacinie, bo te tylko docierały ad remotissimas na-tiones, o połowę mniej polskich, a ledwie V₄ niemieckich.

*) Nr. 274. ») Nr. 391.

Ze złożeniem przez Wietora przysięgi na ilość posiadanych przez siebie kalendarzy sprawa się jeszcze nie skończyła. Wietor nietylko nie wydaje należnej połowy Maciejowi, obliczonej na 10000 egzemplarzy wartości 100 złp., ale nawet dalej prowadzi handel kalendarzami, jak tego dowodzą w dalszym toku procesu świadkowie, a oprócz tego znaczniejszą ich ilość oddać miał do księgarni Marka Szarfenberga. Marek jednak, wezwany przed sąd, zaprzecza temu twierdzeniu, powiadając, że żadnego egzemplarza od Wietora nie otrzymał, ani nie sprzedał, a gdy mu Maciej na słowo wierzyć nie chce, każe mu rada swoje zeznanie zaprzysiąc. Marek apeluje do króla, który jednak zatwierdził wyrok rady. Długo się przecież ociąga ze złożeniem przysięgi; nie zjawia się więc na terminie sam, lecz syn Walenty wymawia ojca chorobą, to znów żona Agnieszka w imieniu męża ściera się w sądzie z Heleną Szarfenbergową, zastępującą również nieobecnego męża Macieja; gdy jednak na nic nie zdały się odraczania, w dziesięć miesięcy od rozpoczęcia procesu, dnia 18 września 1539 roku, złożył Marek żądaną przysięgę, a również i Wietor zapłacił Maciejowi kwotę, jaka na niego stosownie do wyroku rady i króla przypadała³).

Proces ten, prowadzony przed sądem wójtowskim, ławniczym, radzieckim i królewskim, wykazał dobitnie, jakiego zamieszania mogą być przyczyną przywileje królewskie, wydane na korzyść jednych, a tern samem na niekorzyść drugich księgarzy. Jeszcze się nie ukończył, kiedy przyszło do ciekawego faktu. Niewątpliwie pod presją królewską wszyscy drukarze i księgarze zrzekają się posiadanych przez siebie jakichkolwiek przywilejów wydawniczych i dnia 10 kwietnia 1539 roku wydaje król dekret, na mocy którego każdy z nich uzyskiwał wolność druku i sprzedaży jakichkolwiek książek. Dekret wymienia nazwiska drukarzy i księgarzy, którzy się zrzekli swych przywilejów. Widzimy wśród nich: Hieronima Wietora, Macieja Szarfenberga, Marka Szarfenberga, Michała Wechtera i Jana Butnera, właściciela księgarni hallerowskiej. Brakuje nazwiska Heleny Unglerowej⁴). Tak więc wojna kalendarzowa między Wietorem, Maciejem i Markiem Szarfenbergami, do której wmieszać się mieli także Wechter i Butner, zakończyła się zniesieniem wszelkich przywilejów, zaprowadzeniem absolutnej wolności druku w znaczeniu przemysłowem, cenzura bowiem kościelna w dalszym ciągu obowiązywała. Konkurencja więc obecnie nie znała żadnych przeszkód.

Przywilejem Macieja Szarfenberga z roku 1537 najbardziej dotkniętym w swoich prawach powinien się uważać uniwersytet, względnie profesor astrologji, bo przywilej zgóry naznaczał mu wydawcę, podczas gdy dotąd uniwersytecki astrolog ze wszystkimi drukarzami się porozumiewał, a nawet wszystkim równocześnie oddawał rękopisy do druku. Wolność zaś druku, zaprowadzona w roku 1539, jakby upoważniła drukarzy i wydawców do drukowania nietylko Iudicia astrologa czy astronoma krakowskiego uniwersytetu, ale każdego, kto taki kalendarz przygotuje. Wychodziło to na szkodę urzędowych astrologów, niemało zresztą oni sami byli temu winni. Ponieważ mianowicie ustawa uniwersytecka i przepisy fundacyjne nakazywały profesorowi, zanimby oddał rękopis do druku, uzyskać poprzednio aprobatę ze strony fakultetu i uniwersytetu, przeto drukarnie, nie mogąc się doczekać dostarczenia urzędowego kalendarza, zwracały się do nieutytułowanych astrologów i astronomów, a otrzymawszy od nich Iudicia, drukowali je natychmiast, zaspakajając w ten sposób głód ciekawej publiczności, na niekorzyść uniwersyteckiego astrologa.

W roku 1542 Hieronim Wietor wydał Iudicium, ułożone przez Wojciecha de Buk, bakałarza in artibus, zanim ukazał się kalendarz urzędowego astrologa Andrzeja z Kobylina, wskutek czego profesor ten pociągnął winowajców przed sąd rektorski, a gdy się nie zjawili, popadli w ekskomunikę, z której bakałarz zdołał się dopiero uwolnić przyrzeczeniem, że odtąd nie będzie drukował kalendarzy bez specjalnego pozwolenia rektora, Wietora natomiast sąd miejski uwolnił od wszelkich zarzutów¹). W roku 1549 zdarzył się taki sam wypadek. Unglerowa wydrukowała kalendarz jakiegoś mistrza przed kalendarzem urzędowym. Astrolog uniwersytecki, Piotr z Proboszczowie, nie pociągnął wprawdzie Unglerowej do odpowiedzialności przed sądem rektorskim, ale ukarał ją w ten sposób, że rozdając rękopisy swego Iudicium krakowskim drukarzom, Unglerową pominął. Unglerowa z tego powodu wystąpiła ze skargą na niego przed sądem rektorskim, astrolog zaś przyznał wprawdzie słuszność skardze, zaznaczył jednak, że drukarnię Unglerowej pominął rozmyślnie za to, że wbrew dawnej ordynacji

•) Nr. 489, 491, 493, 494.

wydrukowała kalendarz innego mistrza, co uważa za obelgę, wyrządzoną sobie i wszystkim doktorom krakowskiego studjum. Nie dostarczył jej swego Iudicium za karę i na przyszłość także nie dostarczy. Po przesłuchaniu obydwu stron rektor wydał wyrok, że żadnemu z drukarzy krakowskich nie wolno samowolnie drukować kalendarza w opracowaniu jakiegokolwiek mistrza przed wydaniem i opublikowaniem kalendarza astrologa krakowskiego, obowiązanym jest jednak astrolog oddać drukarzom już przejrzany i poprawiony rękopis z zastrzeżeniem należnego honorarjum najpóźniej do dnia Podniesienia św. Krzyża. Ale i po wydrukowaniu Iudicium astrologa uniwersyteckiego żaden z typografów dopóty nie może publikować kalendarzy innych mistrzów, dopóki nie zostaną one oddane do rewizji rektorowi, względnie temu ze starszych astrologów, któremu rektor ten obowiązek powierzy. Gdyby zaś astrolog okazał się w przygotowaniu kalendarza niedbałym i opieszałym, należy go pozwać przed sąd rektorski, a rektor wraz z senatem zarządzą, jak mają drukarze w takim wypadku postępować na przyszłość. Dekret rektorski odczytanym został w obecności Heleny Unglerowej, Barbary Wietorowej i Hieronima Szarfenberga.

Tak więc oficjalny kalendarz uniwersytetu otrzymywali wszyscy drukarze krakowscy, jak zaś wyglądała umowa między nimi samymi, czy drukowali je naprzemian i dochody swego roku otrzymywał odpowiedni drukarz, czy też dzielili między siebie zarówno koszta druku, honorarjum jak i wybite egzemplarze do równej części, nie mamy danych źródłowych. Sądzimy, że postępowano w tym wypadku podobnie jak przy druku szematyzmów kościelnych.

Rubricellae czyli szematyzmy danej diecezji drukowało się corocznie i przeto o uzyskanie przywileju na ich druk również zabiegali poszczególni drukarze; dawały one przecież stały i pewny dochód, bo tyle co najmniej egzemplarzy musiało się sprzedać, ile parafij i klasztorów liczyła owa diecezja. Obok szematyzmów krakowskich drukowano w Krakowie także szematyzmy diecezji jagierskiej na Węgrzech, poznańskiej, gnieźnieńskiej, najpierw w drukarni Hallera^ następnie u Unglera, wreszcie, chociaż rzadko, u Wietora. W roku 1538 drukarzami szematyzmu spotykamy Unglerową i Wietora, w następnym zaś roku dowiadujemy się, że koszta druku i należnego honorarjum pokrył Marek Szarfenberg. Ponieważ poprzednio naj-

‘) Nr. 544, 550.

częściej drukuje się szematyzm w drukarni Unglera, przeto musiał on mieć na to jakiś przywilej ze strony władz kościelnych. Po śmierci jednak tego drukarza wszyscy księgarze krakowscy, zatem Marek Szarfenberg, Michał Wechter i Jan Butner, a nadto Hieronim Wietor, wystąpili do walki z Unglerową o przywilej na druk szematyzmu, podobnie jak równocześnie prowadzili proces przeciw Maciejowi Szarfenbergowi o jego przywilej kalendarzowy. Była to więc prawdziwa wojna, wypowiedziana przywilejom. Proces toczył się przed sądem rektorskim, zakończył się zaś wyrokiem, że Florja-nowa może w swej drukarni na rok przyszły połowę szematyzmów własnym kosztem wydrukować, względnie ułożyć się co do tego z bibljopolami. Drugą połowę ma drukować Wietorx). Między Unglerową jednak a Wietorem przyszło do jakiejś osobnej ugody, skoro aż do roku 1546 drukuje się szematyzmy u Wietora, następnie zaś od śmierci tego drukarza w oficynie Unglerowej (1547 do 1550). W roku 1549 przyszło znowu do procesu między wdową po Wie-torze a Unglerową, który zakończył się układem tego rodzaju, że odtąd miały się drukować szematyzmy naprzemian : jednego roku w drukarni Unglerowej, drugiego u Wietorowej²). Wnet jednak, bo w roku 1551, Unglerową umiera i druga strona staje się panią położenia. Wraz z ręką Wietorowej i prawa jej przejął Łazarz i jego drukarnia.

Jeżeli przywileje w sprawie wydawania kalendarzy czy nawet szematyzmów kościelnych doprowadziły do wielkiej wojny w świecie księgarskim i drukarskim, zakończonej zniesieniem wszystkich przywilejów i zaprowadzeniem wolności druku, to przecież wnet się pokazało, że bezwzględne utrzymanie tej wolności jest niemożliwe wobec nieuczciwej konkurencji, nie cofającej się nawet przed kradzieżą rękopisów.

moc prawa obowią-

mu

Z pośród podręczników, odnoszących się do prawa niemieckiego w Polsce, największą powagą cieszyło się dzieło sekretarza miejskiego, mistrza nauk wyzwolonych, Mikołaja Jaskiera, obejmujące tłumaczenie łacińskie prawa prowincjalnego niemieckiego czyli Zwierciadło saskie i zarazem miejskiego prawa magdeburskiego, zwanego Weichbild. Komisja, złożona z fachowców, uznała tłumaczenie to za tak dobre, że król nadał

*) Nr. 456. J) Nr. 544.

żującego w Polsce. Wydał je Jaskier własnym kosztem u Wietora w roky 1535 i otrzymał odpowiedni przywilej od króla na wyłączne prawo druku i sprzedaży tego dzieła¹). Nie zrobił jednak interesu Jaskier na tej pracy, dzieło nie doczekało się za jego życia powtórnego wydania, może nawet poniósł na tem przedsięwzięciu pewną stratę, zwłaszcza że, jak proces wykazał, Wietor kazał wybić większą ilość egzemplarzy, które, zataiwszy przed właścicielem, na własną rękę sprzedawał.

Praca Jaskiera miała walor kodeksu prawa niemieckiego w Polsce, wnet jednak została zepchniętą przez praktyczniejsze podręczniki Bartłomieja Groickiego, przedewszystkiem zaś Jana Jelonka (Cervus) Tucliolczyka, który przygotował już dawniej podręcznik p. t. Farrago acłionum civilium, wydany w roku 1531 przez Unglera. W roku 1534 ten sam drukarz wydał również tego samego autora rzecz p. t. Epitome pontificii iuris de cognationibus, a następnie w roku 1535 poraź wtóry opublikował Farrago. Podręcznik był rozchwytywany i dlatego też w roku 1539, a zatem już po śmierci Unglera, Maciej Szarfenberg, korzystając z ogłoszonej właśnie wolności druku jakichkolwiek dzieł, przedrukował samowolnie: Farrago actionum civilium. Item libellus de cognationibus. Oburzyła się tem wdowa po Unglerze, oburzył również i autor. Przygotował więc nowe, poprawne wydanie swego podręcznika i w następnym roku (1540) opuszcza drukarnię Heleny Unglerowej: Farraginis actionum iuris civilis et provincialis saxonici municipa-lisque Maydeburgensis libri septem per Ioannem Cervum Thucho-liensem collecti et revisi. Wydanie to dedykuje autor „senatowi i ludowi lwowskiemu“²), bo we Lwowie od roku 1534 przez lat pięć przebywał jako kierownik tamtejszej szkoły metropolitalnej i miejskiej, a miasto wszelkiemi siłami starało się u siebie popularnego prawnika i dzielnego magistra zatrzymać. W dedykacji tej zaś Tucholczyk przedstawia dotychczasową historję swego dzieła. Więc, że pierwsze wydanie jego w wielkiej ilości egzemplarzy opublikował Florjan Ungler, z pochodzenia Bawar, vir ob morum non vulgarem comitatem bonarumque artium puritiam sempiterna memoria dignus, chociaż ostrzegał autor wydawcę przed stratami, znał bowiem małą wartość swej książki. Sed invulgatus malus liber okazała się

*) Nr. 363, 364.

²) Estreicher, Bibliografia polska t. XIV, p. 125—129.

książka bardzo potrzebną, bo w ciągu pół roku nakład się wyczerpał i Ungler zwracał się do Jelonka, by nowy przygotował. Nie mógł jednak tego uczynić z powodu przeniesienia się do Lwowa, a wtedy drukarz na własną rękę miał przystąpić do pewnych uzupełnień i wydał znowu książkę, tytuł nieco zmieniwszy i zaznaczywszy, że „dzieło przez autora zostało pomnożone i poprawione“. Tę to właśnie książkę famelicus typographus Szarfenberg na szkodę Unglerowej poraź trzeci wydrukował (1539). Wydanie jednak Szar-fenberga wnet stało się bezprzedmiotowem wobec nowego, rzeczywiście przez Jelonka poprawionego, uzupełnionego i przerobionego w roku 1540. Rozeszło się szybko, Unglerowa przygotowywała nowe na rok 1542. Tymczasem Maciej Szarfenberg zdołał w jakiś sposób wykraść rękopis z drukarni wdowy po Unglerze i zamierzał wydrukować go jak najśpieszniej, w ten sposób, aby ukazał się równocześnie, jeżeli nie wcześniej aniżeli Unglerowej. Przyszło więc do procesu. Unglerowa wytoczyła Szarfenbergowi proces o kradzież rękopisu, nabytego przez nią za wielkie pieniądze od autora, przedstawiając w swej skardze, że w razie wydrukowania podręcznika przez Szarfenberga zostanie wprost zrujnowaną.

Przed sądem w imieniu nieobecnego Macieja żona jego, Helena, zasłaniała się owym dekretem królewskim z roku 1539, wprowadzającym wolność druku, na podstawie niego bowiem przysługiwało prawo nietylko jej mężowi, ale każdemu drukarzowi, drukować każde dzieło bez jakiejkolwiek przeszkody. Florjanowa nie występuje przeciwko dekretowi królewskiemu, zaznacza przecież, że między drukarzami i księgarzami, których ów dekret wymienia, niema umieszczonego jej nazwiska, uważa zresztą, że chyba nie było wolą króla, aby ktoś, potajemnie wykradłszy rękopis dzieła jeszcze niewydanego, przedrukowywał je, nie czekając choćby na częściową sprzedaż nakładu. Rada odesłała sprawę do króla, żeby on sam rozstrzygnął tenor swego dekretu, czy wolno przedrukowywać dzieło wydrukowane, chociaż jeszcze nie opublikowane, czy nie. Jak wyglądał wyrok królewski, nie wiemy, w każdym razie wydanie konkurencyjne Farrago acłionum zostało Maciejowi uniemożliwionem, albowiem Unglerowa sądownie zaaresztowała ów wykradziony sobie rękopis, który aż do rozstrzygnięcia sprawy złożono na ratuszu, a tymczasem Farrago Unglerowej mógł się bez żadnej konkurencji rozchodzić¹).

*) Nr. 487.

W listopadzie tego roku Szarfenbergowa wystąpiła przed sądem wójtowskim ze skargą przeciw Florjanowej o 8 złp. szkody, jaką poniosła drukarnia jej męża, bo wskutek zaaresztowania rękopisu przez wójta nie mogła być czynną przez dwa tygodnie. Ponieważ jednak aresztu dokonano z urzędu, przeto Szarfenbergową oddalił sąd ze skargą ¹).

Uwaga Unglerowej o jej stosunku do dekretu królewskiego z roku 1539, że mianowicie nie wymienia jej nazwiska, a tern samem do niej się nie odnosi, była zapewne słuszną, a przecież w procesie, jaki prowadziła rok przedtem, poddała się jego powadze. Poszło o Psałterz polski czyli Zołtarz Dawidów przez mistrza Walentego Wróbla z Poznania na rzecz polską wyłożony. W roku 1539 wydrukowała go Unglerowa, w roku zaś następnym ukazują się konkurencyjne wydania tej samej książki w drukarniach Szarfenberga i Wietora, mimo, że na skargę, już poprzednio przeciw nim przez Unglerową wytoczoną, upominali ich biskup i rektor uniwersytetu, aby się tego nie ważyli czynić. Rozpoczął się proces, który trwał od czerwca 1540 do maja 1541 roku, najpierw przed sądem rektorskim, następnie przed sądami miejskiemi. Florjanowa oceniła stratę swą na 500 zip. Oskarżeni zasłaniali się dekretem królewskim z roku 1539, znoszącym wszelkie przywileje drukarzy i księgarzy krakowskich; ponieważ zaś Unglerowa popełniła błąd, przyznając, że sama również, podobnie jak inni księgarze i drukarze, zrzekła się naówczas swoich przywilejów, przeto rada musiała uznać rację Macieja Szarfenberga i Wietora, jakkolwiek widząc karygodność brutalnej konkurencji możnych drukarzy ze słabą wdową po Unglerze, wolałaby zainicjować jakąś dobrowolną, przyjacielską ugodę między stronami²). Czy w roku 1539 Unglerowa rzeczywiście zrzekła się również swoich przywilejów, a w dekrecie królewskim tylko przez pomyłkę jej nazwiska zabrakło ? Trudno wiedzieć.

Tak więc owa wolność druku, zainicjowana dekretem z roku 1539, zaczęła się brudną walką współzawodników, nie cofającą się nawet przed kradzieżą rękopisów lub wydrukowanych już arkuszy, aby przez wydrukowanie tego samego dzieła i sprzedawanie go taniej choćby o cenę honorarjum autorskiego, jakie prawowity nabywca

') Nr. 490.

²) Nr. 460, 472.

pracy musiał zapłacić, zrujnować swego przeciwnika. Podobna wolność druku sprowadzićby musiała upadek całego przemysłu drukarskiego, skoro nikt nie odważyłby się łożyć znaczniejszych sum na kupno pracy od autora z obawy przed wielkiemi stratami, w razie natychmiastowego bezkarnego przedruku tego dzieła przez innego przedsiębiorcę. Musiały więc wrócić dawne przywileje, rozumniejsze jednak aniżeli poprzednio. O przywilejach na druk kalendarzy już się nie słyszy, natomiast wydawnictwa kosztowne, poraź pierwszy się ukazujące, obwarowuje się przywilejami, tak, aby wydawcy wróciły się włożone w nie kapitały. Wolność druku w ten sposób pojęta, jak ją pojmował Wietor a przedewszystkiem Maciej Szarfenberg, nie mogła się utrzymać, przywileje również w następnych wiekach bronią praw, nabytych przez nakładców.

Polska książka w zagranicznych oficynach.

Doświadczenia Hozjusza z krakowskimi drukarzami. — Druki polskie w Moguncji i Sztrasburgu. — Kolonja. — Stosunki z Frankfurtem nad Menem. — Drukarze norymberscy. — Sławne drukarnie w Bazylei. — Paryż i Lion. — Antwerpja. —

Wenecja.

Chociaż Polska w wieku XVI posiadała wiele drukarń, przecież również zagraniczne oficyny bardzo znaczną ilość dzieł polskich publikują. Przedewszystkiem wchodziły tu w grę takie książki, które miały charakter uniwersalny, interesowały nietylko polskiego, ale i zagranicznego czytelnika, następnie dzieła różnowierców, których wydrukowanie w kraju napotykało na trudności, wreszcie już wówczas obce drukarnie były tańszemi od naszych. Zwłaszcza, jeżeli autor pragnął w obcym języku wydrukować swą książkę, zagranicę musiał się z nią udawać. Kiedy w roku 1552 Stanisław Hozjusz chce swą Confessio, drukującą się w języku łacińskim u Mikołaja Szarfenberga, także po niemiecku opublikować, nie może dojść do porozumienia z krakowskimi drukarzami. Zarówno bowiem Szarfenberg jak Łazarz wymawiali się, że niemieckich książek nie drukują; wprawdzie godzą się podjąć wydawnictwa, pod bardzo ciężkiemi jednak warunkami. Nietylko bowiem Hozjusz miał ponieść wszystkie koszta druku, lecz także ¹/₆ całego nakładu miała się stać własnością drukarza. Na takie warunki — rzecz naturalna — Hozjusz się nie zgodził, próbował szczęścia z wrocławskimi drukarzami, a gdy i tutaj napotkał na trudności, zwrócił się do

katolickiego Ingolstadtu i tam dopiero w roku 1560 ukazało się niemieckie tłumaczenie Konfesji¹). Wnet również z drukiem następnych wydań łacińskiego tekstu tego dzieła przeniósł się zagranicę. W roku bowiem 1555, kiedy Hozjusz zwrócił się do Szar-fenberga o wydrukowanie drugiego wydania Confessio, drukarz zażądał 1 złp. od każdego egzemplarza w razie bicia dzieła w 500 egzemplarzach, a po 24 — 26 groszy, gdyby dzieło było bitem w 2000—3000 egzemplarzy. Do ugody nie doszło, odtąd wszystkie dzieła Hozjusza drukują się poza Krakowem, więc w Moguncji, Lionie, Antwerpji, Lowanjum, Dylindze, Kolonji, Paryżu, Wiedniu, Rzymie, w Litomyślu nawet. Jedno i to samo dzieło, a szczególniej Konfesję równocześnie nieraz drukują różne drukarnie, pojawiają się coraz to nowe edycje poszczególnych dzieł lub nawet Opera omnia, drukują się nietylko po łacinie, lecz także w języku niemieckim, francuskim, holenderskim i czeskim, Kraków jednak nie bierze w tern żadnego udziału. Nie zdawał sobie sprawy Szar-fenberg, że lekkomyślnie wypuszcza z rąk swoich majątek, kiedy stawiał zbyt wygórowane żądania Hozjuszowi. Obcy drukarze robili znakomite interesy na cieszących się ogromną poczytnością dziełach polskiego biskupa.

W najrozmaitszych drukarniach zagranicznych i w najrozmaitszych większych i mniejszych miastach ukazywały się dzieła polskich autorów. Zwrócimy uwagę tylko na najważniejsze.

Oficyny drukarskie w Moguncji, matce sztuki drukarskiej, dostarczały Polsce przedewszystkiem ksiąg kościelnych. W drukarni bowiem Piotra Schöffera w latach 1484, 1487, 1508 ukazuje się Missale Cracoviense, a obok niego także mszały dla diecezyj gnieźnieńskiej (1492) i wrocławskiej (1499). Jeszcze w roku 1555 u Franciszka Behema bibljopola poznański, Jan Patruus, wydaje Mszał gnieźnieński²). Oficyna drukarska Behema, przybyłego z Miśni do Moguncji, nie była wielką, ale bardzo solidną. Aż do początku wojny trzydziestoletniej drukuje przeważnie książki kościelne i teologiczne. Także polskich pisarzy teologicznych dzieła tu spotykamy. Więc łacińskie tłumaczenie mów Jana Chryzostoma z greckiego oryginału, dokonane przez Marcina Kromera (1550) i tegoż Kromera w tym samym roku Oratio in synodo Cracoviensi nuper habita tu

‘) Estreicher, Bibliografia polska, t. XVIII, p. 282. ł) Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 152.

się ukazują, widzimy tu mowę pogrzebową Samuela Maciejowskiego na cześć Zygmunta Starego, przedewszystkiem zaś Confessio Ho-zjusza, wydaną nakładem wspomnianego już księgarza poznańskiego, Patruusa¹). Na tutejsze studjum jezuickie przybywali również Polacy i uzyskiwali w niem tytuły naukowe, publikując w mogunckich drukarniach swoje disputationes²).

Nie mniejsze znaczenie początkowo miał Sztrasburg, najstarsza po Moguncji siedziba sztuki drukarskiej. Jednym z najwybitniejszych drukarzy sztrasburskich był Jan Knobloch, w którego warsztacie wychodzą rzeczy krakowskich lub z Krakowem złączonych pisarzy, jak Korwina Hortulus elegantiarum, dzieła Jana Głogowczyka i Michała z Wrocławia. Tu się również ukazują dwa mszały polskie: jeden dla diecezji warmińskiej w roku 1497 w drukarni Fryderyka Bumbacha, drugi krakowski, w roku 1510, nakładem krakowskiego bibljopoli Mikołaja Szykwika, u Knoblocha. W późniejszych czasach wprawdzie stosunkowo niewielu polskich autorów tu spotykamy, ale natomiast słynny pedagog i pisarz Jan Sturm wiele swych dzieł polskim magnatom dedykuje.

Dużo więcej polskich nazwisk wykazuje Kol on ja. Cieszą się więc powodzeniem, jak zresztą prawie w całej Europie zachodniej, i tutaj także dawne Sermones Mikołaja z Błonia i Jakóba z Paradyża De valore missarum. W czasach reformacji drukarz tutejszy Arnold Birckman pozostaje w stosunkach z kołami polskiemi, bo słynny reformator u niego zasięga wiadomości o Polaku Florjanie Suslidze, zbyt natarczywie garnącym się do sławniejszych osobistości ze świata różnowierczego³). Otóż w drukarni spadkobierców tego Arnolda drukuje się cały szereg dzieł polskich autorów w latach 1563 do 1595, jak Stanisława Orzechowskiego F idei catho-licae confessio i Pro dignitate sacerdotali oratio (1563), Kromera Polonia swe de origine et rebus gestis Polonorum (1589) etc. etc.⁴). Oficyna Arnolda Birckmana drukowała zarówno katolickie jak i heretyckie wydawnictwa, natomiast sławna drukarnia Materna Cholina, działająca od roku 1555, która w roku 1599 przeszła na jego zięcia Bernarda Woltera, Niderlandczyka z pochodzenia, była

9 Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 1330.

²) Ibidem, nr. 799, 1792.

') Wotschke, Briefwechsel der Schweizer mit den Polen, p. 23.

⁴) Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 234, 239, 347, 399, 496, 540, 612, 1666, 1811, 2673, 2853.

nawskroś katolicką, w niej też, od roku 1558 począwszy, ukazują się dzieła i broszury polemiczno-religijne polskich katolickich teologów, a zatem Stanisława Hozjusza, Wojciecha Nowopolczyka, Stanisława Orzechowskiego, Jana Gródeckiego, Andrzeja Patrycego Nidec-kiego, Jakóba Górskiego, Stanisława Sokołowskiego¹). Syn Materna, Goswinus, znanym był bliżej w Krakowie; w roku 1593 kapelusznik krakowski Jan Klemens mianuje go swoim pełnomocnikiem dla odebrania długu od jakiegoś Niemca²).

W następnym wieku księgarze kolońscy osiedlają się nawet w Krakowie. Więc w roku 1613 przybywa Burchard Kuik, największy księgarz krakowski z początku XVII wieku, przybywa Antoni Hierat, może wnuk tego samego nazwiska i imienia zmarłego w roku 1527 kolońskiego księgarza, o którym historycy księgarstwa niemieckiego podają, że w stosunkowo krótkim czasie wydał wiele cennych dzieł, wśród nich zaś potężne Volumina z dziedziny teologji³). Krakowski Hierat utrzymywał ścisłe stosunki z księgarzami kolońskimi i frankfurckimi. W późniejszych czasach na krakowskim rynku księgarskim znani byli księgarze kolońscy Piotr Henning i Jan Crit, od których towar sprowadzał księgarz i mieszczanin krakowski Jan Brawer z Amsterdamu⁴).

Frankfurt nad Menem już w wiekach średnich był jednem z głównych emporjów handlu w Europie. Na jarmarki frankfurckie zjeżdżali kupcy z Wenecji, Lionu, Paryża, Antwerpji, Amsterdamu i z wszystkich większych miast szwajcarskich i niemieckich. A kiedy sztuka drukarska się rozwinęła, księgarstwo zakwitło, to również drukarze i księgarze z różnych stron tutaj z towarem i po towar przybywają. Już około roku 1462 tu się zjawiają⁵). Na światowych targach frankfurckich nie brakowało także polskich kupców i bibljopolów. W roku 1551 w Frankfurcie, a następnie w Lipsku, Mikołaj Szarfen-berg czyni poszukiwania za książkami dla Hozjusza⁶), widzimy tu kalwińskich księgarzy z Polski Sebastjana Pecha i Krzysztofa Tre-

’) Wierzbowski, Bibliografia polska, nr. 178, 206, 219, 249, 250, 252, 270, 273, 292, 311, 315, 319, 321, 322, 331, 343, 350, 356, 372, 375, 383, 411, 431, 443, 444, 465, 473, 474, 490, 519, 1406, 1697, 2514, 2556, 2586, 2680.

*) Nr. 777.

³)    Kapp Friedrich, op. cit., p. 107.

⁴)    Tomkowicz, Przyczynki do historji kultury Krakowa, p. 276, 287, 294.

⁵)    Kapp, op. cit., p. 450.

•) Nr. 558.

cjusza, zabierających towar od sławnych drukarzy i księgarzy szwajcarskich. Wogóle w czasie jarmarków frankfurckich zawsze można było się spotkać z polskimi księgarzami i przeto uczony zuryski Wolf, kiedy mu chodziło o przesłanie pewnych książek do Polski, pisze do swego wychowanka Mikołaja Dłuskiego: Froschawerum Francfordiae fac, quaerat Polonicus aliquis bibliopola. Mittemus etiam Calvini institutiones Geneva allatos, quae tuae sunt¹). Frankfurt w przemyśle drukarskim stał jednak daleko poza innemi miastami niemieckiemi, nawet mniejszemi²). Od drugiej połowy XVI wieku przecież polska nauka czy literatura dość poważnie jest reprezentowana we frankfurckich drukarskich oficynach, bo w roku 1570 u Mikołaja Bassaeusa wychodzi rzecz Piotra Rojzjusza Deci-siones sacri senatuss), w lat 8 później u spadkobierców Chrystjana Egenolfa drukuje się dzieło medyka kapituły poznańskiej, Stefana Mikana, De peste⁴). Ale najwięcej polskich rzeczy wychodzi z drukarni wielkiego drukarza i księgarza Andrzeja Wechela względnie jego spadkobierców, wśród nich zaś w roku 1589 Fragmenta Cycerona, w opracowaniu przed dwoma laty zmarłego Andrzeja Nideckiego, biskupa inflanckiego, a w roku 1600 horacjuszowskie Poemata w opracowaniu Tomasza Tretera z Poznania, który to dzieło już dawniej z dedykacją dla Hozjusza także w Rzymie wydał⁵).

na

Żadne miasto niemieckie nie było tylu węzłami materjalnej kultury związane z Polską, a przedewszystkiem z Krakowem, co Norymberga. Tędy prowadziła droga polskich kupców dalej na zachód do Frankfurtu nad Menem, tędy również udawali się oni do Włoch i Szwajcarji. Najbogatsze to miasto Rzeszy, o którem Cochlaeus w swej Kosmografji powiadał, że bogactwa jego cały świat są znane, nawet na ostatnich krańcach Hiszpanji, Krymu, Polski i Węgier⁶). Kupcy norymberscy na wzór florenckich we wszystkich handlowych miejscach Europy starali się zakładać swoje placówki. Mieszkają oni w Lizbonie i Lionie, Wenecji i Budapeszcie,

‘) Wotschke, op. cii, p. 260, r. 1565.

³) Pierwszym stałym drukarzem był tu dopiero Chrystjan Egenolf w latach 1502 do 1554. Por. Grotefend H. dr., Christian Egenolf, der erste ständige Buchdrucker zu Frankfurt a. M. 1881.

³) Wierzbowski, op. cit., nr. 1461.

*) Ibidem, nr. 365.

⁵) Ibidem, nr. 693.

“) Hase О., Die Koberger, p. 271.

Krakowie i Wiedniu, Kolonji i Antwerpji. Rzemieślnicy i artyści, kupcy i przemysłowcy przez całe wieki średnie tłumnie dążą stąd do stolicy Polski i znajdują w niej majątek. Również pierwsi drukarze norymberscy pozostają w ściślejszych stosunkach z naszym krajem. Pierwszy drukarz krakowski, Kasper Hochfeder, po swym pierwszym pobycie w Krakowie do Norymbergi się udaje i tutaj w latach 1491 do 1498 go spotykamy, w warsztacie zaś norymberskiego Jerzego Stuchsa krakowski drukarz Haller w latach 1494 do 1503 drukuje mszały krakowskie, brewjarze i wogóle księgi liturgiczne, a nawet na jakiś czas tego norymberskiego specjalistę do kościelnych druków do Krakowa sprowadza¹).

Czem Haller był dla Krakowa, tern dla Norymbergi Antoni Koberger, działający tam od roku 1472 jako drukarz, księgarz i nakładca. Zatrudnia on swemi wydawnictwami nietylko swoje warsztaty drukarskie, ale także inni drukarze pracują dla niego. W Krakowie miał dobrych znajomych, bo tu przecież przebywał i wielką rolę w państwie odgrywał Hans Boner, którego rada norymberska Lieber Hans nazywała, w Krakowie i Norymberdze mieszkały te same rodziny, jak np. Szylingowie, Gutteterowie i Bonerowie. O osobistych stosunkach Kobergera z Krakowem świadczy ten fakt, że w latach 1501/2 polecał opiece swego faktora w Paryżu obok Bonifacego, syna swego przyjaciela Jana Amerbacha z Bazylei, także jakiegoś Polaka z Krakowa, prawdopodobnie Jana Szylinga, znanego później w literaturze pod humanistyczną nazwą : Solidus '²), w późniejszych zaś latach dom Kobergerów pośredniczy między Polską a Bazyleją; syn Antoniego Hans Koberger wielokrotnie przesyłał tam dary, nadeszłe z Polski dla wielkiego Erazma z Roterdamu³). W kilku miastach polskich posiadali swoich komi-sjonerów: więc Leonard Taschner otrzymuje od nich książki dla Poznania i Wrocławia, Marcin Szmid dla odległego Lwowa, w Krakowie zaś interesy ich zastępuje Mikołaj Salomon. U tych kupców w roku 1509 znajdowały się egzemplarze sławnej kroniki Hartmana Schedela, których nie zdołali jeszcze rozprzedać⁴).

*) Por. wyżej p. 23. Tak samo Kasper Hochfeder w roku 1494 w Norymberdze tłoczy „Breviarum tripartitum Cracoviense, Gnesnense et Posnaniense“. Bernacki Ludwik, Pierwsza książka polska, p. 209.

³)    Hase O., Die Koberger, p. 299.

⁸) Ibidem, p. 300.

⁴)    Ibidem, p. 352.

Jednym z wybitniejszych drukarzy norymberskich w latach 1496 do 1525 był Hieronim Höltzel z Traunstein, drukujący przedewszystkiem wspaniałe mszały i księgi rytualne. On też w roku 1512 wydrukował dla księgarza wrocławskiego Franciszka Klossego, Statuta synodalne polskich diecezyj; nakładca w pierwszym rzędzie liczył na odbiorców polskich i przeto postarał się o przywilej królewski, zezwalający mu na sprzedaż wydawnictwa w granicach państwa polskiego⁵). Höltzel przejął się zasadami nauki Husa, później zaś protestantyzmu. Jako kacerz czeski drukował książki kościelne w czeskim języku, jako protestant różne broszury najskrajniejszego kierunku, stracił klientelę katolicką i ostatecznie popadł w ruinę²). Nie wiemy, w jakim stosunku do niego pozostawał drukarz Józef Höltzel, którego w latach 1556 i 1557 spotykamy w Krakowie³). Wogóle reformacja na przemysł drukarski w Norymberdze oddziałała ujemnie. Zabrakło wybitniejszych drukarzy, ale przecież jeden z nich, Jan Petreius, stał się sławnym przez to, że u niego w roku 1543 wyszło pierwsze wydanie: Nicolai Copernici Torunensis de revolutionibus orbium coelestium libri VI.

Stosunki handlowe, jakie to miasto także w wieku XVI z róż-nemi krajami posiadało, sprawiły zapewne, że tu powstało coś w rodzaju polskiej agencji prasowej, zwróconej przeciw Moskwie. Publikuje ona w języku niemieckim za czasów Zygmunta Augusta, a szczególniej za Stefana Batorego, broszury i komunikaty o sehr grewliche Tyranney der Moscozuiłer an Christen, przedstawia w najczarniejszych barwach den moscozuitischen abscheulichen tyrannischen Feind, przygotowuje opinję niemiecką na wojnę Polski z tym tyranem krwiożerczym, a kiedy wojna się rozpoczęła, głosi światu świetne sukcesy oręża polskiego. Broszury te zaś i Zeitungi wraz z innemi publikacjami, dotyczącemi spraw wschodnich, wychodziły z drukarni norymberskich: najpierw Kreydleina, później zaś Leopolda Heusslera⁴).

Również Szwajcarję łączyły z Polską w drugiej połowie XV i pierwszej XVI wieku liczne kulturalne węzły. Do Krakowa

przybywali stamtąd kupcy i na stałe się tutaj osiedlali, żeby wymienić tylko Watów, Fogelwederów i Zutterów, przybywali też humaniści, działający na naszym uniwersytecie jako profesorowie, a za nimi zjawiali się także uczniowie. W XVI wieku szczególniej Bazyleja zwracała ku sobie oczy wielu Polaków, bo tam przebywał głośny Erazm z Roterdamu. Najcenniejsza też rzecz, jaką humanista posiadał, to jest bibljoteka, zakupiona jeszcze za jego życia przez Łaskiego, po śmierci Erazma dostała się do Polski⁶). Kiedy zaś nauka mistrza zuryskiego Ulryka Zwinglego, a jeszcze więcej fanatycznego Jana Kalwina, urządzającego kościół w Genewie, znalazła w Polsce wdzięczny oddźwięk, stosunki, już dotąd żywe, jeszcze bardziej się ożywiają. Płyną listy za listami od ministrów szwajcarskich do polskich i naodwrót, do Szwajcarji udaje się młodzież polska na naukę, a młodzież ta nietylko u profesorów i reformatorów się umieszcza, ale także u tamtejszych drukarzy i księgarzy. Widocznie znanemi były ich nazwiska w Polsce. Więc w roku 1561 u Jana Oporina w Bazylei mieszka Stanisław Sta-rzechowski, późniejszy podkomorzy lwowski i zięć Tarły, wojewody lubelskiego, a kiedy w lat trzy później przenosi się do Zurychu, to u tamtejszego drukarza, „znamienitego męża“ Konrada Gessnera hospicio et familiaritate utitur⁷). W tym samym czasie Oporinus w swoim domu daje pomieszczenie i opiekę również innym Polakom, jak Stanisławowi Kernerowi, studentowi bazylejskiego uniwersytetu od roku 1561, i Andrzejowi Balickiemu, który wnet zresztą do Wit-tenbergi się przeniósł. Dom Oporina był jakby przystanią dla Polaków i domem zajezdnym ; do niego skierowywało się dla nich przesyłki i stąd je sobie dopiero adresaci odbierali⁸).

I inne miasta szwajcarskie, szczególniej Zurych i Genewa, odgrywały znaczną rolę w stosunkach z Polską; tutejsi drukarze i księgarze także drukowali rzeczy polskie⁹), swoich wydawnictw dostarczali na północ, pominiemy je jednak w naszem krótkiem przedstawieniu, do samej Bazylei tylko ograniczymy nasze uwagi.

Inclyta Germaniae Basilea stała się sławną przez swoich drukarzy i księgarzy, więcej cele idealne aniżeli materjalne zyski

mających na oku. Już w roku 1468 istnieje tu pierwsza drukarnia, wnet jednak liczba ich coraz bardziej wzrasta. Wśród nich na pierwszy plan wysunęły się drukarnie, których kierownikami byli ludzie, odznaczający się wyższem wykształceniem, jak np. Jana Amer-bacha z Reutlingen (1478 — 1514), dawnego korektora w oficynie norymberskich Kobergerów, następnie Jana Frobeniusa z Hammel-burga we Frankonji, znakomitego hebraisty i hellenisty bazylejskiego. Początkowo był on korektorem u Amerbacha, ale już w roku 1491 staje się samodzielnym drukarzem i księgarzem, nakładcą i wydawcą klasyków i ojców kościoła, przedewszystkiem zaś dzieł swego przyjaciela Erazma z Roterdamu. Nie żałował kosztów na staranne wydawanie swych nakładów, zdobionych ilustracjami pierwszorzędnego talentu malarskiego, Hansa Holbeina. Frobeniusowi to zawdzięczała Bazyleja, że się stała metropolą niemieckiego handlu księgarskiego i sztuki drukarskiej, że otrzymała nazwę: Athenae Helvetiorum. Po śmierci Jana Frobeniusa officina Frobeniana dostała się synowi jego, Hieronimowi, który prowadził ją na spółkę z ojczymem Janem Herwagenem i szwagrem Mikołajem Bischofem czyli Episcopiusem, a kiedy Hieronim w roku 1563 zakończył życie, to interesem zajmują się aż po rok 1603 dwaj jego synowie: Ambroży i Aureli. Episcopius założył oddzielną drukarnię ; do roku 1566 zawiadują nią dwaj jego synowie, Mikołaj i Euzebjusz, następnie sam Euzebjusz. Rozszerzył on swój warsztat przez zakupienie oficyny po zmarłym Janie Herwagenie, ani on jednak, ani żaden z wymienionych drukarzy nie mógł się mierzyć z potężną osobistością Jana Frobena.

1540 do 1568. Był

Natomiast jeżeli sławy drukarni Frobeniusa nie przewyższa, to w każdym razie z nią rywalizuje : officina Oporiniana, założona i prowadzona przez Jana Herbstera, zwanego Oporinusem, w latach on synem malarza bazylejskiego ; początkowo studjował medycynę i fizykę, następnie został profesorem języka greckiego, aż zwrócił się do drukarstwa. Na spółkę z innymi nabył małą drukarnię Kratandra, powiększył ją i ulepszył, a stawszy się jedynym jej właścicielem, uczynił jedną z najwzorowszych w Europie. Oporinus, sam znakomity uczony, dbał o staranny druk, nie liczył się z kosztami wydawnictwa i przeto, kiedy umarł, okazało się, że zamiast spodziewanego majątku długi pozostawił. Drukarnie i księgarnie bazylejskie pozostawały w stałej łączności z Italją. Współczesny Oporinowi księgarz bazylejski Piotr Perna, lukejczyk z rodu,

udawał się często do Włoch po towar, sam lub z Janem Herwage-nem, w Bazylei zaś częstym gościem bywał medjolański księgarz Pietro Antonio Sessa x). Z tymi to drukarzami i księgarzami bazy-lejskimi prowadzą interesy polscy księgarze i polscy uczeni.

Tak u Frobeniusa, jak szczególniej w drukarni Oporina, ukazują się różne publikacje autorów polskich. A zatem Orzechowskiego De lege coelibałus oratio (1551), Stanisława Warszewickiego Helio-dori Aethiopicae hisioriae libri decem (1552), tu ukazuje się dzieło historjozoficzne Stanisława Iłowskiego, De historica facilitate¹⁰ 11), prace Kromera, szczególniej zaś w wielu wydaniach De origine et rebus gestis Polonorum (1555, 1558, 1568), następnie Wacława Gródeckiego Tabula Poloniae (1558)¹²), tu wychodzi De republica emendanda Andrzeja Frycza (1554, 1559), a przedewszystkiem dzieła wielkiego herezjarchy polskiego, Jana Łaskiego¹³). Z innych drukarzy bazylejskich rzeczami polskiemi się interesuje Henric Petri, w którego warsztacie tłoczy się jedno z wydań Kopernika De revo-lutionibus orbium coelestium (1566), dalej słynne Polonicae histo-riae corpus... Ioannis Pistorii i inne, drukarz zaś Brylinger już w roku 1557 wydaje w niemieckim przekładzie pracę Frycza Modrzewskiego : Von Verbesserung des gemeinen Nuetz fünf Bücher (1557). Szczególniej jednak w oficynach Frobeniusów, Oporina, Herwagena i innych ukazuje się znaczna ilość dzieł, dedykowanych różnym polskim osobistościom, które na ich druk zapewne łożyły.

60 się oblicza, największą sławą cieszyła się

na

Sztukę drukarską we Francji podobnie jak w Polsce, a nawet we Włoszech, zaprowadzili Niemcy. W Paryżu pierwsza drukarnia powstała około rokku 1470, w parę lat później także w wielkiem emporjum handlu francuskiego, w Lionie; obok innych drukarni niemieckich posiadał tu również Koberger z Norymbergi swoją filję. Powoli przecież rodzimy żywioł bierze nad przybyszami górę. Wśród ogromnej liczby drukarń paryskich, których ilość do końca tylko XV wieku

drukarnia Jerzego Bade (Badius), Belga z pochodzenia i profesora paryskiej Sorbony. Był on początkowo korektorem w końskiej dru-

karni Niemca Jana Trechsela, poślubił jego córkę i w roku 1495 otworzył własną oficynę w Paryżu¹⁴), w której do roku 1535 wydrukować miał 400 dzieł, przedewszystkiem różnych klasyków greckich i łacińskich. Pozostawił trzy córki, wszystkie wyszły za paryskich drukarzy. Najstarsza, Peretta, wysoce wykształcona i niezrównana znawczyni literatury klasycznej, poślubiła właściciela jednej z najsławniejszych drukarni, Roberta Estienne, po którego śmierci (1559) prowadził warsztat ojcowski syn Henryk (¹⁴ j¹⁴1598), Katarzyna wyszła za Michała Vascovan (fl576), Joanna wreszcie za Jana Roigny. Drukarnia Estiennów powstała jeszcze w roku 1482, założycielem jej był Henryk, ojciec Roberta, mąż Badówny. Zamieniła się ona jakby na międzynarodową akademję nauk, w której współpracownikami byli obok Francuzów Włosi, Grecy, Niemcy, Belgowie, a także Polak z Krakowa, Jan Szyling (Solidus), w niej się znalazł²).

Pierwsze jednak drukarnie paryskie niewiele stosunkowo rzeczy pochodzenia polskiego drukują lub przedrukowują. Dopiero czasy kontrreformacji otwarły tu drogę dla dzieł Hozjusza. Jak tyle innych europejskich, tak samo wiele paryskich drukarń zapełnił on swemi traktatami. Od roku 1560 aż prawie po koniec XVI wieku jego pisma teologiczne drukują pokolei oficyny takie jak Jana Fouchera, Gabrjela Buon, Gorbinusa, Vascovan i Mikołaja Chesneau³), kiedy zaś Henryk Walezy począł kandydować na tron polski, ukazują się liczne panegiryki na cześć tego kandydata pióra francuskiego i polskiego w różnych drukarniach paryskich, zwłaszcza w nadwornej królewskiej Fryderyka Morelli’ego. Wzrasta zainteresowanie się Polską i sprawami polskiemi; z Janem Zamojskim, który tu przybył z poselstwem, uczeni paryscy omawiają projekta reformy uniwersytetu krakowskiego, a znakomity prawnik, romanista i bibljotekarz Henryka Walezjusza, Franciszek Baldwin, pod wrażeniem rozmów z Zamojskim ogłasza broszurę p. t. Ad Academiam Cracoviensem disputatio. Baldwin i kilku uczonych francuskich nawet do Krakowa na uniwersytet się wybierało ; w przeddzień wyjazdu prawie śmierć udaremniła jego zamiary⁴).

Lion do końca XV wieku posiadał 40 drukarń, dotąd dochowało się co najmniej 250 inkunabułów liońskiego pochodzenia.

Nie brakowało tutaj również specjalistów do druków kościelnych. Z początkiem XVI wieku celowały w nich drukarnie niemiecka Neumeistera, następnie Jakóba Sacona i B. Lescuyera. Otóż do wsh dwóch ostatnich drukarzy liońskich, niewiadomo z jakiej skie}£yny, udają się nakładcy polscy. U Lescuyera w roku 1513 vąpihźfiki Viaticum Posnaniense, czyli brewjarz dla diecezji poznań-skiqpznyetioku 1519 w drukarni Sacona wydaje Decjusz Brewjarz gnieźnrcżuj tak w późniejszych czasach rzeczy polskie lub dla Polski w różnych nakładach liońskich się ukazują, podobnie jednak jak w Paryżu, tałaą popv Lionie prym dzierżą pisma Hozjusza, których głównymi nakłattówiąe były drukarnie : Junty i Gabrjela Rovillix).

Podobną popmłrakńcią cieszył się Hozjusz w katolickiej Belgji. Nie mówiąckiemymnjum, Antwerpja od roku 1559 bije jego specjalne trakt*МШрЮрега omnia, w języku łacińskim i tłumaczeniu francuskiem, nszą się yszy zaś plan występują drukarnie: Jana Steelsiusa, Filipdwjusza esiusa i Jana Vithagiusa²). Z pośród innych Polaków cieszą się^czertcta Janickiego Vitae regum Polonorum, które drukarnia Sylwjusza wÓkti Lima trzykrotnie wydaje (1565, 1566, 1574)s), dawniej jeszcze ćadori ii^kjana Graphaeusa ukazują się pisma Dantyszka⁴), a w roku lStifeMnuficynie Marcina Nutiusa wychodzą znane nam już: Heliodori A& oficynae historiae libri decem, nunc primum e graeco sermone in latinwvow, jedati, Stanislao Warschezuiczki Polono interprète ⁵). Sławna of icy nofóćżb.,^ztofa Plantina wydaje również szereg dzieł polskich autorów, ja; i WщйИ archiepiscopi Hierosolimitani cathecheses... Ioanne Grodecio... i inne. prete (1564), Stanisława Grepskiego dzieło o miarach i wagonu, hebrajskich (1568), Tomasza Tretera Poemata Horacego i inne.-

Z włoskich miast nie będziemy brali w rachubę Rzymu, Padwy, Neapolu, Bolonji, gdzie szczególniej w miastach uniwersyteckich w znacznej ilości polscy uczeni publikowali swe prace, krótko tylko dotkniemy Wenecji. Jak Moguncja, Sztrasburg, Lion, Norymberga, tak samo Wenecja słynęła ze swych druków kościelnych. I tutaj pierwszymi drukarzami byli Niemcy, przede-wszystkiem Mikołaj z Frankfurtu. Rzecz szczególna, że nie gdzie

‘) Wierzbowski, op. cit., nr. 112, 159, 2296, 2410, 2448, 2603, 2451.

а)    Ibidem,    nr.    314, 2338,    2341,    2401, 2504.

indziej, ale w Wenecji u tego właśnie drukarza wychodzi w roku 1483 brewjarz, przeznaczony dla diecezji krakowskiej¹), a następnie Wenecja przez długie lata jest miastem, którego drukarnie dostarczają polskiemu duchowieństwu brewjarzy. Tutaj bowiem w roku 1499 i 1501 wychodzą brewjarze dla diecezji wrocławskiej, a w roku 1498 u Jana Hertzoga²), w latach zaś 1506 i 1520 w drukarni Piotra Lichtensteina z Kolonji dla diecezji płockiej, tu w roku 1538 u tego samego Lichtensteina spółka księgarzy krakowskich, złożona z Michała Wechtera, Marka Szarfenberga i Jana Butnera, wydaje Brewjarz krakowski, a w dwa lata później również w Wenecji ukazuje się Brewjarz gnieźnieński. W roku 1517 u Lichtensteina nawet księgarze wiedeńscy, Leonard i Łukasz Alantse, wydają Diurnale... secundum rubricam ecclesiae cathedralis Cracoviensis. Nie chcemy śledzić, jakie inne polskie książki w drukarniach weneckich były odbijane, wspomnimy tylko, że w roku 1542 Miechowity dzieło: De Sarmałia asiana et europaea w wydaniu weneckiem się ukazuje (w roku 1561 nawet w języku włoskim), zaś w latach 1554 do 1556 w warsztacie Baltazara Konstantyna drukują się prace medyczne Walentego Lubelczyka.

Na tern kończymy.

Nie było naszym zamiarem dawać pełnego obrazu publikacyj polskich, jakie z zagranicznych oficyn na światło dzienne wychodziły. Nie badaliśmy też kwestji, o ile było to następstwem samorzutnego zainteresowania się zagranicy polską myślą naukową, ile polscy nakładcy lub polscy autorowie z różnych przyczyn, więc np. ze względu na lepszy druk, niższą jego cenę, albo ze względu na treść książki o więcej ogólnym charakterze, udawali się do obcych drukarzy. Cały też szereg centrów kulturalnych w Europie wieku XVI został pominięty. Boć nie mówiąc o takich centrach jak Lipsk³) i Wiedeń⁴), wiemy, że nawet do Würzburga,

') Posiadała egzemplarz Bibljoteka Uniwersytecka we Lwowie, spalił się w roku 1848. Drugi egzemplarz znajduje się w Ołomuńcu Bernacki Ludwik, Pierwsza książka polska, p. 209.

²)    W Bibljotece ks. Parmy w Schwarzau dochował się egzemplarz. Ibidem.

³)    O Lipsku i drukarzach Lotterach por. wyżej, p. 23, 102.

⁴)    Wiedeń w szczególniejszych związkach pozostawał z Polską. Nie mówiąc o pierwszych jego drukarzach, Syngrenjuszach, Wietorze, który tutaj rozpoczął swą działalność jako samodzielny drukarz, o księgarzach Alantsych, Węchach, o czem się już mówiło (por. wyżej, p. 37—40, 51, 52), wspomnieć należy, że jednym z naj-gdzie in celebri et catholica academia Herbipolensi kwitnęły nauki, katolickim duchem owiane, udawało się wielu polskich młodzieńców i na podstawie drukowanych tam dysertacyj uzyskiwało stopnie naukowe. To samo zaś, jeszcze w większej mierze, należy powiedzieć o uniwersytecie ingolsztadzkim i drukarniach ingolsztadzkich, które obok dzieł Hozjusza, Sokołowskiego—także młodych doktorów disputationes drukują, toż się odnosi do Trewiru, a przedewszyst-kiem Dylingi, z jej catholica academia Dilingiana, wysławiającej wszelkie talenty katolickich pisarzy, wśród nich zaś naszych Hozju-szów, Kromerów, Sokołowskich i innych.

Poruszyliśmy tylko, jakby mimochodem, sprawę dzieł polskich, drukowanych w zagranicznych warsztatach, bo rzuca ona ogromnej doniosłości światło na pochód naszej myśli naukowej po całej Europie, jest widomym i nie dającym się zaprzeczyć wpływem polskiej kultury na ogólny dorobek kulturalny świata.

Rozległe to i niezwykle interesujące pole do badań.

większych drukarzy wiedeńskich był Polak Rafał Skrzetuski. Działał on jako księgarz, formsznajder, giser i drukarz. O jego życiu wie się niewiele. Najpierw jako „exul“ zjawia się w Niderlandach, następnie w Zurychu, aż około roku 1555 przybył do Wiednia i tu jako Raphaelis Skrzetusky cognomine Hoffhalter typo-graphus Viennensis drukuje wspaniałe wydawnictwa aż do roku 1562. Przejęty nowinami religijnemi, opuszcza Wiedeń i udaje się najpierw do Debreczyna, następnie (1567) przenosi się do Białogrodu siedmiogrodzkiego (Alba Iulia) i jako łypographus regius Raphaelis Hofhalter drukuje socynjańskie dzieła. W roku 1568 zakończył życie, syn jego Rudolf w latach 1573 i 1574 jest drukarzem w Also Lidva, od roku zaś 1577 do 1586 w Debreczynie. (Por. Mayer Anton, Wiens Buchdruckergeschichte, t. I, p. 86 — 90). W następnym wieku w latach 1672 do 1687 widzimy tu drukarzem, coprawda nie Polaka z pochodzenia, ale nobilitowanego w Polsce Lotaryńczyka, Franciszka De Mesgnien Menińskiego (urodzonego w roku 1623), znawcę orjentalnych języków, który się później przeniósł z Polski do Wiednia i tam drukował leksykony wschodnich języków. Umarł w roku 1698 jako „Hoffkriegsrath“. (Ibidem, p. 302—304).

¹

) Z początkiem roku 1558 wychodzi mapa Polski Gródeckiego Wacława, ale w Bazylei, w drukarni Jana Oporyna. Por. Bujak Fr., Początki kartografji w Polsce. (Odbitka z nr. 44 Wiadomości Numizmatycznych i Archeologicznych, r. 1900, p. 11).

²

⁸) Nr. 203.

³

   419-422, 428-431, 439, 444-446, 451.

⁴

²)    Nr. 435.

⁵

Nr. 154.

*) Hase Oscar, op. cit., p. 145, 248.

⁸) Nr. 568, 570.

⁴) Wierzbowski, op. cit., nr. 1715, 2657, 2660, 2671, 2677, 2679, 2691,

2731, 2733.

⁶

)    Kot St., Andrzej Frycz Modrzewski, Kraków 1919, p. 36 n.

⁷

)    Wotschke, op. cit., p. 217.

⁸

s) Ibidem, p. 208.

⁹

) O drukarzach Froschauerach por. Rud o 1 phi, Die Buchdruckerfamilie Froschauer in Zürich 1521 — 1595. Zürich, 1869.

¹⁰

)    Archiv für die Geschichte des deutschen Buchhandels II, p. 58, 59.

¹¹

)    Reformacja w Polsce I, r. 1921, p. 114.

¹²

⁸) Bujak Fr., Początki kartografji w Polsce. Odbitka z nr. 44 Wiadomości Numizmatycznych i Archeologicznych r. 1900, p. 11.

¹³

) Wierzbowski, op. cit., nr. 145, 150, 157, 175, 288, 290, 294, 1321, 1382, 2269, 2363, 2373.

¹⁴

Kapp Friedrich, op. cit., p. 199 n.

²) Por. wyżej, p. 139.

') Wierzbowski, op. cit., passim.

⁴) Łempicki St., Działalność Jana Zamojskiego na polu szkolnictwa, p. 18.

TREŚĆ.

Str.

WYDAWNICTWO I JEGO ŹRÓDŁA..........

10

PIERWSZY DRUKARZ SŁOWIAŃSKI. Drukarze polscy przed Fiołem. — Szwajpolt Fioł z Frakonji jako haftarz. — Wynalazca maszyneryj górniczych. — W roku 1483 zakłada drukarnię. — Drukarz ksiąg słowiańskich. — Proces o herezję. — Koniec drukarni. — Nawrót do górnictwa. — Na Śląsku. — Stosunki z Kasprem Berem i Tu-rzonami. — Wyjazd do Lewoczy. — Śmierć w Krakowie. — Frankońscy spadkobiercy..............

22

JAN HALLER. Polskie wydawnictwa na zachodzie. — Jerzy Stuchs z No-rymbergi urządza Hallerowi drukarnię ksiąg liturgicznych, Kasper Hochfeder z Metzu podręczników. — Inni współpracownicy — Poparcie duchowieństwa. — Przywilej królewski z roku 1505. — Spór z księgarzami i ugoda z roku 1517. — Losy przedsiębiorstw halle-

rowskich..................

. 50

FLORJAN UNGLER. Pochodzenie. — Spółka z Hallerem i Lermem. — Procesy Unglera. — Koleje Wolfgarga Lerma. — Stosunki rodzinne. — „Florjanowa vidua“. — Testament. — Charakter drukarni. 29 WIETOR, ŁAZARZ I JANUSZÓWSKI. Nazwisko i pochodzenie. - Studja krakowskie. — W Wiedniu. — Założenie drukarni w Krakowie. — Koniec oficyny wiedeńskiej. — Wysoki poziom jego warsztatów. — Stosunki rodzinne. — Drukarnia Wietorowa zamienia się na Łrza-rzcwą. — Łazarz Andryscwicz i,żona Barbara Wietorowa. — Syn Jan Łazarzowicz Januszowski. — Świetne czasy drukarni. — Stosunki z Andrzejem Nideckim. — Kłopoty finansowe. — Szlachectwo. — Architypograf. — Uczony i ksiądz — Koniec drukarni Łazarzowej. 37 SZARFENBERGOWIE. Pochodzenie. — Marek Szarfenberg nabywa księgarnię Szykwikowską. — Stosunki z Alantsemi z Wiednia i Płocka — Spółka z drukarzami Wietorem i Maciejem Szarfenbergiem. — Własna drukarnia i młyny papierowe. — Zona Agnieszka. — Spadkobiercy. — Stanisław Szarfenberg. — Mikołaj Szarfenberg, typograf królewski. — Czeladnicy: Walenty Łapczyński i Paweł Szczerbicz. — Sprawy rodzinne. — Drukarnia przechodzi w posiadanie Franciszka Cezarego. — Wiadomości o innycb synach Marka. — Inni Szarfenbergowie krakowscy: Maciej drukarz, Bartłomiej kupiec i Jakób papiernik. — Szarfenbergowie wrocławscy i ich stosunki z Krakowem. ... ZYBENAICHEROWIE. Maciej i Hieronim Szarfenbergowie. — Marcin Zybenaicher z Liebenthal i jego węgierski handel. — Przedwczesna śmierć. — Czeladnik Kasper Guttler. — Wdcwa Anna wychodzi za Kleczowskiego. — Synowie Mateusz i Wacław Zybenaicherowie. — Mateusz z ręką wdowy po Hieronimie Szarfenbergu dostaje drukarnię, a od matki papiernię. — Dives calcographus. — Sprawy rodzinne i spadkowe. — Jakób Zybenaicher. — Ostatni z rodu ....    67

Monuments.

— 177 —

MACIEJ WIERZBIĘTA. Skromne wiadomości o pochodzeniu. — Szczegóły bjograficzne. — Spadkobiercy. — Losy drukarni.....

MNIEJSI DRUKARZE XVI WIEKU. Jan z Sącza Małecki. - Stanisław z Zakliczyna, Stanisław Murmelius i Stanisław Siennik. — Bez własnych warsztatów. — Wojciech Kobyliński. — Andrzej Byczek Piotrkow-czyk. — Rodecki i Sternacki. — Dorota, żona Daniela z Łęczycy .    78

KSIĘGARZE. Po.vstawanie bibljotek. — Pierwsi księgarze: Jan Rlemesz,

Michał

Jan Haller, Mikołaj Szykwik. — Losy księgarni Jana Klemesza z Lignicy. — Melchjor Frank z Augsburga i jego siostrzeniec Piotr Reismoller. — Jan Bajer. — Bankructwo Reismollera.

Wechter z Rymanowa. — Jan Buttner z Błonia właścicielem księgarni Hallerowskiej. — Księgarnię Szykwikowską nabywa Marek Szarfenberg. — Księgarnie przybyszów z Liebenthal: Zybenaicherów, Jerzego Majeraisa i Balcera Hauptfleischa. — Paweł Fabrycy, bibljo-pola krakowski i warszawski. — Księgarze obozu różnowierczego :

85

Jerzy Fenig, Michał Królik, Sebastjan Pecz i Zacheusz Kessner. —

Przybysze z Francji........... .

na za-

PAPIERNIE I PAPIERNICY. Papirus. — Pergamin. — Papiernie

chodzie. — Fryderyk Szyling organizatorem przemysłu papierniczego w Polsce. — Papiernia Duchacka Hallerów. — Papiernia Żabi młyn i balicka Szarfenbergów. — Młodziejowice. — Papiernia w Mogile. —

Inne papiernie pod Krakowem. — Papiernie na wschodzie. — Litwa i Inflanty. — Poznań i Prusy zachodnie. — Największe papiernie. — Papiernicy dziedziczni i zawodowi majstrowie — Statut z roku 1546.    110

126

KARTOWNICY. Początek kartownictwa. — Zależność od przemysłu papierniczego. — Odrębność cechów. — Polskość cechu kartowni-czego. — Organizacja ....

PROBLEM NARODOWOŚCIOWY. Fala szwabsko-frankońska. — Przybysze ze Śląska. — Znaczenie Liebenthalu w historji naszego drukarstwa i księgarstwa. — Brak Włochów. — Bibljopole z Francji. — Element rodzimy niezawsze działa na korzyść narodu. — Zasługi obcych. — Polonizacja w drugiej połowie XVI wieku, niezupełna jednak. 131 SPRAWY ORGANIZACYJNE. Zawody, z których rekrutowali się pierwsi drukarze i księgarze. — Wędrowni kolporterzy. — Filje księgarskie. — Księgarnie drukarzy nakładców. — Księgarnie sortymentowe. — Nakładcy. — Spółki wydawnicze. — O organizację cechową. — Ze względów cenzuralnych włączenie w organizację uniwersytecką. —

.    . 137

Opór ze strony księgarzy i drukarzy, sprzeciw ze strony miasta. — Królewscy drukarze i księgarze czyli serwitorjaty ....

mow

148

W OBRONIE I PRZECIW PRZYWILEJOWI. Ochrona praw wydawcy. -Przywileje hallerowskie i ich znaczenie. — Przywileje innych nakładców. — Walka przeciw przywilejom Hallera. — Walka z uprzywilejowanymi wydawcami kalendarzy krakowskich. — Zniesienie wszelkich przywilejów wydawniczych z roku 1539. — Spory o druk szematyz-kościelnych. — Zupełna wolność powodem procesów o przedruk. — Podręczniki prawnicze. — Zołtarz Dawidów. — Nawrót do przywilejów ochronnych..............

POLSKA KSIĄŻKA W ZAGRANICZNYCH OFICYNACH. Doświadczenia Hozjusza z krakowskimi drukarzami. — Druki polskie w Moguncji i Sztrasburgu. — Kolonja. — Stosunki z Frankfurtem nad Menem. — Drukarze norymberscy. — Sławne drukarnie w Bazylei. — Paryż i Lion. — Antwerpja. — Wenecja.......

MATERJAŁY ŹRÓDŁOWE.

1. 1406.

Nicolaus ligator librorum¹) habet ius, habuitlitteram. ...Petrus ligator librorum habet ius, habuit litteram. Libri iuris civilis 1421, p. 52, 53. — Kaczmarczyk, nr. 1756, 1778.

2. 16 Octobńs 1422.

Laurentius ligator librorum de platea s. Annae in Cracovia in causa, quam habet cum Mathia de Lanthcouicze stu-dente Cracoviensi et in omnibus aliis causis quibuscunque, quas habiturus est cum quibuscunque personis, constituit suum procu-ratorem legitimum Andream de Polanyecz praesentem generalem, ut in forma. Praesentibus Michaele notario et Laurentio de Rosprza (a. 1422, die Veneris, 16 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 4 (Obligationes), p. 555. — Ptaśnik, nr. 228.

3. 19 Novembris 1427.

Wenczeslaus de Brodait illuminator²) habet ius, litteram portabit infra unum annum, pro quo fideiusserunt Mertin Schramme et Hannus Schultis in die s. Elizabeth.

Libri i. c. 1421, p. 23. — Kaczmarczyk, nr. 4054; Ptaśnik, nr. 260.

*) Dorobił się pewnego majątku, bo 28/6 1424 „Nicolaus ligator librorum“ sprzedaje przed sądem ławniczym garbarskim „seyn haws, das da leit czu nest Koler, das da czinsit 8 gr. demkonig, Stenczil Byalkowitz“, a 20/11 1426 „hat vorreicht seynen garten, der da leit bey der alden rawde czunest bey Stenczil Stolle und Stenczil Czenstog, das da czinsit alle ior 3 gr. der koni-gyn... Andrzey Manczina.“ Ambroży Grabowski, Nazwiska księgarzy krakowskich od początku XVI w. do połowy XVII w. (Bibljoteka Warszawska, 1849, t. III, p. 393).

²) W r. 1393 Piotr Benchil, z Krakowa, pisał i iluminował sławną kronikę czeską „Aulae regiae“. (Sprawozdania komisji do badania historji sztuki w Polsce, t. VII, p. CCCLXIII).

Monumenta.

4. 10 Novembris 1435.

Jur z i g organista et li gator librorum recognovit, quod tenetur domino Petro altaristae de Bochna 22 mr. pro libro ven-dito et promisit ei illas solvere infra hinc et festum Purificationis Mariae proxime nunc futurum indilate, pro quibus inscripsit ei omnia bona sua, quae habet (a. 1435, in vigilia s. Martini).

Consul. Crac. 428, p. 350. — Ptaśnik, nr. 320.

5. 19 Marta 1451.

Katherina relicta Martini illuminatoris de Cracovia certi debiti 3 fert. ad Pascae et ¹/₂ mr. ad s. Iohannis residuam, festa proxime ventura, honorabili domino magistro Nicolao altaristae in castro Cracoviensi sub poena excommunicationis se solvere obligavit. Praesentibus etc. (a. 1451, Veneris, 18 Martii).

Acta offic. consist. Crac. 9 (Obligationes), p. 97. — Ptaśnik, nr. 438.

6. 4 IuUi 1462.

Reverendo patri domino îohanni de Pnyow, decretorum doctori, archidiacono et administratori ecclesiae Cracoviensis aut ipsius in spiritualibus vicario generali Cracoviensi domino gratioso, Stanislaus Dorynk pictor ac illuminator¹) régis Polo-

J) Dzieło Długosza „Banderia Prutenorum“, którego oryginał znajduje się w archiwum kapituły krakowskiej, iluminował właśnie ten malarz, kończy się bowiem następującem zdaniem: „Expliciunt banderia Prutenorum per manus pieta Stanislai Durink de Cracovia die Veneris 29 Martii 1448“ (Długosz, Opera omnia, vol. I, p. XX). W г. 1440 występuje on jako „filius Petri Oleatoris“. Wujem jego był Piotr Hirszberg, kupiec krakowski, po którym właśnie Stanisław Durink uzyskał w spadku patronat nad ołtarzem św. Agnieszki w kościele N. Marji P. i Wszystkich Świętych w kościele św. Szczepana (Cod. diplom. Univ. Crac., t. I., p. 195 i n.). W r. 1451 po śmierci ojca „Stanislaus Petri Oleatoris de Cracovia alias Durynk“ składa na ratuszu 160 mr. na udoto-wanie ołtarza św. Agnieszki i 140 mr. na opatrzenie ołtarza W W. SS., które swego czasu zapisał fundator tych ołtarzy Piotr Hirszberg (ibidem, t. II, p. 124—129). W r. 1478 „Stanislaus Duringk pictor et illuminator de Cracovia c civis nunc in claustro Suleyow commorans dioecesis Gneznensis“ po rezygnacji Stanisława „de Szczeglin“ prezentuje na altarjat w kościele św. Szczepana „Iohannem de Damnis dioecesis Caminensis in artibus baccalarium et subscribam civitatis Cracoviensis, clericum in minoribus ordinibus constitutum“ (ibidem, t. III, p. 59). W r. 1481 „St. Durynk de Cracovia“ pismem datowanem z Piotrkowa prezentuje na altarjat św. Agnieszki, po rezygnacji Mikołaja Skoczka, Marcina Rynczę, wikarego w kościele katedralnym (ibidem, p. 87, nr. 263). W r. 1492 niae etc. civisque Cracoviensis promptam semper complacendi vo-luntatem. Reverende pater et domine ! Quia altare beatorum Petri et Pauli et aliorum omnium apostolorum in ecclesia s. Stephani situm fundatumque et erectum per liberam resignationem et alias cessum honorabilis Stanislai Liga dicti eiusdem altaris immediati possessoris et altaristae vacat in praesentiarum, cuius ius patronatus et praesentandi ad me tanquam ad unicum et verum patronum spectat et pertinet, ne itaque dictum altare propter ipsius diuturnam vacationem in suis debitis obsequiis fraude-tur, honorabilem Stanislaum de Sczeglyn, praebendarium s. Trinitatis capellae reginalis in ecclesia Cracoviensi maiori actu presbyterum, ad idem... praesentibus praesento de eodem inve-stiendum et instituendum... Datum Cracoviae, dominica die proxima post festum Visitationis s. Mariae Virginie de anno Domini 1462. In cuius rei testimonium sigillum meum praesentibus est appensum.

Codex diplomatics Universitatis studii generalis Cracoviensis, t II, p. 209, nr. 198.

7. 1467.

Iste liber gradualis x) cum sua alia parte dominicali est com-paratus per venerabilem virum dominum Nicolaum Hymbir de Kyschewo scholasticum Lanciciensem et canonicum Cracoviensem ad honorem Dei Omnipotentis ac Beatissimae Dei Genetricis Virginis Mariae pro ecclesia collegiata Lanciciensi. Scriptusque est et notatus per honorabilem Nicolaum Setescha²), vicarium ecclesiae Cracoviensis in Castro, anno Domini mille CCCCLXVII⁰.

Feliks Kopera, Miniatury rękopisów polskiego pochodzenia (Sprawozdania komisji do badania historji sztuki, t. VII, p. 435).

wikarjusz generalny krakowski podaje do wiadomości „quomodo Nicolaus Coza, sic cognominatus et appellatus, sellator et civis de Cracovia, honestae olim Margarethae Cozina honorabilis domini olim Stanislai Durink similiter de Cra

covia clerici in minoribus ordinibus constituti germanae sive carnalis sororis filius et eiusdem domini Stanislai primi fundatoris duorum altarium... et eorum unici patroni nepos“ wraz z

synem swym Mikołajem klerykiem patronat nad wymienionemi ołtarzami z powodu ubóstwa swego odstępują Piotrowi Salomonowi (ibidem, p. 184, nr. 292). Por. również Ptaśnik, Cracovia artificum, nr. 586, 1131.

') Graduał łęczycki, w Bibljotece publicznej w Petersburgu.

Sambora).

²) O nim i o innych iluminatorach katedralnych por. ks. Ignacy Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych, p. 49 i passim (Tomek i Stanisław z Wieliczki, Piotr Postawa z Proszowic, Ja

8. 4 Octobńs 1475.

Martinus cathedralis seu introligator librorum recognovit se 12 flor. in auro et pecuniis récépissé a plebano in Gorlycza occasione scripturae antifonarii, quod hinc ad festum Paschae debebit terminare et dum terminaverit, extunc ibidem solutionem residuam recipiet. Si autem interim moriretur, extunc in bonis suis demonstravit huiusmodi debitum receptum recipiendum sub poena excommunicationis... (a. 1475, Martis, 4 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 13 (Obligationes), p. 721. — Ptaśnik, nr. 641.

9. 6 Octobris 1475.

Stanislaus de Schydlow notarius ex decreto domini la borem antifonarii per ipsum coeptum et super quern iam certam summam pecuniarum recepit a venerabili domino Stanislao Wi-sliczky, canonico Cracoviensi, hinc ad festum Nativitatis Christi continuando perficiet et terminabit sub excommunicationis poena vel saltern pecuniam per eum in hanc vim receptam restituet et fide-iussorem ponet bonum, quern ipse dominus Visliczky recipiet, quo facto eidem Stanislao dabit pecuniam residuam pro comparandis necessariis ad ipsum laborem... (a. 1475, Mercurii, 6 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 11, p. 259.

10. 3 Ianuarii 1476.

Stanislaus notarius de Schidlow pro eo, quod librum antifonarii venerabili domino Stanislao Visliczsky, canonico Cracoviensi et plebano in Paczanow iuxta acta domini, quia decretum superius 6 Octobris factum non terminavit neque explevit, pecu-nias ad laborem huiusmodi libri receptas ipsi domino canonico restituât... (a. 1476, Mercurii, 3 lanuarii).

Acta offic. consist. Crac. 11, p. 334.

11. Februarii 1476.

Caspar de Bavaria impressor librorum nunc Cra-coviae morans et Martha mulier de Nigra villa apud acta prae-sentia personaliter constituti recognoverunt, inter se talem com-positionem fecisse occasione susceptionis prolis, ita videlicet, quod ipse Casper hodie per totum diem debebit ipsi Marthae 16 gr. dare et consequenter singulis quatuor temporibus annis extunc immediate sequentibus per 16 gr. usque ad educationem pueri alias ad elapsum termini ab hinc computando. Quo lapso liberum erit eidem Casper, si voluerit, ipsum puerum recipiendum, ad quod faciendum ipsa Martha consensit, quodque ipsa Martha ipsum Casper occasione matrimonii, quod publice confessa est, inter eos non intervenisse, non inquietabit nec aliqui-bus aliis verbis molestabit ipsumque non infamabit sub poena carceris, ad quam se etiam libere submisit. Praesentibus Mathia de Wadowicze, Iohanne de Wyeliczka, Nicolao de Poramba et aliis (a. 1476, Mercurii, 7 Februarii p. festum Dorotheae).

Acta offic. consist. Crac. 11, p. 352. — Cf. Isak Collijn, Zentralblatt für Bibliothekswesen 1912, p. 161 ; Ernst Voulliéme, Die deutschen Drucker des XV Jahrhunderts, Berlin, 1916, p. 57.

12. 6 Septembris 1476.

Augustinus de Rybno de Masovia recognovit hic coram nobis, quod habuit condictamen cum Stanislao pictore ita, quod idem Augustinus servire debuit eidem pictori per quinque annos et artem pingendi discere; sed vix quartali anni elapso recessit ab eo, immo fugit, propter quod idem Stanislaus moler eundem Augustinum ut servum suum fugitivum in carceres po-nere iussit. Sed post hoc, cum ambae partes coram nobis stete-runt, cum earum partium consensu et vera voluntate talem feci-mus inter ipsos concordiam et ediximus, quod cum idem Augustinus voluntatem non habet manendi circa Stanislaum pictorem, tunc de iure expensam solvere eidem Stanislao deberet, sed ex gratia speciali Stanislaus moler eidem Augustino expensam debet dimittere et ab eo nihil recipere tantum 6 gr., quos dedit pro eo ad fraternitatem, debet Augustinus eidem Stanislao reddere; etiam debet reddere eidem Stanislao artes illas omnes alias stucky, quas exscripserat de libris suis et promisit idem Augustinus nunquam artem pingendi exercere neque hie neque alibi sub fide et honore. Et in hoc consenserunt ambae partes, quod ita ut supra dictum est, firmiter volunt tenere et pro rato habere, inviolabiliter observare promittentes sub poena 50 flor. Et in praesentia eiusdem concordiae fuit baccalarius Paulus de Nova Civitate presbyter (a. 1476, f. 6 a. Nativitatis Mariae).

Consul Crac. 429, p. 572. — Ptaśnik, nr. 650.

13. 28 Febmarii 1477.

Nicolaus pergamenista veniens ex parte Leonardi Guth manifestavit, quod esset ita infirmus, quod ad iudicium venire non posset ad instantiam Elizabeth Czeczulczina actricis. Causa ad feriam 6 proximam ad dominos sub eodem iure et cita-tione, utrum hoc habere potest sine potestate ex parte Leonardi, qui non comparuit (a. 1477, f. 6 p. Mathiae).

Advoc. Crac. 83 (Castrensis), p. 93. — Ptaśnik, nr. 672.

14. 12 Iulii 1477.

Sententiatum est, ex quo Jacobus barbarius astitit parti in 3 terminis super vadia posita sibi ad advocatum per Casper d r u к e r et ad tertium iudicium fuit citatus et ille non paruit, extunc luit in causa, si legale impedimentum non docebit, et vadia ista vendere poterit cum scitu proborum hominum, parti prius insinuando ; et si quid in vadiis non adsumpserit, hoc in parte repetat de forma iuris (a. 1477, sabbato in vigilia Margarethae).

Advoc. Crac. 83 (Castrensis), p. 101. — Ptaśnik, nr. 691.

15. 9 Febmarii 1478.

Martinus introligator librorum extra portam s. Nicolai honorabili domino Iacobo plebano in Mrzeglod et suae ecclesiae graduate in pargameno notare et complere hinc ad festum s. Iacobi proximum sub poena excommunicationis [se] obli-gavit. Praesentibus ut in actis (a. 1478, Lunae, 9 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 13 (Obligationes), p. 931. — Ptaśnik, nr. 715.

16. 4 Marta 1480.

Iohannes illuminator librorum de Cracovia repro-ducta citatione débita exécuta contra Stanislaum notarium de Sandomiria ad petendum se absolvi a sententiis excommunica-tionum, quibus ipsum excommunicari procuravit, petivit se per dominum iudicem a sententiis praedictis absolvi, in praesentia dicti Stanislai de Sandomiria notarii petitionem praedictam impedientis et dicentis, ipsum non fore absolvendum pro eo, quia debitum 1 flor. sibi certo modo obligatum non solvit... (a. 1480, Saturni, 4 Martii).

Acta consist. Crac. 3 (Vicariatus), p. 191. — Ptaśnik, nr. 756.

17. 14 Iunii 1480.

Constituti personaliter discreti domini Marcus de Sławsko, nunc in Loviez incolatum habens, magister artis pieto riae ex una et ingenuus Albertus de Rogoszyno, clericus Poznaniensis dioecesis partibus ex altera, coram venerabili domino Michaele Wyelgowyessky, canonico et officiali Loviczensi, volentes quasdam discordias et lites inter se occasione informationis artis pictoriae per ipsum Marcum sibi Alberto factae et impensae exortas et hic coram praefato domino Michaele canonico et officiali in vim specialis commissionis reverendissimi patris domini Iacobi s. ecclesiae Gneznensis archiepiscopi et primatis motas et intentatas per mo-dum concordiae et amicabilis compositionis extinguere... in prae-fatum dominum Michaelem de Wyelga wyessz, canonicum et officialem Lovicensem, tamquam in arbitrum... compromise-runt... Qui quidem dominus Michael... sententiam arbitralem ... tulit in haec verba : Imprimis et ante omnia... sententiavit, quod praefatus Albertus de Rogoszyno, discipulus dicti magistri Marci pictoris, ratione informationis artis pictoriae et servitii, quod sibi debebat proinde impendere, ac ratione scripturae V i a t i c i, quem sibi etiam debuit praetextu informationis scri-bere, tenetur et debet solvere praedicto magistro Marco 4 flor. hungar.... item praefatus Albertus iam exnunc et in futurum debet esse liber a subiectione ipsius Marci et licitum erit sibi, ubi voluerit, laborare hanc artem pictoriam absque impedimento ipsius Marci, qui Marcus debet sibi dare litteram significatoriam ad omnes partes Poloniae et extra, quod est liber x)...

Ulanowski, Acta capitulorum neenon iudiciorum, t. II. (Acta iudicii ecclesiae Loviciensis), p. 452, nr. 92.

18. 5 Novembris 1481.

Res Iohannis illuminatoris conscriptae ad postulata Nicolai organistae in marca et 6 gr. census desessi anni praesentis. Item primo cista, in qua nihil boni solum duae litterae perga-meneae, una formata, altera fraternitatis a s. Francisco ministri

0 Prof. M. Sokołowski o tym dokumencie powiada: „Nie znamy dokumentu, któryby stosunek malarstwa minjaturowego, uprawianego przeważnie w klasztorach i przez duchownych, — do malarstwa cechowego, będącego zajęciem ludzi świeckich, w ten sposób zaznaczał, jak powyższy (Sprawozdania komisji do badania historji sztuki, t. VII, p. CXCII.).

sub sigillo, aliaeque sunt litterae papireae nihil valentes. Item sponda, in qua 2 linteamina exilia ; item 2 plumaceolae ; item cervical 1 ; item cussinus parvus; item de czka culcitra parva, nigra d ardu m dey vêtus; item iopula vetus; item canterus ligneus; item mensula (a. 1481, f. 2 p. OO. SS.).

Advoc. Crac. 85 (Castrensis), p. 83. — Ptaśnik, nr. 805.

19. 28 Februarii 1482.

Honorabilis dominus Iacobus de Bystriczia ss. canonum bacca-larius citatus ad instantiam honorabilis Bartholomaei altaristae ad s. Mariam in Cracovia talem inter se fecerunt amicabilem concor-diam super informatione illuminandi libros cum auro et cum floribus. Quam idem Bartholomaeus illuminator post festa Pascae alias feria 4 infra octavas Pascae debet informare et docere praefatam illuminaturam praefatum dominum Iacobum et idem dominus Iacobus debet qualibet die a feria 4 Paschae usque ad festum Philippi singulis diebus visitare praefatum dominum Bartho-lomaeum, quem benigne venientem debet tractare informando eundem dictam illuminaturam sine omni dolo et suspitione omnia, quae sunt illius artis, demonstrando ad oculum. Et post festum Philippi [et Iacobi] apostolorum praetactus Iacobus debet dare 3 flor. eidem Bartholomaeo pro suo labore sub censuris. Praesen-tibus venerabili domino Iohanne professore theologiae de Osswa-czim et servitoribus universitatis (a. 14ö2, ultima mensis Februarii).

Wisłocki, Acta rectoralia, nr. 870.

20. 16 Ianuarii 1483.

Stanislaus pictor de platea Lata, Cracoviensis, persona-liter hic apud acta praesentia comparens, confessus est et recognovit per expressum habere se 30 flor. hungar. apud ipsum re-positos magnifici domini Martini Gaschtolth de Lithwania, allegando, quod prope diem nuntii sive familiäres ipsius domini Gaschtolth hue Cracoviae constituentur, qui si constituentur, pro-misit dare operam suam ad eosdem de solutione debiti facienda domino Bartholomaeo de Byecz altaristae ad s. Mariam in Cracovia, in quo idem dominus Gaschtolth sibi domino Bartholomaeo pro libro antifonario obligatur, et pro quo idem Stanislaus pictor impetitur per ipsum altaristam. Et in casu, si dicti nuntii sive familiäres domini Gaschtolth praedicti interim istic non fuerint

Cracoviae constituti, extunc idem Stanislaus pictor huiusmodi 30 flor. sibi domino Bartholomaeo altaristae pro solutione dicti debiti ad festum proximum s. Stanislai in Maio dare et extra-dere in effectu se obligavit ecclesiasticis sub censuris. Praesenti-bus canonicis et notariis curiae (a. 1483, die Iovis 16 Ianuarii).

Acta episcop. consist. Crac. 3, p. 220v. — Ptaśnik, nr. 836.

21. 5 Novembris 1483.

Stanislaus aurifex fideiussit Iohannem eyn druckir erga Iohannem Kreger !) ad feriam 2 post s. Leonardi ante prandium, qui actor dedit sibi culpam, quod ipsum [s], Sententiatum est, ex quo Iohannes Kreger iam Iohanni insinuavit pro causa praescripta et Przepiórka postulat cum eo colloqui, stans vero reus vult nunc sibi iustificari. Sententiatum est, ex quo Stanislaus statuit reum et excipit se de fideiussoria, extunc est liber a fideiussoria de forma iuris. Stanislaus idem aurifex fideiussit ipsum per quindenam statuere ad iudicium et in pacis tranquillitate sub eadem cita-tione. Iterum causam ob spem concordiae receperunt. Si non, tunc ad feriam 6 sub eodem iure et citatione iure partium salvo (a. 1483, f. 4 p. OO. SS.).

Advoc. Crac. 86 (Castrensis), p. 94. — Ptaśnik, nr. 864.

22. 10 Decembris 1483.

Eyn forrichtung czwuschin Hannes Kriger und Hannes Pepelaw gescheen ist und lawt alzo, das Hannes Kriger hot Hannes Pepelaw frey gesagit und nymmer czwgedenken des schaden,    den    Hannes Kriger    von ym entphangen hot    von

der drickerey    der bûcher    alzo, das Hannos Pepelaw

sal gebin 20    gulden off Johannis    neheste körnende und 4    gulden drikerey    und    des vorsichern    mit eym guttim buergin    und

czwuschin sal seyn gutte fruntschaft und des nymmer czugeden-kin bey 10 mr., denn vorrichtslawten und denn hern des rotes 5 mr. und dorbey ist gewest her Jacob Sweynczer, Casper Geng-ner und Paul guldsmid und Jorge goltsmid. Item her Stenczel

0 Kreger, Kriger, Krüger. Cf. Ptaśnik, nr. 866, 881. Dnia 27 sierpnia 1483 r. przyjmuje prawo miejskie: „Hannus Cruger von Bucholt aws der Marke... pro littera portanda ad medium ieiunii fideiussit Kwnisz“. — (Kaczmarczyk, nr 8100).

Wilczkowsky ist bürge wordin vor dy 24 guldin, zo im vor seyn ewgin schult wff Iohannis Baptiste zu beczalin nestko-mende (a. 1483, f. 4 p. Conceptionis).

Advoc. Crac. 86 (Recognitiones), p. 460. — Ptaśnik, nr. 866.

23. 13 Decembris 1483.

Hannus Jäkel hot bekanth, das her schuldig ist Sweboldo Feyel dem hefter¹) 6 gulden nw neste off Ostern czw holfe czw geben czw dem czinse, den Swebolt von wegen der stal-lunge den herren czalen sal ane alle weder rede unnd entschot-czunge hij beym buche ; noch hot Hannus Jäkel bekanth, das her dem genannten Swebolde schuldig ist 29 gulden vor haws-gerete nemlichen bette und tische, dy her ym beczalin zal nw neste off Weinachtin 10 guldin unnd aber dornoch 14 tage noch Stanislai ym meyen czende halben gulden unnd aber dornoch neste folginde off Michaelis czende halben gulden, alle tage neste nochenander folginde alzo, das dy genannten 29 gulden beczalt werden ane allerley entschotczunge aller rechte par hy czw be-czalen beym buche (a. 1483, sabbato, ipso die Luciae).

Consul. Crac. 430, p. 9. — Ambroży Grabowski, Starożytności historyczne polskie I, p. 451 ; Ptaśnik, nr. 867.

24. 23—26 Ianuarii 1484.

Causa inter Iohannem drucker respondentem et Paulum acAlbertum actores pro 5 hebdomadis pretii deserviti pro 2г/з flor. ob spem concordiae, si non, tunc ad feriam 2 [26\ 1] sub eodem iure et citatione. Iterum feria 2 post s. Pauli Conversion^ iudicium bannitum opportunum : quatuor scabini domini iurati exaudita causa partium istarum pro 2¹/a flor. pretii deserviti [s] sed reus dixit, quod eos non convenit, licet sibi laboraverunt, inquit, ad probam. Si non, tunc ad feriam 6 sub eodem iure et citatione domini iurati facient finem, quod iuris erit (a. 1484, f. 6 p s. Vincentii, ... f. 2 p. Conv. Pauli).

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 27. — Ptaśnik, nr. 870.

*) Prawo miejskie przyjął w r. 1479: „Schweipolt Fyol von der Newnstad an der Eysch perlenhaftir ius habet et litteram; dedit 3 fertones“. (Kaczmarczyk, nr. 7812).

25. 26 Ianuarii 1484.

îohannes illuminator non paruit Nicolao Zatorski pro 5 flor. ... (a. 1484, f. 2 p. s. Pauli).

Advoc. Crac. 86 (Castrensis), p. 96. — Ptaśnik, nr. 871.

26. 3 Martii 1484.

deberi (a. 1484, f. 4 Cinerum).

Hannes drucker non paruit Annae pro infamia et vitu-perio. Stans parti Hannus drucker pro 2a actione negavit partem unquam verbis talibus inhonestis infamasse, nesciens de ipsa, inquit, nihil mali, sed omne bonum, pacemque firmam inter ipsas partes, peramplius talia facere non

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 30. — Ptaśnik, nr. 873.

27. 16 Mû 1484.

Sententiatum est, ex quo Yakei adhuc 6 flor. Sweyboldo in actis dominorum consulum tenetur super summam obligatam, quod praeteriit super s. Stanislai in Maio et tempus praeteriit et non solvit sibi, extunc penes acta remanere debet de forma iuris. Sententiatum est, ex quo tempus praeteriit, extunc solis ad occasum sibi solvere debet de forma iuris (a. 1484, f. 6 Divi-sionis apostolorum).

Advoc. Crac. 86 (Suburbia), p. 374. — Ptaśnik, nr. 882.

28. 11 Februarü 1485.

Sweyboldo parti respondent datum est per quindenam ad praelocutorem erga Jäkel actorem, primo, prout sibi lectisternia credidit et in hoc sibi linteamina permutasset ita bona, sicut marca et mensam sine veile suo sicut florenus recepisset; 2° pro duobus pulvinaribus et magna nebrida sicut marca ; 3° quod fimum, quem reliquit et promiserat educere, quod non fecit et in 7 flor. perditionem ipsum induxisset (a. 1485, f. 6 p. s. Scholasticae).

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 57. — Ptaśnik, nr. 888.

29. 4 Martu 1485.

Paul servus Sweyboldi nuntiavit ex parte domini citati a Jäkel, quod infirmaretur, quern noluit praescire, quod sic esset et ille iurare noluit (a. 1485, f. 6 a. Oculi).

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 59. — Ptaśnik, nr. 890.

30. 7 Martii 1485.

Sententiatum est, ex quo S we y b old trahit se ad acta dominorum consulum, dicens, quod ibi fuisset expressum, quod apud ipsum Jäkel emit pro rebus et supellectilibus, et ad homines, qui fuerunt praesentes ut puta pro rebus supra descriptis, extunc ad feriam 4 proximam debet inferre testimonium a do-minis consulibus et homines testes adducere de forma iuris.

Jäkel dédit ei notare, quia Sweybold sibi fassus est et recognovit sibi forum, quod cum eo fecit pro suppellectilibus et solidavit (a. 1485, f. 2 p. Oculi).

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 59. — Ptaśnik, nr. 891.

31. 9 Malta 1485.

Sweyboldus iurabit feria 2 post Conductum Jadowy per sententiam pro duobus pulvinaribus, pro mensa, quomodo sibi ea permutasset et pro magna nebrida, quod istam sibi non vendidit nec linteamina sibi permutasset (a. 1485, f. 4 a. Laetare).

Advoc. Crac. 86 (Circulus), p. 59. — Ptaśnik, nr. 892.

32. 6 Iunii 1485.

Iohannes illuminator posuit in arestum cistulam cum rebus omnibus olim Haze Fischerin in 5 flor., quae cisticula iacet sub cruce et etiam clausit per praeconem Przepiórka et alias res, quae sunt circa Neta Bognerin (a. 1485, f. 2 p. Corporis Christi).

Advoc. Crac. 86 (Arestationes), p. 577. — Ptaśnik, nr. 897.

33.    12 Augusti 1485.

Otto Kkyzewetter hot bekant, das her rechter schuld schuldig ist 60 ungar. gulden Sweyboldo Feyel dem zeyden-h a f t e r nw nest off Martini ane allerleye entschutczunge czw beczalen mit paren gulden allhy beym buche (a. 1485, f. 6 a. Assumptionis Mariae).

Consul. Crac. 430, p. 71. — Ambroży Grabowski, Starożytności historyczne I, p. 451 ; Ptaśnik, nr. 907.

34.    3 Aprilis 1486,

Iohannis de Bełz i ntroligatoris librorum de Cra-covia ab una et discreti Iohannis Ffeffer venditoris librorum quondam de Cracovia nunc Leopoli agentis ab altera partibus in causa dominus instante dieto domino Iohanne princi-pali et in contumaciam dicti Iohannis ex adverso principalis ad id speciali citatione citati eademque reproducta concludi petente in causa conclusit (a. 1486, Lunae, 3 Aprilis).

Acta offic. consist. Crac. 11, p. 76. — Ptaśnik, nr. 931.

35. 28 Iunii 1486.

Iohannis de Belsz introligatoris librorum in domo domini Iohannis Regula medicinae doctoris consulisque et civis Cracoviensis agentis ad instantiam discretus Iohannes ad s. Nicolaum extra muros vicarius de mandato domini retulit, se citasse in audientia publica maystrum Iohannem de Wyeliczka necnon alios promotores, si qui sunt, lohannis Ffeffer introligatoris librorum, quondam in Cracovia nunc vero in Leopoli morantis, ad videndum et audiendum ipsum in poena pe-riurii, eo, quod de dioecesi et civitate Cracoviensibus praestito iura-mento de non recedendo de dioecesi et civitate Cracoviensibus et de parendo iuri et iudicato solvendo, de ipsa civitate et dioecesi praedictis secessit, condemnari (a. 1486, Mercurii, 28 Iunii).

Acta offic. consist. Crac., 11 p. 86. — Ptaśnik, nr. 937.

36. 21 Iulii 1486.

Sentetiatum est, ex quo Sweipoldus est pars respondens noviter citatus a quatuor cerdonibus Petro, Martino, Iohanne et altero Iohanne actoribus pro 41 flor., pro quibus eis Iohannem Kiswater fideiussorem locare debuit et postulat ad praelocutorem, extunc habere debet per quindenam ad praelocutorem de forma iuris (a. 1486, f. 6 die s. Praxedis).

Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 15. — Ptaśnik, nr. 941.

37. 2 Augusti 1486.

Causa Sweiboldi partis respondentis et quatuor cerdonum Petri, Martini et duorum lohannis [s] actorum ob spem concordiae recepta est. Si non, tunc ad proximum iudicium expositum sub eodem iure et citatione (a. 1486, f. 4 p. s. Petri [ad vincula]). Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 16. — Ptaśnik, nr. 943.

38. 18—25 Augusti 1486.

Sententiatum est, ex quo quatuor cerdones Martinus, Petrus et duo Iohannes actores insinuaverunt iuridice S we bo ldo pro 41 flor. pro mercibus, quomodo sibi fideiussorem Ottonem Kiswater ponere debuit et non posuit, querens utrum eis iam satisfacere debet et ille dicit in sua responsione, quod eis eun-dem fideiussorem posuit et manum ei seorsum quilibet dédit et in hoc mittit eis sequelam in hoc verbo, quod eum non susce-perunt fideiussorem nec manum ei dederunt nec ipsum liberum dimiserunt, et illi susceperunt sequelam, extunc si audent hoc obtinere tacto Sacramento, remanebunt penes hoc de forma iuris. Et iurabunt feria 2 ante prandium de forma iuris. Et tunc floreni iacere debent de forma iuris. Causa de consensu partium ob spem concordiae, si non, tunc ad feriam 6 [25\8] ante prandium sub eodem iure, partium iure salvo. Iuraverunt duo polo ni ce et sunt liberi pronuntiati, iuraverunt et duo almani et sunt liberi pronuntiati. Sweyboldus dedit fertonem pro poenis (a. 1486, f. 6 p. Assumptionis).

Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 17. — Ptaśnik, nr. 944.

39. 25 Augusti 1486.

Sweyboldus manifeste coram sede, volentibus cerdonibus iurare, monstravit eis quatuor praescriptis faces pendentes, quod eis notare dederunt, quia facit eis hoc in verecudiam et hoc orete-nus dixit: zat ir dy pheber (a. 1486, f. 6 p. s. Bartholomaei).

Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 18. — Ptaśnik, nr. 945.

40. 4 Septembris 1486.

Sententiatum est, ex quo ilia dierum Sweyboldus hie coram advocato monstravit faces istis quatuor cerdonibus et hic coram iudicio bannito hodie recognovit, quod hoc monstravit, sed neminem proprio nomine nominavit nec in dedecus ipsis hoc dixit, extunc hoc, quod ipse dixit vel monstravit, istis quatuor cerdonibus Martino, Petro et duobus Iohannes in honore nihil no-cere potest de forma iuris, et ob hoc Sweibold per iudicium corrigi debet de forma iuris. Et fuit incipatus, deinde Hannes von Walde fideiussit ipsum ad iudicium expositum statuere (a. 1486, f. 2 p. s. Aegidii).

Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 18. — Ptaśnik, nr. 947.

41. 15 Septembris 1486.

Sweiboldus haffter non paruit 4 cerdonibus pro im-pensis iuxta acta docendis per praeconem Kozubek; et ex actis

docuerunt impendisse 20 scot, et 16 den. iuxta diligenter calcu-lata. Dedit 6 latos gr. (a. 1486, f. 6 p. s. Crucis).

Advoc. Crac. 87 (Circulus), p. 19. — Ptaśnik, nr. 948.

42. 20 Novembris 1486.

Iohannes de Belsz introligator librorum in Cra-covia ex una et Dobeslaus de Oporow notarius cathe-dralis partibus ab altera talem, ut infra sequitur, de scribendo et notando antifonari textu et nota solemnibus inter se con-fessi sunt fecisse contractum. Videlicet, quod ipse Dobeslaus an-tifonare in ipsius Iohannis pargameno per ipsum disponendo textu et nota solemnibus scribere et notare ac ipsam scripturam et no-tam sub excommunicationis poena continuare usque ad finem libri se obligavit. Ipse vero Iohannes sibi Dobeslao a quolibet qua-terno per 13 gr. pecuniarum solvere debebit et se sub dictis poenis obligavit et insuper ipse Iohannes 2 quaternos ipsius libri antifonarum scribendi paratis pecuniis ipsi Dobeslao solvet et tertium quaternum ad extenuationem residui debiti 20 flor. in actis superius obligati defalcabit sub dictis poenis. Praesentibus notariis sociis (a. 1486, Lunae 20 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 14 (Obligationes), p. 158. — Ptaśnik, nr. 960.

43. 9 Martii 1489.

Consensus regiae maiestatis datus provido Swey-poldo Feyol, civi Cracoviensi, super plumbifodi-nas montium in Ilkusz. In nomine Domini Amen... Nos Kazimirus Dei gratia rex Poloniae... significamus tenore prae-sentium... quomodo animadvertentes, quod in plumbifodinis no-stris Ilkussiensibus et aliis quibuscunque minerarum montibus, intra regnum nostrum ubilibet consistentibus subditi nostri operi-bus montanis intendentes, saepenumero gravissima damna propter aquarum impetum et inundationem patiuntur, pro quibus extra-hendis multae impensae vix sufficere possunt, nisi aliquis notabilis artis industria per instrumenta novo adinvenienda ingenio occur-ratur, proinde in nostra nostrorumque baronum praesentia expo-situm est, quomodo providus Sweypoldus Feyol civis Cracoviensis de superius expressis et aliis pluribus defectibus in montibus et fodinis nostris contingentibus providere volens ob-tulit, se veile conducere opera et sumptibus propriis peritos et ingeniosos artifices et instrumenta artificiosa superioribus annis hic nusquam visa atque eadem ministrare, comparare et perficere, per quae extractio aquae facilior et labor montanus in Ilkusz et aliis bonis nostris regalibus in meliorem commoditatem minori-bus impensis, quam antea fieri solebat, deduci posset. Ad quam proinde artem ipsorum industria de novo adinveniendam brevi tempore conficere et consumere praedictus Sweypoldus Feyol se paratum exhibuit, dummodo pro ipsius fatiga et gravibus impensis, quas facturus est, ius, gratiam, donationem et libertatem iuxta conditiones infrascriptas sibi... admittere dignaremur.

Et primo, quod talibus instrumentis per eum inventis, erectis et constructis nemo laborare et uti minerarum, sed nempe alia aut his similia construere, laborare aut eisdem uti auderet vel posset in perpetuum sine praetacti Sweypoldi Feyol successorum-que eius consensu et voluntate sub bonorum suorum tarn in mon-tibus quam alibi per ipsos habitorum amissione, seu illi dum-taxat talibus instrumentis licite uti possint, qui cum ipso aut successoribus ipsius desuper certa et infra scripta pactione convenient.

Secundo, salvis ante omnia nostris redditibus communi vo-cabulo orbora nuncupatis, et qui sine quorumeunque sumptuum deductione, iuxta consuetudinem super tentam, imprimis nobis volvi debent.

Ex post, quicunque ex cultoribus montium artem illam sive instrumenta praefata ex propriis sumptibus et impensis construere et illis uti vellent, quod nihilominus illi de singulis montibus seu fodinis ubicunque praefata arte et instrumentis vel eis simi-libus ad instar eorundem laborandis et construendis per praefatum Sweypoldum Feyol adinveniendis laborarent et eis uti vellent, 12 mr. communis monetae ex munere a quolibet monte septima-natim solvere semper sint adstricti, et hoc, ubi duplicibus uti vellent canalibus, qui vulgariter dwa zaezij rur vocantur. Qui vero uno tantum canali contend fore velint, 6 mr. tantummodo solvere tenebuntur. Similiter de illis erit censendum, de quorum montibus propter vicinitatem per artificia et instrumenta aquam extrahi aut exsicari contigerit, quod videlicet ad solutionem huiusmodi 12 mr. a duobus canalibus et 6 mr. ab uno canali septimanatim, prout superius expressum est, similiter essent obligati, hoc etiam adiuncto, quod si quisquam hominum tale ingenium seu artem immitare velit colore exquisito, vel aliquam partem illius notabiliorem alteri parti et ingenio addere vellet, quod tabs etiam quilibet ad solutionem praedictarum 12 mr., prout superius descriptum est, teneatur et sit astrictus. Quorum quidem omnium censuum ex praefatis arte, ingenio et labore provenientium aut pro-veniendorum nobis seu fisco nostro regali et successorum nöstrorum regum Poloniae medietas perpetuo cedet, praefatus vero Swey-poldus Feyol, huiusmodi artificii primus inventor, cum suis succes-soribus aliam medietatem censuum eorundem iure haereditario per-petuis temporibus accipiet, tollet et possidebit cum omni iure et dominio. Illius autem medietatis Sweypoldus Feyol aut sui successors partem suain tenore praesentium habet iam et habebit fa-cultatem omnimodam sua parte utifruendi, tenendi, tollendi, ven-dendi, donandi, commutandi et pro beneplacito ipsius voluntatis cum ea disponendi et convertendi, ita tarnen, quod praefati homines sint iurisdictioni et oboedientiae nostris subiecti.

Super quibus omnibus praenominatus Sweypoldus Feyol nostrum regium consensum humiliter postulavit et praemissa per nos speciali privilegio roborari per nos petivit. Nos igitur Casimirus Dei gratia rex Poloniae memoratus, attendentes petitionem huiusmodi fore iustam ... ilia in omnibus punctis... approbamus tenore praesentium mediante... Actum Cracoviae feria 2 post Invo-cavit a. D. 1489 praesentibus illustrissimo principe et reveren-dissimo domino Frederico electo confirmato ecclesiae Cracoviensis, necnon magnificis et generosis lacobo de Dambno, Castellano et capitaneo Cracoviensi, Raphaele de Iaroslaw Castellano et capi-taneo Sandomiriensi et regni nostri marschalco, Creslao de Cu-roszwanky, et Petro thesaurario regni nostri et aliis pluribus tes-tibus fide dignis. Datum per manus venerabilis Gregorii Ludbrancz Scarbimiriensis et s. Floriani in Kleparz praepositi, regni Poloniae vicecancellarii. Relatio eiusdem venerabilis Gregorii de Lubrancz, regni Poloniae vicecancellarii.

Matr. Regni Pol. 14, f. 278. — Łabęcki Hieronim, Górnictwo w Polsce, Warszawa 1841 t. II, p. 170—172; cf. Wierzbowski, Matricularum Regni Poloniae Summaria t. I, p. 103, nr. 1975.

44. 5 Aprilis 1490.

Mathias de Drogyczyn illuminator librorum, in castro Cracoviensi moram habens, ad acta praesentia personaliter

constitutus, liberando se a sententiis excommunicationum recognovit et per expressum confessus est se teneri 3 flor. pecuniarum, quem-libet florenum per 14 scot, computando, provido Iohanni Czythwar de Cracovia introligatori librom m, 1 flor. ad festum Pentecostes proxime venturum et 2 residuos ad festum s. Michaelis festa et tempora se immediate sequentia sub censuris ecclesiasticis se solvere obligavit. Praesentibus ut in actis (a. 1490, Lunae, 5 Aprilis).

Acta offic. consist. Crac. 14 (Obligationes), p. 582. — Ptaśnik, nr. 1046

45. 18 Septembris 1490.

Iohannes baccalarius..¹) und Nicolaus Swedler von Newburg haben vorbrocht und geclagit obir Swebolt zeidinhaftir, wy her sy beschemet hette, meynende, das her etlich p a p i r awsz der wergstad verloren hette, und aws der kammer, das is in eynem bette behalden, was entragen were und wy her solte eyn sulchs den obgenannten czwen schult gegeben haben, das is eynir aws yn genomen hetten. Dar of fregete[n] wir den selben Swebolt unsirn mitburger, was her zu sulchen Sachen antworde und ap her den obgenannten schult gebe der halben. Daroff antworte herr: Liben herren! Ich habe papir verloren und ist aws weg genommen aws der kammer, sunder wer is genomen hot, wesz ich nicht ; ich habe sy eygintlich umme eyn sulchs nicht schult gegeben und gebe sy en och noch nicht und wesz nichts arges noch obils von en und alle seyne gesellen und gesinde stunden keginwertig, do eyn sulchs gesehen ist als oben (a. 1490, sab-bato post Lamperti).

Consul. Crac. 430, p. 273. — Ptaśnik, nr. 1056; cf. Grabowski, Starożytności I, p. 451.

46. 22 Decembris 1490.

Bogusch servus Schweypolth maxillavit Gawrzyal et diffa-mavit, morans in domo Joraszek; reus negavit et iurabit feria 2 post Trium Regum (a. 1490, f. 4 a. Nativitatis Christi).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 87. — Ptaśnik, nr. 1065.

47. 22 Decembris 1490.

Gabriel apud Schweybolth inculpavit, quod ipsum Matis percussit cum tallari ; ipsum fideiusserunt statuere Iurge Waltkach,

9 Następuje luka w rękopisie.

Sigmunth Ber, Hencz Reych, Ulrich Cristoff, Niclos ad feriam 6 ¹) (a. 1490, f. 4 a. Nativitatis Christi).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 87. — Ptaśnik, nr. 1066.

48. 4 Februar ii 1491.

Rodolphus Borsdorff von Brawnczwigk²) hot be-kant vor sich und vor zeyne erbnemende, das her eynen rechten und redlichen vortragk und voreynunge gestift unde stanthaftig gemacht habe mit dem forsichtigin Sweybolt Veyl, unserm mitburger, yn mose und weyse als hye nochfolgit : Noch deme her dem genanten Sweybolt etliche buchstabin gesneten habe und ym dy follen rechtfertigunn sal und iustiren dorczw ym den derzelbe Sweybolt auch meynt etliche underweysunge czw thun und anczwbrengen, zo hat her sich keginn Sweybolde vormessen unde gutwilliklichen gelobit, das her keyne rewsische schrifft ader buchstabinn ymande unnd auch ym zelbist weder Sweybolts wost und willen machen, sneyden noch iustiren zal noch en möge unnd dorczw keynem mensche yrkeyne underweysunge dorynne noch underrichtunge yn vil noch yn wenige thun zal nochen magk bey vorlost alle zeyner gutter; und ab, do got vor zey, das ym der vorgenannte Rodolphus yn zolchem, als obin, nichten hilde ader brochygk worde, zo zal und magk der gesprochene Sweybold alle und iczliche des genannten Rodolphi gutter und habe, wo her dy gewissinn adder dirfaren mochte, ane allerley geistlichs nochen wertlichis gerichts holfe, gleich zam her zy alreyt gerichticlichim durch orteyl gewonnen hette, nemen, haben, besitzen und czw zeynem guttem willen zam zeyn eygens sal ge-brawchinn; zo abir zolche Rodolfs gutter Sweybolde yn zeyne hant und gewere czw nemen und czwbrengen alczwferre gelegen weren und dorczw nichten mochte komen und sich seynes schaden an yn nicht mochte dirholen, zo zal und magk der oftegespro-chene Sweybold den zelben Rodolphum ane allerley holfe allerley gerichte, wo her yn gehabinn magk, off hebinn und nemen ader

Jossen ofhebinn und nemen und gefangen setczen und halden alzo lange bas, das Sweybold zolche obgenannte gutter und habe yn zeyne gerugliche gewalt, gewere und nocz brenginn mege. Ouch hot der egenannte Rodolphus zolche obengeschrebene stukke und artikel gelobit bey guten trewen unde an eydes stad gancz feste unvorbrochlichen czw haldinn und sich yr yn keynen wegk weder mit geystlichem noch wertlichem gerichte noch mit herren gewalt noch geleyte czw schutczen und auch nicht czw weren, ewsende sich und wederruffende alle freyheyten, wy man dy benennen möge und von weme zy gehebin mochten werden, alle gefere und argelist gancz awsgeslossen (a. 1491, f. 6 ante Dorotheae virginis).

Consul. Crac. 430, p. 286. — Ptaśnik, 1071 ; cf. Bandtkie, Historja drukarń krakowskich, p. 136 — 139.

49. 6 Iulii 1491.

Alexius percussit Iohannem den b u ch dru с к er g es e 11 e (a. 1491, f. 4 p. Visitationis b. M. V.).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 92.

50. 23 Iulü 1491.

Oth insinuavit super Schweybolt, das her sich czu ym vordinget hot also off 2 ior und her solde im eyn ior gebin 10 flor., das andir ior 15 flor. Causam dédit dominis ad feriam 4; Cosubek hot im nicht bewart das gastrecht (a. 1491, sabbato ante festum Iacobi apostoli).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 93. — Ptaśnik, nr. 1082.

51. 27 Iulii 1491.

Matis Byscup reformavit Otho ius hospitum adversus Szwey-bolt. Causam dédit dominus ad feriam 6 ad bannitum iudicium (a. 1491, f. 4 post festum s. Iacobi).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 93. — Ptaśnik, nr. 1083.

52. 29 Iulii 1491.

Causam inter Othonem et inter Schweibolt dedit dominus ad feriam 2 proximam ad scabinos (a. 1491, f. 6 post festum s. Iacobi).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 93. — Ptaśnik, nr. 1084.

53. 1 Augusłi 1491.

Sententiatum, ex quo das der O t h о nicht künde seyne sache durch seyn procurator, so mag- her iczunt seyn gastrecht bawaren de forma iuris. Sententiatum, ex quo Matis Biscup refor-mavit ius hospitum, ap her seyne sache nicht vorfforin künde, das her sich mit eynem andern ader mit im vor eynen bessern roth, hoc debet habere de forma iuris. Sententiatum est, ex quo Rachffal reformavit sibi adversus respondentem ad Schwey-b aid um czoge czu bryffen ader czu irkeynem geczeugnisz, hoc debet habere de forma iuris. Sententiatum est den dritten tag de forma iuris (a. 1491, f. 2, ipso die s. Petri ad vincula).

Advoc. Crac. 89 (Fratrum), p. 94. — Ptaśnik, nr. 1086.

54. 21 Novembris 1491.

Officii domini in causa contra Swayboldum impressorem librorum de Cracovia famosi domini Iohannes Thurzi ^ et Io-hannes Theschnar²), cives et consules Cracovienses, coram reve-rendissimo domino electo personaliter comparentes ambo manu coniuncta sub poena 1000 flor. hungar. fideiusserunt et caverunt, quod ipse Swayboldus in causa huiusmodi sibi mota coram eodem reverendissimo domino electo iuri parebit in omnibus пес de loco Cracoviae discedet ante litis decisionem sine speciali licentia ipsius reverendissimi domini electi sub poena eadem per ipsos fideius-sores, si secus fieret, sibi domino reverendissimo electo solvenda ecclesiasticis sub censuris. Praesentibus dominis Paulo de Głownia decano, Iohanne de Baruchow archidiacono, Iohanne de Schebnia custode, Stanislao Swiradzky, Petro Wapowsky, Iohanne Lesczin-sky, Iohanne Starzechowsky, canonicis Cracoviensibus, et aliis multis testibus ad praemissa (a. 1491, die Lunae, 21 Novembris.

Acta episcop. consist. Crac. 4, f. 80v. — Maciejowski, De Sveboldo Fiolo et Ioanne Hallero, duobus antiquis Cracoviae typographis, (Miscellanea Craco-viensia a. MDCCCXIIII, Fase., I. p. 78) ; Ptaśnik, nr. 1093; cf. Bandtkie Historja drukarń krakowskich, p. 130.

l) Por. Ptaśnik, Turzonowie w Polsce, (Przewodnik nauk. i literacki z roku 1905), i Cracovia artificum, p. 309, notka 8.

") Syn Jana Tesznara, brat Mikołaja, szwagier i spólnik Jana Turzona, którego siostrą Martą poślubił w Lewoczy około r. 1463 (Consul. Crac. 429, p. 338). W г. 1496 nie żyje, opiekunem jego córki Jadwigi był brat Mikołaj.

55. 24 Novcmbris 1491.

Swayboldus impressor librorum de Cracovia in causa officii sibi mota personaliter construit in suum procuratorem ex officio deputatum magistrum Iohannem de Cleparzs praesentem et onus suscipientem cum omnibus opportunis clausulis, promittens de rato, prout plenaria forma consueta. Praesentibus etc. (a. 1491, die Jovis, 24 mensis Novembris).

Acta episcop. consist. Crac. 4, p. 81. — Ptaśnik, nr. 1094.

56. 22 Martii 1492.

Svayboldi impressoris librorum de Cracovia in causa fidei. Officii domini et ex adverso Swayboldi impressoris librorum in causa domini iudices videlicet Albertus de Syczinye, magister in theologia provincialis et inquisitor haereticae pravi-tatis in regno Poloniae deputatus ordinis s. Dominici fratrum Praedicatorum, Iohannes de Schebnya custos, Iohannes de Latho-schin officialis generalis, Iohannes Starzechowsky, Valentinus de Ilkusch, cononici Cracovienses, Iohannes de Pilcza decanus et Andreas de Labischin custos s. Floriani in Cleparzs, magistri in theologia et decretorum doctores, commissarii per illustrissimum et reverendissimum dominum Fridericum electum confirmatum spe-cialiter deputati praefato Swayboldo de carceribus relaxato, recepto ab eodem iuramento, quod sequitur in haec verba:

una

,,Ego Swayboldus, civis et inhabitator civitatis Craco-viensis, super Christi Domini nostri Passionis signo et sacrosanctis euangeliis iuro, quia omnem haeresim contra fidem catholicam insurgentem detestor, abhominor et maledico, ore et corde pro-fiteor, quod in omnibus articuîis fidei sentio et teneo id, quod s. Mater Ecclesia universalis et Romana tenet, sentit et docet et praesertim in hiis articuîis, in quibus contra me suborta est suspi-cio, ore et corde profiteor, quod in sola veritate Ecclesiae sanctae et fide catholica christiana et in nulla secta alia extra ecclesiam et religionem christianam est salus eterna animarum. Si quae ergo per me in contrarium dicta fuerint, ilia ex levitate vel lapsu linguae vel me vexantium importunitate non ex corde per me dicta sunt. Item similiter ore et corde profiteor, quod in sacrae Euka-ristiae sacramento est verus Deus, et quod communio sub specie panis tantum est sufficiens populo christiano ad salutem; quod si aliqua contra praemissa dixero in futurum, extunc cano-

num sacrorum severitati me subicio. Item iuro, quod ratione huius processus contra me instituti nemini его molestus nec me de hoc vindicabo ullo facto. Item quoscumque religioni christianae aemulos inimicos blasphemos scivero, illos apud ecclesiam et praelatos zelo fidei denuntiabo et deferam. Sic me Deus adiuvet et Christi Domini Passio“.

Quod quidem iuramentum idem Swayboldus manu propria ita subscripsit: „Ita ego Swayboldus iuravi personaliter tactis sanctis euangeliis et signo sacrae Passionis Dominicae et me hie propriae manus scriptura subscripsi et annotavi coram et in prae-sentia dominorum iudicum commissariorum in hac causa officii deputatorum“. Qui audito huiusmodi iuramento ipsum Swayboldum ab instantia officii eiusdem absolverunt et liberum dimiserunt. Qui quidem Swayboldus ibidem interposuit fideiussores Nicolaum Lub-schicz carnificem, Nicolaum zaydenhawther, Adam Haar et Nicolaum Niclin alias Friez cives Cracovienses, qui ibidem praesentes et personaliter comparentes manu coniuncta et in soli-dum fideiusserunt et eorum quilibet fideiussit se principalem po-nendo pro eodem Swayboldo, quod occasione dicti processus contra eum ex officio instituti carceralique ipsius custodiae deputation nullo unquam tempore cuicunque hominun sive etiam testi-bus nec per se nec per aliam quamcumque submissam personam non machinabit nec comminationes faciet, nec etiam litem movebit neque facto aut verbo se vindicabit sub poena 1000 flor. ipso facto et irremissibiliter illustrissimo domino electo solvenda in casu, quo idem Swayboldus contraveniret praemissis ; quam quidem poenam praefati fideiussores modo praemisso sub censuris eccle-siasticis se solvere obligarunt recedendo ab omnibus cautelis iuris et facti alias in forma meliori. Et nichilominus dictus Swayboldus in eventum, quo secus faceret, denuo in causa officii eiusdem super excessibus suis in actis causae huiusmodi latius deductis respondere et corrigi debebit et tenebitur, ad quod etiam se sub-misit. Praesentibus ibidem Nicolao Wroblowsky, canonico Craco-viensi, Iohanne Lanczowsky, lacobo Sthaskowsky, et Andrea de Iezow, psalterista Cracoviensi, testibus circa praemissa. Actum Cracoviae, die Iovis, 22 mensis Martii, in curia episcopali, anno Domini 1492.

Acta episcop. consist. Crac. 4, f. 89. — Maciejowski, op. cit., p. 78—80; Bandtkie op. cit., p. 131—132; PtaSnik, nr. 1098.

57. 27 Martii 1492.

Dominus Andreas de Ieschow sacerdos et psalterista eccle-siae cathedralis Cracoviensis etc. nomine venerandorum patrum et dominorum videlicet fratris provincialis fratrum ordinis Praedi-catorum doctoris sacrae paginae et haereticorum inquisitoris, item Iohannis de Schebna custodis, Iohannis Latoschinsky sacrae paginae et decretorum doctoris canonici et officialis, Iohannis de Starzechow decretorum doctoris et canonici Cracoviensis et Iohannis de Pilcza, doctoris sacrae theologiae Maioris Collegii collegiati et canonici s. Floriani, commissariorum in hoc per illustrissimum principem et reverendissimum dominum Fridericum Dei gratia electum confir-matum Cracoviensem etc. deputatorum, in causa ex quibusdam rumoribus contra Swebaldum Feyel concivem nostrum susci-tata, quomodo ipse quibusdam verbis religionem nostram catho-licam levipendere debuisset, quae res, cum in examen et praxim venissent, dicti domini commissarii sufficienter invenerunt, dictum Swebaldum minus iuste accusatum et testimonia in secreto adducta insufficientia reperta et non ydonea, propterea eundem Swebaldum dicti domini commissarii per supradictum dominun Andream per ipsos missum pronuntiaverunt ipsum hominem iustum et fidelem catholicum et in nullo reum, quae contra eum causabantur nec in aliquo, quid contra honorem suum esset, repertus est, sed dicti commissarii pronunctiarent et haberent eum pro homine bono et in nullo honori suo detractum (a. 1492, sabbato a. Oculi).

Consul. Crac. 430, p. 326. — Ptaśnik, nr. 1100.

58. 29 Octobris 1492.

Venceslaus Zydek cathedralis seu scriptor librorum de Cracovia ad acta personaliter constitutus recognovit, se conve-nisse laborem Psalterii choralis de littera bona textuali ad ecclesiam collegiatam in Scarbimiria pro 4 mr. pecuniae monetae et numeri polon., quem laborem ipsius Psalterii tenebitur complere et finire ad festum Pascae proxime venturae sumptibus propriis videlicet pargameno, incausto, cinobrio, lazurio et aliis coloribus decorare, una cum introligatione. Ita tarnen, quod dominus Mathias pictor de Cracovia pro dieto labore dabit pecunias ipsi Venceslao secundum ratam et oportunitatem temporis nomine ipsius ecclesiae Scarbimiriensis, ad quem laborem ipse Venceslaus confessus est se récépissé iam 1 flor. in auro et ipse Venceslaus

tenebitur praesentare quemlibet sexternum laboratum et scriptum ipsi domino Mathiae pictori sub excommunicationum poenis. Prae-sentibus notariis sociis (a. 1492, die Lunae, 29 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 4 (Obligationes), p. 866. — Ptaśnik, nr. 1107.

59. 14 Decembris 1492.

Casper buchbinder mit sampt zeiner elichen hawsfrawen hot mechtig gemacht den ersamen hern Leonardum Ungschtim czw vorrechen vor gehegtim dinge zeyn haws kegen der heiligen dreifaldikeit closter czwsschen Abrahams hinder hawsze und etwan Séraphins hawsern gelegen mit czehen grosschen erdezins ierlichen ezinsende dem praebendario s. Adalberti Iohanni Growel alias Koffher und hot bekant, das ym gnuk ist dor vor gesehen ist; auch zal der obgenannte Caspar frey an czinsz yn dem zelbigen haws sytezen von Michaelis nehest kommende über eyn jor (a. 1492, f. 6 p. Luciae).

Consul. Crac. 430, p. 350. — Ptaśnik, nr. 1114.

60. 24 Marta 1493.

Venceslaus Zidek notarius cathedralis ad acta prae-sentia personaliter et coram domino Stanislao notario et plebano in Gdów constitutus recognovit se contractum de scribendo Psalter i o cum circumspecto Petro de Skarbimiria notario fe-cisse talem, qui sequitur: Quod ipse Venceslaus tenebitur et de-bebit Psalterium praefatum in pargameno de tertia fractura quan-titatis notula scribere et in effectum cum antiphonis notatis et aliis caerimoniis circa talia fieri solitis finire, scriptumque debite illuminare rubrica et cinobrio et versualia condere et illuminatum in asseres introligandum dare sive solus per se introligare propriis sumptibus et expensis haec facere sub censuris ecclesiasticis, promittens et se obligans et insuper in maiorem cautelam et fidem providum Iohannem, civem de Stradomya, ad acta fideiussorem statuit et posuit, qui sub censuris et poenis praefatis, quod ipse Venceslaus adimplebit haec omnia, prout supra sunt specificata, et quod dictum Psalterium finiet hinc et festa Penthecostes pro-xime futura et in continent praefatus Venceslaus dictum Petrum . notarium de 2 mr. et 1 flor. iam per ipsum receptis et sibi datis quittavit et per praesentes quittât (a. 1493, solis, 24 Martii).

Acta offic. consist. Crac. 14 (Obligationes), p. 905. — Ptaśnik, nr. 1122.

61. 12 Iulii 1493.

Iohannes Zirniczsky illuminator librorum ius habet, pro littera portanda ad Pascae [festum] proximum fideius-serunt Adam et Matis s[k]larzs; dedit 16 gr.

Libri i. c. 1422, p. 5. — Kaczmarczyk, nr. 8685; Ptaśnik, nr. 1125.

62. 29 Iulii 1493.

Mathias de Drogiczin illuminator librorum etVen-ceslaus notarius cathedralis de Cracovia ad acta prae-sentia personaliter constituti sponte et libéré recognoverunt et quilibet eorum recognovit inter se vicissim de libro Missalis per ipsum Venceslaum scribendo talem fecisse contractum, etiam inhae-rendo priori contractui inter ipsos mutuo facto videlicet, quod ipse Venceslaus dictum librum Missalis sibi Mathiae de Drogiczin de 9 flor. ungar. in pargameno dicti Mathiae proprio scri-bere debebit et debet, et quod iam dudum idem Venceslaus dixit se inchoasse et eiusdem Missalis fere maiorem medietatem iam habere, quodque hoc ipsum Missale sine aliquali interruptione et intermissione continuabit et ad festa Nativitatis Domini proxime ventura finire et consumare tenebitur, ad cuius quidem laboris scripturae rationem dictus Venceslaus scriptor ab eodem Mathia 6 flor. ungar. confessus est récépissé manualiterque et cum effectu tulisse et levasse, residuum vero videlicet 3 flor. circa termina-tionem huiusce libri Missalis praedictus Mathias sibi Venceslao soluturus est. Et casu, quo idem Venceslaus praedictum librum Missalis non finiverit nec finire curaverit iuxta obligationem supe-rius factam et scriptam, extunc saepefatus Venceslaus praedicto Mathiae dictos 6 flor. taliter receptos restituere necnon parga-menum et illuminaturam Missalis eiusdem, quam ipse Mathias per se et suis с о 1 o r i b u s facit et exercet, sub censuris ecclesiasticis per dominos vicarium in spiritualibus et officialem Cracovienses generales, pro tempore existentes, contra eum exten-dendis et fulminandis, quibus se sponte submisit et praesentibus submittit, solvere et dieto contractui satisfacere ac omnia et singula in dieto contractu asserta adimplere obligavit et praesentibus obligat. Praesentibus ibidem Mathia de Kxyasch, Martino de Sdbyki notariis sociis, Iohanne de Bodzanczin dispensatore et

Stanislao de Dambrowa, servitoribus domini custodis et vicarii in spiritualibus, testibus ad praemissa (a. 1493, Lunae, 29 Iulii).

Acta offic. consist. Crac. 18, p. 178. — Ptaśnik, nr. 1126.

63. 18—29 Novembris 1493.

Petrus illuminator¹) super Iacobum muratorem pro pellicio wlpino dato ad servandum fideles ad manus in valore 12 flor., causa data est eis ob spem concordiae; si non, tunc ad proximum iudicium expositum sub eodem iure et citatione iudicii magni salvis poenis. Item feria 6 in vigilia s. Andreae apostoli [29j11] iudicium expositum et proposuit contra ipsum pro pellicio, prout supra. Qui respondit, quod ipsum recepit ad servandum, sed sibi subtractum est cum rebus eius, volens hoc obtinere, ut iuris est. Et actor quesivit, ex quo non manifestavit, quod est dampnificatus, utrum ad negandum venire potest, domini dederunt eis ob spem concordiae. Si non, tunc per quindenam sub eodem iure et citatione (a. 1493, f. 2 in octava s. Martini, f. 6 in vigilia s. Andreae).

Advoc. Crac. 91 (Iudicium magnum), p. 366. — Ptaśnik, nr. 1133.

64. 22 Novembris 1493.

Sententiatum est, ex quo Iacobus murator in sua res-ponsione dicit, quod hoc pellicium wlpinum receperat a Petro

*) Był to chyba Piotr Postawa z Proszowic, wikarjusz katedralny krakowski, który w roku 1500 iluminował dla kapituły krakowskiej kodeks pergaminowy „Epistolare“, na ostatniej karcie bowiem tego kodeksu czytamy: Hoc epistolare est scriptum per me Petrum Postawa de Proszowice, vicarium perpetuum ecclesiae cathedralis Cracoviensis, hoc anno salutis millesimo quingentesimo“. Był on również pisarzem i iluminatorem „Antiphonarium“ kapituły krakowskiej z końca XV wieku, w którem na karcie 200 znajduje się jego wizerunek, przedstawiający księdza w postawie klęczącej, ubranego w komżę i almucję z popielic, z biretem w ręku. Pod wizerunkiem czytamy napis : „Petrus Postawa de Proszowice, qui supra, scripsit“. Sokołowski M. przypisuje mu również iluminowany kodeks kapituły krakowskiej, powstały przed rokiem 1526 p. t. „Collectarium ecclesiae cathedralis Cracoviensis“. W roku 1535 biskup krakowski Piotr Tomicki w testamencie swoim legował siostrzeńcowi swemu Andrzejowi Krzyckiemu, naówczas biskupowi płockiemu, „libellos duos, veluto rubeo obductos, opéré ita-lico pulchre et sumptuose ligatos, manu Petri Proschevitae scriptos“. Por. Polkowski, Katalog rękopisów kapitulnych katedry krakowskiej (Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce t. III, nr. 22, 50, 57), tudzież Sprawozdania komisji do badania historji sztuki w Polsce t. VII, p. CCXXVI, CCXXXII.

illuminatore ad fideles manus et ambulavit in eo, prout notum est, et licet Iacobus dixit, quod sibi subtractum fuisset, sed quia nemini publicavit et manus fidelis aperta debet esse, extunc ad hanc negatoriam venire non potest, sed sibi pellicium restituere debet aut pro eo satisfacere de forma iuris. Sententiatum est, ex quo in iudicio mag-no semper pendebat, extunc solis ad occasum sibi satisfacere debet de forma iuris (a. 1493, f. 6, die sanctae Ceciliae).

Advoc. Crac. 91 (Iudicium magnum), p. 366. — Ptaśnik, nr. 1134.

65. 18 Decembris 1493.

Pawel Zilbersucht lapicida, Iohannes Lang la-pi ci da fideiusserunt Petro illuminatori manu coniuncta et indivisa quilibet eorum pro toto pro lacobo muratore 6 flor. iuxta concordiam inter eos factam pro pellicio wlpino, sic quod 2 flor. eidem Petro pro die dominica proxima, 2 vero flor. pro Pascae festo proxime futuro, 2 autem residuos flor. pro festo Pentecostes tunc proxime futuro solvere promiserunt paratis pe-cuniis improtracte. Solutio circa acta (a. 1493, f. 4 post s. Luciae).

Advoc. Crac. 91 (Recognitiones), p. 278. — Ptaśnik, nr. 1138.

66. 22 Icinuarii 1494.

Inter Iacobum muratorem reum et Iohannem illu-minatorem plenipotentem Nicolai Krompholtcz actorem pro 2V₂ flor., quia ius hospitum meminit de Caschovia, causa ad pro-ximum iudicium expositum sub eodem iure et citatione (a. 1494, f. 4, die s. Vincentii).

Advoc. Crac. 91 (Circulus), p. 18. — Ptaśnik, nr. 1143.

67. 5 Februarii 1494.

Iacobus murator recognovit se teneri debitorie lo-hanni illuminatori sicut plenipotenti Nicolai Krompholtcz de Cascha 2¹/₂ flor., quos ei pro dominica Laetare proxime futura solvere promisit paratis pecuniis improtracte. Solutio circa acta, necnon impensas, iuxta quod proxime actis docuit (a. 1494, f. 4, die s. Agathae).

Advoc. Crac. 91 (Recognitiones), p. 282. — Ptaśnik, nr. 1145.

¹

)    Następuje nota: „Concordaverunt simul et satisfecerunt“.

²

)    W r. 1485 zapisuje się na uniwersytet „Ludolf Ludolfi Borchtorp de Brunswyk“. Przyniósł on ze sobą astrolabium, które się dotąd w Bibljotece Jagiellońskiej dochowało. Ojciec jego pochodził ze wsi Sickte pod Brunszwikiem i był doktorem medycyny padewskiego uniwersytetu (Birkenmaier, Marcin Bylica, p. 101).

68. 12—13 Februarü 1494.

Causa inter Sweyboldum citatum, qui suam intercessit uxorem citatam ex parte nobilis domini Cromolowsky occasione non suscepti arresti super tunicam nobilis Rzeschowsky ad eras ad dominos ante prandium sub eadem citatione. Iterum feria 5 pro-xime iudicium bannitum opportunum. Nobilis Stanislaus Kromo-lowsky insinuavit Sweyboldo sicut tutori consortis suae, cur non suscipere voluit arrestum super tunicam domini Rzeschowski, Sweyboldus autem postulavit per quindenam ad procuratorem, cui datum est per sententiam hoc habere posse a feria 4 praeterita de forma iuris (a. 1494, f. 4 et 5 Cinerum).

Advoc. Crac. 91 (s. Floriani), p. 195; cf. ibidem, p. 196. — Ptaśnik, nr. 1147.

69. 17 Iunii 1494.

Christi nomine invocato et ipsum solum prae oculis habentes, pro tribunali sedentes, in causa inter honorabilem Iohannem de B e 1 z altaristam ad s. Mariam in Cracovia ex una et providum Venceslaum Zidek cathedralem pro de et super certis pecuniis panno et arris sibi ad rationem et extenuationem scrip-turae sexternorum missalium datis et eorum occasione partibus ex altera coram nobis vertente, per hanc nostram sententiam sive pronuntiationem, quam ferimus in his scriptis, dicimus, decernimus, pronuntiamus, declaramus praefatum Venceslaum Zidek cathedralem a dieto Iohanne de Belz nonnullas pecuniarum summas, pannos et arras ad rationem laboris et scripturae scribendi sexternos missalium sibi Iohanni faciendis et complendis récépissé et manualiter levasse et laborem sive scripturam huiusmodi non complevisse ac in summa pecuniarum eidem Iohanni de Belz 5 flor. obligatum remansisse ac monitum charitativeque requisitum solvere seu scripturam condictatam complere récusasse illicite, indebite et iniuste sibique Venceslao talia facere non licuisse neque licere et ob hoc ipsum Venceslaum ad dandum et solvendum dictam summam sibi Iohanni de Belz cogendum et compellendum esse cogimusque et compellimus unacum litis expensis, earum taxatione nobis in po-sterum reservata, dummodo et postquam dictus Iohannes de Belz iuraverit et iuramento proprio confirmaverit ipsum Venceslaum pro his supradictis omnibus sibi in tanta et tali summa remansisse et remanere obligatum. Die Martis, 17 Iunii, lecta per dominum

instante Iohanne principali in contumaciam partis ad id speciali citatione citatae. Praesentibus ut in actis.

Acta offic. consist. Crac. 18a (Acta sententiarum difffinitivarum), p. 91. — Ptaśnik, nr 1160.

70. 3 Octobris 1494.

Georgius illuminator veniens questus est in Katharinam consortem Petri, quod ilia sine iuris facie et eius scitu intravit habitationem illius et inde abstulit cistam creditam suis fidelibus manibus. Causa data est ad feriam 4 ad dominos sub eodem iure et citatione (a. 1494, f. 6 post Remigii).

Advoc. Crac. 92 (s. Nicolai), p. 281. — Ptaśnik, nr. 1167.

71. 14 Novembris 1494.

Causa inter Sweyboldum reum et Gregorium Casala acto-rem pro 10 flor. iuxta litteram eius pro fideiussoria pro Erasmo Creydler per septimanam stare debet sub eodem iure et citatione, iure partium salvo (a. 1494, f. 6 post s. Martini).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 233. — Ptaśnik, nr. 1173.

72. 21 Septembris 1494.

Gregorius Casala dedit litteram legere contra Sweyboldum pro 10 flor. fideiussoriae pro Erasmo Kreydler, qui respondit, quod Erasmus Kreidler iam sibi 10 flor. in grossis dudum impo-suit, utrum quid contrarii alicui pati debeat. Sententiatum est, ex quo Sweyboldus fideiussit pro Erasmo Kreydler 10 flor. iuxta litteram tali conditione, si Erasmus ei non solveret, quod Swey-pold ei soluturus esset, et quia Erasmus Kreidler ei posuit 10 flor. in grossis, extunc iam Sweypoldus nichil contrarii ab eo pati debet occasione huius causae et litterae de forma iuris. Sententiatum est, quod grossos contentabiles ei dare debet de forma iuris (a. 1494, f. 6, die Praesentationis).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 233. — Ptaśnik, nr. 1174.

73. 4 Ianuarii 1496.

Schwyepoltowa stans cum procuratorio recepit sibi per sententiam ad colloquendum cum Michaele prolocutore erga I o-annem von Walde pro 3г/₂ flor. mutuatis iuxta eius litteras, quas solus scripsit (a. 1496, f. 2 a. festum Epiphaniarum).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 246. — Ptaśnik, nr. 1240.

74. 18 Ianuarii 1496.

Causa inter Schweyboldum reum et Ioannem von Walde reposita ad adventum Schweyboldi, qui tertia die debet concitare partem ad respondendum sub eodem iure et citatione (a. 1496, f. 2 die Priscae).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 246. — Ptaśnik, nr. 1247.

75. 18 Februarii 1496.

Inter Schweyboldum reum et Iohannem von Walde pro Зх/₂ flor. debiti causa data ad eras ad dominos sub eodem iure et citatione. Item feria 6 post Cinerum [19\2] causa data ad feriam 2 ad dominos (a. 1496, f. 5 post Cinerum).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 248 — Ptaśnik, nr. 1253.

76. 24 Februarii 1496.

Inter Schweyboldum reum et Ioannem von Walde causa data de partium consensu ob spem unionis pro 3*/г flor., si non, tunc Schweyboldus debet partem tertio die citare ad iudi-cium, postquam advenerit, de forma iuris (a. 1496, f. 4 post dominicain Invocavit).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 248. — Ptaśnik, nr. 1254.

77. 7 Marta 1496.

Sententiatum est, quando Ioannes von Walde dederit Schweyboldo quittationem, extunc sibi debebit solvere 3x/2 flor. de forma iuris (a. 1496, f. 2 post dominicain Oculi).

Advoc. Crac. 92 (s. Floriani), p. 249. — Ptaśnik, nr. 1255.

78. 13 Augusti 1496.

Gritta coniunx Schweyboldi non paruit in termino trans-posito Sebastiano famulo von Wath Iohannis pro 10 flor. (a. 1496, sabbato, in vigilia Assumptions Virginis M.).

Advoc. Crac. 93 (s. Floriani), p. 205. — Ptaśnik, nr. 1268.

79. 30 Ianuarii 1498.

Venceslaus Zydek notarius cathedralis de Cracovia, coram domino et apud acta praesentia personaliter constitutus, acquiescendo sententiae diffinitivae contra se ad instantiam domini

Iohannis de Beiz latae et ex certa amicabili compositione inter eos habita, recognovit se teneri praefato domino Iohanni 4 flor. pecuniarum, in quorum recompensam idem Venceslaus Mis sa le per eum in pergameno proprio coeptum ingrossari pecuniis et impensis praefati domini Iohannis continuare et consumare debet pro ipso domino Iohanne. Ita tarnen, quod imprimis deberent fa-cere mutuam compositionem pro pergameno per ipsum Venceslaum pecuniis propriis comparato et quantum videbitur utrique eorum, idem dominus Iohannes debebit sibi pro eodem pergameno de dictis 4 flor. defalcare et deinde pro quolibet quinterno dicti Missalis idem dominus Iohannes solvere debebit praefato Vence-slao 8 gr. alias de dictis 4 flor. usque ad eorum extenuationem finalem defalcare, ac deinde residuum solvere usque ad consuma-tionem totalem dicti Missalis, cuius scripturae et labori idem Venceslaus se obtulit et submisit, cum maiori, qua poterit, diligentia intendere, et quanto celerius poterit, illud consumare. Et insuper idem Venceslaus tenebitur et se submisit et obligavit praefato domino lohanni in eius pergameno scribere et ingrossare unum canonem et praefationes cum notis alias sub notis subscribere caput praefationis et modo detenti disponere et eundem dominum Iohannem in reverentia habere et nunquam de eo aliqua ignomi-niosa loqui in eius praesentia vel eo absente, praemissaque omnia et singula adimplere et consumare sub excommunicationis et 10 mr. poenis. Praesentibus dominis Andrea de Coprzyvnicza, Stanislao de Clonycze, Iacobo de Gorno et Stanislao de Sandomiria pro-curatoribus causarum etc. (a. 1498, Martis, 30 Ianuarii).

Acta consist. Crac. 20 (Vicariatus), p. 15. — Ptaśnik, nr. 1322.

80. 3 Ianuarii 1499.

Hannus von Bunczel karthenmacher hot sich vor-willeth weder zcu geben Henrico papirmacher 1 rock, den her von ym hot, so hot Henrich och vorwillet, das Hansz von Bonczel mag dynen, wo und bey weme her wil. Henrich papirmacher hot gelobet morgen vor gerichte zcu stehn und wil hören, was Hannus von Bonczel zcu ym zu suchen hot gerichtiglich bey vorlost der Sachen (a. 1499, f. 5 p. Circumcisionis Domini).

Advoc. Crac. 95 (Hospites et villani), p. 268. — Ptaśnik, nr. 1346.

81. 4 Ianuani 1499.

Schweyboldus proposuit contra Andream Prewsse barbi-tonsorem pro eo, quia convenit ilium, ut deberet ilium curare in pede in ulcere et fecit secum condictamen, quod deberet illi dare 1 flor. cum 1 ortone et super hoc iam actu sibi dedisset 1 flor. et ipse Andreas ilium non curavit secundum conventionem et condictamen, quod ipse Schweyboldus dixit se veile docere corpore suo et pede. Pars respondens dixit, si ipse Schweyboldus auderet obtinere, sicut Deus et iura decreverint, quod ipsum non curasset totaliter secundum conventionem, vellet illi restituere praedictum florenum, quern sibi dedit. Causa data est ad dominos scabinos ad feriam 4 proximam sub eodem iure. Schweybolt ostendit coram domino advocato et barbitonsore iuris Stanislao, quia pes et crus suum usque est duobus foraminibus inforatum et usque inflatum, ita quod indiget bono cirologo (a. 1499, f. 6 post Circumcisionis Domini).

Advoc. Crac. 95 (s. Nicolai), p 320. — Ptaśnik, nr. 1347.

82. 4 Ianuarii 1499.

Schweybolt proposuit¹) contra Andream Prewsse barbi-tonsorem pro eo, quia convenisset ilium, ut deberet ilium curare in ulcere et fecisset secum condictamen pro 1 flor. cum 1 ortone et iam actu dedit illi 1 flor. et ipse Andreas ilium non curavit secundum conventionem et condictamen, et quesivit, an illi pecu-nias reddere non deberet, an quesivit (s) iure, ex quo ipsum non curavit. Pars respondens dixit, quod ipsum totaliter curasset in parvo ulcere, quern habuit in pede, tandem factus est novus ulcer, quern non fuit astrictus curare pro priori pretio, sed voluit, ut sibi melioraret pretium, quod non fecit nec voluit facere.

Sententiatum est : Zynt der czeyt, das Schweybolt hot ange-claget Andream Prewsse den barbirer vmb eyn geschwyr, das her ym nicht het zo geheylet, wnd meyster Andres spricht, is wer eyn new vnd nicht das aide geschwyr, tharf her das behalden, als got vnd recht fyndet, bleybet her dorbey von rechts wegen. Sententiatum est, mit czwehn fyngern von rechts wegen. Sententiatum est, bis montagk von essens von rechts wegen. Tandem ipse Andreas submisit se poenae et dixit se non veile iurare, sed

‘) Sprawa przed sądem ławniczym „ad dominorum residentiam“.

illi reddere 1 flor. hodie ad solis occasum. Et Schweyboldus in hoc consensit (a. 1499, f. 4 post Trium Regum).

Advoc. Crac. 95 (s. Nicolai), p. 320 — Ptaśnik, nr. 1348.

83. 26 Aprilis 1499.

...Domini famoso Petro mercatori, de Posnania civi, Viaticum rubricae ecclesiae Gnesnensis dederunt ad imprimendum, qui summisit se de bona littera facere impressam, et si infra hinc et festum s. Bartholomaei proximum non posset prosequi negotium, extunc ipsum Viaticum restituet et reponet ad ecclesiam Gnesnensem. Et quod non alius, nisi ipse Petrus dictum Viaticum ad imprimendum dabit, similiter competent pretio, non gravando emptores, quod domini eidem constituent ’).

Acta capituli Gnesnen. 3, f. 312V. — Ulanowski, Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum t. I, Kraków 1894, nr. 2524.

84. 19 Octobris 1499.

Causa inter Paulum cartenmecher et Agnethem bacca-larszowa data est ad dominos scabinos ad feriam 2 proximam (a. 1499, sabbato post Lucae Ewangelistae).

Advoc. Crac. 96 (Sutorum), p. 208. — Ptaśnik, nr. 1364.

85. 4 Novembris 1501.

Mathis papirmacher hot gelobit und sich vor uns verbunden vor sich und auch vor Hannus zeinen gezellen und diner, das sy auff fastnacht nehst kommende sullen gestehen Michel papirmacher von der Sweidnicz und das beweisen, das her von Werner lackie von Kusznach²) sulde gehört haben,

') Pod dniem 7/5 1500 roku dowiadujemy się, że kapituła gnieźnieńska „Breviaria in quinternis per Petrum de Posnania ad vendendum adducta ta-xaverunt per 3 fertones“. Ulanowski, op. cit. I, nr. 2548.

*) Prawo miejskie przyjął w roku 1515. „Bernardus von Czurych papirmacher ius habet civitatis, iuravit et literam praesentare debet hinc ad quindenam; dédit 1 mr.“ (Libri iuris civilis 1422, p. 149.). W roku 1520 dnia 9/10 „Master Bernharth papyrmacher zeu dem Mugell bi Kracenn“ przesyła list przez Jerzego Wata w St. Gallen do swego ojca, o którym pisze do Wata, że „hast Iacob Iocklin, ist wonhaft zu Kusnach, lygtt am Zcürichersse in der ay-gnossschafft“. Bernarda poleca swemu bratu Jerzemu w St. Gallen krakowski mieszczanin Hektor von Waat, który na odwrotnej stronie listu papiernika napisał kilka słów polecenia dnia 8/1 1521 (Arbenz, Vadianische Briefsammlung II, p. 312, nr. 220).

das her nicht aws einem ehebette bekommen were, wo sy das nicht theten, so zullen sy dem egenannten Ieckle alle czerung beczalen, dy her der Sachen halben geton hot noch der herren rothmann derkentnisse (a. 1501, f. 5 post 00. S. S.).

Consul. Crac. 431, p. 107.

86. 28 Aprilis 1501.

Christi nomine invocato etc. in causa inter honorabilem Ioannem Tarnowita vicarium perpetuum ecclesiae cathedralis Cra-coviensis ex una etVenceslaum Zydek, scriptorem libro-r u m de castro Cracoviensi ex altera partibus, coram nobis occa-sione libelli de Domina et septem psalmorum in polonico idio-mate scripti et unius fertonis pecuniarum per ipsum Venceslaum ab eodem domino Ioanne Tarnowita petitis mota, quod hiis, quae in eadem causa vidimus, dicimus, decernimus, pronuntiamus, prae-fatum Venceslaum intentionem suam minime probavisse et in sua probatione defecisse ac ipsum dominum Ioannem Tarnowita minus iuste turbavisse sibique talia facere non licuisse neque licere et ob hoc dictum dominum Ioannem Tarnowita absolvi ab instantia et impetitione ipsius Venceslai debere, prout absolvimus, dummodo ipse Ioannes Tarnowita iuret in forma, quod libellum, de quo supra, ab eodem Venceslao in depositum non recepit, neque de eodem seit, neque eundem habet, neenon pro uno fertone pro scripturä et pergameno sibi Venceslao debito, ad quod eum cogimus hac nostra sententia diffinitiva mediante.

1501, Mercurii, ante penultimam Aprilis, lecta per dominum instante principali in contumaciam Io. de Gor. ipso procuratore ad hoc speciali citatione citati, praesentibus notariis x).

Acta offic. consist. Crac. 27 (Acta sententiarum diffinitivarum quam inter-locutoriarum), p. 7.

87. 29 Iulii 1501.

Georgius pergamenista fideiussit solvere pro Leonardo messersmid 6 flor. in mediantibus pro Va sexag. omni modo et forma, quibus ipsum Wolffgangk Ortolff in iure cerdonum est

') Na marginesie czytamy: „1501, die Mercurii, 5 Maii, dominus Io. Thar-nowita in forma iuravit, praesentibus notariis“.

superlucratus ad festum s. Bartholomaei circa acta (a. 1501, f. 6 p. s. Marthae).

Advoc. Crac. 97 (Recognitiones), p. 458.

88. 3 Novembris 1501.

Jerszygk medicus insinuavit contra Paulum carthenme-cher¹) apud Wunsz pro 27 gr. fideiussoriae pro socio suo (a. 1501,

f. 4 p. OO. SS.).

Advoc. Crac. 97 (s. Annae), p. 154.

89. 7 Ianuarii 1502.

Dy ersamen und forsichtigen herren Iohannes Kletner und Franciscus Bank yn irem und irer hawsfrawen namen vor uns dorczw genuglich gemechtiget und Caspar Wynke haben ir dritteil des hawses auff Sant Annen gassen czwuschen ettwan hern tisch-ners eckhawsze und des stadschreibers hewsern gelegen mit allen den zelbigen rechten... als das von Stano Grazer irem frunde an sy geerbeit und gekommen ist, und das gehat, gehalden und besessen haben, Nicolao Schykwyk, welches vor dy andern teil alle des zelbigen hawses sint mit folkommener macht domit czw thuen und czw lossen mit erblichem rechte frey vorreicht²)... (a. 1502, f. 6 in crastino Epiphaniarum).

Scabin. Crac. 9, p. 94.

*) Nazywał się Czipser. Dnia 12 czerwca 1500 roku „Paulus Czipser kartenmecher ius habet, pro Iittera portanda fideiusserunt Stenczel legier et Laurentius cocus noster ad Nativitatis Domini. Dédit 1 flor.“. Kaczmarczyk, nr. 9086.

*) Prawo miejskie przyjął w roku 1485, dnia 16 marca „Nicolaus Szy-kowig von der Olow... pro Iittera portanda fideiussit Kunosch et Wilkowsky aurifaber ad Nativitatis Mariae. Dédit 1 flor.“ Kaczmarczyk, nr. 8212. W roku 1509, 26 czerwca „Mathis Swob aurifaber, executor testamenti olim łan Pil mediam domum ipsius in platea s. Annae retro lost Glacz domum iacentcm... Nicolao Schikywik liberam resignavit et recognovit sibi satisfactum in 100 flor. Niclos Schikywik hot zein haws auff sant Anne gassen hinder lost Glacze hawse gelegen, do her selber yne wonet... Nicolao Stano und Merten Reyer als vorwesern schiller spitalis... vorreicht... Niclos Stano und Merten Reyer... haben Niclos Schikywik und noch yn zeinen nesten de genode geton, das sy dasselbe haws mögen widerkoffen in 300 gulden. (Scabin. Crac. 9, p. 512, Iudicium magnum).

90. 21 Ianuarii 1502.

Honorabilis dominus Gregorius, in Morawicza plebanus, ex una et providus Iohannes Saydenrod, venditor librorum domini Iohannis Haler¹), civis Cracoviensis, partibus ex altera... confessi sunt... certam concordiam de et super quadam pellicea mardurina sibi domino Gregorio plebano, ut dicebat, ablata... inter se fecisse... (a. 1502, Veneris, 21 mensis Ianuarii).

Acta consist. Crac. 24 (Vicariatus), p. 254.

91. 30 Marta 1502.

Iohannes Clemesch²), unser mitburger, wollende, das noch seinem tode ummb sein gutt und habe, welche her selbes mit seiner muehe und arbeit derkrigt hot und yn fon nymandem angestorben noch angeerbt ist, keyn czwetracht, czuspruch ader schelung czwussen seinen frunde ader von in nicht were, hot her uns obirantwirt seinen leczten willen und testament mit seinem insigel forsigelt, benennende vor uns und czu foraus annemende sein executores und testamentarii des egenanten seinen leczten

*) Prawo miejskie krakowskie w roku 1491 przyjął „Iohannes Hallir von Rotenbergk of der Tawbir... dédit 1 mr. 5 gr.“ Por. Grabowski A., Skarbniczka naszej archeologii, p. 152; Kaczmarczyk, nr. 8576. Około roku 1494 „...Missale secundum rubricam Cracoviensem... circumspectus dominus Iohannes Haller, civis Cracoviensis, per solertem librorum impressorem Georgium Stuchs ex Sulczpach, concivem Nurmbergensem, pulchris corre-ctisque characteribus concinne imprimi curavit. At ne eundem aliquis librum livoris avidus aut invidus in eius detrimentum imprimere de novo audeat, illu-strissimus princeps Fridericus divina miseratione in septem soliis Rhomae cardi-nalis, ecclesiae Gnetznensis archipraesul et primas atque episcopus Cracoviensis, una cum suorum venerabilium canonicorum Cracoviensium coetu firmiter sanxit, quod non alter suarum dioecesium quispiam de novo in praefati Iohannis Haller detrimentum hoc Missale Cracoviensis rubricae imprimere audebit, sub certa indicta poena, in data desuper copia descripta. Por. Estreicher, Bibliografia polska t. XXII, p. 428.

a) Z tenoru testamentu widać, że przebywał dłużej w Krakowie, tymcza-4 sem prawo miejskie przyjął dopiero 30/1 1501, jak o tern zapiska: „Iohannes Klemesch de Legnicz buchfürer ius habet, pro littera portanda ad festum Elizabeth proximum fideiussit Balczer Behem, notarius civitatis; dédit 1 sexag. Kaczmarczyk, nr 9152.

willen nemlich Baltzar Behem unseren stadtschreiber zeinen swoger, Iohannen Gleywicz und Sebastianum¹) seinen diner, bittende das testament czu bestetigen durch unsern orteil und in unser buch noch gewonheit czu schreiben. Welches alles wir durch unser orteil bestetiget haben, aussprechende vor recht, das sulche forschoffunge bunth und krafft haben zal, so weit in dem testament nicht geschriben were, was wider der stadt recht ader wil-kore were. Welcher briff vor uns noch seinem tode geöffnet und gelesen und befolen in unser buch czu schreiben noch recht noch seiner beger und lawth alzo: Ich Hannus Clemesch mitpurger zw Crokaw mach meynen leczten willen fon meynen wolgewonnen guttern, dy ich mit meyner arbeit erlanget hab und mich von nymandem angestemt sint: Czum ersten so kysz ich zu Vormunden dy forsichtigen Baltzar Beheme und Hannus Gleywicz meinen schwoger und Sebastianum meynen diner, welchen meyn gut, das ich lassen worde, thuen und schaffen sullen an hyndernys erkenes menschen, frundt ader nesten noch ich yn wol vertrawen. Item so byn ich schuldigk dem egenannten Sebastiano meinem diner auff Phingsten nest kommende 40 flor. ungar. vor zeinen dinst zu Ion, so hot her zu mir bracht sein egene bûcher klene gatung vor 33 flor. ungar. Item so bin ich schuldigk Paulo, der etwan bey Iacob glaserynne gedinet hot, 12 flor. an montz zu Va schokkyn, welche Sebastianus von ym gelihen hot mir zu gutt. Item mer dem Baltazar Beheme obgenannten 50 flor. ungar. an golt, welche ich par von im entphangen hab. Item mer bin schuldigk mitsampt Niclos Krush her Petro Salomon auff Stanislai nest kommende vor silber, welches wir fon ym entphangen haben, des soi ich dy helffte beczalen noch lawth unser schultpriffes. Item mer byn ich schuldigk Mathis Niclos Karl shenke, das her mir gelihen hot 30 flor. in möentz zu Va shokkyn. Item Niclos Krush vor war, dy ich von ym entphangen hab, mag machen bey 24 gulden, mer ader minder. Das alles sal man ausz meynen guttern beczalen. Item so hab ich en rechenunge mit Hannes Haller etlicher dingk halben, dy her von mir und ich wider von im ent-♦ phangen hab, noch alle rechenunge zo bleibt mir Hannus Haller mir etlich gelt schuldigk. Item ich hab en rechenunge mit

*) Następuje wolne miejsce na nazwisko.

Melcher Franck¹) von Augspurgk, der etwen meyn diner gewest ist, ummb etliche, bûcher, dy ich von im gekawfft und entphangen hab, und her von mir widerummb ene summa gelts entphangen hot, noch dem es clarlich geschriben ist in meynem register, doran zal sich man ganczlich halden ; woerde ich ym schuldik bleyben an der rechenunge, das zal man im auch beczałem Item so bin ich noch schuldigk Hannus Kyrchbergk zu Breslow en summa geldes noch lawt meynes bûches, auff welches her auch etliche summa geldes entphangen hat; was noch aüsse stet, das sol man ym beczalen. Item ich hab entphangen von Dominyk büchfürer zu Breslaw etliche Iudicia und Minu-tiones, so ich mit ym recherm woerde, zo bleib ich ym schuldigk ungeferlich bey 18 flor., dofon Sebastianus egenannte wol wesz. Item so bescheide ich Magdalene, meyner elichen hawsfrawen, vor ir morgengobe, dy ich ir schuldigk byn 300 flor., obir das aws guttem willen geb ich ir noch 100 flor. Sulche 400 gulden ungar. zal sy ausz meynen güttern haben und ausgericht werden. Item so gib ich Barbare, meyner Schwester, ausz meinem gutten willen 16 gulden ungar. Item dem Casper, der meyn bruder ist, einethalben gyb ich ausz meinem gutten willen 4 gulden ungar. und Casper seinem zon, der itczunde en knab bey mir ist, gib ich auch 4 gulden ungar. Item so hab ich in der Lewtcz, bey dem prediger, etliche bûcher noch lawth der czedel, dy Melcher etwan mein diner bey im gelossen hot, und auch etliche schulde, dy der obgenannte Melcher und Niclos mein diner gemacht hot, do thue man fleys bey, das dy mögen eingemont werden. Item so lossz ich in meinem gewelwe alle dy bûcher und ander farende habe, aus welchem man und auch ausz den, dy in der Lewcze sint, beczalen soi alle obgenannten schulde und vorschaffunge, dy ich geton und gemacht hab, als oben. Woerde was ausz den allen obirbleiben, is sey an büchern, ader anderen guttern, klen ader grosz, keyne ausgenommen, das beffel ich den obgenannten meinen executores und testamentarii, dy ich gekoren und benennet hab, das sy das wenden sullen in wergk der barmherczikeyt noch irem willen und besten derkentnes zu gut meiner zele, noch dem

„pro

*) „Melcher Frank buchfurer“ przyjął prawo miejskie w roku 1509 littera ad Michaelis Lorencz Herresch fideiussit, dédit 1 sexag“. Libri iuris civilis 1422, p. 105.

ich in wol vertraw auch dy schulde, dy man mir schuldigk ist, noch lawt meines und auch meynes knechtes registers, sullen yn-gemont werden zu bestem fleysz, und den obgenannten executores obirantworten zu forschaffen x), als oben berurt ist. In dem allen behald ich mir dy herrschafft zu meinen lebetagen.

Welches testamenth vor unserm gerichte gelesen wort und erkant, das is noch rechter Ordnung gemacht ist, und durch unsir orteil bestetigt, das is bundt und krafft haben zal zu ewigen tagen von rechtes wegen (a. 1502, f. 4 p. Pascae, in domo domini Ni-clos Karl, in Circulo, in habitatione Iohannis Clemesch).

Scabin. Crac. 9, p. 102—103.

92. 7 Aprilis 1502.

Nicolaus de Thuringia, codicum ligator, recepit se iuri suo ad instantiam Dorotheae Wolne occasione 1 sexag. census persessi ; causa data est ad dominos scabinos ad eras (a. 1502, f. 5 infra Conductus Pascae).

Advoc. Crac. 97 (Wislensis), p. 138.

93. 8 Aprilis 1502.

„Rex provido Stanislao de Buk, cathedrali notario, circa scripturam et annotationem librorum ecclesiasticorum bene commendato, officium in zuppa Vielicziensi huthmanysthwo dictum in monte Pisarka ad tempora vitae donat hac conditione, ut semper libros sibi commissos scribere et notare pergameno, auro et coloribus, ad rationem pecuniarum regiarum sibi specialiter per

*) Jakieś większe kwoty były mu dłużne klasztory w Wąchocku i Sulejowie, których egzekutorzy nie mogli od nich wydobyć i na skargę do Rzymu musieli się udać. Na skutek tej skargi papież Alexander VI 5/4 1503 poleca krakowskim kanonikom Zygmuntowi Targowickiemu i Maciejowi Grodzickiemu: „Conquesti sunt nobis Iohannes Gleywicz et Bałthasar Behem, executores testamenti seu ultimae voluntatis quondam Iohannis Klemesch librarii, civis Cracoviensis, laici Cracovienses, quod abbates et conventus monasteriorum Wonchoczko et Swlyeyow ordinis s. Benedicti et quidam alii clerici civitatis et dioecesis Craco-viensium super quibusdam pecuniarum summis et rebus ac bonis aliis iniuriantur eisdem, propter quod dicti testamenti executio impeditur et pia intentio testatoris defraudatur. Ideoque discretioni vestrae... mandamus, quatinus... quod iustum fuerit... decernatis, facientes, quod decreveritis, per censuram ecclesiasticam fir-miter observari...“. Piekosiński, Kodeks dyplomatyczny miasta Krakowa, część III, Kraków 1882, p. 639, nr. 484.

zupparium persolvendarum teneatur; de quo quidem officio fer-tonem singulis septimanis ei persolvendum, pro conservatione vero illuminatoris 6 gr. etiam qualibet septimana eidem extradi volu-mus. Ad relationem Erasmi Czyolek praepositi Vilnensis et regii secretarii“.

Wierzbowski, Matricularum Regni Poloniae summaria III, p, 25, nr. 373.

94. 7 Septembris 1502.

Der ersame herre Fridrich Schilling x) unser mitpruder und Mathis Koch von Rewtlinge papirmacher haben bekant,

*) Pochodził z Weissenburga w Alzacji, prawo miejskie przyjął w roku 1473. Por. Kaczmarczyk, nr. 7464. Umarł w połowie maja 1508 roku. Pierwsza jego żona była córką Pawła Bera, druga Małgorzata, córką Stanisława Szwarca. Pozostały po nim dzieci : Barbara, Sebastjan, Katarzyna, Otylja, ksiądz Jan, magister nauk wyzwolonych, student paryski i znany humanista, Stanisław i Erazm. Por. Scabin. Crac. 9, p. 439 n. W Weissenburgu zrzekł się w roku 1507 praw do majątku wraz z bratem Mikołajem na rzecz brata Iobsta. Ibidem, p. 422. Syn Fryderyka Jan Schilling (Ioannes Solidus), będąc w Paryżu na studjach, mieszkał u sławnego drukarza paryskiego Henryka Estienne i pracował w jego drukarni jako korrektor obok takich humanistów jak Iunius Rabirius, Volgazzi de Prato, Piotr Porta z Krety, Piotr Pontanus z Brugii i Beatus Rhenanus. Por. Paul Rousselat, Histoire de l'éducation des femmes en France, Paris 1883, p. 188, gdzie mylnie nazwanym jest „Iacques Solidus de Cracovie“. Profesorem jego był znakomity humanista Le Fèvre d’Etaples (Iacobus Fabri Stapulensis), jednym z przyjaciół Volgazzi Prato, który w roku 1508 pisze do niego do Rzymu następujący list: „Volgacius Pratensis Ioanni Solido Cracoviensi salutem. Apud hos-pitem tuum, Henricum Stephanum, in cuius officina diversor, comperi, manu tua exscriptam in Politica Aristotelis Introductiunculam, insuper et Economicon Xeno-phontis; illam communi praeceptori nostro Fabro tribui, hoc cuidam Raphaeli Volaterfano, ut qui ex graeco latinum fecerit. Quod et antea Ciceronem facti-tasse ex Columella et Hieronymus locupletes sunt testes etc. Ex Parisiorum urbe, octava supra MD, pridie Idus Septembris (Iacobi Fabri Stapulensis, In Politica Aristotelis introductio k. CXIII, Argentorati 1511). W roku 1519 Jan Schilling nie żyje. Le Févre pisze o tern do Beata Rhenana w Bazylei, dnia 9/4 1519: „Com-mendo orationibus tuis et tuorum amicorum et Humelbergii animam Ioannis Cracoviensis dilectissimi nostri, quem Deus superioribus mensibus ex hoc mundo evocavit, cuius factum per patruelis sui, qui a nobis ad eum profectus erat, literas non sine acerbo luctu accepi“. Correspondance des réformateurs dans les pays de langues française pub. par A. L. Herminjard, Genève — Paris 1866, vol. I, p. 45. Imiennik naszego Schillinga Jan Schilling z Winterheim był także magistrem. W roku 1460 immatrykulował się w Bazylei, w roku 1465 w Erfurcie uzyskał stopień magistra. Następnie otwiera drukarnię w Kolonii, skąd jednak w roku 1474 lub 1475 ucieka do Bazylei i tu działa jako drukarz. Nie wiemy jednak, czy tego Schillinga prócz nazwiska łączyły jakieś stosunki z naszymi.

das sy sich durch mittel der ersamen herrn Stanislaus Morstin und Casper Behr unsern mitprudern vorrichtet und voreniget haben aller schelung, czwetracht und vorschreibung, dy sy czwi-schen enander biss uff disen tag gehabt haben und nemlich der papirmoele halben, so bleibt der egenannte Matis Koch rechter und warer schult dem here Fridriche schuldigk 900 ungar. gulden zu halbe schocken, welche her im Vormacht und vorschreibt in und auff zeiner papirmoele wff der Brennigk in sulcher weyse, das her dem herrn Fridriche ader seinen erben soi geben und beczalen alle ior ierlichen 45 guld. czinsz halb auff Iohannis Baptiste und halb auff Weynachten... Item her Fridrich Schilling hot gelobt dy obegenannte moele zw worreichen dem egenannten Mathis Koch, wen her wil in dem rechte, do sy gelegen ist, und Mathis Koch sal auch doselbst bekennen von dem gerichte, das her herrn Fri-deriche dy 900 gulden dorawff Vormacht und vorschriben hot, als oben (a. 1502, in vigilia Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 431, p. 160 — 161.

95. 17 Augusti 1503.

Paulus cartenmecher recognovit se teneri Mathiae papirmecher 55 flor.; promisit solvere 10 flor. ad festum s. Martini, 10 flor. ad Epiphaniam, 13 flor. ad Carnisprivium et 12 flor. ad Stanislai in Mayo, festis proxime sese sequentibus (a. 1503, f. 5 infra octavam Assumptionis Mariae).

Advoc. Crac. 98 (Recognitiones), p. 510.

96. 18 Augusti 1503.

Paul Czipser kartenmacher mit Magdalena zeiner eli-chen hawsfrawen haben bekant Mathis papirmacher 55 guld. yn moncz czw halben schocken... (a. 1503, f. 6 infra octavam Assumptionis Mariae).

Scabin. Crac. 9, p. 196.

97. 20 Novembris 1503.

Iacub carthownygk contra Paulum carthownygk pro 4 gr. pretii deserviti et elaborati et 1 pari calciamentorum valons 2x/₂ gr. Pars respondens misit tractum actori, sicut convenit. Actor tractum suscepit et iurabit hodie...; Secundo pro infamia; pars negavit et iurabit hodie... Tandem decretum est, quod Paulus

carthownygk minus iuste fecit, eo, quod dédit Iacobum recipere ad ratham aduc existens in liga ipsius Iacobi, quia dédit ilium con-citare prius ad feriam 4 pro impensis (a. 1503, f. 2, p. Elisabet). Advoc. Crac. 99 (s. Annae), p. 157.

98. 24 Novembris 1503.

Paulus carthenmecher contra Iacobum, quia con-duxit se serviendum ad tempora instructionis artificii ad festum s. Iohannis Baptistae et hoc non complevit; pars dixit, quod iussisset ilium abire, volens obtinere iuxta iuris formam. Et iurabit hodie. Iuravit plene et est liber pronuntiatus. Secundo pro 4 flor. pro impensis. Pars negavit et iurabit hodie, iuravit plene. Tertio pro 8 gr. pro camisia et 4 gr. Pars negavit et iurabit hodie; iuravit plene (a. 1504, f. 6 in profesto Katherinae).

Advoc. Crac. 99 (s. Annae), p. 158.

99. 23 Ianuarii 1504.

Werner papirer hot frey und lediger gelossen Mathis Koch den papirmacher der burgschafft, dy her ym vor N. zeinen gesellen vormals geton hot, alzo, das Werner zeinen schaden an dem zelbigen gezellen zuchen zal, und Mathis obgenannte zal des allenthalben unschedlich zeyn (a. 1504, a. Conversionis s. Pauli).

Consul. Crac. 431, p. 228.

100. 27 Ianuarii 1505.

Religiosi Andreae Stosch¹), fratris professi ordinis Carmelitarum de Norumberga, ex una et Stephani de Norumberga ac Simonis venditoris librorum apud Nicolaum Schikyvyk in Cra-covia morantium ex altera partibus in causa, praefatae partes parendo decreto domini pridem de statuendis per eas fideiussori-bus facto, praefatus Andreas providum Ladislaum Lassel²) et Stephanus ac Simon Nicolaum Schikyvyk, cives Cracovienses, pro se statuerunt coram domino fideiussores. Qui quidem Ladi-

‘) Jest to syn znanego majstra krakowskiego i norymberskiego Wita. Na innem miejscu (ibidem, p. 310) nazwany jest „Andreas Ffayth de Norumberga“. Już dnia 13 grudnia 1504 roku spotykamy Andrzeja Stosza przed konsystorskim sądem (ibidem 27, p. 159).

*) Por. o nim „Cracovia artificum“.

slaus Lassel et Nicolaus Schikyvik, ibidem personaliter constitute sponte quilibet pro parte sua praefata respectus fideiussit, quod alter ab altero erit de vita securus usque ad decisionem litis, et quod parebunt iuri et iudicatum solvent sub poena 60 flor. ibidem per eos libere assumptorum, per partem obligationi contravenien-tem irremissibiliter soivenda. Praesentibus notariis sociis (a. 1505, Lunae, 27 Ianuarii).

Acta offic. consist. Crac. 21, p. 308.

101. 26 Aprilis 1505.

Dominus Fredricus Schillingk contra Margaretham Schwey-poltyn, quia ad postulata eius mutuavit sibi currum valoris 6 flor., quem debuit et promisit reddere et adducere in 2 septimanis et iam sunt elapsi 3 anni et eundem rehabere non potest... (a. 1505, sabbato, p. diem s. Marci).

Advoc. Crac. 100 (s. Iohannis), p. 255.

102. 14 Maii 1505.

Giligk

von Zalczburgk, eyn papirmacher knecht, hot gelobt und sich vorbunden Mathis Koch papirmacher zeinem meister, das her ym solle awsdinen wider bisz auff Michaelis nest kommende, zo zal ym... der egenannte zeyn meister alles, das her ym czwgesagt hot, auch geben und beczalen (a. 1505, f. 4 p. festum Pentecostes).

Consul. Crac. 431, p. 283.

103. 6 Iunii 1501).

Cristi nomine invocato et ipsum solum Deum prae oculis habentes, pro tribunali sedentes, in causa coram nobis inter reli-giosum Andream Viti de Norumberga professiim fratrem ordinis Carmelitarum ex una et provides Stephanum Behem et Simonem, condam venditorem librorum apud Schykywyk, de et super percussionibus et aliis iniuriis in actis causae deductis et illorum occasione partibus ex altera coram nobis vertente et mota per hanc nostram sententiam diffinitivam, quam ex his, quae in ipsa causa vidimus et ex depositionibus testium cognovimus... declaramus praefatos Stephanum et Simonem anno praesenti certa die in domo Nicolai Schikiwyk Cracoviae praefatum fratrem Andream in nullo eis obnoxium verbis turpibus affecisse et tandem manus violentas ас sacrilegas in eundem iniecisse et iugulare voluisse, et nisi tunc per quosdam defensus fuisset, interemptum fuisse eisque talia facere non licuisse neque licere, et ob haec praefatos Stephanum et Simonem ratione huiusmodi iniectionis manuum violentarum in praefatum fratrem Andream in 20 flor. pe-cuniarum eidem Andreae condemnamus et ad solvendum eosdem unacum litis expensis cogimus, quarum taxationem nobis impo-sterum reservamus. Anno Domini 1505, die Veneris, 6 Iunii, lecta per dominum instante magistro Sta. de Clo. in praesentia magistri Io. de Pil., ad id per Nicolaum Piskorek citati, de gravamine et appellatione protestantis.

Acta offic. consist. Crac. 27 (Acta sententiarum), p. 183.

104. 9 lunü 1505.

Famatus vir dominus Iohannes Cymerman, civis Cra-coviensis et aurifaber, coram domino et apud acta praesentia constitutus personaliter, recognoscendo se ab honorabilibus do-minis Iohanne praedicatore et N. plebano in Grębów ac Floriano baccalaureo, executoribus testamenti olim honorabilis Iohannis de Cleparz, vicepraepositi, executoris testamenti olim honorabilis Iohannis Oszwenczym, plebani ad s. Nicolaum, certos libros récépissé sibi Cymerman per dictum Oszwenczym legatos, videlicet princi-paliter : Decretum in pergameno scriptum ; Decretales Clementinas in pergameno scripta; Sextum decretalium cum aparatu archidia-coni et item Lecturam domini Iohannis Andreae in pergameno scriptum; Consilia Wldradi in papiro impressa; Librum concor-dantiarum in pergameno scriptum ; Epistolas postillatas cum aliis tractatibus, quae incipiunt : „Fratres scientes“ ; Ropertum Holgoth, Super librum sapientiae in papiro scriptum ; Casus Bernardi in pergameno scriptos; item Librum sententiarum in pergameno scriptum; Librum Apokalipsis et partem Psalterii et alios tractatus, qui incipiunt: „Utrum sacramentum“, in papiro scriptum; Simonem Succum, De Sanctis in papiro scriptum ; item Lecturam Iohannis de Lignano super quarto decretalium, qui liber incipit: „Capitulum“ ; Sermones item de tempore scripti in papiro, qui liber incipit: „Reverendo in Christo“; Tabulam super summa confessorum in papiro scriptam; Summam confessorum in papiro scriptam, quae incipit: „Quoniam dubiorum“; Concordantias theologiae cum iuribus in papiro scriptas, quae incipiunt: „Ab aliquanto“ ; item Sermonem de tempore.

[Nicolai] de Blonye, in papiro scriptum ; item Conclusiones rotae in papiro scriptas; item librum in papiro scriptum, diversos tractatus in se continentem, incipientem sic: „Serenissime domine“; item se-cundam partem Sermonis de Blonye, scriptam in papiro, et Cur-sum iudiciarium cum tractatibus, scriptum in papiro; item libellum scriptum, diversorum tractatuum, incipientem „Nunc postremo“ ; item libellum scriptum in papiro, novorum iurium; item libellum scriptum in papiro, incipientem: „Prosodia“; Tractatus Petri Hispani in coopertorio pergameneo scriptos, et Secunda secundae, non ex toto, aduc apud praedicatorem s. Floriani existentem. Quos quidem libros praefatus dominus Iohannes vicepraepositus in ultima vo-luntate sui testamenti petivit coram me notario infrascripto, ut iidem libri in manus praefati domini Iohannis Cymerman aurifabri tradantur, pro suo arbitrio convertendi per dominos executores praefatos sui testamenti. Quibus itaque, ut praemissum est, re-ceptis et recognitione dicti Iohannis Cymerman ad acta praesentia solemniter facta ipsos dominos executores suprascriptos perpetuo et in aevum quitavit liberosque dimisit ulterioribus repetitionibus palam et per expressum renuntiando, ea insuper clausula et con-ditione adiuncta, quod idem Iohannes Cymerman dictos dominos executores tenebitur tueri et defendere ab omnibus impeditoribus, qui sua interesse putarent etiam propriis sumptibus et expensis, alias in praemissorum defectu debebit viceversa in numéro et quantitate supradictis libros eosdem restituere realiter et in effectu. Praesentibus ibidem Petro Dolsky, Andrea Byalowoczky, Martino Garwolynsky et me Nicolao de Cazimiria, actus praesentis scriba, notariis publicis (a. 1505, Mercurii, 9 lunii).

Acta vicar, consist. Crac. 23, (Obligationes), p. 88.

105. 30 Septembris 1505.

Ne libri, qui Cracoviae impressi sint, adducantur aliunde. Alexander etc. Significamus etc. quomodo attendentes industriam et factivitatem famosi Iohannis Aller, ci vis et libro-rum impressoris Cracoviensis, et non minus prospicere cupientes, ut eiusmodi ars imprimendi, quae tum pro decore nostri regni quam communi subditorum nostrorum utilitate primum per ipsum Aller cum non mediocribus fatigis et studiose Cracoviae inducta exerceri et continuari coepit, absque externo impedimento operetur et continuaretur, idcirco deliberatione habita de consilio et annu-entia nostrorum consiliariorum statuimus et decrevimus... ut amodo nullus mercator, sive fuerit incola regni nostri sive quicunque alius externus hospes, in regnum nostrum libros eos, qui Cracoviae per ipsum Aller impressi essent, audeat de externis impressionibus in regnum adducere in eoque exponere et vendere. Sin vero ali-quis sive indigena sive advena libros eosdem, quos idem Aller Cracoviae imprimet, in regnum nostrum induxerit et eos vendi-derit, talis procul dubio has poenas noverit se incursurum: Primo omnes et singulos libros, quibuscunque titulis insignitos, quos-cunque habuerit, amittet, per ipsum lohannem Aller auctoritate nostra... recipiendos pro ipsius usu convertendos, capitanei vero locorum habeant facultatem eidem Aller assistendi et auxilium praestandi ad praemissa exequenda, quibus capitaneis executionem horum existentibus poenam 10 sexag. damus et statuimus de eodem librario, qui praesentibus contravenerit, exigendam, decer-nentes praesens statutum decretumque nostrum tantisper valere, donee idem Aller eiusmodi artem impressoriam exercebit in regno nostro... Datum Cracoviae, feria 3, in crastino festi s. Michaelis archangeli, anno Nativitatis Domini 1505.

Matr. Regni Pol. 21, f. 293. — Benis Artur, Ochrona praw autorskich w dawnej Polsce, (Pamiętnik słuchaczy Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1887, p. 162, nr. 4).

106. 14 Octobris 1505.

Bern hard u s papirmecher recognovit se teneri 1 mr. Ieronimo Fetter pellifici, mortificando inscriptionem... (a. 1505, f. 3 a. Hedvigis).

Advoc. Crac. 100 (Recognitiones), p. 447.

107. 14 Febmarii 1506.

Paul Czipser der kartenmacher und Mathis Koch der papirmacher haben bekant, das zy sich myt und durch mittel gutter leute voreyniget haben und vorrichtet aller sche-lungen halben, dy zy czwuschen eynander gehabt haben, alzo, das Paul obgenante beczalen und gelden zal Mathissen obgenanten 14 gulden czw l/₂ sexag. myt gelde ader myt war auff Georgii nest kommende bey 5 mr. busse an alle wederrede (a. 1506, sabbato, in die s. Valentini).

Consul. Crac. 431, p. 312.

108. 25 Fehmarn 1506.

Alexander Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus etc., quia providere volentes, ut famosus Ioannes Haler, civis noster Cracoviensis, ab arte impressoria pro decore regni nostri non cesset, ac ut vigilantius, constantius talem insistât et prae-sertim pro labore, diligentia et impensis, quas circa impressionem privilegiorum communium regni nostri mandantibus nobis in prae-sentiarum peregit, consolatum remuneratumque eum reddere cu-pientes, sibi de speciali gratia et scientia regiis nostris de consi-lioque, immo ad vota consiliariorum nostrorum libertatem nostram regiam... donamus et largimur praesentibus, libérantes eundem ab omnibus dationibus, contributionibus et exactionibus tam civilibus quam czopowe a quocunque liquore dari solitis et generaliter ab universis et singulis solutionibus pro nostra et successorum nostrorum ac reipublicae necessitate iam institutis et instituendis, quocunque nomine nuncupatis et nuncupandis, quam quidem libertatem nostram tamdiu valere roburque debitae firmitatis obtinere volumus, quamdiu praefatus Haler eiusmodi artem impressoriam in regno nostro exercuerit... Datum in conventione Lublinensi, feria 4, in die Cinerum, a. D. 1506.

Matr. Regni Pol. 21, f. 361v.

109. 27 Aprilis 1506.

Domini reviso exemplari Missal is per... dominum dementem de Pyotrkow, decretorum doctorem, ex commissione speciali dominorum emendato et correcto, illud honesto domino lohanni Haller, civi Cracoviensi, tradiderunt ad imprimendum, avisantes eundem, quod faceret bonam diligentiam, ut correcte et bona littera non caduca imprimeretur, qui se obtulit ad praemissa pa-ratum ¹).

Acta capituli Gnesnen. 3, f. 410v. — Ulanowski, op. cit. I, nr. 2646.

0 Dnia 12/6 1506 roku „Andreas archiepiscopus Gnesnensis et primas“ nakazuje klerowi swojej djecezji, „ne, ut cultus divinus uniformiter ac regulariter peragatur, sub poena excommunicationis et 3 mr. pro fabrica ecclesiae cathe-dralis designatorum, alia Missalia, quam quae per dominum Clementem de Piotrkow, decretortim doctorem. secundum usum ecclesiae Gnesnensis correcta sint et castigata et apud lohannem Haller Cracoviae cum capituli consensu impressa, emere audeant“. Por. Benis, 1. c., p. 463, nr. 5.

110. 27 Ianuarii 1507.

laborare nequivit et de paratis pe-

annum

Paulus carthenmecher insinuavit Mathiae papir-mecher, quia ipse Paulus habuit hominem bonum de Nissa, qui sibi papirum sufficienter ad artificium suum misit, quamlibet b a I-lam pro 1 ortone et 4 flor.; tandem, cum ipse Mathias hue venit de alienis partibus, visitavit frequenter ipsum Paulum, allo-quens ilium, ut papirum ab eo reciperet, promittens sibi subordi-nare regiam et civilem libertatem, ut nullus de alienis earth as lu do rum hie adducere ausus esset; propterea ipse Paulus cre-dens verbis illius obmisit virum bonum ilium de Nissa et recepit papirum ab ipso Mathia. Tandem, cum ipse vir de Nissa rescivit, quod ipse Paulus recipit papirum ab ipso Mathia, nullum sibi amplius papirum mittere voluit, ita, quod ipse Paulus propter defectum papiri per l¹/. cuniis [vivere] et expensas habere oportuit, ita, quod ultra 40 flor. consumpsit, attardaturque ilium in labore et victu suo sicut 20 flor., ita, quod ex toto perduxit ilium ad perditionem 60 flor.

Secundo, quia habuit cum illo condictamen, ut quamlibet ballam papiri ab eo recipere deberet pro 5x/₂ flor., et si aliquod dampnum... susciperet, vellet sibi totidem de papiro rependere, quod non complevit, ita, quod perduxit ilium ad perditionem 20 flor.

Tertio, quia pro illo tempore, cum ipse Mathias aegrotaretur, ita, quod nullus medicorum ilium curare potuit, tandem ipse Mathias rogavit ipsum Paulum, ut sibi hominem vel medicum subor-dinaret, qui eum de infirmitate curaret, quod et fecit, promittens sibi defalcare de debito suo, quod tenebatur sibi, 20 flor., quod promissum non complevit, sed iuxta inscriptionem compulsus fuit omnia solvere, quod promissum cum 20 flor. querit. Causa data est ad dominos scabinos ad feriam 6 (a. 1507, f. 4 a. Purifica-tionis Mariae).

Advoc. Crac. 100 (Circulus), p. 44.

111. 10 Februarii 1507.

Iohanni Aller, civi et impresso ri librorum Craco-viensi, ad vendendum Viaticos novos, pro clero et dioecesi Cracoviensi valentes, per eumque ac sua opera, ut dicebat, ex Venetiis in brevi adducendos, domini [capitulum Cracoviense] liber-tatem [ad] sexennium iuxta tarnen taxam et pretium, per ipsos dominos tunc statuenda*), dandam promiserant etc.

Acta capituli Crac. 2, p. f. 246v. — Ulanowski, Acta capitulorum Cracoviensis et Plocensis selecta (Archiwum Komisji historycznej t. VI, Kraków 1891, p. 78, nr. 290).

112. 14 Martii 1507.

Confirmatio litterarum Iohannis Haller, civis et librorum impressoris Cracoviensis, exempti a sol-vendis exactionibus civilibus et czopowe a quovis liquore. Sigismundus etc. Significamus... quia nostra coram maie-state constitutus personaliter famatus Iohannes Haller, civis noster Cracoviensis et impressor librorum, exhibitis litteris sibi per sere-nissimum olim dominum Alexandrum, fratrem germanum et prae-decessorem nostrum, super libertate de non solvendis contributio-nibus et exactionibus tam civilibus quam czopowe [a] quocunque liquore et praesertim a vino concessis, supplicavit eas per nos approbari. Itaque nos... petitionibus ipsius Iohannis Haller annuentes easdem litteras... confirmandum duximus... Praeterea quidem idem Haller exposuit nobis, quia ad solutionem ternariorum, qui pro reformatione civitatis de eadem exactione czopowe solvi decreti sunt, per consules Cracovienses idem Haller compellitur... Nos itaque eiusmodi ambiguitatem tollentes, declaramus ipsam liber-tatem praedicti Haller se etiam ad ternarios civitatis extendi... Datum Cracoviae, dominica Laetare, in conventione generali felicis coronationis nostrae, a. D. 1507, regni vero nostri anno primo.

Matr. Regni Pol. 23, f. 126. — Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografji pisarzów polskich t. I, Warszawa 1900, p. 20, nr. 30.

113. 23 Marta 1507.

Mathiae illuminatoris de castro ex una et honorabilis Laurentii Miedzileski plebani in Czchów ex altera partibus in causa interloquentes dicimus praefato Laurentio obstantibus suis ratio-

‘) Dnia 17/3 1508 roku „Viaticos maiores pro 40 gr., minores vero pro 3 fert. pecuniarum nuper opera et sumptibus domini Iohannis Haller, civis Cracoviensis, ex partibus adductos, domini capitulariter congregati unanimiter taxantes vendendum concluserunt et decreverunt...“ Acta capituli Crac. 2, f. 251 ; Ulanowski 1. c., p. 79, nr. 292.

nibus iuramentum per ipsum Mathiam deserri non posse neque ad praestandum illud compelli. Quinimmo ipsum ab instantia dicti Mathiae et praestitione iuramenti huiusmodi absolvimus, et ex-pensas ad finem litis reservamus. [A. D. 1507] Martis, 23 Martii lecta per dominum instante Mathia in praesentia Mar. de Vislicia ad id per Mar. de Lau. citati.

Acta vicar, consist. Crac. 22 (Acta sententiarum), p. 176.

114. 27 Aprilis 1507.

Res Vincentii Zelczer conscriptae iure ad postulata Nicolai Grosch. In primis eyn tysch mit eynem kästen, yn welchem gefunden ist 13 golden ungar. und 14x/₂ golden an halben gross., eyn golden ryng mit eynem steyne,... item eyn silberen Agnus Dei; item eyn Orationale und eyn Diurnale walisch, Titus Livius und Statius; item eyn schwarcz biret; item eyn gale biret, eyn par hanczken... eyn cortina. (a. 1507, f. 3 p. Marci Euangelistae).

Advoc. Crac. 100 (s. Floriani), p. 316.

115. 20 Mali 1507.

fructus cederet et cedere posset.

earum

praedictam 300 flor. levatam ab altaristis

summam

Famatus vir dominus Baltisar¹), civis et notarius civitatis Cracoviensis, coram domino et ad acta praesentia ac tes-tibus infrascriptis... recognoscendo exposuit, quomodo ipse volens, prout consuevit, domus et communitatis dominorum altaristarum in vendeta sitae utilitati consulere, recepit ab eis coniunctim 300 flor. pecuniarum per mediam sexagenam in mediantibus, ut ad ipsorum dominorum altaristarum et domus ipsorum cammoditatem huiusmodi pecuniae et Quapropter

confessus est et recognovit per expressum se dedisse et conces-sisse provido domino Stanislao aurifabro de platea Fratrum in hanc vim, ut domus in platea Fratrum inter dominum Ramolth, civem Cracoviensem, ex una et Michaelem Przedborek ex altera partibus sita, quae dicti Stanislai aurifabri est propria, ad acta civilia iuris Marburgensis (s) in vim fiendae reemptionis sibi do-roino Baltisaro inscriberetur, prout de facto praemissa omnia facta

0 Baltazar Behem, znany twórca „Codex picturatus“.

sibi esse per dictum dominum Stanislaum aurifabrum recognovit, ita, quod, inscriptio dictae domus ibidem facta ipsi domino Bal-tisar notario in toto servit tamquam vero proprietario. Volens autem idem dominus Baltisar ipsam communitatem dominorum altarista-rum occasione huiusmodi summae 300 flor. reddere indempnem, ne scilicet aliquando sui successores vel alii propinqui quicumque ex huiusmodi inscriptione domus sibi et in personam suam facta putent existimentque studiose vel ex ignorantia aut quocumque modo ius et proprietatem seu propinquitatem se ad huiusmodi domum vel etiam summam in ipsa sibi inscriptam habere, quae inscriptio personis ecclesiasticis non admittitur nec pro hac vice admittebatur, dictos 300 flor. in dicta domo ipsis dominis altaristis designavit et se eisdem dictis altaristis obligavit in eadem domo superius descripta ad ipsorum requisitionem repetere, restituere et exsolvere in effectu, omnes amicos et successores suos tamquam et prout ibidem nihil habentes, sicut et ipse non habuit, abiciendo et excludendo, ita quod huiusmodi pecuniae, quando domus ipsa exemeretur, ad communitatem dictorum dominorum altaristarum redire debent et ipsis reponi et restitui intégré. Et censum 10 mr. in praedicta domo per ipsum Stanislaum aurifabrum ratione huiusmodi pecuniae in dieto iure civili inscriptam iidem domini altari-stae de manibus praefati domini Baltisari singulis annis tollere de-bebunt, quern se ipse daturum de manibus suis submisit, et post mortem suam eundem dictae communitati in praefata domo auri-fabri sive ipsius possessore, pro ratis designandis tempore suo, de-monstravit et commendavit, petendo hincinde per dominum vicarium huiusmodi contractum... confirmari ac litteras desuper necessarias decerni. Et dominus admisit, approbavit etc., decrevit auctorita-temque ordinariam pariter et decretum interposuit. Praesentibus ibidem Nicolao de Casimiria, Alexio de Cracovia, Ioanne Volsky, Ioanne de Choyno et me Martino de Garwolin, notario publico dioecesis Posnaniensis, contractus praesentis scriba¹) (a. 1507, Iovis 20 Maii).

Acta vicar, consist. Crac. 25 p. 310.

*) Na marginesie znajduje się następująca zapiska; Anno D. 1512, die vero Veneris, 12 mensis Novembris, honorabilis dominus Ioannes Vothka, in Raczyboro-wicze plebanus, altarista ad s. Mariam in Cracovia, ad acta praesentia et coram domino personaliter constitutus, suo et universitatis totius domus altaristarum acialis retro maccella Cracoviae sitae de ipsorum ratihabitione... confessus est,

116. 10 Ianuarii 1508.

Pangracz Gutteter¹) yn macht herm Fredrich Schilling hot bekant, das Mathis papirmacher von Prondnik ym gnuk geton hot yn 50 guden... auch hot her bekant, das her ym gnuk geton hot yn dem czinsz bysz auff disen tagk (a. 1508, f. 2 infra octavam Epiphaniae).

Consul. Crac. 431, p. 402.

117. 29 Ianuarii 1508.

„Ioannes Konarski episcopus Cracoviensis in Iohannem Haller privilegium imprimendorum breviariorum secundum ecclesiae Cracoviensis usum confert. Episcopus, cum alia Breviaria in dioe-cesi Cracoviensi usitata vitiosa putasset, viros doctos ad emendati Breviarii confectionem elegit, quo Iohanni Haller imprimendum dato, omnibus clericis et sacerdotibus cum capituli consensu hunc horarum canonicarum librum apud Iohannem vel apud quern ipse constituent, sub 3 mr. poena in contravenientes emere mandavit“.

Liber horarum canonicarum secundum usum ecclesiae Cracoviensis. Haller, 1508. — Benis Artur, op. cit., p. 463, nr. 6.

118. 26 Aprilis 1508.

Iacobus papirnygk posuit in arestum 22 gr. ipsius Ulrici papirnyk apud Mathiam papirmagister, qui sus-cepit arestum per praeconem Iohannem (a. 1508, f. 4 p. Pascae proxima).

Advoc. Crac. 101 (Arestationes), p. 500.

119. 6 Iunii 1508.

Sententiatum est, ex quo Paulus carthownygk non paruit Sebestiano Cramars pro supra insinuatis, primo ad diem translatum 2° et 3° denuntiato per praeconem Thomam, extunc quod 300 flor. ...iam ab aliquot annis a praefato domino Stanislao aurifabro récépissé... Praesentibus ibidem Ioanne de Sandomiria, notario domini Czarnoczki, Ioanne de Sandomiria ad s. Mariam in Cracovia ac me Ioanne Pomorzanski, notario publico, praesentis actus scriba.

’) „Pangracius Gutteter de Kulmbach mercator“ przyjął prawo miejskie 2 grudnia 1494 roku, poręczył za niego „dominus Fredrich Schilling“. Kaczmarczyk, nr. 8734.

ruit fri causa sua, salvo legali impedimento... (a. 1508, f. 3 infra octavas Ascensionis Domini).

Advoc. Crac. 97 (s. Annae), p. 158.

120. 5 Iulii 1508.

Sebastianus Schillingk recognovit, das her vom Mathis p a p i r e r vom Prandnik 16 gulden, 1 ort vor czins, dy ym von der papirmoele als wff Iohannis itzit forgangen geboeren sold, sagende yn queit und ledigk dofon (a. 1508, f. 4 p. Procopii).

Consul Crac 431, p. 431.

121. 24 Iulii 1508.

Dominus Erasmus decretorum doctor, tutor puerorum olim domini Balthazar notarii civitatis¹), fecit arestum super omnibus bonis mobilibus et immobilibus ipsius Iohannis Szakrzow-szky in 18 flor. minus vel magis per praecon: m Thomam (a. 1508, f. 2, ipso die s. Cristinae).

Advoc. Crac. 101 (Arestationes), p. 505.

ł) W czerwcu 1508 roku występuje jeszcze jako pełnomocnik innych (Consul. Crac. 431, p. 425). Sokołowski M. (Sprawozdania komisji do badania hi-storji sztuki t. VII, p. CCCLXXXII) sądził, że umarł dopiero w roku 1522. Główne daty z życia Baltazara Behema są następujące: W roku 1473 „Balthazar Laurentii Bem de Cracovia“ zapisuje się na uniwersytet (Album studiosorum Universitatis Cracoviensis I, p. 210) ; w roku 1478 otrzymuje bakalaureat (Muczkowski, Statuta пес non liber promotionum, p. 84). W roku 1486 wraz z bratem przyrodnim Erazmem, późniejszym kaznodzieją polskim przy kościele św. Barbary, zrzeka się praw do wsi Miejsce pod Zatorem, którą matka Barbara mężowi Niklinowi Fryczowi zapisała, „quia volunt testamentum ma tris tenere“ (Consul. Crac. 430, p. 103). W roku 1488 zostaje zastępcą notarjusza miasta Krakowa na miejsce Jana Heydeka, który w tym czasie postąpił na notarjat, w roku 1500 zostaje notarjuszem, kiedy Heydek otrzymał probostwo kościoła N. Marji Panny. Umiera w roku 1508, zdaje się na zarazę, która naówczas panowała w Krakowie.

Por. o Behemie i jego kodeksie: Heyzmann, Baltazaris Behem Codex pictu-ratus (Archiv für Kunde Österreich. Geschichtsquellen t. XXXIII i Mittheilungen der k. k. Central Commission, rok 1859); Rastawiecki-Przeździecki, Wzory sztuki średniowiecznej, Warszawa 1857—1861 ; Essenwein, Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau, Leipzig 1866; Bruno Bucher, Die alten Zunft und Verkehrsordnungen der Stadt Krakau nach Balthazar Behem Codex picturatus in der k. k. Jagellonischen Bibliotek... mit 27 Tafeln im Lichtdruck, p. XXXVI i 112 folio, Wien 1889. Por. także, Sokołowski, Kwartalnik hist. t. III, p. 731 n., Sprawozdania Komisji hist, sztuki VII, p. 223, CXXII, CLXXXII, CCCLXXXII; Rocznik krakowski t. VI, p. 213 n.

122. 17 Martü 1509.

Res Mathiae Koch de Reitling, papirmacher Craco-viensis, conscriptae iure mediante ad postulata honorabilis domini Iohannis praepositi ordinis s. Spiritus et domini Nicolai Schellingk, concivis Cracoviensis, in domo olim domini Stanislai Morstein in testudine ibidem. Imprimis vor 3 golden carten an ffir tusin, sziben resen papir, ein armeresch mit einer leyer, 11 thweiler, czwu birs-then, acht kleine ketten von kunterfein, drey ledigen casten, ein margk und 6 gr. dein gelth, nein golden mynner neindehalbe groschen, gelth ein halben groschen ; von dem gelth haben zy gegaben ein halb schok vorsassen czinsz (a. 1509, sabbato a. dominicain Laetare).

Advoc. Crac. 102 (Circulus), p. 8.

123. 25 Май 1509.

Madlena carthownyczka contra Nicolaum earth o wnyk, quia ei vendidit prassam valons 3 flor., falangam cum tabella, asseres valons 2 flor, et ab illo rehabere pecuniam non potest... (a. 1509, f. 6, ipso die s. Urbani). .

Advoc. Crac. 102 (s. Annae), p. 143.

124. 12 Octobris 1509.

geben acht czentner geschnit kopper

nw

Peter Kannengisser von Breslaw hot frey gelossen N i c 1 о s S h i к у w i к der burgschafft halben, welche her ym vor Peter Toppeczer von Keszmark geton hot und hot her fordan gemech-tiget und vollen gewalt geben Nicolao Shikywik sein schult bey dem genannten Peter Toppeczer ynczumanen... auf welche schult hot Niclos Shykywik minus eyn firtel dem Peter kannengisser obgenannten vor 39 gulden minus ort zw 35 gr. vor eyn gulden gerechnet... (a. 1509, f. 6 a. Hedwigis).

Scabin. Crac. 9, p. 535.

125. 27 Octobris 1509.

„Iohannes Konarski in Iohannem Haller privilegium impri-mendorum missalium secundum usum ecclesiae Cracoviensis con-fert... Ut autem ipse dominus Iohannes Haller tarn pii laboris digno proemio non careat, sua reverendissima paternitas contra omnes impressores et alios quoscunque, qui temere praeter con-sensum suae paternitatis et capituli Cracoviensis huiusmodi M i s-s a 1 i u m volumina infra sexennium ausi essent imprimere, subdu-cere aut publice vendere, sententiam excommunicationis et aliam censuram interponit, salvis poenis, quae per serenissimum prin-cipem dominum Sigismundum D. G. R. P. utriusque regni barones contra tales sint promulgatae“.

Missale Cracoviense a. 1509. — Benis, óp.. cit., p. 463, nr. 7.

126. 25 Ianuarii 1510.

Madlena carthownyczka contra Nicolaum earth o w n y k, quia invadiavit formas cartarum in 2¹/'₂ flor. o!im Mathiae papirmacher valons 10 flor., quas apud ilium re-perit, volens scire, unde haberet¹) (a. 1510, f. 6, die Conversionis

Pauli).

Advocatial. Crac. 103 (s. Annae), p. 160.

127. 19 Aprilis 1510.

Dominus Nicolaus Schillingk et Pancracz Gutteter, tutores puerorum olim domini Friderici Schillingk, recognoverunt, quia Hannes Haller eis satisfecit in 50 flor. summae capitalis mo-lendini papiri in Prandnyk et in 30 flor. census retenti, quit-tando ipsum de eisdem in aevum (a. 1510, f. 6 p. Tiburcii vel ante Georgii).

Consul. Crac. 431, p. 548.

128. 22 Maii 1510.

Maruscha recognovit se accepisse 10 mr. a domino Hannes Haller, quas Iohannes Koch papiermacher testamentaliter legaverat Annae filiae suae infantulae pro eius educatione, et quietat dominum lohannem Haller et caeteros executores de eisdem in aevum (a. 1510, f. 4 p. Penthecostes).

Consul. Crac. 431, p. 553.

0 Dnia 1 stycznia tego roku „sabbato infra octavas Corporis Christ Madlena kartenmacheryn recognovit, se teneri 2 flor. Nicolao karthenmacher quos promisit solvere infra hinc ad festum s. Michaelis (ibidem, p. 472).

129. 16 Augusłi 1510.

...Reverendissimus dominus noster archiepiscopus dedit facul-tatem dominis praesentibus emendandi libros dandos ad imprime n d u m x) in Cracoviam ad Iohannem Haller.

Acta capituli Gnesnen. 4, f. 38v. — Ulanowski, Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum, Kraków 1894, t. I, nr. 2739.

130. 26 Septembris 1510.

Hannes Louigk, famulus domini Kosczieleczky, potestate Martini Beck civis de Olomuncz... inculpavit Henricum im-pressorem librorum pro 10 flor. ungar. debiti occasione librorum ab ipso receptorum eidem Martino obligati... Per dominos consules facta est Concordia ita, quod praetactus Henricus dare et effectualiter reponere debet 6 flor. per x/₂ sexag. praenominato Iohanni ad iempora infrascripta, videlicet 2 flor. infra nundinas s. Michaelis, alios 2 ad festa Natalis Domini et Ultimos 2 flor. ad Carnisprivii tempora... et ipse Hannes, potestate, qua supra, di-misit ipsum Henricum de residuo debiti huius liberum et quietum... (a. 1510, f. 5 in vigilia s. Stanislai in Septembre).

Consul. Crac. 431, p. 579.

131. 16 Decembris 1510.

Cleynpetter von Olomuncz in macht herr Anthonii Freysinger von Olomuncz, welche macht her mit eynem briffe des richters von Olomuncz beweyst hatt, hatt mechtig gemacht den vorsichtigen Henrich Swessenmund buchbinder zcw eynzwma-nen... alle iczliche schulde des egenannten Anthonii Freysinger... (a. 1510, f. 2 p. Luciae).

Consul. Crac. 431, p. 606.

0 Następnego dnia, 17/8 1510, arcybiskup wraz z kapitułą „commisit ho-norabili domino Adae de Usczie, vicario Gnesnensi, revidere Miss ale, similiter et Viaticum et eosdem libros corrigere, ubi opus sit, quos sua reverendissima paternitas vult dare ad imprimendum“. Ulanowski, op. cit., t. I, nr. 2741. Temu samemu Adamowi z Ujścia, już jako wicedziekanowi gnieźnieńskiemu, dnia 27/4 1517 roku, arcybiskup i kapituła gnieźnieńska polecają „correctionem Breviarii rubricae Gnesnensis, attento eo, quod materiae in historiis diffuse et prolixe positae sunt... tarnen illi, qui voluerint, utantur Viatico in horis canonicis di-cendis, quod habetur olim reverendissimi domini Friderici, cardinalis archiepiscopi Gnesnensis“. Ibidem, nr. 2838.

132. 24 Ianuarii 1511.

Dy ersamen herren des rattis als obirsten vormonder wnd worweser aller weysen wnd duerfftigen wnd gebrechligen lewten wnnd personn, ansehende das grosse alter des Niclos Lubschitczer des fleischers, der do ganntcz kindesch wnd gebrechlich worden ist, merkende, das ynn seyn iungster son durfftikeyt wnd gebroch leiden lyes, haben ganncze volle macht gegeben wnd volkomlich gemechtiget dy vorsichtigen Schweypoldt Feyl wnd Erasmus Lubschiczer wnnser mitteburger alle des egenannten Niclos gutter beweglich wnd wnbeweglich... zcw Vorsorgen... wnd solln den herren rattmannen davon bescheid wnd rechenung thwen, wenne man sy darwmb vormanen wnd derynnern wirdt (a. 1511, f. 6 a. Conversionis Pauli).

Consul. Crac. 431, p. 614.

133. 29 Ianuarii 1511.

Dominus Pancracius Guttheter et Sebestianus Schilling, tuto-res puerorum olim domini Friderici Schilling, recognoverunt, quia dominus Iohannes Haller eis satisfecerit in 50 flor. per x/₂ sexag. summae capitalis molendini papiri in Pranthnyk et in 27*/г flor. per l/₂ sexagen. census retenti ab eodem molendino, quittantes ipsum de eisdem in aevum (a. 1511, f. 4 a. Purificationis Mariae).

Consul. Crac. 431, p. 616.

134. 7 Februarii 1511.

Petir Wald eyn buchbinder ist vor wnns kommen wnd hatt sich beclaget awff den ersamen herrn Hannes Haller wnnsern mitepruder etlicher feie wnd schelunge von wegen eynes contracts wnd beredungen etwan zcwyschen ynn beiden geschenn. Nu haben wir off irr beider begere wnd mit irr vorwillunge sy off beiden teilen vorricht wnd zcwelofftickeyt, dy manch iar wnder yn gwest ist, gancz wnd gar hyngelegt wnd abgestellet worden ist wnd haben eynander off beiden parteyn frey wnd ledig gelossen von aller beredung wnd vorpflicht, das eyner dem andern nichts obiral schuldig noch flichtig ist, wider gros noch kleyn, wnd sollen sich keigen eynander irlich, fruntlich wnd awffrichtig halden nach aller gebuere, idoch mit den condicien, das der ersame herr Hanns

Haller sich vor wnns vorbunden wnd vorpflicht hatt dem ernannten Petir allerley bûcher zcw binden zcw geben vor 100 gulden zcw x/₂ schock ynn 2 iarn sich nohest nochennander folgende an alle Widerrede, off diese weyse ynn darvon lonende, wy hernoch folget: Zcwm irsten soi her ym binden 4 missalia media vor 1 flor., missal off dem pargameno vor 12 gr. ; 6 arcus buecher vor 1 flor. ; item 20 Donatus ader cursalien vor 1 flor. ; item 15 copulata Alexandri mit dem gros cornent per medium, bedackt vor 1 flor. Wnd wol (das gott vorsey) yn der zceyt eyne pestilencie qweme, so soll der egenannte her Hannes Haller drey iar darzcw haben als oben bemelt zcw den buchern wnd der vor-gemelte Petter soi dy arbeitt recht, als dy gemeyne gewonheit der zceit ist, awsrichten wnd den herren Haller noch seynem vormoegen fordern. Wo aber der egenannte Petter solcher arbeyt nicht annemen wolde wnd dy awsrichten, so mag her sy dem egenannten herrn Haller, wenne her wirdt wellen, awffsagen wnd soi stehen ganncz wnde gar zcw seynem willen (a. 1511, f. 6 a. Apolloniae).

Consul. Crac. 431, p. 619.

135. 9 Februarii 1511.

Ioannes, introligator librorum de Cracovia, coram domino et apud acta praesentia personaliter constitutus obligavit se faretras alias pusdra ad crucem et ad monstrantiam facere honorabili Martino in Lipnicza plebano, quas pro festo Paschae proxime futuro eidem dare sub censuris ecclesiasticis [se obligavit]. Praesentibus venerabilibus dominis Leonardo doctore, Ioanne [de] Colomia et me Petro Zacrzewski, notario publico, clericis Craco-viensis, Poznaniensis et Leopoliensis dioecesium, testibus ad prae-missa (a. 1511, die Solis, 9 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 31 (Obligationes), p. 190.

136. 10 Martii 1511.

Henrich Sussemund b u ch b i n de r hatt sich vorbunden zcw beczalen vor Hannes Koch, welcher der stadt schuldig ist blieben nemlich 38 flor... (a. 1511, f. 2 p. Invocavit).

Consul. Crac. 431, p. 626.

137. 25 Iunii 1511.

Honorabilis dominus Bartholomaeus, mansionarius ecclesiae cathedralis Cracoviensis, fecit arestum super domum retro bursam Ierusalem iacentem et super 3 mr. census persessi ipsius Stephani illuminatoris in 4 flor., quam praefatam domum Eli zabet malarka convenit, quae et suscepit arestum... (a. 1511, f. 4 infra octavam Corporis Christi).

Advoc. Crac. 104 (Arestationes), p. 483.

138. 14 Augusti 1511.

Florianus buchdrucker¹) hatt bekant, das her schuldig- ist warer wnd eygener scholdt Gregorio Berenfuss 33 flor. 5 gr. per V2 sexag., dy globet her ym zew beczalen mit parem gelde awff Weinachten nestkommende an allen weytteren vorczog wnd schutczung irkeyns pfandes alhy bey dem buche dy beczalung thwende wnd vom ratthawse nicht gehende²) (a. 1511, f. 5 in vigilia Assumptionis Mariae).

Consul. Crac. 431, p. 662.

139. 3 Octobris 1511.

Stefanus papirmacher de Legnycz constituit plenipotentem Florianum impressorem librorum in omnibus causis suis ad exhigendum débita et praecipue apud Marcum 5 flor... (a. 1511, f. 6 a. Francisci).

Advoc. Crac. 104 (Constitutiones procuratorum), p. 508.

140. 3 Novembris 1511.

Wir richter und rathman der stadt Lewtscza bekennen... mit disem unsern brieff, das vor uns... kommen ist dy toguntsame fraw Margaretha, des ersamen weysen Schweypoldt Feyels, unsere mitpurgers eliche hausfrau, Niclos Lubschiczers mitwoners der stad Crokaw tochter seliges gedechtnus..., ubergeben... hat

Prawo miejskie przyjął w tym samym 1511 roku: „Florianus ŁJngle-rius impressor librorum ius habet civitatis, iuravit, pro littera ad testa Paschae fideiussit advocatus et N. Stano. Dédit 1 mr. Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii, Lipsk 1854, p. 152.

²) Następuje późniejsza notatka: „Feria 6 a. Valentini, a. 1512, Gregorius Berenfus recognovit, sibi satisfactum in hoc toto debito, dimittens praetactum Florianum et suos haeredes liberum...“

1511

40

alles und iczliches peyden väterlich und mutterlichs erbteyl und angefell genanntem Schweipoldt Feyl irem eelichen manne... Geben yn der Lewtscha den nechsten montag noch aller heiligen tag 1511 iar.

Consul. Crac. 431, p. 688.

141. 22 Novembris 1511.

Mathiae Szvyethlykowycz et Annae filiae suae de Iadownyky ad propositionem, occasione percussionis tarn ipsius quam dictae puellae ac retenti servitii ipsius puellae, Bernardinus papirnyk de Mogyla allegavit rem transactam per concordiam inter eos per dominum abbatem Clarae tumbae, quam probabit hinc ad quin-denam... (a. 1511, Saturni, 22 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 34, p. 217.

142. 26 Novembris 1511.

Vor uns sint kommen Sweypoldth im namen Margarethe und Mathis Kanya yn namen Marthe irer eelichen hawsfrawen und Magdalenax), alle ettwan Nicolai Lubszyczer fleyschers kinder unde erben, vorgebende und furbrengende yn klages weyse, wy das Erasmus und Lorencz ire bruder haben ettliche gutter und habe ires obgenannten vatters lange zceit besessen und noch be-siczen und Nicolaus Lubsczyczer irer aller vater an ordenung des rechts von diser weit abgescheiden wer und hinder ym unge-zcweyte gutter gelossen hot, so denn alle kinder von ym eben-burthigk kommen sint seyne alle gelossen gutter ynen allen zcw gleichem teile kommen wnd geerben sollen. Darauff Erasmus und Lorencz yn yr antwort haben furgebrocht etliche vorschreibung und ubergebunge der benken ynen von irem vatter selige yn der czeche gethan, vormeynende, dy vor anderen kindern bey vor czw haben und dy zcw gleichen teilen nicht solden kommen, wnd alzo haben begert von uns eyn auspruch und entschichtunge yn dem noch rechtes lauft wnnde ordenung, so haben wir dy sache von beiden teilen anbrocht wolgehandelt auch dy vorschreibung ader Übergebung den czwen brudem yn der fleischer czeche gethon,

J) W roku 1526 „Magdalena vidua, filia olim Nicolai Lubszicz“, nie wiadomo po kim wdowa, sporządza testament, w którym zapisuje 2 jatki rzeźnicze dzieciom brata Erazma: Erazmowi, Reginie, Małgorzacie i Katarzynie. Wszystkich innych krewnych od spadku wyklucza (Scabin. Crac. 10, p. 722)

geschehen und gewegen, wellende beiden teilen gerechtikeit lossen folgen, haben sulche sentencia und auspruch gethan und gegeben : Sint der zceyt, das N. Lubschiczer seliger von diser weit abschi-den ist und keyne leczte ordenung seyner nochgelossenen guttern noch rechtis lauff hinder ym gelossen hott und alle seyne kinder beiderlei geschlechte von ym als von eynem vatter ebenburthig und elich kommen sint, so sollen alle seyne gutter bewegliche und unbewegliche, dy her yn der ym gelossen hatt, allen seynen kindern beiderley geschlechte zcw gleichem teile kommen von rechtes wegen, und welches kindt etwan des egenannten vatters gutter ynnhelt, dy sal ys yn gleichem teile widerlegen, wnd dy Übergebung der standterben ader benken Erasmo und Lorencz ader andern kindern yn der fleischer czechen gethon, soi keyne krafft haben von geschriben rechtis wegen (a. 1511, f. 4 in cra-stino Catherinae).

Consul. Crac. 431, p. 685.

143. 28 Novembris 1511.

Quirinus illuminator recognovit, se teneri 1 г/₂ flor. Stanislao notario Struschow, quos promisit solvere in octava... (a. 1511, f. 6 a. s. Andreae).

Advoc. Crac. 104 (Recognitiones), p. 443.

144. 5 Decembris 1511.

Der ersame herr Iohannes Kyslyng, unsers ratts mitpruder, hat vor uns bekant und geoffenbart, das her zcwischen Schwey-poldt Feyl, burger aus der Lewtza, im namen und als mit eynem eelichen Vormunde und machtsman Margarethe seyner eeli-chen hawsfrawen, welche macht er vor uns mit brieffen aus der stadt Lewcza beweyst hatt an eynem teile eyn Vorrichtung und guttlichen vortrag mit beider teile vorwillung gemacht hat von wegen des vatterlichen und mütterlichen erbteiles und anfalls des egenannten Margarete zustendig also, das dy obgenannten Erasmus und Lorencz Lubschiczer sollen ausrichten und geben 200 flor. zu halben schocken dem obgemelten Schweipoldt Feyl ym namen seyner hawsfrawen vor alle yre erbteyl..., dy sy hatt ader haben mochte zcu allen yren väterlichen und mütterlichen anfall von allen guttern und habe beweglich und unbeweglich, barschaft, geldt, schuldt und aller andern farenden habe, wy wnd mit was namen dy mochte bestympt werden, alhy yn der stadt und auszer-halb der stadt, und yn welchem ende und gerichten dy gelegen wem, keyne ausgeschlossen, damit dy egenannte frau Margareta ere Schwester soi gancz und gar abgericht, abegeteilt und gancz-lich und volkomlich beczalt und vorgnuget werden und soll forthan des obgenannten anfalls halben zcu ynn nichts mehr suchen yn ewykeyt, ausgenommen etlicher vorlust halben, dy dem offtge-nannten Nickel Lubschiczer yrem vater seligen gescheen ist, wo man derselbigen mochte nochkommen und yr ankunfft haben, soll der egemelte Schweipoldt seyne gerechtikeyt darynne haben auff seynes weibs anzal, welche 200 flor. dy obgemelten Erasmus und Lorencz Lubschiczer sollen geben und alhy vor uns niderlegen yn 14 tagen ungeferlich, und wo her der egenannte Schweipoldt dysselbige entpfangen hat, soll er dy offtgemelten Erasmum und Lorencz ym namen Margarete seyner hawsfrawen frey, qweyt und ledig sagen zcu ewigen tagen von wegen des gemelten anfalls und erbteils... (a. 1511, f. 6, in vigilia s. Nicolai).

Consul. Crac. 431, p. 687.

145. 9 Decembris 1511.

Bernardi papyrnyk de Mogyla ex una et Mathiae Szvyeth-lykovycz et Annae filiae ipsius minorennis ex altera partibus in causa, occasione servitii ipsius puellae eidem Bernardo facti, dominus auditis huiusmodi partium propositis et responsis decrevit, quatinus ipse Bernardus 6 gr. ipsi puellae solvat, quos in continent sibi solvit, vestesque ipsius puellae, quas apud se habet, hic ad acta pro ipsa puella reponat hinc ad octavam sub censuris ecclesiasticis. Praesentibus etc. (a. 1511, Martis, 9 Decembris).

Acta offic. consist. Crac. 34, p. 225.

146. 12 Decembris 1511.

Schweipoldt Feyl, burger aws der Lewcza, ym namen wnd yn macht Margarethe seyner elichen hawsfrawen, welche macht er vor wns mit brieffen aws der stadt Lewcz gnuglich be-weysst hat, hatt bekant, das ym Lorencz wnd Erasmus gebruder ettwan kinder des Nickel Lubschiczer des fleischers wnd seyn hawsfrawen bruder gnug gethan haben yn 200 flor. per х/г sexag. vor alle väterliche wnd mütterliche erbteyl... (a. 1511, f. 6, ante Luciae).

Consul. Crac. 431, p. 690.

147. 1511.

mr.

Iohannes introligator librorum de Brawne ius habet civitatis et pro littera infra decursum anni fideiusserunt Nicolaus Schikewyk et Gregorius Heckel; dédit 1 Libri i. c. Crac. 1422, p. 121.

148. 1511.

Michael ligator librorum ius habet, iuravit, pro littera ad Nativitatis Domini fideiusserunt Nicolaus Zatorsky et Andreas Roza; dédit 1 mr.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 122.

149. 16 Ianuarii 1512.

Pancratz Gutteter tutor puerorum olim Friderici Schillingk recognovit, quia dominus Iohannes Haller sibi dédit 100 flor. summae capitalis pro molendino papiraeo ab ipsis empto et 25 flor. census huius anni praesentis, quittans eundem de eisdem (a. 1512, f. 6, a. Priscae).

Consul. Crac. 431, p. 700.

150. 14 Februarii 1512.

Florianus de Bavaria¹), impressor librorum in platea Vyslensi Cracoviae morans, apud acta praesentia personaliter con-stitutus, 10 flor. pecun., quemlibet per mediam sexag. computando, pro dominica Laetare proxime ventura honorabili domino Stanislao de Ropczyce, capellano domini custodis Cracoviensis, se sub cen-suris ecclesiasticis, quibusvis iuris remediis renuntiando, soluturum obligavit. Praesentibus notariis (a. 1512, Saturni, 14 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 34, p. 268.

0 Jest to pierwsza wiadomość o pochodzeniu Unglera z Bawarji ; następna pochodzi z roku 1522, mianowicie „Żywot Pana leżu Krysta“ nakładem Jana Hallera drukowali : Florjan Bawar i Jan Sandecki (Estreicher, Bibljografia polska t. VIII, p. XLVII); trzecia wiadomość pochodzi już z roku 1540 z przedmowy Jana Cervusa Tucholczyka do „Farrago actionum“, w której czytamy, że pierwsze wydanie tej książki wydrukował „Florianus Unglerius, origine Bawarus, typo-graphus Cracoviensis, vir ob morum non vulgarem comitatem bonarumque artium puritiam sempiterna memoria dignus“ (Estreicher, Bibliografia polska, t. XIV, p. 125-129).

151. 23 Februańi 1512.

Martinus Behemus de Czysnow, quondam inVenetiis nunc vero in Kromyerysz moram gerens, coram nobis personaliter constitutus, sponte, libere et bene deliberatus recognovit et fassus est, quia Casper Grosch, vicenotarius noster, sibi realiter et cum effectu cum paratis pecuniis satisfecit pro omni sorte et parte Breviariorum rubricae Ploczensis ante aliquot annos impressorum et in Plocensi episcopatu in toto venditorum, quittans ipsum Casparum et liberum dimittens cum gratiarum actionibus de omnibus in aevum, exceptis 200 Breviariis adhuc in V e n e t i i s derelictis, quorum Casper Grosch duas partes et Martinus praefatus tertiam habere debet et eosdem... inter se dividere. (a. 1512, f. 2, post Kathedrae Petri).

Consul. Crac. 431, p. 724.

152. 7 ЫН 1512.

Florianus impressor librorum de platea Vysliensi, ad acta praesentia personaliter constitutus, 4 flor. pecun. certi de-biti venerabili domino Garsiae Quadros de Hyspania, utriusque iuris doctori*), hinc ad quindenam se sub censuris eccle-siasticis soluturum obligavit. Praesentibus notariis. Et in continent per honorabilem Gregorium presbyterum de Scala monitus fuit de mandato domini, ut pareat obligationi (a. 1512, Mercurii, 7 Iulii).

Acta offic. consist. Crac. 31, (Obligationes), p. 350.

153. 19 Iulii 1512.

Quirinus illuminator non paruit domino Nicolao Grosch citatus ad feriam 4 ad acta... (a. 1512, f. 2, a. festum Mariae Magdalenae).

Advoc. Crac. 105 (Circulus), p. 31.

0 W roku 1510 wpisanym został w metryką uniwersytetu krakowskiego jako „pro iure pontificio lector nostri studii continuus“. Morawski, Historja Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1900, t. II, p. 273.

154. 21 lula 1512.

Franciscus Ciosz librarius, 21 Iulii. Universis et singulis status et conditionis cuiuslibet dignitariis, officialibus ac civitatum directoribus ubilibet existentibus et constituas, subditis idelibus nostris, gratiam regiam. Fideles nostril Noveritis nos hinc famoso Francisco Ciosz librario propter omnium communem utilitatem induisisse, ut libros impressos in regnum nostrum cuiuslibet generis, exceptis, qui in regno imprimuntur, inducat et ubilibet, absque tarnen impressorum regni praeiudicio ubilibet gabellis solutis, vendat. Igitur omnibus et singulis mandamus, quatenus praefatum librarium nullis impediments gravetis atque afficiatis, sed eidem iuxta indultum nostrum favores, dummodo Vratislaviensi commercio non attineatx), exhibeatis, sic facturi pro gratia nostra, praesentes exhibenti restituendo. Datum.

Muzeum XX. Czartoryskich, MS. 253, p. 319. — Cf. Wierzbowski, Matri-cularum regni Poloniae summaria t. IV, nr. 1681.

155. 9 Augusti 1512.

Venceslaus scriptor cathedralis in castro Craco-viensi ad acta praesentia personaliter constitutus 3 flor. minus 1 fert. pecun. pro pargameno debitos Ioanni pargamenifici de vico plateae Slakoviensis pro ratis infrascriptis videlicet 1 flor. pro s. Michaelis festo, alterum pro quartali s. Luciae et tertium minus 1 fert. pro Cinerum festis et temporibus se immediate et continue sequentibus... Praesentibus notariis sociis.

Acta offic. c' jsist. Crac. 31 (Obligationes), p. 357.

0 Był to księgarz wrocławski. Właśnie w tym roku 1512 ukazują się „Statuta sinodalia et provincialia etc.... reverendissimorum episcoporum Wratislavien-sium Iohannis quarti, Thomae, Henrici, Nankeri, Venceslai, Conradi, Petri et Ru-dolphi, sinodalia et provincialia Gneznensia, Possnensia^, Wratislaviensia, Craco-viensia, pariterque nova reverendissimi domini Iohannis archiepiscopi moderni provincialia statuta. Necnon Friderici secundi, Karoli quarti et Sigismundi impe-ratorum constitutiones de clericorum privilegiis atque immunitatibus. Una cum bulla domini Alexandri papae sexti... impressa... Nurembergae, oppido imperiali, per Hieronymum Höltzel. Expensis providi viri Francisci Klosse de Wrati-slavia, a. D. 1512... cum privilegio, ne quis imprimât in decern annis. Wierzbowski, Bibliografja polska XVI wieku, nr. 880.    v

156. 7 Ocłobris 1512.

Petter Wald buchbinder hatt beclaget Florian um W n g 1 e b (s) buchdrucker wmb 22 flor. minus 1 ort, dy er ym schuldig⁻ wer noch lawt seyner hantschrifft, dy er yn awf sich gegeben hatt, wnd dy selbig awsweysst wnd dy geilde zceit lange vorschinen ist wnd Florianus hatt sich bekant, das er ym noch seyner egenen scholt flichtig wer 19 flor. minus 1 ort, so soll der Florianus aws wnserm bekentnis gnug thun yn den 19 flor. yn 14 tagen noch der stad rechte, an allen weitteren vorczog alhy bei dem buche, wnd vor dy rest, sol er ym eyn aid thun an alle Widerrede (a. 1512, f. 5, p. Francisci).

Consul. Crac. 432, p. 6.

157. 27 Ocłobris 1512.

Wolffgang buchdrucker von Pfaffenhoffen¹) hatt vor wns gutwillig bekant, das im her Hanns Haller wnd Hanns Helbling²) seyn eidem gnug gethan haben vor alle zceit, dy her bey ym alhyr off der druckerey gethan hatt noch lawt der vor-schreibung wnd beredung zcwischen ym zcw Straschberg vor dem offenbarschreiben geschehen wnd des eyn instrument vor wns beweysst hatt, sagende den egenannten herren Hans Haller seynen herren wnd awch Hannsen Helbling wnd alle yre nochkommen mit dancksagungen frei... yn ewykeyt (a. 1512, f. 4, in vigilia Simonis Iudae).

Consul. Crac. 432, p. 10.

158. 26 Ianuarü 1513.

Andreas socius kartownygk constituit plenipotentem Nicolaum fratrem suum in omnibus suis causis et praecipue ad exigendum г/₂ mr. apud Martinum kartownygk tanquam proprium debitum (a. 1513, f. 4, in crastino Conversionis s. Pauli). Advoc. Crac. 106 (Constitutiones procuratorum), p. 549.

’) Miejskie prawo przyjął w roku 1517: „Wolffgang de Pfaffenhoffen, buchdrucker, ius habet civitatis, iuravit et pro littera ad Ioannis Baptistae prae-sentanda Ioannes salicida et Bartis Regier fideiusserunt (Grabowski, Skarbniczka

naszej archeologii, p. 152).

a) W roku 1511 „Hannes Helblingk de Weissenburgk ius habet, iuravit,

bonae portavit de ibidem, dédit

itteram genealogiae et conservationis suae 1 sexag“. (Libri iuris civilis Cracoviensis, 1422, p. 125).

159. 10 Febmarii 1513.

Abraham, scriptor librorum cathedralium de arce Cracoviensi, reproducta citatione domini débité exécuta et ad hodie contra Venceslaum Zidek ad petendum se absolvi facta iuxta contenta eiusdem citationis petivit se a sententiis excommunica-tionis in ipsum ad instantiam eiusdem Venceslai Zidek latis per dominum absolvi. In praesentia eiusdem Venceslai Zidek, allegantis ipsum non debere absolvi, quousque obligationi pareat, dieto Abraham allegante eosdem 3 flor. eundem Venceslaum Zidek in summa 5 flor. a domino Eustachio cive Cracoviensi récépissé, quam allegationem probabit... (a. 1513, Iovis, 10 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 34, p. 549.

160. 11 Martii 1513.

Ioachim moler¹) hatt bekant, das er enttfangen hatt von den namhafftigen herren Petter Salomon, Hannes Bonner, Marcus Denewolff wnd Martino Fox als eldsten der bruderschaft Unser lieben frawen 100 flor. zew ¹/₂ schoke, welche er vorsichert wnd vorschreibt off seynem halben hawse an der ecken off der Burgkgasse, do er ynnewonet... (a. 1513, f, 6, ante Iudica).

Consul. Crac. 432, p. 37.

161. 4 Aprilis 1513.

Wolffgang Hylner hatt bekant, das er schuldig ist dem Szweipoldt Feyl 60 flor. per Vs sexag. der burgenschafft, welche er vor Barthold Bamgart seynen schwoger schuldig blieben ist, wnd yn wnser buch vorschreben, welche 60 flor. der egenannte Wolffgang Hylner globet dem egenannten Szweipoldt ader herrn Casper Behr yn seynem abwesen beczalen... (a. 1513, f. 2, p. dominicain Conductus Paschae).

Consul. Crac. 432, p. 43.

162. 6 Aprilis 1513.

Quirinus illuminator recognovit se teneri 3 flor. per Va sexag. Nicolao Grosch, quos solvere promisit ad festum s. Io-

*) Ioachim Libnaw z Drossen. Por. Ptaśnik, Cracovia artificum, nr. 1264,

1282, 1362.

hannis Baptistae absque ulla dilatione. Solutio circa acta¹) (a. 1513, f. 4, p. Conductus Paschae).

Advoc. Crac. 106 (Recognitiones), p. 474.

163.    6 Май 1513.

Szythych contra Florianum impressorem libro rum pro 5 flor., quos sibi permansit pro panno et solutionem habere non potest (a. 1513, f. 6, infra octavas Ascensionis Domini).

Advoc. Crac. 106 (s. Stephani), p. 215.

164.    11 Май 1513.

Herr lobst Schilling!: als eyn voller anwald wnd machtisman Ade Hasenlochs wnd Barbare Kochyn von Rewtlingen erben und erbnemen etwan Mathis Kochs pappirmachers alhy zcw Croke verstorben, welche macht er mit priffen des ersamen rattis von Rewtlingen wnder der stad an gehangenem ingesigel vor wns gnuglich beweiset hatt, als dann der brieff weitter ynnhelt, hatt er dy besserung wnd alle recht, welche dy obgenanten Adam wnd Barbara zcw der papirmole alhyr awff dem Prendnynk gelegen noch Mathis papirmacher yrem frunde gehabt wnd geerbt haben, dem ersamen herrn Hannes Haller abgetretten, ubergeben wnd vorreicht, bekennend yn macht als oben, das ynn der obgemelte herr Hannes Haller volkomene beczalung darvor gethan hatt wnd der egenannte herr lobst Schilling yn macht, als oben, hatt mechtig gemacht wnd volkomlich gemechtiget herrn Nicolaum Schilling seynen bruder, dyselbige besserung wnd dy mole zcw vorreichen dem egenannten herren Iohanni Haller yn dem rechte, do sy gelegen ist, wenne her das wirt wollen ader begeren, in aller krafft, macht wnd weise, gleichsam er selber persönlich keigenwertig wer (a 1513, f. 4, a. Pentecosten).

Consul. Crac. 432, p. 55.

165. 2 Novembris 1513.

Dominus Casper Beer fecit arestum super omnes pecunias ipsius Schweypolth Feyl, quas nunc habet vel in futurum

’) Następuje: „Feria 2, die ad Vincula s. Petri (Ve)» satisfecit in 3 flor., “. Proces o ten dług toczy się do 4 sierpnia

quos recepit Grosch, quittans eum 1513 roku. Tego dnia (f. 4, die s. Stephani) „Quirinus illuminator in impensis satisfacere debet Nicolao Grosch hodie ad solis occasum; satisfecit in 4¹/₂ gr.“

Advoc. Crac. 106 (Circulus), p. 34.

habiturus est apud spectabilem dominum Georgium Turszo, ut eas non extraderet ad iuris usque decisionem ; praefatus dominus Georgius Turso suscepit arestum in 140 flor. minus vel magis... (a. 1513, f. 4, die Animarum).

Advoc. Crac. 106 (Arestationes), p. 545.

166. 14 Novembris 1513.

Providus Florianus impressor librorum de Cracovia ad acta praesentia personaliter constitutes recognovit Panormi-tanum ex toto se daturum pro medio Quadragesimae venerabili domino Martino Beize de Cracovia, procuratori magistri Iacobi de Ilza, aut pecuniam, pro qua talis liber Panormitani de novo im-pressusx) pro illo tempore emi poterit, obligavit sub censuris ecclesiasticis, renuntiando omnibus remediis iuris et facti. Et in continenti per honorabilem dominum Bartholomaeum est monitus, ut obligationi pareat. Praesentibus notariis Nicolao Grabya, Marco Lexiczski et me Ioanne Lypnyczski, huius actus scriba (a. 1513, Lunae, 14 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 31 (Obligationes), p. 435.

167. 16 Май 1514.

Melchier Frangk, plenipotens Bartholomaei Kebolt... fecit arestum super omnibus bonis... olim Martini Reyer in 75 flor. (a. 1514, f. 3, p. s. Sophiae).

Advoc. Crac. 107 (Arestationes), p. 533.

168. 1 Iunii 1514.

Iorge Czifer von Rewtlingen, papirmacher, hatt vor wnns im siezenden ratte guttwillig bekannt, das er eyn awff-richtunge vortrag, beredung wnd contract gemacht hatt mit dem ersamen herrn Iohannes Haller wnserm mitebruder in der weise, das sich der obgemelte Iorge vorpflicht wnd vorbunden hatt bey seynen gutten, trewe wnd eren dem obgenannten herrn Iohannes Hannes Haller fleyssig wnd getrewlich arbeiten wnd dienen bey seyner papirmoele papir zew machen wnd dy mole als eyn meister vorsehen noch seynem höchsten vornemen als eym fromen meister angehort, awff ganczer 10 iar sich noch eynander folgen, ange-

’) W rękopisie „impressa“.

fangen von dem sonntag vor Mathiae apostoli nehest vorgangen wnd der obgemelte Herr loharmes Haller hatt widerumb im vorheischen wnd glowbet alle iar zcwgeben vor seyn Ion 50 reynische gulden, eyn iczlichen gulden vor 24 gr. polnischer moncze gere-chent, an alle vorsewmnus, wnnde was im suest der egenannte herr Iohannes Haller vormols geschenkt hatt, sol im gancz frey seyn wnd des der obgemelte Iorge von im danglich angenommen hatt (a. 1514, f. 5, ante Pentecostes).

Consul. Crac. 432, p. 137.

169. 7 Iunü 1514.

Bartholomaeus Rsyer¹) fecit arestum super omnibus bonis... olim Martini Reyer fratris sui in 200 flor... (a. 1514, f. 4, a. Trinitatis).

Advoc. Crac. 107 (Arestationes), p. 535.

170. 6 ШИ 1514.

Marcus bibliopola contra Iohannem introligatorem pro 3 libellis Cursus Gnesnensis, quilibet per 6 gr... (a. 1514, f. 5, p. Visitationis Mariae).

Advoc Crac. 107 (Castrensis), p. 84.

171. 11 Augusti 1514.

Dominus Casper Beer fecit arestum super omnibus bonis et pecuniis ipsius Schweypolt Feyl, quas nunc habet vel in futurum habiturus est apud spectabilem dominum Georgium Turzy, ut eas non extraderet ad iuris decisionem. Praefatus dominus Georgius suscepit arestum in 140 flor. minus vel magis (a. 1514, f. 6, in crastino Laurentii).

Advoc. Crac. 107 (Arestationes), p. 538.

J) Kiedy indziej „Reger“ ; był on zięciem księgarza Mikołaja Szykwika. Pochodził z „Kemnicz“, prawo miejskie przyjął w roku 1507 (Libri iuris civilis 1422, p. 110). W Niemczech z końcem wieku XV znanym jest Jan Reger, najpierw subjekt w handlu księgarskim Justa de Albano w Ulm i Regensburgu następnie drukarz w Ulm od roku 1438. W roku 1499 opuszcza to miasto. Voul-lième, op. cit., p. 118—119. Czy jednak ten ulmski Reger pozostawał w jakiejś łączności z krakowskimi względnie kamienieckimi Regerami?

172. 24 Octobris 1514.

loannes introligator librorum... fassus est se teneri... 7 flor... honorabili domino Petro de Mislimicze, vicario perpetuo ecclesiae cathedralis Cracoviensis... (a. 1514, Lunae, 24 Octobris). Acta offic. consist. Crac. 40, p. 60.

173. 2 Novembris 1514.

Henrich Susse mund buchbinder mit Magdalena seyner eelichen hawsfraw wnd sy durch in haben bekant... dem ersamen herrn Hannes Haller 400 gulden czw halben schocken, welche sy im beide mit gesammter wnd wngeteilter handt wnd eyn ider dy summa gar beczalen in der weyse, wy [hjernoch folget, das im der obgenannte her Hannus sol bûcher geben zcw eyn-binden alle seyn notturfft wnd sol inn allweg nur dy helffte von der arbeit beczalen nemlich, wenn sy czwene gulden aberarbeitten, soi er nur 1 par geben, ader wenn sy fire abarbeiten, soi er yn nur czwene par geben, wnd dy andere 2 off dy schult gehen solln bis zw fulkomener beczalung der 400 flor. Wnd solln binden funff arcus bûcher wnd mediam bûcher vor 1 gulden wnd dy andern alle wy fore. Wnd vor seyne Sicherheit vorschreiben sy beide alles ire gutt dem egenannten herren Haller, das sy yczunt haben ader werden haben... (a. 1514, f. 5 p. OO. SS.).

Consul. Crac. 432, p. 164.

174. 21 Novembris 1514.

loannes introligator et Anna uxor sua... fassi sunt... 8 flor... domino Nicolao Mazanyecz de Tarnów debere... (a. 1514, Martis, 21 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 65.

175. 22 Decembris 1514.

Awff anbrengen des achtpern, wirdigen herrn doctoris Martini Beize wnd owch ander frunde der frawen Zophie ettwan Nicolai Schickwicks tochter wnd iczundt Bartholomaei Reglers eelichen hawsfrawen, so der Barthel Regier alle bûcher wnd ander farrende habe, welche Nickel Schickwik ir vater seliger hinder ym gelossen vorkowfft hatt wnd eyn merclich summe geldes darvor entpfangen hatt wnd noch vom Marco Scharffenberg buchfuerer wnserm miteburger, dem er dy bûcher vorkawfft hatt, nemen wnd awffheben sol, das man von dem selbigen gelde als von yrem väterlichem gutte yr haws awsgekowfft wnd ge-freyt wer der obgenannten fraw Zophie wnd iren kindern zcw gutte, alzo wir ratmanne als obirsten Vormunden aller wesen mit weisem wnd reiffen ratte haben solichs anbrengen gebilligt wnd vor das besste der obgenannten fraw wnd irer kinder irkant, das das selbig haws sol awskawfft wnd gefreyet werden von dem gelde aws den vorkawfften buchern als oben vorhanden.

Nochdem wir irkant haben, das das haws etwan Nicolai Schickwyks soi gefreyhet werden von dem gelde der verkawfften buchern, als oben, wnd Marcus Scharffenberg buchfurer dy ge-kawfft hatt wnd gelden soi, so haben wir denselben Marcus ge-betten, das er 300 flor. zcw */2 schocken der leczten ratten der beczalung alhy vor wns niderlegen soi wnd damit das haws sol geloesst wnd gefreyt werden an allen hindernis wnd Widerrede des obgemelten Bartel Regiere (a. 1514, f. 6, ante Nativitatis Christi).

Consul. Crac. 432, p. 176.

176. 28 Decembris 1514.

Quirinus illuminator non paruit Hedwigi Rolyna pro 1 flor. et 5 gr. certi debiti... (a. 1514, f. 4, in vigilia s. Thomae). Advoc. Crac. 107 (Circulus), p. 31.

177. 25 Ianuarü 1515.

Marcus bibliopola contra Lucam introligatorem libro rum pro 26 gr., quos sibi permansit pro Abreviatore (a. 1515, f. 5, die Conversionis s. Pauli).

Advoc. Crac. 107 (Circulus), p. 34.

178. 5 Martii 1515.

Martinus bibliopola contra Florianum bibliopo-lam pro l¹^ flor. pretii deserviti (a. 1515, f. 2, p. dominicam Reminiscere).

Advoc. Crac. 108 (s. Stephani), p. 205.

179. 16 Aprilis 1515.

paruit ad suscipiendum iura-

non

Martinus bibliopola mentum a Floriano bibliopola et pars parata erat ad prae-standum (a. 1515, f. 2, p. Conductus Paschae).

Advoc. Crac. 108 (s. Stephani), p. 206.

180. 21 Aprilis 1515.

Mathiae illuminatoris de curia dominorum Lankorons-czy(s) ad propositionem occasione currus ei mutuati valons 1 mr. ac imaginum pictarum 3x/₂ mr. reo ad praestam datarum Margaretha Quasznyowska vidua de Cracovia... negavit narrata, prout narrantur, et datur ad probandum vel deferendum et in continenti est delatum reae iuramentum ad propositionem latius in scriptis dandam, quod praestabit f. 5 proxima ad hoc per dominum Mi-chaelem in Sczawyn plebanum citata. Praesentibus [dominis Ioanne de Sandomiria, Stanislao de Tharnow, Stanislao Czyżowski, Alberto et Martino Wylkowye de Myechow et me Alexio de Cracovia] (a. 1515, sabbati, 21 Aprilis).

Acta offic. consist. Crac. 35, p. 381.

181. 8 Augusłi 1515.

Stanislaus introligator de Byala... ex certa Concordia et calculo cum honorabili domino Ioanne Blandowski factis recognovit se teneri eidem 3x/₂ mr. et 7 gr.... (a. 1515, Mercurii, 8 Augusti).

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 124.

182. 12 Septembris 1515.

...Reverendissimus... dominus Iohannes, Dei gratia episcopus Poznaniensis, audita controversia inter famatos Iohannem Haller, civem Cracoviensem, et Casper Tilycz alias Cristek, civem et mer-catorem Posnaniensem, de imprimendis Breviariis et aliis libris facta, quod postquam ipse Caspar Cristek induxit et impor-tavit Viaticos seu Breviaria in dioecesim Posnaniensem contra pri-vilegium et inhibitionem regiae maiestatis ac contra voluntatem suae paternitatis reverendissimae domini episcopi Posnaniensis, quod privilegium ipsi domino Iohanni Haller ad imprimendum libros pro utilitate et decore regni concessum est, et etiam per reve-rendissimum dominum episcopum cura imprimendi Breviariorum

et aliorum librorum admissa pro necessitate cleri dioecesis Posna-niensis, decrevit et mandavit sua paternitas reverendissima, ut ipse Casper Cristek omnia Breviaria, quaecunque habet Posnaniae et Wratislaviae aut ubicunque locorum, vel quae adhuc sibi portata fuissent, dare debet et Posnaniam comportare realiter et cum effectu isto pretio, prout solus habet, ipsi domino Iohanni Haller infra hinc et festum Natalis Domini proxime futurum. Et ipse dominus Iohannes Haller dieto Caspar solutionem et satisfactionem facere debet, пес de caetero et peramplius ipse Casper пес per se пес per alium faciet imprimere similia Breviaria aut Missalia nec alios libros contra privilegium regiae maiestatis et concessio-nem domini episcopi sub poena regiae maiestatis 1000 flor. et censuris ecclesiasticis, quibus innodatus fuit, et ex Concordia ас decreto reverendissimi domini episcopi absolutus. Pro fatigis autem et expensis in ea causa per dominum Iohannem Haller propterea factis ipse Casper amicabilem compositionem secum facere debet sub poenis supradictis. Praesentibus ibidem nobilibus Iohanne Po-morzanski et Iohanne Clobski, notariis curiae reverendissimi domini episcopi, testibus circa praemissa, et me Mathia Bagrowski actus et facti scriba.

Acta episcop. consist. Posnanien. 5, f. 143. — Ulanowski, Acta capitu-lorum nec non iudiciorum ecclesiasticorum, Kraków 1902, t. II, nr. 1699.

183. 8 Octobris 1515.

Florianus buchdrucker hatt bekant rechter eigner scholt 17 gulden wnd 18 gr. abgerechenter schult Wo Iff gang Lehern von Strawsburg, welche er im globet beczalen wnd awsrichten awff Weinachten nehstkoenfftig an allen weittern fur-czug wnd schuczung yrkeynes dinges off erden... (a. 1515, f. 2, p. Francisci).

Consul. Crac. 432, p. 221.

184. 11 Octobris 1515.

Sebastianus studens p''oposuit contra Florian um biblio-polam salvo iure hospitum pro 4 flor; quos sibi permansit pro labore a libris introligatis sibi (a. 1515, f. 5, a. festum s. He-dvigis).

Advoc. Crac. 108 (s. Stephani), p. 208.

185. 12 Ocłobris 1515.

Florianus bibliopola proposuit contra I o a n n e m introligatorem librorum agentem retro aedem s. Trinitatis pro 4 flor., quos ei permansit pro libris (a. 1515, f. 6, a. festum s. Hedvigis).

Advoc. Crac. 108 (Castrensis), p. 76.

186. 15 Ocłobris 1515.

Causa iuramenti inter Sebastianum introligatorem librorum et Florianum bibliopolam de consensu partium stare debet ob spem unionis infra hinc et octavam sub eodem iure (a. 1515, f. 2, ipso die s. Hedvigis).

Advoc. Crac. 108 (s. Stephani), p. 208.

187. 17 Ocłobris 1515.

Georgius Phenigk bibliopola¹) posuit in arestum equum ipsius Georgii Turcke de Olomoncz in 19 gr. sibi mutuo datis apud Simonem Hoffman cauponem vini... (a. 1515, f. 4, in crastino s. Galii).

Advoc. Crac. 108 (Arestationes), p. 515.

188. 22 Ocłobris 1515.

Florianus bibliopola, prout iurare debuit Sebastiano introligatori librorum pro 4 flor. per x/₂ sexag., tandem concordati [sunt] ea conditione, quod ipse praefatus Florianus bibliopola recognovit se teneri 3x/₂ flor. per ¹/₂ sexag. ipsi praefato Sebastiano introligatori librorum... (a. 1515, f. 2, in octava s. Hedvigis).

Advoc. Crac. 108 (Recognitiones), p. 460.

189. 24 Ocłobris 1515.

Barthel wnnd Iacob Gutteler, burger von Hyrschberg, yn yrem namen wnnd aïs machtslewte Iohannis Guttlers yres brudem, Barbare wnd Hedwigis irer Schwestern, alle etwan geschwister Si-

*) Por. o tym księgarzu lipskim i poznańskim: Archiv für Geschichte des deutschen Buchhandels, Leipzig 1899, t. XIII, p. 28 — 29; Warmiński I., Andrzej Samuel i Jan Seklucyan, Poznań 1906, p. 416—417.

monisGutteler, Marci buchfurers wnsers mitburger diener, welche macht sy mit brieffen von dem ersamen ratte der stadt Hyrschberg genuglich beweysst haben, haben vor gesessenem ratte gutwillig bekannt, das sy alle yr recht wnnd nehedickeyt wnd eygenschaft abegetreten wnnd gancz ubirgeben haben den edeln herren Nicolao Nibelschucz wnd Georgio Zeydelycz k. maiestat hoffelewten, welchs recht... sy gehabt haben... zcw allen den guttern... ettwan des Simonis Guttelers ires leyblichen bru-ders alhy zcw Crocaw vorscheiden, welche er hynder im gelossen hatt... (a. 1515, f. 4, ante Simonis et Iudae).

Consul. Crac. 432, p. 226.

190. 26 Octobris 1515.

Henrici librorum introligatoris de Cracovia ad propositionem in scriptis dandam occasione venditionis librorum pro IV2 flor., quos non vult recipere forisatos, honorabilis dominus Stanislaus de Radom presbyter, capellanus regiae maie-statis... negavit narrata... et in continenti ad reconventionalem occasione infamiae, similiter Henricus negavit narrata... et datur ad probandum vel deferendum. Praesentibus notariis sociis (a. 1515, Veneris, 26 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 35, p. 526.

191. 29 Octobris 1515.

Dy edelen herren Nicolaus Nybelschycz wnnd Iorge Zeydlycz

k. mt. hofflewtte als vollmechtige Bartholomaei Iacobi wnd Iohannis Guttelers, Barbare wnd Hedwigis yrer Schwester von Hyrsbergk, aller ettwan Simonis Guttelers, Marci buchfurers dieners, geschwister... haben bekannt, das in der egenannte Marcus buch-furer gancz volkomlich gnug gethan hatt in allen guttern wnd farender haben, es sey in barschaft, cleynotten, vordientem lone, ckleydern, buchern wnd allen andern, wy man mit was namen dy moechten benannt werden... welche der egenannte Simon hynder im gelossem hatt... sagende den egenannten Marcum buchfurer wnd alle seyne nochkommen darvon frey, qweit wnd ledig zcw ewigen tagen... (a. 1515, f. 2, p. Simonis Iudae).

Consul. Crac. 432, p. 227.

192. 7 Novembris 1515.

Providus Quirinus illuminator et honesta Margaretha coniuges de Cracovia... recognoverunt se teneri... 6 flor.... ho-nestae dominae Ewae institrici de Cracovia¹)... (a. 1515, Mercurii, 7 Novembris),

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 141.

193. 4 Ianuarii 151b.

Hannus Popel hatt mechtig gemacht den ersamen herrn Iohannen Haller wnsern mitebruder in allen seynen Sachen, dy er alhy vor wns ader wnserm gerichte zcw thun hatt wnd sunderlich zcw awffczwnemen vom Barthel Regier als egenem Vormunden der kinder Martini Regiere seynes bruders, dy vor-reichung des halben hawsis wnd der besserung der kowkammer etwan Martini Regiers gewest zcw getrawer hant²)... (a. 1516, f. 6, vor Epiphaniarum).

Consul. Crac. 432, p. 239.

194. 25 Aprilis 1516.

Privilegium concessum Ioanni Haller et Iodoco super vendendis Breviariis dioecesis Cracoviensis. Concessum est privilegium seu praerogativa per regiam maiesta-tem famatis Ioanni Haller et Iodoco Ludovico Decio, civibus Cra-coviensibus, ad petitionem nonnullorum consiliariorum regni Po-loniae, quod libéré vendere possint Breviaria et Cursus de beata virgine, in regno Franciae eorum impensis, secundum consuetudinem ecclesiae Cracoviensis, impressos, et quod nemo eosdem Cursus et Breviaria seu Viaticos praeter illos, qui essent dictae impressionis [auctores], in regno, praesertim vero in civi-tate et dioecesi Cracoviensibus vendere audeat, hinc ad 6 annos sub poena amissionis eorundem librorum fisco regio applicando-rum et confiscandorum. Actum Vilnae, die s. Marci Euangelistae, a. D. 1516, regni nostri decimo.

Matr. Regni Pol. 29, f. 318. — Hirschberg Alexander, O życiu i pismach Iusta Ludwika Decyusza. Lwów 1874, p. 18; Bénis, op. cit., p. 464, nr. 8.

’) Na marginesie ta sama ręka napisała: „1521, 5 Aprilis, creditrix de 4 flor. debitorem quittavit, praesentibus notariis“.

²) W roku 1518, 18/2. „Frau Zophia durch Bartholomaeum Regier iren eelichen Vormunden... hatt ir haws vor s. Niclos thore... vebirgeben Hannes Poppeln von Bresslaw in 100 gulden...“ (Consul. Crac. 432, p. 359).

195. 26 Mail 1516.

Henricus introligator librorum de Cracovia... recognovit se teneri et debere x/₂ mr. pecuniarum certi debiti et 1 li-brum cognominatum Grisch religioso fratri Nicolao de Vyeliczka, ordinis Carmelitarum in Arena... (a. 1516, Lunae, 26 Maii).

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 205.

196. 4 lulii 1516.

Providus Florianus, impressor librorum, recepto 1 flor. a honorabili domino Paulo, mansionario de castro Craco-viensi, eundem dominum Paulum quittât... de eodem floreno, ipse vero dominus Paulus... recognovit, se aduc teneri eidem Floriano lx/₂ flor. pecuniarum residui debiti... (a. 1516, Veneris, 4 Iulii).

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 217.

197. 27 Augusti 1516.

Hannes Beyer buchfurer hatt bekant rechter wnd eigener scholt 83 gulden zw x/₂ schocken Iodoco Ludwik, welche er ym globet zw beczalen wnd awsczwrichten czwiseben hy wnd Fasstnacht nest koenfftig ane allen weiteren vorczug wnd schu-czung... (a. 1516, f. 4, post Bartholomaei).

Consul. Crac. 432, p. 285.

198. 17 Novembris 1516.

Martinus papyrnygk misit liberum arestum et omnem arestationem, quam fecerat super 7 flor. ipsius Bernardi papyrnygk... Bernardus papyrnygk dédit sigillare testudinem ipsius Nicolai cartownygk in platea Fratrum in 12 flor... (a. 1516, f. 2, a. festum s. Elisabeth).

Advoc. Crac. 109 (Arestationes), p. 512.

199. 5 Februarii 1517.

Der ersame herre Stano Sigmundt wnser mitebruder hat bekant, das er als eyn vorweser der armen schuler im spitall ent-fangen hatt 300 flor. zcw x/₂ schocken, welche ettwan Nicolaus Schickewyk awff seynem hawse awff s. Annen gassen gelegen vorschriben hott wnd das halb haws awff eynen widerkowff vor-reicht hatt, so soil herr Stano dasselbige haws widerumb vorrei-

eben fraw Zophie des obgenannten Nicolai Schickwyks tochter ane alle hyndernis yrkeynes menschen awff erden (a. 1517, f. 5, p. Purificationis).

Consul. Crac. 432, p. 309.

200. 4 Marta 1517.

Nicolaus karthownyk recognovit, quia domum suam, in platea Iudaeorum iacentem, vendidit domino Iohanni Haller et recognovit sibi iam satisfactum pro eadem in toto in 112 flor. per x/₂ sexag. ; et constituit dominum Iohannem Czimmerman con-fratrem nostrum consularem plenipotentem ad resignandum sibi eandem... (a. 1517, f. 4, p. Invocavit).

Consul. Crac. 432, p. 313.

201. 26 Marta 1517.

Tydricus librorum introligator de Cracovia... cedendo... causae sibi per religiosum Gregorium, fratrem ordinis Carmelitarum, occasione librorum et mutui debiti intentatae... fassus est, se teneri et debere 2*/а flor... dieto domino Gregorio... (a. 1517, Iovis, 26 Martii).

Acta offic. consist. Crac. 40, p. 295.

202. 27 Marta 1517.

Quirinus illuminator, recognovit se debere 1 mr. et 1 gr. Ioanni Andrzeyowsky, quam decreto dedit reponere iuri ad quindenam... (a. 1517, f. 6, a. dominicam Iudica).

Advoc. Crac. 110 (Recognitiones), p. 408.

203. 10 Iunü 1517.

Concordia librariorum. Ist eyn vortrag gemacht durch dy namhafftigen herrn Iohannem Kysling, Iohannem Bonner wnd lobst Glacz zcwischen herren Hannsen Haller an eynem, Me 1-chierFrank, Marcus Scharffenberg wnd Hansen Beyer buchfurern am andern teile, wy hernoch folget:

Am ersten haben dy genannten herren alle czwitracht, wney-nykeit wnd wnwillen, so czwischen herrn Hansen Haller wnd den vorgemelten Melchier, Marcus wnd Hannes, die vorgangen zeeit sich manfeldig gehalten, ganncz hyngelegt wnd gettott von beiden teilen im argen nymmer meher zew gedenken. Weytter haben

sich obgeschrieben beide parthey frey wnd guttwillig vorwilligt wnd begeben hynfur alzo zcw haltten, das nemlich herr Hansen Haller alle dingk zcw drucken frey seyn soellen von schwarcz wnd rodt, nichts awsgenommen, so offte wnd vil, als ym geliebt, ane ymands inredt.

Gleicher mosse hat er awch bewilligt wnd ist durch obgenannte herren beschlossen, das dy gedachten drey buchfurer owch sollen macht haben zcw furen wnd drucken lossen, was sie wellen, doch mit dem geding, das alle exemplar von schwarczem exer-c i c i a oder rotten drucken, rubrica oder anders nichts awsgenommen, die her Haller vorganngen iar corrigiern wnd drucken hatt lossen, in kunfftig owch corrigiern wnd drucken wirdt wmmb seyn gelt. So dieselbig von inen im nochgedruckt werden, als sie dann das zcwthun macht haben, sollen im bey yrem eiden, sie eynem erbarn ratt gethan haben, angesagt wird wnd mit der warheit ym in yczlicher materi, der so sie iczt vorhanden haben oder ym hernoch noch drucken wurde eynen virden teil geben wnd wider von im seyns drucks stuck vor stuck nemen, so offt sy ym 11 stucke geben, so offt soll yn herr Haller 10 stucke geben derselbig materi wnd sie damit vorgnugt haben. Alle ander materi, die der Haller gedrugt oder noch drucken wirdt wnd nicht corrigiert hatt, die haben sy frey czw furen wnd seyn die awserhalb irs freyen willen im zcwgeben nicht vorpflicht.

So ist owch yn disem contract beredt, deweyl her Haller hatt new missal arcus form, wnd sie altershalb arcus form sollen sie die abewexeln im 11 vor 10 geben, wnd die weil herr Haller keyn kleyn missal hatt, damit das er sie nicht zcw schaden brenng, wil er in die mit grossen vergleichenn, wie sy sich des gütlich vortragen mögen; wo sy dersachen nicht eyns wurden, sollen es die obgemelten drey herren erkennen wnd beiden teil dobey bleiben lossen.

Weitter hatt Marcus Scharffenberg eyn exercicium gedruckt, der gleich herr Haller dismol nicht hatt, damit mit dem nochdruggen keyn schad geschege, sollen sie im darynn eyn firden teil lossen zcwstehen wnd eyn ander materi nemen, die so vil wnd gross ist wnd im 11 wor 10 ynhalt des vortrags geben, wie sy der materie halben guttlich eyns werden.

Owch haben dy herren Vorbehalten herren Haller eyn gradwal, das er zcw druggen furgenommen, so er dasselbig

vollendt, sollen die gemelten durch sich oder ymand anders sol-lichs ym in 2 iarn den nechsten, noch dem es aws der presse gehet, czw drucken nicht macht haben wnd seyn.

Alzo die obbestimpten ding von beiden teilen stett wnd fesst ewigklich zcwischen yn mit handgeben trew zcw halden vorsprachen wnnd weitter in das buch zcwschreiben vorwilligt, soll also gehalten werden bey 400 flor. buse wnablessig von im der vebirtridt czwnemmen dy helffte dem erbarn ratt die ander helffte kegen teil zcw zallen.

In disem contract sollen owch begriffen seyn alle buchfurer, so kunfftig inn Croke seyn wurden, wnd wo sie das nicht halten wolten, als dann soi sich herr Haller wnangesehen dises contracts gegen inen seynes privilegium frey zcwgebrawchen haben, das er sunst mit guttem willen hynfur kegen obgenannten drey herren Melchier, Marcus wnd Hansen zcwgebrawchen wnnderlossen hatt wnd alzo hynfur zcwischen inen frid wnd ewig eynigkeit seyn soll (a. 1517, f. 4, in vigilia Corporis Christi).

Consul. Crac. 432, p. 336. — Bénis, op. cit., p. 464, nr. 9.

204. 26 Iunii 1517.

Nicolaus Mosancz indixit se super Florianum impres-sorem librorum et super homines, qui sunt citati ad perhi-bendum testimonium veritatis... Primus Ioannes Szamoysky... re-cognovit et fassus est, quia dum missus fuit una cum alio homine a Nicolao Mosancz ad Florianum impressorem librorum pro moni-tione debiti videlicet 13х/г flor., quos illi pro panno tenetur, demum cum venit ad eum dictus Florianus, dixit : Scio, quia illi debeo, sed modo pecuniae mihi non sunt, ideo habete ilium petitum, uti praestolare velit ad tempus congruum et ego secum pro tali debito componere volo. Secundus Ioannes tendlars... recognovit hoc idem... (a. 1517, f. 6, die ss. Ioannis et Pauli).

Advoc. Crac. 110 (Iudicium mag-num), p. 526.

205. 30 Iulii 1517.

Nicolaus Mosancz non paruit Floriano impressori librorum pro libro in medicinis et etiam astronomia valoris 20 flor. sibi mutuato, secundo pro impensis... (a. 1517, f. 5, p. festum s. Iacobi apostoli).

Advoc. Crac. 110 (Fratrum), p. 95.

206. 28 Augusłi 1517.

Quirinus illuminator recognovit, se deberi 21 gr. pro tela Ursulae Szynczowey... (a. 1517, f. 6, p. Bartholomaei).

Advoc. Crac. 110 (Recognitiones), p. 418.

207. 7 Octobris 1517.

Nicolaus Mosancz debet satisfacere in impensis Floriano impressori librorum hodie ad solis occasum... demum volens illi satisfacere iuxta acta, reposuit illi vadium videlicet V₂ quartale lapideae in platea Slawkowiensi iuxta decretum (a. 1517, f. 4, p. festum s. Francisci).

Advoc. Crac. 110 (Fratrum), p. 97.

208. 2 Novembris 1517.

Bernhardinus papyrmacher constituit plenipotentem Nicolaum Fassul praeconem in omnibus suis caudis... (a. 1517, f. 2, die Animarum).

Advoc. Crac. 110 (Procuratorum constitutiones), p. 497.

209. 12 Iunii 1518.

Providus Bernhardus papiernik coram nobis persona-liter constitutus, volens hie in civitate Cazimiriensi sibi honestum per magisterium et artificium victum quaerere et se circa nos conservare, petiit a nobis nostris impensis molendinum sibi erigi, construi et indici. Domini tandem, viso commodo exinde reipublicae proventuro, nacta ad hoc oportunitate temporis, capi-tali tarnen negotio videlicet cannalium prius ad finem perducto, prae caeteris cuiuscunque huiusmodi artificibus structuram molendini apud nos habere cupientibus, praenominato Bern-hardo papirifactori consenserunt ac indixerunt, et nulli alteri praeter voluntatem et consensum praefati Bernhardi papirifactoris eiusmodi structuram cupientibus, ea tarnen lege, si et pro quanto pro prae-fata structura facultas suffecerit, et si cum dominis consulibus gratia census annui competentis iuxta exigentiam structurae con-ventionem fecerit, non statim hie faciendam, sed cum et quando id fieri poterit. Actum [a. D. 1518], sabbato post octavas Corporis Christi.

Consul. Casimirien. 1509—1533 (vol. 754), p. 234.

210. 23 Augiisti 1518.

Edictum sacrae regiae maiestatis, ne Breviaria horarum canonicarum ecclesiae metropolitanae Gnesnensis Iodoci Ludovici Decii a quovis alio im-primantur ad decursum quatuor annorum. Sigismundus Dei gratia etc. Manifestum facimus per praesentes universis et singulis harum notitiam habituris, quia cum famatus Iodocus Lu-dovicus Decius, civis noster Cracoviensis, Breviaria horarum canonicarum ecclesiae metropolitanae Gnesnensis ex speciali com-missione reverendissimi in Christo patris domini Ioannis ecclesiae illius metropolitanae archiepiscopi ac sedis apostolicae legati nati et primatis sincere nobis dilecti non vulgaribus impensis imprimi fecerit... nobisque attendus supplicaverit, ut eius indemnitati in hac re opportuno remedio providere dignaremur. Nos huiusmodi supplicationibus inclinati aequitatisque et impendii praefati Iodoci rationem habentes, omnibus et singulis librorum impressoribus, bibliopolis et mercatoribus caeterisque subditis nostris, cuiuscunque status et conditionis fuerint, in regno et dominiis nostris ubilibet existentibus, districtius inhibemus, ne per spatium quatuor annorum a tempore datae praesentium computandorum, praefata Breviaria imprimere aut ad quarumcunque personarum instantiam imprimi facere vel aliunde advecta vendere per se vel alios in regno et dominiis nostris quovis quesito colore vel modo publice vel occulte praesumant, sub poena confiscationis et amissionis eorundem Bre-viariorum ¹)... Datum Cracoviae, in vigilia s. Bartholomaei, a. D. 1518, regni nostri duodecimo.

Matr. Regni Pol. 31, f. 357. — Hirschberg, op. cit., p. 19; Wierzbowski, Matricularum summaria, IV, nr. 11793.

1518-1519

oo

211. 5 Novembris 1518.

Simon Hoffman caupo vini recognovit se teneri veri et proprii debiti generoso domino Ioanni Pienyvzek, vicecapitaneo castri Cra-coviensis, 115 flor., per х/₂ sexag. flor. computando, pro 3 vasis vini ab eo emptis, quos sibi solvere promittit ad tempora infra scripta videlicet, ad Natale Domini proxime instans 65 flor. et ad Carnisprivium immmediate post sequens residuos 50 flor... Et Hannes Behem boexe magister cum Ioanne Beyer li-brario, personaliter stantes et se ad omnia subicientes, caverunt et fideiusserunt pro dieto Simone et pro tota summa 115 flor....

(a. 1518, f. 6, p. 00. SS.).

Consul. Crac. 432, p. 411.

212. 6 Novembris 1518.

Stanislaus librorum introligator, moram habens apud quendam Colaczek in Cracovia post bursam Iherusalem mr. 1 pecuniarum ratione certi veri mutui debiti hinc et festum Nati-vitatis Domini proxime venturum discreto Andreae de Sdzary scolari studii Cracoviensis sub censuris ecclesiasticis se soluturum inscripsit et obligavit... (a. 1518, Saturni, 6 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 37 (Obligationes), p. 606.

213. 7 Май 1519.

Henricus introligator librorum domini Haller... recognovit se a discreto Cristophero de Corvacia, studente Cra-coviensi, 5 per mediam sexag. flor. in mutuum récépissé... de quibus eundem quitavit, ratione quarum pecuniarum expensarum came-ram et lectisternia eidem Cristophero dare et concedere tenebitur usque ad extenuationem dictorum 5 flor. a qualibet septimana per 5 gr. ratione praefatarum expensarum computando. Si vero dictum Cristopherum ante huiusmodi summae extenuationem et totalem solutionem e Cracovia abiisse contigerit, extunc praefatus obligans illud, quod supererit de dictis pecuniis, eidem Cristophero dare et solvere se sub ecclesiasticis censuris obligavit. Praesen-tibus Andrea de Cracovia, Stanislao et Ioanne Cruschowsczi et Petro dispensatore ас me Bartholomaeo Ganthkowski (a. 1519, sabbato, 7 Maii).

Acta offic. consist. Crac. 37 (Obligationes), p. 747.

214. 7 Iunii 1519.

Stanislaus carthownik, Borys Zarogowski¹) principalis et Nicolaus carthownik germanus, ut pro eodem fideiussor... fassi sunt se teneri... 10 flor. pecuniarum minus 3 gr. famato domino Stanislao Belza de Cracovia... (a. 1519, 7 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 44, p. 156.

215. 3 Iulii 1519.

Iohannes venditor librorum domini Haller fecit arestum super 2 cistas cum mercibus contentas repositasque in testudine apud dictum dominum Haller ipsius Christinae Iurkowae cantrifusoris de Wratislavia in 8 flor.... (a. 1519, die dominico post octavas Corporis Christi).

Advoc. Crac. 119 (Arestationes), p. 426.

216. 19 Augusti 1519.

Privilegium pro Iodoco Ludovico Decio, ne praeter eum aliquis alius Cronicam Polonorum²) per sexennium imprimerevelvendere audeat. Sigis-mundus etc. Manifestum facimus tenore praesentium universis, quia cum famatus Iodocus Ludovicus Decius, civis noster Craco-viensis, Cronicam regni nostri antehac editam magna solertia et non sine gravi impensa ingeniosoque charactere excudere et variis imaginibus effigiatam in lucern edere intendat, nos indemnitati suae consulere cupientes, ne ab aliis huiuscemodi libri Cronicae praedictae imprimantur et ipse laboribus et commodo debito pri-vetur, praesentium tenore statuimus et ordinamus, ne aliquis, cuiuscunque status conditionisque existât, per regnum et dominia nostra huiusmodi libros per 6 annorum decursum sese continue et immediate sequentium a tempore datae praesentium literarum

’) W roku 1520 „Nicolaus Zarogowsky kartownik ius habet, pro littera ad Michaelis Andreas salicida fideiussit; dedit 3 fert.“. Libri iuris civilis Crac. 1422, p. 192.

*) Jest to przywilej na pierwsze wydanie kroniki Miechowity, które jednak z powodu przedstawienia w niekorzystnem świetle króla Aleksandra i niesumiennego postępowania panów litewskich z chanem złotej hordy, Szach Achmetem, wnet zostało zakazanem.

computandorum imprimere aut alibi impressos adducere et ven-dere aut, ut ab aliis ista fiant, autor esse audeat, sub poena amissionis librorum sic editorum aut venum expositorum, quos etiam praefatus Iodocus, aut cui ab eo agendum hoc commissum fuerit, ubicumque eos compererit, accipere eorumque unam medie-tatem pro fisco nostro consignare et reponere, alteram vero me-dietatem in commodum suum convertere poterit, impedimento, contradictione et impugnatione cessante, quorumcunque hominum... sub poena 100 mr.... Datum Cracoviae, feria 6 proxima ante fe-stum s. Bartholomaei, a. D. 1519, regni nostri 13°.

Matr. Regni Pol. 31, f. 539. — Hirschberg, op. cit., p. 21 ; Wierzbowski, IV, nr. 12300.

¹

) Dnia 26/12 1519 roku kanonicy kapituły gnieźnieńskiej „taxaverunt novos Breviarios per reverendissimum dominum archiepiscopum Gnesnensem nuperrime procuratos, introligatos per mediam sexagenam, quinternos vero per mediam marcam“. Ulanowski, Acta capitulorum nec non iudiciorum ecclesia-sticorum I, nr. 2909. Korrektoren! brewiarza był Adam z Ujścia wicedziekan gnieźnieński. Por. wyżej, nr. 129, w przypieku. Również w Płocku jeszcze 9/9 1517 uchwala kapituła: „Ad revidendum Missale et Breviaria per reverendissimum dominum episcopum ordinata et conscripta deputati sunt reverendus pater dominus suffraganeus Plocensis cum domino archidiacono Polthoviensi, qui cum reviderint et emendaverint, si quid foret emendandum, dabunt reverendissimo domino ad imprimendum“. Ulanowski, Acta capitulorum Cracoviensis et Plocensis. (Archiwum Komisji historycznej, t. VI, p. 145, nr. 582).

217. 30 Auqusti 1519.

Providus Mathias, illuminator in arce Cracoviensi, in Pynczow degens... fassus est se récépissé 9 cutes pro pargameno faciendo a venerabili viro domino Bartholomaeo artium magistro, rectore scolae in Bochnyà, quas debet elaborare et disponere pollite et bene pro festo s. Martini proxime venturo et praenomi-nato domino Bartholomaeo concedere sub censuris ecclesiasticis se obligando, de solutione tarnen ipsi Mathiae iuramentum delatum est, quod sibi nullam fecit solutionem, ipso magistro Bartholomaeo ad id consentiente... (a. 1519, Martis, penultima Augusti).

Acta offic. consist. Crac. 44, p. 177.

218. 20 Septembris 1519.

Iodoci, introligatoris librorum de Cracovia ad propositionem, occasione certi libri de mandato domini apud acta repositi sibi, ut dicebat, in vigilia s. Bartholomaei festi proxime lapsi ablati, discretus Martinus de Ploczka, studens Cracoviensis, ex adverso principalis animo et intentione litem legitime conte-standi allegavit, librum eundem per eum repositum et contra ipsum propositum dudum ante vigiliam praefatam s. Bartholomaei apud quendam Vincentium Dobrzinyeczki etiam studentem Cracoviensem emisse, de quo docebit hinc et unum mensem... (a. 1519, Martis, 20 Septembris).

Acta offic. consist. Crac. 37 (Obligationes), p. 852.

219. 23 Septembris 1519.

Iohannes Ratolt, introligator librorum... recognovit se teneri veri et proprii debiti domino Iohanni Haller 28 flor. per Va sexag... (a. 1519, f. 6, p. Mathaei).

Consul. Crac. 432, p. 456.

220. 15 Novembris 1519.

Ieronimus Vyethor, impressor de Cracovia, coram domino et apud acta praesentia personaliter constitutus recognovit et per expressum fassus est, quod cum reverendissimo in Cristo pâtre domino Petro Dei gratia episcopo Praemisliensi operam seu laborem imprimendi 500 opuscula Breviariorum dioecesis suae Praemisliensis pro salario 150 flor. numeri et monetae polon, quemlibet flor. per mediam sexag. computando, convenit, quae quidem Breviaria, quanto celerius poterit, sine aliqua negligentia perficere promisit et pro praemissorum maiori firmitate et certi-tudine constituit ibidem coram domino circumspectum dominum Marcum Scha[r]ffenberg bibliopolam, civem de Cracovia, fideiussorem de perficiendo opéré praefato pro se caventem. Qui quidem dominus Marcus praefatus ibidem praesens in cautionem huiusmodi consensit ac pro dieto Ieronimo cavit et fideiussit et se pro et cum eo in facto praemisso principalem posuit et ponit. Et eo facto dominus Ieronimus praefatus ad rationem summae prae-fatae 150 flor. salarii 80 flor. similes in numerata pecunia et to-tidem resas papiri pro opéré praefato perficiendo se a domino episcopo praefato per manus venerabilis viri domini Thomae de Grodzisko, canonici ас vicarii et officialis gratialis Praemisliensis, percepisse... de quibus quidem 80 flor. pecuniarum et totidem resis papiri eundem dominum episcopum quitavit et quitat ad praesens. Pro cuius quidem operis praefati perfectione dominus episcopus praefatus ipsi Ieronimo papirum necessarium propriis sumptibus providere et dare debet et dabit. Praesentibus venerabilibus et discretis Laurentio de Slupcza, decretorum doctore surrogato, Ioanne de Sandomiria alias Scarbimiria, altarista catedralis Craco-viensis, Stanislao Dambrowski, Stanislao Baranowski, Matia Syu-biatowsky, Andrea Radziczky et me Bartolomaeo Ganthkowsky, notario et huiusmodi actus scriba (a. 1519, Martis, 15 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 37 (Obligationes), p. 891.

221. 23 Novembris 1519.

Henricus introligator librorum insinuavit Paulo cantrifusori pro lavatorio valons 3 fert., stanneo, quod dedit ad reformandum (a. 1519, f. 4, ipso die dementis).

Advoc. Crac. 112 (Castrensis), p. 82.

222. 16 lu Hi 1520.

Der ersame herr Hannes Haller unser mitpruder und Florianus Vngleb buchdrucker haben geoffenbort und bekant, das sy von alien irem handel wnd gewerbe, den sy von fyl iorn von anbeginne biss auff disen tagk miteynander gehabt haben, sich guttiglich vereynet und vertragen haben alzo, das eyner dem andern nichts meer schuldick ist bliben biss auff disen tag, und haben eyn den andern von beyden teilen frey, queit und ledik gesaget allenthalben, sunder was herr Hannes Haller von hewtigem tage mit Floriano handeln wirt und Florianus mit ym, das sal nw auff eyn newe rechenunge von beyden Zeiten (a. 1520, f. 2, p. Margarethae).

Consul. Crac. 432, p. 504.

223. 3 Martii 1521.

Raphael Malanczinski librarius¹) cum Margaretha uxore sua légitima... recognoverunt, se teneri... Ioanni Haller 238 flor., quos eidem manu coniuncta et indivisa... promittunt ad tem-pora, quae inter se concordaverint, quando ipse Raphael nunc ex Mazovia redierit, facta secum de libris ratione, et interim pro securitate eius dederunt eidem domino Ioanni Haller 2 vasa cum libris, iuxta quod exfcimati fuerint. Item pro pignore dedit aduc cingulum argenteum valoris 35 flor., demum facta ratione invicem postea dominus loannes Haller debet defalcare de praefata summa debiti 50 flor. pro mercede Raphaelis deservita et usque ad festum s. Mariae Magdalenae proximum promerenda, residuum vero debiti summae praefatae ipsi debitores et coniuges praenotati reformant et inscribunt eidem domino Ioanni Haller in et super omnibus bonis eorum, quae nunc habent et habituri sunt, quae sibi de

9 W roku 1520 „Raphael Malanczynski institor ius habet... pro littera dominus Hannes Haller fideiussit; dedit 1 mr.“ Libri iuris civilis 1422, p. 193.

facto impignorant et pro vadio ipsius dant, tanquam ilia omni iure obtinuisset (a. 1521, sabbato a. Oculi).

Consul. Crac. 432, p. 558.

224. 4 Martii 1521.

Rosa coniunx Iohannis Bayer bibliopolae fecit arestum super omnibus bonis mobilibus et immobilibus, pecuniis, debitis ac mercibus, quibuscunque censeantur nominibus et ubicunque locorum comperiri poterint, ipsius olim Rudolphi Agricolae poetae in 15 flor. minus vel magis, per praeconem Mathiam iuratum (a. 1521, f. 2, p. dominicam Oculi).

Advoc. Crac. 114 (Arestationes), p. 404.

225. 2 Augusti 1521.

Honesta domina Barbaral) olim Wolffgang Hylner relicta vidua, licet languens corpore, sana tarnen mente et rationis bene compos, per Valtin Künarth sibi iuridice sumptum et confirmatum tutorem, ne post mortem eius inter amicos aliqua oriatur controver-sia, fecit testamentum et ultimae voluntatis ordinationem de omnibus bonis suis in hune, qui sequitur modum : Inprimis recognovit, quia in domo eius, quam inhabitat in vendeta penes domum dominorum altaristarum, sunt inscripti 100 flor. per x/₂ sexag., qui spectant pro praedicatura ad s. Barbaram hic in Cracovia. Tandem recognovit se teneri... 100 flor. per Va sexag. venerabili ac egregio domino doctori Erasmo, patruo suo, accomodatarum peccuniarum, super quod idem dominus doctor nullum vadium habet, quos exe-cutoribus infra descriptis solvere committit ex bonis suis. Item recognovit se teneri nonnulla débita, quae aduc maritus eius testa-mentaliter distribuenda legaverat, videlicet ad s. Hedvigim paupe-ribus in Stradomia flor. 5, ad s. Leonardum etiam flor. 5, cuidam homini de Nyssa, Hannes nomine, olim mariti sui famulo, flor. 5; item cuidam Annae Kowalowa in oppido Newstadt penes Nyssam similiter tenetur flor. 5, praeterea aduc tenetur pueris Ioerge Schyn-dler in oppido Cyngelhocz penes Nyssam flor. 30 per г/₂ sexag. Haec superius descripta teneri se recognovit personis praefatis ex ordinatione mariti sui, committitque executoribus solvenda. Insuper recognovit se teneri Mathaeo Strawicz de Nyssa, huius universitatis

*) Córka Baltazara Behema.

baccalario, prout maritus eius olim commiserat et ordinaverat, calicem pro 50 flor. per Va sexag. sub iusta conditione, si sacerdos efficeretur; item eadem testatrix quartam partem domus suae pa-ternae in platea s. Annae, inter Bartel Reyer et domini Pionka domos iacentis, dat et legat Ieronimo et Erasmo fratribus suis et Catherinae sororinae suae ad aequam partem habendam et possidendam et constituit per nominatum tutorem suum hominem plenipotentem dominum Melcher Franck bibliopolam ad resignandum eandem quartam partem domus praefatae nominatis fratribus et sororinae suae, quando voluerint, post mortem eius; dominium sibi in hoc reservat, quoad vixerit. Item cum domo sua in vendeta, quam inhabitat, taliter ordinat, quod dicta domus post mortem eius vendi per executores debet cum scitu et voluntate domini doctoris Erasmi patrui sui, venditaque domo et hiis pecu-niis fundari debet altare ad beatam virginem pro 500 flor. per V₂ sexag. Committit tarnen praefata testatrix et ita habere vult, quod dominus doctor Erasmus patruus suus habere debet in eadem domo liberam mansionem, et cum domini executores domum ven-dere debent, cum ista conditione vendatur, quod praefatus do-minus doctor liberam mansionem ad mortem suam in eadem habeat absque cuiusvis contradictione et renitentia. Collatores primi et patroni eiusdem altaris sic fundati esse debent dominus doctor Erasmus praefatus cum executoribus infra descriptis, tandem ulterior collatio et ius patronatus totale dicti altaris post primam colla-tionem cedere debet et dirigi in fratres et propinquos eiusdem dominae Barbarae testatricis. Item praefata domina Barbara dat et legat Ieronimo et Erasmo fratribus suis germanis cuilibet eorum seorsum per 100 flor. per V₂ sexag., quando domus eius vendetur; item sororinae suae Catherinae similiter, quando domus vendetur, dare committit flor. 100 per V2 sexag. ; item recognovit, quod post mortem Wolffgangi Hylner mariti sui dederat et miserat famulo suo Wolff Tyrkreucz omnes merces olim mariti sui ferreorum instrumentorum alias eysenwerck taxata, prout regestra, quae praefatus Wolff manu sua conscripsit, ad 600 flor. vel citra, quas merces et res praefatas in cellario et in cramo dictus Wolff famulus debet pro se iam habere... solvere tarnen debet 600 flor. pro huiusmodi mercibus sic taxatis dominis executoribus... annu-atim per 50 flor..., item recognovit, quod idem Wolff famulus eius sibi tenetur flor. 50 in auro ungar., ex quibus 15 dari debent

com-

Nicolao vitreatori, apud quem invadiatus est cingulus ar-genteus, residuos vero idem Wolff dare debet ad festum Pascae nunc instans dominis executoribus. Praeterea recognovit, quod idem Wolff sibi tenetur 80 flor. per г/₂ sexag., quos domini exe-cutores ab eo recipere debent, non tarnen eundem nimis festine in solutione gravando.... Item ortum suum dicta testatrix extra valvam s. Nicolai situm penes Iorge Beyer textorem dat et donat praetacto Wolff famulo suo et constituit Melchior Franck ad resignandum sibi dictum ortum post mortem eius... Executores et tutores testamenti elegit et nominavit dominos Hectorem von Watt et Melchiorem Franek, quibus in coadiutoren adiungit... doctorem Erasmum patruum suum¹)... Dominium in hiis omnibus sibi reservat, quoad vixerit²)... (a. 1521, in domo testatricis in vendeta, penes domum dominorum altaristarum sita, f. 6, in crastino Petri ad vincula).

Scabin. Crac. 10, p. 407.

226. 9 Augusti 1521.

Raphael Malanczynski personaliter stans recognovit, quia cum domino Ioanne Haller, confratre nostro, habet quoddam condictamen in venditione librorum, quos idem Raphael a praefato domino Ioanne Haller in dies semper et semper accipit, pro quibus libris ei nunc tenetur summam pecuniarum certam secundum chirographos suos, quos domino Ioanni Haller super se dat et ultra aduc tempore suo dabit propter recognitionem debiti, quod ei tenetur et in post aduc taliter ab ipso accipiendo libros tenebitur. Cum autem omnes mortales sumus, ut ergo dominus Ioannes Haller meliorem securitatem haberet debiti... coniunx prae-fati Raphaelis Malanczynski Margaretha unacum marito suo... se obligavit talia débita... absque omni excusatione solvere hic circa acta (a. 1521, f. 6, in vigilia Laurentii).

Consul. Crac. 432, p. 604.

’) Erazm, doktor dekretów, kaznodzieja polski przy kościele św. Barbary, brat Baltazara Behema.

²) Testament nowy, z małemi zmianami, sporządziła Hilnerowa dnia 23/6 1525, który został otwarty 11/10 1525 „in praesentia et consensu venerabilis domini doctoris Erasmi praedicatoris ad s. Barbaram, Ieronimi et Erasmi, Erasmi Schwarcz et Nicolai Zitt executorum“. Ibidem, p. 662.

227. 21 Octobńs 1521.

Privilegium Iodoci super Cronicam. Sigismundus etc. Manifestum facimus tenore praesentium universis, quia cum nobilis Iodocus Ludovicus Decius, secretarius noster, Cronicam regni nostri a venerabili Mathia de Myechow, medicinae doctore et canonico Cracoviensi, compilatam et excussam quidem ante, sed per nos nonnula ex causa vetitam, denuo vero recognitam unacum lucubrationis suae appendice in lucem edere intendat eamque solertia et sumptu non vulgari suo imprimi curat, nos huic instituto suo annuentes eiusque indemnitati consulere cupientes, ne ab aliis huiuscemodi libri Cronicae praedictae imprimantur et ipse laboribus et commodo debito privetur, praesentium tenore sta-tuimus et ordinamus, ne aliquis cuiuscunque status et conditionis existât per regnum et dominia nostra huiusmodi libros per 6 an-norum decursum... imprimere aut alibi impressos adducere et ven-dere, aut ut ab aliis ista fiant, autor esse audeat, sub poena amissionis librorum sic editorum... Actum et datum Cracoviae, feria 6, proxima ante festum ss. Simonis et Iudae, a. D. 1521, regni nostri anno quinto decimo.

Matr. Regni Pol. 35, f. 509. — Hirschberg, op cit., p. 22 ; Wierzbowski, Matricul. summaria IV, nr 1304.

228. 10 Martii 1522.

Wolfgangus caupo vi ni, quondam librorum im-pressor, iuris subsidio dedit recipere 2 equos ipsius Dorotheae Iacubovae rymarka in 5 flor. per Venceslaum (a. 1522, f. 2, p. dominicam Invocavit).

Advoc. Crac. 115 (Sutorum), p. 165.

229. 9 Aprilis 1522.

Officii cum impressoribus. Officii domini reverendissimi episcopi Cracoviensis in causa providi domini Marcus, Ioannes domini Haller¹), Georgius de Slesia²) venditores, Iheronimus

bliżej.

ł) Następuje nazwisko przekreślone: Ioannes Beyer. W roku 1525 „Ioannes Bötner de Blonye ius habet, pro littera fideiussit doctor Franciscus Haller“. Libri iuris civilis 1422, p. 226. Bötner ten lub Bütner stał się następnie w roku 1534 właścicielem księgarni Hallerowskiej. s) Nieznany nam

de platea s. Ioannis x), F1 o r i a n u s de platea s. Stephani i m-pressores et Michael apud Szikiwiki venditor librorum ¹) ad instantiam officii domini per honorabilem Thomam capellanum domini citati praestiterunt iuramentum in forma de dicenda veri-tate super his, de quibus fuerint interrogate est vero Melcher per eundem executorem citatus pronuntiatus contumax. Praesen-tibus dominis suffraganeo, custode Cracoviensi et inquisitoribus hereticae pravitatis et aliis pluribus fidedignis³) (a. 1522, 9 Aprilis).

Acta episcop. consist. Crac. 7, f. 254v.

230. 30 Май 1522.

Martinus papiri factor de Ianow Russiae, olim Biali Macziek filius, abscessit... Alberto fratri suo germano, nunc in Miedzirzecz moranti..., omne ius... ad bona seu partes bonorum... quaecumque... ad eundem post olim patrem eius Biali Macziek et matrem... devoluta sunt ibidem in et circa Ianow iacentia... (a. 1522, f. 6, in crastino Ascensionis Domini).

Consul. Crac. 432, p. 666.

231. 26 Iunii 1522%

Tenor inscriptionis seu contractus inter dominos consules Kazimirienses ab una et Hieronimum Vieto-rem librorum impressorem pro parte eius Apoloniae uxoris suae acFloriani filii illorum ab altera par-tibus pacti et ad acta praesentia introducti ac incor-porati talis est¹):

Spectabiles et famati domini proconsul et consules civitatis Kazimiriae residentes tunc et domini consules antiqui omnes simul et in solidum veluti administratores et reipublicae illorum incre-menti, augmenti et boni regiminis famaeque posteritati relinquendae auctores fidelissimi, cogitantes in dies, quomodo tempore admini-strationis illorum praefata civitas et eius respublica incrementum famamque obtineret non vulgarem, ut posteri illorum exemplo eorundem moti simile iterum suae relinquerent vestigium posteritati, cumque saepenumero circumspectus Hieronimus Vietor, solers librorum impressor, iam dictos dominos consules praecibus suis satis assidue flagitabat, quatinus apud civitatem praefatam Kazimiriam et praesertim fluentis Histulae decursum illi molen-dinum suo artificio competens et ydoneum, in quo papiri co-piam faceret, exstruere admitterent sui ipsius expensis, turn etiam apud civitatem praefatam locum assignare dignarentur, ubi librorum similiter copiam imprimere posset, et ut res profecto imprimis nomen et famam non vulgarem obtineret et tandem eadem similiter emolumentum et commodum praefatae reipublicae praestare posset, submittens se dictus Hieronimus Vietor censum condigno annuatim per ipsum solvendo a praefatis molendino papiri et domo imprimendi libros sive mansionis suae, extunc iam dicti domini, in plena consulari sessione residentes, simul et in solidum uno edicto seu consulari decreto cum dieto Hieronimo Vietore pro se, Apolonia uxore sua ac filio illorum Floriano, tanquam tutore stante, talem fecerunt contractum, concordiam condictamenque et finalem inscriptionem in hune, qui sequitur modum :

Inprimis, ut idem Hieronimus Vietor locum condignum ad aedificandum molendinum papiri habeat, spacium illud a domo etturri cannalium, ubi aqua in civitatem decurrit, inter Hi-

admodum mendosa, incorrecta et erronea

‘) Następuje zapiska: „Haec inscriptio praesentis contractus pertinet supra ad annum Domini 1522 ad feriam 5, post octavas Corporis Christi, quae et ibidem est inserta, prout reperietur, verum propter scriptoris incuriam, ideo hue translata est et propter securitatem correcta“. Nie wiadomo z jakiego powodu właśnie aktów z roku 1522 brak jest w „Consularia Casimiriensia“ 1521 — 1533 (vol. 755).

stulam et murum civitatis situm, quoad latitudinem et tandem usque ad struem ligneam in modum parietis ibidem locatam, a muro civili ad Histulam usque se extendens, totum et integrum liberum habere debet, cuius loci iam dîcti spacium totale, quoad latitudinem et longitudinem, ipse sibi et ad usum suum convertere potest, prout illi melius videbitur et competentius inibique molendinum papiri extruere et omne id, quod illi opus et necessarium fuerit, aedificare suis propriis expensis ita, quod domini consules penitus nullas facere debent expensas. Postquam vero dictum molendinum totaliter et complete perfecerit atque ibidem laborare coeperit, extunc a die ilia, qua laborare incipiet, per spacium et decursum quatuor annorum completorum sese continue et immediate sequen-tium, libéré sine ullo censu laborabit ac omnem usum et fructum percipiet pro se, post vero 4 completorum annorum decursum ipse Hieronimus Vietor tandem et Apolonia moderna uxor sua ас Flo-rianus unicus filius eorum dictis dominis consulibus ad praetorium Kazimiriense 8 mr. pecuniarum numeri et monetae polonicae, in regno currentis, pro bono communi reipublicae censuabit et censuabunt ad tempora infrascripta : videlicet ad festum s. Ioannis Baptistae anni primi, expirata iam illorum 4 annorum libertate, 4 mr. pro prima ratha, et tandem ad testa Natalis Domini tunc sequentia iterum 4 mr. pro secunda ratha solvent et censuabunt, sicque tandem quolibet anno sequenti ad tempora praedicta talem censum 8 mr. praefati Hieronimus Vietor, Apolonia uxor sua et Florianus filius illorum solvent et censuabunt ipsis dominis consulibus ad praetorium Kazimiriense irrecuse et indilate tamdiu, quoad vixe-rint et fuerint superstites et praefati domini consules (decreto illorum mediante) inscribunt nunc, reformant, assecurant et résignant realiter et cum effectu saepedicto Hieronimo Vietori, Apo-loniae uxori suae et Floriano unico filio illorum suprascriptum locum cum omni usu et fructu, emolumentis, proventibus et com-modis quibuscunque, et quaecunque illis in usus eorum inibi adin-venire aut quovismodo (solum licite) convertere poterint, cum singulis aedificiis exstructis seu extruendis, constituuntque exnunc ipsos Hieronimum, Apoloniam uxorem ipsius et Florianum filium eorum haeredes in bonis et graniciebus praefatis tamdiu, quoad vixerint, debentque illis uti ac frui tanquam propriis, nullis causis seu exceptionibus exceptis, quibus ipsos, quamdiu vixerint, aliquis reprimere seu alienare posset. Cum vero (prout omnes mortales

sumus) ipse Hieronimus Vietor, Apolonia ipsius uxor moderna et Florianus filius eorum ex hoc saeculo decesserint, extunc praefatum molendinum papiri cum tota granicie descripta et aedificiis singulis inibi exstructis rursus in manus dominorum consulum cedet et provenire debet haereditario iure, quod ipsi domini consules tandem ad proventus et census uberiores civitati ac reipublicae illorum arendabunt et convertent, prout illis melius et convenien-tius videbitur, eviterne, et sic dicta inscriptio tantummodo ad tem-pora vitae trium personarum supranominatarum, ipsius Hieronimi videlicet Vietoris, Apoloniae uxoris suae ac filii ipsorum Floriani, durabit et in robore esse debet. Demum, ut ipse Hieronimus Vietor, Apolonia uxor sua et Florianus unicus filius illorum locum imprimendi libros seu mansionis illorum habeant similiter tempo-ribus vitae illorum, domini consules in solidum earn turrim supra portam civitatis, quae Skawynska vocatur, a Rupella eundo versus dexteram sitam, quam modo aedificant, dieto Hieronimo Vietori, Apoloniae uxori suae et filio illorum Floriano, quoad vixe-rint, assignarunt, inscripserunt et arendaverunt, inscribuntque, aren-dant et quoad vixerint, plene reformant illis eandem turrim ac usui ipsorum in toto nullis causis exceptis, quibus eosdem quis-piam ab eadem reprimere et alienare posset, quam turrim ipsi domini consules propriis sumptibus aedificare et consumare (prout coeperunt) debent. Et in eadem turri 4 pallatia exstruere debe-bunt eorum expensis, in quorum primo et inferiori pallatio stu-bellam parvam cum camera contigua ac coquina exstruere debe-bunt, in secundo stubam impressoriam ad longitudinem ulnarum 12, ad latitudinem vero ulnarum 9 vel circiter absumere debent, in tertio pallatio cameras tot, quot illi opus fuerint, pro conservatione rerum familiae eiusdem iuxta arbitrium suum aedifi-cabunt, quarto et superiori pallatio uti debet idem Hieronimus, Apolonia uxor et ipse Florianus filius eorum, prout illis melius videbitur. Insuper dicti domini consules ex singulari eorum gratia eisdem Hieronimo, Apoloniae ac Floriano concesserunt seu admi-serunt transitum liberum et descensum ac ascensum supra muro civili a turri mansionis illorum modo descripta usque ad turrim cannalium sive papiri molendinum, quern similiter reformare ipsi domini consules debebunt eorum expensis, ubi iidem haeredes libere in dictas illorum officinas progredi poterint irrecuse, quoad vixerint. Non minus tarnen praefati Hieronimus Vietor, Apolonia

Monumenta.

uxor sua et Florianus filius illorum a turri praefata seu loco iam descripto illisque assignato temporibus vitae illorum ipsis dominis consulibus ad praetorium censum annuum 3 mr. dare, solvere et reponere debebunt singulis annis, nulla libertate habita, sed mox, postquam inibi habitare coeperint, sic censuare singulis annis per 3 mr. debent. Postquam vero iam descripti Hieronimus, Apolonia et Florianus ex hoc saeculo migraverint, extunc eadem turris rur-sum in manus et potestatem dominorum consulum cedet et pro-veniet, quam ipsi domini consules pro usu et censu uberiori civi-tati et reipublicae convertent et arendabunt, prout illis melius et competentius videbitur. Quos contractus iam iam pactos ipse Hieronimus Vietor pro se et Apolonia uxore sua ac Floriano filio eorum, tanquam ipsorum tutor naturalis et legitimus, stans in prae-sentia totius senatus praefati, libéré et grate suscepit, singulis prae-missis assentiens.

Consul. Casimirien. 1521 — 1533 (vol. 755), p. 102—104.

232. 14 MU 1522.

Famatus Ioannes Haller... contractus, quos habet vel habuit... cum Raphaele Malanczinski librario familiari suo et Margareta uxore sua cassat... quittatque praefatos coniuges de omnibus perpetuo...

Raphael Malanczinski cum Margareta sua uxore légitima... recognoverunt, se teneri de novo... famato domino Ioanni Haller 120 flor. per x/₂ sexag.... (a. 1522, f. 2, p. Margarethae).

Consul. Crac. 432, p. 673.

233. 30 MU 1522.

Honesta domina Catherina Wqssowna... per dominum Stani-slaum Waczlaw sumptum sibi tutorem recognovit se fecisse concor-diam cum Floriano impressore librorum occasione rerum ас parafernalium post mortem olim Magdalenae Wanssowna sorore sua, uxore dicti Floriani, ad earn iure successionis derelicta-rum, ita, quod praefatus Florianus sibi satisfecit in omnibus talibus rebus parafernalibus, post mortem uxoris suae derelictis... et quittât eum et successores eius de omnibus perpetuo... et maxime cavet pro fratre suo Stanislao, qui nunc in Littwania est (a. 1522, f. 4, a. Petri ad vincula).

Consul. Crac. 432, p. 675.

234. 13 Augusłi 1522.

et potestatem dédit, contulit, ut ipsi simul cum

manus

Concordia inter dominum Ioannem Haller et Raphaele m. Coram nobis personaliter constitué famati domini Mathis Schwob et Hector von Watt recognoverunt, quia ad frequentes instantaneas petitiones Raphaelis Malanczinski librarii ex parte eiusdem Raphaelis interfuerunt concordiae, quae facta est ante septimanas aliquod inter praefatum Raphaelem Malanczinski ex una et famatum dominum Ioannem Haller, qui similiter pro parte sua ad terminandam huiusmodi concordiam habuit famatos dominos Melchiorem Weigel et Ioannem Czimerman ex altera partibus, occasione quorundam contractuum, debitorum, expensarum, servitiorum ac aliorum negotiorum, quae a longo tempore quomodocunque inter se habuerunt, ubi a principio huiusmodi concordiae nominatus Raphael Malanczinski coepit comme-morari de expensis, servitiis, domino Ioanni Haller per tempus aliquod exhibitis, de quibus dominus Ioannes Haller nihil penitus scire voluit, nam ilia omnia, utpote servitia, expensas etc. in aliis calculis et rationibus prius factis aequata iam inter eos fore asse-rebat, et id regestris probaturum se offerebat, longeque ibidem in primo congressu partes a se invicem distabant, neque concordia aliqua sperabatur. Tandem post multos illic sermones habitos, ubi ter vel quater idem Raphael cum arbitris, qui ex parte ipsius erant ad locum specialem sequestratus exibat cum eisdem, quid-nam facere deberet, consultando. Ad ultimum tandem nominatus Raphael Malanczinski causam et negotium suum in toto ас tota-liter praefatis arbitris suis, utpote Mathiae Schwob et Hectori von Watt, in

aliis dominis arbitris, qui ex parte domini Ioannis Haller deputati consederunt, omnia et singula negotia contractus terminent, de omnibus item debitis ex parte utraque expensis, de servitio item antiquo et novo, per eum domino Haller praestito, componant, coaequent, promittens stare et esse contentus in hiis, quae ipsi domini arbitri invenerint edixerintque. Praefati itaque domini arbitri partium utrarumque secundum potestatem eis per partes datam fecerunt et terminarunt plenariam concordiam inter praefatum dominum Ioannem Haller et Raphaelem de omnibus contractibus, negotiis, debitis, expensis, servitiis ex antiquo et de novo per Raphaelem praestitis ac aliis quibuscunque rebus, quas inter se

hucusque et in ilium diem habuerunt nullis exceptis a maximo ad minimum ita, quod ibidem una pars quittavit aliam de omnibus contractibus, debitis, expensis, servitio antiquo et novo, reposuitque nominatus Raphael illic circa concordiam certam summam pecu-niarum, quam domino loanni Haller tenebatur, et quae per dominos arbitros ex ratione et calculo facto ad reponendum inventa est, relicta tarnen aduc ibidem in concordia ex ratione et calculo est certa summa, utpote 120 flor. per V2 sexag., quam nominatus Raphael Malanczinsky praedicto domino loanni Haller ex totali et summaria ratione et calculo remansit debitus, quam summam ut supra 120 flor. idem Raphael promisit inscribere ac reformare domino loanni Haller in actis dominorum consulum, obligando sese unacum uxore sua Margareta soluturum ad duas rattas videlicet per annum ab illo tempore, quo concordia facta est, 60 flor. et residuos 60 flor. iterum per annum sine omni ulteriori dilatione et tuitione cuiuscunque rei, huiusmodique concordiam per dominos Mathis Schwöb et Hector Watt coram nobis manifestatam, ut supra expressum est, etiam alii domini arbitri partis alterius, videlicet domini Melcher Weigel et Ioannes Czimerman ita esse factam et conclusam testificati sunt in praesentia utriusque partis (a. 1522, f. 4, a. festum s. Laurentii).

Consul. Crac. 432, p. 678.

235. 20 Augusii 1522.

Prout causam inter famatum dominum Ioannem Haller ex una et Raphaelem Malanczinski librarium ex altera partibus, occasione certorum contractuum inter eos habitorum et coram dominis consulibus ventilatorum, domini praefati consules ad diem hodiernum diiudicandam, terminandam sententialiterque edicendam transposuerunt, diem hodiernum certum et quasi pe-remptorium partibus pro terminanda dicta causa assignando. Quare praefatus dominus Ioannes Haller diem per dominos statutum pro terminanda huiusmodi causa observando, tota illa die coram nobis comparuit, de mane videlicet et post prandia usque ad vesperum, indicendo se aliquotiens coram nobis contra partem suam, exibendo se paratum audiri sententiam et diiudicium inter ipsum et partem eius; pars vero adversa Raphael Malanczinski minime comparuit in contemptum forsan iudicii nostri, quod et dominus Ioannes

Haller coram nobis protestatus est, diligentiam huiusmodi suam manifestando (a. 1522, f. 4, a. Assumptionis Mariae).

Consul. Crac. 432, p. 681.

236. 27 Octobris 1522.

Divisio domus Ziwieczka. Quartalienses... recognove-runt, se fecisse divisionem domus olim Martae Zywieczka, in platea Iudaeorum inter Gregorowa et Stanislaum Pasnick sitae, ad optata haeredum nominatae olim Martae Zywieczka...

Pars, quae cessit Stanislao Zywieczki filio.

In stuba locus cum fenestra in angulo penes hostium, medietas camerae magnae, quae in pallatio sita est cum fenestra ad plateam Slacoviensem, cum hostio ad stubam, cellarium sub eadem camera magna, una camera supra pallatium, locus in medio stabuli quatuor cubitorum dimensus, supra eundem locum stabuli locus etiam quatuor cubitorum dimensus, in coquina locus a gradu in alia parte. Curia, exitus, fornax, pallatium, strich, haec omnia in communitatem venient. Aedificatio totius domus, utpote tecti, pa-rietum, graduum, fornacis, exitus, pallatii, haec communi omnium pecunia aedificari debent.

Pars Agnetis Marcus buchfurerin.

In medio stubae locus cum fenestra, camera magna supra pallatium murata, locus ex opposito istius camerae cum fenestris ad plateam, locus stabuli acialis a parte curiae quatuor cubitorum dimensus, supra hunc idem locum stabuli alter locus eiusdem di-mensionis, in coquina locus acialis a parte curiae. Curia...¹).

Pars, quae cessit Dorotheae Kacziczka.

In stuba locus hospitis cum una fenestra, medium camerae magnae, quae in pallatio sita est, cum una fenestra penes hostium et similis cum eodem hostio, quod est in pallatio. Cellarium sub pallatio. Camerae duae, una penes aliam supra stubam, locus stabuli in angulo 4 cubitorum dimensus, supra stabulum locus in angulo eiusdem dimensionis, locus coquinae penes parietem stubae. Curia...¹) (a. 1522, f. 2, in vigilia s. Simonis Iudae).

Consul. Crac. 432, p. 713.

*) Jak w pierwszej partji.

237. 10 Novembris 1522.

Obligatio Floriani impressoris domino vicedecano. Ad acta praesentia personaliter constitutus providus Florianus 1 i-brorum impressor, civis Cracoviensis, sponte, libere recognovit et per expressum fassus est se teneri et obligari honora-bili domino Martino, vicedecano ecclesiae cathedralis Cracoviensis, 6 flor. per mediam sexag. computando, numeri et monetae polon. ; quos quidem 6 flor. obligavit se soluturum eidem domino vicedecano pro festo Purificationis virginis Mariae proxime futuro sub censuris ecclesiasticis. Praesentibus notariis curiae (a. 1522, 10 Novembris).

Acta episcop. consist. Crac. 7, p. 313.

238. 2 Martii 1523.

Magdalena, olim coniunx Melcheris Franck bi bli opoli s(s), fecit arestum super omnibus bonis mobilibus et immobi-libus... olim Melchioris Franck mariti sui in 600 flor. dotalitii, sibi per olim maritum suum dotati... (a. 1523, f. 2, p. Reminiscere).

Advoc. Crac. 116 (Arestationes), p. 451.

239. 5 Martii 1523.

Quirinus illuminator recognovit se teneri 3 fert. minus 1 gr. Annae butiricae, quos solvere debet per quindenam ordine iuris civilis. Quirinus reposuit 35 gr. Annae butiricae*) (a. 1523,

f. 5, a. Oculi).

Advoc. Crac. 116 (Recognitiones), p. 411.

240. 6 Martii 1523.

Magdalena, olim coniunx Melchioris²) Franck bibliopolis, fecit arestum super omnibus bonis mobilibus et immobilibus... et super debitum et pecunias, quas tenetur Michael Wechter biblio pola pro libris ipsius olim Melchioris Franck mariti sui in 600 flor. dotalitii sibi per olim maritum suum dotati et in 100 flor. vel citra debiti, pro viro suo adhuc existente in humanis, solvere promissis... (a. 1523, f. 6, a. Dominicam Oculi).

Advoc. Crac. 106 (Arestationes), p. 452.

*) Dnia 23/3 1523 „Quirinus illuminator satisfecit in impensis Annae Casprowe in 2 gr. et 8 obolis“. Ibidem, s. Iohannis, p. 255. a) W rękopisie błędnie „Michaelis".

241. 18 Martii 1523.

Obligatio Floriani impressoris cum Sebastiano. Provides Florianus bibliopola et impressor Cracoviensis, apud acta praesentia constitutus... recognovit se teneri et obligari honorabili Sebastiano capellano curiae 2 flor. monetae et numeri polon, per J/₂ sexag. computando... quos... se soluturum obligavit pro festo Pentecosten proximo... (a. 1523, 18 Martii).

Acta episcop. consist. Crac. 7, p. 381.

242. 11 Mau 1523.

Plenipotentia loannis Riman iunioris e Lipczik ad petita domini Hectoris in librum inscripta:

Ich Hannes Baner iczund geschworner richter wnd wir di scheppen des sthadtsgerichtes czu Laipczig bekennen vor iderme-niklich wnd thuen kundt, das Blasius Salmon burger alher vor wns kummen wnd erschinen ist wnd hot aldo krafft sainens enth-fangen geualezs, szo er ethuan von Iohan Riman buchfurer seligen auch vor wns nach inhaldt wnsers constitucion buchs aus-gegangne vorsigelte macht briff ym beuelch genommen auch von wegen Wolfynn Breumlens, Ciliaci Rukenberger wnd Wilelm Aiszen-hucz, des seligen Iohan Rimans seliger tochter manne wnd erben, als irer aller factor wnd diner in der allerbesten form, waise wnd mase, als her czu recht am besthendigesten thun solte, künde und mochte kegenwertigen priffs czaiger gedachtes Iohan Rimans saines herren seligen vetternn auch Hansen Riman genandt ganc volkomnen gewalt und macht wffgetragen wnd wbergeben, wber-gibet ym die auch hie mit kegenwertiklich yn krafft dises priffs an sainer sthadt wnd von wegen des buchhandeis alle wnd iczliche schuldt, szo iczt gedachte Iohan Riman der eher seliger wnd be-rurter buchhandel bai Melcher Frankenn seligen gelassen withwen und erben czu Krokaw wnd sunst allenthalben auszen sthehenden hot von ithlichenn schuldigernn, wye di genant wnd wo szy geschehen szindt, guthuillig oder mit rechte ainczufordernn wnd czuermanen, auch andere handele, Sachen wnd gescheffte wnd geuerbe, wy di oben angeczaigten buchhandel Iohans Rimans seligen betreffen oder angehen mechten, volkomlich ausz czu richtenn... bis czu worhafftigen beczalungen aller obermelten schulde sampt auszczukauffen scheden wnd kost interesse wnd erlangunge wyrcz-

lieber hülfe wnd einwaisunge endtlich czu wolfaren... so er von wegen besthumbts seines enthfangen geualts wnd factoray selber thon mechte wnd persenlich gegenwertig were... Geben Montags, yn der heiligen Creuczwochen, anno 1523.

Consul. Crac. 432, p. 865—867.

243. 15 Май 1523.

IohannesdeSundecz socius artis impressoriae¹) indixit se super Florianum impressorem... et inculpavit ilium pro 7 flor. et 6 gr. pretii deserviti. Sententiatum est, ex quo Iohannes de Sundecz inculpavit Florianum impressorem pro 7 flor. et 6 gr. pretii deserviti, praefatus vero Florianus in sua respon-sione id negat, nec se asserit quiequam illi teneri, extunc, si id obtinere audebit, veluti Deus et iura decreverint, propior erit circa id permanere... (a. 1523, f. 6, in crastino Ascensionis Domini). , Advoc. Crac. 108 (s. Stephani), p. 195.

244. 25 Iunii 1523.

Obligatio et contractus Pauli, mansionarii s. Michaelis in castro, et Paulo Lathko de Busko, occasione antiphonarii per ipsum Paulum comparandi. Honorabilis Paulus de Przeczlaw, man-sionarius s. Michaelis in castro Cracoviensi, ad acta praesentia personaliter constitutus, recognovit et per expressum fassus [est], se contractum fecisse et iniisse cum provido Paulo dieto Lathko, opidano de Busko, in hune, qui sequitur modum : Primo et ante omnia idem Paulus Lathko de Busko recognovit et dixit se con-venisse praefatum dominum Paulum mansionarium ad notandum, illuminandum, introligandum, scribendum et cum toto effectu comparandum antiphonarium librum, in pargameno débité preparando, pro 50 flor. summa, quemlibet flor. per 30 gr. com-putando, in praesentia ipsius domini Pauli mansionarii id reco-gnoscentis et talia facere promittentis seque obligantis huiusmodi

*) W tym samym roku 1523 „Ioannes de Nova Sandecz, impressor librorum, ius habet, pro littera fideiussit Andreas prassol; dedit 3 fert.“ Libri iuris civilis Crac. 1422, p. 214. Nazywał się Małecki (Ioannes Maletius Sande-censis). Por. Tschackert Paul, Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preussen, Leipzig 1890, t. I, nr. 1044, t. III, nr. 1927, 2047, 2048. Por. również Warmiński I., Andrzej Samuel i Jan Seklucyan, Poznan 1906,

p. 190 n.

antiphonarium libenter in pargameno scribere, notare, illuminare, introligare ac realiter et cum effectu in toto, prout decet, com-parare, etiam cum historiis novis in viatico positis, nihil ex-cludendo, pro summa praefata 50 flor. per 30 gr. computandorum. Quern quidem librum antiphonarium idem Paulus se in toto prae-parare et comparare ipsi Paulo Lathko sub ecclesiasticis censuris submisit et obligavit... hinc ad festum s. Ioannis Baptistae proxime futurum alias per unum annum ab hodierna die eiusdem contractus. Et in continent idem dominus Paulus mansionarius recognovit se récépissé ab ipso Paulo Lathko super eundem laborem et ad dictum librum comparandum 19 flor. per 30 gr. computandorum, de quibus ipsum idem dominus Paulus mansionarius quietat et liberum di-mittit actum per praesentem, residuum vero summae praefatae videlicet 31 flor. ipse Paulus Lathko obligavit se ipsi domino Paulo soluturum per annum alias pro festo s. Ioannis Baptistae proxime futuro, hoc est circa receptionem ipsius antiphonarii per ipsum dominum Paulum notati, scripti, illuminati, introligati et débité completi sub ecclesiasticis similiter censuris. Praesentibus no-tariis curiae (a. 1523, 25 mensis Iunii).

Acta episcop. consist. Crac. 7, p. 447.

245. 1 Augusti 1523.

Florianus impressor non paruit Iohanni impressori pro 3 flor. cum medio iuxta concordiam inter eos factam, arbitros non obmittendo, citatus per praeconem Nicolaum Scorupka (a. 1523, sabbato, ipso die ad vincula Petri).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 195.

246. 18 Septembris 1523.

Florianus impressor, volens satisfacere in 3x/₂ flor. lohanni impressori iuxta acta, reposuit iuri caractères aereos (a. 1523, f. 6, a. festum s. Mathaei).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 196.

247. 30 Novembris 1523.

Sententiatum est, ex quo Florian im pressor, volens satisfacere decreto et actis Iohanni impressori in 3¹/i flor., reposuit illi vadium, videlicet caractères aereos, extunc illi tale

vadium sequi debet de forma iuris. Sententiatum est, quod tale vadium vendi potest, parti prius insinuando, sub evidentia proborum hominum de forma iuris (a. 1523, f. 6, in vigilia Praesentationis Mariae).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 196.

248. 26 Novembris 1523.

Iohannes impressor indixit vadium Floriano impresso ri, an ea(s) velit exemere, nec ne. Pars respondens dixit, se ea veile exemere in quindena (a. 1523, f. 5, in crastino Catherinae). Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 197.

249. 2 Decembris 1523.

I о e r g e Czifer von Rewtlingen papirmacher hatt vor unns gancz frey bekant, das ym der ersame herre Hanns Haller, unser mitbruder, volkomlich czalt und awsgericht hat yn allem dem, das ym czwgeben alle iar ierlich durch dy gancze 10 iar der egenannte herre Hanns Haller geglawbt und vorheischen hatt inhalt des contracts czwuschen ynn gescheen feria 5 ante Pentecostes, anno 1514, und sagt den egenannten her Hanns Haller von allen sulchen von mynsten biss czw groesten in ewickeit und der egenannte herr Hannes Haller widerumb sagt frey... den egenannten Ioerge Czifer auch von allen dingen inhaldt des egenannten contracts czwuschen ynne gescheen (a. 1523, f. 4, a. s. Barbarae).

Consul. Crac. 432, p. 837.

250. 16 Decembris 1523.

Conradus et Michael impressores recognoverunt, quia fuerunt praesentes, quando Iohannes bibliopola vendidit caractères aereos, quos a Floriano habet pro 4 gr. I e r o n i m о V i e t o r i, qui etiam stans personaliter recognovit, se eosdem emisse (a. 1523, f. 4, p. Luciae).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 197.

251. 17 Decembris 1523.

Iohannes impressor indixit se super Florianum im-pressorem et postulavit, uti ili acta legerentur, quae sunt lecta, quibus lectis quesivit, an sibi in residuo iuxta acta satisfacere debet.

Decreto, quod actis satisfacere debet; decreto, quod mandatum habere debet ad satisfaciendum ad tertiam diem (a. 1523, f. 5, p. Luciae).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 197.

252. 22 Decembris 1523.

Florianu’s impressor reposuit Зх/г flor. iuri iuxta acta Iohanni impressori, quem econtra in arestum posuit, ut non extraderentur ad iuris usque decisionem, per praeconem Mathiam (a. 1523, f. 2, in crastino Thomae).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 197.

253. 31 Decembris 1523.

Florianus impressor indixit se super Iohannem im-pressorem et proposuit contra ilium pro 2 Hortulis valoris 20 gr. et antiquo libro in medicinis valoris Зг/₂ flor. Pars res-pondens recognovit 1 Hortulum et librum antiquum in medicinis, decreto quod satisfacere debet ad quindenam, residuum vero ne-gavit, dicens se illi nichil plus tenere, volens obtinere, veluti Deus et iura decreverint. Decretum est illi iuramentum et iurabit feria 2 proxima post Epiphaniarum. Tandem ulterius quesivit, ex quo iam illi satisfecisset in toto, an illi econtra caractères restituere debet, vel quid sit iuris... (a. 1523, f. 5, in profesto Circumcisionis).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 198.

254. 2 Ianuarii 1524.

Famatus dominus Ioannes Haller, confrater noster consularis, personaliter [stans] recognovit sibi satisfactum per RaphaelemMa-lanczinski et uxorem eius in 120 flor. per */₂ sexag., quos sibi tenebatur iuxta inscriptionem feria 2, post Margarethae anno 1522 coram nobis factam... Ibidem personaliter stans nominatus Raphael Malanczinsky cum uxore sua Margaretha recognovit se teneri de novo praefato domino Ioanni Haller 3 boves valoris 9 flor.; eosdem pro festo s. Petri et Pauli apostolorum ex Praemislia mittere debet sine omni ulteriori dilatione et tuitione cuiuscumque rei, nam huius-modi boves aduc restabant solvendi ex priori summa debiti obligati et ita manu coniuncta et indivisa huiusmodi etiam boves solvere debent (a. 1524, sabbato in crastino Circumcisionis Domini).

Consul. Crac. 432, p. 843.

255. 2 lanuarii 1524.

Iohannes impressor reposuit 4 gr. Floriano impresso ri pro caracteribus venditis (a. 1524, sabbato, in crastino Cir-cumcisionis Domini).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 198.

256. 2 Ianuarii 1524.

Florianus impressor indixit se super Iohannem de Sundecz impressorem et quesivit, ex quo iam illi satisfecisset in 3x/a flor. iuxta acta, an illi caractères iuri repositos econtra re-stituere debet. Ex adverso Iohannes de Sundecz postulavit, uti illi acta legerentur, quae sunt lecta, post quorum lectionem quesivit, an aliquid contrarii pati debeat, vel quid sit iuris. Senten-tiatum est, ex quo Florianus impressor reposuit vadium Iohanni impressori in 3 flor. cum medio iuxta acta, decretumque erat, quod illi tale vadium sequi debuerat, qui iam illud vendidit pro 4 gr., quos iam reposuit iuri, extunc iam nichil contrarii pati debet de forma iuris (a. 1524, sabbato, in crastino Circumcisionis Domini).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 199.

257. 4 Ianuarii 1524.

Iohannes impressor proposuit contra Florian um pro cistula valons x/₂ mr. ad observandum datam et libellum valons 10 gr. Pars respondens recognovit libellum, decreto, quod satis-facere debet ad quindenam. Residuum negavit, dicens, quia cistula ipsius est propria, volens obtinere, veluti Deus et iura decreverint. Decretum est illi iuramentum et iurabit feria 2 proxima ante prandia. Florianus impressor satisfecit Iohanni impressori in impensis in 17¹/₂ gr. (a. 1524, f. 2, p. Circumcisionis).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 199.

258. 11 Ianuarii 1524.

Iohannes impressor reposuit Hortulum et antiquum librum Floriano impressori iuxta decretum. Florianus impressor reposuit libellum Iohanni impressori iuxta decretum (a. 1524, f. 2, post Epiphaniarum).

Advoc. Crac. 116 (s. Stephani), p. 199.

259. 26 Februarü 1524.

Michael Wechter, venditor librorum, coram nobis personaliter constitutus recognovit se teneri... famato domino Erasmo Schwarcz concivi nostro 450 flor. per */2 sexag. compu-tatos, quos sibi solvere promittit et debet ad tempora infrascripta, videlicet pro prima dominica in quadragesima 150 flor... usque ad totalem summae solutionem, videlicet 450 flor... (a. 1524, f. 6, p. Reminiscere).

Consul. Crac. 432, p. 863.

260. 2 Martii 1524.

Hans Riman iunior de Lypczyk, plenipotens Blasii Szalomonis, concivis Lipserisis, tanquam plenipotentis Ioannis Riman se-nioris, felicis memoriae bibliopolae Lipsensis, sufficienter ad hoc constituti, et Wolffgangy Breumlens, Ciliaci Ruckenberger, Wilhelmi Eiszenhucz, praefati Ioannis Riman senioris bibliopolae defuncti generi, coram nobis constitutus, quam plenipotentiam sub lsigillo scabinorum civitatis Lipsensis vidimus et legi audivimus in ibr unique nostrum inscribi fecimus, abscessit et realiter condescendit omne debitum, quod tenebatur olim dominus Melchior Frank bibliopola et concivis noster famato domino Hectori von Wat, civi nostro, ad idem emonendum, tollendum et cum eodem secundum velle suum faciendum, recognoscens sibi in toto satisfactum pro eodem... Insuper praedictus Ioannes Riman iunior promisit praefatum dominum Hectorem defendere ab omni impe-titione, quae a principalibus aut aliquo illorum contra eum ratione eiusdem debiti fieri posset, tanquam plenipotens eorum, propriis impensis (a. 1524, f. 4, p. Oculi).

Consul. Crac. 432, p. 865.

261. 27 Aprilis 1524.

Famatus dominus Leonardus Fogelwaider, confrater noster consularis, recognovit sibi satisfactum per Ioannem Bayer bybliopolam, concivem nostrum, in 50 flor. per */2 sexag. ratione fideiussoriae pro Nicolao Czypsar factae... (a. 1524, f. 4, p. Marci).

Consul. Crac. 432, p. 895.

262. 17 fonii 1524.

Sententiatum est, ex quo Sweypoldo invadiata sunt vadia, videlicet 2 cantari stannei et annulus simplex aureus in 39 gr. per Iohannem Banek abs iuris facie, extunc talia vadia vendi possunt evidentia proborum hominum, parti prius insinuando, de forma iuris... (a. 1524, f. 6, p. Viti).

Advoc. Crac. 117 (Abs iuris facie invadiata), p. 508.

263. 11 folii 1524.

Famatus dominus Pangracius Gutteter, confrater noster Con-sularis, nomine suo et omnium haeredum olim piae memoriae domini Friderici Schilling, recognovit coram nobis sibi satisfactum in omni debito a provido Vernardo, papireae artis magistro, natione Helvetio, quod ipse tenebatur praefato domino Friderico Schilling, de quo suo et omnium haeredum nominibus eundem quittât perpetuo et in aevum, nihil talis debiti apud eundem se habere amplius, dicens (a. 1524, f. 2, ante Margarethae).

Consul. Crac. 432, p. 929.

264. 29 Novembris 1524.

Bartholomaeus introligator librorum de Cracovia contra loannem introligatorem de Cracovia dominum Ra-phaelem Vargawski artium baccalarium... in suum constituit pro-curatorem... (a. 1524, Martis, 20 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 49, p. 184.

265. 12 Febmarii 1525.

Mathias introligator, in domo domini Crasszowski agens, delatus de Lutheri scismate ex inquisitione... per dominos inquisi-tores... admonitus de omnibus contra eum depositis, ut se ab eis abstineat... (a. 1525, sabbati, 12 Februarii).

Acta episcop. consist. Crac. 2, p. 50.

266. 3 Martii 1525.

Laurentius cartownyck recognovit, se teneri 3 fert. pretii deserviti Marusche coctrici... (a. 1525, f. 6, a. Invocavit). Advoc. Crac. 118 (Recog-nitiones), p. 450.

267. 7 Man 1525.

Providus Schwaipoldt Fail, de Nova civitate apud Esch oriundus, licet languens corpore, sanus tarnen mente et rationis bene compos, animo bene deliberato fecit testamentum et ultimae voluntatis suae ordinationem ex rebus labore proprio acquisitis in hune, qui sequitur, modum : Imprimis reposuit saccum lineum sigillo suo occlusum et sigillatum coram iudicio, pecunias, aurum et argentum in se continentem, itidem 2 picaria argentea aequalia et unum minus picarium deauratum, 9 coclearia argentea, 1 vaginam argenteam cum cultellis, regestrum suum manu propria scriptum. Quae omnes suprascriptae res ibidem coram iudicio impositae sunt in cistulam occlusam et proprio sigillo obsigillatam, quam tandem Ieorgius Hegel²) ad praeces testatoris ad fideles manus ad se recepit, vestes insuper infrascriptas suas, etiam sibi in tutelam ad fideles manus committendo : vestem nigram ex panno cum vulpibus subductam ; pelliceam albam antiquam marduream ; vestem ex har-rasio nigro marduribus subductam; item aliam nigram ex panno cum scismis subductam ; pallium nigrum ex panno ; dolman griseum ex panno; pallium nigrum ex panno; muliebrem cum viridi kafftar; birretum rubeum cum marduribus subductum; pileum ex antiquis sobollis; unam coopertam antiquam super lectum. Quas omnes suprascriptas vestes Ieorgius Hegel in cistam quandam imposuit et occlusit. Item recognovit idem testator se habere apud provi-dum Ieorgium Hegel ex parte dominorum Turzonum 62 flor. per г/г sexag. et 12 gr. annui census et hoc pro proxima feria 5 perci-piendos, quern vult, ut idem dominus Ieorgius Hegel apud se reti-neat, ex eodemque sibi pro victu tribuat et largiatur, quoad vixerit, aut quoad talis pecunia exstiterit. Sique idem dominus Ieorgius plures sibi pro victu elargiret, quam praefata summa 62 flor. et 12 gr. se extendat, talia omnia sibi ex bonis eiusdem testatoris

solvi debent. Si etiam eundem testatorem mori contingeret, prius-quam tales pecuniae pro victu sibi totaliter extraderentur, quicquid earundem remanserit, id totum dominis consulibus dare et repo-nere debebit, facta eisdem prius de eis ratione aut etiam ad eius simplicia verba. Quod ita esse, praefatus dominus Georgius Hegel recognovit ad omniaque praescripta consensit. Item idem testator recognovit nemini quidquam teneri, débita vero, quae sibi tenentur, secundum vigorem regestri in cistam impositi, exigi debent, cui omnimoda fides adhibeatur. Item idem testator bene deliberatus et praemeditatus recognovit, quia omnes actiones seu contentiones, quas inter se quomodocumque cum famato domino Caspere Ber, consule Cracoviensi habuisset, omnia quaequae sopitae sunt, nil amplius apud et cum eo querere et agere habens, dixitque : Ich wais nichsten anders, dan alles gucz von im. Item idem testator Catherinae cocae suae, quae ab aliquot annis sibi fideliter servivit, pro eius fidelibus servitiis legat 10 mr. pecuniarum cum omni suppellectili domestica, quaecunque habet et post se reli-querit, omnibus amicis exclusis. Item ad s. Franciscum monachis pro tricesimis legat 6 flor. Quicquid tandem residuum fuerit in pecuniis, auro, argento et vestibus, ea omnia legat tribus filiabus Euchacii Fail, fratris sui, in Nova civitate apud Esch manen-tibus, videlicet Annae caecae, Margarethae leprosae et Barbarae, ad aequam partem post mortem suam habenda, quod si una earum e vivis discessisset, pars illius super duas residuas cedere debet, quaecumque illarum fuerit, excepto, quod pueros post se reliquerit, secus enim pars eiusdem pueris sic defunctae cedet. Item recognovit, quia censum a habitatione, in qua manet, totaliter solvit usque ad festum Paschae transactum. Item idem testator habere vult, quod post mortem suam omnia domino Ieorgio Hegel con-credita dominis consulibus ad praetorium hic reponi debent, qui tandem, praefatis tribus legatis, ea secundum suam descriptam voluntatem testatoris distribuent. In his omnibus dominium sibi reservat mutandum et alienandum, quoad vixerit, quod testamentum confirmatum est per sententiam iuris robur habere perpetuae fir-mitatis de forma iuris (a. 1525, dominica ante Stanislai, in domo lapideae griseae, ex opposito scholae b. Virginis).

Scabin. Crac. 10, p. 634.

268. 17 Май 1525.

Coram nobis in residentia consulari personaliter constituti ingenui Ieronimus et Erasmus, fratres germani, filii olim famati Baltazar Behem, notarii nostri ac successores bonorum eius-dem, recognoverunt et uterque eorum per se recognovit ac fassus est, quia egregius dominus doctor Erasmus [Niklin]¹), contio-nator ad s. Barbaram, patruus ac tutor eorum, faciendo suffi-cientem rationem ac calculum eisdem satisfecit ac unumquemque pro sorte sua contentavit de omnibus bonis paternis et maternis... (a. 1525, f. 4, a. dominicam Rogationum).

Consul. Crac. 432, p. 1040.

269. 8 Iunii 1525.

Benedictus carthownyk et Hedvigis ipsius coniunx de 4 mr. et 16 gr. pecuniarum, sibi per dominum reverendissimum episcopum Cracoviensem dari ratione certae propinquitatis olim de Cazmiria decretis et per eos receptis... [quittant] (a. 1525, Iovis, 8 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 58, p. 598.

270. 24 Iulii 1525.

Conradus Wynterberg buchdrucker posuit in are-stum 30 gr. ipsius Ieronimi Wyetoris apud Iohannem Robel formschneyder, ut non extradantur ad iuris usque decisionem per praeconem Iohannem (a. 1525, f. 2, in vigilia s. Iacobi).

Advoc. Crac. 118 (Arestationes), p. 500.

271. 29 Augusti 1525.

„Ioanni Bethman, filio Ioannis Zeyfrid civis Cracoviensis, aquain de fluvio Prandnyk per cannas ad medietatem quartae partis cubiti et duorum digitorum iuxta pontem, in villam Prandnyk eundo, inter molendinum fratrum ordinis Praedicatorum s. Trinitatis ex una et molendinum papyreum Ioannis Haller civis Cracoviensis partibus ex altera, pro usu piscinarum ducere consensus datur“ (a. 1525, f. 3, a. Aegidii).

Matr. Regni Pol. 38, p. 543. — Wierzbowski, Matricularum summaria, t. IV, nr. 4834.

*) Por. ibidem, p. 1111.

272. 20 Novembris 1525.

Henricus introligator librorum recognovit se teneri... Floriano impressori librorum 30 flor. per ]/₂ sexag. pro nonnullis mercibus et libris ab eo emptis... (a. 1525, f. 2, p. Elisabeth).

Consul. Crac. 432, p. 1118.

273. 5 Decembris 1525.

Erasmus Altoff... recognovit, se teneri olim domino Ioanni Haller confratri nostro... flor. in monetae per г/₂ sexag. 21, quos solvere promittit successoribus et haeredibus praetacti domini Io-annis Haller... (a. 1525, f. 3, vigiliae s. Nicolai confessons). Consul. Crac. 432, p. 1128.

274. 15 Decembris 1525.

Famatus dominus Sczensni Lang... recognovit se fecisse con-cordiam... inter Ioannem de Szandecz impressorem ex una et Ieronimum Vietorem ex altera partium ratione omnium controversiarum ex parte Iudiciorum et Minutionum inter se habitarum ita, quod omnes in toto anno et peramplius in toto mortificatae esse debent; praefatusque Ieronimus Vietor cum caeteris bibliopolis ab eo ceperunt et emerunt 3000 Iudiciorum et Minutionum unum mille pro 5 flor., iamque in omni pace vivere et manere debent, sub poena 30 mr., quam ambae partes susce-perunt¹) (a. 1525, f. 6, p. Luciae).

Consul. Crac. 432, p. 1133.

*) Niewątpliwie chodziło o kalendarz krakowski na rok 1526, w którym czytamy następującą notatkę: „Cracoviae, apud Hieronymum Vietorem, opera impensisque Ioannis Sandecensis. Cautum est privilegio regio eidem con-cesso, ne aliquis bibliopolarum Iudicia Minutionesque in praeiudicium ipsius im-primere vel alibi impressa adducere audeat, sub poenis in eodem expressis. Ven-dantur in platea s. Floriani“. Bandtkie, Historja drukarń krakowskich, Kraków, 1815, p. 182. Przywilej ten uzyskał Jan z Sącza za poparciem Andrzeja Krzy-ckiego, utracił go zaś właśnie za sprawą Wietora, który Janowi z Sącza odebrał zaufanie tego biskupa. Dnia 18 kwietnia 1526 roku Andrzej Krzycki, naówczas biskup przemyski, z Gdańska, dokąd z królem się udał, wysyła list do swego wuja biskupa krakowskiego, Piotra Tomickiego, a do listu dołącza notatkę (ceduła) następującej treści: „Reverendissime mi domine ! Ieronymus Vietor discedet crastina die Cracoviam, supplico, dignetur illi gratiam in eius postulatis exhibere. Est profecto homuncio non vulgaris in arte sua et decori regni nostri et prae-

275. 19 Ianuarii 1526.

Volff buchdrukerdeAuspurg, concivis noster... recognovit se teneri... Georgio Hegel, famulo dominorum Tursonum, 33 flor. per Va sexag., quos eidem paratis pecuniis solvere pro-mittit... (a. 1526, f. 6, a. Agnetis).

Consul Crac. 432, p. 1145.

276. 22 Martii 1526.

Erasmus Schwarcz recognovit, sibi satisfactum [esse] per MichaelemVechter bibliopolamin 150 flor. per Vs sexag... (a. 1526, f. 5, a. Palmarum).

Consul. Crac. 432, p. 1178.

277. 23 Martii 1526.

Quamvis reverendus pater dominus Nicolaus [Bedlensky], scholasticus vicariusque in spriritualibus generalis Cracoviensis, pro-vidum Michaelem bibliopolam seu librorum vendito-r e m in domo Regulyna pro eo, quod de partibus Germaniae opera divi Crisostomi, per haereticos quosdam et vitiata ac in multis locis in hiis, quae sunt contraria sanctae matri ecclesiae, aucta, hue advexerit, contra inhibitionem maiestatis regiae et reverendissimi episcopi Cracoviensis, merito ad condemnationem poenae, ne inhibitionem sibi factam contente procedere debuisset, nihilominus tarnen, qui cum se huiusmodi codices pro non corruptis neque vitiatis a venditore habuisse asseruit, dicens se eosdem nec le-gisse, nec quod fuerint vitiati scivisse et desuper iurare velle etc., favorabilius procedendo quo ad poenam, in qua condemnandus venerat, id arbitrio reverendissimi domini episcopi Cracoviensis sertim, cum dedidit se totum sub alas reverendissimae dominationis vestrae cum viris illis omnibus literatis; petit autem, ut quum ille Polonus obtinuit pri-vilegium imprimendi contra ipsos falsa narratione, quod haberet caractères suos et praetextu isto facit imprimi in Germania, quae vult, in detrimentum eius et aliorum impressorum, non habens caractères suos, quos habere debuit ad festum Paschae praeteritum sub anulatione privilegii, revocaretur aut cassa-retur ipsum privilegium suum per litteras ad consules Cracovienses ; nam nunc vult imprimi facere in Germania Iudicia pro futuro anno. Ego pro illo inter-cesseram, sed me col lu sit, dicens se caractères proprios habere, quos usque hue non habet“. Acta Tomiciana, t. VIII, p. 42.

reservavit, dicta autem opera divi Crisostomi apud se ad felicem adventum eiusdem reverendissimi domini episcopi detinenda duxit. Et insuper advocatis ad se illis bibliopolis, videlicet Marco Ba-warofsj et notario domino Aller, eisdem districtius praecipiendo inhibuit, ne sub poena 300 flor. et proscriptione de dioecesi talia opera vitiata hue deinceps adveherint et praeter hoc eis mandavit, quod suis venditoribus librorum huiusmodi scriberent, ne eis vi-tiatos et corruptos libros mittant, sub poena amittendi pretii, ad quae omnia ipsi bibliopolae ibidem praesentes se submiserunt... (a. 1526, Iovis, 23 Martii).

Acta episcop. consist. Crac. (Liber vitae) 2, p. 69.

278. 16 Mali 1526.

Iohannes Ffail de Nova civitate Esch, plenipotens hone-starum Annae, Margarethae et Barbarae, filiarum Euchacii Fail, quam plenipotentiam sub sigillo dominorum consulum praefatae Novae civitatis Esch coram nobis sufficienter ostendit, coram nobis personaliter constitutus recognovit, se [re]cepisse... omnes res tarn in pecuniis, auro, argento, annulis et pecuniis pro vestibus et aliis rebus venditis, per olim Schwaypoldum Fail, concivem nostrum, praefatis tribus filiabus fratris sui testamentaliter 1525 coram iudicio legatis, de quibus omnibus et singulis quittât... qui quidem coram nobis pro contentatione nonnullius actionis et debiti famato domino Karolo Koczer, confratri nostro consulari, ex parte Schwai-poldi Fail dedit ex eisdem bonis derelictis ciffum argenteum me-diocrem (a. 1526, f. 4, a. Pentecostes).

Consul. Crac. 433, p. 20.

279. 25 Май 1526.

Catherina сока *) olim Schwaipoldt Fail per doctorem Haller notarium nostrum sumptum tutorem recognovit sibi satis-factum in 16 flor. per ł/₂ sexag. et in omnibus rebus per olim Schwaipoldum Fail legatis, de quibus omnibus et singulis quittât

’) Tak w rękopisie zamiast „coca“ a zatem kucharka. Bandtkie, Historja drukarń krakowskich, p. 143, a za nim Estreicher Karol, (Gunter Zainer i Świętopełk Fioł, Warszawa 1867) i Gołowatzki (Schweipolt Fioł und seine kyrilicische Buchdruckerei in Krakau vom Jahre 1491, Wien 1876) czytają błędnie „corka“.

executores eiusdem testarnenti exnunc et in aevum ; testamentum factum est 1525 anno circa Stanislai in Mayo (a. 1526, f. 6, p. Pentecostes).

Consul. Crac. 433, p. 23.

¹

Hieronim Wietor.

⁷)    W tym samym 1522 roku „Michael de Rymanów buchfürer ius habet pro littera fideiussit Marcus buchfürer; dédit 1 mr.“ Libri iuris civilis 1422, p. 204. Jest to znany księgarz Michał Wechter. W roku 1528 również brat jego Paweł Wechter, z zawodu paśnik, przyjmuje prawo miejskie. Ibidem, p. 243. Michał Wechter był, jak wiemy, poprzednio w służbie Marka Szarfenberga. Co oznacza „apud Szikiwiki“ ? Czy tutaj przeniósł się od Szarf enberga, czy w kamienicy Szykiwikowskiej miał początkowo swój własny handel, nie wiemy. O tern, żeby Szykwikowie po śmierci Mikołaja i po sprzedaniu książek Markowi prowadzili w dalszym ciągu handel księgarski, nie mamy wiadomości, w domu ich jednak, drugim od rogu ulicy Wiślnej, według rachunków miejskich w latach 1542 i 1551 mieszka „Szikywykowa“, która z domu płaci szosu 24 gr., od „substantia“ zaś flor. 1. Por. Regestra exactionum Crac., nr. 2503, i nr. 2507. W roku 1569 w domu tym u Jarosza „Roma" mieszka jakiś „Fridericus bibliopola“ Regestra exactionum Crac., nr. 2522.

⁸)    Następuje uwaga: „Ioannes Bayer cancellatus est, quia non est necessarius“.

⁴) Akt umieszczony jest w księdze radzieckiej pod datą dnia 25 stycznia

1526 roku (feria 5, ipso die Conversionis Pauli), ale powstał w roku 1522, jak o tern w następnej nocie.

²

) Pochodził z Augsburga. Był najpierw faktorem na Polską Jerzego Tur-zona, następnie Fuggerów augsburskich. Por. Ptaśnik, Turzonowie w Polsce, (Przewodnik naukowy i literacki r. 1905). W roku 1548 nie żyje ani on ani żona jego Anna. Z pretensjami do spadku po Annie występują: Cikowscy, Stanisław Nieguszowski (Lang), Stanisław Swinarski rajca bocheński, w imieniu żony Zofii, i Feliks Lang, wójt wileński. A zatem sami Langowicze, bo Cikowscy: Jan, Mikołaj i Stanisław byli synami Langówny. Widocznie żona Hegla była również z domu Langówna. Advoc. Crac. 143, г. 1548, p. 571.

280. 28 Mail 1526.

Honesta Anna Zapalyanka, olim Vitti Brunyewsky relicta vidua, per Ieronimum Sapała, fratrem suum sumptum sibi tutorem, recognovit se vendidisse domum suam lapideam in platea s. Annae, in acie ex opposito Collegii maioris sitam... sicut eandem post mortem praefati Vitti mariti sui ad prolem secum habitam, post mortem vero eiusdem prolis legitime et haereditarie ad earn cessit, provido domino Marco Scharfenberger, concivi nostro et b i Ы i о p o 1 a e, pro 900 flor. per ¹/₂ sexag., super quam summam 900 flor. iam recognovit se récépissé... 500 flor... In quae omnia praescripta Hedvigis, mater praefatae Annae Sapalyancze per dominum Czymerman tutorem et Ieronimus Sapała, frater eiusdem, personaliter adstantes consenserunt... (a. 1526, f. 2, p. Trinitatis).

Consul. Crac. 433, p. 25.

281. 6 Septembris 1526.

Honesta domina Magdalena, olim Melchioris Frank b i b 1 i о p o 1 a e, nunc vero Erasmi Schwarcz uxor légitima... reco-gnovit, sibi satisfactum per haeredes olim mariti sui Melchioris Franck in dote per eundem maritum suum circa desponsationem promissa, quare dimittit libera omnia bona praetacti mariti sui ex omni aresto, quittatque omnes et singulos haeredes eiusdem ex omni tali dote in aevum (a. 1526, f. 5, a. Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 433, p. 71.

282. 6 Septembris 1526.

Providi Andreas et Petrus, fratres germani, amici et affines olim Melchioris Frank... suo et aliorum olim Melchioris Frank concivis nostri cohaeredum, prout hoc litteris... sub sigillo civitatis [Augustae Vindelicorum] ¹) sufficienter ostenderunt, reco-gnoverunt, quia honesta domina Magdalena, olim Melchioris Frank, nunc vero Erasmi Schwarcz concivis nostri uxor légitima, una cum eodem marito suo et Michael Vechter bibliopola eisdem sufficienter extradiderunt omnes et singulas res... per eundem Melchiorem Frank post se derelictas, de quibus omnibus praefati Andreas et Petrus suo et aliorum cohaeredum nominibus quittant... eosdem Erasmum Schwarcz, Magdalenam uxorem, Mi-chaelem Wechter et haeredes eorundem... (a. 1526, f. 5, a. Nati-vitatis Mariae).

Consul. Crac. 433, p. 71.

283. 6 Sepiembris 1526.

Providi Andreas et Petrus, affines olim Melchioris Frank, coram nobis ostenderunt cirografum Galii Frank¹) sub sigillo eiusdem, quomodo omnia bona olim Melchioris Frank libera di-mittit, ad eadem nil amplius habere volens (a. 1526, f. 5, a. Nati-vitatis Mariae).

Consul. Crac. 433, p. 72.

284. 6 Septembris 1526.

Pro vidus Michael Wechter, bibliopola et ci vis Cra-coviensis, recognovit, se teneri... famato domino Hectori von Watt 250 per x/₂ sexag. flor., quos eidem paratis pecuniis hie circa acta solvere promittit... 150 flor. pro dominica Invocavit 1528 anni, residuos tandem 100 flor. pro dominica Invocavit anni 1529, ma-ioris tarnen securitatis causa inscribit et reservat sibi in et super omnibus bonis suis... recognovit se teneri haeredibus olim Melchioris Frank, Petro et Andreae, 100 flor. per x/₂ sexag., quos eisdem solvere promittit... 50 flor. pro dominica Invocavit 1529 anni et 50 flor. pro dominica Invocavit 1530 anni²) (a. 1526, f. 5, a. Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 433, p. 72.

‘) W roku 1520 „Gallus Frank de Augusta Germaniae, civitate imperiali, ius habet... pro littera genealogiae Mathis Schwob fideiussit; dédit 1 sexag. Libri iuris civilis 1422, p. 193.

²) Następuje nota: „Vide quittationem 100 flor. feria 2, post Palmarum

(11/4) 1530“.

285. 6 Septembris 1526.

Famatus dominus Hector von Watt concivis noster... debitum a Ioanne Reman super Melchiorem Frank emptum secundum inscriptionem 1524 feria 4 post Oculi factam providis Andreae et Petro, amicis et affinibus Melchioris Frank, liberum abscedit... (a. 1526, f. 5, a. Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 433, p. 72.

286. 24 Septembris 1526.

Ad querelam ingenui Baltazaris Monsterbergensis, organistae ad OO. SS. Cracoviae, in et contra discretum Mathiam quendam adolescentem occasione cuiusdam libri tabulaturae pro organo, quem idem Baltazar eidem discipulo suo, nunc in Ungaria ma-nenti, accomodaverat, idemque Mathis hunc eundem librum tandem a praetacto discipulo suo acceperat, quia praetactus Mathis e di-verso in responsione hunc librum accepisse asserebat a praetacto discipulo Baltazaris in debito suo, quod sibi tenebatur flor. I¹/*, quare domini decreverunt... quia liber non est furtim ablatus, verum per Baltazarem discipulo suo accomodatus et concreditus, idem Baltazar librum suum a discipulo, cui ilium accomodaverat, repetere debet vel concordat cum dieto Mathis pro debito, prae-fixusque est terminus ad compellendum praetactum discipulum suum, ut librum exemat et eliberet ab hinc ad festum Natalis Domini nunc instans, interimque liber hie in praetorio iacere debet (a. 1526, f. 2, p. Mathaei).

Consul. Crac. 433, p. 81.

287. 18 Octobris 1526.

Privilegium Florian i, calcographi Cracoviensis, super cosmographiis per eum impressis. Sigismundus etc. Manifestum facimus tenore praesentium universis, quia cum famatus Florian us, civis et calcographus Cracoviensis, duas tabulas cosmographiae particulares, alteram videlicet nonnulla loca regni nostri Poloniae et etiam Hungariae ac Valachiae, Turciae, Tartariae et Masoviae, alteram vero ducatus Prussiae, Pomeraniae, Samogithiae et magni ducatus nostri Lithuaniae continentem, per venerabilem Bernardum Vapowski, cantorem ecclesiae cathedralis Cracoviensis, secretarium nostrum, compositam et nunquam ante

hac editam magna solertia et impensa ingeniosisque formis et cha-racteribus iam pridem excusserit variisque picturis et imaginibus effigiatam in lucem ediderit, et tertiam universalem tabulam seu mappam, totum regnum nostrum et Moscoviam et pleraque alia loca complectentem, eodem venerabili Bernardo Wapowski authore, propediem edere intendat, nos indemnitati praedicti Floriani con* sulere, et ne ab aliis huiuscemodi tabulae cosmographiae seu mappae imprimantur et ipse laboribus et commodo debito pri* vetur, providere cupientes, statuimus et ordinavimus ac praesentium tenore statuimus et inhibemus, ne aliquis, cuiuscunque status, con-ditionisque existât, per regnum et dominia nostra praedictas tabulas seu mappas cosmographiae per ipsum Florianum, civem et impres-sorem Cracoviensem praefatum, impressas, per decern annorum decursum sese continue et immediate sequentium, a tempore datae praesentium litterarum computandorum, imprimere aut alibi impressas adducere et vendere, vel ut ab aliis fiant, author esse audeat, sub poena amissionis tabularum seu mapparum sic edita-rum aut vendendum expositarum, quas etiam ipse Florianus prae-dictus, vel cui ab illo agendum hoc commissum fuerit, ubicunque eas compererit, accipere, earumque unam medietatem pro phisco nostro consignare et reponere, alteram vero medietatem in com-modum suum concedere poterit, impedimento, contradictione et impugnatione cessante quorumcunque hominum, cuiuscunque dignitatis, praeeminentiae, status et officii fuerint, et amplius sub poena 100 mr. pecuniae, monetae et numeri regni nostri usitati, quas toties quoties huic privilegio contraventum fuerit, irremissibiliter exigendas a contrafacientibus ac etiam pro una medietate fisco nostro regio, pro reliqua vero medietate praedicti Floriani usibus decernimus esse applicandas. Quocirca omnibus et singulis digni-tariis et officialibus ecclesiasticis et saecularibus, palatinis, castel-lanis, capitaneis et vicecapitaneis et quorumvis locorum praefectis ac eorum vicesgerentibus, proconsulibus et consulibus civitatum et oppidorum caeterisque subditis nostris in regno et dominiis nostris, ubilibet existentibus, mandamus, ut praefatum Florianum praesenti privilegio nostro uti et gaudere permittatis ipsumque in illo manuteneatis et defendatis et contrafacientes poenis supradictis mulctetis, pro gratia nostra non aliter facturi. Datum Cracoviae, die s. Luciae Euangelistae, a. D. 1526, regni nostri anno vigesimo.

Matr. Regni Pol. 40, f. 319—321.

288. 5 lanuarii 1527.

Quirinus illuminator recognovit se teneri 1 sexag. et 10 gr. Stanislao Brudny, quos solvere promisit ad 4 septimanas; solutio circa acta (a. 1527, sabbato, in profesto Epiphaniarum). Advoc. Crac. 120 (Recognitiones), p. 423.

289. 10 Februarii 1527.

Pro HieronimoVietore, calcographo Cracoviensi. Sigismundus etc. Manifestum facimus... quia cum famatus Hiero-nimus Vietor, calcographus noster Cracoviensis, Vitam Christi et Hortulum animae ex latino in polonicum sermonem tra-ductum magna solertia et non absque gravi impensa ingeniosoque charactere excusserit, et variis imaginibus eosdem libros effigiatos in lucem iam pridem ante alios ediderit, nos quorundam consilia-riorum nostrorum praecibus, pro illo factis, permoti, eius indemnitati consulere cupientes, et ne hi ipsi libri praedicti et alii cum scientia et consensu reverendi in Christo patris domini Petri, episcopi Cracoviensis et regni nostri vicecancellarii sincere nobis dilecti... per eundem Hieronimum Vietorem impressi et imprimendi ab aliis typis excudantur, et ipse laboribus et commodo debito privetur... ordinamus, ne aliquis... in civitate nostra Cracoviensi et alibi in regno et dominiis nostris libros praedictos, videlicet Vitam Christi et Hortulum animae in vernaculum sermonem traductos et alios quoscunque libros magnos et parvos, quos dictus Hieronimus Vietor in officina sua de consensu memorati reverendi domini episcopi Cracoviensis aut suae partis vicarii primus impresserit, et qui postea quocunque tempore ad imprimendum cum scientia eiusdem domini episcopi illi denuo dabuntur, hinc ad decennium imprimere aut alibi impressos adducere et vendere, vel ut ab aliis externis ista fiant, author esse audeat, sub poena amissionis librorum sic editorum aut ad vendendum expositorum, quos ipse Hieronimus, ubicunque illos compererit, accipere eorumque unam medietatem in commodum suum convertere poterit, impedimento, contradictione et impugnatione cessante... sub poena 100 mr.... quarum unam medietatem fisco nostro regio, reliquam vero medietatem praedicti Hieronimi Vietoris impressoris usibus decernimus applicandam... Datum Cracoviae, in conventu generali, die s. Scho-lasticae virginis, a. D. 1527, regni nostri a. 21°.

Matr. Regni Pol. 42, f. 222v—224. — Benis, op. cit., p. 468, nr. 15.

290. 3 Май 1527.

Famatus dominus Nicolaus Stano... plenipotens honestae dominae Catherinae Czeplowa... proprietatem domus in platea s. Annae penes Ieronimi Remer domum in acie sitam... Marco Scharffenberger bibliopolae... resignavit... (a. 1527, f. 6, p. Conductus Pascae).

Scabin. Crac. 10, p. 765.

291. 8 Iunii 1527.

Constitutus personaliter circumspectus Stanislaus Marstella de Cracovia mercator constituit et plenipotentem suum fecit An dr earn aurificem, fratrem suum germanum, in omnibus suis causis... (a. 1527, sabbato, in vigilia Pentecostes).

Consul. Casimirien. 1521—1533 (vol. 755), p. 155.

292. 23 Decembris 1527.

Nicolaus Merbeth pargamenarius de Monsterbergk, ex Laurentio Merbeth pâtre et Anna coniuge eiusdem matre sua legitime oriundus, ius civile suscepit²)... Actum feria 2, in vigilia vigiliae Natalis Domini 1527.

Consul. Casimirien. 1509—1533 (vol. 754), p. 475.

293. 10 Februarii 1528.

Anno [Domini 1528], die Lunae, 10 Februarii, quae fuit ipso die s. Scholasticae, honorabilis dominus Stanislaus illuminator, in Gorlycze plebanus, in stubella superiori habitationis suae, in platea Swydnyczka Cracoviae sitae, in mei notarii publici et testium infrascriptorum, ad hoc specialiter vocatorum, praesentia persona-liter constitutus... recognovit se 2 flor. pecuniarum certi debiti et figuram s. Ieronimi 3 flor. valentem cum certis aliis ymagi-nibus, sibi ad vendendum datis, famato domino Nicolao Cepel alias Schelyngk, mercatori Cracoviensi, teneri et debere, quos se eidem pro dominica Oculi proxima sub censuris ecclesiasticis soluturum obligavit. Praesentibus ibidem dominis Casparo de Costen, bacca-

lario, Iacobo Pobyedzyski, notario publico ipsiusque procuratore, praesentem Obligationen! acceptante, et me Andrea Martini de Urzandow, huius actus obligations scriba.

Acta offic. consist. Crac. 47, p. 71.

294. 14 Май 1528.

Bernhardus papirmacher posuit in arestum residuita-tem pecuniarum ipsius Ieronimi puchdrucker in 15 flor... apud dominum Ioannem Schylling, qui suscepit arestum per prae-conem Martinum (a. 1528, f. 5, in profesto s. Sophiae).

Advoc. Crac. 121 (Arestationes), p. 493.

295. 4 Augusti 1528.

Honestus Ioannes de Sancz, impressor librorum, apud acta praesentia personaliter constitutus, eliberando Dorotheam coniugem suam de censuris reaggravationis, quibus ad instantiam honestae Catharinae Masłowska viduae, institricis de Cracovia, extiterat innodata, suo et ipsius Dorotheae coniugis suae nominibus, cavendo de ipsius ratihabitione unus pro alio cavendo et se debitorem principalem ponendo, 1 flor. in auro boni et iusti ponderis ad cambiandum creditum et pro interula 14 gr. ac pro processibus censurarum 7 gr. pecuniarum eidem honestae Cathe-rinae Masłowska de Cracovia, medium videlicet praescriptarum pecuniarum pro Natalis Domini et residuum medium pecuniarum pro solemnis Paschae festis et rathis proxime venturis... se solu-turos et daturos inscripserunt et obligaverunt... (a. 1528, Martis, 4 Augusti).

Acta vicar, consist. Crac. 59, p. 966.

296. 12 Septembris 1528.

Pantaleon eysenszneyder posuit in arestum omnes res ipsius Wollffgang Wyner [de Wratislavia] apud Ieronimum buchdrucker in 15 flor. per praeconem Thomam (a. 1528, sabbato a. Exaltationem s. Crucis).

Advoc. Crac. 121 (Arestationes), p. 502.

297. 26 Iunii 1529.

Honesta Margareta Steffanowna institrix, levando hic pecu-nias, 4 videlicet marcas, quas Hieronimus Vietor ratione census de domo Kaiserowe in platea Fratrum reposuerat, per Ioannem Kirstenx), vicenotarium nostrum sumptum sibi tutorem, promisit et se obligavit famatum Erasmum Langk tueri et interce-dere ab omni impetitione domini Felicis Langk, advocati Vilnensis, fratris sui, occasione istarum 4 mr. illi extraditarum (a. 1529, sab-bato a. Petri).

Consul. Crac. 434, p. 6.

298. 1529.

Mathias Ritzerzowitz, cartarum concinnator, de Cracovia oriundus, ius habet, dedit flor. 0 gr. 0.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 251.

299. 1529.

Petrus kartenmacher de Nova civitate Mazoviae ius habet, pro littera fideiussit Ioannes Lembock; dedit 1 gr.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 253.

300. 1529.

Ioannes introligator de Zakroczim ius habet pro littera fideiussit Gostinski et Stanislaus introligator; dedit gr. 36. Libri i. c. Crac. 1422, p. 261.

301. 1529.

Laurentius Andreassek cartownick de Drwalow ius habet et litteram sufficientem ; dedit gr. 40.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 262.

302. 1529.

Bartolomaeus introligator de Działdowa ius habet, litteram pro festo Pascae; dedit gr. 36.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 263.

‘) Wybitny prawnik, syn Kaspra, przez humanistów nazywany „Cerasinus“, przeciwko czemu w testamencie swoim protestuje. Zostawił synów: Nestora, Jana i Samuela. Por. Grabowski A., Skarbniczka naszej archeologii, p. 190.

1529—1530

*r>

303. 1529.

Ieorgius Moler buchbinder¹) von der Frauenstadt ius habet et litteram sufficientem ; dédit gr. 36.

Libri i. c. Crac. 1422, p. 263.

304. 6 Februarii 1530.

Honestus Petrus, bibliopola Cracoviensis, sub lapidea Hectoris, civis Cracoviensis, agens, ad propositionem ex officio per magistrum Simonem Calysch instigatorem etc. pro eo, quod hue in Cracoviam adduxerit libros haereticos de secta Lutheri etc., eosque publice vendiderit et signanter quendam libellum cathechesis puerorum, autore Otho haeretico conscriptum et plu-rime erroneum etc. factum, confessus est, se huiusmodi libelli materias, dumtaxat 6, hue induxisse, ignorasse tarnen, an fuit erro-neus huiusmodi libellus, necne, et propterea petiit sibi id indulgeri. Reverendus autem pater dominus vicarius generalis Cracoviensis, audita eius confessione, ante omnia ipsi Petro cautionem fideiusso-riam de stando in iudicio etc. praestandam, ipsique feria 2, post dominicam Invocavit, coram se comparendum mandavit, et interim dominus deliberaturum se dixit, quid secum facere debeat. Quo facto famatus Michael bibliopola Cracoviensis ibidem cavit in forma iuris pro praedicto Petro... (a. 1530, Lunae, 6 Februarii).

Acta episcop. consist. Crac. 2 (Liber vitae), p. 293.

305. 11 Aprilis 1530.

Petrus Reizmoller de Augusta Vindelicorum³), avunculus olim Melchioris Frangk librarii, recognovit, quod Michael Wechter bibliopola illi satisfecit in 100 flor. per x/₃ sexag., quibus se haeredibus eiusdem Melchioris obligaverat feria 5, ante Nativitatis Mariae, anno 1526, quittans et liberum pronuntians eundem Michaelem tarn de huiusmodi 100 flor., quam de omni alia impetitione, id quod attinet bona olim Melchioris Frangk perpetuo et in aevum. Ibidem etiam loannes Beier bibliopola et Bartholomaeus Reier fecerunt manu coniuncta

cautionem fideiussoriam de ratihabitione ipsius Andreae Reismoller, quod in hanc quittationem consentiet et ipsemet etiam ilium quit-tabit (a. 1530, f. 2, p. Palmarum).

Consul. Crac. 434, p. 141.

306. 4 Februarii 1531.

Ioannes oriundus de Zacroczim, introligator librorum de Cracovia... recognovit se 3 flor. pecuniarum in amicabile mutuum creditos discreto domino Stanislao Oziamblowski, notario officialatus Cracoviensis, teneri... (a. 1531, sabbato, 4 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 48, p. 26.

307. 14 Marta 1531.

Domini consules unanimi omnium voto ad intercessionem famati Michaelis Wechter bibliopolae dederunt primam et immediatam expectativam Petro Nitner, dicti Michaelis soro-rino, ad institam ferramentorum, secundam ab acie, quam habuit olim Matis Kunczelman et nunc Marta eiusdem olim Mathiae re-licta eandem tenet... (a. 1531, f. 3, p. Oculi).

Consul. Crac. 434, p. 318.

308. 15 Martii 1531.

Spectabilis dominus lodocus Ludovicus confrater recognovit sibi a Ioanne Baier bibliopola persolutos esse 84 flor. antiqui debiti, quos sibi ab annis circiter 15 tenetur... (a. 1531, f. 4, a. Laetare).

Consul. Crac. 434, p. 326.

309. 5 Aprilis 1351.

Peter Reismoller buchfurer hat vor uns in sitzendem radt gutwillig bekanndt, das er Hansen Baier recht und redlich abgekaufft hat seinen handeln, doran er im pro resto schuldig blieben sey an polnischer muntz czw halben schogken flor. 200, welche er im geglobet czw czalen inerhalb 4 iar sich nochenander erfolgende an allen weitern vorzugk und eintrag allweg uff Michaelis per 50 flor., angefangen uff Michaelis nechstkunftig die erste czalunge (a. 1531, f. 4, a. Pascalia).

Consul. Crac. 434, p. 333.

310. 25 Aprilis 1531.

Honesta Agnes Marcussowa per Marcus bibliopolam maritum suum legitimum tertiam partem ас omne ius hortus in Swerzencia, inter laterificium domini Fogelwader et hortum regium siti, cum omnibus eiusdem iuribus... prout ex paterna, materna ас alia quacumque successione devolutum habuit... abscendit famato Stanislao Zywiczki, fratri suo, iure haereditario... (a. 1531, f. 3, die s. Marci).

Consul. Crac. 434, p. 342.

311. 24 Maii 1531.

Famatum dominum Michaelem bibliopolam Craco-viensem, ut et tanquam executorem honorabilis olim Nicolai de Bobowa, ecclesiae cathedralis Cracoviensis psalteristae nuper vita functi... atque alium coexequtorem absentem Ioannes Murlaga de Prądnik... receptis 14 mr.... de manibus ipsius domini Michaelis... quietat liberosque perpetuo dimittit... (a. 1531, Mercurii, 24 Maii).

Acta offic. consist. Crac. 48, p. 130.

312. 31 Maii 1531.

Litterae famati Michaelis de Rimanow, civis et bibliopolae Cracoviensis, super libris missalibus. Sigismundus etc. manifestum facimus... quia, cum famatus Michael de Rimano w, civis et b i b 1 i o p o 1 a civitatis nostrae Cracoviensis, vigilantius libros missales ad usum et normam dioe-cesis Cracoviensis per reverendissimum in Christo patrem dominum Petrum, episcopum Cracoviensem et regni nostri vicecancellarium, nuper ad excudendum illi commissos magna sua impensa impri-mere bonisque formis et caracteribus propediem excudere intendat, nos consulere volentes, ut ipse Michael laboribus et impensa sua, quam facturus est in imprimendis libris ipsis missalibus, non pri-vetur, sed indemnis efficiatur, annuentesque praecibus memorati domini episcopi pro illo nobis porrectis, statuimus et ordinavimus ac praesentium litterarum tenore statuimus et inhibemus, ne quis-piam, cuiuscunque status et conditionis existât, per regnum et dominia nostra praedictos libros missales, per ipsum Michaelem imprimendos, per 10 annorum decursum sese continue et immediate sequentium, a tempore datae praesentium litterarum сотри-

tandorum, imprimere aut aliunde impressos adducere et vendere, vel ut ab aliis imprimantur et vendantur, auctor esse audeat, sub poena... 100 mr... quas... pro una medietate fisco praenominati domini episcopi, pro alia vero medietate praedicti Michaelis usibus decernimus esse applicandas... Datum Cracoviae, f. 4, p. festa Pentecostes, a. D. 1531, regni 25°.

Matr. Regni Pol. 45, p. 797 — 798. — Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. II, Warszawa 1904, p. 1, nr. 3.

313. 13 Septembris 1531.

Venerabilis dominus Ioannes Cziermiensky canonicus etc. questus est coram nobis contra Wo If f um 1 i brarium et uxorem eius nomine magnifici domini Nicolai de Schidlowietz, castellani Sandomiriensis et regni Poloniae thezaurarii etc., pro mr. 12 census medii ex domo aciali ducum Mazoviae solvi retentis, ad cuius pro-positionem ipse Wolffus cum coniuge sua respondentes allegarunt, se ad solutionem non teneri, ex quo ante legitimum tempus iussi coactique sunt e domo exire. Et e contra domino Czermiensky replicante illos sua sponte e domo demigrasse et nullo officio sese intimasse, quare domini consules ex partium propositionibus et responsis decreverunt ipsum Wolffum cum coniuge sua debere magnifico domino thezaurario impendere solutionem 12 mr. abhinc in decursu 2 septimanarum (a. 1531, f. 4, a. Exaltationem s. Crucis).

Consul. Crac. 434, p. 407.

314. 3 Novembris 1531.

Decretum domiiiorum consulum anni 1531. Ad querelam pro vidi Stephani Stompfer papirarii contra Venceslaum Nassolowsky monetarium pro eo, quia absque eius aliqua culpa in via libera eum violenter irruit enormiterque vulneravit ibidemque tum ex vulnere damnum perpessus non modicum, alle-gans praeterea, quod Cassoviae in praesentia multorum astantium etiam iactabundus dicere debuisset eundem vulnerasse, quod et testimonio cuiusdam Michaelis Unger, ex actis nostris reproducto, id ita esse, asserebat. Quia Venceslaus praetactus e diverso factum negabat nec eum vulnerasse nec Cassoviae verba ista dixisse, quod eum vulnerasset, verum alia verba ibidem dixisse meminit, domini consules auditis partium propositionibus et responsis decreverunt, quod Venceslaus praetactus iurare metseptimus feria 4,

vigiliae s. Andreae proxime instantis (29/11) debet, quod Ste-ffanum non vulneravit praetactum, nec occasionem vulnerum aut damni praebuit, quo facto liberabitur ab impetitione actoreae partis

(a. 1531, f. 6, p. 00. SS.).

Advoc. Crac. 124 (Wislensis), p. 153.

315. 15 Novembris 1531.

Florian impressor recognovit se teneri 14 rar. et 14 gr. Andreae Andreaszeck, quos illi solvere promisit ad decursum unius anni... (a. 1531, f. 4, p. s. Martini).

Advoc. Crac. 124 (Recognitiones), p. 464.

316. 9 Decembris 1531.

Albertus, artis calcographiae socius, proposuit contra Barbaram et Catherinam, famulas apud leronimum Vie-torem, pro camisia in domo amissa valons, 20 gr., de qua ipsi sciunt eandemque habuerunt et viderunt. Partes respondentes ambae insimul dicebant, quia nec praefatam camisiam habuerunt nec viderunt... Decretum est illis iuramentum feria 2 proxima post Epi-phaniarum (7/1) ante prandia. lacobus, artis calcographiae socius, proposuit contra Albertum eiusdem artis iuvenem pro camisia, sibi ad fideles manus ad observandum data, valoris 20 flor.fs), postulans eandem sibi restitui. Pars respondens quidem in respon-sione sua dicebat, sibi dedisse ad observandum camisiam, verum illi ablatam esse asserebat el querebat... Causa tandem de partium consensu translata est ob spem unionis ad feriam secundam (a. 1531, sabbato p. Conceptionis Mariae).

Advoc. Crac. 124 (Suburbia), p. 407.

317. 8 Ianuarii 1532.

Barbara famula non paruit praestare iuramentum pro camisia valoris 20 gr. perdita Alb er to, socio artis calcographiae, qui paruit et paratus fuit suscipere illud iuxta decretum (a. 1532, f. 2, p. Epiphanias).

Advoc. Crac. 124 (Suburbia), p. 408.

318. 12 Ianuariï 1532.

Concordia facta et coram nobis recognita inter providos Steffanum Stömpfer papirarium ex una et Gregorium nos* sownik Nicolaumque Zawaczki pangraczer, fideiussores pro Ven-ceslao Nossolowski monetario ex altera partibus, occa-sione vulnerum, prout Steffanus questus est per Venceslaum in via libera sibi illatorum, tum et damni exinde subsecuti, ubi et iura-mentum decretum eidem Venceslao erat illudque praestare neglexit, ita, quod sopitis... omnibus... discordiis... praetacti fideiussores eidem Steffano pro damno et negligentia ex vulnere illato, tum pro impensis dare et solvere se summiserunt flor. 20... (a. 1532, f. 6, p. Epiphanias).

Consul. Crac. 434, p. 469.

319. 12 Ianuariï 1532.

Marcus bibliopola indixit se super Martinum calco-graphum⁴) citatum ad hodiernum diem ad eliberandum ex aresto pecunias per eum arestatas, dicens se velle ius dare et recipere et quesivit, an debent esse liberae, vel quid sit iuris. Sententiatum est, ex quo Marcus bibliopola vult ius dare et recipere, extunc pecuniae debent esse liberae de forma iuris. Tandem Martinus proposuit contra Marcum pro eo, quia dum ipse laesus fuisset ad manum, ipse Marcus submisit se eum curare, compromittens sibi de sanitate ас ipsum inungere unguentis, quod tarnen minime fecit, пес ilium sanum effecit, per quod ipse damnum non modicum subiit ita, quod laborare non potest... Sententiatum est, ex quo Martinus calcographus proposuit contra Marcum barbi-tonsoremfs) pro eo, dum laesus esset ad manum, suscepit ilium curare sibique compromisit de sanitate ас sibi manum unguentis inungere, et ipse in responsione id negat, extunc, si id audet obtinere, velut Deus et iura decreverint, propior est circa id permanere, tanquam pars respondens de forma iuris... (a. 1532, f. 6, p. Egiphanias).

Advoc. Crac. 125 (Wislensis), p. 161.

320. 2 Mardi J532.

Der erbare Lucas Dreiecker in macht und als ein volmech-tiger Barbarae Czimermanin von der Iglaw seiner mutter, welche ein natürliche geborne Schwester ist etwan Ioannis Carpentarii illuminist alhie in Kraca vorschieden, welchs alles, nemlich die macht und die sipschaft er mit brieff unter des radts vonn Iglaw insigell genugsam bewisen, hat gutwillig bekandt, das im Ieronim Behem ausgericht, ausgebenn und vorgenugt hat alles dasjenige, so gemelter Carpentarius nach seinem tode bey im verlossen hat... und nemlich czwuschen anderen hat er im geben an deutschen gelt flor. 3, an polnischer montz flor. 7, an golt flor. 7, Ioachims-taler flor. 2, und ein petzafftring, derhalben gedachter Lucas im namen seines principales frey... Ioszsaget leronimum Behem, alle seine erben und erbnehmen... (a. 1532, sabbato a. Oculi).

Consul. Crac. 434, p. 490.

321. 12 Aprilis 1532.

Marcus bibliopola ad instantiam spectabilis domini Iodoci Glacz, provisoris hospitalis s. Spiritus, promisit ac se obli-gavit persolvere 45 mr. pecuniarum gr. 3 census persessi ad hospitale praetactum ex domo olim Andreae Roza, quam idem Marcus emit, huiusmodique 45 mr. gr. 3 Marcus praetactus cum resignatione domus consequutus fuerit... (a. 1532, f. 6, p. Dominicain Conductus Pascae).

Scabin. Crac. 11, p. 280.

322. 15 Aprilis 1532.

Laurentius introligator de Cracovia... recognovit gr. 35 certi debiti venerabili magistro lacobo de Byskupicze se teneri et debere... (a. 1532, Lunae, 15 Aprilis).

Acta offic. consist. Crac. 48, p. 429.

323. 11 Mail 1532.

Stephanus papirarius recognovit sibi a Gregorio Nozow-nick et Nicolao Zawatzky persolutos esse 20 flor. ratione cautionis fideiussoriae pro Venceslao Nossolowsky praestitae iuxta tenorem concordiae feria 6, post Epiphanias 1532, de quibus omnes, quorum interest, quittât perpetuo et in aevum (a. 1532, sabbato p. Ascensionis).

Consul. Crac. 434, p. 525.

324. 21 Iunii 1532.

Spectabiles et famati domini Ioannes Czimerman et Stanislaus Belza, executores testamenti olim Apolloniae Arnsbergerowe, reco-gnoverunt, se domum illius in platea s. Ioannis penes domini Petri Danielis domum iacentem... vendidisse honesto viro Michaeli Wechter, bibliopolae Cracoviensi, pro 500 flor. per */₂ sexag. computatis, quos ab illo pleno et integro numéro fassi sunt se récépissé... in quam quidem huiusmodi venditionem reverendus dominus Thomas Rosnowsky, canonicus Cracoviensis, principalis eiusdem testamenti superintendens, per dominum Ioannem Cono-pnitzky tutorem sumptum consensit... (a. 1532, f. 6, a. Ioannis Baptistae).

Consul. Crac. 434, p. 542.

325. 21 Iunii 1532.

Ioannes Baier bibliopola recognovit se Valentino Cunrat teneri per ¹/₂ sexag. flor. 182... (a. 1512, f. 6, a. Ioannis Baptistae).

Scabin. Crac. 11, p. 303.

326. 12 Iulii 1532.

Georgius vitreator quartale domus in platea Trans-versali, qua itur de platea s. Annae in plateam Sutorum, penes Valentini Schönfelder domum sitae... Michaeli Wechter bibliopolae... resignavit... (a. 1532, f. 6, vigiliae s. Margarethae). Scabin. Crac. 11, p. 312.

327. 18 Iulii 1532.

Quirin illuminator recognovit se teneri x/₂ mr. Annae Wacslawowe debiti uxoris suae Margarethae, quam solvere pro-misit ad festum s. Bartholomaei... solutio circa acta (a. 1532, f. 5, a. Mariae Magdalenae).

Advoc. Crac. 125 (Recognitiones), p. 485.

328. 27 Iulii 1532.

Spectabilis ac famatus dominus Ioannes Czimermann et Stanislaus Belza exequutores testamenti honestae olim Apoloniae Pionka... domum ipsius, in platea s. Ioannis inter dominorum Petri Tanigelis

et Bartolomaei Krumpfelt domos sitam... famato Michaeli Wechter bibliopolae... resignaverunt... et recognoverunt eis pro eadem satisfactum in 500 flor.... (a. 1532, in crastino s. Annae).

Scabin. Crac. 11, p. 314.

329. 23 Septembris 1532.

Inter seniores magistros contubernii acuficum et carta-riorum domini consules decreverunt, quod a festo s. Michaelis nunc instans acufices non debent cartas in damnum cartariorum vendere nec adventicias nec proprii eorum laboris, alias si vende-rent, accipere eis debent et [ad] praetorium praesentare; sed et cartarii vicissim illud, quod ad arfcificium acuficum pertinet, nihil divendere debent, sed et contentus unusquisque artificio debet esse suo (a. 1532, f. 2, p. Mathaei).

Consul. Crac. 435, p. 27. — Piekosiński, Prawa i przywileje m. Krakowa I, p. 452.

330. 26 Septembris 1532.

Nos proconsul et consules civitatis huius Casimiriae residentes et antiqui in solidum significamus... quia volentes census ас proventus viles reddere uberiores... spacium loci et terrae portionem desertam in litore Histulae Podbrzesze dieto penes salices Petri Zolthobrzuch ex una et ex opposito domus conventus Corporis Cristi in Casimiria versus Histulam utrimque consistentem... sicut spacium loci et portio terrae memoratae emensurata est ac saepta et palis obsignata, provido Laurentio illuministae et Catherinae consorti ipsius legitimae eorumque haeredibus... resi-gnavimus perpetue et in aevum, ea tarnen conditione, quod... ad praetorium pro communi fisco civili censum terragium perpetuum... 1 fert. semper ad festum s. Martini solvere debebunt... (a. 1532, f. 5, a. Michaelis).

Consul. Casimirien. 1521 — 1533 (vol. 755), p. 334.

331. 15 Novembris 1532.

Laurentius introligator, universitatis minister vulgo

pecuniarum numeri polonicalis

dictus sapientia... recognovit 5 veri certi, liquidi, mutui et amicabilis debiti in prompta et numerata

mr.

pecunia contracti honorabili Ioanni de Szarnowyecz ad s. Nico-laum Cracoviae agenti teneri et debere... (a. 1532, Veneris, 15 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 48, p. 584.

332. 7 Decembris 1532.

karthownyk indixit se super

Nicolaus Jablonk Mathiam Franek acuficem iuxta decretum... (a. 1532, in vigilia Conceptionis Mariae).

Scabin. Cerdonien. 1532—1540 (vol. 352), p. 195.

333. 11 Marta 1533.

Providi Ioannes papirnyk de Minori Prandnyk frater et Ioannes advocatus de Paczolthowicze, patruus olim honestae Dorotheae Czudna, uxoris providi Nicolai Ielenski... recognoverunt factam concordiam inter eos per arbitrium bonorum virorum, videlicet honorabilem et providos Martinum, vicedecanum ecclesiae cathedralis Cracoviensis, Michaelem Crzwanski, Nicolaum Czeczoth, Ioannem Malarz, Mathiam Sratel, Nicolaum Iarzap, lacobum Ma-karz, Nicolaum Pałeczek, cives Cracovienses, tali modo et condi-tione, quod videlicet res omnes mobiles... olim uxoris suae taxa-verunt et extimaverunt ad 44 flor.... (a. 1533, Martis, 11 Martii).

Acta offic. consist. Crac. 48, p. 689.

334. 17 Septembris 1533.

Honestus Laurentius, introligator de Cracovia... fassus est se teneri et debere 6 flor... domino Ioanni de Szarnowyecz, ad s. Nicolaum extra muros Cracovienses lectori missarum... (a. 1533, Mercurii, 17 Septembris).

Acta vicar, consist. Crac. 61, p. 336.

335. 3 Octobris 1533.

Providus Laurentius, introligator librorum de Cracovia... fassus est se teneri et debere 4 flor... honorabili domino Ioanni de Bithom, ad s. Mariam in Cracovia lectori missarum... (a. 1533, Veneris, 3 Octobris).

Acta vicar, consist, Crac. 61, p. 363.

336. 10 Octobris 1533.

Res iure mediante conscriptae olim Iohannis Salvator introligatoris ad optata Iohannis Bewer, Anthonii gladiatoris et Georgii introligatoris. Item 24 coria, 3 scutellae, 2 can-tari, 1 media olla, altera quarta, 3 tallaria maiora et 3 tallaria minora, 2 libri, unus Plautus, alter Cantionale, 2 cisticulae cum instrumentis ad artificium introligatorum, item 4 cultelli alias oszny nosze, 2 ferrei mallei, sartago ad bitumen, item 1 men-sale, 3 manuteria, 3 pepla alias sczyrky... (a. 1533, f. 6, die s. Gereonis).

Advoc. Crac. 127 (Wislensis), p. 209.

337. 23 Decembris 1533.

Famatus dominus Stanislaus introligator, civis Craco-viensis, olim Bartholomaei pileatoris fideiussor et eiusdem Bartho-lomaei puerorum tutor... fassus est se teneri et debere 14 flor. pecuniarum ratione fideiussoriae mutui debiti venerabili et hono-rabili dominis, Mathiae Lanczki decretorum doctori, archidiacono Pomeraniae in ecclesia Wladislaviensi et Anthonio, fratribus ger-manis, tanquam successoribus in bona olim venerabilis domini Iacobi Ercziesowski, canonici Cracoviensis... (a. 1533, Martis, 23 Decembris).

Acta vicar, consist. Crac. 61, p. 478.

338. 24 Decembris 1533.

Michael bibliopola fecit arestum super omnibus bonis... ipsius Clementis golthschloer in 30 flor. minus vel magis per praeconem Stanislaum (a. 1533, f. 4, in vigilia Nativitatis Christi).

Advoc. Crac. 127 (Arestationes), p. 563.

339. 2 Ianuarii 1534.

Nobilis dominus Nicolaus Regula de Comorniki haeres, con-civis noster... plenipotentem ordinavit famatum Michaelem Wechter, concivem nostrum, in causis omnibus... signanter tarnen in percipiendo... 133 flor. coram officio Clepardiensi obligatos... (a. 1534, f. 6, in crastino Circumcisionis).

Consul. Crac. 435, p. 294.

340. 8 Ianuarii 1534.

Personaliter coram nobis comparentes famati ac providi A n-dreas Marstella aurifex, Bernhardus papirista, Georgius pixidarius, Sebastianus mensator regiae maiestatis... cautionem praestiterunt pro Georgio Prasser papirista, Frederico Kunckel aurifice, Georgio Fetter mensatore, Ioanne Feiffer, Ernesto Koberle papiristis et Martino Swewo mensatore, hie detentis, quibus obiectum homicidii facinus in Ioanne Dudek, socio cantri fusorum de Cziechanow, patratum; quod videlicet cum amicis et propinquioribus dicti interfecti, si infra hinc et festum s. Ioannis Baptistae advenerint, component et item, quod cum consulatu pro poena excessus contentabunt. Ibidem ex consensu dominorum datus est salvus conductus praetactis sociis ad festum s. Ioannis Baptistae (a. 1533, f. 5, p. Epiphaniam).

Consul. Crac. 435, p. 296.

341. 28 Ianuarii 1534.

Nicolaus carthownick recognovit se teneri 7 flor. per */2 sexag. Marco bibliopolae... (a. 1534, f. 4, a. Purifica-tionis Mariae).

Advoc. Crac. 128 (Recognitiones), p. 474.

342. 23 Februarii 1534.

Michael bibliopola fecit arestum super omnibus bonis... ipsius Petri Ungestim bibliopolae in 600 flor.... per prae-conem Stanislaum (a. 1534, f. 2, in vigilia s. Mathiae apostoli). Advoc. Crac. 128 (Arestationes), p. 511.

343. 27 Februarii 1534.

Coram nobis in consessu consulari personaliter comparentes infrascripti haeredes domini olim Ioannis Haller, consulis Cracoviensis, videlicet honesta domina Barbara, domini Nicolai Stano consulis consors, per eundem tutorem suum legitimum, Catharina, Ioannis Leonbogk coniunx, per eundem maritum... Stephanus et Stanislaus Haller, quilibet pro se, item ex parte Chri-stophori et Ioannis, filiorum minorennium olim domini doctoris Francisci Haller, Stephanus Haller et Ioannes Leonbogk, illorum

tutores per officium consulare designati, recognoverunt se molen-dinum papiraceum in Prondnick iacens una cum omnibus instrumentis, ad illud pertinentibus... vendidisse honesto viro Valentino Grosch et Annae consorti suae pro 1000 flor. per V₂ sexag. computatis... in quam quidem venditionem domini consules, supremi omnium orphanorum tutores, consenserunt, sed ea lege, quod no-minatis filiis minorennibus olim domini doctoris Haller reservata est plena facultas, cum adoleverint, suprascriptas suas sortes dicti molendini rursus a Valentino Grosch et consorte sua seu illorum haeredibus redimere... (a. 1534, f. 6, a. Reminiscere).

Consul. Crac. 435, p. 412.

344. 27 Februarii 1534.

Coram nobis personaliter comparens Ioannes Buthner cum Cristina uxore sua... recognovit, se infrascriptis haeredibus domini olim bannis Haller, utpote Barbarae Stanowe, Stephano et Stanislao Haller, Annae Valentini Grosch consorti, Catharinae Ioannis Leonbock coniugi et Stephano Haller ас Ioanni Leonbock, utpote tutoribus Christophen et Ioannis filiorum minorennium olim doctoris Francisci Haller, teneri... pro bibliotheca ab illis empta flor. 1100 in moneta, per x/₂ sexag. computatorum¹)... (a. 1534, f. 6, a. Reminiscere).

Consul. Crac. 435, p. 413.

0 W roku następnym (1535) Butner dostarcza zięciowi Marka Szarfen-berga, Marcinowi Zybenaicherowi, następujących książek:

Dominus Martinus, gener domini Marci, accepit:

2 Missalia Posnaniensia, non ligata .    . flor. 2 gr. 12

1    Speculum Saxonicum

2    Missalia Posnaniensia cum pargameno „    2

1 Bibliam bohemicalem non ligałam .    .

1    Terentium..........

2    Epistolas Ciceronis.......

2 Sermones Aquionis non ligatos . .

1 Calepinum non ligatum.....

Grabowski, Nazwiska księgarzy krakowskich, (Biblioteka warszawska r. 1849, t. III, p. 390).

20

„ 3 „ 15

18

32

, 40

345. 2 Mardi 1534.

Domini consules permiserunt quidem earn facultatem Ni со la о pergamenistae, quod possit apud Heinricum... corrigiatorem commorari, sed tarnen cutes in usum conficiendi pergameni in eiusdem Henrici domo macerare non debet alias quassicz, ne tetro fetore molestiam et nauseam faciat vicinis, quin et ipse Nicolaus submisit se easdem cutes alio in loco maceraturum (a. 1534, f. 2, p. Reminiscere).

Consul. Crac. 435, p. 321.

346. 19 Mardi 1534.

Iohannes Reichiurge fecit arestum super omnibus bonis... ipsius Petri Reismoller bibliopolae in 60 flor... (a. 1534, f. 5, a. Iudica).

Advoc. Crac. 128 (Arestationes), p. 513.

347. 26 Mardi 1534.

Privilegium super officina papyrea. In nomine Domini Amen... Sigismundus Dei gratia rex Poloniae... significa-mus... quia nos volentes indemnem reddere Stanislaum Schem-borski, canonicum Warschoviensem, qui in exstruenda officina pro faciendo papyro ante civitatem nostram Warschoviensem non exiguam pecuniam impendit et in ilia censum inscriptum habere dicitur, verum praefectum huic officinae habere non valens sine nostro consensu et privilegio super eadem officina concedendo, nobis pro eo supplicari fecit, habentesque commendatam industriam et in faciendo papyro peritiam famati Burcardi aWratislavia, eidem et officinam huiusmodi iam exstructam tenere, habere et possidere in eaque operari et artem suam exercere una cum suis posteris, qui tarnen artis eius gnari essent, possit et valeat, concedendum... duximus... de qua quidem officina ipse Burcardus tenebitur... quotannis pendere et solvere nunc illi, ad quem de iure vel ex inscriptione pertinuerit et deinde, quando ad nos devol-vetur, nobis et nostris successoribus 12 sexag. numeri et monetae polonicalis census nomine, et insuper Burcardus praefatus et sui legitimi successores officinam praedictam suo sumptu proprio repa-rabit et conservabit... Datum Vilnae, 16 Martii, a. 1534, regni nostri a. 28°... Sigismundus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 49, f. 80. — Wierzbowski, Materjały, t. I, p. 327, nr. 478.

348. 27 Martii 1534.

Venerabilis et egregius dominus doctor Erasmus, concionator Polonorum ad s. Barbaram, per dominum Petrum Danielem tutorem sumptum quittavit Bernardum papirarium de Mogiła et Annam consortem eius de debito 60 flor. magis vel minus, quos Baltha-zari Behem olim reipublicae civitatis notario, fratri suo, tenebatur, promittens se etiam adducturum reliquos cohaeredes suos ad con-sentiendum in hanc quietationem (a. 1534, f. 6, a. Palmarum).

Consul. Crac. 435, p. 337.

349. 1 Май 1534.

Michael bibliopola per Iohannem Schlywka indixit se super Martinum plathnirsz citatum... utrum velit admittere tertium iudicium super bonis olim Clementis golthschloer, tanquam executor bonorum dicti olim Clementis, nec ne. Pars res-pondens dicebat plures esse executores... et nominavit^Georgium Pernus... Sententiatum est, ex quo Michael dedit citare Martinum plathnirsz... et ipse tertium iudicium admittere non vult, dicens, quia plures sunt executores bonorum olim Clementis golthschloer et nominavit Georgium Pernus, extunc ambos citare debet de forma iuris (a. 1534, ipso die s. Philippi et Iacobi).

Advoc. Crac. 128 (Castrensis), p. 109.

350. 6 Mali 1534.

Coram nobis... generosus dominus Ioannes Vlodzislawski omnes sortes et partes iusque omne suum domus in platea men-satorum inter Lorencz Lewtczer monialiumque et in postico domus magnae Abramowska dictae, sicut ad ilium ex paterna, materna vel alia quacumque successione est devoluta, abscessit... Wolff-gango impressori librorum... et promisit idem Vlodzislawski ipsum Wolffgangum occasione huius domus defendere ab omni impetitione... (a. 1534, f. 4, p. Floriani).

Consul. Crac. 435, p. 356.

351. 27 Май 1534.

Martinus Soica, posteaquam legitimis documents sub sigillo civitatis Czechanow comprobasset, se esse patrem Ioannis artis cantrifusoriae socii interfecti, recognovit, sibi iam esse

satisfactum pro huiusmodi homicidio a personis infrascriptis, qui de hac caede insimulati fuerant, videlicet a Georgio Prasser de Glac z, Erasmo Cober et Ioanne Pfeifer papirariis, Frederico aurifice, Gregorio Peter mensatore, Martino mensatore, quittans illos et in causa hac liberos pronuntians ab omni impe-titione perpetuo et in aevum. Et iam Andreas Marstella aurifex, leorgius tormentorum regiorum magister, et Sebastianus mensator, qui pro illis fideiusserant, liberi pronuntiati sunt ab hac cautione (a. 1534, f. 4, Pentecostes).

Consul. Crac. 435, p. 371.

352. 5 Iunii 1534.

Petrus, plenipotens Michaelis Vechter bibliopolae, fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reuszmolner bibliopolae in 600 flor.... per praeconem Stanislaum (a. 1534, f. 6, in crastino Corporis Christi).

Advoc. Crac. 128 (Recognitiones), p. 522.

353. 15 Iunii 1534.

Ieronimus Vietor calcographus fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reuszmoller in 46 flor. debiti iuxta cirographum sibi obligati per praeconem Stanislaum. Idem Ieronimus dedit serare et sigillare testudinem iliius apud dominum Iodocum Glacz per praeconem Stanislaum. Idem dedit serare testudinem eiusdem Petri in Circulo sub domo quondam dominae palatinae Posznaniensis per praeconem Stanislaum (a. 1534, f. 2, die s. Viti et Modesti).

Advoc. Crac. 128 (Arestationes), p. 523.

354. 16 Iunii 1534.

Magister Casper Scheffler fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reuszmoller in 20 flor. in auro hungar... et in 14 flor. fideiussoriae pro eo... Mathias Lambach fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reuszmoller bibliopolae in 140 flor... (a. 1534, f. 3, p. s. Viti et Modesti).

Advoc. Crac. 128 (Arestationes), p. 523.

355. 16 Iunii 1534.

Volffgangus, impressor librorum, personaliter coram nobis promisit ac se obligavit... evacuare domum in Circulo penes olim Adam Schwarz¹) sitam, quam ab haeredibus domini olim Bethmanowa conductam tenet, pro festo s. Michaelis nunc instand... (a. 1534, f. 3, in crastino Viti).

Consul. Crac. 435, p. 386.

356. 4 Septembris 1534.

Personaliter comparens Petrus Reismoeler bibliopola recognovit [se] teneri veri, iusti debiti Michaeli Vechter bi-bliopolae flor. 360 per */₂ sexag., item Ieronimo Vietor 42 flor., magistro Casparo flor. 30; in qua quidem debiti summa omnibus in solidum inscribit omnes merces et libros in testudine domini Iosti, quos habet ea lege, quod libri huiusmodi nomine dictorum creditorum divendi debent pro contentatione debiti, quantum pro interesse uniuscuiusque pertinet, residuum, si quid superfuerit, Petro praenotato cedet (a. 1534, f. 6, a. Michaelis).

Consul. Crac. 435, p. 448.

357. 2 Decembris 1534.

Nobilis dominus Nicolaus Regulis de Comorniki²)... recognovit... arendasse famato Michaeli Wechter bibliopolae testudinem suam penes hostium in sinistra domus acialis in Circulo penes haeredes domini olim Pauli Kauffman sitae, in qua a multis ante hac annis libros venales idem Michael exponit, ad vitam eiusdem Michaelis, sub censu 12 gr. singulis septimanis eidem solvendorum; huiusmodi etenim censum 12 gr. qualibet septimana

ł) Rajca krakowski od roku 1488—1509, syn Jana Czarnego, brat Pawła, pana na Wito wicach. Por. Ptaśnik, Cracovia artificum, p. 312, nota 39.

*) Syn Jana Reguły, doktora filozofii i medycyny, profesora i rektora Uniwersytetu, od roku 1482 rajcy krakowskiego, pochodzącego ze wsi Reguł, pod Warszawą, gdzie posiadał dziedziczny dział. Ojciec Mikołaja posiadał też wieś na Mazowszu Koraków, a od księżniczki mazowieckiej trzymał w zastawie dwie wsi: Komorniki i Wolę, i z tego tytułu występuje on i jego syn jako „haeres de Comorniki“. Był szlachcicem herbu Stary koń. Por. Wisłocki, Libri diligentiarum facultatis artisticae universitatis Cracoviensis (Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce, t. IV, p. 489); por. również testament Jana z Reguł z roku 1512 w Archiwum m. Krakowa, Liber testamentorum 772, p. 185.

Michael Wechter praenotatus domino Nicolao Regulis solvere pro-misit ac se obligavit, semota quavis excusatione et renitentia. Quod si censum, ut praefertur, solvere neglexerit, contractus arendae anul-labitur nec progressum ulterius habebit. Famatus Michael Wechter bibliopola recognovit teneri... nobili Nicolao Regulis de Comorniki flor. per */₂ sexag. 100... (a. 1534, f. 4, p. s. Andreae).

Consul. Crac. 435, p. 487.

358. 12 Febmarii 1535.

Ioannes papirarius constituit plenipotentem Iacobum Zoraff in causis suis omnibus, quas habet cum Nicolao Zamzone... (a. 1534, f. 6, a. Invocavit).

Consul. Crac. 435, p. 518.

359. 13 Febmarii 1535.

...Alexius Szya murator recognovit se vendidisse domum suam in horto in Nigra platea, inter Ioannem Byaly ab una et Annam viduam muratricem eiusdem medietatem hortus ab altera, provido Marco Scharfenbergk et Agnethi coniugi ipsius pro 30 mr et 5 ulnis panni Lundensis per 22 gr. ac 7 ulnis panni nigri coloris per 5 gr. Et dictus Alexius cum uxore sua habere debet liberam mansionem in praefato domo tantum per biennium, praefatusque Alexius recognovit iam illi satisfactum in 12 mr. et 18 mr. illi reponere debent... circa resignationem praefatorum bonorum... (a. 1535, sabbato a. Invocavit).

Scabin. Cerdonien. 1532 — 1540 (vol. 352), p. 207.

360. 20 Febmarii 1535.

Constitutus personaliter... circumspectus Ieronimus Vietor calcographus, civis Cracoviensis, legitime citatus ad perhiben-dum testimonium veritatis ad instantiam providi Henrici Knoph, civis de Nurenberga... fassus est, quomodo annis iam circiter 8, dum in civitate Gdanensi erat, reliquit certam pecuniam apud fa-matum Martinum Resel, rogans ilium, ut sibi 2 stamina panni anglici emeret, sibique ea Cracoviam transmitteret. Qui quidem Martinus in aliquod annis postea transmisit 2 stamina panni anglici rubei et coelestini coloris... ita, quod unus alteri ulterius nichil tenetur... (a. 1535, sabbato a. Reminiscere).

Advoc. Crac. 129 (Hospites et villani), p. 451.

Coram nobis... honesta Anna, olim Bernhardi papirarii de Mogiła relicta vidua, per dominum Wenceslaum Chodorowsky, confratrem nostrum tutorem sumptum, gratiam vitalicii, quam una-cum defuncto marito habuit in et super molendino farris in villa Mogiła apud stratam publicam iacenti, rursus pleno iure abscessit reverendo domino Erasmo, abbati et conventui Claretumbensi... (a. 1535, f. 3, p. Oculi).

Consul. Crac. 435, p. 530.

362. 22 Martii 1535.

Domini consules decreverunt Ioannem papirarium de Mogiła debere hodie ad praetorium deponere clenodia, pertinente Nicolao, filio olim Nicolai Gniadi, quae ille in 60 flor., ut asserit, exemerat, quibus depositis turn ulterius secundum iuris formam procedet (a. 1535, f. 2, p. Palmarum).

Consul Crac. 435, p. 544.

363. 4 Iunii 1535.

Hieronymus Vietor calcographus ad instantiam magistri Nicolai Iaskier notarii recognovit, quod imprimendo libros Iuris Saxonici ultra contractum cum illo factum ad quamlibet mate-riam addidit très libras papiri (a. 1535, f. 6, in crastino octavae Corporis Christi).

Consul. Crac. 435, p. 583.

364. 9 Iunii 1535.

Magister Nicolaus Iaskier notarius civitatis obiato sacrae maiestatis regiae mandate, quo cavetur, ne libros Iuris Saxonici per eum versos ac suis impensis excussos quispiam alius imprimere aut alibi impressos hue adducere divendereque audeat ⁵), exem-plaria quaedam eiusdem Saxonici Iuris apud HieronymumVie-torem praeventa per eundem impressa et hue ad praetorium apportata, vigore eiusdem regii mandati et privilegii concessi sibi libere extradi petiit. Domini itaque consules viso et lecto privi-legio huiusmodi libros eidem libéré tollendum decreverunt (a. 1535, f. 4, p. Erasmi).

Consul. Crac. 435, p. 585.

365. 14 Septembris 1535.

Honestus loan nés papie rnyk de Baliciensi molendino... recognovit se mutui debiti teneri 5 flor. pecuniarum venerabili domino Gregorio Cristini de Casimiria, canonico Cracoviensi, Scarbimiriensi et plebano in Imbramowycze... (a. 1535, Martis, 14 Septembris).

Acta vicar, consist. Crac. 61, p. 1115.

366. 4 Octobris 1535.

„H ieronimoVietori de Vienna Austriae, calcographo civitatis Cracoviensis, area certa deserta e regione bursae Ierusalem, in platea Columbarum, contigua domui Stanislai librorum liga tor is, in civitate Cracoviensi sita, perpetuo donatur“ (a. 1535, f. 2, Francisci).

Matr. Regni Pol. 50, p. 446. — Wierzbowski, Matricularum summaria IV,

nr. 17339.

367. 24 Martii 153b.

Bartholomaeus, socius artis aurifabriae, proposuit contra Mathiam Henrich calcographum... pro infamia et bona sua fama, quam sibi hincinde coram hominibus detrahit, cum qua semel natus semelque mori intendit, inpingens sibi crimen furti, quomodo ipse cuidam vectori in itinere quasdam pecunias subtra-xisset, de quo se ipse purgare et unicuique rectificare vult, volens ab eo coram iudicio scire, si quispiam mali vel inhonesti, quae bonam suam famam denigrare aut commaculare possent, sciret. Causa translata est ad feriam 2, ad dominos scabinos... Hiero-nimus Vietor fideiussit dictum Mathiam Henrich statuere iuri... (a. 1536, f. 6, a. Laetare).

Advoc. Crac. 130 (Hospitalensis), p. 317.

368. 31 Martii 1536.

Hieronymus Vietor praestitit cautionem de sistendo hue Mathia Heinrich ad proximam feriam 2 sub vadio 50 flor. (a. 1536, f. 6, a. ludica).

Consul. Crac. 435, p. 748.

1536

4^.

369. 3 Aprilis 1536.

TestamentumFloriani. Florianus Unglerius chal-cographus, licet corpore languens et valetudinarius, sanus tarnen mente et rationis bene compos, condidit testamentum suum et ultimae voluntatis ordinationem ad hunc modum : Inprimis habens benignam rationem amoris et benevolentiae coniugalis honestae Helenae, consortis suae, abscessit illi ac resignavit omnia bona sua mobilia et immobilia... alienando ab hiis et excludendo omnes suos amicos, propinquos et consanguineos. Similiter Helena con-iunx illius, per Martinum viceadvocatum sumptum sibi cum consensu mariti et confirmatum tutorem, omnia bona sua... excludendo omnes suos amicos. In tutores uxori suae denominavit ac delegit dominum doctorem Ioannem Noscowsky et Nicolaum Grosch... Quod testamentum per sententiam iuridicam confirmatum est robur habere perpetuae firmitatis de forma iuris (a. 1536, f. 2, p. Iudica, in domo Colaczkowe, in platea bursarum).

Scabin. Crac. 11, p. 588.

370. 5 Aprilis 1536.

Inter honestum Bartholomaeum Zelesz, aurificiae artis sociumex una et Mathiam Heinrich priffmoler ex altera partibus, facta [est] Concordia et amicabilis compositio, occasione impensarum ex decreto officii consularis Bartholomaeo nominato per Mathiam Heinrich solvi debitarum, ita, quod pro contentatione huiusmodi impensarum Mathis Heinrich Bartholomaeo Zelesz iam ipso facto exsolvit flor. 12, pro festo vero Michaelis prôxime venturo eidem dare ac exsolvere sese obligavit flor. 12 per V2 sexag., ibidemque Ieronimus Vietor personaliter astans posuit se fideiussorem, cavens Bartholomaeo praenotato super so-lutione 12 flor., ut supra (a. 1536, f. 4, a. Palmarum).

Consul. Crac. 435, p. 753.

371. 11 Aprilis 1536.

Catherina de Skrzescowicze posuit in arestum 20 gr. ipsius Georgii papirarii apud Mathiam in 18 gr. pretii et mercedis deservitae, qui suscepit arestum per praeconem Stanislaum (a. 1536, f. 3, p. Palmarum).

Advoc. Crac. 130 (Arestationea), p. 491.

372. 31 Май 1536.

Spectabiles domini, doctor Petrus Wedelicius de Oborniky, phisicus regius et Hieronymus Spiczinsky, confratres nostri, reco-gnoverunt, se ex officio missos esse ad conspiciendam aream penes bursam Hierusalem, per sacram maiestatem regiam Hieronymo V i e t o r i donatam atque ibi se dimensurasse, quo pacto aedificia superstruere debeat, ita, ut cannale publicum, quod areae imminet, undiquaquam liberum sit, quo circumiri possit (a. 1536, f. 4, a. Pentecostes).

Consul. Crac. 436, p. 52.

373. 14 lain 1536.

Nicolaus Gnadi, papirarius de Opawa, non paruit Iohanni Russeck zaponario pro 5 flor... (a. 1536, f. 6, in crastino Margarethae).

Advoc. Crac. 130 (Hospites et villani), p. 405.

374. 24 Augusti 1536.

Privilegium Marco Scharffenberg concessum. Sigismundus etc. Universis et singulis cuiusvis ordinis et condi-tionis hominibus testatum facimus, quum Marcus Scharffen-berger, bibliopola Cracoviensis, librum, cui titulus est : Regimen sanitatis, Iohannis Cop, e latina, theutonica et bohemica lingua in vernaculam nostram magno labore et industria magnisque sumptibus et impendiis vertendum curaverit, et publicae hominum utilitati consulturus aeneis formulis excudere velit, ne a quoquam ipsi fructus eius rei praeripiantur, neve res eius familiaris ex ea re detriment aliquid capiat, facimus ei quidem potestatem huius libri excudendi, reliquis vero typographie et bibliopolis edicimus, ne ilium ubi in ditionibus nostris excudere, [nec] alium aliunde importare sine permissu ipsius intra 6 annos ausi sint. Quod si quis intra id tempus, hoc privilegio nostro neglecto, librum ilium excuderit vel aliunde importatum venalem habuerit, eum 100 mr. et omnibus insuper exemplaribus mulctari omnino volumus, quae muleta fisco nostro pendi debebit. Quocirca mandamus omnibus... ad quos iudicium eius rei atque executio pertinet, ut supradicto Marco bibliopolae privilegium hoc nostrum ratum et firmum esse iubeant... Vilnae, 24 Augusti, a. D. 1536, regni nostri anno 30°. Relatio reve-rendissimi in Christo patris domini Iohannis Choienski, episcopi Plocensis.

Matr. Regni Pol. 52, f. 39. — Wierzbowski, Materjały, t. I, p. 55, nr. 87.

¹

Wolne miejsce na nazwisko.

²

) W roku 1530 został mieszczaninem krakowskim „Nicolaus Morboth, pergameni concinnator, de villa Baremwalde ex districtu Monsterbergensi, ius habet et litteram ; dedit gr. 33“. Libri iuris civilis Crac. 1422, p. 268.

³

Pod rokiem 1556 „die s. Agatae“ czytamy: „Georgius Miller, filius Georgii Miller introligatoris, hie oriundus i. h... nihil dedit“. Ibidem, 1423, p. 5.

*) W tym właśnie roku 1530 „Petrus Reismoller de Augusta ius habet, dedit 2 flor. Rhenen.“. Libri i с. 1422, p. 266. Por. wyżej nr. 304.

⁴

) W roku 1531 przyjął prawo miejskie „Martinus Sibeneichefsj von Libental impressor librorum... dédit mr. 1, gr. 12“. Libri iuris civilis Crac. 1422, p. 278.

⁵

Por. Piekosiński, Prawa i przywileje m. Krakowa, t. 1, p. 85, nr. 59. Por. również Bénis, op. cit., p. 470, nr. 16.

375. / Septembris 1536.

Ioannes Wonzam senior, Nicolaus Zith, Marcus bibliopola, Hieronymus Behem, Stanislaus Ziwietzki, Bartholomaeus Scharffen-bergk, praestiterunt cautionem fideiussoriam, quod Hieronymum Vietorem calchographum statuere debent coram regia ma-iestate reverendissimo domino episcopo Cracoviensi, quandocum-que per officium consulare requisiti fuerint*) (a. 1536, f. 6, die s. Aegidii).

Consul. Crac. 436, p. 98.

376. 24 Octobris 1536.

Honestus Michael bibliopola de Cracovia... fassus est se teneri et debere 100 flor... venerabili domino Melchiero Schobek, canonico Cracoviensi... (a. 1536, Martis, 24 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 52, p. 520.

377. 2 Novembris 1536.

Petrus Nitner¹ 2) fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reuszmolner bibliopolae in 70 flor.... et praecipue super rebus et libris illius in bibliotheca sua existentibus per praeconem Stanislaum (a. 1536, f. 5, p. OO. SS.).

Advoc. Crac. 130 (Arestationes), p. 502.

378. 6 Novembris 1536.

Obligatio pro Breviariis imprimendis. Famatus Michael de Rymanów, mercator ас b i b 1 i о p о 1 a Craco viensis, ex commissione reverendissimi domini episcopi Cracoviensis, ut dicebatur, speciali, moderni, in praesentia reverendi patris domini officialis Cracoviensis ex manibus magistri Stanislai Cracoviensis, sacrarum litterarum professons, recepit primam partem Breviarii dioecesis Cracoviensis, quae est de tempore, ad imprimendum Venetiis caractère et littera, quam ostendit et eius habetur hic exemplar, pollicitusque est omnem suam in hoc negotio facere diligentiam, ut correcte et fideliter imprimatur, in bona, quae haberi poterit et meliori cartha seu papiro, alba et Candida, tenui et plana, cum bona tinctura rubri et incausti et alia omnia in modo et forma aliisque melioribus, quae expediunt huic negotio. Ad haec promisit rursus exemplar acceptum Breviarii, sic ut accepit, integrum in omnibus quinternis reportare Cracoviam, ac quod absit, si quid deficiat, excusationis suae palliationem habere possit. Praesentibus notariis (a. 1536, Lunae, 6 Novembris).

Acta offic. consist. Crac. 52, p. 549.

379. 12 Februarii 1537.

Mathias Scharffenbergk^etValentinus impres-sores recognoverunt, quia Ursula Galczina vendidit equum Rubin iudaeo pro 8 flor. Nicolao divenditori ; qui astans ita se emisse recognovit. Ursula Galczina exposuit 28 gr. et 6 obol. impensos occasione equi a Rubin iudaeo in debito suo 7 flor. et 7x/₂ gr. recepti (a. 1537, f. 2, Carnisprivii).

Advoc. Crac. 131 (Hospitalensis), p. 427.

380. 16 Februarii 1537.

Ad consessum nostrum personaliter veniens famulus domini Dyaduczky, theolonarii Posnaniensis, questus est contra Ioannem bibliopolam, civem Cracoviensem, ob non satisfactionem aresto pro Floriano Monacho, Nicolao Wolsky procuratori ratione

¹) W tym samym 1537 roku „Mathias Scharffembergk, ex Silesia de Libental oriundus, librorum excudendorum peritus, ius habet, pro littera fideiusserunt Bartholomaeus Crumpfelt et Bartel Scharffenberg ad festa Michaelis ; dedit gr. 60. Libri iuris civilis Crac. 1422, p. 314.

10 flor. per Va sexag., Ioannes vero bibliopola, volens liberare se ex huiusmodi aresto... spopondit seque obligavit velle dare 10 flor. famulo domini Dziaduczky pro Nicolao Wolsky, ita tarnen, quod Nicolaus debet respondere Ioanni bibliopolae pro dicta pecunia, si quando per eum requisitus fuerit (a. 1537, f. 6, a. Invocavit).

Consul. Crac. 436, p. 177.

381. 21 Martii 1537.

Honorabilis dominus Sebastianus, artium liberalium magister, nomine egregii domini Gregorii de Stawissin, theologiae professons, tamquam sui principalis proposuit contra Wolffgangum biblio-polam, Lerm cognominatum, quod ipse censum 17 mr. ex domo in platea Mensatorum sita inter Lorencz et domum monialium ordinis s. Dominici, cuius possessorem agebat, iure emptionis ean-dem tenendum praefato domino Gregorio solvere esset astrictus, id quod litteris demonstrabat, nominatum Wolffgangum anno pro-xime praeterito censum praefatum persolvere debuisse tanquam detentum et consessum. Ex adverso Wolffgangus respondit se iam domum vendidisse, cuius medietatem tantummodo habebat, nobili ac terrestri cuidam viro et propterea se non esse obligatum ad solvendum aliquem censum, cum iam esse desierit possessor domus praefatae. Domini consules decreverunt, posteaquam venditio ac resignatio domus praedictae facta sit in alio iure et non hie in foro competenti, praeterea, quum annum et diem Wolffgangus praedictus, ut ipse asserebat, non sit commoratus in possessione domus nominatae, debere eundem Wolffgangum liberum esse ab impetitione actoris, qui quidem debet querere Wolffgangum in foro convenienti, ubi resignatio bonorum praedictorum facta est, a quo decreto magister Sebastianus ad ius spirituale, ubi haec causa in-coepta est, agi sese recepit (a. 1537, f. 4, a. Palmarum).

Consul. Crac. 436, p. 203.

382. 6 Aprilis 1537.

Famatus Michael Weichter bibliopola constituit plenipotentem Bartholomaeum Czwickla, famulum suum, ad exigendum... omnia sua débita, quae tarn hie in regno Poloniae, quam etiam in ducatu Silesiae habet... (a. 1537, f. 6, p. Paschae).

Consul. Crac. 436, p. 209.

383. 19 Aprilis 1537.

praefato Bartholomaeo pro

Famatus Ioannes Stano de Cazimiria domum suam, in platea s. Ioannis inter Strussonum et Kiezarowsky domos iacentem... fassus est se iure haereditario possidendam vendidisse honesto Bartholomaeo Scharffembergk¹) civi Cracoviensi... et recognovit sibi satisfactum esse

eadem domo in 700 flor... (a. 1537, f. 5, p. Misericordiam). Consul. Crac. 436, p. 219.

384. 19 Aprilis 1537.

Personaliter coram nobis comparentes spectabiles domini Hieronimus Remer, Wenceslaus Chodorowsky, Hieronymus Spi-czynsky, consilii nostri participes, recognoverunt, quod unacum reverendo domino N. Drzewiczky, scholastico Lenciciensi et nobili Andrea Trzecziesky... amicabilem compositionem sanciverunt inter egregium dominum Nicolaum Iaskierum, artium liberalium magistrum, notarium civitatis huius ex una et Hieronymum Vietorem calcographum ex altera partibus, ita, quod sopitis et morti-ficatis omnibus differentiis... dominus Nicolaus, notarius praedictus, pro omnibus et singulis, quae contra eum Hieronymus Vietor pro-ponebat, tarn pro residuitate laboris, in excudendo Iure Saxonico per eundem Hieronymum suscepti, quam pro quibusdam exempla-ribus ultra pactum et conventionem excussis et per memoratum dominum Nicolaum notarium iure privilegii acceptis ac pro se usurpatis et omnibus aliis rebus, non quidem ex debito, sed magis ex cognitione ac ad optata eorundem arbitrorum Hieronymo Vie-tori supranominato dare et solvere debet flor. 28 per г/₂ sexag. computatos et iam in posterum ab omnibus solutionibus pecuniariis debet esse liber et quietus, eandemque concordiam partes utraeque tenere promiserunt sub muleta et poena vallata 100 flor., parti concordiam tenenti medium, alteram vero medietatem dominis con-sulibus... (a. 1537, f. 5, p. Misericordiam).

Consul. Crac. 437, p. 219.

0 W roku 1531 prawo miejskie przyjął „Bartel Schepfenberger von Li-bental... pro littera fideiussit Marcus; dédit mr. 1 gr. 12“. Llbri iuris civilis 1422, p. 278.

385. 19 Aprilis 1537.

Hieronymus Vietor... recognovit... quia egregius do-minus Nicolaus Iaskier, notarius civitatis, satisfaciendo concordiae ut supra factae, eidem in toto ас plenarie exsolvit flor. 28 per */2 sexag. pro residuitate laboris in excudendis exemplaribus Sa-xonici Iuris, tum pro exemplaribus per dominum Nicolaum prae-fatum sibi acceptis... (a. 1537, f. 5, p. Misericordiam).

Consul. Crac. 436, p. 220.

386. 13 Iunii 1537.

Persönlich vor unns erschinende der erber Michael Wechter buchfürer, unnser mitburger, hat guttwillig frey bekant, das er den erbern Bartel Vogel, Moricz Glocz, Cristoffel Schram, buchfurern czw Wittembergk, schuldig ist 150 flor. reinisch der czai und moencz des landts in Mayssen von wegen eyner burgeschafft vor den Peter Raissmoller auch buch-furer gethan, sulche summa gelts der egenandte Michel hatt gelobt und sich vorbundenn und vorpflicht den vorbemelten dreyen glaw-bigern czw beczalen und bar awsczurichten uff untergeschribene ratte und czeith, nemlich uff Michaelis nechst konfftigk flor. 50, darnoch uff Michaelis flor. 50 im ior 1538 und die leczte 50 flor. im ior 1539; auch der egenannte Michel hat sich vorpflicht sul-ches geldt allewege czw vorschaffen off Michaelis off Leypczissen marckt an allen weitern aufftzugk und eintrag irkeines dings uff eedem (a. 1537, f. 4, a. Viti).

Consul. Crac. 436, p. 245.

387. 18 Iunii 1537.

Causa iudaeorum baptisatorum. Honestorum Pauli et Andreae, natione de Halycz iudaeorum baptisatorum, civium Cracoviensium ex una et Stanislai Kylian theoloneatoris, de Waw-rzinczicze, de et super quodam equo theolonei loco iniuste accepto et tandem mortuo partibus ex altera, dominus reverendissimus... mandavit, quatenus praefatus Stanislaus Kylian equum hunc... 12 flor. solvat, dummodo honesta Anna Hanussewa, cuius equus proprius erat, iuramentum praestiterit, equum hunc valoris eius fuisse... (a. 1537, die 18, mensis Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 16, p. 159.

388. 4 ЫН 1537.

Mathias impressor... proposuit contra Helenam Florian o w a m pro 5 flor. sibi a marito mortuo retentis ratione mercedis deservitae. Helena in responsione sua dicebat se non esse haeredem mariti defuncti, dumtaxat se sedere tamquam domina dotalitialis et quicquid bonorum illius habet, in dote suo obtinet; querit igitur, an ab actore in causa hac aliquid contrarii pati debeat, vel quid sit iuris. Sententiatum est, ex quo Mathias impressor proposuit contra Helenam Florianowa pro 5 flor. mercedis deservitae sibi a marito mortuo retentae et ilia dicit se non esse haeredem mariti defuncti, immo in dote se obtinere, quicquid eius bonorum habet, extunc ab actore in causa hac nil contrarii pati debet, verum mercedem ab haeredibus repetendam esse, de forma iuris (a. 1537, f. 4, p. Visitationis Mariae).

Advoc. Crac. 131 (Wislensis), p. 235.

389. 4 Mii 1535.

Iacobus, famulus Mathiae Scharfenbergk, questus est contra Mathiam Nodolny, vectorem de Warschavia, quod bis acce-pisset gr. 15 pro vectura sibi ante hac soluta. Ille se ad hoc reco-gnovit; décréta est solutio in quindena, décréta est fideiussio et detentio (a. 1537, f. 4, p. Visitationis Mariae).

Advoc. Crac. 131 (Hospites et villani), p. 539.

390. 5 Mii 1537.

Sigismundus etc. significamus etc., quia cum famatus olim Florianus Unglerius et nobilis Helena, uxor eius iam relicta, primum Herbarium J) cum pulcherrimis imaginibus et picturis, nuper vero ipsa Helena Petrum de Crescentiis²) ad communem omnium utilitatem polonice magno studio et diligentia non sine etiam impendio impressit, volentesque, ut ipsa Helena post mortem mariti sui debito fructu non privetur, tenore praesentium litterarum statuimus et ordinamus, ut, ne quispiam, cuiuscunque status et conditionis existât, per regnum et dominia nostra Herbarium et

*) Hieronim Falimierz, O ziołach у moczy gich, Kraków 1534. Por. Wierzbowski, Bibliographia polonica XV ас XVI saeculorum, vol. I, nr. 86 ; Estreicher, Bibliografia polska, t. XVI, p. 166.

²) Pierwsze wydanie krakowskie znanem jest dopiero z roku 1549. Wierzbowski, Bibliographia, t. II, nr. 1263.

Petrum de Crescentiis polonice ad octo annorum decursum, sese continue et immediate sequentium, a tempore datae praesentium litterarum computandorum, imprimere impressosque aliunde addu-cere et vendere, aut quod ab aliis ista fiant, auctor esse audeat, sub poena amissionis omnium voluminum eiusdem editionis impres-sorum aut aliunde adductorum et venum expositorum et 10 mr. auri per praefatam Helenam aut eos, quibus ipsa id commiserit, recipiendarum in suumque ipsius commodum convertendarum... Datum Cracoviae, feria 5 proxima, post Visitationis Virginis Mariae, a. 1537, regni vero nostri anno 31°. Paulus de Wola vicecancella-rius subscripsit.

Matr. Regni Pol. 54, f. 156. — Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa, t. II, p. 3, nr. 6.

391. 5 Mii 1537.

Sigismundus etc. Significamus etc. Quoniam famatus Mathias Scharfenberg, civis et b i b 1 i o p о I a Cracoviensis, in excudendis libris operam et impensam non vulgarem facere solet, estque nobis a nonnullis consiliariis nostris non modice ob fidem et diligentiam in edendis libris commendatus, atque ideo permisimus et harum serie litterarum permittimus, ut Iudicia astrologica cum Minu-tionibus, quae a singulis magistris huius gymnasii Cracoviensis conficiuntur et singulis annis in vulgus emittuntur, solus imprimât et ex officina sua in publicum proférât, dummodo cum magistris talia Iudicia et Minutiones scribentibus componat et consueta pecunia redimat, idque ad extrema tempora vitae suae facere illi licebit. Concedimus praeterea facultatem dieto Mathiae, ut Hortulus animae cum praecibus illi adnexis, ab ecclesia Romana approbate, ab hinc per decennium formis imprimât totiens, quotiens illi visum fuerit pariter et necessarium, calcographorum Cracoviensium vel quorumeunque aliorum contradictione non obstante. Si quis enim taies Hortulos animae polonice ac Iudicia astrologica et Minutiones impresserit vel aliunde venum advexerit, poenam amissionis librorum et 10 mr. auri incurrat, ipsi Mathiae irremissi-biliter solvendam... Datum Cracoviae, feria 5 proxima, post Visitationis Virginis Mariae, a. 1537, regni vero nostri a. 31°. Relatio magnifici Pauli de Volia, regni Poloniae vicecancellarii.

Matr. Regni Pol. 54, f. 157. — Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa, t. II, p. 3, nr. 7. Por. Benis, op. cit., p. 472, nr. 18.

392. 26 Mii 1537.

Michael Wechter bibliopola fecit arestum super bona omnia... Petri Reizmoller et praesertim super bibliotecam eiusdem in debito flor. 360 iuxta Obligationen! in actis consularibus... in debito flor. 150, quos pro eo solvit bibliopolis Wirtenbergensibus (a. 1537, f. 5, in die s. Annae).

Advoc. Crac. 131 (Arestationes), p. 625.

393. 27 Iulii 1537.

Mathias Canya questus est contra Wolffgangum buch-u r e r pro 220 flor. restantibus debiti, coram officio Dlugossinensi sibi inscripti... ratione venditionis certarum partium et abscessionis earundem in fodinis montium mineralium ibidem ac in aliis locis consistentium, protulitque litteras sub sigillo praedicti officii Dlu-gossinensis, quibus probabat praedictorum 220 flor. debitum restans ex summa pecuniae ibidem in huiusmodi litteris contenta, petendo ex officio cogi praefatum Wolffgangum ad satisfaciendum huiusce-modi restantis summae. E diverso Wolffgangus buchfurer negavit se debere praedictos 220 flor. reliquiarum debiti Mathiae Canya, asserens se illos iam eidem persolvisse quietationemque se habere huiuscemodi debiti ab ipso Mathiae sibi datam allegavit, trahendo se ad acta officii Dlugossinensis. Domini itaque consules decreve-runt... ab hinc in quindena eundem Wolffgangum debere documents officiosis probare quietationem supradictae pecuniae in personam suam ab ipso Mathia Canya factam... (a. 1537, f. 6, in crastino s. Annae).

Consul. Crac. 436, p. 291.

394. 20 Augusłi 1537.

Crispinus de Lawben, calcographiae studiosus, recognovit... quod a festo s. Martini proxime sequenti usque ad decursum et integrum complementum unius anni inservire ac operam suam et obsequium vigilans et sedulum impendere vult ac debet honesto Mathiae Scharffembergk chalcotypo, hero suo, absque aliquo diffugio et secessione, quod si ab eodem (id, quod semel fecit) aufugerit, tunc sessione carcerum (quemadmodum et

antea iisdem detentus fuit) mancipari ac deputari debet usque ad condignam et veram sui emendam (a. 1537, f. 2, a. Assumptionis s. Mariae).

Consul. Crac. 436, p. 305.

395. 22 Augusti 1537.

Nicolaus Glady^, papirius de Oppawa, constituit et plenipotentem fecit Mathiam Kriczka cingulatorem in omnibus suis causis... (a. 1537, f. 4, a. Bartholomaei).

Advoc. Crac. 131 (Procuratores), p. 658.

396. 1 Septembris 1537.

Martinus Frolych proposuit contra Nicolaum perga-menistam, magistrum suum, quod sibi deberet gr. 68 mercedis condictae (a. 1537, sabbato, die s. Aegidii).

Advoc. Crac. 131 (Castrensis), p. 193.

397. 20 Septembris 1537.

Nicolaus cartarius vita functus una cum uxore sua de-mortua in domo Lengstan, antes. Nicolai portam post kuthloff iacenti, olim commorando, reliquit post mortem suam haeredes puellas Zophiam, Dorotheam Annamque minorennes... domini ita-que consules... deputaverunt in tutores praedictis puellis... Nicolaum Woyewodka pistorem et Valentinum Dubaz pistorem, cives Cracovienses... (a. 1537, f. 5, in vigilia s. Mathaei apostoli).

Consul. Crac. 436, p. 336.

398. 27 Septembris 1537.

Viaticorum et Rubrorum¹) noviter editorum re-verendissimus episcopus onus revisionis in se ipsum assumere dignatus est (a. 1537, capitulum generale pro festo s. Stanislai in autumno).

Acta capituli Crac. 1524—1543 (vol. Ill), p. 181v.

‘) Por. Estreicher, Bibliografia polska, t. VIII, p. 28.

399. 18 Octobris 1537.

Famatus Ioannes cantrifusor, Clieczowski ex cognomine... fassus est se abscedere... omne ius suum... domus Gregerowa, circa Novam portam in Grunda iacentis... provido Laurentio cartario... in summa 50 per */а sexag. flor.... (a. 1537, f. 5, p. Galii).

Consul. Crac. 436, p. 360.

400. 12 Novembris 1537.

Venientes in residentiam nostram consularem honesti viri Stanislaus introligator, Nicolaus Lenski, Andreas pileator, Iacobus Malinski, cives Cracovienses, recognoverunt se instituisse et fecisse concordiam inter honestam Helenam, olim providi FI o r i a n i, i m-pressoris librorum, relictam viduam ex una et inter Zophiam Stanislai Konopniczky figuli uxorem et ipsius sorores duas ex nomine proprio vocitatas, haeredes et successores bonorum dere-lictorum post obitum Catharinae Malska, sororis et consanguineae ipsarum, in hune, qui sequitur modum : Quod ipsa Helena Floria-nowa praedicta ratione contentationis sui debiti, quod repetere debuerat apud olim Catharinam Malska pro mansione et inhabita-tione quatuor annorum in domo sua ipsius Catharinae... habere et usurpare pro se debet, ut possideat medietatem suppellectilis stanneae et cortinam ac unam cistam alias scriniolum ex bonis... ipsius Catharinae defunctae, ubi Zophia per Stanislaum maritum suum supradictum et ipse cum ea, altera quoque Zophiae soror et tertia per Paulum maritum promiserunt... se intercedere eandem Helenam sub vadio 10 mr. ab omni impetitione... (a. 1537, f. 2, in crastino b. Martini).

Consul. Crac. 436, p. 383.

401. 21 Novembris 1537.

Coram iudicio personaliter comparentes nostro honesti viri Marcus Scharffenberg bibliopola et Mathias Schar-ffenberg chalcographus, cives Cracovienses, recognoverunt et expresse fassi sunt, se transegisse et amicis modis composuisse omnes et singulas dissensiones ac controversias, quibuscunque de causis, quomodolibet (nullis penitus exceptis et exclusis) ex nomine vocitari possint, in hunc usque diem et tempus inter illos exortas, ita, quod alter alterum nempe Marcus Mathiam praedictum et econverso Mathias Marcum praefatum pronuntiat quietum et liberum ab omni impetitione occasione rerum quarumlibet praeteri-tarum in hunc usque diem inter eosdem quomodocunque habitarum successoresque suos et omnes alios, quorum interest, perpetuo et in aevum, recognoscentes ad invicem unus alteri abunde satis-factum pro omnibus et singulis rebus in toto et ad plenum, exceptis dumtaxat 20 flor., quos Marcus Scharfenberger praedictus pro-misit ac sese coram nobis obligavit hie ad acta nostra persolvere et effectualiter reponere supramemorato Mathiae Scharfenberger ad proximum festum Paschae et immediate sequens anni 1538, circa omnem ulteriorem moram et procrastinationem (a. 1537, f. 4, a. Catharinae).

Scabin. Crac. 11, p. 738.

402. 14 Decembris 1537.

Stanislaus de Zakliczin, librorum impressor, ad instantiam horiestae Helenae, olim Floriani Ungleri chalco-g r a p h i relictae viduae, promisit ac se coram nobis obligavit cum diligentia et studiose absque feriatione et otio inani opus et arti-ficium excudendorum librorum apud eandem Helenam, heram suam, quamdiu apud ipsam fuerit, exercere velle, et quod omnes lites, dissensiones et iurgia rixasque cum familia et domesticis eiusdem non sit excitaturus, imo eas penitus devitaturus (a. 1537, f. 6, p. Luciae).

Consul. Crac. 436, p. 407.

403. 16 Ianuarii 1538.

Vor uns in sitezendem ratte persönlich erschinen der erbare Iorge Prasser von Glacz, papirmacher czwr Mogel, sampt Anna seyner hawsfraw haben frey bekant, demnoch der egenante Iorge Prasser alle und iczliche erbschafft, hab und gutt, auch papirmulle czwr Mogel sampt dem geschirr und aller czwge-horunge, dy noch abgang und todt weylandt Wernhardt Ieckel p a p i r e r zelige czwr Mogel nochgelossen sindt und an dy erbaren vorsichtige Iorge und Hanns Ieckle von Kuschnach am Czyrichsse gerichte gelegen, als seyne brüder und nehesten natürliche erben, gefallen, von den egenannten Iorge und Hanns leckeis in namen awch andern iren geschwistern auffrichtiglich abkaufft hatt umb 265 gutter wolschwerer reynischer gulden im goldt lawt des kauff-prieffes, dy der egenannte Iorge Prasser under dem secret der stadt Czurich gewisen hatt, so hatt der egenannte Iorge Prasser sampt Anna seyne hawsfraw mit dem vorsichtigen Wilhelm Reblaw, eynem gesantenen bott der vorsichtigen Iorge und Hanns Ieckels umb sulche 265 reynisch gulden, dy den awss fyl Ursachen bissher unbeczalt seyn, eyn nawe contract gemacht und geordent, nemlich, daz der egenante Iorge Prasser sampt seyne hawsfraw Anna und sy durch yn an stadt der 265 gulden reinisch den offtbemelten Iorge und Hanns Ieckel vor sulche gutt und erbschafft von ynn kaufft sich vor unns vorphlichtet und vorbunden haben mit ge-samdter hanndt ungesunderte 300 gulden polnischer czai und montez, czw 30 groschen yn 1 gulden rechend, uff czwu nochfolgende ratte ader czeith, nemlich off Ioannis Baptiste diss Iaris 150 flor. und off ostern in 1539 iar dy andre summa, nemlich 150 gulden czw czalen, awsrichten und alhy vor uns off dem rat-hawss czw legen, an alle weitere vorczug und schuczunge irkeynes dinges off erden (a. 1538, f. 4, a. s. Fabiani et Sebastiani).

Consul. Crac. 437, p. 427.

404. 24 Ianuarii 1538.

GeorgiusRedrer, papiri magiste r... fassus est [se] te-neri veri, iusti debiti Stanislao Cittwar de Stradomia flor. per xj2 sexag. 139, gr. 15, quos reformat et inscribit super molen-dino papiraceoin Mali Prandnik, Z a b i m 1 y n dieto, sito, habendum et tollendum, conditione adiecta, quod infra hinc et 4 septimanarum spatium idem Ieorgius Redrer ordinäre se obli-gavit taxatores, qui molendinum papiraceum, ut supra, taxent taxa-toque divendat, et exinde Stanislaus Citwar solutionem debiti primum accipiet vel molendinum iuxta taxam acceptabit ; quod si maior summa quam debitum suum sit, extunc pro molendino excrescet, eandem Georgio exsolvet ; si vero idem Georgius Redrer solus per se illic interesse circa taxam non poterit, extunc plenipotentem constituere tenebitur ad illud faciendum vendendumque molendinum ac resignandum iudicialiter (a. 1538, f. 5, a. Conversion^ s. Pauli).

Consul. Crac. 436, p. 431.

405. 30 Aprilis 1538.

Ioannes Faria n, papirarius de molendino Ha ller o-n u m, 60 resas papiri, pertinentes Ulrico Marder de Thanczino, arestavit per praeconem Thureck in debito 5 flor. apud Petrum cartarium, ante valvam Novam morantem (a. 1538, f. 3, p. Con-ductus Pascae).

Advoc. Crac. 132 (Arestationes), p. 666.

406. 22 Maii 1538.

Ex mandato dominorum consulum honestus Wolffgangus Lerm, conductor domus acialis Carniowski dictae, in Circulo ia-centis, debet stratam alias b r u g к in platea circumquaque domum iacentem, ubi opus esset, instaurare et reformare sub testimonio bonorum hominum et quicquid pecuniae in earn structuram impendent, id super censu domino et locatori domus defalcare debet ac poterit (a. 1538, f. 4, a. Rogationum).

Consul. Crac. 436, p. 511.

407. 3 Iunii 1538.

Mathias Scharffenberg constituit plenipotentem Hele-nam, consortem suam legitimam, ad exigendum... omnia et singula débita... (a. 1538, f. 2, a. Penthecostes).

Advoc. Crac. 132 (Procuratorum constitutiones), p. 764.

408. 25 Iunii 1538.

Honestus Guilelmus Rabli de Thiczin, Moraviam inhabitans, plenipotens honestorum Ioannis et Georgii I a к I i fratrum de civitate Czurich, quam plenipotentiam sufficienter litteris consulum civitatis Germaniae Zurich coram nobis ostendit, nomine et ex parte suorum principalium praedictorum sponte recognovit... quia honestus GeorgiusPrasser de Glacz, papirarius in Mogiła, una cum honesta Anna coniuge... ei persolverunt... flor. per l/₂ sexag. computando 150 pro rata s. Ioannis Baptistae anni nunc currentis ad rationem debiti 300 flor.... (a. 1538, f. 3, in crastino Ioannis Baptistae).

Consul. Crac. 436, p. 544.

409. 13 Iulii 1538.

„Litterae regiae de data Vilnae, 26 Martii a. 1534, datae Burcardo a Wratislavia super officinam pro faciendo p a p у г о ante civitatem Varschoviensem, possidendam ad vitam eius et filiorum, si artis huiusmodi periti fuerint, sub censu annuo 12 sexag., ad instantiam Stanislai Szemborski, canonici Varscho-viensis, qui in exstruenda dicta officina non exiguam pecuniam impendit, confirmantur¹)“ (a. 1538, sabbato, Margarethae).

Matr. Regni Pol. 55, p. 41. — Wierzbowski, Matricularum summaria, t. IV,

nr. 19276.

410. 5 Augusti 1538.

Honesti viri Marcus Scharffenberger bibliopola, Martinus faber, liberando ex sessione et vinculis Christoph o-rum Braunschwicz et Iacobum, Gabrielem Alexiumque papirarios, Georgii Prasser papirificis socios, quibus hic in praetorio detinebantur, praestiterunt cautionem fideiussoriam... pro eisdem Christophoro, Iacobo, Gabriele Alexioque, quod illos hic coram officio consulari ad feriam 6 proximam statuere debent ad instantiam Stanislai Pyencziwyatr brasiatoris, praefati vero Christopherus, Gabriel, Iacobus et Alexius coniuncto et indiviso nexu promiserunt... praefatos suos Marcum et Martinum fideiussores indemnes reddituros ratione huiusmodi cautionis factae (a. 1538, f. 2, a. Laurentii).

Consul. Crac. 436, p. 588.

411. 23 Augusti 1538.

Coram nobis personaliter comparentes providi Marcus bibliopola, Georgius Berg aurifex, Martinus Ditrich de Cerdonia, Mathias cingularius et Iacobus cingularius de platea Slavcoviensi, praestiterunt manu coniuncta cautionem fideiussoriam pro Georgio Prasser de Clara Tumba, Ulrico Merner, Urbano Merner de Tenczin, magistro Vito, Iohanne de Byecz, Gallo Trew, Iohanne Fisbach, Iohanne Franck, Iohanne Lethgirsz, Mathia Eulenspigell, Crist off Prausnicz, papiracei artificii magistris et sociis, hic detentis propter eorum singulärem temeritatem, qua in litteris

*) Por. nr. 347.

Swidniciam versus scriptis usi fuerant, prohibentes contra veterem consuetudinem sui artificii sociis liberam papiri faciendi Operationen!, cupientesque eos liberare manu coniuncta, se obligarunt, quod praefati papirifices, quamprimum liberati fuerint, huiusmodi scripta sua sint revocaturi, recognoscentes parum provide ac pru-denter se scripsisse, quidquid hactenus Swidniciam versus scripse-rint, idque sub vadio 100 mr. pecuniae succumbendarum, si huic cautioni non satisfecerint ; vicissim vero praefati papirifices magistri et socii, recedentes a iure eorum quolibet et districtibus suis qui-buscunque, coram nobis stantes personaliter, id ipsum se Swidniciam rescripturos ac priora scripta sua revocaturos, omnes in soli-dum polliciti sunt sub privatione artificii sui, seque insuper super omnibus bonis suis ubilibet locorum habitis obligaverunt, quod ipsos fideiussores indemnes sint reddituri]) (a. 1538, f. 6, a. Bar-tholomaei).

Consul. Crac. 437, p. 4.

412. 4 Septembris 1538.

Ad postulationem Michaelis Vechter bibliopolae lectum est arestum super bonis Petri Reuszmolner in 360 flor. factum de data ipso die Annae anno 1537 et cum hoc praecusto-ditiones terminorum, post quorum lectionem praenominatus Michael bibliopola intimavit se contra testes citatos ad deponendum testimonium veritatis...

Primus itaque testis Stanislaus introligator... fassus est sibi notum esse Petrum Reyszmolner bibliopolam a tribus annis hincinde sese, praecipue tarnen apud dominum Trzeczesky atque contionatorem divi Iacobi, tanquam profugum occultare. Secundus Bartholomaeus introligator... recognovit sibi notum esse Petrum Reuszmolner a duobus annis apud dominum Trzeczesky et praedicatorem s. Iacobi tanquam profugum sese occultare ac etiam ipsum Bartholomaeum abscondite nonnunquam accessisse mercesque coemptas occulte Transsilvaniam misisse. Tertius Wolff-gangus introligator... hoc idem... fassus est. Quartus Iacobus

l) W roku 1539, dnia 3 stycznia „Domini consules Marcum bibliopolam, Georgium Berg aurificem, Martinum Ditrich de Cerdonia, Mathiam cingularium et Iacobum cingularium, fideiussores pro papiracei artificii magistris et sociis... liberos a fideiussoria dimiserunt eo, quod dicti papirifices suae obligationi satis-fecerunt“.

Byali introligator... hoc idem fassus est... Sententiatum est, quandoquidem testimonium hoc est sibi ipsi consonum et concor-dans, tantum habere roboris, quantum in se complectitur de forma iuris. Deinde lectum est responsum littérale advocati Wratisla-viensis super citationem contra Petrum Rayszmolner, a domino advocato Cracoviensi per eundem Michaelem obtentum, turn demum lectum est laudum civitatis Cracoviensis. Post quorum omnium lectionem Michael Vechter querebat in iure: Ex quo transacto tempore facto iuridico aresto super bonis ipsius Petri Raiszmolner astitit primum et secundum terminos iudiciarios et pro admittendo tertio iudicio ipsum adcitandum, secundum quod super citationem littérale responsum advocati Wratislaviensis latius in se continet, habere minime potuit ac iuxta laudum civile terminos iudiciarios annum et diem de facto praecustodivit ipsumque Petrum profu-gum esse hominibus fidedignis sufficienter comprobavit, an non tertium iudicium illi in et super bonis praefati Petri Reuszmolner sequi debeat... Sententiatum est, ut habetur in libro astitionis termi-norum iudiciariorum. Mathias Spigel certo retroacto tempore dixit, se super bonis Petri Reuszmolner in certo debito arestum fecisse, vigore cuius primum et secundum terminos iudiciarios astitit ter-tiumque iudicium annum et diem iuxta laudum civile praecustodivit et pro admittendo tertio iudicio .ipsum ad citandum per tanti temporis spacium habere minime potuit, verificandoque dicta sua exhibuit iudicio responsum littérale advocati civitatis Nyssa, quod est publice lectum, complectens in se, praefatum Petrum Reuszmolner cum citatione domini advocati Cracoviensis quesitum et non inventum, innitendoque testimonio pro Michaele bibliopola... quo sufficienter comprobatum est, ipsum profugum esse, quare quesivit, an non illi tertium iudicium super bonis Petri Reuszmolner are-statis sequi debeat... (a. 1538, f. 6, a. Nativitatis Mariae).

Advoc. Crac. 132, p. 392.

413. 6 Sepiembris 1538.

Michael Wechter bibliopola fecit arestum super omnibus bonis... Petri Reiszmolner et praesertim super bibliotecam eiusdem in debito 150 flor., quos pro eo solvit bibliopolis Vy-tenbergensibus, per praeconem Stanislaum (a. 1538, f. 6, a. Nativitatis Mariae).

Advoc. Crac. 132 (Arestationes), p. 679.

414. 13 Septembris 1538.

Die erbare frau Helena, etwan Floriani U n g 1 e r s buch-d r u к e r s czu Craka werlossene wytwe, hat durch Iacobum Ioske, iren derczu gekornen wormunden, wolkomenen gewalt geben und uffgetragen diesem kegewertigen czeiger Paulo Halicz, dem newen Cristen, czu fordern... einczumanen won Nyckel Hekel, buchfurer czu Bresla, alle und iczliche ires verstorbenen mannes schuldt... (a. 1538, f. 6, a. Exaltationis s. Crucis).

Advoc. Crac. 132 (Procuratorum constitutiones), p. 782.

415. 13 Septembris 1538.

Venerabilis Casper Stewlerus, artium liberalium magister, fecit... arestum super omnibus bonis... Petri Raiszmolner et praecipue super eiusdem bibliothecam in 30 flor. debiti, iuxta acta dominorum consulum obligatis, de data feria 6, ante Michaelis pro-xima (4/9) anni 1534, per Stanislaum iuratum (a. 1538, f. 6, in pro-festo Exaltationis s. Crucis).

Advoc. Crac. 132 (Arestationes), p. 679.

416. 4 Octobris 1538.

Per me Laurentium Andreae de Byecz, viceadvocatum iuratum Cracoviensem, data est Michaeli Wechter bibliopolae evacuatio in et super omnia bona... Petri Reuszmolner bibliopolae, praesertim tarnen in bibliotecam ipsius in testudine domus domini lost Glacz iure mediante occlusam in summa 350 flor. pecuniae... secundum perlucra et sententias dominorum scabinorum promulgatas, praesentibus mecum Andrea Bobreck, famulo domini advocati et Stanislao Thureck, praecone, iuratis x) (a. 1538, in die s. Francisci).

Advoc. Crac. 132, p. 439.

417. 8 Octobris 1538.

Andreas Scharfenberg nomine et in persona Mar ci bibliopolae domini sui arestavit vestes viles lineas, pro con-

s) Taką samą „evacuatio“ otrzymał Maciej Spiegel w sumie 70 flor. Ibidem.

ficiendo papiro aptas, ipsius ²) Pyotrowe Lythwane in 1 flor. debiti in statera civili, et Sebestianus notarius suscepit arestum per Thureck (a. 1538, f. 3, p. Michaelis).

Advoc. Crac. 132 (Arestationes), p. 681.

418. 18 Octobris 1538.

Coram iudicio... magister Caspar, Michael Wechter biblio pola et Mathias Spigler... recognoverunt se pro Petro Reiszmoler bibliopola teneri spectabili domino Iodoco Glacz, consuli Cracoviensi, per ł/₂ sexag. flor. 40 ratione census ex testudine conducta et hactenus in usus ipsius Petri retenta in platea s. Annae, in postico domus eiusdem domini Iodoci Glacz... (a. 1538, in die s. Lucae).

Scabin. Crac. 12, p. 15.

419. 2 Novembris 1538.

Domini consules in vigore ac robore suo conservantes do-nationem ac privilegium maiestatis regiae Mathiae Scharfen-berger typographo, super Minutiis ac Iudiciis imprimendis concessum, decreverunt, ne Hieronimus Vietor ulla ratione vendere audeat Minutias et Iudicia sua, quae pro anno 1539 in praeiudi-cium partis et derogationem praedictae donationis impresserat ita, quod ipse Scharffenberger libere poterit eiusmodi exemplaria, si quae venalia praevenerit, tollere ac ne vendantur prohibere sine omni contradictione (a. 1538, sabbato, die Animarum).

Consul. Crac. 437, p. 30. — Benis, op. cit., p. 473, nr. 19.

420. 22 Novembris 1538.

Sigismundus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lythvaniae, Russiae totiusque Prussiae ac Masoviae etc. dominus et haeres. Significamus tenore praesentium, quibus expedit universis, quia quemadmodum causa et actio ex vi citationis inter famatum Ma-thiam Scharffenbergk calcographum ac actorem ex una et providum Hieronimum Vietor itidem calcographum, civem Cracoviensem, partem respondentem ex altera, ad iudicium

') Następuje wolne miejsce na jeden wyraz.

nostrum fuerat introducta, tandem partium propositis et responsis auditis munimentisque et litteris earundem mature debite perpensis et examinatis decrevimus et praesentibus decernimus tenorem privilegii et gratiosam per nos praefato Mathiae Scharfembergk do-nationem super ipsa IudiciaetMinutiones et concessionem in suo permanere robore, nec a quopiam debere infringi. Si vero quispiam ausu temerario contra ipsius privilegii tenorem aliquid attemptaverit vel in post attemptare praesumpserit, extunc contra tales vel talem poena in eo privilegio contenta et expressa debet extendi et in exequutionem deduci. Et siquidem praefatus Hiero-nimus Vietor in detractionem et diminutionem et derogationem huiusmodi nostri privilegii sibi Mathiae Scharffenbergk per nos gratiose concessi audacia sive praesumptione Iudicia et Minutiones ad a. D. 1539 imprimere sit ausus, nos nichilominus attento eo, quod dictus Hieronimus se de tali privilegio ignorantiam habere dicebat, magis ad sequitatem, pietatem, clementiam et misericor-diam, quam de rigore iudicii prospicientes ac gratiosum respectum habentes, neutri etiam partium damnum inferre cupientes, decrevimus ac praesentibus decernimus, quatenus omnes materiae praefati Iudicii et Minutionum ad a. D. 1539 per praefatum Hieronimum Vietor impressae contra prohibitionem praefati privilegii et ipsa pecunia pro eisdem Iudiciis et Minutionibus iam actu venditis per medium et ax aequo inter praefatum Mathiam Scharffembergk et ipsum Hieronimum Vietor calcographum dividatur. Et, si praefatus Mathias Scharffembergk praefati Hieronimi Vietor simplicibus di-ctis et nudis ipsius Hieronimi verbis credere nollet, extunc Hieronimus Vietor praefatus super numéro praefatorum Iudiciorum et Minutionum suo corporali medio iuramento id coram officio advocati Cracoviensis comprobare debebit et obligabitur, quando per praefatum Mathiam Scharffembergk vocatus fuerit, et iuramenti forma haec erit, quod videlicet tot et non plures numéro materiae per eundem Hieronimum sunt impressae, quod iuramentum, post-quam praestiterit ac medium talium Minutionum et Iudiciorum, nondum divenditorum, sine omni renitentia et contradictione eidem Mathiae Scharffembergk realiter et cum effectu dare et extradere ac solvere sine aliqua dilatione tenebitur, quod facere debebit coram advocato civili Cracoviensi hinc in die ulteriori sex septi-manarum, hac nostra sententia mediante. Harum quibus sigillum nostrum est subimpressum testimonio litterarum. Actum et datum

Cracoviae, feria 6 ante festum s. Katherinae virginis et martiris proxima, a. D. 1538, regni vero nostri anno tricesimo secundo¹).

Advoc. Crac. 132, p. 566; Księgi Asesorji koronnej 3, f. 152. — Wierzbowski, Materjały I, p. 4, nr. 8.

421. 11 Decembris 1538.

Ad instantiam Mathiae Scharffenberger requisita est Agneta Thomasowa de emptione Minutiarum et Tabularum, ab Hieronimo Vietore impressarum pro anno 1539, quae per Nicolaum Dreszner, sumptum sibi ad id officiose tutorem, sponte ac libere recognovit, quod ante hebdomadas duas huiusmodi exemplaria Minutiarum et Tabularum ab ipso Vietore emerit, id quod pars actorea sibi consignari petiit.

Domini consules innitentes decreto suo sabbato, in die Animarum anno nunc currenti lato, decreverunt, quatenus Hieronimus Vietor exemplaria sua Minutiarum et Iudiciorum pro anno 1539 impressa, contra donationem et privilegium maiestatis regiae Mathiae Scharffenberger concessum nulla, ratione neque domi suae divendere nec apud alios venalia exponere neque denuo impri-mere audeat, sub poena in eiusdem maiestatis regiae privilegio expressa ac irremissibiliter persolvenda.

Ad instantiam Mathiae Scharffenberger requisitus est Marcus Scharffenberger bibliopola de venditione Minutiarum et

9 W Advoc. Crac. następuje: Hieronimus Vietor calcographus coram Laurentio viceadvocato et familia iuris in aedes suas de mandato dominorum consulum transmissa paratum se obtulit ad instantiam Mathiae Scharffenbergk praestare iuramentum secundum decretum maiestatis regiae de data feria 6, ante Katherinae, quod scilicet non plures materias, quam inferius specificabitur, typis excusserit, verum Mathias ei iuramentum remisit.

Nomenclatura materiarum, super quas Hieronimus Vietor iurare volu-erat secundum scedulam datam :

Ad Iudicia parva latina papiri risae 4.

Ad Minutiones parvas latinas Ad Iudicia parva polonica Ad Minutiones parvas polonicas Ad Minutiones longas latinas Ad Minutiones longas polonicas In istis sunt media risa ausschus, quae periit. Tota summa facit risas 18‘/г. Unam risam in germanico, quae non est contra privilegium, quia nihil con-tinet privilegium pro germanica lingua. Advoc. Crac. 132, p. 566.

,    4.

2.

, 2.

,    4.

,    3.

Iudiciorum pro anno 1539, contra donationem ac privilegium maie-statis regiae Mathiae Scharffenberger concessum ab Hieronimo Vietore impressorum, ipse vero Marcus, quoniam contendebat, se nihil talium exemplariorum ab Hieronimo Vietore impressorum in praesentiarum habere nec etiam vendidisse, cuius simplici relationi ac recognitions cum pars adversa dignam fidem adhibere noluerit, ideo ex decreto dominorum id ipsum iuramento corporali confir-mare tenebitur in octava Trium, regum anno Domini 1539 (a. 1538, f. 4, p. Conceptionis Mariae).

Consul. Crac. 437, p. 57. — Bénis, op. cit., p. 473—474, nr. 20—22.

422. 77 Decembris 1538.

Ad instantiam Mathiae Scharfenberger requisitus est Marcus Scharfenberger bibliopola de venditione Minu-tiarum et Iudiciorum pro anno 1539, contra dońationem ac pri-vilegium maiestatis regiae Mathiae Scharfenberg concessum ab Hieronimo Vietore impressorum, ipse vero Marcus, quoniam contendebat se nihil talium exemplariorum ab Hieronimo Vietore impressorum in praesentiarum habere nec etiam vendidisse, cuius simplici relationi ac recognition!’, cum pars adversa dignam fidem adhibere noluerit, ideo ex decreto dominorum id ipsum iuramento corporali confirmare tenebitur in octava Trium Regum a. D. 1539.

Helena, plenipotens Mathiae Scharfenberger mariti sui legitimi, protestata est et consignare dedit se paruisse paratamque exibuisse ad suscipiendum iuramentum a Marco Scharfenberger bibliopola, qui ad praestandum illud, secundum decretum dominorum consulum, non comparuit (a. 1538, f. 4, p. Conceptionis Mariae).

Advoc. Crac. 133, p. 30.

423. 13 Decembris 1538.

...Venerabilis magister Caspar Stemler, Michael Wechter bibliopola et Mathias Spigler per se et Andreas Bobreclc, plenipotens Petri Nettner... consenserunt, ut testudine aperta in postico domus spectabilis domini Iodoci Glacz, in platea s. Annae, in qua repositi habentur libri Petri Reysmoler bibliopolae, eosdem libros iam acceperint una cum clavibus et inventario conscripto, quas claves una cum inventario dominus advocatus Cracoviensis penes se habuit (a. 1538, die s. Luciae).

Scabin. Crac. 12, p. 34.

424. 28 Decembris 1538.

Ad postulate Mathiae Spiegler cista alba occlusa, ad Paulum Sczyrba cingularium per Petrum Molner bibliopolam deposita, quae cum in praesentia familiae aperta fuisset, hii libri, prout inferius, sunt iure mediante conscripti :

Imprimis Thomae de Aquino, Super primo sententiarum, ligatus,

Diascorides, episcopi Pictaviensis, De Trinitate Dei . . 1. Gunteri poetae, De gestis Friderici

Robertus Valturus.......

Thomae de Aquino, Super secundo sententiarum . . . 1. Haec Volumina sunt ligata.

Item in sexternis eiusdem fracturae : Procopius Caesarius, De Gottis, Persis et Vandalis . . 1. Demostenes, Orationes in graeco impressae Divi Dionisii Cartusiani Homeliarum . . .

Theophilacti, archiepiscopi Bulgari, In omnes epistolas Pauli — Sacrorum psalmorum libri quinque. . .

Dictionarium trilingue........

Iterum Sacrorum psalmorum libri quinque,

4,

Item divi Dionisii exemplaria

Item in minore fractura sexterni: Phillippi Mela[nch]tonis Rethorica exemplaria . .

Breviaria in sexternis nondum fracta......

Robertus Valturus exemplar..........

Opera Blasii, exemplar............

Diurnalia in sexternis............

Alexandri Tralliani..............

11.

11

1.

15

Item aduc libri ligati in minore fractura sequuntur:

Sermones quadragesimales magistri Leonardi de Uthino — Sermones fratris Gabrielis Barelete, De tempore et sanctis — Appiani Alexandrini, De bellis civium Romanorum libri 5 — Sermones hiemales De tempore, Nicolai de Nise. ... — Sermones magistri Leonardi de Utino, De tempore. . . —

Item in sexterms:

Catalogue Erasmi Roterodami exemplaria.......

Caii Plinii secundi No[vo]comensis exemplaria.....

Herodiani historici graeci libri octo.........

2,

4,

6,

Caii Crispi Salustii Bellum Catiliniarium exemplaria . . 3. Grabaldus, De partibus exemplaria Malleus maleficorum, exemplar Rabani Mauri, Maguntinensis episcopi, Legenda, introligata 1. Breviaria introligata Plautus introligatus Ioannis Ferrarii Montani, Annotationes in 4 libros Iustiniani — Diurnalia 2, aduc in minori fractura diurnalia (a. 1538, sabbato, ipso die Innocentium).

Advoc. Crac. 132, p. 571.

425. 30 Decembris 1538.

Honorabilis dominus Casper Stemlerus, artium liberalium magister, Michael Vechter bibliopola, Mathias Spyegler et Andreas Bobreck, plenipotens Petri Nitner, intimarunt se ad-versus testes citatos ad perhibendum testimonium veritatis, que-rendo per sententiam, an non in rotham et subsellia iudiciaria intromitti debeant ...Marcus Scharffenberger bibiiopola... testificatus est se vocatum fuisse ad taxandam seu aestimandam bibliothecam et libros Petri Molner, in testudine apud dominum Iodocum Glacz occlusos, et se taxasse unam ligaturam alias ballam pro 2 flor. per mediam sexag., in quamlibet ballam per 10 rezas papiri computando, libros autem de papiro regali se taxare non voluisse neque potuisse propter temporum et pretii eorum varietatem, propterea omnes libros non esse taxatos.

Ioannes Butner bibliopola... testificatus est ballam dictorum librorum valere pro 20 (s) flor., caeterum tanto pretio sunt aestimati et taxati ad commodum et utilitatem Petri Reus-molner (a. 1538, f. 2, a. Circumcisionis).

Advoc. Crac. 132, p. 575.

426. 30 Decembris 1538.

Michael Wechter bibliopola fecit... arestum super libros in cista occlusos ipsius Petri Reuszmolner in 150 flor. apud

Paulum Sczyrba cingularium depositos, ut non extradantur ad iuris nostri decisionem, qui suscepit arestum per praeconem Stanislaum (a. 1538, f. 2, a. Circumcisionis).

Advoc. Crac. 132 (Arestationes), p. 688.

427. 3 Ianuarii 1539.

Helena, uxor Mathiae Scharfenberger, plenipotens nominate mariti sui, protestata est, se annotare dedit, Ieronimum V i e t o r e m hodie in termino diei longioris non satisfecisse secundum decretum sacrae maiestatis regiae.

Iacobus socius artis impressoriae, famulus Hiero-nimi Vietoris, hodie in termino diei ulterioris secundum decretum regiae maiestatis legale impedimentum de infirmitate domini sui intulit; res dilata est in crastinum ad dominos scabinos (a. 1539, f. 6, p. Circumcisionis).

Advoc. Crac. 133, p. 10.

428. 4 Ianuarii 1539.

Barbara, uxor Hieronimi Vietoris, nomine dicti mariti sui satisfaciens decreto regiae maiestatis, reposuit ad officium ad-vocatiale Minutiones cum Iudiciis in numéro, sicut asserit, 1050 materias et 21 gr. pecuniarum in paratis pro materiis venditis, ad sortem Mathiae Scharfenberg pertinentes ¹). Ad postulationem Helenae, plenipotentis Scharfenberger, lectum est decretum sacrae regiae maiestatis iudicio exibitum, post cuius lectionem consignare dedit, Ieronimum Vietorem decreto regiae maiestatis non satisfecisse in reponendis 10,000 Minutionum et Iudiciorum, ad sortem dicti Mathiae mariti sui provenientium, valons et aestimationis 100 flor. pecuniarum. Et Iacobus socius artis impressoriae, famulus Ieronimi Vietoris, sicut hesterno die in termino diei ulterioris legale impedimentum de infirmitate domini sui intulit, sic et nunc infert (a. 1539, sabbato a. Trium regum).

Advoc. Crac. 133, p. 10.

*) Następuje dopisek: „Feria 4 pro festo Philippi et Iacobi (30/4) 1539 de mandato dominorum consulum per relationem Bartosz sagitarii extradita sunt praemissa omnia Iacobo socio ipsius Hieronimi, qui acceptis omnibus iisdem officium quitavit“.

429.    13 lanuarü 1539.

Stanislaus Lyatoysz cirkelmagister noster... recognovit, quod cum ex officio adhuc in adventu ad domum Hieronimi Vie-t o r i s pro inquisitione Iudiciorum et Minutiarum, quae idem Hieronimus Vietor contra donationem et privilegium maie-statis regiae Mathiae Scharffenberger concessum pro anno 1539 impresserat, missus fuisset, ibidem se nihil talium exempla-riorum neque domi neque in cubiculis ipsius reperiisse, sed ipsum Vietorem dixisse omnia sua exemplaria ad Collegium maius arti-starum esse vendita, domi... autem suae nullum peramplius habere (a. 1539, f. 2, a. Anthonii).

Consul. Crac. 437, p. 82. — Benis, óp.. cit., p. 474, nr. 24.

430.    16 lanuarii 1539.

Marcus bibliopola condemnatur. Sententiatum est post lectionem actorum ad postulationem Helenae plenipotentis Mathiae Scharfenberg mariti sui legitimi et instigationem eiusdem, quandoquidem Marcus Scharfenberger bibliopola non comparuit praestare iuramentum de venditione Minutiarum et Iudiciorum, contra privilegium regiae maiestatis per IeronimumVietorem impressorum, alias iuxta tenorem decreti dominorum consulum, quae Helena plenipotens mariti sui comparens paratam se exibuit susci-pere illud, iuxta quod acta lecta uberius continent, proinde Marcus bibliopola id, quod tangit ipsam causam, succubuit de forma iuris (a. 1539, f. 5, a. Priscae).

Advoc. Crac. 133, p. 34.

431.    20 lanuarii 1539.

Iohannes Mnyszeck de Nova civitate potestate et tanquam plenipotens Mathiae Scharffenberger proposuit contra Marcum Scharffenberger bibliopolam, quod decreto dominorum feria 4, post Conceptionis Mariae (11/12) anno prae-terito, inter ipsum Mathiam Scharffenberger et praefatum Marcum lato ratione iuramenti de Minutionibus et Iudiciis, per Hie-ronimum Vietorem contra donationem maiestatis regiae, eidem Mathiae Scharffenberger concessam, impressis et a se divenditis non satisfecerit, nec super hac re, prout decretum erat, iuramentum praestiterit, quod sufficient documento a iudicio civili sumpto probabat et nomine principalis sui in rem iudicatam trahebat,

propterea, quod Marcus non praestito iuramento iam se abunde suspectum reddidit de exemplariorum contra maiestatis regiae et dominorum décréta venditione, quorum venditionem sibi in damnum summae 50 flor. aestimabatur, ipse vero Marcus respondens dixit, nihil talium exemplariorum habuisse aut vendidisse, sicut antehac constanter affirmasset se nullum vendidisse, et quia pars actorea in prima instantia nullum damnum vel aestimationem pecu-niarum limitasset et nominasset, id nunc facere nequaquam posset, non obstante eo, quod ipse iuramentum non praestitisset, domini itaque consules partium propositis et responsis auditis decreverunt, quia Marco Scharffenberger in prima instantia negativam suam iuramento corporali confirmandam fore, decretum fuit, et idem Marcus iuramentum non praestitit ac secundum iudicii sententiam in causa ruit, satis suspectum se de Minutionum ac Iudiciorum emptione et venditione reddidit. Et nunc pars actorea posteaquam in negations probatione defecerit, pars rea damnum suum aestimat, quod idem Marcus bibliopola ad feriam 6 proximam iuramento corporali summam venditionis dictarum Minutiarum et Iudiciorum limitare et probare ac secundum iuramentum suum solvere debet, ipsius Marci exceptionibus non obstantibus, quia propterea, quod iuramentum non praestitit, quod per eum stetit, absolvi non potest. Quam sententiam nostram Marcus non suscepit, sed ad maiestatem regiam... appellavit (a. 1539, f. 2, in vigilia s. Agnetis).

Consul. Crac. 437, p. 87. — Benis, op. cit., 474, nr. 25.

432. 24 Ianuarii 1539.

...Laurentius cartarius... recognovit se... teneri pro-vido Iohanni cantrifusori flor. 20 per x/₂ sexag.... (a. 1539, f. 6, p. Agnetis).

Scabin. Crac. 12, p. 49.

433. 21 Februarii 1539.

Martinus cartownyck¹)... arestavit cistam cum rebus... Stanislai Grella frenificis, apud Petrum Curowsky depositam... (a. 1539, f. 6, a. Invocavit).

Advoc. Crac. 133 (Arestationes), p. 602.

’) W roku 1532 przyjął prawo miejskie „Martinus de Clepardia cartownik“. Libri i. c. 1422, p. 280.

434. 8 Mańii 1539.

Stanislaus impressor ipsius H ele пае Florian owa insinuavit Ludovico¹) pro 15 gr. resti debiti; parti respondenti datum est ad procuratorem per quindenam. Décréta est fideius-soria; décréta est detentio (a. 1539, sabbato a. Oculi).

Advoc. Crac. 133, p. 153.

435. 10 Aprilis 1539.

Decretum regiae maiestatis inter impressores et bibliopolas, cives Cracovienses, latum. Sigismundus Dei gratia etc. Significamus... quia cum orta fuit controversia coram nobis inter providos Ieronimum Vietorem, Mathiam Scharfenberg, calcographos seu impressores, Marcum, Michaelem etlohannem Haler¹), bibliopolas et cives nostros Cracovienses, pro libera unicuique opusculorum seu libro-rum quorumcunque impressione et sub proelum missione et illorum venditione, privilegiis nostris, quae singulis eorum de hac re per nos erant concessa, minime obstantibus, quibus omnibus coram nobis originaliter repositis, personaliter stantes, per expressum renuntiaverunt illis, de caetero se sibi invicem protegere nolentes, supplicaveruntque nobis unanimiter, ut omnibus et singulis eorum facultatem liberam passim imprimendi et vendendi quoscumque libros, opera et Volumina tam magna quam parva communiter absque ulla specificatione, auctoritate nostra regia concedere et dare dignaremur. Nos itaque receptis ab illis nostris litteris seu privilegiis praefatis, quae singuli eorum pro se privato-que commodo suo obtinuerant et ilia nobis originaliter rursus restituerant, supplicationibusque quoque illorum gratiose annuentes, dedimus et concessimus liberam unicuique facultatem id, quod quisque voluerit et poterit, arbitrio suo imprimendi et venum dandi damusque et concedimus per praesentes, quibus in testi-

*) Następuje wolne miejsce na większy wyraz.

*) Jan Haller już od roku 1525 nie żył. Mowa tu o właścicielu firmy Hallerowskiej Janie Butnerze, który w roku 1534 za 1100 flor. od spadkobierców ją nabył (Por. wyżej nr. 344), a z nią i przywileje. O tym Janie Butnerze również chyba mówi zapiska z dnia 11 stycznia 1537 roku: „Magister Ioseph, senior bursae łerusalem, obligavit se soluturum honesto domino Ioanni Haller, bibliopolae Cracoviensi, pro birro iuxta forum inter eos factum 26 gr. hinc ad octavam“. Estreicher, Acta rectoralia, p. 10, nr. 34.

monium sigillum nostrum est impressum. Datum Cracoviae, feria 5 proxima ante dominicam Conductus Pascae, anno Domini 1539, regni nostri 32°.

Matr. Regni Pol. 58, f. 170. — Wierzbowski, Materjały, t. II, p. 5, nr. 9.

436. 2 Maii 1539.

Coram nobis personaliter comparens providus Georgius, papirifex de Claratumba... recognovit se teneri... reverendo domino Erasmo, abbati Claraetumbae, 80 flor., per г/г sexag. com-putatos, earn ipsam summam reverendae dominationis illius hie circa acta nostra solvere promisit... ad proximum festum s. Michaelis... (a. 1539, f. 6, in crastino s. Philippi et Iacobi).

Consul. Crac. 437, p. 189.

437. 2 Maii 1539.

Coram nobis... honestus Guilhelmus Reblaw ut et tanquam plenipotens circumspectorum Ioannis et Georgii Iecklen... recognovit nomine suorum principalium sibi satisfactum esse in 150 flor., per ll2 sexag. computatis, ultima rata a provido Georgio Prasser, papirifice in Mogyla, quietans eundem... de huiusmodi 150 flor., denique de universo debito 300 flor... (a. 1539, f. 6, in crastino s. Philippi et Iacobi).

Consul. Crac. 437, p. 189.

438. 9 Maii 1539.

Nicolaus Glady, papyrnyk¹) de Opawa, ultro recognovit se teneri... 12 flor. pecuniarum Mathiae Krzyczka cingu-lario... (a. 1539, f. 6, postridie s. Stanislai in Maio).

Advoc. Crac. 133 (Obligationes), p. 659.

439. 6 Iunii 1539.

Ad postulationem Helenae plenipotentis Mathiae Schar-fenberger coniugis legitimae lectum est decretum regiae maie-statis inter ipsum et Marcum Scharfenberger prolatum, quod de verbo ad verbum praesentibus insertum est:

‘) Tego samego dnia zeznaje temuż Krzyczce drugie 12 flor., a 24 maja (sabbato ante Pentecostes 1539) „Ioanni Skazimleko iuniori“ 30 flor., w zastaw zaś daje mu „septem libras croci Moravici“. Ibidem, p. 661.

1539

Sigismundus Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus tenore praesentium... quia cum causa apellationis ad maiestatem nostram regiam a decreto consulatus Cracoviensis esset legitime devoluta inter honestos Mathiam Scharfenberg actorem ex una et Marcum Scharfenberg respondentem, cives nostros ex altera partibus, occa-sione certi iuramenti ipsi Marco per consulatum decreti, nos auditis partium propositionibus et responsis decrevimus ipsum Marcum debere iuramento corporali in termino diei ulterioris 6 septimana-rum coram iudicio civili Cracoviensi specificare et liquidare quan-titatem Minutionum et Iudiciorum, per Hieronimum Vietorem impressorum et per ipsum Marcum divenditorum, et quantum iuramento suo ipse Marcus specificaverit, tantum ipsi Mathiae in pe-cuniis paratis refundere debet, cum se suspectum per non prae-stitum iuramentum, a consulatu Cracoviensi decretum, addidit iuxta sententiam posteriorem consulatus Cracoviensis, quam et nos tan-quam iuste latam approbamus praesenti decreto nostro mediante, harum quibus sigillum nostrum est subimpressum testimonio litte-rarum. Datum Cracoviae, feria 2, infra octavam Corporis Christifs), anno Domini 1539, regni nostri anno tricesimo tertio.

Post cuius decreti lectionem Helena plenipotens Mathiae Scharfenberg, mariti sui legitimi, hodie in termino diei longioris comparens, paratum se obtulit suscipere iuramentum a Marco Schar-fenberger bibliopola secundum decretum regiae maiestatis, qui in termino assignato ad praestandum illud non comparuit, cuius contumaciam Helena annotare dedit.

Nicolaus Scharfenberg, filius Marci Scharfenberg, hodie post horam vesperarum intulit legale impedimentum de aegritudine parentis, sui in molendino papirario decumbentis, quod hodie ante prandium non potuit praestare iuramentum ad instan-tiam Mathiae Scharfenberger secundum decretum regiae maiestatis (a. 1539, f. 6, in crastino Corporis Christi).

Advoc. Crac. 133, p. 348.

440. 10 lunii 1539.

Inventarius librorum Petri Reuszmolner biblio-polae in una cista, quae deposita fuerat apud Paulum Sczyrba cingularium, ad instigationem Michaelis Wechter bibliopola e est iure mediante conscriptus :

Inprimis libri in sexternis ad arcum papiri integrum : Sermones Dionisy de Sanctis Orationes Demostenis in graeco Rupertus, De re militari ....

Psalteria Selini........

Alexandrinus Trallianus, De vitiis aegritudinum . . 1.

Opera Basilii Magni............

Theophilactus..............

Dictionaries hebraeus...........

Libri in sexternis ad medium arcum:

Grapaldus, De partibus aedum.......

Salustii.................

Malleus maleficorum............

Diurnalia................

Diurnalia maiora.............

4.

1.

2,

4,

1.

10,

14,

Retorica Melanchtonis . .

Epistolae Plinii.....

Herodianus historicus . .

Apuleius........

Rabanus, In 5 libros Moysi Catalogue Erasmi ....

Libri introligati arcus integri:

Rupertus, De re militari.........

Gunterus poeta.............

Thomas, In duos libros sententiarum . . .

Hilarius, Super Evangelia........

Diascorides..............

Procopius, De bello Gottorum......

Thomas, Super parvum sententiarum . . .

Libri in quarto introligati: Sermones Leonardi de Utino partes . . . .

Appianus, De bellis civilibus.......

Sermones Gabrielis Baralete.......

Sermones de Nise pars 1.........

Quadragesimale Leonardi de Utino . . . .

Diurnalia maiora............

Breviaria Cistertiensia..........

r—i CN i—i CN th t—i

to to

i I h cs ea

Breviarium Romanum.........

Plautus ...............

Institutiones Iustiniani.........

1.

Sermones Honorii ..........

Agenda...............

Diurnalia parva............

Diascorides, De simplicibus......

(a. 1539, f. 3, intra octavam Corporis Christi). Advoc. Crac. 133, p. 287.

¹

)    Chodziło o sprowadzanie przez Wietora heretyckich książek, za co dostał się właśnie do więzienia na ratuszu. „Ieronimus Vietor, bibliopola, qui contra dignitatem fidei ortodoxae et tanquam inobediens decretis et mandatis reverendissimi domini episcopi et sacrae regiae maiestatis ausus est libros haere-ticae pravitatis ас picturas famosas, sacro ritui ecclesiastico contrarias, in regnum et in hanc urbem cum scandalo multorum adducere, propter quod tentus carce-ribus civilibus erat detensus, ut igitur caeterorum audacia compescatur et tantum virus inter fideles supprimatur, decreverunt domini, ut contra praefatum Hiero-nimum Vietorem, tamquam autorem haereticae pravitatis, in foelici adventu regiae maiestatis procederetur“. Acta capituli Crac., 1524—1543 (vol. III), a. 1536.

²

)    W roku 1531 prawo miejskie przyjął „Petrus Nitner de Rimanow mer-cator... dédit mr. 1 gr. 12“. Libri iuris civilis Cracoviensis 1422, p. 274.

441. 23 Iunii 1539.

...Honesta domina Lucia Paulpaczkowa per Iohannem Paczko filium suum... recognovit se domunculam suam in platea Trans-versali, qua ex platea sanctae Annae itur in plateam Sutorum, inter posticum domus Iacobi Clysz et olim Georgii Mayer domum iacentem... vendidisse provido Martino Sybeneych biblio-polae pro 350 flor... (a. 1539, f. 2, in vigilia Iohannis Baptistae).

Scabin. Crac. 12, p. 114.

442. 10 lulii 1539.

Coram iudicio nostro personaliter constitutus circumspectus Hieronimus Behm libéré ac sua sponte recognovit se cir-cumspecto Marco Scharffenberg bibliopolae, socero suo, teneri... flor. 300 iuxta tenorem chirographi sui desuper dati et coram iudicio exhibiti de data 17 Aprilis anno Domini 1535, de quibus.. quidem 300 flor. volens eundem socerum suum contentare, iam nunc eidem effectualiter et de facto dat et abscedit omnes pannos suos, qui in pannicidio habentur...

Marcus Scharffenberg... recognovit, se omnes pannos sibi datos atque abscessos a circumspecto Hieronimo Behm, genero suo, vera et légitima venditione vendidisse Catherinae filiae suae, consorti praefati Hieronimi Behm, pro 300 flor., quos ipsa solvere debet ad très rathas... videlicet ad proximum festum Pascae flor. 100, ad festum Michaelis anni 1540 flor. 100 et ad festum Michaelis a. 1541 flor. 100...

Hieronimus Behm, habens rationem singulars erga se bene-volentiae Catherinae, uxoris suae legitimae, dotavit ipsi... flor. 600, quos eidem reformat et inscribit in et super media domo sua in platea s. Annae, inter Bartholomaei Reyer et domini Hieronimi

Romer domos iacente et super alia domo in platea Columbarum inter posticum bursae pauperum et domini doctoris Crayno do-mum... (a. 1539, f. 5, a. Margarethae).

Scabin. Crac. 12, p. 125.

443. 12 Iulii 1539.

Paulus Halicz intimavit se adversus testes... Sententiatum est, testes in rotham intromissos exaudiendos esse de forma iuris. Primus Martinus Sibeneych bibliopola... testificatus est, se retroacto tempore fuisse apud doctorem Anselmum, quibusdam iudaeis solvere volentem nonnullas subducturas cum moneta argen-tea, quae vulgo Ioachimtaler vocatur, quam quidem monetam iudaei ab eo accipere recusabant. Ad ea Martinum dixisse iudaeis : Cur hanc monetam aspernatis, quam ego pro omnibus meis libris acciperem? Deinde percontantibus iudaeis, quales libros haberet, Martinum respondisse, se habere libros hebraicos. Quibus verbis auditis iudaeos dixisse, hos, inquam libros, neque nos neque quispiam alius iudaeorum emet, nam sunt falsi et tu ex eis magnum damnum suscipies. Secundus Georgius Molier introligator... testificatus est, se cum Simone iudaeo de Bochnia et alio quopiam iudaeo fuisse apud doctorem Anselmum, qui tum temporis illis pro subductura de nigro adamasco, marduribus suffulta, solutionem impendere volebat cum moneta argentea Ioachimtaler vocata, quam illi eo, quo dabatur pretio, accipere recusabant ; id ubi audivisset Martinusa) Sibeneych bibliopola dixisse ad iudaeos : Hanc ego monetam perquam lubens acciperem pro omnibus libris meis hebraicis. Ad ea respondisse iudaeos, si, inquit, habes libros hebraicos, magno damno afficieris, nam iudaei nullos emunt, quoniam sunt falsi, immo si aliqui libri invenientur in platea Iudaeorum, omnes comburentur (a. 1539, sabbato pro festo s. Margarethae).

Advoc. Crac. 133, p. 336.

444. 23 Iulii 1539.

Ad postulationem Helenae plenipotentis Mathiae Scharfenberg, mariti sui legitimi, lectum est decretum remissorium regiae maiestatis inter ipsum et Marcum bibliopolam latum, lecta est contumacia praefati Marci ad praestandum iuramentum

¹) MS. błędnie: Michael.

non comparentis, post cuius Iectionem Agnes Marcussowa per Ioannem Slywka, interpellans quesitum partis actoreae, postulavit acta de importatione legalis impedimenti eodem die in termino diei ulterioris per Nicolaum, filium ipsius Marci, facta, legi. Post quorum lectionem ipsa quoque hodie legale impedimentum adversae vale-tudinis mariti sui se inferre dixit, cui si pars fidem adhibere nollet, procedat ordine iuris. E contra Helena, plenipotens mariti sui, per Ioannem Malyck huic legali impedimento impugnabat, asseverans Marcum ad illud minime pervenire potest, quare vigore contumaciae, Marco in termino ulteriori annotatae, querebat, an non ille in causa succubuit.

Sententiatum est, quandoquidem Helena, plenipotens mariti sui, querit in iure, an non Marcus ob non praestationem iuramenti secundum decretum regium in termino diei ulterioris succubuerit in causa sua, e diverso Agnes Marcussowa exceptionem facit per legale impedimentum aegritudinis mariti sui, itaque cum acta te-stantur, Nicolaum filium adhuc eo die ante solis occasum legale impedimentum de aegritudine patris intulisse, quod et ipsa Agnes uxor nunc infert, quare Marcus nondum susccubuit in sua causa de forma iuris. Deinde Helena, plenipotens mariti, nolebat fidem adhibere Agneti Marcussowe, quod eius maritus eo tempore usque adeo fuit aegrotus et debilis, ut ad iudicium venire nequiverit. E diverso Agnes Marcussowa querebat, an non pars actorea accepto officio ad perscrutandum veram aegritudinem illius secundum ob-servantiam iuris procedere debeat.

Sententiatum est, quandoquidem Helena, plenipotens mariti sui, fidem dare detrectat Agneti Marcussowe, importanti legale impedimentum, quod Marcus eius maritus pro eo tempore, quo iuramentum praestandum erat, usque adeo fuerit aegrotus, ut ad iudicium venire nequiverit, quare, si audet hoc obtinere, prout Deus et iura decreverint, propior erit circa suam assertionem per-manere de forma iuris.

Post cuius quidem sententiae perlationem Agnes Marcussowa per Ioannem Slywka accepta venia a iudicio digressa [est] delibe-ratura et consultura, an earn pro iure susciperet, nec ne ; et cum in redeundo immoraretur, praeconis ore iurati vocata est semel, rediens-que sententiam latam pro iure non suscepit, verum ab ea ad ius supremum castri Cracoviensis appellavit, querens, an sibi appellatio permittenda sit, nec ne.

Sententiatum est, quandoquidem Agnes Marcussova senten-tiam pro iure non suscepit, verum ab ea ad ius supremum castri Cracoviensis, quo de iure debuit, appellavit, proinde illi appellatio permittenda est de forma iuris. Sententiatum est Agneti Marcu-sove concedendas esse dilationes diei ulterioris ad reportandam sententiam iuris supremi castri Cracoviensis de forma iuris. Sca-bini : Zarsky, Mastella, Mornsten, Caczyczsky, Pernysz, Lamboch, Struss et Bartosz Habycht (a. 1539, f. 4, postridie Mariae Ma-gdalenae).

Advoc. Crac. 133, p. 350.

445. 23 Mit 1539.

Hieronimus Vietor, prout ex decreto consulari hodie iurare debuerat, quod pecuniam paratam neque alterius rei ex auro et argento habeat, quo Mathiae Scharfenberg 25 flor. persolvat, iurare noluit, verum se eosdem 25 flor. Helenae pleni-potenti Mathiae Scharfenberg mariti sui ad rathas inferius descriptas soluturos obligavit, nempe 12 flor. pecuniae hodie ad solis occa-sum, quos tandem ipsa Helena... per Stanislaum Goworek tutorem sumptum recognovit percepisse... residuos vero 13 flor. hinc in 6 septimanis... soluturum [se] obligavit*) (a. 1539, f. 4, postridie Mariae Magdalenae).

Advoc. Crac. 133 (Obligationes), p. 670.

446. 1 Augusti 1539.

Marcus Scharfenberger bibliopola satisfacturus decreto regiae maiestatis remissorio Mathiam Scharfenberg ad audiendum et suscipiendum iuramentum a se citandum post convalescentiam in hodiernum diem curavit, in quo termine, dum se Mathias ipse denuntiasset, ante omnia Marcus optabat acta legi, querens, an non legi debeant. Quorum lectioni Mathias impugnabat eo, quod appellatio in eadem causa intervenisset, querens, an non ad reportationem sententiae a iure supremo stare debeat, cum unam et eandem rem tangit. Sententiatum est, acta ad postulationem ipsius Marci legi debere (salva contradictione ipsius Mathiae) de

’) Następuje dopisek: „Feria 6, a. Nativitatis Mariae, Hieronimus 13 flor. deposuit, quos Helena plenipotens recepit et Hieronimum quitavit. Residuum vide in aresto“.

forma iuris. Lecta sunt acta iudiciorum ad optata Marci de data feria 4, postridie Mariae Magdalenae (23/8) anni currentis, quae declarant, ob tempestivam importationem legalis impedimenti Marcum nondum succubuisse in causa, post quorum lectionem querebat, ex quo in termino diei ulterioris per Nicolaum filium suum legale impedimentum adversae suae valetudinis intulit, vigore cuius importation^ decretum est, se nondum in causa succubuisse, et post convalescentiam eundem Mathiam citandum curavit ad proceden-dum ulterius in causa ac iuramentum a se suscipiendum, allegans, appellationem non inter ipsos verum Agnetem uxorem suam et Helenam plenipotentem mariti sui interpositam esse habereque progressum suum, an non id ipsum iuramentum ab eo suscipere debeat. E contra ad postulata Mathiae Scharfenberg lecta sunt acta eiusdem datae, qua supra, post quorum lectionem praeten-debat appellatione pendente nihil innovandum esse, quare repetitis vicibus querebat, an non causa ipsa ad decisionem appellationis stare debeat.

Sententiatum est, quandoquidem Marcus citandum curavit Mathiam Scharfenberg ad suscipiendum ab eo iuramentum secundum decretum regiae maiestatis, e diverso Mathias allegat, in ea causa intervenisse appellationem, qua pendente nihil esse innovandum, querens, an non causa ad decisionem appellationis stare debeat, itaque, cum acta declarant, in causa eadem interpositam esse appellationem, quare ad illius decisionem causa haec suspendi debet de forma iuris (a. 1539, f. 6, die ad vincula Petri).

Advoc. Crac. 133, p. 358.

447. 1 Augusti 1539.

Helena Florianowa iuris praesidio arestavit 6 risas pa-piri ipsius Magdalenae Faythove de Opawa in 12 flor. et 15 gr. debiti apud Stanislaum Haller et Ioannes Buthner nomine Stanislai Haller suscepit arestum per praeconem Stanislaumx) (a. 1539, f. 6, die ad vincula Petri).

Advoc. Crac. 133 (Arestationes), p. 617.

9 Następuje dopisek: „Feria 2 in crastino Laurentii (11/8) Severinus Lu-bomirsky famulus nomine domini vladarii episcopi Cracoviensis iussit relegare arestum“.

448. 12 Augusłi 1539.

Stanislaus Haller constituit plenipotentem Andream Bobreck in causa exigendorum 7 flor. et 10 gr. a Gregorio papirario de Byecz ratione fideiussoriae cautionis pro fratre suo praestitae... (a. 1539, f. 3, a. Laurentii).

Advoc. Crac. 133 (Constitutiones procuratorum), p. 714.

449. 5 Septembris 1539.

Hieronimus Vietor satisfacturus obligationi suae repo-suit Mathiae Scharfenbergk ad acta advocati flor. 13, resi-duos ex obligatione, quos Martinus Sibenech arestavit in debito 27 flor. minus vel magis, quod Mathias Scharfenbergk tenetur, per praeconem Stanislaum iuratum (a. 1539, f. 6, a. Nati-vitatis Mariae).

Advoc. Crac. 133 (Arestationes), p. 619.

450. 17 Septembris 1539.

Sententiatum est ad questiones partium in termino citationis comparentium: Quandoquidem Mathias Scharfenberg, volens laxare pecunias ex aresto Martini Sibenech per Hieroni-mum Vietorem repositis, dicit se velle ius dare et recipere, proinde huiusmodi pecuniae ex aresto Martini debent esse liberae.

Martinus Sibenech questus est [contra] Mathiam Scharfenberg pro 27 flor. restae, quos secundum nova et antiqua regestra debitor remansit. Causa praefata inter partes praescriptas in spem concordiae translata est ad quindenam, iure partium illaeso permanente (a. 1539, f. 4, ipso die Lamperti).

Advoc. Crac. 133, p. 440.

451. 18 Septembris 1539.

Iuramentum Marci Scharfenberg. Helena, plenipotens Mathiae Scharfenberg mariti sui, hodie in termino translations paratam se obtulit audiendum et suscipiendum iuramentum a Marco bibliopola iuxta decretum dominorum consulum, per regiam maiestatem confirmatum, quod quidem iuramentum ipse Marcus paratum se exibuit praestaturum ; verum ante omnia querebat, an non Helena plenipotentiam comprobare debeat. Sententiatum est, Helenam debere plenipotentiam a Mathia marito suo comprobare

de forma iuris. Helena itaque satisfactura sententiae per lectionem actorum iudiciariorum abunde comprobavit se habere plenipoten-tiam a marito suo Mathia Scharfenberg. Marcus tandem factis prius per suum procuratorem ex more solemnibus reformationibus, ad crucem fieri consuetis ac per sententiam datis, conceptis verbis in decreto dominorum consulum, per regiam maiestatem confir-mato, iuramentum corporale in praesentia ipsius Helenae plenipo-tentis mariti sui praestitit. Marcus solidales exposuit novem (a. 1539, f. 5, postridie Lamperti).

Advoc. Crac. 133, p. 441.

452. 18 Septembris 1539.

Sigismundus Dei gratia rex Poloniae etc... universis et singulis... planum testatumque facimus, quod cum venisset in con-spectum nostrum venerabilis et egregius Gregorius a Stavischin, rector Academiae Cracoviensis, cum nonnullis collegis suis, sacrae theologiae doctoribus, protulit coram nobis privilegii litteras a sere-nissimo domino Wladislao, felicis recordationis rege Poloniae, avo nostro charissimo, doctorum et magistrorum universitati datas et signo eius communitas... quorum litterarum verba sunt haec : ...¹). Eae litterae quandoquidem aliqua ex parte attritae propter vetu-statem fuerunt, ita, ut periculum esset, ne, si magis attererentur, nulli forent usui, cum legi non possent, mature Collegii rationibus prospicere rector cupiens, supplicavit nobis, ut eas ad verbum describi iuberemus signoque nostro apposito testatum omnibus faceremus, descriptas has ab originalibus illis nulla prorsus re discrepare. Et quoniam de significatione nominum horum: „Sta-tionarii etScriptores“²) nonnulli disceptabant, eorum quoque interpretatio, ut per nos adiiceretur, petebant. Nos itaque praecibus eius dementer annuentes, describi ad verbum litteras has privilegii iussimus signoque nostro muniri, quas quidem ita descriptas, quoties prolatae fuerint, non minus roboris et firmitatis habere volumus, quam si originales ipsae proferrentur. Atque, ut tollatur

9 Następuje akt fundacyjny uniwersytetu Władysława Jagiełły z dnia 26 lipca 1400 roku. Por. Codex Universitatis Cracoviensis, t. I, nr. 16.

*    ²) Przywilej z roku 1400 mianowicie nadanym był „rectoribus universitatis,

doctoribus, magistris graduatis, baccalariis, studentibus, scriptoribus, stationariis et bedellis ac eorum familiaribus“.

dubitatio de iis nominibus, quae nunc non sunt in frequenti usu, stationarios bibliopolas intelligi volumus, hoc est libro-rum venditores, scriptores vero chalcographos sive i m-pressores, qui cum parentum nostrorum memoria extiterint, in scriptorum locum successerunt. Datum Cracoviae, feria 5, post festum Exaltationis s. Crucis proxima, anno Domini 1539.

Codex diplomaticus Universitatis studii generalis Crac., t. IV, p. 169, nr. 369.

453. 1 Octobris 1539.

Honorabilis domini Stanislai, altaristae in Paczanow, occasione census per annos 5 citra vel ultra retenti et de area, quam reus introscriptus modificavit, solvi soliti, ad propositionem, Iheronimus Vie tor prima iuris respondebit ex domini decreto (a. 1539, Mer-curii, 1 Octobris).

Acta episcop. consist. Crac. 18, p. 155.

454. 3 Octobris 1539.

Iheronimus Vietor impressor, satisfaciendo termino hodierno ad respondendum propositioni honorabilis domini Stanislai de Paczanow, psalteristae in ecclesia Cracoviensi et altaristae ad s. Mariam, loco responsionis privilegium maiestatis regiae, eidem super aedificationem domus super area, ex qua census petitur, datum, produxit et se ab instantia absolvi petiit in praesentia magistri Laurentii Czyżowski, ex adverso Stanislai de Paczanow procuratoris copias et terminum dicendi contra petentis, et obtinuit ad primam (a. 1539, Veneris, 3 Octobris).

Acta episcop. consist. Crac. 18, f. 157v.

455. 11 Novembris 1539.

praesentaneo eius-

cum

Providus Wolfgangus Keiner, sacrae maiestatis regiae venator... fecit testamentum... in hunc... modum... quod dat... usumfructum omnium bonorum suorum mobilium et immobilium honestae Hedvigi uxori suae... item praefatus testator eidem Hedvigi uxori suae commisit, ut omnia sua débita... dissolveret, quod quidem solutionis munus memorata Hedvigis per honestum Quirinum i 11u-minatorem, sumptum sibi ac iudicialiter dem mariti sui consensu confirmatum tutorem, ultro suscepit... (a. 1539, in platea Sutorum, die s. Martini).

Scabin. Crac. 12, p. 198.

456. 13 Decembris 1539.

praefatis bibliopolis componere potest. Prae-

cum

Honestorum dominorum Marci, Michaelis, Ioannis et Hieronimi impressorum et bibliopolarum ex una et dominae B. Florianów a, impressoris Cracoviensis, partibus ex altera, occasione impressionis Rubricellarum annualium dioecesis Cracoviensis ad futurum annum *). Dominus auditis proposais et responsis decrevit, quod praefata B. Florianowa potest in officina sua medietatem Rubricellarum futuri anni impensa sua imprimere, aut

sentibus venerabilibus domino Philippo Haer, decretorum doctore, Iacobo Iacobello, physico reverendissimi episcopi Cracoviensis, loanne Noskowski, medicinae doctoribus et familia domini (a. 1539, die Mercurii, 13 Decembris).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, t. II, 1536—1580, Cracoviae 1909, nr. 165, p. 59.

457. 6 Martii 1540.

Nobilis dominus Faelix Dąmbyensky... plenipotens honestae dominae Elizabeth consortis suae legitimae... recedendo ad actum praesentem a iuribus ac quibuscunque districtibus suis... recognovit... summam 300 flor., per providum Hieronimum Behem generoso olim domino Iohanni Plasky obligatorum ac in ipsius domo plateae s. Annae inter dominorum Hieronimi Remar et Bar-tholomaei Reger domos sita reformatorum, iuxta inscriptionem actis consularibus contentam feria 3, vigilia s. Nicolai (5 12) a. 1536, qui quidem 300 flor. post mortem honestae dominae Annae, dicti olim domini Iohannis Plasky consortis, ad praefatam Elizabetham, tan-quam ex patrueli fratre sororinam germanam, iure naturalis suc.-cessionis sunt devoluti, se abscessisse... famato Marco biblio-po 1 ae dicti Hieronimi Behem socero... (a. 1540, sabbato a. Laetare).

Scabin. Crac. 12, p. 249.

czasu

') Od roku 1531 do roku 1537 drukują się Rubrycelle tylko w drukarni Unglera, w roku 1538 poraź pierwszy ukazały się w oficynie Wietora. Od tego aż do śmierci Wietora naprzemian jednego roku w jednej, drugiego roku w drugiej drukarni się ukazują. Por. Estreicher, Bibliografia polska, t. XXVI, P- 442 n. Na druk Rubrycel Wietor otrzymał przywilej od biskupa krakowskiego „cum capituli consensu“. Por. Benis, op. cit., p. 474, nr. 23.

458. в Martii 1540.

Marcus Scharfenbergk bibliopola, civis Cracoviensis, fecit arestum super omnibus bonis... ipsius olim Hieronimi Behm in 300 flor. iuxta tenorem chirographi per praeconem Mathus (a. 1540, pridie Laetare).

Advoc. Crac. 134 (Arestationes), p. 465.

459. 20 Man 1540.

Revisio bibliotecarum. Ad revidendos impressores et b i b 1 i о p о 1 a s, ne codices hereticae pravitatis adducant aut habeant, reverendi domini Paulus Crassowski, vicarius et officialis generalis, Faelix Naropinski, custos Vladislaviensis, et duo docto-res universitatis, facultatis theologicae, sunt per dominos designati (a. 1540, die Iovis, 20 Maii).

Acta capituli Crac. (vol. Ill), p. 258v.

460. 11 Iunii 1540.

Honesta Helena, Fl o ri a n i olim im pressor is Cracoviensis relicta, proposuit coram domino rectore universitatis suorumque consiliariorum ac decanorum coetu tanquam coram iudice compe-tenti, totalem habenti iurisdictionem in omnes bibliopolas et cal-cographos regni Poloniae, contra Mathiam Scharfenberg et Ieronimum Vietorem, impressores Cracovienses, quod ipsi contra monitionem rectoris a reverendissimo episcopo Cracoviensi emanatam, ausi sunt imprimere exemplar Psalterii polonici¹) quod dicta Florianowa magnis impensis emptum non minori sumptu impresserat. Praefati impressores dictum Psalterium impresserunt contra edictum regiae maiestatis et contra inhibitionem reveren-dissimi episcopi Cracoviensis, turn etiam contra ordinem charitatis cristianae et in praeiudicium ipsius Helenae impressatricis, in quo ipsam damnificaverunt in summa 500 flor., petens illos condemnari in poenis contentis in privilegiis universitatis et compelli ad resar-tiendum damnum sibi illatum. In continenti Ieronimus Vietor im-pressor personaliter comparens animo et intentione litem conte-

J) Zołtarz Dawidów przez Walentego Wróbla wyłożony. Estreicher, Bibliografia, t. XV, p. 68—69.

standi negavit, se fecisse aliquod damnum dictae Helenae. Et dominus rector auditis allegatis et responsis admisit ad probandum. Praesentibus ibidem dominis consiliariis rectoris et decanis facul-tatum in convocatione publica tunc existentibus et Ieronimo Vie-tore et uxore Mathiae Scharfenberg cum socio artis seniore et me notario, scriba huius actus (a. 1540, die Veneris, 11 Iunii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 66, nr. 179. — Benis, p. 476, nr. 28.

461. 6 Octobris 1540.

Honestae Helenae Florianów a, civis Cracoviensis, magister Laurentius Volborz, ipsius procurator, reproduces litteris cita-tionis domini petiit cogi discretum Faelicem Chorązicz ad nomi-nandum personam, a qua habuerit libros in sua officina impressos et sibi datos, in praesentia honorabilis domini Andreae Strzessowski, dicti Faelicis asserti procuratoris, petentis mandari describi huius-modi propositionem. Et dominus attento, quod agitur de nomi-nanda dumtaxat persona, a qua libros dictus Faelix habuerit, per totum hodie respondendum mandavit. Praesentibus notariis (a. 1540, Mercurii, 6 Octobris).

Acta vicar, consist. Crac. 71, p. 137.

462. 6 Octobris 1540.

valorem specificet. Praesentibus

ac eorum

Nobilis et discretus Faelix Chorąsziczki ad propositionem pro parte Helenae Florianowa de Cracovia hodie factam nominavit quandam Annam Paczyorkowa ac quendam Iheronimum scholarem, quem pronunc nescit, ubi manet, offerens se id suo luramento firmaturum, a quibus quosdam sexternulos se habere allegavit, petens, quatinus praefata Helena [restituât] libros sibi, ut asseruit, receptos notariis (a. 1540, Mercurii, 6 Octobris).

Acta vicar, consist. Crac. 71, p. 141.

463. 9 Octobris 1540.

paruit I о s e p h о

Ioannes Stolczer papirarius non p a p i r a r i о de 30 gr. pro timpano debitis citatus per praeconem Thureck personaliter (a. 1540, sabbato p. Francisci).

Advoc. Crac. 134, p. 448

464. 3 Novembris 1540.

Hieronimus Vietor, typographus Cracoviensis... constituit... in suum legitimum indubitatumque plenipotentem... Petrum Nicolai, advocati filium de villa Camyenyecz, famulum suum in omnibus et singulis suis causis in et extra regnum Poloniae, in Ungaria et Transylvania ac alias ubicunque locorum... (a. 1540,

f. 4, p. OO. SS.).

Consul. Crac. 438, p. 245.

465. 3 Decembris 1540.

Coram nobis... honestus Hieronimus Vietor typo-graphus et concivis noster... ordinavit in suum... mandatarium honoratum dominum magistrum Severinum Bergkman... in omnibus et singulis suis causis, quas in et extra regnum Poloniae, potissi-mum vero in Ungaria et Transylvania ac alias ubilibet locorum... habet... (1540, f. 6, a. Barbarae).

Consul. Crac. 438, p. 274.

466. 10 Decembris 1540.

Personaliter coram nobis stans providus Georgius Prasser... fassus est se... ad structuram et aedificationem suam mutuatae pecuniae 100 flor., per x/₂ sexag. computatos, teneri honesto Stanislao Byali sartori, socero suo... denique ibidem praefatus Georgius Prasser recepit et adstrinxit se velle reformare eidem socero suo talem 100 flor. summam coram reverendo patre domino Erasmo, divina dignatione abbate Claraetumbae, in et super bonis suis in Mogiła sitis... (a. 1540, f. 6, p. Conceptionis Mariae).

Consul. Crac. 438, p. ^83.

467. 24 Decembris 1540.

Henricus Dangenroth papirarius dedit capere equum Georgii Presler in 40 gr. debiti... (a. 1540, in vigilia Nativitatis Christi).

Advoc. Crac. 134 (Arcstationes), p. 492.

468. 15 Martii 1541.

1541 Ihare. Der Rath

Den*) ersamen weyszen burgermeyster und rathmanne der kgl. stadt Crakaw unsern günstigen guten fraunden unser freund-wyllige dyenst czuvor. Erszame, weysze, gonstige, guthe freundt! Warumb wyr von unsern mytburgern den vorsichtigen Moriczen Golczen, Barthell Vögeln und Christoff Schrammen buchfurhern angelangt, bytten wyr yneliegender ihrer schryftlichen bytt lesende czuvernehmen und so wyr uns dan czu erynnern wyssen, das wyr yn derselben sehen sye auch czuvorne an ewr e. w. verschryben und ewr. e. w. sich darauf gonstlichen erczaigt, des wyr uns dan freuntlich hiemyt thun bedancken myt erpittung solchs yn glaychen czuvordienen. Szo bytten wyr aber eyns ewr e. w. wolle auff der unsern befelhaber gegenwertigen zeyger (Hanszen König, sonst Schlesyger gnanth, deme sye semptlich und sonderlich yn dyeser Sachen volkomenden bevelh und gewaldt geben vor yrentwegen zu thun und lassen) myt vorgemelten ewrn mytburger so vil verfugen, das dye unsern des hynderstelligen resten czusampt den expensen und bothlonne, so sye darauf gewandt nüchtern beczalt werden. Als wyr uns den tröstlichen vorsehen, das yr euch, ewrn vorigen erczeygen nach, yn dem, damyt dye unsern dyeser furbytt fruchtbar geniessen mögen und myt weyter Unkosten verschonet gonst wylliglichen wer, derfunden lassen, das seynt wyr yn glay-chem gegen den ewren czuvordienen myt gancz freuntlichen wyllen erputtig. Gegeben dinst tags nach dem sontag Reminiscere ym czur Wyttenburgk.

Consul. Crac. 438, p. 382.

469. 4 Aprilis 1541.

...Marcus Scharffenberger bibliopola... fassus est, quia honesta Catherina, olim Hieronimi Behem relicta vidua ас filia ipsius légitima, sibi abunde satisfecerit pro pannis a se emptis in 300 flor....

Marcus Scharffenberger bibliopola, habens condignam ratio-nem fidei, virtutis et amoris coniugalis, tum etiam fidelium obse-quiorum, quae honesta Agnes, consors ipsius légitima, erga se hactenus exhibuit, volensque ad talia obsequia eandem adhuc

¹) Akt ten poprzedza notatka: „Ad instantiam famati Michaelis Wechter litterae infrascriptae actis consularibus sunt inscriptae“.

reddere promptiorem, eidem mere, gratuita, perpétua et irrevocabili donatione dédit ас donavit 600 flor., quos maioris securitatis gratia eidem de facto reformat et inscribit super domo sua aciali in platea sanctae Annae, penes domum haeredum olim domini Hieronimi Remar iacente... Praeterea idem Marcus bibliopola casu, quo eum Dominus Deus prius ex hac luce quam Agnetem consortem suam evocaret, extunc dat et concedit liberum usufructum eiusmodi domus suae acialis, in platea sanctae Annae sitae, eidem Agneti, consorti suae legitimae... ad vitam ipsius, quavis haeredum suorum contradictione remota (a. 1541, f. 2, p. Iudica).

Scabin. Crac. 12, p. 444.

470. 7 Aprilis 1541.

Personaliter coram nobis comparens honestus Iohannes König, vulgo Slesiger nominatus, tabellarius Witembergensis... plenipo-tens providorum Bartholomaei Fogell, Mauricii Glacz et Christophori Schram, bibliopolarum Witember-gensium... recognovit... quia famatus Michael Wechte г, tanquam fideiussor pro Petro Reysmiller factus, eidem abunde satisfecerit in 50 flor. ratae ultimae, quos praedictis bibliopolis se soluturum obligaverat, quitans eundem tarn de hac ultima rata quam universo debito 150 flor.... (а. 1541, f. 5, a. Palmarum).

Consul. Crac. 438, p. 382.

471. 13 Aprilis 1541.

Iacobus, artis impressoriae socius, constituit plenipotentem Iacobum, famulum domini advocati, in omnibus suis causis... necessaria peragendum, tanquam solus adesset ') (a. 1541, f. 4, magna).

Advoc. Crac. 136 (Procuratorum constitutiones), p. 626.

472. 27 Maii 1541.

Inter Florianowam calcographam actricem ab una et Mathiam Scharfenberg H i e r o n i m u m q u e Vi e t о r e m etiam calcographos ab altera partibus ratione P s a 11 e r i i

¹) Następuje dopisek: Feria 2, p. Ascensionis Domini (30/5) anni currentis, Iacobus resignavit plenipotentiam praefatam.

polo ni ci et aliorum librorum, quos quidem conquerebatur ipsa Florianowa post suam primam et propriam editionem impressio-nemque excudi quoque typis praefatorum Mathiae Scharfenberg Hieronimique Vietoris non sine suo detrimento. Verum cum dictae partes conventae decretum litterasque seu diploma sacrae regiae maiestatis, domini nostri clementissimi, de tributa et concessa libera unicuique facultate id, quod quisque voluerit et poterit, arbitrio suo imprimendi et venumdandi de data Cracoviae, feria 5 proxima ante dominicam Conductus Pascae (10/4), anno 1539, in medium proferrent, ac denique fassa esset ultro nominata Florianowa, se quoque una cum caeteris calcographis reposuisse et renuntiasse privilegiis suis tune temporis, quando controversia inter impres-sores Cracovienses recensito 1539 anno coram sacra regia maie-state verteretur, domini itaque consules decreverunt, memoratos Mathiam Scharffenberg Hieronimumque Vietorem debere conservari circa dictum decretum seu diploma regium, ut videlicet sit illis liberum, quidquid velint et poterint, imprimere venumdareque iuxta tenorem eiusdem diplomats regii, non obstante hac impetitione supranominatae actricis, nichilominus tarnen domini libenter vidèrent cuperentque, ut potius aliquam amicabilem compositionem inter se partes super ea re inirent (a. 1541, f. 6, postridie Ascen-sionis Domini).

Consul. Crac. 438, p. 414. — Bénis, p. 477, nr. 29.

473. 31 Man 1541.

Iacobus impressor, satisfaciens sententiae iudicii, deposuit ad officium flor. 4 gr. 8 Helenae Florianove pro 3 Herbariis, uno Enchiridion et 1 Macer, quos rursus arestavit in 11 flor. et 10 gr. mercedis deservitae, ut non extradantur ad litis usque deci-sionem, per praeconem Stanislaum (a. 1541, f. 3, a. Penthecostes).

Advoc. Crac. 136 (Arestationes), p. 498.

474. 10 lunii 1541.

Iacobus impressor per se et Helena Florianowa per Nicolaum Grosz, in hac causa sumptum tutorem, recognoverunt inter se cura proborum hominum... concordiam... iniisse occasione 22 flor. et 15 gr. in prima propositione, prout habetur in pro-cessu causae expressorum, pro quibus ipse Iacobus iurare debuerat

in hunc effectum ita, quod Helena Florianova debet tollere et percipere ab officio 4 flor. et 8 gr. per Iacobum depositos, quos quum accepisset, Iacobum de omnibus rebus in hunc usque diem habitis ipsa Helena quietavit... Iacobus etiam nominatus fassus est, quia Helena Florianova ei in 10 flor. mercedis deservitae insolutis satisfecit et persolvit... quare omnes controversias, differentias litium et impensarum vicissim cassaverunt... (a. 1541, f. 6, a. Trinitatis).

Advoc. Crac. 136 (Obligati

ones

debitorum), p. 561.

475. 5 Septembris 1541.

Coram nobis... providus Hieronimus Vietor, calco-graphus Cracoviensis... recognovit... quod quemadmodum ipse Posnaniae coram iure spirituali fecit contractum cum illustri et reverendissimo in Christo principe et domino domino Luca, comité a Gorka, Dei gratia episcopo Cuiaviensi, occasione imprimen-dorum typisque excudendorum certorum Breviario-rum, ita et nunc ipse insuper hie coram officio consulari talem contractum in omnibus illius punctis et clausulis firmum, gratum ratumque habet, obligans se praefato contractui per omnia satis-facturum sub reali amissione universorum bonorum suorum mobi-lium et immobilium hie Cracoviae vel alibi locorum habitorum et habendorum, recognoscens etiam se ad rationem istius sui laboris iam effectualiter levasse et percepisse 200 flor., per */2 sexag. computatos, per manus famati domini Georgii Hegel... (a. 1541, f. 2, a. Nativitatis s. Mariae).

Consul. Crac. 438, p. 531.

476. 18 Novembris 1541.

Marcus Scharfenberger bibliopola questus est adversus Laure ntium cartownyck de 14 flor. pro papiro debitis; ille quoniam in responsione sua nominatos 14 flor. fassus est se teneri, sententiatum est, quandoquidem Laurentius cartownyck fatetur se teneri 14 flor. pro papiro Marco Scharfenberger, proinde satisfacere tenetur de forma iuris ; sententiatum est, quod vigore legalis iudicii magni ad solis occasum de forma iuris (a. 1541, in octava Martini).

Advoc. Crac. 136 (Iudicia legalia), p. 676.

477. 20 Decembris 1541.

Stanislaus papirarius, filius Andreae, socii impres-sorum, iuris subsidio arestavit 12 flor... Ioanni papirario de Croszno pertinentes, in 3 mr. et 19 gr. pecuniarum mercedis deservitae apud Laurentium cartarium, ut non extradantur ad litis usque decisionem, qui suscepit arestum per praeconem Stanislaum (a. 1541, f. 3, vigilia divi Thomae apostoli).

Advoc. Crac. 136 (Arestationes), p. 517.

478. 29 Decembris 1541.

Ioannes papirarius dedit occludere testudinem Georgio papirario in 10 flor... mercedis deservitae per praeconem Stanislaum Golanka (a. 1541, f. 5, in crastino Innocentium).

Advoc. Crac. 136 (Arestationes), p. 517.

479. 10 Ianuarii 1542.

Interlocutoria in causa Dorotheae Regulanka ex una et Michaelis bibliopolae. Nobilis Dorotheae Regulanka ex una et famati Michaelis, bibliopolae de Cracovia, partibus ab altera, in causa et occasione certarum rerum, in scriniis tribus existentium et per olim nobilem Nicolaum Regula, patrem dictae virginis Dorotheae, depositarum, dominus auditis partium proposais et responsis decrevit, quatinus ipse Michael easdem cistas cum rebus introclusis et alias res extra cistas existentes, morte ipsius Nicolai derelictas, quas apud se extare fassus est, ad acta praesentia hinc ad octa-vam reponeret, in praesentia praefati Michaelis bibliopolae, decre-tum domini suscipientis, et res ipsas cum scriniis se depositurum sponte offerentis, et postquam dictae res per eum repositae fue-rint, de illis quietabitur et res ipsae, cui pertinebunt, extradentur. Praesentibus notariis... (a. 1542, Martis, 10 Ianuarii).

Acta vicar, consist. Crac. 76, p. 262.

480. 9 Februarii 1542.

...Famatus Stanislaus Gutteter pro se ac tanquam socius plenipotensque spectabilis domini Iosti Schilling, consulis Craco-viensis, ab una et circumspectus Marcus Scharffenberg biblio pola ab altera partibus... recognoverunt, se opera fama-torum Henrici Pyrnusz et Georgii Kaczyczky, confratrum nostrorum scabinalium, veluti compromissariorum... iniisse... concordiam... in hune, qui sequitur, modum. Nempe, quod inprimis Marcus Scharffenberg debet praefatis Stanislao Gutteter et Iodoco Schilling 5 flor. monetae polonicae pro litis expensis, factis in causa per dictos Stanislaum Gutteter et Iodocum Schilling creditores occa-sione debiti olim Hieronimi Behem et Georgii Dythman ratione 300 flor. nominato Marco Scharffenberg, tanquam fideiussori mota... Praeterea idem Marcus Scharffenberg tenebitur et se praesentibus obligat eisdem Stanislao Gutteter et domino Iodoco Schilling soluturum 145 flor., per ¹/-₂ sexag., computatos, ad ratas... Caeterum Stanislaus Gutteter suo et sui principalis sociique domini Iosti Schilling nomine tenetur Marco Scharffenberg restituere chiro-graphum memoratum debitorum olim Hieronimi Behem et Georgii Dythman, quo quidem chirographo mediante, poterit ipse Marcus Scharffenberg dictum 300 flor. debitum exigere a praefatis debi-toribus, ac quidquid exegerit, medietas exinde eidem Marco Scharffenberg proveniet occasione impensarum et sumptuum, reliqua vero medietas cedet Stanislao Gutteter et domino Iodoco Schilling... (a. 1542, f. 5, die Apolloniae).

Scabin. Crac. 12, p. 641.

481. 10 Martii 1542.

Paulus Vechter nomine Michaelis Vechter, fratris sui, fecit arestum super omnibus bonis... olim Nicolai Groszovycz idque in 40 gr. mutuatis et 3 flor.... atque 1 ortho ratione fide-iussoriae cautionis, pro Elyzabeth sorore sua praestitae, per prae-conem Mathiam Czegelka (a. 1542, f. 6, a. Oculi).

Advoc. Crac. 137, p. 138.

482. 16 Aprilis 1542.

Testamentum Bartholomaei Scharffenberg. Providus Bartholomaeus Scharffenberg, licet corpore languens et valetudi-narius, mente tarnen sanus et rationis bene compos, condidit testamentum... ad hune, qui sequitur, modum... Recognovit se habere societatem mercaturae cum fratre suo germano, Iacobo Scharffenberg, in quam ipse testator 800 flor., eiusdem autem frater Iacobus Scharffenberg 700 flor. contulerunt, cum qua quidem 1500 flor. summa ambo simul lucrati sunt 200 flor... Item ipse testator fassus est, se cum fratre Iacobo habere in supradicta societate existentia et ad eandem pertinentia haec infrascripta, nempe flor. 186 in auro et 350 flor. in moneta, praetereaque circiter 12 flor. plus vel minus antiquae monetae, tum quoque 3 cyphos argenteos, quorum 2 sunt deaurati necnon 8 coclearia argentea. Quod attinet communia societatis débita, quae vel testatori fratrique suo Iacobo ab aliis debentur, vel quae iidem fratres aliis tenentur, haec universa repe-rientur in eorundem fratrum regestris descripta; quod autem attinet ad domesticam suppellectilem et clenodia, quae praedicti fratres in societate invicem communia habuerunt, haec iam universa, testator recognovit, esse inter se et fratrem suum divisa.

Idem testator recognovit, haec infrascripta clenodia esse sua propria... nempe: 12 coclearia argentea sub suo signo, unum coclear argenteum praeterea seorsum, constans 3 flor., unum cingulum mere argenteum deauratum alias obre nez, unum alium similem quoque cingulum argenteum deauratum, unam vaginam argenteam cum cultellis, 8 annulos aureos, 1 signatorium annulum, 1 crumenam cum argentea sera, 1 cathenulam auream, 1 collare de margaritis, constans 60 flor., aliud 1 collare etiam de marga-ritis, 1 collare de auro, 1 vittam muliebrem alias czepecz de auro, 1 bramkam de margaritis bonam, aliam adhuc 1 bramkam de margaritis, 1 cingulum argenteum, 1 paternoster de corallis, 1 nodum aureum ad paternoster pertinens, constans 10 flor. in moneta. Insuper recognovit, se habere 2 flor. pecuniae per com-patres et commatres suas pueris suis donatae, denique fassus est, se habere pro prias suas pecunias paratas 33 flor. 15 gr. Item etiam recognovit, apud se in propriis suis pecuniis 10 flor. per Dorotheam Czeschka impignoratas esse, hasce sequentes res videlicet 1 praetextam alias thoczenicza, 1 parvam bramkam, 3 scu-tellas, 1 paternoster de corallis cum chalcedone. Postremo idem testator recognovit, hanc domum suam (quam nunc possidet et inhabitat) nil pertinere ad saepenominatam societatem, sed suammet propriam esse, super qua quidem hospitale s. Spiritus habet 100 flor. obligatos... Item legavit 6 flor. Hedvigi, suae nepti ex sorore; item... legat Agneti et Annae, filiolis suis, plane adhuc infantibus, cuique ipsarum seorsum per 50 flor., idque prae caeteris suis haeredibus et posteris. Item ipse testator vult, ut omnia sua bona... post mortem suam relinquenda, cedant in aequalem divi-

sionem omnibus suis haeredibus et pueris, tam ex priori quam ex posteriori uxore sua procreatis.

Exequutores... deputavit fratrem suum, Mathiam Schar-ffenberg et Marcum bibliopolamac interea, loco prae-dicti fratris sui Mathiae absentis, in coadiutorem M i c h a e 1 e m Wechter¹)... (a. 1542, die dominica Conductus Pascae, in domo testatoris, in platea s. Ioannis).

Scabin. Crac. 12, p. 680.

483. 27 Aprilis 1542.

Georgius Feczer papyrifex obligavit se sub honoris fama artificiique sui amissione servaturum omnimodam pacem, tranquillitatem, securitatem erga Stanislaum Haller, herum suum, eiusdemque uxorem et universam familiam (a. 1542, f. 2, p. Invocavit).

Consul. Crac. 438, p. 647.

484. 2 Maii 1542.

...Michael Wechter bibliopola, confrater noster sca-binalis... fassus est, se... teneri 180 flor.... Georgio Strausz, civi Cracoviensi... et inscribit super domo sua, inter domini Petri Tha-nigel et Bartholomaei Crumpfelt domos iacente, in platea s. Ioannis... (a. 1542, f. 3, in crastino Philippi et Iacobi).

Scabin. Crac. 12, p. 701.

485. 16-27 Maii 1542.

Testamentum famati olim M i c h a e 1 i s We c h t e r bibliopolae, scabini Cracoviensis, feria 4 post Rogationum, anno nunc currenti iudicio nostro exhibitum, sigillo occlusum, hodie ad instantiam exequutorum eiusdem testamenti, nempe providorum Pauli Wechter et Stanislai Drzewyczky serrificis necnon honestae Barbarae, testatoris relictae viduae, cum Stanislao, eiusdem testatoris natu maiore filio, apertum est coram nobis et lectum atque deinde actis nostris inseri admissum, cuius tenor de verbo ad verbum ita sonat, ut subicitur:

*) Testament ten zmienił testator dnia 1 maja 1542 na inny, który zostawił w urzędzie zamknięty. Por. Scabin. Crac. 12, p. 700.

Laus Deo semper. Anno Domini 1542, adi 16 Maii. Deus in nomine tuo ego Michael Wechter, civis Cracoviensis, licet corpore languidus et valetudinarius, sanus tarnen mente et rationis bene compos, facio testamentum et meae ultimae voluntatis ordinationem in hune, qui sequitur, modum. Inprimis animam meam peccatricem commendo in misericordiam Dei Omnipotentis, corpus vero sepe-liendum terrae, et si quem offendi, rogo, ut mihi causa Dei Omnipotentis dimittat. Demum, ne orirentur aliquae discordiae post obi-tum meum, extunc recognosco, earn esse meam ultimam voluntatem: Primo uxori meae legitimae Barbarae lego et do pro dotalitio suo 1200 flor. monetae et numeri polonicae, quos eidem reformo, inscribo in et super omnibus bonis mobilibus et immobilibus... Item recognosco, me satisfecisse domino Stanislao Cruppeck, civi et mercatori Cracoviensi, in 200 flor., quos ipsi inscripseram ad acta scabinalia Cracoviensia, de quibus me nondum quietavit. Item cirographi duo, Casparo Coswycz in se super 180 flor. debiti dati, sunt retenti, quia sibi intégré solutionem feci, videlicet in uno in 100 flor. et in alio in 80 flor., quos mihi non extradidit. Item habeo societatem cum Marco Scharfenberg bibliopolaet IoannePuttener, ad quam unusquisque nostrum reposuit 500 flor. in auro, qui 500 aurei mei in praefata societate sunt et adhuc restant, de quibus mihi nullam rationem nec Marcus nec Ioannes fecerunt, in qua societate pro resta adhuc sunt 1000 Breviaria Viennae apud lorge Vech.

Item débita, quae ad me pertinent, sunt haec: Item Ioseph introligator tenetur 28 flor.; item Bayerowa tenetur 20 flor.; item Ian Brunczlik tenetur 16 flor. ; item dominus Virszkowsky tenetur 26 flor., et alia multa débita iuxta regestra committo exe-cutoribus emonenda et extorquenda, caetera omnia, quaecumque remanserint, lego haeredibus in aequalem sortem. Dominium mu-tandi in hiis omnibus mihi reservo, exequutores huius testamenti deligo filium meum seniorem natu Stanislaum et famatum Paulum Wechter cingularium, fratrem meum germanum, et Stanislaum Drzewyczky serrificem, quos rogo causa Dei Omnipotentis, ut earn provinciam tutoriae suscipere in se dignentur. Ego Michael Vechter, scabinus Cracoviensis, manu propria me subscripsi. (a. 1542, sabbato Pentecostes).

Scabin. Crac. 12, p. 725; Matr. Regni Pol. 57, p. 316.

486. 29 Май 1542.

Ex decreto consulari debet Laurentius chartownick Andreae, litterarum compositori, residuum 1 flor. cum 12 gr. persolvere hinc ad octavam (a. 1542, f. 2, a. Pentecostes). Consul. Crac. 438, p. 732.

487. 7 Iunii 1542.

Questa est honesta Florianowa impressorowa per Iohannem Śliwka, suum procuratorem, contra Mathiam Schar-ffenberger typographum, quod ipse clam nacto exemplari Farraginis iuris civilis¹), per se non ita pridem impresso

‘) Już poprzednio ukazało się tego podręcznika kilka wydań, z wolą i mimo woli jego autora, Jana Jelonka Tucholczyka (Cervus Tucholiensis). W roku 1540, w przedmowie do wydanego przez siebie w drukarni wdowy po Unglerze „Farraginis actionum iuris civilis et provincialis Saxonici municipalisque Magdenburgensis libri septem... collecti et revisi...“, które to wydanie dedykował radzie i ludowi miasta Lwowa, tak sam autor sprawę wydań dotychczasowych przedstawia: „lam olim clarissimi viri Florianus Unglerius, origine Bavarus, typographus Cracoviensis, vir ob morum non vulgarem comitatem bonarumque artium puritiam sempiterna memoria dignus, iura nostra patria in libello quodam, cui titulum affinxit: Farrago actionum iuris civilis Theutonici Magdeburgensis, studio tumul-tuario perperam nec recto ordine collecta, epistoła mea in fronte adiuncta, exem-plaribus fere innumeris in publicum produxit (1531), me tum contrarium suadente, ac ab inimico quidem sperante, impensum simul ac operam, hac in re penitus perditum iri: Sed invulgatus malus liber opinionem meam longe fefellit; protinus enim in tantam hominum gratiam concessit, ut intra semestre exemplaria typis excusa non sine lucro eiusdem typographi distructa fuerint, quo ille motus ad secundam editionem ante sexennium se accingens, tunc temporis me ad Russiam abeuntem, crebro rogatu adigebat, ut meo arbitratu librum a mundis murgarem, quae deessent, adderem, quae superessent, detraherem. Negavi, tarn propere id me posse facturum, reducens in memoriam homini faceto, quo-cum familiarissime vixi, illud dictum iocantium: Canis festinans coecos parit catulos... Discedens tandem Cracovia, serio ilium admonui, ne quid huiusmodi nugarum meo nomine, praesertim me inscio, in lucern expromeret, quod et fecit ! Nam in secunda editione (1535), sublata mea epistoła tituloque ex parte permu-tato (Por. Estreicher, Bibliografia, t. XIV, p 126, 127), tantummodo asseruit: opus a suo authore esse auctum et emendatum. Mortuo deinde Floriano alter quidam famelicus typographus subadorata utilitate, quae ex hoc ad ilium defun-ctum manavit, maiori spe quaestus, quam etiam par erat, adductus, cum iniuria dominae Helenae, Floriani viduae relictae, matronae nobili familia natae de meque optime meritae, praelis suis librum tertio tradidit (Maciej Szarfenberg w roku 1539. (Por. ibidem, p. 127). Cuius iniuria ego lacessitus et praecibus пес dum tarnen publicato et in lucem edito, sibi in praeiudicium illud ipsum denuo imprimere sit ausus ac sese in damnum magnum inducere conetur, nam et magna pecunia exemplar sese ab authore redemisse et in eo imprimendo ingentes sumptus fecisse, conque-rebatur. Ex adverso honesta Helena, Mathiae Scharfenberger con-sors légitima, nomine et ex parte eiusdem mariti sui, in praesen-tiarum absentis, reproducto decreto sacrae maiestatis regiae domini nostri clementissimi, inter bibliopolas et typographos Cracovienses proxime lato, contendebat aeque marito suo atque omnibus aliis typographis omnia et singula opuscula absque delectu et discrimine, quaecumque vellent et habere possent, sine cuiusvis impediment imprimere liberum esse, quo nixum maritum suum illud ipsum quoque fecisse dicebat, nihil tarnen, quod in praeiudicium et damnum alicuius vergere possit. Ad haec replicando praedicta Florianowa, se quidem decreto sacrae maiestatis regiae minime repugnare veile, dicebat, in quo, etsi persona sua neque olim mariti sui sit descripta et nominata, tarnen minime putat, earn voluntatem esse sacrae maiestatis regiae domini nostri clementissimi, ut ali-quis occulte et clandestine alicuius operis nondum editi et publicati nacto exemplari continuo deberet in praeiudicium alicuius illud ipsum denuo imprimere ac sese mutuo in damna inducere, non expectato iusto et debito temporis intervallo, quo primae editionis exemplaria aut saltem eorum bona pars distraherentur.

Domini consules partium propositionibus et responsis débité exauditis et perpensis, animadvertentes controversiam hanc omnem dependere ex decreto sacrae maiestatis regiae, cuius interpretatio penes solam sacram maiestatem suam consistit, num videlicet in eiusmodi et similibus opusculis impressis, ac vix dum adhuc editis, liceat continuo alteri typographo novam impressionem facere et impedimento esse, quominus prioris editionis exemplaria distrahi plane coactus, opéré pretium existimavi me facturum, si suffurato ab aliis, quibus obruor, negotiis, labore, formam brevem ac succinctam ex iuribus, legibus, con-stitutionibus, tarn provincialibus quam municipalibus, conficerem, quibus civitates, oppida et villae in regno Poloniae et in aliis vicinis provinciis utuntur“. Otóż to dzieło właśnie, poprawione przez Tucholczyka, w roku 1542 drukuje Maciej Szarfenberg, dedykując je królowej Bonie w dedykacji z dnia 3 lipca 1542. Wydanie to, ogłoszone zostało bez wiedzy autora a na szkodę Unglerowej, dlatego uznał je Tuchol-czyk za błędne. W roku 1546 Szarfenberg znowu toż dzieło, bez zmian prawie, przedrukowuje. Estreicher, Bibliografja, t. XIV, p. 128—129.

divendique possint. Proinde partes utrasque cum toto causae effectu ad sacram maiestatem regiam, dominum nostrum clementissimum, remiserunt, terminum partibus limitantes, diem 6 post suae maie-statis ad nos felicem reditum, diem tarnen ingressus excludendo (a. 1542, f. 4, vigilia Corporis Christi).

Consul Crac. 439, p. 8. — Bénis, p. 477, nr. 30.

488. 9 Novembris 1542.

Honorabilis domini Stanislai Garbathi, altaristae in arce Cra-coviensi... occasione 16 mr. census annui ex area domus, quam reus infrascriptus inhabitat, solvi consueti et per eum, ut prae-missum est, retenti, honestus Vie tor de Cracovia animo et inten-tione negavit... et eo facto citato praefato Ieronimo Vietore per reverendum dominum Thomam de Cracovia, artium magistrum, magister Laurentius Cziżowski, dicti domini Stanislai procurator, peciit ipsum dominum Ieronimum ad constituendum procuratorem cogi et in defectu constitutionis locum ad omnes et singulos actus gerendos deputari. Et dominus, nisi per totum hodie constituerit procuratorem dictus Vietor, ipsum in publica audientia ad omnes et singulos actus... citatum mandavit (a. 1542, Iovis, 9 Novembris).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 63.

489. 13 Novembris 1542.

Venerabilis dominus magister Andreas de Kobilino, canonicus ecclesiae collegiatae s. Annae et astrologus Ordinarius universitatis Cracoviensis, proposuit contra honorabilem Albertum de Buk, artium baccalarium, quod edidit et ad imprimendum dédit ludicium astro-logicum anni sequentis 1543 in levitatem et ignominiam universitatis non habita licentia domini rectoris atque in praeiudicium et dampnum praefati domini magistri Andreae. Dominus rector ex confessatis praefati Alberti condempnavit eundem in 10 flor., quos praefatus magister ab impressoribus Cracoviensibus pro Iudicio anni sequentis per eum facto recepturus erat, et mandavit, ut huiusmodi 10 flor. reponeret apud dominum rectorem in decursu unius hebdomadae sub censuris ecclesiasticis. Et in continenti monitus est per honorabilem dominum Laurentium, mansionarium ecclesiae s. Barbarae, ut pareat decreto.

Item idem dominus magister Andreas proposuit contra prae-fatum Albertum baccalarium occasione quorundam quinternionum

in facultate astrologica in habitatione sua perditorum. Negante eo dominus rector decrevit probationem actori. Actor autem detulit iuramentum expurgatorium reo. A quo decreto praefatus Albertus baccalaureus frivole et temere, nullo habito gravamine, ad dominos consiliarios rectoris verbo appellavit. Propter quam appellationem dominus rector iuxta privilégia universitatis condempnavit eundem Albertum in 10 mr. pecuniarum... (a. 1542, die Lunae, 13 No-vembris).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 85, nr. 217. — Benis, p. 478, nr. 31*

490. 18 Novembris 1542.

Helena, Mathiae Scharfenberger coniunx légitima, questa est contra Helenam Florianova viduam occasione eius, quod dum exemplarium Farraginis iuris cum familia civili apud se acciperet ad praetorium, in damnum non modicum induxit, sic, quod familia fere per quindenam non laborabat et etiam in propriis rebus se damno adfectam esse asseverabat omnia aesti-mationis 8 flor., petens ipsam ad resartiendum compelli... Senten-tiatum est, quandoquidem Helena Scharfenbergerowa questa est contra Helenam Florianowa de damno circa acceptionem exem-plarii Farraginis iuris adfecto, quod sibi aestimat 8 flor... ex adverso Helena Florianowa negat, aliquod damnum intulisse, dum praefatum exemplarium officiose acciperet... proinde Helena Florianowa pro-pior est assertionem suam iuramento corporali confirmare de forma iuris... (a. 1542, in octava, s. Martini.

Advoc. Crac. 137 (Iudicia legalia), p. 706.

491. 11 Decembris 1542.

Famatus Hieronimus Vietor, impressor librorum Cracoviensis, citatus legitime ad instantiam venerabilis domini magi-stri Andreae de Kobylin, canonici ecclesiae collegiatae s. Annae et astrologi universitatis ordinarii, non comparens, ultra horam audientiae solitam expectatus, pronuntiatus est per dominum recto-rem contumax (a. 1542, die 11 Decembris).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 87, nr. 222. — Benis, p. 479, nr. 32.

492. 22 Decembris 1542.

Famatus Mathias Scharffemberg, civis et typogra-phus Cracoviensis, citatus legitime ad instantiam venerabilis domini magistri Andreae de Kobilino, canonici ecclesiae collegiatae s. Annae et astrologi universitatis ordinarii, ultra horam audientiae solitam expectatus, non comparens, pronuntiatus est per dominum rectorem contumax. In praesentia venerabilis domini magistri Sta-nislai de Pynyczow, senioris bursae philosophorum et discreti Valentini Lypski, studentis (a. 1542, die Veneris, 22 Decembris).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 89, nr. 227.

493. 26 Decembris 1542.

Spectabiles domini proconsul et consules civitatis Craco-viensis optaverunt a domino rectore per Valentinum syndicum suum, ut causam motam coram domino rectore inter venerabilem dominum magistrum Andream a Kobilyn, astrologum universitatis Cracoviensis ordinarium et famatum Hieronimum Vietorem, impressorem librorum Cracoviensem, occasione impressionis Iudiciorum astrologicorum, remitterent ad eosdem, et quod dominus rector daret absolutionem a censuris praefato Hieronimo Vietori, quibus innodatus est propter contumaciam, promittentes se iusti-tiam administraturos praefato magistro Andreae a Kobilin. Dominus rector de consensu actoris remisit causam et absolutionem reo dédit, ea tarnen conditione, ut infra decern dies per dominos consules administretur iustitia magistro Andreae Kobilino sub poena reimpositionis in sententiam excommunicationis in defectu iustitiae (a. 1542, die Martis, 26 Decembris).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 89, nr. 228.

494. 7 Ianuarii 1543.

Domini consules legitime cognita causa pronuntiaverunt hone-stum Hieronimum Vietorem et Helenam Scharffen-bergerowam liberos a querela venerabilis magistri Kobylin et a gravamine iurisdictioneque domini rectoris universitatis Cracoviensis, qui quidem nullam in cives Cracovienses iurisdictionem competentem habet пес etiam in praesenti casu imprimendorum Iudiciorum astrologicorum, maxime, cum ilia minime sapiant aliquant haeresim (a. 1543, f. 2, p. Epiphaniam).

Consul. Crac. 439, p. 156. — Benis, p. 479, nr. 34.

495. 14 Iamiarii 1543.

Venerabilis dominus magister Andreas de Kobylino, astro-logus universitatis Ordinarius, consensit in absolutionem dandam honorabili Alberto de Buk, artium baccalario, ea conditione, ut se obligaret, quod deinceps non faciet Iudicia astrologie a, nec publicabit ea, neque ad imprimendum dabit, sine speciali licentia et admissione domini rectoris... sub poena 10 mr., et quod solvet praefato magistro Andreae impensas litis. Et in continent idem Albertus baccalaureus obligavit se ad suprascripta sub poena, ut supra (a. 1543, die Iovis, 14 Ianuarii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 89, nr. 230. — Benis, p. 480, nr. 35.

496. 22 Ianuarii 1543.

Famatus Iacobus de Nossale¹), introligator libro-rum et civis in Cleparz, proposuit contra honorabilem dominum Laurentium, mansionarium ecclesiae s. Barbarae et praedicatorem in ecclesia s. Stephani, quod introligavit ei très libros videlicet Missale Romanum, Breviarium novum Romanum et Missale Cra-coviense, a quorum labore denegat ei solutionem. Item, quod in habitatione sua praefatus Laurentius praedicator iniecit in eum manus violentas et strangulabat eum. Ex adverso Laurentius praedicator respondit, quod propterea non solvit ei laborem, quia Missale Romanum ei variavit et alios duos libros supradictos male ligavit. Quo autem ad strangulationem confessus est Laurentius praedicator, quod cum introligator praefatus cum libris acceptis abire vellet de habitatione, arripuit eum per collum et libris ereptis eiecit de habitatione sua. Dominus rector viso Missali Romano variato decrevit, ut introligator praefatus denuo débité religet et Laurentius praedicator solvat ei a labore. Quo ad strangulationem dominus rector deliberatus faciet facienda... (a. 1543, die Lunae, 22 Ianuarii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 90, nr. 231.

') Dwóch introligatorów imieniem Jakób znamy w tym czasie w Krakowie. Jeden „Iacobus Nizioł introligator de Ilkusch“ w roku 1536 otrzymuje prawo miejskie „pro littera fideiussit Stanislaus introligator; dedit flor. 1“, a w roku 1540 został mieszczaninem krakowskim „Iacobus introligator... pro litteris adferendis... fideiusserunt Mathias Simniwoda et Iohannes Czech... dedit flor. 1“. Libri i. c. Crac. 1422, p. 307, 340.

497. 16 Fehruarii 1543.

Sebastianus Mnyssek, carthownyk de Cracovia... 3 flor. pecuniarum certi et mutui debiti nobili domino Andreae Pąngowski, venerabilis domini Ioannis Naropynski, scholastici Cracoviensis, notario, pro dominica Ramispalmarum proxima se soluturum... obligavit. Praesentibus notariis (a. 1543, Veneris, 16 Februarii).

Acta offic. consist. Crac. 73, p. 227.

498. 12 Aprilis 1543.

Famatus dominus Iheronimus Vietor calcographus iuxta exigentiam termini hodierni copias litterarum privilegii per regiam maiestatem super area, e regione bursae Iherusalem sita, concessi et per legalem Petrum Radwanowski, notarium publicum, curiae reverendissimi domini archiepiscopi et episcopi Cracoviensis scribam, consultandum produxit... (a. 1543, Iovis, 12 Aprilis).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 395.

499. 8 Iunii 1543.

Honestus Stanislaus im pressor peciit Annam uxorem suam iuxta decretum domini pridie factum ad commanendum secum cogi et compelli in praesentia dictae Annae, allegantis saevitiam in earn ultra modum exercuisse et enormiter percussisse et vulnerasse, huiusmodique vulnerum adhuc cicatrices extitisse, petens huius-modi suam allegationem ad probandum admitti. Et dominus alle-gationem suam hinc ad octavam peremptorie probandum mandavit. Praesentibus notariis (a. 1543, Veneris, 8 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 73, p. 552.

500. 23 Iulii 1543.

Ad instantiam nobilis domini Preszlai Gnoynski aulici regii acStanislai Lerm, affinis sui, debet ex decreto dominorum Mathias, qui servivit famato olim Wolffgango Lerm et Margarethae eius coniugi, parentibus eorum, statuere cautionem fide-iussoriam, quod praedictis dominis sit sese sufficienter iustificaturus, super omnibus rebus, de quibus eundem inculpare voluerint... (a. 1543, f. 2, in crastino Magdalenae).

Consul. Crac, 439, p. 324.

501. 28 Iulii 1543.

Ad postulationem domini Stanislai Lern, filii olim Volffgangi, conductoris domus acialis nuncupatae Carnowska, sunt res... conscriptae ipsius Mathiae, quondam famuli Volffowe, matris dicti Stanislai, in testudine domus posticalis praefatae con-tentae et imprimis : Penulae albae tenuiores 79, adamasci brunatici non mensurati portiones inceptae 3, atlasii rubei portio integra 1, telae rubeae portiones 2, armesini rubei portio 1, yl alias knafle de rubeo et viridi serico decennarum 34, serici rubei intorti librae 3, telae dealbatae alias niderlenske portiunculae 3, item portio telae dealbatae, pulforstaczye, coloris nigri, integrae petiae 3, pulforstaczye coloris alias d z у к у petiae 1, item aliquot ulnae de nigro pulforstaczie, item aliquot ulnae de nigro barchan, item 4 ulnae de griseo barchan.

Croci sacculus parvus, parum cinamoni, 1 muscatae sacculus parvus, item ferramenta hastarum alias grothy 6, item penulae grossiores coloris grisei 12, vitra venetiana in fenestra 18, vitra venetiana maiora et minora in scamno 31, succari capita integra 16, succari in portionibus factis aliquot portiones, tapeta 3, bella integra penularum, cumulus lini, orbes stannei 5, scultellae stanneae médiocres 5, przystawka 1, cantarus stan-neus mediae ollae 1, media quarta 1... (a. 1543, sabbato p. divae Annae).

Advoc. Crac. 138, p. 428.

502. 11 Augusti 1543.

Quandoquidem Stanislaus Lerm hactenus abusus sit opera Wolff gangi Prewsz pueri Nurymberga oriundi ac Marci Prewsz filii longeque ad alia servitia eo usus sit, quam tenor inscriptionis, quam idem Stanislaus protulit, requirebat, itaque ex dominorum decreto praedictus Wolffgangus Prewsz a tali sua obligatione eidem Stanislao Lerme, pro servitio 6 annorum prae-stando sibi data, est solemniter liber pronuntiatus, neque amodo ullum interesse ad eundem ipsum famulum suum Stanislaus Lerm sibi vendicare poterit neque debebit... (a. 1543, in crastino s. Laurentii).

Consul. Crac. 439, p. 345.

503. 77 Decembris 1543.

Comparens personaliter... honoratus Marcus Scharffen-berger bibliopola, civis Cracoviensis, tanquam tutor naturalis honestae Annae filiae suae, olim Martini Sibeneuch biblio-polae relictae viduae... ordinavit nomine suae principalis plenipotentem seu mandatarium atque actorem rerumque eius factorem magnificum dominum Georgium Vernerium, invictissimi régis Romanorum consiliarium, capitaneum in Szarysz etc... (a. 1543, f. 2, p. Luciae).

Advoc. Crac. 138 (Procuratorum constitutiones), p. 759.

504. 19 lanuarii 1544.

Honestorum Mathiae Scharffemberg, civis et i m-pressoris Cracoviensis, et Helenae uxoris suae nomine magister Simon Calisch, illorum procurator, peciit locum publicum ob defectum constitutionis procuratorum ad causam deputari in contumaciam honestae Helenae Florianowa ad constituendum procuratorem per religiosum fratrem Faelicem, priorem conventus monasterii s. Marci in Cracovia, citatae. Et dominus in praesentia praedictae honestae Helenae Florianowa, in quantum per totum hodie non constituerit publicam audientiam, ubi citari debeat, ad omnes et singulos actus et terminos iudiciarios usque ad sententiae diffinitivae prolationem deputavit. Praesentibus... (a. 1544, sabbati, 19 lanuarii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 729.

505. 14 Februarii 1544.

Mathiae Szarffemberg, civis et im pressât о risfs^l et Helenae coniugum de Cracovia in causa magister Simon Calisch, illorum procurator, citato magistro Laurentio Wolborz, honestae Helenae Florianowa ex adverso procuratore, ad producendum certas litteras in vim probationis libelli sui articulati per dominum discretum Stanislaum Crabus executorem, primum litteras inhibi-tionis sub titulo et sigillo reverendissimi archiepiscopi Gnesnensis et episcopi Cracoviensis de non imprimendis Rubricellis dioe-cesis Gnesnensis factas ac etiam notam executionis a tergo earun-dem litterarum de manu discreti Stanislai Crabus, notarii publici, contentam, necnon Rubricellas quatuor dioecesis Gnesnensis per ipsam dominam Helenam Florianowa impressas. Et in continenti honorabiles domini Michael Skrzethussowski in Goscza et Albertus Modrzewski in Canyna plebani et Stanislaus Crabus, notarius pu-blicus, testes ad hoc specialiter per nobilem dominum Martinum Russieczki, notarium publicum, citati, dicti dominus Michael Skrze-thuszewski et Albertus Modrzewski sigillum, notarius vero prae-dictus manum suam propriam in executionem litterarum inhibitionis contentam mediis eorum iuramentis per eos ad sancta Dei evan-gelia praestitis recognoverunt et dixerunt, sigillum esse, cuius debet, et manum suam propriam, petens in causa concludi in praesentia magistri Mathiae Rakowski ex adverso honestae Helenae Florianowa procuratoris, qui praemissa impediendo peciit sibi terminum ad dicendum contra praefigi. Et obtinuit ad primam... (a. 1544, Iovis, 14 Februarii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 773.

506. 6 Maiiii 1544.

Honestorum Mathiae Scharffemberg, civis et impres-satoris [et] Helenae, coniugum de Cracovia nomine, magister Simon Caliss... citato magistro Laurentio Wolborz ex adverso honestae Helenae Florianova procuratore... dixit contra, petens in causa concludi et dominus in contumaciam dicti procuratoris citati et non comparentis in causa conclusit, salva tarnen facultate recon-cludendi, in quantum opus fuerit... (a. 1544, Iovis, 6 Martii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 814.

507. 18 Martii 1544.

Honestae Helenae Florianowa, civis et impressatricis Cracoviensis, magister Laurentius Wolborz procurator, excipiendo contra personas testium, pro parte Helenae Scharffember-gowa inductorum, depositiones eorundem, allegavit praedictos testes fuisse servitores inducentis et panis illius commestores in favoremque et utilitatem ac commodum ex affectu charitativo erga inducentem deposuisse, petens propterea revocari conclusionem, attenta facultate ad reconcludendum... in praesentia magistri Simonis Calisch ex adverso, honestorum Mathiae Scharffemberg et Helenae coniugum de Cracovia procuratoris... qui non recedendo a conclusione allegavit, quod testes nullify et extrane[i] in huiusmodi causa sunt inducti, ita, quod ipsa causa sufficienter informata et magis pertinet ad officium domini, quam ad suos principales... (a. 1544, Martis, 18 Martii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 846.

508. 20 Marta 1544.

Honestae Helenae Florianów a, civis et impressa-tricis Cracoviensis, magister Laurentius Wolborz procurator, satis-faciendo termino hodierno ad videndum in causa concludi prae-fixo et assignato septingentesimam et quinquagesimam septimam decisionem dominorum de rotha in antiquis disponentem de revo-canda conclusione tarn in causis beneficii quam prophanis repetiit, petens per dominum in eadem causa conclusionem revocari, attentis praemissis et facultate de reconcludendo reservata, in praesentia magistri Simonis Calisch ex adverse, honestorum MathiaeSchar-ffemberg et Helenae coniugum de Cracovia procuratoris, qui non recedendo a conclusione, per dominum in eadem causa facta, allegavit suam causam per observationem omnium et singulorum terminorum fuisse legitime et débité informatam ipsamque causam nedum ad principales suos, verum etiam ad officium domini per* tinere, propter contemptum et vilipensionem iurisdictionis reveren-dissimi domini archiepiscopi Gnesnensis et episcopi Cracoviensis et contra inhibitionem per dictum ex adverso principalem factam, magistro Laurentio Wolborz, procuratore praedicto, repetente peti-tionem suam et exceptiones contra testes partis adversae de fami-liaritate factas et ad acta domini ingrossatas ad probandum admitti, petente. Et dominus prima iuris deliberatus faciet facienda. Prae-sentibus notariis... (a. 1544, Iovis, 20 Martii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 850.

509. 28 Martü 1544.

Honesta domina Helena Scharffembergowa, civis Cracoviensis, suo et mariti sui Mathiae Scharffemberg nomine... fassa est sibi ex concordia per medium bonorum viro-rum facta occasione impressionis Rubricellarum dioecesis Gnesnensis contra inhibitionem reverendissimi domini archiepiscopi Gnesnensis, episcopi Cracoviensis, factam rebusque aliis in processu causae eiusdem deductis, neenon occasione impensarum et expensarum propterea factarum fuisse et esse in toto satis-factum. Quam quidem honestam dominam Helenam Florianowa ab omni instantia et impetitione occasione praemissorum liberam dimisit, promittens se eandem in futurum nunquam pro praemissis impetiri velle. In praesentia dictae dominae Florianowa, huiusmodi inscriptionem acceptantis, praesentibus notariis... (a. 1544, Veneris, 28 Martii).

Acta vicar, consist. Crac. 77, p. 884.

510. 30 Май 1544.

Personaliter... comparens honesta Helena, olim F1 o r i a n i impressoris relicta vidua, per dominum Gregorium Schniczer, confratrem nostrum consularem... recognovit, se ad decursum 4 annorum... a Benedicto serrifice atque Agneta eius uxore con-duxisse domum in platea Columbarum, inter Hieronimi Vietoris et Nogawczinae domos iacentem, ex censu annuo 10 mr., atque... Benedictus serrifex una cum sua coniuge Agneta... recognoverunt, iam effectualiter a supramemorata Helena sibi esse in 40 mr. satisfactum census integri pro annis quatuor... *) (a. 1544, f. 6, a Pentecostes).

Consul. Crac. 439, p. 476.

511. 4 Iunii 1544.

Sententiatum est... quandoquidem Mathias Spygler questus est contra Paulum Vechter cingularium pro suo interesse et tanquam plenipotentem Stanislai Drzevyczsky, exequutores testament olim Michaelis Vechter, occasione eius, quod anno Domini 1537, facto iuridico aresto super bonis Petri Reusz-molner bibliopolae unacum magistro Casparo Stewlero et Petro Nethner in debitis suis, sed quia Michael Vechter maiorem summam debiti in praefata biblioteca habuit, ideo illi omnes eius-modi libros ad vendendum ad fideles manus concrediderunt, qui intra id tempus... decessit, de quibus libris pro sorte sua aduc restae provenire debent 70 flor... cuius Michaelis bona ipsi tutores in sua tutela haberent... E regione Paulus Vechter, exequutor testa-

‘) Na końcu znajduje się notka: „Vide cassationem huius inscriptionis infra, feria 6, post festum OO. SS. (6/11) a. 1545“.

14

Monument»-

menti olim Michaelis Vechter, praetendebat se de praefatis libris Petri Reuszmolner nihil scire... praeterea, allegabat esse haeredes olim Michaelis Vechter, quibus minorennibus extantibus, de bonis eorum paternis nichil diminuere possunt... Igitur, quum Mathias Spygler fidelem manum non probat et simplicibus mundisque verbis proposuit et non est liquidum debitum, proinde causa haec ad annos discretionis puerorum olim Michaelis Vechter in suspenso esse debet, de forma iuris (a. 1544, f. 4, p. Penthecostes).

Advoc Crac. 139, p. 254.

512. 24 Octobris 1544.

Condemnatio Richardi cartarii. Sententiatum est... quandoquidem Martinus papirarius citandum curavit Richar-dum chartarium pro 2г/₂ flor. pro forma chąrtarum sibi debitis primo... secundo et tertio... non comparuit, proinde dictus Richardus in inculpatis succubuit... (a. 1544, f. 6, p. Undecim milia virginum).

Advoc. Crac.. 139, p. 456.

513. 26 Novembris 1544.

Propositio contra Ioannem szniczer, civem Cra-coviensem. Instigatoris officii reverendissimi domini magister Laurentius Czizewsky oblata citatione suae reverendissimae pater-nitatis débité exequuta et ad hodie contra providum Hanus szniczer, civem Cracoviensem, facta, proposuit, quod quamvis sacris canonibus et constitutionibus regni et sacrae maiestatis regiae cautum sit et plane vetitum, quod nullus Christifidelium et regni subditorum audeat libros quorumvis haereticorum, signanter vero Martini Lutheri, legere et in domibus suis habere ipsiusque sectam damnatam imitari et aemulari, nichilominus tarnen famatus Ioannes szniczer, civis Cracoviensis, Dei timoré et principum suorum postposito immo in contemptum fidei catholicae et sanctae matris ecclesiae damnatum dogma Lutheri imitare, libros suos legere et domi suae tenere, carnibus feriis sextis et aliis prohibitis diebus vesci ac festivis laborem artificii sui cum familia exercere et alia id genus prohibita facere non sine gravi scandalo Christifidelium consuevit, pro cuius suae propositionis verificatione in continenti attestationes et testium depositiones pro summaria informatione animi suae paternitatis reverendissimae per venerabilem et egregium

dominum...¹) sacrae theologiae professorem, priorem in Arena, haerethicae pravitatis inquisitorem, realiter produxit ipsumque loan-nem Hanusz szniczer in poenis iuris et regni puniri ас interim custodiae carcerum, unde ius dicat, deputari, in praesentia prae-dicti Hanus szniczer animo et intentione litem legitime contestando negantis narrata, prout narrantur. Quo facto, reverendissimus dominus ad domum ipsius Ioannis szniczer venerabiles dominos Bar-tholomaeum Ganthcowski, archidiaconum, curiae suae cancellarium, et doctorem Alexium, archidiaconum Cruschwiciensem, revisores et inquisitores librorum, cum praedicto haereticae pravitatis²) inqui-sitore deputavit. Qui descendentes in domum praedicti Ioannis szniczer et stubam inferiorem ibidem perscrutantes 5 libros sub titulo Martini Lutheri invenerunt et scrinia nonnulla ac testudinem inferiorem ipsius Ioannis szniczer propter defectum clavium sigillo suae paternitatis reverendissimae, propter investigandos caeteros libros Martini Lutheri, obsignaverunt. Nichilominus tarnen idem Ioannes szniczer per reverendum dominum cancellarium requisitus, cuius libri illi essent, respondit, unum ex eis esse Martini Lutheri, quem se servare, dixit, non propter lecturam, sed propter i m a-g i n e s in eis p i c t a s per quendam Olbricht Direr, quae artificio suo, quod exercet, sunt multum commodae, caeteros vero libros dixit, esse cuiusdam frenificis. Quibus auditis reverendissimus dominus ipsum Ioannem szniczer custodiae suae ad meliorem infor-mationem deputavit (a. 1544, Mecurii, 21 Novembris).

Acta episcop. consist. Crac. 21, f. 155.

514. 12 Aprilis 1545.

Productio certorum librorum Martini Lutheri. Die 12 Aprilis nobilis Stanislaus Stryowski, apud acta praesentia ac coram me notario publico et testibus infrascriptis personaliter constitutus, 2 libellos Martini Lutheri, quorum primus sic incipit: Theologiae propositiones, Vithembergae disputatae, cum praefatione Martini Lutheri, de data anno Domini 1534, et alterum libellum sic incipientem: Operatio in psalmum vigesimum primum, Deus Deus meus, Martini Lutheri, de data Vithembergae, anno Domini 1523, per venerabilem dominum Martinum Trabsky, canonicum Chel-

■) Luka w MS.

s) W MS,: „hereditatis".

mensem, iudicem commissarium per reverendissimum in Christo patrem dominum Petrum, Dei gratia archiepiscopum Gnesnensem et episcopum Cracoviensem etc., ad inquirendum de libris Lutheri apud religiosum Mathiam de Opoczno, in oppido Sziecziechow plebanum, dioecesis Cracoviensis, ad effectum puniendi eum con-stitofsj de talibus libris deputatuni, missus est apud eundem Mathiam de Opoczno, in oppido Sziecziechow plebanurn, in illius habitatione in cista sub mensa contra mandatum serenissimi prin-cipis et domini domini Sigismundi Dei gratia, régis Poloniae, magni ducis etc. ac memorati reverendissimi domini archiepiscopi et episcopi Cracoviensis de non habendis et non legendis libris prae-dicti haeretici Martini Lutheri, ante haec dudum in regno Poloniae ac ducatibus et aliis dominiis ac bonis regni factum et publicatum, per praefatum iudicem commissarium quesitos et inventos ac quan-dam papiri schaedulam per eundem iudicem commissarium ibidem inventam et in se continentem canticum „Те Deum laudamus“, in vilipendium sedis apostolicae ac totius cleri scriptam, sigillo praedicti domini iudicis commissarii obsignatam et communitam, produxit et exhibuit, memoratus autem reverendissimus dominus archiepiscopus et episcopus Cracoviensis praedictos libros Martini Lutheri ad acta reposuit servandos, ipsumque Mathiam de Opoczno ex officio citandum et contra ipsum processum instituendum man-davit atque decrevit. Praesentibus discretis viris dominis Abrahamo Górski, Balthasaro Crassowski, Hieronimo Sczirbicz.

Acta episcop. consist. Crac. 21, f. 318.

515. 22 Mali 1545.

...Bur kard us Haller, papi[ra]rius de Warschovia et Cristopherus Prausnicz, papi[ra]rius de Mogiła reco-gnoverunt, inter se ultro concordiam fecisse occasione prioris ven-ditionis molendini papirei in Warschovia mortificato ex nunc huiusmodi forum et contractum inter se antea factum ac chi-rographos inter se habitos et sibi invicem datos super eiusmodi forum ac etiam omnibus actionibus iuridicis... annichilando. Denuo ipse Burkardus Haller, papi[ra]rius de Warschovia recognovit, se vendidisse... molendinum suum papireum ante Warschoviam situm... una cum wergkczeugk ad artificium pertinentibus provido Cristof-fero Prausnicz, papi[ra]rio de Mogiła, pro 300 flor. in moneta numeri et monetae polonicae, id vero, quod esset extra wergczeug,

uti paraferna domestica, mensae, c z e u g iam praeparatum vel lumpy, hoc ille seorsum ipse Cristoferus solvere tenebitur, quem-quidem huiusmodi forum et contractum dictus Burkardus tenere debet ad 3 annos, hoc est a festo Penthecostes nunc proxime futuro, per 3 annos et pro praefato festo Penthecostes in triennio ipse Cristoferus eidem Burkardo 100 flor. in moneta reponere promisit... et tunc circa eiusmodi repositionem 100 flor. in triennio ille memoratus Burkardus Haller praefatum molendinum libere mittere et evacuare debet et tenebitur; et 200 flor. dictus Cri-stofferus Prausnicz illi solvere tenebitur annuatim pro festo Penthecostes per 36 flor. post introitum suum in molendinum usque ad totalem solutionem praefatae summae 200 flor. Conditione hac adiecta, quod, si ipse Cristofferus illi in decursu 3 annorum summam 100 flor. pro prima ratha ante introitum et possessionem praefati molendini in Warschovia non solveret vel reponeret praefato Burkardo super dictum forum et contractum, extunc sibi Burkardus Haller amplius eiusmodi forum et contractum tenere non erit obli-gatus, sed illi liberum erit alicui altero vendere vel in eodem molendino disponere iuxta arbitrium suum. Denique idem Burkardus promisit... si ipse Cristopherus ante decursum 3 annorum, videlicet per annum vel biennium, quando illi reponet 100 flor., tunc ille post eiusmodi repositionem in medio anno evacuare vult et promisit praefatum molendinum, sed ipse Cristofferus illi eiusmodi repositionem pecuniarum medium annum antea denuntiare debet, quando ipse Cristofferus dictos 100 flor. reponere et inha-bitare velit, extunc post eiusmodi denuntiationem et repositionem 100 flor. per Cristofferum ipse Burkardus mox evacuare promisit praefatum molendinum, tantum, quod eiusmodi egressus suus de molendino non sit pro festo s. Michaelis, hoc est ad hiemem, sed, ut sit pro festo Paschae vel Penthecostes, et 200 flor. ille solvet annuatim ad rathas per 36 flor. ut supra memoratum est usque ad exsolutionem 200 flor. (a. 1545, f. 6, a. Penthecostes).

Scabin. Cerdonien. 1540—1546 (vol. 353), p. 555.

516. 23 Mail 1545.

Venditio Burcardi Barbarae Nyedzwiedzowe. Com-parens personaliter Burcardus Haller, papi[ra]rius de Warschovia, plenipotens Hedvigis consortis suae, quam plenipoten-tiam litteris sub sigillo ex actis civitatis Warschoviensis, de data feria 5, in vigilia Philippi et Iacobi (30/4), anno 1545, comproba-vit, recognovit, se... vendidisse tertiam partem seu sortem mediae domus et medii hortus hoc est sortem paternam dictae Hedvigis consortis suae domus, iacentis inter duo molendina inter domum Erasmi Schwarcz tinctoris ab una et domum haeredum olim Ioannis Gerecht, advocati hie in Cerdonia, ab altera partibus... sicut illi post mortem olim Cristofferi Coler patris eius sicut et aliis soro-ribus duabus admortua est, honestae Barbarae, consorti Bartho-lomaei Nyedwyecz tinctoris, vendidisse pro 66 flor. et 20 gr., cuius domus medietatem dictus Bartholomaeus Nyedzwyecz haereditarie resignatam habet. Praeterea ex eadem summa 66 flor. et 20 gr. eadem Barbara retinere et reformati esse debent in dicta tertia sorte nunc vendita 10 flor. filiae Annae sutricis, sororis prae-fatae Hedvigis, hoc est etiam Annae, nepti dicti Cristofferi Coler, iuxta testamentum memorati Cristofferi, quam summam 10 flor. ipsa Barbara Nyedwyedzowa dare tenebitur... Coram eodem iudi-cio... Anna et Catherina, filiae olim Cristofferi Coler, hoc est sorores Hedwigis, consortis Burcardi Haller, uti etiam haeredes eiusdem mediae domus et hortus, Anna per Marcum Knoppe sar-torem et Catherina per Ioannem Niclossowicz etiam sartorem, maritos et tutores suos legitimos, consenserunt in eandem vendi-tionem... (a. 1545, sabbato a. Penthecostes).

Scabin. Cerdonien. 1540—1546 (vol. 353), p. 557—558.

517. 3 Augusti 1545.

Martinus pergamenarius per Laurentium de Biecz, procuratorem suum, indixit se ad versus Margaretham, Ioannis s n i c z e r consortem legitimam, necnon testes ad deponendum testimonium veritatis contra eandem citatos... Martinus Iaichner cerdo... recognovit, se audivisse Margaretham, Ioannis sniczer consortem legitimam, promittentem, dare 10 mr. pecuniarum Martino pargamenario, si filiam Ioannis Bonner pixidarii sibi in coniugem acceperit et Ioannem insuper sniczer dixisse, quod Margaretha uxor sua promisit Martino pargamenario 10 mr. pecuniarum dare, si filiam Ioannis Bonner connubio vixerit. Ioannes Devente... testificatus est, quum Ioannes Bonner pixidarius Margaretham filiam suam e domo expullisset, Margarethaque snice-rowa eandem in domum suam excepisset, se audivisse Ioannem

sniczer proferentem, uxorem suam promisisse dare Martino parga-menario mr. 10, si memoratam filiam Ioannis Bonner sibi in uxorem duxerit... (a. 1545, f. 2, p. s. Petri ad vincula).

Advoc. Crac. 140, p 358

518. 11 Septembris 1545.

Bartholomaeus Nyedwycz, tinctor, proposuit contra Catheri-nam sororem suam consortem loannis papi[ra]rii, quod illi tenetur 10 flor. pro fillatura alba, tenui et grossa, ab eo accepta... (a. 1545, f. 6, a. Exaltationis s. Crucis).

Scabin. Cerdonien. 1540—1546 (vol. 353), p. 621.

519. 30 Septembris 1545.

Quandoquidem iussu dominorum consulum et iuxta manda-tum sacrae regiae maiestatis, domini nostri clementissimi, desuper emanatum, adhibendi fuerunt quidam earum rerum periti pro perlu strandis aestimandisque libris, post olim Michaelis Wechter bibliopolae et civis Cracoviensis, mortem in eius libraria et testudine anteriori domus acialis in Circulo Cracoviensi generosi domini Luthomyrski, theloneatoris Cracoviensis, relictis, ita hodie coram nobis personaliter comparentes Leonardus Remer, Hiero-nimus Vietor calcographus et Valentinus Arnoldus, capi-taneus praetorii Cracoviensis, palam recognoverunt, se omnes libros, quoscunque in supranominati olim Michaelis Wechter libraria testu-dineque repererunt, diligenter perlustrasse ac fideliter aestimasse, cuius quidem aestimationis cathalogum effectualiter coram nobis, in oblongo regestro descriptum, exhibuerunt, quod continet folia 11 et summam totius aestimationis in ultima pagina adscriptam habuit, nempe flor. 1101, gr. 21. Caeterum illud ipsum regestrum denuo Paulo Wechter, tanquam tutori pueorum et liberorum prae-dicti olim Michaelis Wechter, personaliter hic adstanti, est traditum, sed notarii manu subscriptum et parvo sigillo obsignatum, ne variari possit (a. 1545, f. 4, postridie s. Michaelis).

Consul. Crac. 440, p. 178.

520. 30 Septembris 1545.

Marti n us tandem pargamenarius per Laurentium de Biecz, procuratorem suum, proposuit adversus loannem sculp-

torem, plenipotentem Margarethae consortis suae, occasione eius, quod memorata Margaretha certo efluxo tempore, dum et quando filia Ioannis Bonner, sacrae maiestatis regiae p i x i-d a r i i, nomine Margaretha, apud earn manebat ас ei famulabatur, misit pro ipso, flagitans, ut ad earn veniret. Cuius optatis acquies-cendo, dum in domum eius intrasset, ipsa ei praefatam Marga-retham in uxorem ordinabat, persuadens, ut illam in uxorem acci-peret, compromittens manu stipulata ei 10 mr. pecuniarum a nemine alio, nisi in persona sua repetendas daturam, spondens praeterea, plura ipsum cum nominata Margaretha accepturum. Cuius tandem promissis adhibendo fidem, praedictam Margaretham in uxorem accepit, quae demum illas mr. 10 hactenus ei non extradidit... (a. 1545, f. 4, p. Michaelis).

Advoc. Crac. 140, p. 476.

521. 18 Februarii 1546.

Coram nobis... honestus Urbanus Alantse, uti filius et haeres legitimus famati olim Lucae Alantse, civis Wiennensis, ultro recognovit... sibi ab omnibus liberis et haeredibus providi olim Marci Scharffenberg bibliopolae, civis Cracoviensis... satisfactum esse... in 2450 flor., per 60 cruciferos computatorum, debiti per dictum olim Marcum Scharffenberg memorato olim patri suo sive suis tutoribus per nominatum olim Marcum Scharffenberg quomodocunque contracti... (a. 1546, f. 4, p. Valentini).

Consul. Crac. 440, p. 280.

522. 5 Aprilis 1546.

Domini consules ad intercessionem sacrae reginalis maiestatis... concesserunt Helenae Mathis Scharffenbergerowae simul et eiusdem marito liberam facultatem habendi et tenendi institam illorum, circa acialem domum olim domini Petri Cruppek erectam, idque non ulterius, nisi ad proxime imminentium nundina-rum exitum, peractis enim nundinis non debebunt praefati coniuges isthic amplius extra nundinarum tempus ulla instita uti (a. 1546, f. 2, p. Laetare).

Consul. Crac. 440, p. 306.

523. 9 Aprilis 1546.

Coram nobis... honesta domina Anna, providi olim Martini Sybenaiche bibliopolae relicta vidua, in praesentiarum vero spectabilis domini Iohannis Cleczowsky consors légitima, et tan-quam tutrix puerorum suorum, ex eodem priore marito suo suscep-torum... recognovit... quia honestus Caspar Guttler de Lye-ben t a 11, famulus et factor praedicti olim Martini bibliopolae, prions mariti sui eidem, sufficientem reddiderit rationem omnium acceptorum et expensorum, quae in sua administratione in regno Ungariae aut quocunque alio locorum hactenus habuit et disposuit, quocumque demum nomine et titulo ilia administratio vel negotiate denominari possit... ita, ut de eo non aliud sentire potest, quam, quod omnia fideliter et diligenter curaverit... (a. 1546, f. 6, a. dominicam Iudica).

Consul. Crac. 440, p. 313.

524. 9 Aprilis 1546.

Personaliter coram nobis comparens honestus Caspar Guttler de Lyebentall, famulus providi olim Martini Sybenayche, bibliopolae Cracoviensis, palam recognovit, quia honesta domina Anna, praedicti olim Martini Sibenaiche relicta vidua, in praesentiarum vero spectabilis domini Iohannis Cleczowsky, consulis Cracoviensis, consors légitima et tanquam tutrix naturalis puerorum suorum... sibi abunde satisfecit pro omnibus servitiis et mercede, eorundem servitiorum gratia sibi quo-modocunque obligata, quibuscunque demum... titulis eiusmodi merces denominari possit... quietans eandem dominam Annam, turn ipsius liberos... in amplissima forma... (a. 1546, f. 6, a. dominicam ludica).

Consul. Crac. 440, p. 313.

525. 9 Aprilis 1546.

Personaliter coram nobis comparendo honestus Caspar Guttler de Lyebentall... solemniter sese obligavit, quod debitum flor. 40, pro libris in regno Ungariae per se contractum et ad haeredes praedicti olim Martini bibliopolae spectans, sit proprio sumptu suisque impensis exacturus, ab hinc ad festum Natalis Domini proxime futurum... (a. 1546, f. 6, a. dominicam Iudica).

Consul. Crac. 440, p. 314.

526. 9 Aprilis 1546.

Coram nobis... honestus Caspar Guttler de Lye be n-tall, famulus et servitor providi olim Martini Sybenayche, bibliopolae Cracoviensis, palam recognovit... se... teneri hone-stae dominae Annae, praedicti olim Martini Sybenayche relictae viduae, in praesentiarum vero spectabilis domini Iohannis Cieczo wsky consorti legitimae ac tanquam tutrici naturali puerorum suorum, ex eodem priore marito suo susceptorum, florenos per mediam sexag. computatos 210, idque pro libris ab eadem emptis, quos eidem sese persoluturum promisit... in spatio 6 annorum...¹) (a. 1546, f. 6, a. dominicam Iudica).

Consul. Crac. 440, p. 314.

527. 28 Aprilis 1546.

Personaliter coram nobis comparentes providi U 1 r i c u s Marner, Georgius Ferber, Ioannes Lodgirs, seniores papirificum, suo et sociorum totiusque illorum fraternitatis nomine ultro recognoverunt et per expressum fassi sunt, se unanimiter omnes concessisse praecario et permisisse Georgio Ferber usum molendini papiracei, ut videlicet ibi possit exercere laborem et artificium conficiendi papiri, ea tarnen personalis et singularis concessio minime debet extendi ad praeiudicium et sequelam, contra receptam artificii et fraternitatis consuetudinem (a. 1546, f. 4, p. Pascae).

Consul. Crac. 440, p. 328.

528. 28 Aprilis 1546.

Personaliter coram nobis comparentes providi U 1 r i c u s Marner, Georgius Ferber, Ioannes Lodgirsz, seniores papirificum, suo et sociorum totiusque illorum fraternitatis nomine ultro recognoverunt, se iam concordasse cum Blasio Heda, Cracoviensi papirifice, occasione 5 gr. propinationis, quos, iisdem constat, ilium una cum aliis magistris papirificibus rite et recte perpotasse, ita quod huiusmodi controversia et querela nil omnino eiusdem Blasii Heda nomini et bonae existimationi nocere

*) Następuje nota: „Vide infra quietationem de quatuor ratis f. 4, p. Viti (20/6) a. 1548“.

debeat, quinimmo, etiam nemo ex eorum sociis et fraternitate debet amplius praefatam controversiam et querelam ullis modis probro obicere memorato Blasio aut ulla ratione concordari in exprobratione sub vadio et muleta 10 mr., medietatem consulari officio, alteram medietatem fraternitati papirificum succumbendo (a. 1546, f. 4, p. dominicam Pascae).

Consul. Crac. 440, p. 328.

529. 30 Aprilis 1546.

Litterae passus Annae Hokermanin, eunti ad civi-tatem Brassoviensem, datae. Sigismundus etc. Universis et singulis... ad quos hae nostrae pervenerint litterae, amicis nostris, salutem... subditis vero nostris, gratiam nostram regiam. Vadit Anna Hokermanin, consors Iohannis papirarii, per Transylvaniam ad maritum suum, in civitate Brassoviensi agentem, quam dominatio-nibus vestris commendamus ab illisque postulamus, ut... per loca et dominia... cum rebus suis omnibus ac toto comitatu ire, redire, stare, morari libere permittant et ab aliis permitti faciant... Datum Cracoviae, feria 5, post festum divi Adalberti proxima anno Domini 1546, regni vero nostri 40°.

Matr. Regni Pol. 70, f. 621v.

530. 2 Iunii 1546.

Honorabilis domini Stephani, lectoris missarum in hospitali scholarium Cracoviensium, occasione г/₂ mr. pecuniarum, super pignore videlicet M i s s a 1 e reo infrascripto datae et hactenus non persolutae, ad propositionem, honestus Laurentius introligator de Cracovia petiit sibi terminum ad solvendum huius-modi x/₂ mr.... (a. 1546, Mercurii, 2 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 79, p. 95.

531. 11 Iunii 1546.

lacobus impressator cum honorabili Stephano. Honestus lacobus, bibliopola de Cracovia, recedendo ab onere probationis allegatae suae donationis pellis castoreae pro-pterea, quod sit longa loci distantia, videlicet 56 miliaria, turn etiam, quia testes habere non posse, iuramentum corporale honorabili Stephano, lectori missarum in hospitali scholarium Craco-

viensium, praestan[dum] detulit in eum effectum, quod sibi hono-rabilis dominus Ioannes plebanus in Gorky, frater actoris supra-scripti, mediam pellem castoream non donavit¹)... (a. 1546, Veneris, 11 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 79, p. 122.

532. 16 Iunii 1546.

In hodierno... termino honesta Agnes, olim Marci Schar-ffenberger relicta vidua, (adstantibus ei personaliter filiis suis nempe Nicolao, Andrea, Stanislao et loanne)... porrexit schaedam responsionis suae adversus propositionem Stanislai Iedwath... cuius quidem responsionis tenor ex polonico idiomate in latinum versus ita sonat, ut sequitur:

Spectabilis domine proconsul caeterique domini consules. Quemadmodum Iedwath questus est contra me et filios meos, asserens me ingessisse et intrusisse in sortem, quae ad eius uxo-rem, filiam meam, devolvi et pertinere deberet, itaque ego respon-sionem dando ad illius querelam, hoc modo respondeo, quod videlicet in nullam rem me intruserim, verum haec bona, quae habemus, communi et aequali opera laboreque acquisivimus. Nam, quando marito meo nupseram, nupseram pauperi et egen о, unde quoque post mortem defuncti rnariti nemo potuit alius haec bona providere, praeter me, uti matrem liberis suis fidelem, attamen quidquid feci, feci cum voluntate illorum omnium. Quod dicit, inven-tarium non esse factum, id non fuit in mea potestate, inventarium enim huiusmodi apud nos nullo modo fieri potuit, hisce de causis, quod nempe familiam servavimus et aluimus, partim in duobus molendinis, partim in officina typographica, partim circa concinnan-dorum librorum opus. Praeterea servavi et alui filios, uti servitores, qui etiam assidue pro communi necessitate et utilitate adfuerunt, aliqui in testudine, aliqui in molendinis, aliqui in nundinis, sicuti bonorum huiusmodi nécessitas et commodum postulabat. Atque ideo inventarium fieri non potuit, quoniam continue in labores insumebatur et continue expendebatur, unde quoque, si familia debuisset statim dimitti et absolvi, turn id factum fuisset non citra

Dnia 17/6 „Honorabilis dominus Stephanus... huiusmodi iuramentum... praestitit... in praesentia honesti lacobi, bibliopolae Cracoviensis, protestantis de periurio eiusdem Stephani...“ Ibidem, p. 127.

magnum illorum omnium detrimentum. Idcirco ego, uti fidelis mater, intelligens hoc, fideliter providi et curavi, ut nemini damnum acci-deret, quemadmodum id Deo favente constabit, quando divisio erit, quod ego videlicet fideliter et iuste providi et curavi. Ac ipse ledwath non habet nunc quidquam, in quo me culpet, donee illud tempus advenerit, cum divisio peracta fuerit, si quid turn illi defuerit, quod, si illo tempore mihi fidem in aliqua re adhibere noluerit, hoc turn comperietur et res ipsa indicabit. Caeterum, quod attinet filios meos, quos idem ledwath culpavit, hii equidem filii mei in nullam rem se ingesserunt, sed quemadmodum patre in vivis existente fuerunt servitores, ita et modo sunt. Nam, si illis carerem, tum huic rei et negotio satisfacere non possem. Equidem, sicuti familiam servo in molendinis, ita quoque cogor filios servare et alere propter provisionem et ob ea negotia, quae illi habent et quae tempore viventis patris habuerunt. Item, quod attinet divi-sionem, hanc ego nunquam prohibui et impedivi, sed semper rogavi, ut invicem divisionem facerent, et ut quilibet eorum id, quod suum est, iuste caperet, attamen ea conditione et lege, ut videlicet prius mihi extraderetur meum debitum 600 flor. necnon meum dotalicium 300 flor. Cum mihi haec extradiderint, turn ego id non impediam, immo rogo, ut id eo citius fieret, etenim ego labores sufferre nequeo, hie vero opus est magnis laboribus et curis, quemadmodum ipsemet ledwath id non ignorât. Denique libenter cuperem, ut débita defuncti persolverentur, utpote in Ger-maniam, necnon domino Ioanni mutuatae pecuniae et filiis servitia atque alia débita. Quidquid ego dispensavi et exposui, de hoc parata sum semper rationem reddere, quemadmodum et semper parata fueram, nisi quod id per ipsius ledwath discordiam et con-tentionem praestari haud potuit. Quod attinet divisionem, specta-biles domini, ea est causa, ob quam ilia dudum non sit facta, quippe quia filii id impediverunt et prohibuerunt neque admittere voluerunt, propterea, quod Iedwathowa, filia mea, iam ex paterna haereditate percepit plane ad 500 flor. et plus; domini loannis uxor itidem percepit, sed non tantum, domina Bemowa similiter percepit, sed non tantum, unde quoque filii postularunt, prius con-ferri et reponi omne id, quod acceperunt, quo quidem collato et reposito, turn demum aequalem divisionem instituèrent. Ubi domini loannis uxor simul cum domina Bemowa sese hoc omne collaturas et reposituras obtulerunt, saltern ipse ledwath id se facturum

detrectat; vellet quidem accipere at nollet de eo scire, quod iam percepit, id, quod filii mei permittere minime volunt, donee repo-nerentur accepta et donee illis servitiorum merces persolveretur. Quocirca id non mea culpa fit, quemadmodum adversus me con-queritur. Faxitfs^ Deus, ut id tanto citius fieret, hoc ego ex animo optarem. Item, spectabiles domini, spectabilitatibus vestris indico et notum facio, quod ad ipsius Iedwath frequentem instigationem et petitionem delegeramus bonos viros inter nos, ipse quidem Iedwath delegerat dominum Ioannem Wunszam seniorem et dominum Henricum Pyrnusz, ego vero delegeram dominum Spyczinsky et dominum Zywyeczky, quorum arbitrio nos subiecimus, qui hoc inter nos pronuntiarunt, quod nempe debebant conscribi libri et aliae res. Item, quod quaelibet filia debebat id, quod accepit, repo-nere et conferre. Item, quod omnes debebant demonstrare, unde débita exsolvenda forent et imprimis meum dotalicium meumque debitum. Ubi ad id omnes consenserunt ac quando ad earn rem deventum fuit, ut conscriptio fieret, congregatis filiis meis et domino Ioanne simul et Iedwath, turn ipse Iedwath incepit novum dissidium atque ita postremo segregatim ab invice discesserunt, nullusque hactenus effectue secutus est, ideo ego, uti aerumnosa mater, coge-bar id providere et pro video ad hoc usque tempus, non optans liberis meis damnum, tarn eiusdem Iedwath coniugi, quam etiam caeteris liberis. Hinc etiam spectabiles domini, ipse Iedwath mihi nullam culpam attribuere potest, verum suo soliusmet dissidio, quod ille struit inter liberos meos, nam omnes convenirent et concordarent in unam eandemque iustam rem, nisi quod ille omnia dissipât et disturbat. Cuperet multa accipere at nemini quidquam dare, id, quod illi minime succedet, quoniam ego, uti mater, volo, ut cuilibet aequaliter et iuste eveniat praesteturque.

Considero sane, meos filios minime admissuros sibi ullam fieri iniuriam, nam illi nondum quidquam perceperunt neque ulla bona neque ullam servitii mercedem, enim vero defunctus meus maritus, cum non habuit filios adultos, turn oportebat eum alios servitores servare magna pecunia et mercede, quemadmodum servavit olim Michaelem W echter, olim Baierum, olim Bartholomaeum et Iacobum Scharffenbergerг) et alios praeterea servitores. Idcirco,

l) W roku 1543 „Iacobus Scharffenberg-, mercator, ius civitatis habet, dédit sexag, 1“. (Libri i. c. 1422, p, 366).

spectabiles domini, ego nullam divisionem prohibeo et impedio, excepta divisione domus, quam inhabito, in qua mihi defunctus maritus reformavit usumfructum ad vitam, excepta quoque divisione trium hortorum mihi resignatorum, post mortem vero meam, turn demum hoc reliquum inter se dividant. Ego sane, uti fidelis mater, non habui in animo quidquam deperdere et absumere, unde etiam spectabiles dominationes vestras obsecro, dignentur spectabilitates vestrae praecipere ipsi Iedwath, ut id conferret et reponeret, quod ad ilium iuste spectat. Turn postremo, ut consti-tuatur et peragatur divisio aequa, quemadmodum omnes liberi ad id consentiunt, quidquid fit, id totum fit culpa ipsius Iedwath. Ex adverso Stanislaus Iedwath, uti plenipotens coniugis suae honestae Elysabethis... retulit... esse... sortem suae principalis ex bonis mobi-libus paternis, ad illam pertinentem, aestimatam 1000 flor. in auro... Porro, cum praeterea deinceps a dominis consulibus requisitum esset, a supranominatis Nicolao, Andrea, Stanislao et Ioanne, iam annos discretionis habentibus, olim Marci Scharffenberg filiis, qui-dnam et ipsimet ex suis personis ad memoratam actoreae partis propositionem responderent, iidem tandem allegarunt, se dumtaxat esse uti servitores apud illorum praedictam matrem eamque solam omnia bona defuncti eorum patris sub eius potestate habere... Domini tandem consules ob spem concordiae hanc totam contro-versiam distulerunt hinc ad octavam (a. 1546, f. 4, p. Pentecostes).

Consul. Crac. 440, p. 375—378.

533. 20 Septem bris 1546.

Stanislaus Iedwath, tanquam plenipotens honestae Elysabethis, uxoris suae legitimae, exhibendo exemplum sive minutam suae proposition^ nomine, quo supra, contra bonestam Agnetem, olim Marci Scharffenberger relictam viduam, emanatae, de data feria 4, intra octavas Ascensionis Domini (9/6), anno praesenti, necnon responsionis per dictam Agnetem Markussowam praestitae, de data feria 4, post festa Pentecostes (16/6), anno itidem praesenti, inhaerendoque constanter suae propositioni iam emissae et inscriptae, postulavit tandem sententiam definitivam super eiusmodi controversy, hinc inde iam exposita ac reparata et per dominos consules totiens hucusque deliberata, ferri.

Ex adverso autem Agnes Markussowa per Ioannem Slywka, procuratorem suum, allegans, turn huius causae terminum iam dudum evanuisse, turn praefatam responsionem suam per adversarium allegatam fuisse in scriptis a procuratore suo porrectam nec se mulierem iuris ignorantem et fragilem fuisse, tum quemadmodum opus erat et iuste requirebatur, interrogatam et percontatam de consensu suo super tali responsione, turn se nullo guarendae vinculo fuisse et esse obstrictam, reiciensque ob id praedictam prio-rem responsionem suam, declaravit, se ad querelam praenominati Stanislai Iedwath plenipotentis aliam novam responsionem denuo verbotenus prolaturam, modo prius dicti Stanislai Iedwath uxor, filia vero sua (qua sane ipsamet opus foret), hue ad praesentem controversiam accerseretur et personaliter adesset, quod ut fieret et ut ipsa ad novam responsionem admitteretur, iterum atque iterum petiit, enarrans, iuxta leges non licere filiae matrem in ius vocare et illam lite pulsare turbareque ac plane impium, iniquum et insolens inconsuetumque fore, filiam nempe adversus matrem suam sic iurare.

Contra haec rursus Stanislaus Iedwath plenipotens, ut supra, contendebat, immo huius causae terminum ad hanc usque diem esse continuatum remque omnem iam saltem in sententia ferenda pependisse et pendere, affirmans, idem esse per se et per alium suum procuratorem agere et tractare aliquid, idemque sentiendum de praenominata Agnete Markussowa, quae per suum procuratorem (cui ipsamet cum filiis suis responsionis schaedam tradi-derat) sufficienter respondit, ac eiusmodi illius responsionem, ad acta inscriptam, minime immutandam simul cum sua praecedenti querela, nil aliud iam requirere, demum praeter definitivae senten-tiae prolationem, quae, ut fieret, etiam atque etiam ipse poscebat.

Cumque deinceps domini consules, animadvertentes, suprare-censitam Agnetis Marcussowae responsionem, polonico idiomate idque intelligente ipsa Marcussowa et non contradicente prolatam et acticatam, haud amplius licere mutari et aboleri, censuissent et pronuntiassent, praenominatam Agnetem Markussowam non posse aliam novam responsionem facere, sed dumtaxat suae pridem emissae responsionis meliorationem et subsidiariam corroboratio-nem et opitulationem. Turn ipsa Agnes Marcussowa, accedendo ad suae responsionis meliorationem, exhibuit testimonium actis nostris feria 2, post Augustini proxime praeterita (30/8), inscriptum, denique

petiit examinait et exaudiri alios testes suos, videlicet spectabilem dominum Ioannem Cleczowski et Casparem Guttler, biblio-polam de Ungaria, quibus quidem testimoniis fore liquidum, aiebat, non per earn, sed potius per Stanislaum Iedwath stetisse, quominus inventarium sit conscriptum. Ac licet Stanislaus Iedwath plenipotens huiusmodi testium examinationem et exauditionem (propter easdem infrascriptas in eorundem testimoniorum Iabe-factationem per ipsum subinde repetitas rationes) impugnaret, nihilominus iidem testes ex officio ad perhibendum veritatis testimonium vocati et requisiti sunt, primoque dominus Ioannes Cleczowski sub sui officii iuramento recognovit et testificatus est, quia prima vice ineundae concordiae, per spectabilem dominum Hieronimum Spyczynski et Szywyeczki atque alios compositores amicabiles, erat tractatum de faciendo inventario. Secunda deinceps vice ineundae concordiae per famatos Mathiam Czeczotka et Leo-nardum Remer necnon alios itidem erat tractatum de conscribendo inventario, ad quod accipiendi forent utrinque aliqui boni viri. Unde ita post hoc ad id pro parte Agnetis Marcussowae accepto etiam Caspare Guttler, bibliopola de Ungaria, itum est ad testu-dinem olim Marci Scharffenberg, ibidemque Nicolaus, Agnetis Marcussowae filius, duo regestra conscribendi inventarii proposuit, unum pro Stanislao Iedwath, aliud pro Agnete Marcussowa. Hiis-que propositis auspicando conscriptionem inventarii, cum Stanislaus Iedwath interogasset de causa absentiae aliorum cohaeredum, eidem-que ad hoc praenominatus Nicolaus respondisset, id fieri propterea, quod inter ipsum Stanislaum Iedwath sive eius uxorem et Agnethem Markussowam, matrem illorum, agatur et disceptetur, itaque huiusmodi inventarium requiratur, porro caeteros cohaeredes non adeo diffidere matri suae, quemadmodum Stanislaum Iedwath sive eius coniugem, turn ipse Stanislaus Iedwath, iratus et commotus, arre-pto uno praedicto regestro sive libro illoque vicissim e manibus proiecto, addendo haec verba: „Valeatis hic cum caco daemone“, discessit e testudine. Sicque deinde ab huiusmodi inventarii con-scriptione discessum est. Secundo Casper Guttler, bibliopola de Ungaria, sub suo iuramento, erectis ad sacra digitis binis, recognovit et testificatus est idem de hiis, quae in praefata testudine per Nicolaum Markussowycz et Stanislaum Iedwath gesta et facta sunt in eius praesentia. Verum Stanislaus Iedwath plenipotens talia testimonia per Agnetem Markussowam et in scriptis

15

1546

Г)

и»

Monumenta.

exhibita et nunc producta examinataque labefactando contendebat, illa nullius esse momenti ex hiis rationibus, tum quia amicabiles compositores non possint testificari de concordia, tum quia in tergum emanata sint, tum quia dominus Ioannes Cleczowski sit particeps causae, habendo interesse, tum quia praebetur testimonium de facto eius personae Stanislai Iedwath, de quo ipse, cum illi actio intentata fuerit, se iustificaturus est, tum praecipue, quia mulier exhibet et producit testimonia adversus mulierem, id, quod, de iure minime ullum robur habet. Iterum Agnes Markussowa, dicendo immo ipsum Stanislaum Iedwath fuisse accersitum ad prae-fatum testimonium, acticatum inhaerendoque huiusmodi suis testi-moniis, asseverabat, se secundum iuris Saxonici praescriptum esse propiorem, maxime in re famosa et suspecta ad evadendum, quam ad convincendum iuramento. Ipse vero Stanislaus Iedwath pleni-potens subinde instabat iuxta querelam suam principalem, fore de iure etiam, in Saxonicis legibus contento, propiorem ad iuran-dum in lite adversus Agnetem Markussowam, tanquam earn, quae omnium bonorum, per olim Marcum Scharffenberg relictorum, admi-nistrationem et potestatem in se solam recepit ac nullum desuper inventarium fecit.

Domini igitur consules... talem sententiam diffinitivam tulerunt: Quandoquidem Agnes Markussowa suscepta in se solam admini-stratione et potestate bonorum omnium, per dictum illius defun-ctum maritum relictorum, filiis eius interea apud eam uti servis et famulis existentibus, nullum praefatorum mariti defuncti bonorum inventarium fecit, proinde (nil etiam obstantibus memoratis testi-moniis per Agnetem Marcussowam exhibitis et productis, utpote nullum prorsus robur propter légitimas rationes per Stanislaum Iedwath plenipotentem allegatas habentibus) debet iuxta ius scriptum, in iure Saxonico contentum, ipsa Elysabeth, Stanislai Iedwath uxor, propior esse ad iurandum in lite adversus Agnetem Markussowam, tanquam eam, quae inventarium facere neglexerit, iurandum, inquam, super extradenda et reponenda sibi summa suae sortis bonorum paternorum mobilium iam 1000 flor. in auro per eam aestimata, vel super minori eiusdem sortis suae summa, per eam pro arbitrio suo aestimanda. Caeterum, quod attinet exdivisionem sortis bonorum immobilium, per olim Marcum Scharffenberg relictorum, ea debet quoque Elysabethi, Stanislai Iedwath uxori, exdi-. vidi. Ab hac sententia consulari Agnes Markussowa per Ioannem

Slywka, procuratorem suum, appellavit ad sacram regiam maiestatem, dominum nostrum clementissimum (a. 1546, f. 2, vigilia s. Mathiae apostoli).

Consul. Crac. 440, p. 495—498.

534. 25 Septembris 1546.

Honorabilis domini Stanislai de Paczanow, altaristae altaris summi, in ecclesia s. Mariae in Circulo Cracoviensi siti, magister Iosephus Copecianus procurator iuxta contumationem termini ad hodie contumati peciit contra honestum dominum leronimum Vietorem impressorem, civem Cracoviensem, sententias ex-communicationum contra ipsum ratione rei iudicatae auctoritate reverendissimi domini Benedicti Izdbyenski, episcopi Poznaniensis, quondam vicarii in spiritualibus generalis Cracoviensis, ad instan-tiam praefati domini Stanislai de Paczanow, altaristae, Iatas, aggra-vari alias graviorum censurarum decerni. Et dominus, in quantum praedictus Ieronimus impressor durante audientia nihil fecerit, processus graviorum contra ipsum decrevit... (a. 1546, Saturni, 25 Septembris).

Acta vicar, consist. Crac. 95, p. 228.

535. 10 Octobris 1546.

Confirmatio articulorum artificii papiracii. Sigismundus, Dei gratia rex Poloniae, supremus dux Lituaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae etc. dominus et haeres. Ad perpetuam rei memoriam. Quoniam solo litterarum usu fulcitur aeternitas resque memoratu dignae ab oblivione vindicantur, proinde nos Sigismundus etc. significamus tenore praesentium, quibus interest, universis praesentibus et futuris, quia exhibiti sunt coram nobis articuli per honestos magistros ac socios artificii papiracii unanimi consensu, usu, consuetudine comprobatiJ), eorum artem dirigentes, supplicatumque est nobis per dictos artifices, ut istos articulos confirmare, ratificare et approbare dignaremur, quorum tenor sequitur et est talis :

Nemo magisterium artificii papiracei in regno et dominiis Poloniae nec per se nec per aliquem substitutum socium ulterius

') MS. „comprobatos“.

exercere debet, nisi hoc artificium honeste, ut moris est, et consuetudinis observatae dudum, exacteque didicisset, exceptis molendinis famatorum dominorum olim loannis Haller, consulis Cracoviensis et Marci Scharffenberg, civis et bibliopolae quoque Cracoviensis ac Georgij Hertfeller, tinctoris civitatis Cracoviensis, quibus molendinis eorum quoque successores, non obstante dis-cendi artificio, pro eorum arbitrio, permissione et consensu omnium magistrorum et sociorum, protunc existentium, libere sine omni impedimento utifrui debent, et deinceps non plura molendina papi-racea pro nominatis dominis possidenda erigi et extrui debent.

Et praefatorum molendinorum domini unum tantum tyronem, magister autem duos pro discendi artificio coram sociis ea condi-tione suscipere debet, ut qui laborem circa g a n z s t u 1 ferre potest, ad annos quatuor, qui verô ad legs tul aptus, ad quin-que annos suscipi debet.

Deinde tam magister quam tyro quilibet gr. 2 in arcum seu cistam ponere debet et ipse dominus in uno tyrone et magister in suis duobus usque ad ultimum discendi annum contenti esse debent, qui vero tyro tempus discendi pecunia aut aliqua alia largi-tione minuisset¹), aut in hoc discendi tempore non perseverasset et se a magistro abdicasset et infra duos menses non redierit, talis ad laborem ulterius nullo pacto suscipi debet, sed denuo artificium exordiri tenebitur; et qui magistrorum talem a discendi spacio declinantem ad laborem sciens susceperit, tune eidem magistro nemo sociorum laborare debet.

Singulis annis duo seniores socii ex eorum medio unanimiter eligi debent et omnia in contubernio diligenter providebunt, et quidquid ipsi in commodum contubernii cum magistrorum et sociorum consensu constituerint, id ratum et firmum esse debebit.

Qui annos tyrocinii, ut laudabilis consuetudo est, apud suum magistrum peregit, medium florenum pecuniae in arcam ponet, et si quid plus honestatis gratia sociis ad symposium aut compota-tionem donare vult, hoc suo est in arbitrio; et deinde ipse ac alii socii, toties quoties sese in Polonia ubicumque locorum labo-randi gratia contulerint ac hebdomadas duas laborando transege-rint, ibidem a senioribus praesentibus sociis interrogari debent, num huius nostri contubernii articulos sint suscepturi ac eosdem

*) MS „miniesel“.

medio iuramento tueri et non permittere labefactari. Omnes et sin-guli in eosdem articulos consentientes 2 gr. polonicales in scrinium ponere debent, ad quod scrinium seu arcam seniores electi: archi-socius unam clavem, alteram archimagister habebit. Deinde socios simposio amice suscipient et cohonestabunt, a quo simposio qui-cumque seu magistrorum vel sociorum absque légitima causa abfuerit, luet gr. 4, et qui discordiam, durante hac compotatione, excitaverit et non prius iniuriam suam senioribus detulerit, tum 2 flor. polonicis puniri debet, aut, prout omnes secundum delicti quantitatem decreverint ; quas dissensiones exortas, si seniores sedare nequeunt, tune quidam magistri probi pro subsidio causae determinandae accersiri debent et non gravatim adesse. Deinde ad eorum praesentiam partes, quarum interest, captato debito tempore, accersitas, querelis, propositionibus et responsis auditis et diligenter examinais, et qui dissidii rei reperti fuerint, debent sine omni personarum exceptione in nullius praeiudicium secundum aequitatis normam poenam luere; si autem tales lites componere nequierint, debet controversia ad famatum consulatum loci et iurisdictionis illius remitti et eorum sententia stare acquiescereque. Facta socio advenienti propinatione eundem unus seniorum sociorum omnibus aliis praesentibus palam nomine omnium sociorum perquiret, num aliquis eorum de eo aliquid mali sciret, manife-stare nunc deberet, quemadmodum quilibet sub amissione artificii tenetur, et si aliquis scivisset infamiaeque huiusmodi labem obti-cuisset, debet talis secundum seniorum ac aliorum sociorum cogni-tionem subire poenam.

Si duo vel plures socii in officinam aliquam regni Poloniae se receperint et unus alterum impedire vellet culpamque impin-gere (ut saepius ex invidia quam veritate fit), hoc nulle pacto admitti debet, nisi prius sufficientia documenta et probationes littérales ab illis dominis, ubi laboraverunt secum attulerint, quorum pendente lite a labore feriari debent.

Qui sociorum se ad magistrum pro certo laborandi tempore obligaverit et magister eundem socium nulla habita légitima causa a se ante praefixum tempus abdicaret, extunc magister eidem socio integram solutionem conventam dare debet. E diverso, si socius ex malivolentia aut aliqua alia sinistra arrepta occasione et non evidenti et probabili ratione habita a magistro ante tempus constitutum abiret, talis in regno Poloniae tamdiu ad laborem admitti non debet, donee abeundi causam sufficienter coram omnibus magistris et sociis adduxerit et probaverit, et cum eodem magistro suo concordiam inierit.

Quantum vero artis laborem attinet, commode secundum tempus perficiatur magistrique et socii mutuo officio functi ami-cabiliter et pacifice inter se degant. Debet in hoc laudabilis ilia consuetudo observari, ut quilibet, operam diurnam suam non decla-rando, sed licite et modo ас debito tempore diligenter pro posse suo conficere debet et tenetur in hunc, ut sequitur, modum: Singulis diebus 6 risas, in vigiiia autem 5, omnis generis papiri quilibet sociorum elaborare debet ; levigator 3 risas levigare seu planare debet mediocris papiri, in vigiiia 2¹/a» ad scribendum 2¹/2 risas, regalis papiri 3 risas, longitudo unius arcus 28 czol, latitudo 20 esse debet, mediani papiri 5 risas, longitudo arcus 24 czol, latitudo 17.

Insuper, quemadmodum nemo duobus dominis servire potest, ita quoque duobus artificiis incumbere non iustum est, igitur, qui-cumque tam magister quam socius non contentus in suo uno arti-ficio et quoque cartharum lusoriarum artificium in officina papi-racea contra omnem consuetudinem exercere vellet, talis ab artificio sine quavis excusatione et mora alienari debet.

Denique pecuniam mulctatitiam aut quamvis aliam ipsi seniores electi ab omnibus et singulis exigere et conflare diligenter debent et singulis annis de percepta et expensa pecunia omnibus sociis rationem pendere tenentur. Et si quis sociorum inopia aut aegri-tudine [ita esset] oppressus, ut laborare non valeat, tali seniores de area scriniae pecunia opem ferre debent, ea tarnen lege, cum ad pristinam sanitatem recuperatus fuerit, tunc accomodatam sibi pecuniam restituere sine gravamine debet.

Quicunque sociorum, ubicunque locorum in regno Poloniae, aetatem suam iuvenilem diligenter laborando contrivisset, et propter senectutem labores ferre non posset, ad talem vel tales debet honoratum artificium papiracium singulärem respectum habere et in eundem opus pietatis praestari, quoad vivat, queat.

Quos quidem articulos hic insertos, nos animadvertentes, arti papiraceae commodo esse, quibus regulanda, ut aliae artes mecha-nicae, est, illos in omnibus punctis, articulis, conditionibus confir-mamus, approbamus ratificamusque, decernentes eos robur debitae ac perpetuae firmitatis in regno et dominiis nostris et loco, in quantum constitutionibus et legibus publicis non contraveniunt, habituros. Quibus articulis tam magistri quam socii praesentes et futuri perpetuo parebunt, eosdem minime in toto vel in parte infingere et violare ausuri, sub poena 100 aureorum boni et iusti ponderis aurique, quorum medietas fisco nostro, alia contubernio eorum irremissibiliter per delinquentem pendi et solvi debebit.

Qui quidem magistri et socii huius artis papiraceae, ut aliis contuberniis artificum conformentur negotiaque sua per eventum legitime et insigniter per litteras expedire queant, eisdem pro insigniis effigiem divi Anthonii scipionem et campanulam gestantem, communis patroni tutellaris artificum huius artis in aliis provinciis, celebrari damus, assignamus et pronuntiamus. Qua effigie pro sigillo contubernii sui perpetuo utentur.

Quam nostram articulorum approbationem et confirmationem universis et singulis palatinis, castellanis, capitaneis, vicecapitaneis, burgrabiis, magistratibus, proconsulibus, consulibus, advocatis eorum-que vicesgerentibus et aliis status et conditionis cuiuscumque sub-ditis nostris denuntiantes, mandamus, ne artis huius magistros et socios in hiis articulis impediant, quominus eos exequantur eisque utantur, neque alios impedire permittant, verum illis requisiti auxilio sint, pro officio suo gravi sub indignatione et animadversione nostra nostrorumque successorum, aliter non facturi. In cuius rei fidem et testimonium sigillum nostrum praesentibus est appensum. Datum Cracoviae, dominico die proximo ante festum s. Hedvigis, anno Domini 1546, regni nostri anno 40°.

Relatio reverendi in Christo patris domini Samuelis, episcopi Cracoviensis et regni Poloniae vicecancellarii.

Matr. Regni Pol. 71, p. 352—355. — Ptaśnik, Papiernie w Polsce XVI wieku. (Rozprawy Wydziału historyczno - filozoficznego Akademii Umiejętności w Krakowie, t. LXII, p. 38—40).

536. 21 Martii 1547.

Domini consules accersitis ad officium Helena, olim Flor i an i Un gier i i relicta, Barbara, Hieronimi Vietoris relicta, viduabus, tum in absentia mariti Helena, Mathiae Scharffenbergk consorte légitima, interdixerunt eisdem omnibus, ne ullo modo aut praetextu auderent denuo imprimere eam moderationem sumptuum iudiciariorum, quae proxime in praedictae Helenae Floria-

novae officina est excussa, idque sub muleta et poena 50 flor., officio consulari irremissibiliter succumbendorum (a. 1547, f. 2, p. Laetare).

Consul. Crac. 441, p. 25. — Bénis, p. 480, nr. 36.

537. 18 Aprilis 1547.

Daniel Vechter pro suo interesse et tanquam tutor et intercessor Annae sororis suae... ordinavit in suum... plenipotentem Venceslaum Rathkowski in causa, quam habet adversus Paulum Scerba, tanquam plenipotentem Ioannis Vegerer et Leonardi Ste-kiel, occasione impensarum adversus eos expositarum... (a. 1547, f. 2, p. Conductus Paschae.

Advoc. Crac. 142 (Procuratores), p. 642.

538. 15 Iunii 1547.

Inter providos Bartholomaeum Scharffenberg et Iacobum Scharffenberg, fratres germanos olim Mathiae Scharffenberg, ab una et Helenam, olim Mathiae Scharffenberg relictam viduam, ab altera partibus, domini consules decreverunt, dictos olim Mathiae Scharffenberg fratres germanos, tanquam ex parte gladii debere esse propiores tutores dicti olim Mathiae Scharffenberg puerorum minorennium, tam ex priori quam praenominata posteriori coniuge prognatorum bonorumque illius, qui quidem tenebuntur inventa-rium conscribere et conficere ac caetera omnia... absolvere face-reque (a. 1547, f. 4, intra octavam Corporis Christi).

Consul. Crac. 441, p. 107.

539. 8 Iunii 1548.

Concordia inter haeredes olim Marci bibliopolae. Ad instantiam et petitionem infrascriptorum aliorum omnium hae-redum olim Marci bibliopolae solo Stanislao Iedwath et Elizabetha eius uxore excepta, qui aliquoties accersiti comparere huicque recognitioni interesse renuebant, verum minime obstante hac eorum contumace absentia, haec nihilominus Concordia per infra denominatos arbitros ex dominorum mandato est recognita ac in scriptis exhibita, quae de verbo ad verbum sonat, ut sequitur:

Iohannes Vunsam iunior, Valentinus Schonfelder scabini, Nicolaus Bresezinsky, civis Cracoviensis, et Valentinus Arnoldus,

capitaneus praetorii Cracoviensis, arbitri et amicabiles compositores per partes inferius exprimendas vocati, rogati et constituti amica-bilem concordiam, compositionem et unionem inter haéredes ex una et honestam Agnetam, relictam olim Marci Scharffenberger bibliopolae et matrem dictorum haeredum, partibus ex altera, occa-sione omnium et singulorum bonorum, post mortem praefati Marci Scharffenberger quomodolibet relictorum et in eosdem iure naturali devolutorum, necnon occasione dotalicii atque donationis praefatae dominae Agneti, matri dictorum haeredum, per praememoratum eius maritum et dictorum haeredum parentem reformatorum in hanc, ut sequitur, formam fecerunt:

Imprimis omnes controversias... in nihilum reduxerunt. Et ipse Stanislaus Iedwath, tanquam tutor et Elizabeth uxor eius tan-quam principalis et cohaeredes eorundem haeredum, de facto ab eisdem actibus recesserunt illisque penitus abrenuntiaverunt, ma-tremque suam charissimam cohaeredesque suos amantissimos, fra-tres et sorores, et illi vicissim Stanislaum Iedwath eiusque uxorem, sororem suam dilectissimam, reconciliarunt.

Proinde dicta Agnes, eorum haeredum mater, ante omnia debet iuxta iuris formam tollere... et suis manibus accipere ante omnes sui mariti defuncti creditores 300 flor., per mediam sexag. computatos, loco sui dotalicii in paratis pecuniis, ad quod haere-des unanimiter consenserunt, se illi extradituros imprimis praefatos 300 flor. dotalicii sine ulla procrastinatione.

Donatio autem 600 flor., per 30 gr. computatorum, per prae-fatum Marcum maritum ipsius in domo aciali in platea s. Annae e regione Collegii maioris penes domum haeredum olim Hiero-nimi Remar sibi reformatorum, debet invariabilis in eadem domo

permanere, nec ipsa mater poterit aliquo modo eiusmodi 600 flor. a praefatis haeredibus alienare. Pro quo beneficio tenebuntur ipsi haeredes, prout ibidem sese submiserunt, singulis annis pro quolibet festo Pentecostes in subsidium sustentationis

24 flor.,

suae

per 30 gr. computatos, videlicet quilibet eorum 3 flor. annuum censum ad tempora vitae eius dare et solvere... et post mortem eiusdem dicti 600 floreni cedent praefatis haeredibus ad aequalem sortem ¹).

gdalenae (23/7) 1549“.

Mater autem, quoad vixerit, praefatam domum iuxta refor-mationis tenorem necnon dimidios très hortos, in suburbiis Craco-viensibus consistentes, quos pro se resignatos habet, utifruetur pacifice, eorumque necessaria aedificia curabit.

Deinde dicti haeredes debebunt atque tenebuntur débita, quo-modolibet in Germania et in aliis locis contracta, paratis, quantum fieri potest, pecuniis solvere et satisfacere creditoribus.

Deinde dicti haeredes debebunt Valentino, suo fratri et cohae-redi, ob praestitam per ipsum operam in papirario molendino a morte parentis, habendo tamem rationem, quod uxor illius victum pariter in eodem molendino cum reliqua molendini familia toto eo tempore habuerit, quae una recompensatur sine quavis cuncta-tione 35 flor., per 30 gr. computatos, effectualiter extradere.

Stanislao autem fratri pro servitio eius, in venumdandis libris accurate praestito, haeredes daturi sunt 15 flor., per 30 gr. computatos, citra quamvis controversiam.

Attento insuper, quod quaelibet sororum seorsum acceperit in paratis pecuniis pro dote sua 300 flor., per 30 gr. computatos, debet proinde collatio fieri, adeo, ut imprimis et ante omnia ii quinque fratres: Andreas, Nicolaus, Valentinus, Stanislaus et Iohannes tollent et percipient 1500 flor., per 30 gr. computatos, in melioribus libris et papiro, ita, quod cuilibet eorum pro sorte sua cedent 300 flor., per 30 gr. computatos*).

Quidquid deinceps supererit in bonis quibuscunque mobilibus et immobilibus atque domestica suppellectili, scyphis, coclearibus, scutellis, cantharis, orbibus, clenodiis in auro, argento sive stanno et instrumentis pro officina aut calcographica aut papiracea neces-sariis, quocunque nomine vocitatis atque per olim Marcum com-paratis, ita tarnen, ut gerada iuxta iuris Maydeburgensis formam matri integra permaneat, debet ad aequalem divisionem ipsis hae-redibus in Universum cedere.

Si quid autem cuipiam quinque fratrum, a morte parentis pro necessitate eius de bonis paternis concessum vel a quopiam eorum est acceptum, hoc debebit etiam conferri ad sortem eius.

Débita autem eorum parentis, quotquot inter debitores fuerint, haeredes una emovebunt ad aequam sortem. Quod autem diffe-

J) Na boku dopisano: „Vide quietationem de flor. 1500 infra, feria 5, ante festum Nativitatis s. Mariae (6/9) anno 1548“.

rentiis et controversiis occasio et via amplius in posterum occlu-datur, extunc testudines et conclavia, in quibus paterna bona continentur, debebunt ex nunc in continent occludi, usque prae-fati quinque fratres in 1500 flor. praedictis absolventur, quae quidem absolutio et contentatio atque satisfactio erit fienda pro-xima feria 6 sine quavis procrastinatione et id quidem merito fieri debet quantocius, ne diutina testudinum occlusione alienarentur ab eis mercatores et emptores, unde non parvum detrimentum ipsis haeredibus suboriri possit.

Hanc itaque praemissam... concordiam... domina Anna per spectabilem dominum Iohannem Cleczowsky, Elizabeth per Stani-slaum Iedwath, maritos suos et tutores supremos, atque Catherina, relicta olim Hieronimi Behem, Andreas, Nicolaus, Valentinus, Stanislaus et Iohannes, fratres atque sorores inter se germanae atque haeredes, necnon Agnes, relicta olim Marci Scharffenberger biblio-polae et mater dictorum haeredum naturalis et légitima, pro rato et grato manu stipulata susceperunt cum vadio 1500 flor., per 30 gr. computatorum, interposito... Deinde in cautelam interim molendinorum, domorum hortorumque inter eos divisio non fiet, ut cuilibet praefatorum haeredum ad molendina, domos et hortos, matri vero ad domum acialem, quam inhabitat et ad dimidios suos praefatos très hortos liber et pacificus sit aditus et ingressus, manu stipulata pacem et tranquillitatem inter se mutuam... servare verbo et facto dicti haeredes eorumque mater sub vadio 200 mr. pecuniae promiserunt... (a. 1548, f. 6, p. octavas Corporis Christi).

Consul. Crac. 441, p. 344—346.

540. 31 Augusti 1548.

Honesti Davidis introligatoris de Cracovia ex una et honorabilis Martini, canonici in Magna Opathow, in causa retenti census 2 annorum ratione locationis, habitationis dari debiti et non soluti... dominus... mandavit, quatinus praedictus honorabilis Martinus 2 mr. pecuniae census debiti praefato Davidi pro festo s. Michaelis proxime futuro solveret et infra 3 dies suppellectilem suam, quam habet, ad cameram exportaret et stubellam infra 3 dies evacuaret, necnon in 2 septimanis post festum s. Michaelis liberam mansionem habitationis huiusmodi conductae faceret... (a. 1548, Veneris, 31 Augusti).

Acta offic. consist. Crac. 81, p. 268.

541. 5 Septernbris J548.

Venerabilis domini Gregorii a Znyena doctoris, praepositi s. Annae Cracoviensis, occasione 4¹/₂ mr. pecuniae census annui ex domo rei infrascripti provenientis et... pro tribus rathis iam dudum transacts solvere neglectis... Iacobus introligator, domus suae acialis, ex opposito Collegii maioris artistarum in platea s. Annae sitae, possesor legitimus, ex qua census petitur, obtulit, se parère contentis monitorii, dummodo sibi liquido constaret de proprietate census petiti... Quo facto et in continent Georgius Miller introligator et civis Cracoviensis ас victricus ecclesiae collegiatae s. Annae... allegavit censum huiusmodi 3 mr. singulis annis pro 2 rathis solvi solitum non ad praepositum praefatum sed ad ecclesiam... semper spectasse... domumque eandem per possessorem illius anno Domini 1513, feria 6, post dominicam Conductus Paschae (8/4) victricis ecclesiae in iure civili Cracoviensi resignatam fuisse... (a. 1548, Mercurii, 5 Septembris).

Acta offic. consist. Crac. 81, p. 282.

542. 10 Octobris 1548.

Ex decreto dominorum consulum debet Ulricus Procop de Crzeschowycz papyrifex debitum 14 flor. pro cyphis recognitum solvere honesto Martino, aurifici regio, hinc ad quin-denam (a. 1548, f. 4, p. Francisci).

Consul. Crac. 441, p. 489.

543. 15 Octobris 1548.

Stanislai Murmelii, impressoris libro rum, cum Anna de Cracovia. Honesti Stanislai Murmelii, impressoris librorum de Cracovia, occasione criminis adulterii cum variis per-sonis patrati et exinde petili divortii ad propositionem, latius postea describendam, honesta Anna de Cracovia asserta, coniunx illius, animo et intentione litem legitime contestandi negavit nar-rata, prout narrantur, petens petita fieri minime debere et datur ad probandum vel differendum... (a. 1548, Lunae, 15 Octobris).

Acta offic. consist. Crac. 81, p. 342.

544. 20 ianuarii 1549.

Honestae viduae Helena Florianowa U n g 1 e r i et Barbara Hieronimi Vietoris de Cracovia, coram domino personaliter constitutae, inierunt et fecerunt hanc concordiam inter se, sopiendo et extinguendo inter se omnem controversiam de Rubricellis Cracoviensibus, quod anno praesenti, ut supra, summisit se et obtulit Helena soluturam salarium Rubricellae vice-decano Cracoviensis ecclesiae, ubi dimisit libere Barbaram Vietoris a sorte eiusdem salarii, quam tenebatur eo, quod 400 Rubricellas contra tenorem privilegii impresserat in praeiudicium dictae He-lenae. Anno autem sequenti, videlicet 1550, eadem Barbara non debet imprimere Rubricellam eandem, sed sola Helena, sequenti autem anno nempe 1551, si volet, eadem Barbara poterit soluto salario domini vicedecani imprimere et de eadem partem similem vendere Helenae, prout ilia ab eadem emebat, et sic consequenter, sub poena arbitranda per dominum rectorem; ea denique ratione et modo, quod haec concordia non deroget nec noceat ipsi Helenae et in alios non refundatur. Praesentibus venerabilibus dominis Anthonio de Napachanie, Michaele Visliciensi, s. theologiae docto-ribus, canonicis ecclesiae collegiatae s. Floriani, ad praemissa testibus adhibitis (a. 1549, die 20 Ianuarii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 153, nr. 350.

¹

) Na boku dopisano: „Vide quietationem de flor. 24 infra, feria 3, p. Ma-

545. 12 Februarii 1549.

Sententia diffinitiva inter Stanislaum Murmelium, impressorem de Cracovia, ex una etAnnam Folthinowa, uxorem illius partibus ex altera lata. Concludimus, Christi nomine invocato et ipsum solum Deum prae oculis habentes, pro tribunali sedentes, in causa et causis inter honestum Stanislaum Murmelium, impressorem de Cracovia, actorem ex una et Annam Folthynowa, uxorem illius, ream et conventam, de et super crimine detestabilis adulterii et propterea petiti divortii rebusque aliis, in processu causae et causarum huiusmodi latius deductis et specificatis, ac illa-rum occasione coram nobis auctoritate ordinaria in prima instantia vertentibus et motis ас indecisis pendente ab altera partibus, ex hiis, quae in huiusmodi causa vidimus et testium depositionibus intelleximus... declaramus, praedictam Annam Folhinowa a marito suo, praefato Stanislao, Ungariam versus certo quodam tempore discessisse et postea anno proxime praeterito 1548 in mense Maio ad eundem maritum suum rediisse et eidem usque ad mensem Septembrem eiusdem anni matrimonialiter commansisse. Tandem mense eodem Septembre dictam Annam prolem immaturam edi-disse et aborsum fecisse praefatumque Stanislaum maritum huius-modi prolem suam et ex se susceptam negasse, ac propterea eidem Annae uxori suae crimen adulterii coram nobis iudicialiter obie-cisse intentionemque suam non probasse, immo in probatione defecisse et ob hoc eundem Stanislaum ad mutuam commansionem praedictae Annae uxori suae cogendum fore et cogi debere, prout cogimus et compellimus, dummodo praedicta Anna iusiurandum praestiterit et eodem iuramento medio prolem praedictam, per aborsum enixam, non ex alio, sed duntaxat ex ipso Stanislao, marito suo, concepisse, dixerit et confirmaverit, quo facto, expensas in lite factas, amoris coniugalis servandi gratia compensandas esse volui-mus, prout compensamus hac nostra sententia diffinitiva mediante. Anno domini 1549, die Lunae, 12 Februarii lecta et in scriptis pronuntiata per dominum instante praedicta Anna et in praesentia praedicti Stanislai, ad hoc speciali citatione citati, ab huiusmodi sententia verbo appellantis salva facto et in scriptis loco et tempore suis, praesentibus discretis Martino de Sandomiria, Stanislao de Gayeczycze, notariis domini, et me Petro de Nova civitate.

Acta offic. consist. Crac. 81, p. 554.

546. 9 Augusti 1549.

Coram nobis... providus Sebestianus Mnyschek chartarius... et eiusdem uxor Zophia... fassi sunt se [teneri]... 3 flor., per х/₂ sexag. computatos, provido loanni Byaly tabernatori... (a. 1549, f. 6, vigilia s. Laurentii).

Consul. Crac. 441, p. 729.

547. 20 Augusti 1549.

Catherinae Behemowa contra Elizabet Iedwathowa. Ministe-rialis terrestris Albertus Dąbowi cum nobili Stanislao Stanyski recognoverunt, quia ipsis ac nobili loanni Kozłowski feria 3, ante festum s. Bartholomaei apostoli proxime praeteritum ex parte ho-nestae Catherinae, relictae olim famati Hieronimi Behem, civis

Cracoviensis, contra honestam Helizabeth, consortem famati Stani-slai Iedwath, civis Cracoviensis, et contra ipsum tanquam tutorem et maritum eius suis protestata et obducta damna inferius speci-ficata in bonis seu molendinis inferius expressis illata occasione coniugum praefatorum.

Primo in molendino, ubi frumenta moliuntur in Ba-lycze. Item mlin mączni oddarl się około kol y wszędzie a yzba ta sie waly y gnyie. Item olieyarnią the rozebrano, rozkradziono y ostatek gniye. Item tamże za mlinem u upusthu voda groblie z obu stron porwała. Item mlinarz, ktori tham myeszka, iako tam dawno yesth, zadney yeszcze myari nye oddal.

Skodi, które sie d z i e i ą w m 1 i n i e papiernim w Balyczach. Item w mlinie papiernim yzba, w ktorey papyer robyono, tha szie wsziszthka wały y gniye y voda pod nyę cziecze. Item voda porwała pogrodky y sztroni porwała y pott wszisztek mlin rwye. Item vpuste tesz porwała, ysz tesz z obu stron voda byezi. Item mlin thesz gniye wsisztek y zewsząd kapie. Item do pywnycze voda przesz mvr czyecze. Item w szopie tam piętro tar-czycze y w szczyanky sz sczyan rozebrano. Item w mlinie tesz około stęp zeliaza sie popsowali, pordzewyali. Item yzba czarna, ta tesz gnyie, bo do nyey cziecze. Item w ogrodzie owocz pobrano, tamże y trawa sie polozila, ploti tesz popsowano, zagoni nye po-szyano y ynszche szkodi. Item brog zitha wipaszyono y drvgie brogy pognoyono. Item rołya, która bilo zithem posyąno, nyemasz nycz, rozebrano y vipaszyono. Item druga rolya tesz pvstha stogy, czo yą nye poszyąno. Item dwye łącze wipaszyono y plothi rozebrano, a w trzeczyey łącze sie trawa polozila y ynich nie mało skód stało się.

Skodi, które się stali na Prądnykv w papiernim mlinie pod iego mylosczyą xsiędzem biskvpem Crakowskym. Item voda zamvlyla rzeke, która na mlin ydzie. Item vpustę voda porwała. Item obreczi zeliazne z walów y ynsche rzeczi zeliazne pokradzyono y kola poląmąno. Item izba y polie yzbi komora, to sye tesz wały. Item ląky wipaszyono, a w drugych szye trawa polozila. Item czayeg, sz kthorego czinya papyer, pognyl. Item owocz otrzeszyono y płothi poląmąno, przikopi popszowąno, rolya thesz pvstho sthoy y ogrod.

Castren. Crac. 65 (Inscriptiones), p. 1209 — 1210.

548. 6 Septembris 1549.

Divisio bonorum immobilium cum suis pertinentiis famati olim Marci Scharffenberg bibliopolae videlicet domus in platea Hospitaliensi, inter Iedwath et Galczyna domos sitae, necnon medii horti siti e regione templi s. Floriani in Cle-pardia, item 2 molendinorum tam p a p i r a c e i quam farinarii in fundo Balicziensi, necnon medii horti in Krupnickach; item mo-lendini papiracei in Prąndnick, necnon medii horti retro ecclesiam s. Mariae in Arena, est per memorati olim Marci Scharffenberg haeredes infranominatos invicem facta ac cuilibet illorum cessit in eum, ut sequitur, modum, iuxta originales schaedulas.

Sors loannis Markuszowycz. Molendini papiracei in Balicziensi fundo, tum et molendini farinarii in eodem ipso fundo, quartam partem pro uno haerede pono. Item agrorum, pratorum, hortorum et omnium rerum, ad eiusmodi molendina pertinentium utpote supellectilium et instrumentorum, ad papiraceam et molen-dinariam officinam pertinentium, itidem quartam partem, denique ad haec octavam partem domus et horti in Crupnickach, necnon 25 flor., qui quidem debent ex domo, in platea Hospitaliensi sita, dari ab illis haeredibus, qui sibi isthanc divisionis sortem dele-gerint. Caeterum, quoniam haec molendina sunt censui obnoxia, volo, ut nulli haeredi antea possessio detur in eiusmodi molendina, priusquam ille suam octavam sortem census reposuerit.

Sors Stanislai Markuszowycz...¹).

Sors Valentini Markuszowycz. Domus in platea Hospitaliensi, inter Iedwath et Galczina domos sitae, medietatem pono pro uno haerede cum omni iure et cum omnibus propin-quitatibus, denique ad haec quartam partem horti in Clepardia, e regione templi s. Floriani siti, adiecta tarnen ea conditione, ut is haeres, qui huiusmodi divisionis sortem delegerit, det inde 50 flor. ad 4 sortes Balyczienses sine ulla dilatione, possessionem autem, ne recipiat, donee octavam partem census dederit super omnia molendina.

Sors Nicolai Markuszowycz...⁸).

Sors dominae Annae Ianowae Cleczowska. Molendini papiracei in Prąndnick, item pratorum, agrorum, hortorum,

’) Dosłownie jak „Sors Ioannis Markuszowycz“. i!) Dosłownie jak „Sors Valentini Markuszowycz“.

piscinarum et supellectilium instrumentorumque ad idem molen-dinum spectantium medietatem pono pro uno haerede, denique ad haec quartam partem horti in Ogrodnickach retro ecclesiam s. Mariae in Arena, tertii ab olim domini Iosti Schilling horto, adiecta tarnen ea conditione, ut idem haeres, qui earn medietatem perceperit, det inde 20 flor. omnibus in aequalem divisionem idque propterea, quod foenum necnon parafa materia pro conficiendo papyro alias czayck debeant permanere circa eiusmodi molen-dinum; possessionem autem, ne accipiat, donee octavam partem census dederit super omnia molendina.

Sors Andreae Markuszowycz...¹).

Sors Elysabeth Stenczel Iedwathowe...²).

Sors Catherinae Be m owe...²).

Porro circa huiusmodi divisionem coram officio consulari declaratam et acceptatam adfuerunt praesentes omnes supranomi-nati olim Scharffenberg bibliopolae haeredes, videlicet fratres per se, ipsae vero sorores cum suis maritis legitimis tutoribusque (a. 1549, f. 6, a. Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 441, p. 753—756.

549. 11 Octobris 1549.

Inventarius rerum Stanislai Haller. Honoratus Lucasz Gross suo et aliorum haeredum olim Valentini Gross, parentis sui, nomine, volens certas habitationes molendini papiracei in Prathnik iacentes et turris, intra saepes illius sitae, libéras habere, petiit habitationes praefatas feria 5 post Aegidii (5/9) anni currentis occlusas obsigillatasque relaxari resque Stephanies) Haller, illic iacentes, officiose conscribi in unumque conclave importari, ad cuius itaque optata... habitationes ipsae sunt reclusae resque Stephani Haller sunt officiose conscriptae.

In camera anteriori versus viam.

Imprimis Cronica germanice scripta.

Item Methamorphosis Ovidii.

Item Tragoediae Senecae.

Item Boetius, De disciplina scholastica.

Item Epistolae Francisci Philelphi.

*) Dosłownie jak „Sors dóminae Annae Ianowae Cleczowska“. *) Dosłownie jak „Sors loannis Markuszowycz“.

16

Monumenta

Item Epistolae Francisci magistri.

Item Tabulaturae opuscula 2.

Item Vita Christi polonice exarata.

Item Grammatica Enrichmani.

Item Compendium super sententias.

Item Compendium totius grammaticae.

Item litterae missiles ligatae.

Item sacculi vacui pro servandis aromatis.

Item crumena magna pro gerendis litteris.

Item tuba cornea.

Item frena alias usdi 5 et usdzienycze    In atrio

primae contignationis...²). In camera ex hibernaculo...²). In atrio superiori...²). In atrio super hibernaculo...²).

In molendino.

Item currus alias r i d w a n absque tectura cum duabus tantum rôtis.

Item 12 paria formarum pro conficiendo papiro. Item lapides 4. Item caldar do kliowanya.

Item drugk ferreus ; item e b 1 y e ; item bernari 2.

Item terrobolum alias świder 1; item serra 1.

Item schaffliki 8; item lapides ad leniendum papirum 9. Item vanna cum ferreis orbibus alias obreczamy.

Item caldar in muro (a. 1549, f. 6, p. s. Francisci).

Advoc. Crac. 144, p. 477.

550. 16 Octobris 1549.

Actus calchographorum Cracoviensium cum venerabili magistro Petro a Proboszczowiee, pro-fessore astrologiae ordinario, Celebris universitatis eiusdem. Honesta domina Helena Florianova, vidua et civis Cracoviensis artisque impressoriae procuratrix, coram reve-rendo domino rectore generalis studii Cracoviensis moderno personaliter comparens conveniendo, magna animi sui anxietate verbo pałam et publice proposuit contra et adversus venerabilem dominum magistrum Petrum a Probosczowice, minoris domus collegam

*) Następują inne przybory na konia.

J) Następują zwykłe gospodarskie i domowe sprzęty.

et astrologum ab universitate praedicta designatum, quod ipse datis Ephemeridibus ad imprimendum omnibus calchographis Craco-viensibus pro modo et consuetudine, per sacram maiestatem regiam et dominos doctores studii Cracoviensis ab antiquo ordinata, retra-xerit et renuerit viduae praedictae Florianowa lu di ci um 1550 ad imprimendum, uni duntaxat obtulerit, nempe Hyeronimo Schem-ferbergo, hocque fecisse eundem dominum magistrum Petrum in grave damnum, iacturam et dispendium suum, ut ilia asserebat. Ex adverso in continenti magistro Petro, astrologo Cracoviensi, respondente, fecisse quidem hoc viduae praedictae Florianowa et non dedisse illi Iudicium imprimendum 1550, sed iuste ac legitime, propter causas certas et rationabiles, quia praedicta vidua Florianowa imprimere curavit temerarie, prout et impressit Iudicium alterius magistri contra dispositionem et ordinationem antiquam, quo labore et pressura Iudicii alterius magistri aestimabat per hoc magister Petrus contemptum factum fuisse et esse dominorum doctorum studii Cracoviensis et suo [Iudicio] postremo, unde dicebat se illi propter hanc potissimum causam non dedisse neque amplius dare velle annis subsequentibus duraturis etc. Et dominus iudex memoratus pariter cum dominis certis doctoribus ante omnia habita prius super praemissis matura deliberatione, auditisque partium hincinde querelis, propositis et responsis diligentissime et gratiose aequaque lance libratis et discussis, decrevit, per expres-sum mandavit, perpetuisque temporibus futuris duraturis pro firmo tenendum constituit ас omnino habere voluit: Imprimis, ut nullus calchographorum Cracoviensium audeat imprimere propria teme-ritate Ephemerides et Iudicium annuum aliquorum magistrorum ante editionem et publicationem Iudicii et Ephemeridis ab astrologo Cracoviensi. Et hoc vetuit ac fieri prohibuit sub débita poena, arbitrio ipsius domini iudicis literarii partibus aestimanda seu inter-ponenda. Decrevit praeterea, ut astrologue, pro tempore existens, extradât calchographis exemplar Ephemeridis et Iudicii annui cor-rectum, revisum et emendatum, salvo ipsius iusto salario, pro festo Exaltationis s. Crucis in autumno (14/9); hoc etiam statuit spe-cialiter, ut post Iudicium in apertum editum ab astrologo Cracoviensi nullus de caetero calchographorum audeat imprimere Iudicia aliorum magistrorum, etiam extraneorum, donee et quousque omnium primum oblata, exhibita et praesentata fuerint ipsi domino iudici aut alteri pro tempore existenti ad revidendum, [hoc est] suae

reverendae dominationi, aut illi, cui sua dominatio reverenda iusserit huiusmodi negotium attemptandum, utpote senioribus astrologis, et hoc similiter sub simili poena, arbitrio domini iudicis imponenda, aut aestimanda. Postremo vero, quod si et in quantum praefatus astrologus in extradendis Ephemeridibus et Iudicio annuo aliqua-tenus negligentior, remissior, tardiorve fuerit, extunc debebit ac tenebitur vocari seu citari ad eundem dominum iudicem, cui impu-tari et incusari sibimet debet ipsius negligentia, et eo facto, dominus cum suis consiliariis mandabit et iniunget, quid pro tunc erit opus facto, quidve calchographos in futurum facere oporteat. Sub finem autem modis omnibus authoritate sua inhibuit et praecepit, quatenus iidem calchographi Cracovienses nullos etiam libellos hae-reticos imprimere audeant et de quibus illis parum constat super integritate fidei ac religionis sacrosanctae ecclesiae katholicae, sub gravi animadversione et privatione laborum. Quod quidem decre-tum omnibus in Universum calchographis, tarn praesentibus quam futuris, ne quispiam illorum aliqua ignorantia praetexetur seu quovis quaesito colore excusetur, manifestum et publicatum fieri voluit et pro expresso et rato omnino haberi, teneri et observari mandavit. Praesentibus duobus calchographis Helena Florianova et Hyero-nimova Viethorova, viduis, artem calchographicam per familiam suam procurantibus, ac Hieronimo Scharfem-bergo. Ad quae omnia et singula praemissa, per dominum iudicem pałam pronuntiata ac promulgata, tam astrologiae professor quam calchographi, tanquam praesentes, astantes, se facturos promise-runt iurisdictionique suae reverendae dominationis parituros per-petuo obtulerunt. Iacobo Gwiasdowski, notario publico, etiam praemissa audiente, testibus (a. 1549, f. 4, ipso festo s. Galii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 158—159, nr. 356.

551. 25 Octobris 1549.

Venerabilis domini Stanislai praepositi et sui conventus sancti Spiritus Cracoviensis nomine magister Gabriel, mansionarius San-domiriensis, procurator, reproductis litteris citationis reverendissimi domini debite, ut apparuit, exequutis accusataque contumacia fama-torum dominorum proconsulis et consulum Cracoviensium ex ad-verso principalium litteras et privilégia, vigore quarum iurisdictio-nem ad cognitionem causae occasione molendini papirei in

Prądnik sibi competere asserebant... petivit inhibitionem reveren-dissimi domini contra eos iam pridem emanatam in suo robore conservari ac in poena 2000 flor. per eos transgressa condemnari (a. 1549, Veneris, 25 Octobris).

Acta episcop. consist. Crac. 26, f. 326.

552. 30 Octobris 1549.

Venerabilis ac religiosi domini Stanislai praepositi et totius conventus hospitalis s. Spiritus Cracoviensis nomine magister Gabriel in praesentia religiosorum Simonis de Calisch et Faelicis de Lanczuth, fratrum eiusdem conventus, petiit in huiusmodi causa reconcludi ad effectum certas litteras privilegii pro verificatione intentionis suae facienda producendi, et dominus reconcludendum duxit et reconclusit. Ibidemque in continenti magister Gabriel, procurator praefatus, citato magistro Ioanne Tharnoviensi, famato-rum dominorum proconsulis et consulum Cracoviensium ex adverso principalium procuratore, per venerabilem dominum Venceslaum Rudniczki, praepositum in Bądkow, exequutorem per dominum datum, imprimis certas litteras privilegii sub titulo et sigillo sere-nissimi olim principis domini Sigismundi, faelicis recordationis Po-loniae régis nuper vita functi, innovationem erectionis praepositurae hospitalis s. Spiritus Cracoviensis et assignationem certorum bonorum immobilium, pro eadem praepositura et illius praeposito pro tempore existenti fundatorum et dotatorum, in se continentem, item protestationem coram officio castrensi Cracoviensi factam et sigillo eiusdem officii castrensis Cracoviensis communitam de violenta reseratione seracularum ad domum lapideam in Prądnyk famatae dominae Agnetis, civis Klepardiensis, relictae olim Stanislai Haller et Ioannis filii minorennis ex ipso olim Stanislao et Agnethe praefata procreati, iussu advocati Cracoviensis facta, pro verificatione intentionis suae factas et in scriptis produxit, petens inhibitionem reverendissimi domini, contra praefatos pro-consulem et consules Cracovienses emanatam, in suo robore conservari ipsosque in poena 2000 flor. ungar. per eos transgressam propter datam intromissionem contra inhibitionem domini reverendissimi in bona molendini papirei in Prądnik et domus lapideae ibidem sitae coridemnari... (a. 1549, Mercurii, 30 Octobris).

Acta episcop. consist. Crac. 26, f. 328.

553. 30 Aprilis 1550.

Ad instantiam nobilis et honesti Lucae Grosz, sacrae maiestatis regiae domini nostri clementissimi satellitis, coram nobis... Iacobus Zaczeck, molendinator de Parvo Prąndnick, Andreas, molendinator de lapideo molendino, et Ioannes, carpentarius civitatis huius... sub suis iuramentis... testificati sunt, quia ipsi unacum provido Mathia Skoreck, carpentario regio, perlustraverunt et viderunt in papyraceo molendino in Magno Prądnick aedi-ficia, ad idem papyraceum molendinum spectantia, adeo undique esse labefactata, destructa et damnificata, ut illa vix cum 391 flor. summa sine vecturae et lignorum vectionis pretio repararari et restaurari possint, idque adhuc leviter aestimando et taxando huius-modi restaurationis sumptus. Quam talem testificationem et reco-gnitionem praefatus Lucas Grosz actis nostris sibi adnotari petiit (a. 1550, f. 4, vigilia s. Philippi et Iacobi).

Consul. Crac. 442, p. 250.

554. 7 Man 1550.

...Iohannes Scharfenbergk, filius et haeres naturalis et legitimus olim Marci Scharffenberg, bibliopolae et civis Cracoviensis... vendit ad perpetuum irrevocabiliter suam quartam sortem molendini papiracei et molendini farinarii et agrorum et hortorum, in fundo Balicziensi consistentium et ad eiusmodi molendina spectantium, simul atque suam octavam sortem domus et horti in suburbio civitatis dieto Krupnyky consistentium, cum omni iure, dominio et proprietate, prout solus ex divi-sione bonorum paternorum, per cohaeredes facta et actis consula-ribus Cracoviensibus feria 6 ante festum Nativitatis s. Mariae (6/9), anno 1549, inscripta, iure naturali tenuit, habuit et possedit... pro 200 flor.... Valentino Scharffenberg fratri et cohaeredi suo naturali... ita tarnen, quod dicti 200 flor. in eisdem sortibus... perma-neant et relinquantur ad beneplacitum eiusdem Iohannis Scharffenberg... Stanislaus et Valentinus Scharffenberg, sibi invicem germani, filii atque haeredes naturales et legitimi olim Marci Scharffenberg, bibliopolae et civis Cracoviensis, recognove-runt... se mutuam suarum sortium ex bonis paternis... illis prove-nientium permutationem fecerunt... in hunc... modum: Imprimis praefatus Stanislaus Scharffenberg suam quartam sortem molendini

papiracei et molendini farinarii agrorum hortorum, in fundo Bali-cziensi consistentium et omnium rerum utpote suppellectilium, instrumentorum quoque ad officinam papiraceam et molendinato-riam spectantium et octavam suam sortem domus et horti in civitatis Cracoviensis suburbio dieto Krupnyky consistentium... Valentino Scharffenbergk, fratri suo germano... et in recompensationem... idem Valentinus Scharffenberg dimidiam suam sortem domus, in platea s. Spiritus inter Iedwath et Galczina sitae, et unam quartam sortem horti in Kleparz, e regione ecclesiae s. Floriani siti... titulo permutationis dat et cedit... Stanislao Scharffenbergk, fratri suo germano... (a. 1550, f. 4, p. Philippi et Iacobi).

Scabin. Crac. 14, p. 439—441.

555. 3 Martii 1551.

Testamentum Barbarae, olim Hyeronimi Vietoris r e 1 i c t a e. Honesta Barbara, providi olim Hyeronimi Vietoris relicta vidua, nunc vero Lazari Andreae¹) uxor légitima, per Albertum, famulum domini advocati Cracoviensis, ad id sibi sump-tum iudicialiterque confirmatum tutorem cum consensu praesentaneo praefati moderni mariti, tutoris sui legitimi, licet corpore languida et valetudinaria, mente tarnen probe sana suique optime compos, condidit testamentum suum atque suae ultimae voluntatis ordina-tionem in hune, qui sequitur, modum: Inprimis dieto marito suo moderno Lazaro Andreae dat... post mortem suam 200 flor., per Va sexag. computatos, dotis dotalitiique sui, sibi per dictum olim Hyeronimum Vietorem, priorem suum maritum, super domo illius aciali in platea Columbarum, ex opposito bursae Hyerusalem, penes domum Benasch serrificis sita, iuxta acta capitanei praetorii Cracoviensis, tempore pestis habita, feria 2 post festum Assumptionis s. Mariae (27/8), anno 1543, inscriptos et reformatos, post mortem suam repetendos et habendos tanquam proprios, in quibus quidem 200 flor. idem maritus suus modernus habere et tenere debebit post mortem suam praefatae domus possessionem tamdiu, donee haeredes liberique sui eidem marito suo moderno effectualiter et plenarie memoratos 200 flor. persolverint.

‘) W roku 1550 „feria 6 ante Trinitatis (30/5) Lazarus Andrissowycz tle Stryków typojjraphus ius habet civitatis litterasque suae honestae pro-creationis sufficientes exhibuit; iuravit et dédit flor. 1“. Libri i. с. 1422, p. 4451.

Item eadem testatrix recognovit... se post mortem prioris sui mariti, Hyeronimi Vietoris, nullas prorsus paratas pecunias, ad eundem priorem suum maritum pertinentes, invenisse et vidisse.

Item eadem testatrix recognovit... quod maritus suus modernus, Lazarus Andreae, characteres, vulgo parvum Schwa-bach e r nuncupatos, eius proprio sumptu noviter fudit, ipsae tarnen matrices ad priorem suum maritum pertinent.

Exequutores testamenti huius sui ordinavit et delegit pro-vidos Georgium Myller introligatorem et Dyonisium pictorem. Dominium sibi in hiis, quoad vixerit, testatrix reservavit... quod quidem testamentum est per sententiam iuridicam confirmatum... (a. 1551, in platea Columbarum, in domo olim Hyeronimi Vietoris f. 3 p. Oculi).

Scabin. Crac. 14, p. 542.

556. 23 Mali 1351.

Testamentum Florianowae viduae¹). Honesta Helena, providi olim Floriani Unglerii typographi relicta vidua, quamvis corpore languida et valetudinaria, mentis tarnen suique optime compos, per Mathiam, officii advocatialis famulum ad id sibi sumptum... tutorem, fecit ultimae suae voluntatis ordi-nationem condiditque testamentum suum, exhibendo videlicet illud in scaeda polonica conscriptum eo modo, prout infra de polonico in latinum translatum sequitur: In nomine sanctissimae Trinitatis ego conscribo ultimam voluntatem meam. Inprimis Iabo-rem et operam meam turn mariti mei quoque post eiusdem mariti mei mortem deliberavi et constitui ante omnia ad honorem et laudem Domino Deo et ad consolationem animae meae atque etiam pauperibus hominibus. Hoc coram dominationibus vestris recognosco, quod nullas pecunias in paratis habeam sed dum-taxat in libris, quorum quidem numerum tarn subito et tam brevi temporis spacio scire nequeo, verum, quos memoria tenere possum, hii sunt, utpote : Chronicorum noviter excussorum et elaboratorum 500 exemplaria (favente Deo) vendibilia et certa,

*) Krótką wiadomość o tym testamencie podał Grabowski, Skarbniczka naszej archeologii, p. 200.

quae singula in sexternis divendo per 3 fert. Item Petri de Crescentiis 400 exemplaria, quae singula in sexternis divendo per 1 flor., denique extat non parva copia aliorum libro* rum scholasticorum, quorum numerum ego scire nequeo, nam inde accipiebatur, quidquid opus fuerat. Item similiter non parvus est numerus ligatorum librorum, quorum regestrum habet Mathias socius typographicus, famulus meus, qui profe-ctus est ad L u b 1 i n u m et propterea apud me illud non reservavi, quia non sperabam meum casum, in quem incidi, sed habeo de eodem Mathia, famulo meo typographico, earn spem, quod ille, ubi fauste redierit, ipsum regestrum reddet ei, cui competet, si contin-geret me ex hac vita migrare ; quod si vero idem Mathias a 1 i e n о ad id animo esset praeditus, tum nihilominus huic rei officium et magistratus subveniret ac modo coram dominationibus vestris reco-gnosco, me nullos amicos consanguineos et propinquos habere, nam quicunque erant consanguinei et propinqui mei, hii omnes demortui sunt... unicam dumtaxat earn puellulam Annam, quam ego a pueritia ipsius educavi, suscipio mihi pro propria puellula mea adoptoque earn, uti meam propriam filiolam. Hanc quoque trado et committo dominae doctorowy Noszkowska in illius tutelam, cum qua volo, ut dominae doctorowae Noszkowska dentur ad dotem eidem puellulae expediendam 100 flor., videlicet divendendo libros. Prae-terea eidem puellulae, quae erit in dominae doctorowae Noszkowska tutela, do meas vestes, utpote 5 bonas et aestivalem vestem de czamlatho, quae vendi debet, nam extat vestis aestivalis bona leonatici coloris. Item pallium de panno nigro Ostrodomiensi cum adamasco, quod reservari debet ; item cingulum bonum, qui constat 50 flor. vel paulo minoris; item praetextam alias bramckam de margaritis, 12 flor. constantem. Haec eidem puellulae debent asservari ad illius necessitatem et ad illius honestum vitae statum, quando illam Dominus Deus coniugio legitimo providerit, denique etiam ea omnia debent una cum ilia apud dominam doctorowam Noszkowskam existere. Quod attinet alias res domesticas albas, lineas vestes, stannum et omnem domesticam suppellectilem, hoc totum eidem puellulae Annae do, lego atque omnes istae res simul cum eadem puellula debent apud dominam doctorowam Noszkowskam existere, uti sunt domestica suppellectilia, caldearia, sartagines, candelabra. Ac quamvis opus esset describere, quanti quaeque res constet, tarnen, quoniam ego tantum ipsius dominae

doctorowae Noszkowska conservation! et virtuti confido, nolo proinde id latius describere et denominare cuiusque rei valorem. Quantum attinet ad proelum typographicum, scripturam et characters ad eiusmodi artificium pertinentes, quod si Dominus Deus dignaretur praefatae puellulae Annae dare maritum tali artificio typographico deditum, tunc ea omnia debebunt eidem puellulae dari, quod si vero hiis eidem puellulae non opus foret, tunc haec omnia debebunt divendi et ad pia opera converti, ex hiisque etiam adhuc praedictae puellulae Annae, ad ipsius dotem adiun-gendam, debent 50 flor. addi. Caeterum domina doctorowa Noszkowska illis tantum florenis, qui apud illam erunt, debet utifrui atque eadem illos reformare debet super sua instita propter secu-ritatem in casu mortis, insuper eidem dominae doctorowae Noszkowska debent solvi 20 flor. quolibet anno pro victu et educatione memoratae puellulae. Porro, si (quod Dominus Deus avertat) contingent praefatam puellulam Annam apud dominum doctorowam Noszkowskam mori, antequam videlicet eadem puellula Anna marito nuberet, tunc ipsa domina doctorowa Noszkowska debebit eas res, quae circa ipsam erunt, convertere ad pia opera, nam amici et propinqui praefatae puellulae Annae nil prorsus iuris et interesse ad eas habent, quinimmo in praefato casu mortis ipsius puellulae Annae, ante eiusdem puellulae coniugalem statum accidente, tunc omnia per se eidem puellulae Annae legata, data et relicta non ad amicos et propinquos ipsius puellulae Annae, sed dumtaxat ad pia opera cedere debebunt. Ac quod, si etiam do-minam doctorowam Noszkowskam contingeret e vivis decedere, antequam dicta puellula Anna elocaretur marito, tunc taies res, quae ad eandem pertinerent, debebunt domini exequutores ad se accipere et conservare tamdiu, donee maritum consequuta fuerit. Postremo, quod attinet ad pia opera, quando libri divenditi fuerint, tune ex eorundem librorum divenditorum pecuniis debet eleemo-synae gratia erogari et dari ad hune modum : videlicet 200 flor. ad coemendum censum pro piscibus tempore quadragesimae sancti-monialibus monasterii s. Agnetis; item ad hospitale novum s. Se-bestiani 100 flor. ad coemendum quoque censum pro butyro et ovis eis, qui unguntur; item ad s. Francisci templum pro restau-randa et reparanda testudine, ubi meus maritus iacet, 20 flor.; item ad s. Annae templum pro restauratione et repara-tione testudinis rimosae et pluviae perviae 20 flor. Quod attinet

debitores meos, hos assignabo et dabo in regestro parvo exequu-toribus. Porro, si quid praeterea ex superabundanti superesset, tunc id totum debet dari et elargiri pauperibus puellis, quae maritis elocantur, per 3 aut 4 flor. aut quemadmodum bonorum meorum ratio tulerit. Quae quidem omnia debent disponi per exequutores, qui se mihi ad id munus subeundum obtulerunt et promiserunt eiusmodique provinciam susceperunt, quos nominatim deligo et constitutuo, utpote Sebestianum Wyelyczka, Nicolaum Alantse, apothecarium, quibus etiam adiungo in coadiutorem vene-rabilem et egregium dominum doctorem Schadeck, cuius quidem opera ad conficiendum de libris negotium opus erit.

Eadem praenominata testatrix vult, ut exequutores quolibet anno supradictam puellulam Annam rebus pro amictu et vestitu necessariis provideant.

Item eadem testatrix recognovit, se nulli socio et famulo suo ex familia artificii typographici quidquam teneri, quinimmo eius-modi socios ac famulos suos sibi adhuc teneri, quibus tarnen omnibus ea omnia, quae tenentur, remittit et condonat, verum ab hiis excipit dumtaxat Mathiam, qui Lublinum profectus est, cum quo iuxta rationis tenorem et conditionem erit de hac re cum illo transigendum.

Dominium sibi in hiis, quoad vixerit, testatrix reservavit, addendum, minuendum, mutandum, cassandum. Quod quidem testamentum est per sententiam iuridicam confirmatum robur habere firmitatis de forma iuris (a. 1551, in domo inter bursam Philoso-phorum et Wytheck sutoris domos, in platea Columbarum sita, sabbato Trinitatis).

Scabin. Crac. 14, p. 595—600.

557. 22 Iunii 1551.

Honestus Gregorius, im pressor de Cracovia... 3 flor. pecuniarum ratione fideiussoriae, per ipsum pro nobili Ioanne Kalya, cive Scarbimiriensi, factae, nobili Erasmo Paczyński debitos ad acta praesentia reposuit in praesentia ipsius Erasmi Paczyński, qui levatis eisdem 3 flor.... praefatum Gregorium impressorem de eisdem quietavit... (a. 1551, Lunae, 22 Iunii).

Acta offic. consist. Crac. 82, p. 758.

558. 31 Ocłobris 1551.

Ioannes a Watt Hosio. „Weiter so wolle E. G. wissen, dasz der Niklesz Scharffenberger bufhffirer allhie von Franckforth und Leypzigk komen yst, zeigt an, er habe keine exemplar von der messe weder deuczs noch latainisch kinnen bekomen, den man drugckt irer schon nicht mer: noch selchem habe sich E. G. zu richten" (Cracoviae, 31 Octobris, 1551).

Hippier - Zakrzewski, Hosii Epistolae, Cracoviae 1886, II, p. 103, nr. 537.

559. 6 Aprilis 1552.

Honorabilis domini Christophen Vieliowyczki, summi altaris tituli Assumptionis beatae Virginis Mariae, in ecclesia parochiali eiusdem Mariae siti, altaristae, occasione 6 mr. pecuniarum census terrestris ex domo olim Hieronimi Vietoris, civis et calco-g r a p h i Cracoviensis, ex opposito contubernii Hierusalem sita, a primaeva fundatione eiusdem altaris constituti et singulis annis per 2 mr. pecuniarum pro quolibet festo s. Michaelis altaristae dicti altaris solvi obligati et a 3 annis proxime transactis per ream infrascriptam eiusdem domus possessorem solvere retentis, ad contenta monitionum honesta Barbara Vietorowa vidua de Cra-covia prima iuris proxima obtulit se daturum rationes... (a. 1552, Mercurii, 6 Aprilis).

Acta offic. consist. Crac. 83, p. 529.

560. 31 Man 1552.

Honestus Stanislaus Murmelius, imp r essor de Cracovia... contra honestam Annam Folthinowa de Cra-covia, assertam uxorem suam... magistrum Iosephum Copecianum praesentem in suum constituit procuratorem... (a. 1552, Martis, ultima Maii).

Acta vicar, consist. Crac. 99, p. 100.

561. 29 Iulii 1552.

...Providus Hieronimus Scharffenbergk, olim Mathiae Scharffenbergk filius legitimus, existens iam uxoratus et in légitima aetate... fassus est, quia famati Bartholomaeus et Iacobus Scharffenberg, patrui sui, sibi plenam ac sufficientem rationem red-diderunt de omnibus bonis mobilibus... quae illi a morte parentis sui ad praesentem usque diem in sua administratione et tutela

1552

to

гг;

habuerunt... Providus Hieronimus Scharffenbergk... recognovit, se honestis Bartholomaeo et Iacobo Scharffenbergk, patruis suis, veluti tutoribus Helenae sororis suae germanae adhuc minorennis, ex summa 500 flor., pro libris et instrumentis officinae typographicae ab illis emptis obligatorum, adhuc... teneri... flor. 350... quos quidem flor. 350 sese eisdem suae sororis tuto-ribus persoluturum promisit... pro quolibet festo s. Iohannis Bap-tistae per flor. 50... donee ad sufficientem et plenariam totius summae flor. 350 solutionem... (a. 1552, f. 6, p. festum s. Annae).

Scabin. Crac. 15, p. 80.

562. 15 Novembris 1552.

N. Dzierzgowski, archiepiscopus Gnesnensis, Hosio... Cum per hos proxime praeteritos menses tutioris aeris gratia in oppido meo Curzelow vicino Cracoviae commorarer, diligenter curavi, ut hoc opus Confessionis¹) perficeretur dominoque meo doctori Gabrieli²) commiseram, ut totum opus revideret, errata typographi, quae non pauca sunt, corrigeret, indicemque brevem faceret. Haec omnia, quam primum terminata sunt, integrum opus reverendissimae paternitati vestrae per hunc cubicularium meum mitto. Quod, ut pro utilitate omnium eo cele-rius in lucern prodiret, maiorem in modum reverendissimam pater-nitatem vestram rogo, ut epistolam dedicatoriam, quae sola illi deest, per hunc meum cubicularium absque longa dilatione ad me mittat, ut mea opera et diligentia hoc pium atque sanctum opus reverendissimae paternitatis vestrae a typographo consumari atque in vulgus edi quamprimum possit. Quod ipsam facturam cum petitionis huius meae gratia, turn vero, ut desiderio et expectation! omnium hac ratione satisfaceret, non dubito. Tandem reverendissimae paternitati vestrae diu sospitem atque incolumem valere cupio. Ex Sqwierniewicze etc.

Bibl. Czartor. MS. 1602, archetyp. — Hippler-Zakrzewski, Hosii Epistolae, II, p. 250, nr. 865.

*) „Confessio Fidei catholicae“ Hozjusza pierwsze wydanie ukazało się w roku 1553, „in officina haeredum Marci Scharffenberger, civis ас bibliopolae Cracoviensis“. Estreicher, Bibliografia, t. VII, p. 278.

*) Gabryel z Łowicza, doktor teologji, dominikanin, od roku 1541 kanonik gnieźnieński i profesor tamtejszej szkoły katedralnej. Korytkowski, Prałaci i kanonicy katedry metropolitalnej gnieźnieńskiej, Gniezno 1883, II, p. 532.

563. 16 Novembris 1552.

Ioannes a Watt Hosio... Umb die 2 bichlen, die ich E. G. zuschicke, habe ich dem Niklesz Scharfenberger geben 36 gr. ; er wollt mirsch einweill nicht geben, den er zeigt an, es sey im verbotten, er solisz niemanczsz geben, bis dasz der anfangk und das ende follkumen wirth sein ; er zeigt an, es sey sein gross beschwernusz und schaden, dasz esz nicht ferendt wirth, den er hett sie sunst gar verkofft. Was belanget das d e u c z e buch le, dasz mir neben dem obgemelten schreibenn von E. G. zukommenn yst, habe ich mit Niklesz Scharfenberger gerett und sunst och mit einem, der heist L asa rusz, ob sie nichtt wolten ein deuczsz buch druken; gaben sie mir beide czur antworth, dasz sie esz nicht wollen druken, dan der deucze druck gehett hie gar nixsz von statten, nor latainisch und polnisch; zeigten mir och derbey an, dasz sie es in selcher gestalth wolten anne-menn, wenn ich von inen 4 in 500 exemplar wolth nemen und derneben allen unckost, der darauff gingk, czalett. Sunst sinth hie kein bessere buchdriker über dye obgemelten czwen, mit welchen ich mit einem jeklichenn in sunderheith geretth habe und mir beide czugleich die obgemelthe antworth geben haben. Also behalte ich selichs bichle bey mir und weisse es niemanczsz, wie biszher geschehen yst, bisz uff E. G. weitern und schriftlichen berichtt. Es wer schir besser, dasz es E. G. an docter Filip x), der noch lebtt, gen Breslen ferschaffett und dasz ersz do lisz dru-kenn: wersch das fleisigerer und mitt minderem unckostt ausge-richtt, alsz wie es die hiegen buchdriker wollen annemen, wirde es trefflich fil kostenn. In selchen allen gescheh E. G. willen und meinunge ²). Was belanget den Almanach, kann ich hie gar keinen bekommen ; hatt mir Nikles Scharfenberger angeczeikt, er habe irer nichtt langk von Venedigk gehabtt 10, ist die iorzall

*) Philippus Aber, kanonik wrocławski.

a) Dnia 13 stycznia 1553 pisze Watt do swego wuja biskupa „dasz buchle hat niemanczsz gessehen, ich halczsz och in guter ferwarunge. Es czeigtt mir gestem an desz Marxsz buchfirersch suen, dasz die latainische exemplar, welcher gatunge ich E. G. 2 bichle geschicktth habe, noch nicht volckumen sind, den dasz dasz forder und hinder blatth noch nickt fertigk yst, derhalben habe ich irer nicht wellen koffen, bisz sie folckomen fertigk werden sein und jch och von E. G. ein schriftlichen bericht werde haben derhalben“. Hosii Epi-stolae, II, p. 283, nr. 936.

nur uff 13 iar gewesen, hatt sie balth ferkoffth. Er zeigtt och an, wenn er irer nor so fill kinth bekommen, als er ir zu verkoffen wissthe (Cracoviae, a. 1552, Novembris 16).

Bibl. Czartor. MS. 1602, chirograph. — Hippier - Zakrzewski, Hosii Epi-stolae, II, p. 251, nr. 867.

564. 6 Ianuarii 1555.

Stanislaus Górski, canonicus Cracoviensis et Plocensis, Hosio... „De excudenda Confessione fidei egi cum Scharffenbergo; vult is hune laborem subire, sed non sua ipsius impensa, verum reverendissimi domini archiepiscopi seu aliorum dominorum episcoporum, qui in id pecuniam, quisque pro sua portione, conferrent. Vult etiam scire, quot exemplaria imprimere deberet. Hoc enim ignorato non potest neque scire mercedem laboris sui indicare. Si enim 500 exemplaria imprimet, ait, non posse ilia minoris imprimere quam unumquodque exemplar uno floreno. Sin autem millia duo aut tria: „possem, inquit, ad minus pretium descendere“. Daret, credo, singula gr. 26 aut 24. Ego arbitror multo numéro huiusmodi exemplariorum opus esse, si unusquisque plebanus in tota Gnesnensi provincia deberet habere hunc librum circa ecclesiam suam. Nam in hac nostra Cra-coviensi dioecesi sunt ecclesiae parochiales 873, excepta Univer-sitate, canonicis, clericis, Luteranis domesticis et externis etc. Similiter aliae dioeceses amplae sunt et clerus ubique multus.

Scripsi reverendissimo domino archiepiscopo, quid calco-graphus nobis respondent. Ego, si pestis me hinc non effugabit, calcographum corrigam. Qui etiam, si cogatur hinc exire, in rure aliquo cum proelo et familia commorabitur. Sed correctore tunc ei alio opus foret, quem alere et salariare oporteret“ (Cracoviae, a. 1555, Ianuarii 6).

1317.

Hippler-Zakrzewski, Hosii Epistolae, II, p. 485, nr.

565. 11 Martii 1555.

...Providus Caspar Fetter, civis Clepardiensis, et ingenui Stanislaus et Paulus Fetter, pro suo interesse et tanquam naturales tutores Ursulae sororis suae germanae, et honesta Margaretha famati Bartholomaei Scharffenberger consors légitima... circumspectus quoque Severinus Pyrnusz, nomine tutorio puerorum suorum, videlicet Severini et Friderici, ex olim Catherina Fetrowna

progenitorum, item honestus Nicolaus et Anna soror ipsius filii et haeredes famati oiim Nicolai Resler ex Anna Iacub Fetrowna, filia olim Iacobi Fetter natu maiore, progeniti... honesta quoque Elizabetha, famati Hieronimi Scharffenberg coniunx, per Casparem fratrem suum superius nominatum... ас insuper honesta Faelicia, Thomae sartoris coniunx... filii et filiae... famati olim Iacobi Fetter et Annae coniugum... fassi fassaeque sunt, se... vendidisse septimam sortem... maternae successionis domus in platea Castrensi, inter Schwabowsky ex una et Czimermanowsky domos ex altera parte sitae.. Hieronimo Scharffenberg suprame-morato, civi et bibliopolae Cracoviensi, affinique suo... (a. 1555, f. 2, p. Reminiscere).

Scabin. Crac. 15, p. 567.

566. 20 Май 1555.

...Honesta Margaretha, olim Iohannis schniczer relicta vidua, per Casparum Fetter generum suum... solemniter sese obli-gavit, quod abhinc in 2 annorum... decursu hos 100 flor., qui ex testamento olim Helenae, Floriani Unglerii tipographi relictae viduae, sunt Annae puellae inscriptae ac per olim dominam Catherinam Noszkowska in instita opulenta, hodie per se empta, eidem puellae reformati... reponere famatis Nicolao Alantse et Sebastiano Wyeliczka, utpote exequutoribus testamenti eiusdem Helenae, velit... (a. 1555, f. 2, p. dominicam Rogationum).

Scabin. Crac. 15, p. 604.

567. 13 Iiinii 1556.

Anna papierniczka de Prandnyk contra honestum Stanislaum papiernyk verbo proposuit, quod ipse cum ipsa tanquam sua uxore légitima habitare non vult, sed ipsam a se expelit, petens ipsum ad commanendum sibi cogi et compelli in praesentia praefati honesti Stanislai, qui... recognovit, ipsam Annam esse legitimam uxorem, nolle tarnen se illi cohabitare, quod sibi machinaretur in mortem, praefata Anna allegationem negante. Et dominus ipsi Stanislao allegationem suam hinc ad quindenam probare mandavit... (a. 1556, Saturni, 13 Iunii).

Acta vicar, consist. Crac. 101, p. 195.

568. 9 Octobris 1556.

Personaliter coram nobis constituti providi Stanislaus et Adrianus Reger, fratres germani, pro suo proprio interesse ас uti futuri naturales tutores posthumi ex Valentino Reger, fratre ipso-rum germano, concepti et procreati, quem se Magdalena, defuncti Valentini relicta vidua, gestare affirmât, tum honesta Natalia, ipso-rum soror germana, per Iosephum Helczell typographum maritum tutoremque suum legitimum... recognoverunt... se... ven-didisse domum suam totam in platea s. Annae, inter haeredum domum olim Iodoci Glacz et olim Hieronimi Behem haeredum domos iacentem, honestis Mathaeo et Wenceslao, filiis olim providi Martini Syebeneych, civis et bibliopolae Cracoviensis, quorum nomine honesti Nicolaus et Stanislaus Schar-ffenbergerowie eorum avunculi praesentem venditionem sus-cipiebant... pro flor. 1800, per x/₂ sexag. computatorum, includendo autem in earn summam flor. 400, ad hospitale s. Spiritus pertinentes... (a. 1556, f. 6, p. s. Francisci).

Consul. Crac. 444, p. 124.

569. 5 Aprilis 1557.

...Honesti Ioannes papyrnyk Byali dictus... et Anna uxor eius, filia olim famati Ioannis notarii, consulis Clepardiensis... fassi sunt se... vendidisse domum suam haereditariam praedictae Annae, filiae ipsius olim Ioannis notarii legitimae spectantem, hone-stae Dorotheae, olim Casparis Fether aurifabri relictae viduae et tribus liberis eius, nempe Casparo, Laurentio et Dorotheae ex eodem Casparo Fether marito suo susceptis... pro 600 flor., per x/₂ sexag. computatis... (a. 1557, f. 2 p. Iudica).

Consul. Clepardien. 1554—1558, p. 559.

570. 5 Man 1557.

...Providi Stanislaus et Adrianus Reger, fratres germani, per se proque suo proprio interesse, tum honesta Nathalia, eorundem soror germana, per Iosephum Helczel typographum, maritum tutoremque suum legitimum sibi personaliter astantem, filii vero et filia famati olim Bartholomaei Reger, domum suam totam in platea s. Annae, inter haeredum domini olim Iodoci Glacz et olim Hieronimi Behem domos iacentem... honestis Mathaeo et

17

Monumente.

Wenceslao, filiis olim providi Martini Sibenaych, civis et bibliopolae Cracoviensis... resignaverunt... in flor. 1800... (a. 1557, f. 4 p. Miserere).

Scabin. Crac. 15, p. 880.

571. / Mii 1557.

Orta controversia inter magistros et socios papiri-ficum occasione laborum, qui ultra absolutum operis diurni pensum alias tagkwerck a sociis amplius fieri soient, tandem personaliter hic coram officio consulari constituti infra enumerati papirificum socii: Georgius Gebfart, Blasius Raschick, Benedictus Lyszinger, Melchior Berscz, Stanislaus Behm, Albertus Ławeczki, Augustinus Nickesz, Georgius Schynder, Paulus Szyber, Mathias Sczyesko, Ioannes Schainborn, Andreas Trepkowski, Caspar Arleth, Laurentius Calyna, Andreas Myller, Ianeck Pyszarsz, Stanislaus Morauszowycz, Stanislaus Roman, Martinus Trunta, Blasius Gam-rath. Hii itaque omnes et singuli unanimiter et pałam libereque ас expressis verbis solenniter promiserunt, caverunt ac sese sub arti-ficii sui amissione obligaverunt et obstrinxerunt ad constanter observandas omnes et singulas eas infrascriptas conditiones et leges, ab eis ultro susceptas, nempe:

Quod inprimis ipsi socii nullas constitutiones debent inter se condere facereque citra assensum et permissionem omnium magi-strorum papirificum circum Cracoviam intra quattuor milliarium spacium molendina habentium.

Item de huiusmodi rebus in aliis exteris regionibus et ditio-nibus nolunt neque quidquam debent obloqui et obtrectare. Si vero quis id attentare et facere auderet, idque de aliquo com-pertum foret, ut is, quando ob id sollicitaretur et moveretur, deberet ac cogeretur, turn suis propriis sumptibus hue Cracoviam venire sub amissione artificii ac sese iustificare de eo, ob quod-cumque inculparetur.

Item ipsi socii consentiunt et permittere volunt absque ulla contradictione et renitentia, ut illis sociis, qui suis magistris ultra diurni laboris pensum alias tag wer к absolutum adhuc amplius quid laborarent, liceret id eisdem facere et eiusmodi labores ultra absolutum diurni laboris pensum libéré exercere pro eorum pecu-niis, quas illis magister soluturus est. Id, quod socii alter alteri minime prohibere et praepedire debebunt.

Item debent rursus omnes ad sua loca ire ad laborandum iuxta pristinum morem et statum in mutua concordia et dilectione, non amplius eiusmodi concitatam dissensionem et turbam recor-dando.

Item magistri habere debent liberam facultatem ponendi et servandi tot discipulos, quotcumque ipsorum cuilibet esset opus (a. 1557, f. 5, Visitationis s. Mariae).

Consul. Crac. 444, p. 224. — Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa I, p. 595, nr. 497.

572. 14 Octobris 1558.

... Providus Stanislaus Murmelius typographus... fassus est se... teneri 377 flor... honesto Mathiae Sybeneycher, bibliopolae, promittens... se eiusmodi 377 flor. summam eidem Mathiae Sybeneycher persoluturum in civitate Lublinensi circa acta civilia officii civilis Lublinensis ad ratas... (a. 1558, f. 6, pridie s. Hedvigis).

Scabin. Crac. 16, p. 422.

573. 7 1 Novembres 1558.

... Honestus Valentinus Scharffenberg, sive Mar-kussowycz, medietatem suam... domus in platea Hospitaliensi, inter Iedwath et Galczina domos sitae... honesto Stanislao Scharffenberg, fratri suo germano... resignavit... (a. 1558, f. 6, in octava s. Martini).

Scabin. Crac. 16, p. 467.

574. 3 Aprilis 1559.

Coram nobis in consessu consulari... providus I о a n n e s Weysz, papyrifex de Modzyeyow... fassus est se... teneri 200 flor., per x/₂ sexag. computatos, famato Iacobo Schar-ffenberger, civi Cracoviensi... obligans se eiusmodi 200 flor. summam eidem Iacobo Scharffenberger circa acta persoluturum ad ratas... nempe pro festo s. Ioannis Baptistae proxime venturo flor. 50, item pro festo s. Simonis et Iudae apostolorum flor. 50 anno 1559, item pro festo s. Stanislai in Mayo anno 1560 flor. 50, item pro festo s. Michaelis anno 1560 residuos flor. 50. Maioris autem certitudinis gratia idem Ioannes Weysz eandem supradictam

200 flor. summam inscribit... eidem memorato Iacobo Schar-ffenberg super omnibus bonis suis mobilibus et immobilibus, ubicunque locorum sitis... (a. 1559, f. 2, p. Conductus Paschae). Consul. Crac. 444, p. 555.

575. 18 Май 1559.

Stanislaus calcographus ius civitatis obtinuit, mon-stratis genealogiae authenticis litteris; iuravit, sed quia Anna, uxor eius, ius civitatis susceperat¹) et quod moris est, persolverat, nihil dedit (a. 1559, f. 5, p. Pentecostes).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 70.

576. 31 Mail 1560.

...Honesta Sophia, olim Hyeronimi Vietoris filia légitima, in praesentiarum vero Bartholomaei Gendziecz introligatoris ²) uxor légitima per eundem maritum tutoremque suum... fassa est sibi ab honesta Barbara, matre sua, realiter... satisfactum esse in et pro omnibus rebus mobilibus in auro, argento, pecunia, stanno, cupro, vestibus et omnibus instrumentis, ad artem typographicam pertinentibus, necnon in et pro libris ad earn post mortem prae-dicti patris sui pro sua videlicet sorte quinta... de quibus uni-versis ipsa per dictum maritum tutoremque suum... quietat...

Honesta Sophia, olim Hyeronimi Vietoris filia... fassa est se... vendidisse quintam suam sortem et partem domus ligneae paternae acialis, e regione bursae Hyerusalem penes Pauli smigma-toris domum sitae, provido Lazaro impressori, vitrico suo, pro 300 flor.

...Honesta Sophia, olim Hyeronimi Vietoris filia... fassa est, quia ipsa exnunc renuntiavit... omni successioni maternae omnium bonorum... nolens amplius ad ea quidquid iuris habere...

... Honesta Agnes, providi olim Viti Viteck sutoris relicta vidua, per providum Bartholomaeum Szwolyenczick salicidam... turn pudica virgo Sophia, eiusdem Agnetis Witkowae filia, per

1423, p. 84.

eundem praedictum Bartholomaeum... fassae sunt se... vendidisse medietatem suam domus ligneae in platea Columbarum, inter Lagyewniczki et Pyentony sive Clementis introligatoris¹) domos sitae, honestae Sophiae, olim Hyeronimi Vietoris filiae... pro 200 flor.... (a. 1560, f. 6, a. Pentecostes).

Scabin. Crac. 16, p. 878—881.

577. 4 hlii 1560.

...Martinus Heireicher, ferrarius sculptor, et loannes Lassler tinctor, [executores testamenti olim Georgii Winkelman ring-macher], recognoverunt solemniter, post testamentariam dotalitii et quartae sortis mobilium luliannae [relictae] expeditionem relictum esse ex bonis paternis flor. 427, per x/₂ sexag. polonicae pecuniae haeredibus, videlicet Ioanni, Gregorio et Hedwigi olim Georgii Winkelman, a qua... summa ipsius pro sustentatione pupillis per anni decursum cedent flor. 30... parenti liberorum dandi... (a. 1560, f. 5, p. Visitationis Mariae).

Scabin. Cerdonien. 1554—1562 (vol. 356), p. 797.

578. 29 Iulii 1560.

Coram iudicio nostro personaliter comparentes honesti Bar-tholomaeus Scharffenberg et Iacobus Scharffenberg fratres, tan-quam naturales tutores bonorum et puellae Helenae, honesti olim Mathiae Scharffenberg, fratris ipsorum, progenitae ex Helena Galczanka, sorore Galkonum, videlicet Erasmi, Iacobi, Faelicis et Elysabethae, quam huiusmodi tutoriam ex actis consularibus Cra-coviensibus feria 4, intra octavam Ascensionis Donimi (25/5) 1547 comprobaverunt, ab una et providi Erasmus, Iacobus et Faelix Gal-ckowye necnon honesta Elysabeth, honesti Stanislai Flack muratoris uxor légitima... recognoverunt... se occasione devolution^ ad eos post mortem praedictae Helenae puellae... bonorum... quae nempe ad praedictam puellam Helenam, post mortem parentum eius olim Mathiae Scharffenberg et olim Helenae Galczanka, provenerunt, fecisse invicem... concordiam ad hunc... modum: Inprimis Bartholomaeus Scharffenberg et Iacobus Scharffenberg,

’) Klemens Gertner; prawo miejskie przyjął 6 sierpnia 1554 roku. Libri i, c. Crac. 1422, p. 485,

frater eius, ultro recognoverunt se plenarie ac realiter abscessisse... providis Erasmo, Iacobo, Faelici et Elysabethae, coniugi Stanislai Flack, sortem domus in platea Hospitaliensi, inter Stanislai Kryncz et Nicolai Scharffenberg domos iacentis, ad praedictam Helenam puellam post mortem matris pertinentis... Ibidem praedicti Erasmus et Iacobus Galcka pro suo interesse ас nomine Faelicis Galcka fratris eorum (cavendo pro eiusdem ratihabitione) ac honesta Ely-sabeth, Stanislai Flack coniunx... quietaverunt Bartholomaeum et Iacobum Scharffenberg- de omnibus rebus auro, argento pecuniis et omnibus mercibus, margaritis, suppellectilique domestica ad praedictam puellam Helenam, post mortem parentum eius et ex quacunque successione pertinentium... Ibidem denique Bartho-lomaeus et Iacobus Scharffenberg..-. quietaverunt praenominatos Erasmum, Iacobum, Faelicem Galcka eorundemque sororem Ely-sabetham Flackowam de omnibus rebus mobilibus, tarn in auro argento, paratis pecuniis, margaritis... post mortem olim Mathiae Scharffenberg et coniugis eius Helenae Galczianka, quae videlicet provenerunt... ad Helenam puellam, tempore pestis proxime prae-teritae mortuam... (a. 1560, f. 2, p. s. Iacobi apostoli).

Scabin. Crac. 16, p. 952—954.

579. 10 Ianuarii 1561.

Martinus, formarum sculptor, questus est contra Paulum carpentarium, qui fidem suam pro suo filiastro ratione instrumentorum, ex Nurberga advectorum, interposuit flor. 4, g г. 20, aestimatorum, Paulus uti conventus id non negavit, cui solutio décréta est in spatio quindenae, de iuris forma (a. 1561, f. 6, p. Epiphaniarum).

Advoc. Cerdonien. 1547-1589 (vol. 354), p. 179.

580. 18 Aprilis 1561.

...Spectabiles domini Gregorius Schniczer et Simon Crump-felt, consules Cracovienses ac veluti provisores hospitalis s. Spiritus, domum totam in platea s. Annae, inter haeredum olim domini Iodoci Glacz, nunc vero domini Erasmi Czeczotka et olim Hiero-nimi Behem domos iacentem... prout eandem... ex resignatione in vim reemptionis ab honesta Zophia, olim Bartholomaei Reger relicta vidua, pro flor. 400 facta actisque nostris scabinalibus

feria 6, ante dominicain Cantate (27/4), anno 1548 contenta... sunt consequuti... honestis Mathaeo et Wenceslao, filiis olim providi Martini Sibenaicher, civis et bibliopolae Cracoviensis... rursus resignaverunt... in 400 flor... (a. 1561, f. 6, p. Conductus Pascae).

Scabin. Crac. 17, p. 201.

581. 19 Septembris 1561.

suo...

...Providus Lazarus Andrissowicz typografus... recognovit, quia attendens fidelitatem et observantiam erga se honestae Barbarae... consortis suae legitimae, nolens talium imme-mor esse, eidem Barbarae coniugi suae post mortem suam... dat Universum usumfructum omnium bonorum suorum mobilium et immobilium, Cracoviae et ubicumque locorum existentium...

...Honesta Barbara, olim Hieronymi Vietoris relicta vidua, nunc autem providi Lazari Andrissowicz typo-graffi consors légitima, in praesentia honestae Zophiae, filiae suae atque mariti eius Bartholomaei Gendziecz, introligatoris, per providum Bartholomaeum Gendziecz generum suum... recognovit se dotalitium flor. 200, per х/г sexag. computatorum, quod illi supra-nominatus Lazarus, maritus suus, circa sponsaliorum caeremonias denominaverat, eidem praesenti marito suo abscessisse... Honesta Barbara... animadvertens praedictum maritum suum multos in aedi-ficia infrascriptae domus fecisse sumptus penitusque earn domum, quae fuerat lignea, propriis sumptibus a fundamentis muro ere-xisseJ), quibus sumptibus ilia nullo modo satisfacere potuisset... recognovit, se 4 sortes ас partes... domus acialis in platea Colum-barum, penes Pauli smigmatoris ex opposito contubernii Hierusalem sitae, ad earn post mortem quatuor liberorum suorum, olim ex Hieronymo Vietore priore marito progenitorum, videlicet Cha-ritatis, Agnetis, Hedvigis et Barbarae devolutas, ad praedictos autem liberos post mortem olim praefati Hieronymi Vietoris iure naturalis legitimaeque paternae successionis pertinentes, una cum quatuor sortibus bonorum mobilium... abscedere provido Lazaro Andrissowicz marito

ł) W roku 1553 podatek od domu wynosił ledwie 12 gr., od przedsiębiorstwa 1 flor. (Regestra exactionum 2510); w roku 1564 od domu flor. 1, gr. 6, od przedsiębiorstwa flor. 3; w roku 1571 zaś od domu gr. 46, od przedsiębiorstwa flor. 4 (Regestra exactiouum 2515 p. 18; 2523, p. 14),

...Lazarus Andrissowicz typografus recognovit, quod tametsi honesta Zophia, privigna sua, Bartholomaei vero Gendziecz introligatoris uxor légitima, bonis maternis abrenuntiaverit, iuxta inscriptionem in actis iudiciariis Cracoviensibus, de data feria 6, ante festum Penthecostes (31/5) anno 1560, singulari tarnen erga earn permotus pietate... eidem praedictae Zophiae, privignae suae... obligat se daturum flor. 100 in paratis pecuniis... idque post mortem honestae Barbarae, coniugis suae, matris autem praedictae Zophiae, vicissimque Ioanni filio su о, ex supra nominata Barbara coniuge suscepto, ratione successionis maternae flor. 250, per V² sexag. computatos... quasquidem utrasque praefatas summas reformat ipsi privignae et filio suo super quarta parte domus suae acialis, in platea Columbarum, ex opposito contubernii Hierusalem... (a. 1561, f. 6, p. festum Exaltationis s. Crucis).

Scabin. Crac. 17, p. 375 n.

582. 24 Novembris 1561.

Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae etc. Nobilis, fidelis nobis dilecte! Mandamus fidelitati tuae, ut famato Nicolao Szarfenberg, civi et bibliopolae Cracoviensi, qui in edendis polonico idiomate bibliis ²) operam suam, sumptibus non parcens, reipublicae navavit, 60 flor. numeri et monetae, in regno nostro currentis, numeret et tradat, neque in eo ullam illi difficultatem aut moram adferat... Vilnae, 24 Novembris, anno Domini 1561, regni nostri 32°. Sigismundus Augustus rex subscripsit.

Wierzbowski, Mater jaty I, p. 112, nr. 175.

583. 8 Iulii 1562.

Coram nobis... Martinus Siennik papirifex... fassus est, se Sim o ni Prus papirifici ratione debiti flor. 103, per Va sexag. computatorum, quos die hodierna se illi debere... fassus est ас in quindenae spatio, soluturum obligavit, eiusmodi... fecisse gratiam, quod illud sit ab ipso non repetiturus, donee vident tantum facultatum reique fami-liaris ilium habere, ut vel in toto aut in parte solvendo esse possit. Porro praedictus Simon Prus... in omnibus bonis suis mo-bilibus et immobilibus... se obligavit, quod si forte post eiusmodi Martini Siennik requisitionem eo nomine factam praedictam pecuniae summam ad tempus, quod idem Martinus illi praefixerit eidem Martino non solverit, idcircoque in ius per ipsum vocatus fuerit, turn omnem sumptum, quemeunque praedictus Martinus in tali actione expenderit una cum principali summa sit illi redditurus (a. 1562, f. 4, p. Visitationis s. Mariae).

die hodierna computando, se illi

Consul. Crac. 445, p. 245.

584. 20 Iulii 1562.

Ad instantiam providi Gangolfi Heincz a Swidnicia sese per suum procuratorem contra testes infrascriptos... indicentis... de-cretum est testes... examinandos esse de iuris forma. Dionisius Stubel pietor, civis Cracoviensis, testificatus est se probe no-visse olim Georgium Frisch, artium liberalium baccalarium inclytae Academiae Cracoviensis, de Swidnitia, qui Cracoviae feria 4 post dominicam Invocavit (26/2), anno Domini 1561, ex humanis iam senio confectus decessit. Georgius Miller, librorum compactor... uti prior testis recognovit... de morte olim Georgii Frisch de Swidnicia sibi probe constare... (a. 1562, f. 2, p. Divi-sionis Apostolorum).

Scabin. Cerdonien. 1562—1568 (vol. 1149), p. 56.

585. 29 Septembris 1563.

Consensus redimendi molendinum papiraceum Va r s c h о V i e n s e venerabili Ioanni Pikarski, decano Varschoviensi etc., datus. Sigismundus etc. Significamus etc., quod nos volentes in venerabilem Ioannem Pikarski, decanum Varschaviensem, canonicum Vilnensem, gratiam nostram declarare, consentiendum et permittendum ipsi duximus, uti quidem consen-timus et permittimus praesentibus, molendinum nostrum pa-p i r a c e u m, iuxta civitatem Varschoviensem sub nemore nostro regali prope dealbatorium iacentem, de manibus honorabilis Pauli

Samborski, altaristae ecclesiae collegiatae Varschoviensis et aliorum omnium, ad hoc idem molendinum seu summam in eo inscriptam ius et interesse habentium, quorum nomina et cognonina hic habere volumus pro expressis, redimere summa pecuniae in eodem mo-lendino iuste et legitime inscripta, ea tarnen minime aucta. Quod quidem molendinum, modo praemisso per eum redemptum, prae-fatus venerabilis Ioannes Pikarski cum omni iure... et cum omnibus bonis... ad hoc idem molendinum ex antiquo pertinentibus... possidebit pacifice et quiete. Permittimus quoque et concedimus eidem venerabili Ioanni Pikarski... in eodem molendino, poste-aquam per eum redemptum fuerit, pro frumentis molendis molam vel duas facere... permittimus praeterea, ut liberum sit civibus et subditis nostris in eodem molendino frumenta omnia praeter brasea molere absque cuiusvis contradictione et impedimento, sine tarnen praeiudicio et diminutione proventuum nostrorum... Datum Vilnae, penultima Septembris, anno Domini 1563, regni vero nostri tri-gesimo quarto.

Matr. Regni Pol. 96, f. 178.

586. 8 Martii 1564.

... Ioannes Morcz barchanista... recognovit, se debere... flor. 27, Martino cartario, discipulo Ioannis Boczek car tar ii, eosque flor. 27... reformavit eidem... super domo sua, inter Stanislai Stano et Erasmi Bogacz domos, extra moenia Cra-coviensia, post portam s. Nicolai iacente (a. 1564, f. 4, p. Oculi).

Scabin. Crac. 17, p. 935.

587. 20 Aprilis 1564.

Advitalitas in molendino papireo Lublinensi Stanislai Thudorowski. Sigismundus Augustus etc. Signifi-camus etc., quod nos ad intercessionem certorum consiliariorum nostrorum, pro nobili Stanislao Thudorowski ad nos factam, ipsum in libero usu et pacifica possessione molendini papirei sub castro Lublinensi iuxta piscinam magnam, quam praeterfluit fluvius By-strzycza, siti, et ad capitaneatum nostrum Lublinensem pertinentis, necnon et censu inde per molendinatores pendi solito, cuius possessionem realem et effectualem ipse Stanislaus post mortem ma-gnifici Ioannis comitis in Tenczin, palatini Belzensis et capitanei

Lublinensis, de manibus nobilis bannis Wielopolski, illius ultimi et immediati possessors, mandato nostro apprehenderat et obti-nuerat, conservandum et relinquendum duximus conservamusque et relinquimus praesentibus ad vitae eius extrema tempora, pro-mittentes verbo nostro regio pro nobis et serenissimis successo-ribus nostris, nemini nos praedictum molendinum cum omnibus ad id pertinentiis ab ipso Stanislao redimere, quamdiu vixerit, per-missuros. Porro ratione census praedictus Stanislaus Thudorowski tenebitur et obligatus [erit] servire bellum more aliorum nobilium, cum nécessitas postulaverit, eo autem mortuo possessio dicti mo-lendini ad nos et successores nostros pleno iure redibit et devol-vetur, iuribus nostris salvis ibidem manendis. In cuius rei fidem et testimonium sigillum nostrum praesentibus est appensum. Datum Warschoviae, in conventu regni generali, die 20 Aprilis, anno Domini 1564} regni vero nostri 35°.

Matr. Reg-ni Pol. 99, f. 5V.

588. 21 Decembris 1564.

Papierni mlin \w Lublinie]. Jesth zbudowan mlin papierny na wielkyem stawie pod zamkiem na drugiem uposczie stawowym, na który młyn tilko 2 stawidlie male wodę stego stawu przi yednym brzegu obroczono; w tym mlinye szą kola stępne cztery.

Pokazał ten papiernik Thomasz Wąs przewiliey sere-nissimi domini regis Sigismundi, de data 1538, gdzie kroi le⁰ M. ad relationem magnifici Ioannis de Thenczin, castellani Woiniczensis etc., provido Ioanni Faiffer, qui sumptu non mediocri molendinum, papirum faciendum, denuo extruxit, in recompensam sump-tuum etc. in eo ipso molendino 100 flor. monetae inscribere ac demonstrare dignata est.

Ratione cuius molendini pro censu annuo ad thesaurum mr. 20 et 2 ligamina seu resas papiri ad castrum Lublinense quo-tannis pendere perpetuo erit obligatus.

Dziszieyszy papiernik Thomas Wąsz poiął czorkę Faifferowe, która cum germano et sorore habet sortes in hac summa molendini inscripta.

A ysz ten młyn zgorzał za pierwszego papiernika, a dzisieyssi papiernik kostem swim, w tim mlinye siedzącz, then młyn zasie pomurowal, tedy szobie wyprawił comissarze od króla le⁰ M. na szaczunek, ktorzi exequowali comissią, die s. Thomae, in anno 1564. Do thego czaszu nye podbito wieczey czinszu stego mlina.

Facit

mr. 20.

mr. 3,

Item za 2 reszie papieru czinsowe, za drugie dwie reszie papieru od ogroda per gr. 36, facit pro omnibus quatuor resis...............

Archiwum Główne, Rewizja województwa lubelskiego roku 1564, vol. 38,

¹

W roku 1540 „Anna impressorowa, volens uti libertatibus civilibus turn et libera vendendi rerum ac piscium facultate in loco civili publico, itaque pro eo solvit et civitati reposuit flor. 1“. Libri i. c. 1422, p. 345.

²) Prawo miejskie przyjął dnia 6 kwietnia 1560 roku. Libri i. c. Crac.

²

W tym właśnie roku wydał Szarfenberg Biblię w opracowaniu Leopolity, w roku 1556 zaś wydał we własnym przekładzie: Nowy Testament. Por. Estreicher, Bibliografia, t. XIII, p. 13, 22. Sam Szarfenberg Mikołaj zajmował się historją, nawet napisał dzieło p t. „Historia Suecica de dissidio fratrum Erici Sueciae regis et fratris Ioannis Finlandiae principis a Nicolao Scharffenbergo, typographo Cracoviensi, polonico sermone conscripta et a Tidemanno Klcinfeldo in latinum conversa“. Por. rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, nr. 488, p. 253 — 315.

Lublin, f. 12.

589. 10 Aprilis 1565.

Advitalitas in molendino papireo Stanislai Burkart Warszoviensis. Sigismundus Augustus etc. Signi-ficamus tenore praesentium etc., quia nos adducti intercessionibus certorum consiliariorum nostrorum pro honesto Stanislao Burkath de Warschovia, famati olim Burkardi a Wratislavia, offi-cinae papireae ante civitatem nostram Warschoviensem sitae, dum viveret, possessoris, filio eiusdemque officinae moderno possessore, ad nos factis, commendatam etiam habentes eiusdem Stanislai in conficiendo papyro industriam et sedulitatem, ipsum in eiusdem officinae et molendini libera reali et integra possessione omnium-que ad eandem officinam antiquitus pertinentium agrorum nempe, hortorum, piscinae et aliorum commodorum et emolumentorum, quorum tam eius parens praefatus quam ipse ille succedens in usu sunt et possessione, ex gratia et benignitate nostra regia con-servandum et relinquendum esse duximus ad extrema vitae eius tempora, uti quidem conservamus et relinquinus litterasque divi parentis nostri praedicto Burcardo, patri ipsius Stanislai, in eandem officinam concessas et per eundem Stanislaum coram nobis exhi-bitas, in omnibus et singulis punctis, clausulis et conditionibus, quo ad earum in omnibus contentis effectum ac se in suo tenore habent, authoritate nostra regia confirmamus, ratificamus et appro-bamus per praesentes, promittimusque, quod eum ea possessione non movebimus nec ex eadem officina exememus consensumque ad exemendum ipsum nulli praebebimus successoresque nostri non movebunt nec exement consensumque non dabunt, vita eius durante, nisi forte in eo artificio exercendo negligentem et inu-tilem se praebuerit et in eo legitime convinctus fuerit. Porro, quoniam in reficienda et restauranda eadem officina seu molendino oportet ipsum non exiguos, ut nobis relatum est, facere sumptus, debebimus nos seu is, cui ad hoc consensum praebuerimus, succe-ssoribus eius, cum exemi debuerint, dare, reponere et numerare, turn demum ad nos eadem officina pleno iure redibit, iuribus tarnen nostris interim in eodem molendino salvis permanendis. Harum quibus sigillum nostrum est appensum testimonio litterarum. Datum Petricoviae, in conventione regni nostri generali, feria 3 post dominicain ludica proxima, anno Domini 1565, regni vero nostri 36°. Relatio magnifici Valentini Dembienski de Dembiany, regni Poloniae cancellarii, Lubomliensisque capitanei.

Matr. Regni Pol. 99, f. 213V.

590. 23 Mail 1565.

Famati Valentinus Korzeczek consul et Sebastianus Paliuch scabinus, cives Clepardienses... testes citati ad instigationem providi Ioannis Mailath, civis Casimiriensis... recognoverunt illis optime constare, quod honesta Othilia, nunc eiusdem Ioannis Mailath coniunx, priorem maritum habuit olim Petrum Dru-karczik impressorem, civem Clepardiensem (a. 1565, f. 4, p. Cantate).

Consul. Clepardien. 1564—1566 p. 192.

591. 27 Mail 1565.

Privilegium super officinam papiraceam ad Lublin sitam Thomae Wąs. In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Rerum humanarum ea est conditio, ut obnoxiae sint oblivioni atque interitui, nisi testimoniis litterarum ab oblivionis iniuria posteritati commendata vindicentur. Proinde nos Sigismundus Augustus, Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithwaniae, necnon terrarum etc. notum esse volumus... quia, cum nobis per certos consiliarios nostros expositum esset, providum Thomam Wąsz superioribus annis molendinum papyri faciendi, in fluvio Bystrzycza nuncupato, ad maius dimi-ssorium piscinae maioris in villa Tatary, apud civitatem nostram Lublinensem sita, cum antiquum illud, ad quos divus Sigismundus rex Poloniae, parens noster desideratissimus, provido Iohanni Ffaifer litteras privilegii dederat, ignis incendio conflagravisset, rursus denuo maximis sumptibus erexisse, construxisse ac muratis

parietibus eduxisse, volentes eum in tantis sumptibus in erectionem dicti molendini factis et collocatis indemnem reddere et in tantis damnis ilium dementia nostra regia sublevare, dederamus commi-ssarios seu revisores nostros, videlicet generosos Ioannem, comitem de Thenczyn, capitaneum nostrum Lublinensem, Nicolaum Sambo* rzeczki, Lublinensem, Iacobum Ostrowski, Grodecensem, tribunos, Stanislaum Suchodolski vexilliferum et Ioannem Lesieczki burgra-bium locumque tenentem vicecapitanei castri Lublinensis, quibus hoc negotii dederamus, ut omnia ilia aedificia, tarn mûris educta quam roboribus extructa, reviderent et fideliter taxarent taxaeque suae summam pecuniariam per litteras suas sigillis suis commu-niter obsignatas nobis describerent. Quod, ubi praenominati com-missarii et revisores nostri fecerunt sub actu in eodem molendino feria 5, ipso die s. Thomae apostoli (21/12), anno Domini 1564, et ex actu commissoriali nobis exhibito intelleximus, ab eo omnia in eo molendino seu officina papyracea maximo sumptu exaedifi-cata, videlicet aedificium grande muratum cum hypocaustis magnis et mediocribus in fundo et triplici contignatione, cubiculis, cameris sufficientibus et commodis. Item aliud aedificium muro circum-datum cum braseatorio, bituminaria, balneo, fornicibus muratis conclusis cellariaque murata. Item aedificia lignea, holodium, ser-vandae papyraceae materiei accomodum, cum requisitoriis, stabu-lum cum laqueari mansione omnia ex bonis et novis trabibus ac eleganter extructa et septis trabalibus tegulis contectis circumdata, quemadmodum ea omnia latius in actu commissoriali, manibus et sigillis eorum commissariorum et revisorum nostrorum subscripto et consignato, continentur. In quo taxatione diligenti facta sub conscientiis suis ilia aedificia, tam murata quam ex roboribus aedi-ficata, 2200 flor. monetae et numeri polonicalis aestimaverunt sen-tentia sua revisoriali mediante, non connumeratis ad earn taxam 4 rôtis, torcularibus contusoriis et aliis multis, item palis 100 ferro communitis et firmatis et funibus, camelis et aliis quamplurimis instruments, fabricando papyro necessariis, quae per revisores dictos taxata non sunt. Volentes itaque nos et emolumentorum nostrorum ex eodem molendino nobis debitorum rationem habere et ipsius Thomae Wąsz sumptibus, quos maximos in eo erigendo ac perficiendo fecit, dementia nostra regia succurrere, et ut eum alacriorem et diligentiorem... faceremus, eandem summam per commissarios nostros illic taxationi assignatam, videlicet 2200 flor.

monetae et numeri polonicalium, per 30 gr. computatorum, de spe-ciali gratia et dementia nostra in eodem molendino... inscribimus et assignamus per praesentes per ipsum Thomam et suos legitimos successores idem molendinum papyri faciendi cum omni iure, do-minio et proprietate et aqua ad 4 rotas, uti antiquitus erat, deflu-ente, necnon cum omnibus iilius utilitatibus... quaecumque ex dieto molendino obvenire poterunt, tenendum, habendum, utifruendum, pacifice et quiete possidendum... et in usus suos suorumque suc-cessorum beneplacitos, prout eis melius et utilius expedire vide-bitur, convertendum, perpetuis temporibus. Quia vero per nomi-natos commissarios seu revisores nostros non sunt alia aedificia superius specificata, aestimata, volumus etiam, ut si quando dictum molendinum praedicto Thomae eiusve successoribus commutare seu vendere contigerit, ut omnia ea, quae non sunt taxata, vel iuxta sumptus ab eo factos illi ipsi persolvantur, vel in defectu solutionis per praedictum Thomam vel successores eius recipiantur et in usum eorum convertantur, salva summa 100 flor. illi a parente nostro inscripta. Ratione cuius molendini praenominati Thomas Wąsz et eius successores, pro tempore existentes, et horti ad id pertinentis interque Stanislaum Naiduch et Mathaeum Pawłowicz iacentis nobis, et serenissimis successoribus nostris censum annuum 20 mr.„. et 4 ligamina seu risas, ut vocant, papyri pro usu castri nostri Lublinensis quotannis solvere et pendere debebunt ac per-petuo tenebuntur. Harum quibus sigillum nostrum subappensum est testimonio litterarum praesentibus etc. [Datum Petricoviae, die 27 Maii, anno Domini 1565, regni vero nostri 36] x).

Matr. Regni Pol. 99, f. 253—254.

592. 18 Iulii 1565.

...Stanislaus Czapla mensator libere recognovit... se... vendi-disse Stanislao papirario et Faeliciae, Thomae barbitonsoris uxori, liberis olim Ioannis Pielgrzim, sortem sextam medietatis do-mus olim Zophiae Pielgrzimowae in platea Hospitaliensi penes domum pictoris Haladei... (a. 1565, f. 4, p. Margarethae).

Scabin. Crac. 18, p. 233.

9 Data znajduje się w MS. f. 251.

593. 6 Augusti 1565.

...Honesta domina Anna, olim spectabilis domini Ioannis Kleczowski, consulis Cracoviensis relicta vidua, per famatum Eras-mum Czirus, scabinum Cracoviensem... fassa est, se abscessisse... famato Valentino Scharffenberger, fratri suo, sortem suam summae flor. 100 ad se... post decessum famati olim Marci Scharffem-berger bibliopolae, civis Cracoviensis, patris sui, spectantem, quam summam flor. 100 Bartholomaeus introligator memorato olim Marco Scharffemberger patri abscesserat iuxta acta consularia Cra-coviensia de data feria 6, ante festum s. Michaelis, (24/3), anno Domini 1540... (a. 1565, f. 2, ipso die Transfigurationis Domini).

Scabin. Crac. 18, p. 245.

594. 17 Augusti 1565.

Coram officio consulari Cracoviensi... Stanislaus Iedwath, civis Cracoviensis... fassus est, se abscessisse... Feliciae, uxori legitimae Christophori Remar, civis Cracoviensis, Ieronimo, Magda-lenae ac Annae virginibus liberis suis ex honesta olim Elizabetha uxore sua, filia vero famati olim Marci Scharfembergk bibliopolae... procreatis, sortes suas molendini p a p i-racei in Baliciensi fundo, tum et molendini farinarii in eo ipso fundo... (a. 1565, f. 6, p. Assumptionis b. Mariae Virginis).

Consul. Crac. 445, p. 648.

595. 22 Decembris 1565.

...Mathias Wierzbientha sacrae maiestatis regiae... chalcographus¹), civis Cracoviensis... ordinavit in suum...

0 Kiedy został drukarzem nadwornym, nie wiadomo. W pierwszem wydaniu „Dworzanina⁴¹ Górnickiego, z roku 1566, czytamy: „Jest rozkazanie listowne króla IMci, aby żaden mimo Macieja Wierzbietą tych książek do lat dziesiąci nie drukował, ani indziej drukowanych w państwie I. K. M. przedawał. A kto sią nad rozkazanie królewskie tego poważy, ten ksiągi takowe, co ichkolwiek bądzie miał, straci wszystkie i nadto dziesiąć grzywien złota winien zapłacić“. Benis, p. 481, nr. 41. Wśród przyjmujących prawo miejskie nie spotykamy jego nazwiska. Współcześnie z nim na Kleparzu mieszka jakaś rodzina Wierzbiątów. W roku 1558 . „Anna Wierzbienczianka de Cleparz“ prowadzi proces z Jakóbem siodlarzem, który ją uczynił matką, łudząc obietnicą małżeństwa. Acta consist. Crac. 102, p. 245. W roku 1571 Maciej mieszka we własnym domu przy ul. Sławkowskiej, z którego płaci szosu 24 gr., z przedsiąbiorstwa zaś 2 flor. 18 l/a Sr• Regestra plenipotentem et mandatarium famatum Nicolaum Kownaczky bibliopolam, civem Cracoviensem x)... in omnibus et singulis suis causis... intra et extra regnum Poloniae... (a. 1565, postridie Thomae).

Scabin. Cerdonien. 1562—1568 (vol. 1149), p. 749.

596. 11 lanuarii 1566.

Coram officio consulari... Albertus Raczkowski aurifex et Martinus Szennik, civis Cracoviensis, satisfa-cientes cautioni fideiussoriae, pro Lazaro impressore praesti-tae, iuxta acta consularia Cracoviensia, de data feria 6 post festum s. Luciae (14/12) anni 1565 ²), eundem Lazarum hic coram officio consulari Cracoviensi personaliter statuerunt, a qua porro cautione fideiussoria ipsi fideiussores liberi sunt pronuntiati (a. 1566, f. 6, p. Epiphaniam).

Consul. Crac. 446, p. 706.

597. 2 Martii 1566.

... loannes Kleparczika), Iacobus Bigosz, Sebastianus Nie-sporek⁴) et Thomas Niski chart arii, cives Cracovienses... fassi sunt, se manu coniuncta... teneri Michaeli Knobloch de Raczi-bors papirario summam pecuniae flor. 50... (a. 1566, sabbato p. Cinerum).

Scabin. Crac. 18, p. 384.

exactionum Crac., nr. 2524, p. 29. W tym samym roku jest starszym gminy reformowanej wraz z Walentym prasołem, Stanisławem Dresnerem i rajcami Stanisławem Różanką doktorem medycyny, Danielem Chroberskim i Zygmuntem Gutteterem. Grabowski A., Starożytnicze wiadomości o Krakowie, p. 288.

*) W roku 1564, dnia 5 września „Nicolaus Cownaczki impressor suscepit ius civitatis... dédit flor. 1“. Libri i. c. 1423, p. 109. W roku 1577 „Nicolaus Kownaczki bibliopola in domo domini Gutteter“ przy ulicy Florjańskiej. Grabowski A., Nazwiska księgarzy krakowskich od XVI do połowy XVII wieku. Biblioteka Warszawska 1849, t. III, p. 391. W roku 1607 jakiś Jan Kownacki bibliopola mieszka w kamienicy zborowej przy ulicy Brackiej. Ibidem, p. 392.

²) Aktu tego nie ma pod tą datą w MS.

⁸) W roku 1534 przyjął prawo miejskie „loannes cartownick de Clepardia“. Ubri i. c. 1422, p. 294.

*) W roku 1555, 20 stycznia, przyjął prawo miejskie „Sebastianus Nyesporek chartarius, hic oriundus... quoniam eius pater caruit iure civili, ideo ipse dedit flor. 1“. Libri i. c. 1423, p. 5.

18

Monumenta.

598. 22 Maii 1566.

Coram officio nostro constituti personaliter providi Blasius Hortulanus¹) et Gaspar Rayman²), introligatores libr or um et cives Cracovienses... pałam recognoverunt fideius-sisse ac ex nunc fideiubere venerabilem Christopherum Nisensem, canonicum ecclesiae cathedralis Wratislaviensis, Celebris academiae Cracoviensis scholarem, in carcerem episcopalem Cracoviae detru-sum ad instantiam nobilis Adami Ianczowsky occasione enormis vulneris, praedicto Adamo Ianczowsky ab ipso Christophero, ut asseritur, complicibusque suis in faciem illati iudicio nostro... a praefato tempore fideiussionis post quatuor septimanas prima die... constituturos... (a. 1566, die Mercurii, 22 Maii).

Estreicher Stanislaus, Acta rectoralia, p. 239, nr. 483.

599. 29 Maii 1566.

Coram nobis... Sebastianus Pec hi us³) et Michael Crolik bibliopolae, cives Cracovienses... in omnibus bonis

*) Dnia 28 lutego, 1554 roku, został mieszczaninem krakowskim „Blasius introligator... dedit flor. 1“. Libri i. c. Crac. 1422, p. 477. Tego samego roku przyjął prawo miejskie również „Clemens Gertner introligator“. Ibidem, p. 485. W roku 1573 występuje on jako „Clemens Hortulanus introligator“. Estreicher, Acta rectoralia, p. 275, nr. 540.

²)    Właśnie w tym roku 1566, dnia 8 marca, przyjął prawo miejskie „Caspar Raiman de Libental, librorum compactor... dedit flor. 1“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 121. W warsztacie jego pracowali przeważnie Ślązacy. W roku 1575 przyjmuje na ucznia Hanusza Wernera z Libentalu, który w roku 1579 został czeladnikiem( w roku 1582 zaś uczniami jego zostają Krzysztof z Libentalu i Henryk Wayner z Wrocławia, syn majstra kunsztu introligatorskiego. Pracował głównie dla miasta, oprawiając akta miejskie, które się do dzisiejszych czasów dochowały, mogą przeto świadczyć o poziomie artystycznym jego warsztatu. Około roku 1591, otrzymał od króla Zygmunta III serwitórjat, czyli został introligatorem królewskim, wskutek czego przestał podlegać jurysdykcji cechowej i miejskiej, co spowodowało zatargi z cechem. Syn jego Kasper był również introligatorem. Por. Chmiel Adam, Oprawy introligatora krakowskiego Kaspra Rajmana (starszy) 1566—1600, Kraków 1921, osobna odbitka z czasopisma: Przemysł i rzemiosło, Rocznik I, nr. 1.

³)    W tym właśnie roku 1566, dnia 31 maja „Sebastianus Pechius“ przyjmuje prawo miejskie. Por. Libri i. c. 1423, p. 122. Do poprzedniej jego działalności por. Dalton, Lasciana III, p. 538; Wotschke, Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen, p. 82, 97, 120, 153, 215, 221, 258; Kot Stanisław, Andrzej Frycz Modrzewski, Kraków 1919, p. 195, 212.

mobilibus atque immobilibus... nobili domino Christophero Trecio caverunt... quod ratione debitorum ac cautionis fideiussoriae, quam idem Christoferus Trecius Franckforti ad Moenum certis cre-ditoribus, nempe Thomae Covrtav Genevensi, Ioanni Oporino, Frobenio, Episcopio Hervagio, Petro Pernae B a s i 1 i e n s i b u s, Christofero Froschewero, Gesnero Tigurinis, bibliopolis, pro illis praestitit atque chirografa sua dedit, coram omnibus iudicibus officialibusque... indemnem reddituri... (a. 1566, f. 4, a. Penthecostes).

Consul. Crac. 445, p. 756.

600. 11 Iiilii 1566.

...Mathias Wierzbientha, civis et chalcographus Cracoviensis... ordinavit in suum legitimum ... plenipotentem ... Ioannem Katherle, civem Wilnensem... in omnibus et singulis suis causis... (a. 1566, f. 5, a. s. Margarethae).

Scabin. Cerdonien. 1562—1568 (vol. 1149), p. 872.

601. 17 Augusti 1566.

Praerogativa super molendinum papyraceum in Młodzieiowicze famato Iacobo S c h a r f e m b e r g k. Sigismundus Augustus etc. Significamus etc. relatum nobis esse per certos consiliarios nostros nomine famati Iacobi Scharfem berg, civis et mercatoris Cracoviensis ac honestae Barbarae, uxoris eius legitimae filiique eorundem Christopheri, quod quamvis ipse ad extrema vitae suae tempora emeruit molendinum papi-raceum apud generosum Stanislaum Minoczki, burgrabium arcis nostrae Cracoviensis et Agnetem Minoczka, matrem illius, in bonis villae eorum hereditariae Młodzieiowicze, quosdam tarnen magi-stros artis papyri conf ici end i, in regno nostro consistentes, in derogationem statutorum regni de non faciendis constitutio-nibus, per fraternitates aut congregationes opificiorum quorumvis in perniciem et detrimentum alicuius sancitis, odio quodam privato interdixisse sociis artis eiusdem, ne ullus ad molendinum illorum papyraceum conficiendi laboris papyri gratia se conférât, neve eos socios, qui apud eos laborem conficiendi papyri exercuerint, susci-piant, supplicatumque nobis esset, ut hac in parte auctoritate

nostra regia eisdem prospicere dignaremur. Cui suplicationi benigne annuentes simulque commendatam habentes memoratorum Iacobi Scharfembergk et Barbarae coniugum virtutem et vitae hone-statem eisdem ac filio ipsorum Christophero auctoritate nostra regia hanc praerogativam et immunitatem damus et concedimus harum serie litterarum ad extrema vitae eorundem tempora, quod in exercenda opera et artificio conficiendi papyri in bonis ipsius generosi Stanislai Minoczki haereditariis villae Młodzieiowicze iuri-bus et praerogativis omnibus, quibus alii magistri et possessores molendinorum papyraceorum, in regno et dominiis nostris ubivis locorum consistentium, gaudent et fruuntur, plenamque eis pote-statem facimus quosvis socios artis papyri conficiendi, undecunque venientes, ad laborem papyri suscipiendi fovendique atque, poste-aquam eosdem socios a labore suo dimiserint, liberum erit illis apud quoscunque alios magistros artem papyri exercere et pera-gere, neque ullus magistrorum sociis eiusmodi recusare poterit, quominus eos in laborem exercendi opificii eiusdem suscipere non deberet propterea, quod apud coniuges praenominatos et filium illorum Christopherum laborem exercuerunt, sub poena 200 aureo-rum hungaricalium, fisco nostro irremissibiliter irroganda. Socii vero aliorum magistrorum, qui ausi fuerint sociis illorum bonae famae detrahere aut derogare, poena 50 aureorum fisco itidem nostro applicanda mulctabuntur. Ad quarum quidem poenarum solutionem magistros quosvis sive socios illorum, huic concessioni nostrae contravenientes, liberum erit ubicunque locorum et in quacunque iurisdictione arrestari, neque prius dimitti, quoad cautionem fide-iussoriam statuerint hominum possessionatorum de parendo coram nobis iuri et iudicato solvendo ratione poenae supramemoratae. Quam quidem concessionem nostram, modo praemisso praedictis coniugibus et filio illorum Christophero ad extrema vitae illorum tempora factam, vobis magnifico, generoso et famatis Stanislao Miskowski de Mirów, palatino Cracoviensi, generali Cracoviensi Rathnensique capitaneo, Mathiae Blesczinski, magno procuratori Cracoviensi, in absentia eorum locum tenentibus, ac civitatum nostrarum Cracoviensis, Casimiriensis et Clepardiensis proconsu-libus, consulibus, advocatis et scabinis... mandamus, ut praefatos Iacobum Scharfembergk et Barbaram coniuges filiumque illorum Christopherum in superius recensitis praerogativis conservent, teneant, et defendant ab aiiisque inviolabiliter conservari et defendi curent... Datum Lublini in conventu generali, sabbato, post festum Assumptionis gloriosissimae Virginie Mariae, anno Domini 1566, regni nostri 37°.

Matr. Regni Pol. 99, f. 446. — Wierzbowski, Materjały, t. I, p. 126, nr. 213.

602. 17 Octobris 1566.

Coram officio consulari... Martinus Przibilo tabernator, civis Cracoviensis... fassus est se percepisse... a Martino cartario, debitore suo, flor. 12 et gr. 15... quos illi hactenus tenebatur... (a. 1566, f. 5, postridie s. Galii).

Consul. Crac. 445, p. 806.

603. 26 Octobris 1566.

...Famatus Bartholomaeus Scharffembergk senior, civis Cracoviensis, propter aetatem senio iam confectam sedens in sella, per famatum Iacobum Scharffembergk seniorem fratrem, tutorem... sibi sumptum et praefatus Iacobus Scharffembergk ibidem com-parens personaliter per se ipsum, uti tutores Helenae, sororis ger-manae olim Hieronimi Scharffembergk, libere recognoverunt... se nomine eodem tutorio percepisse... tam a memorato olim Hiero-nimo Scharffembergk quam a famato Mathaeo Sibenaicher biblio pola, cive Cracoviensi, restam flor. 350 per г/₂ sexag. computatos, quos praedictus Hieronimus Scharffembergk pro libris et instrumentis officinae typographicae emptis illis debebat... iuxta acta scabinalia Cracoviensia de data feria 6, post festum s. Annae (29/7) anno 1552. De qua flor. 350 resta pro eiusmodi libris et instrumentis tarn ab ipso olim Hieronimo Scharffembergk quam etiam a praedicto Mathaeo Sibenaicher, secundarum nuptiarum manto honestae Helizabethae, uxoris relictae viduae olim praenomi-nati Hieronimi Scharffenbergk, in anno Domini 1558 inclusive per-cepta ac levata superius commemorati tutores eundem Mathaeum Sibenaicher ac ipsum olim Hieronimi Scharffenbergk successores... quietant... Ex schaeda: Constituta transactaque certa et ami-cabilis Concordia per famatos Iacobum Scharfenberger, Mathaeum Sibenaicher et Valentinum Nethiger, iuris supremi notarium, cives Cracovienses, praesentibus Ioanne ac Georgio Scharfenbergem fra-tribus ad id consentientibus inter famatos dominum Bartholomaeum Scharfenberger seniorem ab una et Bartholomaeum Scharfenberger

iuniorem praefati filium, cives Cracovienses, ab altera, partibus occasione certarum omnis generis mercium a certis annis per patrem dominum Bartholomaeum filio suo Bartholomaeo praefato concre-ditarum, de quibus iam per mutuam praedictam concordiam suffi-cientem rationem illi a praedicto filio Bartholomaeo per famatum dominum Iacobum Scharfenberger, fratrem suum germanum ad id in tutorem sumptum, libéré ac ultro sanus mente et corpore exi-stens, factam esse, recognovit et verbis expressis fassus est... et propterea memoratus dominus Bartholomaeus Scharffemberger senior... articulum in occluso testamento suo occasione concredi-tarum mercium dieto filio suo Bartholomaeo adnotatum... de data feria 6 ante festum Nativitatis b. Virginis Mariae, (6/9) anno 1566, cassavit et mortificavit.

... Bartholomaeus Scharfenberger iunior, civis Cracoviensis, recognovit... se debere... pro certis mercibus... flor. 4400 pecunia-rum per V2 sexag. numeri et monetae polonicalium, in regno currents, famato domino Bartholomaeo Scharfenberger seniori, patri suo amantisissimo, civi Cracoviensi, quos... assecurat in et super omnibus bonis suis tam mobilibus quam immobilibus ас specia-liter domo lapidea aciali, ex opposito ecclesiae s. Ioannis iacente... (Sabbato, ante festum s. Simonis et Iudae apostolorum, anno 1566, in domo lapidea famati Bartholomaei Scharffembergk senioris, in platea s. Ioannis inter Erasmi Straus ex una et Kiezarowski domos parte ab altera consistente).

Scabin. Crac. 18, p. 507.

604. 1566.

Privilegium super molendinum papiraceum Ioanni Vaiss et Hannae uxori suae datum. Martinus Byalobrzesky, Dei gratia episcopus Laodicensis et canonicus Cracoviensis, divina ordinatione abbas monasterii Mogilensis alias Clarae Tumbae, Ioannes prior, Marcus subprior et idem cantor, Christopherus bursarius et confessor, Stanislaus custos, Petrus cellarius, loannes ecclesiae parochialis s. Bartholomaei ecclesiastes et totus conventus unanimi consensu capitulariter congregatus universis et singulis praesentibus et futuris significamus, quomodo nos commodis ac utilitatibus nostris providere volentes ac mul-torum hominum petitionibus nos accomodantes, bona monasterii nostri Mogilensis, videlicet molendinum papiraceum in aliquibus

aedificiis restaurare cupientes cum hortis ac prato, ad praefatum molendinum ex antiquo pertinentibus, honesto Ioanni Vaiisz ac H a n n a e, uxori illius legitimae, pro 100 flor. ad eorum duas vitas vendidimus pecuniamque in toto effectualiter ab eisdem recepimus et in usus monasterio nostro Mogilensi proficuos convertimus. Qui praefatus Ioannes Vaiisz et Hanna, coniunx illius légitima, singulis annis 12 mr. pecuniae, polonicalis numeri, nobis ac monasterio nostro Mogilensi pro quolibet festo s. Martini et 3 resas papiri boni quotannis ad decessum duarum vitarum solvere tenebitur, aedificia vero omnia ad praefatum molendinum necessaria suis propriis sumptibus sine aliquo monasterii nostri auxilio restaurare ac reaedificare debebit, ad quae aliquatenus ex silvis Mogilensibus iuvari potest, diligenterque providebit, ne in posterum ruinosum quidpiam in eodem molendino papiraceo appareat, iamque ex nunc concedimus illi realem, pacificam possessionem in idem molendinum, conditionibus, superius expressis, in toto salvis. Nihilominus tarnen eisdem libertatibus ille gaudebit ac illis fruetur, quas et alii ante eum habuerunt, quibus nil detrahimus nec derogamus, ita tarnen, ut superioritatem ac dominium nostrum semper recognoscat. Quod si inobediens ac praemissis non satisfaciens inventus fuerit, liberum erit nobis solutis 104 flor. absque illius contradictione de molendino praefato ilium movere et aniini sententiam summa per-soluta mutare ac eum molendino pro arbitrio nostro dispensare. Cum vero hae advitalitates excesserint, praefatum molendinum papiraceum ad nos monasteriumque nostrum pleno ac toto iure ac dominio sine aliquo consanguineorum illius respectu revertetur ac utilitatibus nostris commodioribus inserviet. In cuius rei ma-iorem fidem sigilla monasterii nostri imprimi curavimus. Actum anno 1566.

Repertorium¹) rerum, quas Albertus papirnik Ioanni Vaiss in molendino papiraceo relinquit:

V yednego kola cztery dziury po sterech staporach zelazem

oprawione.

V drugiego kola trzy dziury po sterech staporach zelazem dostatnie okowane zostały thak spothku zelyazo yako y z wyerzchu.

Na walyech v kosdego po dvu czopv y po cztery obręczy, thak y v drugiego valv po dvu czopu y po cztery obreczi zostało.

Prassa stoyącza yedna a druga w komorze w domv.

Na górze w mlyniczy lawa y sczyany czale dobre.

W ysbye w mliniczi piecz, prassa, kacz; o kamienye maya sye ugadacz.

W ysdepcze przy mliniczy piecz, lawy, błony, w syoncze kotlyna, czalą obora dobra, czala y ssopa nowa.

W starym domv na dolye piecz, kumor v nich drzwy na zawiassach czale.

Na górze sala, sionka, isba, w nyey piecz dobry, błony sklane czale, lawy listhwy sescz stuk. Z isby komora zamczista. W sioncze komora druga y v syonky zamek.

Okoly wczalye wsistky zostały. V drzwy wsistkich zawiassi

zostały.

Archiwum opactwa Cystersów w Mogile, MS. nr. 29, p. 198—199.

605. 1566.

„Sigismundi Augusti, regis Poloniae privilegio cautum est, ne, qui libri novi antea nunquam in lucern editi tam latini, polo-nici, germanici, quam ex latino et germanico in polonicum translati, per Mathiam Siebeneycher fuerint impressi, ne quis typo* graphus seu bibliopola, cuiuscunque status et conditionis existât, in regno, ducatibus, dominiis ditionibusque nostris ad viginti anno-rum decursum imprimere vel imitari impressosque aliunde adducere et vendere sine permissione eius audeat. Quod si quis adversus praesens privilegium eos libros impresserit, aut praeter voluntatem eius impressos, aliunde adductos, intra id tempus praescriptum venales habuerit, eum libris ipsis privari, mulctam quoque 12 mr. auri puri pendere irremissibiliter tenebimus“.

Benedykt Herbest, Nauka prawego Chrześcijanina, Kraków, Siebeneycher, 1566. — Bénis, op. eit-, p. 482, nr. 42.

606. 10 Ianuarn 1567.

Statuta contubernii introligatorum Cracovien-sium. My rayeze miasta Cracowa oznaimuiem thim tho listem wszem w obecz y każdemu z oszobna, ysz przed urzędem naszim radzieczkim, gdisz mi na then czasz w rzeczach y w sprawach pospolithich zgromadzeni biły, stanąwszy oblicznie uczcziwi mies-czanie naszi, mistrzowie rzemiesla introligatorskiego, BI a ze i Dziuraw s к y, Clemens Ort u łanu s, Martinus Krepel,

Jacub Bogurzin, Florian Czapczicz, MarczinKopitho, Barthosz Gendziecz, Marczin Lipowiecz, Mathaeus Kiekula, Caspar Raiman, Simon Kendziorka, Hanus Koxhan, Jan Wieliunski [z] Stradomia, Iacobus Grochowski z Kazimierza, Jan Mazelka z Kazimierza. Item towarzisze thegosz rzemiesla, Adam Dziurawski, Kalixti Sikula, Macziey Prziwilczki, Andrzei Varsthinski, Adam Kiedrzinski, Stanisław Rzadkopan, Malchier Gude, Stanisław Schamotuli, Lorincz Poznanitha, Dawid Schtro, Augustin Junferknecht, podały nam na piśmie niektóre articuly porządku rzemiesla szwego... abiszmy ye onym pothwierdziely. My thedy prośbie ich y ządliwosczi dosiez cziniącz... thim listem ninieiszim potwierdzami... zachowuyącz nam y pothomkom naszim, radzie Craccowskiey, w thim zupełną mocz thakowe articuli za słuszną przicziną odmienicz... wedlie potrzebi czasu... ktorich articulow then yesth porządek...¹).

Piekosiński - Krzyżanowski, Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa t. II, 1909, p. 1298-1306, nr. 1964.

607. 22 Aprilis 1563 — 7 Mciii 1567.

Testamentum Scharffemberkowae. Testamentum honestae olim dominae Agnetis, famati olim Marci Szarffem-berk, civis Cracoviensis, relictae viduae, ad instantiam... famato-rum Stanislai Ziwieczki fratris, Nicolai et Stanislai Szarffemberkow, filiorum praedictae testatricis, iuxta depositionem eiusdem testa-menti actis iudiciariis Cracoviensibus de data die sabbati, in festo s. Philippi et lacobi apostolorum (1/5), anno 1563 descriptam, coram iudicio scabinali die hodierna celebrato est apertum... cuius tenor est talis: Ante omnia praedicta testatrix per famatum Sta-nislaum Ziwieczki fratrem suum ad actum praesentem tutorem... recognovit, hanc esse suam ultimam voluntatem, ut liberi ipsius omnes concordes sint, amoreque se mutuo invicem prosequantur. Item recognovit, se extradidisse omnibus suis liberis universa bona post decessum praedicti olim Marci Scharffemberk, ipsorum patris,

*) Następuje naprzód „Porządek articulow rzemiesla introligatorskiego około wibierania starsich“, następnie idą „Articuli o chlopczach“, „Articuli o thowarzi-sach" i „Additamenta ad statuta sociorum contubernii introligatorum Cracovicn-sium“. Por. również ibidem, p. 1306—1310, „Statuta contubernii introligatorum et theeariorum Cracoviensium“, z dnia 3 sierpnia 1592 roku.

ad eos legitime devoluta... seque ab omnibus liberis et a domino olim Ioanne Cleczowski, consule Cracoviensi, suo genero, esse de talibus bonis extraditis quietatam, excepto saltern Stanislao Iedwat, qui nunquam adduci se passus est, ut ipsam quietaret... Item fassa est, censum annuum flor. 3, quem praedictus Stanislaus Iedwat ex Concordia ratione flor. 600, quos iisdem haeredibus omnibus se dono dedisse, praedicta testatrix confessa est, solvere illi tene-batur ab eodem Stanislao Iedwat, incipiendo ab anno, quo uxor ipsius, filia vero sua, ex hac vita decessit, usque hactenus non solutum esse, idcirco earn esse suam ultimam voluntatem recognovit, ut ad divisionem bonorum post suum ex hac vita decessum relinquendorum ipse Stanislaus Iedwat prius non admitteretur, donee censum praedictum retentum persolverit, quo persoluto tunc primum debet admitti ad aequalem divisionem bonorum, de quibus talem ordinationem fecit, ut aequaliter inter omnes suos haeredes, tarn filios quam filias, dividantur, utpote tota gerada, clenodia, pocula argentea, cinguli argentei, gemmae, bramki, marsubium margaritis distinctum seu ornatum, stannum, pecunia parata ac omnes in genere res ipsius.

Item eadem testatrix recognovit Nicolaum et Stanislaum suos filios teneri sibi iuxta ipsorum chirographum flor. 150 per gr. 30, de quibus ordinavit, ut ante omnem praedictorum bonorum inter suos haeredes divisionem iidem Nicolaus et Stanislaus talem summam deponant bonisque dividendis adiciant, atque turn demum inter se divisionem faciant. Item fassa est teneri sibi domina Bemowa flor. 50 per. gr. 30; item recognovit se mutuo dedisse Ioanni suo filio flor. 30 per 30 gr. iuxta eius chirographum, quos ipsi dono dedit vigoreque praesentis testamenti sui dat. Item fassa est Stanislaum Ziwieczki persolvisse sibi totum debitum, quod illi tenebatur pro horto in Zwierziniecz. Fassa item est, quia dederat liberam mansionem in sua domo filiis suis Nicolao et Stanislao, idque pro eo, quia habuit apud eosdem liberam mensam, prandia scilicet et caenas sumptu illorum comparatas. Item recognovit eadem testatrix, earn esse suam ultimam voluntatem, ut post ab-solutam ipsius sepulturam unicuique ex mendicis detur ex eius bonis per 1 solidum... Datum et actum Cracoviae, feria 5 ante festum s. Adalberti proxima (22/4), anno 1563, (f. 4, p. festum s. Crucis in Maio, a. 1567).

Scabin. Crac. 18, p. 653.

608. 24 Octobris J567.

...loannes Gorzischowski, librorum introligator, civis Cracoviensis... Apolonia uxor illius... recognoverunt... se... vendidisse... Michaeli Królik bibliopolae, civi Cracoviensi, et Annae uxori eius domum suam lapideam in platea Golumborum, inter Stanislai pistoris et haeredum olim Nogawka domos iacentem, pro summa flor. 1300 per Vs sexag. computatorum... (a. 1567, f. 6, p. 11 millia virginum).

Scabin. Crac. 18, p. 758.

609. 15 Ianuarii 1568.

Testamentum Dorotheae Danielowae drukarzowae... Honesta Dorothea, Danielis drukarz coniunx divortiata, per Ada-mum Pudełko tutorem... licet tum corpore langueret, sana tarnen mente... condidit testamentum... in hunc... modum :

Naprzoth Zophiei dziewczę, która śnią prziiechala, oddala po smierczi swei szuknią z axamientem zieloną; item przeszcieradlo iedno czienkie a czterzi grubich ; item poszwy dwie grube ; item liethnik muchaierowi brunatny dureczki; item pasz z axamientem bithy; item cziasnoch 6, koschulek 20; item koschulek konopnich zoszobna 4 ; item haraszu na kithlik koschulek 2 kolienskich stkan-kami ; item 4 fartuszki marsczone ; item pierzinę wielką y dwie powłóczę; item dwie poduscze, pierzine drugą; item thkanke czarną s perlamy; item perły, które szą w puscze; item forbothi złote, pieniedzi 10 grziwien; item ręczniki grube wssistkie. A the pieniądze y the rzeczi, aze gdi dorosczie, tosz iey dacz bendzie. A gdziebi Zophia dziewka niedoroszla a umarła, tedi wssistko tho na panią Halską Iacuba Mikuły zone a cziotkę przerzeczonei Do-rothi prziscz ma.

Item paniei Halscze, zenie Iacuba Mikuły, cziotcze swei, oddala perły w prziskrzinku ; item perłową bramkę ; item szuknią cziemno-modrą z axamientem; item dwa piersczienie złote; item szubkę czamlietową ; item lietnik czarni forstatowei krom axamientu ; item szuknią czarną krom axamientu ; item plascz haraszowi ; item szuknią czerwoną wioską ; item pasz srzebrni w grosche urobioni... item kitlik mienionei kithaiki ze zlotemi schnurkami... Item panu lacubowi Mikulie, swakowy szwemu, oddala adamaszku ostatek na kamizelie, oderznąwszi na scherzinkę na ołtarz przed Boże czialo...

Item kxiendzu Maczieiowi spowiednikowi od p. Maryi 3 tal. po gr. 33 y ręcznik wielki. Inne rzeczi, ktorich bi nie pamiętała, oddala paniei Halscze Mikulinei cziotcze swei y poruczila schaffowacz podlie misly iey... Item zeznała, iz szię z męzęm swim Danielem drukarzem w Nieświeżu miesczie litewskim rozwiodła, ktori do tich rzeczi niez nie ma.

Item w Pińczowie varstat drukarski zapieczentowani u Vawrzincza stolarza, ktori oddaliła od meza, powiedaiącz, iz go za swe własne pieniądze kupiela, theize przerzeczonef paniei Halscze Mikulinei cziotcze swei oddala... Porro executores huius testamenti delegit... Iacobum Mikuła lanium et Helizabetham eius uxorem, amitam vero suam... (in domo domiriae Annae, relictae viduae domini loannis Kleczowski, consulis Cracoviensis, in platea Hospitaliensi, inter loannis Kluczowski et Petri Nikel lanii domos feria 5, ante s. Priscae, anno 1568).

Scabin. Crac. 18, p. 795—798.

610. 31 lanuarii 1568.

Petrus Douantesius, cognomento A n t e s i g n a n u s, Rapistanensis bibliopola¹), habet ius civitatis, litteras de-monstravit, iuravit, dedit flor. 2. (a. 1568, die sabbati, ante Puri-ficationis Mariae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 136.

611. 20 Febmarii 1568.

Coram officio consulari Cracoviensi... generosus dominus Andreas Trzeczieski, recedendo a iure suo proprio et a iurisdictione quavis sua competenti ас huic iuri iurisditionique civili Cracoviensi quo ad actum praesentem duntaxat sese incor-porando et subiciendo... fassus est se debere... mutuatae pecuniae nobili domino Ioanni Vanzam, haeredi in Koczmerow, iurisque supremi castri Cracoviensis scabino, taleros 100, per gr. 33 quem-libet computando, quam 100 talerorum summam pro festo s. Michaelis, nunc proxime venturo, eidem domino Ioanni Vanzam solu-

J) Zapewne Piotr Davantes z Rabasteins w Aquitanji, zwany „Antesignanus“, zasłużony około melodji psalmowych i zarazem drukarz i księgarz lyoński. Por. Haag, La France protestante IV, p. 212; Kot Stanisław, Pierwsza szkoła prote* stancka w Polsce (Reformacja w Polsce 1921, p. 30).

turum se firmissime obligavit, maioris autem securitatis gratia eiusmodi talerorum 100 summam memorato domino Ioanni Vąnzam in et super biblio te ca tota sua, quam in testudine domus spectabilis domini Georgii Schilink, consulis Cracoviensis, habet, inscribit... (a. 1568, f. 5, ante s. Mathiae apostoli).

Consul. Crac. 446, p. 51.

612. 24 Aprilis 1568.

Ad instantiam honestae Barbarae, olim famati H i e r o n i m i Vietoris impressoris, civis Cracoviensis, relictae nunc vero providi Lazari thypographi, civis Cracoviensis, coniugis legitimae, sese per honestum Bartholomaeum Gędziecz introligatorem, generum suum, contra testes perhibendi veracis testimonii causa citatos indicentem, et ad eiusdem quaesita decre-tum est testes... examinandos esse de forma iuris.

1.    Honestus Ioachimus Klein, artis impressoriae so ci us... recognovit... se tum tempore, dum apud eundem La-zarum in aedibus suis maneret, vidisse eundem Lazarum saepe cum Catherina, filia Kopitarz, sese amplectentes et osculantes invicem, dum sese quoque idem Ioachimus conferret cubitum, eundem Lazarum pro eadem Catherina, ut ipsum adiret, saepe servum suum misisse eandemque pernoctasse ac mane per posticum domus suae emisisse.

2.    Conradas Firster quoque... recognovit... se tum tem-poris, dum apud eundem Lazarum maneret ac in lecto aegritudinis idem Lazarus decumberet, saepe eum cum Barbara consorte sua litigasse ac iurgis commovisse eandemque verberasse ac claves suas in manus eius concredere noluisse, verum alienis eundem Lazarum claves suas ad testudinem, utpote Goriszowski, concredere maluisse.

3.    Mathias Genie de Wratislavia, servitor eiusdem Conradi Firster... eodem fere tenore verborum, quod et haerus suus... recognovit attestatusque est.

4.    Albertus Czarni blacharz... recognovit... se eundem Lazarum saepe in eiusdem aedibus cum Catherina, Kopitarz filia, osculantes et amplectentes sese invicem vidisse et praeterita feria 3 post festa Paschae (20/4) bona mente eum cum eadem Catherina in celario sub domo sua fuisse, audivisse quoque ex Francisco inquilino ac conductore eiusdem celarii eundem Lazarum dixisse, si sibi eadem Catherina filium procreaverit, se illi medietatem lapideae suae inscripturum, sin vero filiam, expeditionem et dotem bonam largiturum.

5.    Albertus Sapienti... recognovit... se quodam tempore rogatum fuisse una cum Swiqcziczky ab eodem Lazaro, ut ipsum adirent, ubi eo venissent, recognovit, eos ibidem reperisse Ko-pitczinam antiquam, et annus imminet, cum eandem Catherinam in aedibus Lazari sibi apud mensam assidentem et pecuniam circiter flor. 10 numerantem videret.

6.    Florianus introligator¹)... recognovit... se saepe eandem Catherinam, Kopitarzowey filiam, intrantem et exeuntem e domo eiusdem Lazari vidisse; cum autem in lecto aegritudinis idem Lazarus decumberet, reperisse in aedibus suis Kopitarzową antiquam, eius lecto assistentem, et Barbaram uxorem suam apud fornacem sedentem. Quodam quoque tempore, iam imminet annus, dum eadem Barbara domum suam rediret, eam puisasse fores neminemque domi fuisse, qui sibi fores aperuisset, venisse eandem Barbaram coniugem suam ad domum eiusdem Kopitarz, ut sibi maritus suus claves daret, ubi eum non fuisse, eandem filiam Kopitarz negasse et malis verbis eandem Barbaram uxorem suam affecisse.

7.    Mathias pellio de curia domini Thęnczinsky... recognovit... se eandem Catherinam, filiam Kopitarz, saepe apud eundem Laza-rum fuisse ac eidem cibos atque potum portasse ibique invicem sese osculantes et amplectentes cum sua familia vidisse.

8.    Thomas pellio quoque... recognovit... se eandem Catherinam, filiam Kopitarz, Lazaro frequenter cibum et potum portasse eandemque in superiori aedificio semel aut bis in pellicea vidisse. Quod testimonium manifeste lectum est (a. 1568, sabbato domi-nicae Conductus Paschae).

Scabin. Cerdonien. 1562 — 1568 (vol. 1149), p. 1124 — 1126).

613. 3 Iunii 1568.

Actum in iudicio opportuno bannito feria 5, ante festa Pen-tecosten, in domo providi Bartholomaei introligatoris, in platea

*) Prawo miejskie przyjął 17 kwietnia 1559 roku „Florianus introligator Crapczensis... dedit mr. 1“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 68.

Columbarum inter novum contubernium ex una et Clementis intro-ligatoris parte ex altera, anno 1568. Coram eodem iudicio in sella residens honesta Barbara, Lazari impressoris coniunx légitima, languida corpore, mentis tarnen probe compos ac rationis, per Bartholomaeum introligatorem, generum suum tutoremque ad actum praesentem... protestata est, quia, cum earn dictus Lazarus maritus eius feria 4 post dominicam Iudica proxime praeteritam (7/4) mitteret in negotiis, ut sperat, fictis, extunc eandem Martinus Kopito, librorum compactor, lictoribus castrensibus in carceres Cracovienses dédit, ubi se detentam fuisse usque ad sabbatum (17/4) Pascae. Deinde die dominico proxime praeterito (30/5) eandem Barbaram praedictus Martinus Kopito ante domum prae-dicti Bartholomaei vulneravit enormiter in caput et praeter hoc vulnus eandem ad fluxum usque sanguinis e naso, ore et auribus percussit, protestando solemniter, existens fere in agone mortis, si in ea infirmitate earn ex hac vita decedere contigerit, neminem alium causam suae mortis fore praeterquam memoratum Martinum Kopito ex instructu et subordinatione Lazari mariti sui.

Advoc. Crac. 180, p. 509.

614. 10 Augusti 1568.

Bartholomaeus Scharfemberk, senior civis Cracoviensis, licet turn propter aetatem senio confectam aliquantulum langueret et decumberet, mente tarnen sanus... fassus est, quia inscriptio-nem super summa flor. 4400... per Bartholomaeum Scharfembergk iuniorem sibi factam... anno 1566, cassavit...

Bartholomaeus Scharfembergk iunior... fassus est se debere ac teneri famato Bartholomaeo Scharfembergk seniori patri suo... 2000 flor... (In domo lapidea Bartholomaei Scharfembergk senioris, in platea s. Ioannis inter Erasmi Strusz scabini Cracoviensis et Kezarowski domos sita, feria 3, ipso festo s. Laurentii, 1568).

Scabin. Crac. 18, p. 925.

615. 8 Novembris 1568.

...Famatus Stanislaus Iedwath, civis Cracoviensis, uti is, qui habet ius domus lapideae inferius recensitae post decessum olim Stanislai, Iacobi et Agnetis Hberorum suorum ex honesta olim

Helizabetha coniuge sua, filia vero olim Marci Scharffenberg, civis et bibliopolae Cracoviensis... ad se devolutum et tanquam pater et tutor naturalis pudicae virginis Annae, filiae suae super-stitis, de cuius ratihabitione solenniter cavet... quod ipsa, cum marito nupserit, per eundem, uti tutorem suum legitimum, in prae-sentem venditionem sit consensura, ultro recognovit... se... ven-dere famato Stanislao Scharffenbergk bibliopolae, civi Cracoviensi, 4 sortes septimas octavae sortis totius domus lapideae, in platea s. Annae, penes domum lapideam haeredum spectabilis olim domini Ioannis Ull, consulis Cracoviensis, in acie consistentis, ad se eandemque Annam filiam suam, neptim vero praedicti olim Marci Scharffembergk, legitime spectantes... in 250 flor...

Honestus Hieronimus ledwat, filius famati Stanislai Iedwath, civis Cracoviensis, ex honesta olim Helizabetha Scharffemberkowna coniuge eius procreatus... et famatus Christoferus Remer, uti ple-nipotens honestae Feliciae, coniugis suae, filiae vero praedicti Stanislai Iedwath ex praefata olim Helizabetha... recognoverunt... se... vendere famato Stanislao Scharffembergk, bibliopolae, civi Cracoviensi, 2 sortes septimas octavae sortis totius domus lapideae in platea s. Annae penes domum... olim domini Ioannis Ull consulis... (a. 1568, f. 2 a. Martini).

Scabin. Crac. 18, p. 969.

616. 29 Decembris 1568.

Coram officio consulari... famati Fridericus et Petrus Danie-lovie, spectabilis olim domini Petri Daniel, consulis Cracoviensis, filii, cives Cracovienses... recognoverunt, se... abscedere atque condescendere spectabili domino Erasmo Aichlier, consuli Cracoviensi, summarn peeuniae flor. 150, quemlibet flor. per gr. 30 com-putando, quam hactenus habebant in molendino papiraceo, cognomento Ravchmiel, in fundo s. Spiritus monasterii in Prandnik consistente, ex devolutione per decessum honestae olim dominae Margarethae matris et Sigismundi fratris ipsorum ad se pertinentem... recognoscentes disertis verbis, satisfactum sibi esse eis ab eodem domino Erasmo in praenominata summa flor. 150... (a. 1568, f. 4, p. Natalis Domini).

Consul. Crac. 446, p. 127.

617. 5 Ianuarii 1569.

...Nicolaus Scharffemberg bibliopola, civis Cra-coviensis, palam recognovit... se... vendere famato Valentino Scharffemberg, fratri suo germano, octavam sortem suam domus lapideae paternae in platea s. Annae, ex opposito Collegii maioris in acie ex una et penes... olim domini Ioannis Ull consulis, Craco-viensis... ab altera partibus... (a. 1569, f. 4, pridie Epiphanias).

Scabin. Crac. 18, p. 987.

618. 31 Martii 1569.

Fridericus Radkowski proposuit contra Adamum introligatorem, quod ipsi Adamo dederit ornandi causa Biblia m valoris flor. 2 arramque illi dederit flor. 2 et aureum 1 ungar. ad deaurandum, quam Bibliam debuit illi praeparare ante Carnispri-vium, querens, an sibi praefatam Bibliam, aureum et flor. 2 resti-tuere non debeat, ex quo nondum earn praeparaverit. Decretum est parti conventae dilationes ad respondendum per quindenam permittendas esse, de forma iuris. Cum vero illi fides de parendo iuri non adhiberetur, sententiatum est, eum debere cautionem fideiussoriam de parendo iuri statuere, in cuius defectu ad instan-tiam dicti Radkowski est detentus, quern paulo post Martin us К repel¹) etMartinus Kopito, introligatores, efideiusse-runt (a. 1569, f. 5, p. Iudica).

Advoc. Crac. 182, p. 54.

619. 14 Aprilis 1569.

Post actorum lectionem ad instantiam ingenui Friderici Radkowski adversus Adamum introligatorem, Adam introligator respondendo, agnovit se Bibliam ad laborandum suscepisse, a quo labore debuit sibi solvere flor. 10 per г/₂ sexag., ad cuius rationem nomine arrae solvit eumfs) flor. 2 et aureum ad deaurandum, offerendo se velle Bibliam parare, quam et praeparasset tempore quadragesimali, verum praefatus actor veniens tempore quadragesimae non iussit eius laborem perficere, asserens, in cherographo actoris non esse expressum tempus, quando parare

’) Prawo miejskie przyjął dnia 17 kwietnia 1559 roku. Libri i. c. Crac.

1423, p. 69.

debeat, pro quove tempore. Quod cherographum lectum est sub sigillo sine data, si vero prohibet laborem istius Bibliae, amittet arram. E diverso Radlcowski affirmabat, se non requirere ad ipsum Adamum iuxta chirographum, se quidem alium fecerat oretenus contractum de tempore, pro quo parare Bibliam debuerat, quod inde liquet, quia in chirographo non est annumfs^ descriptum nec aliqua mentio facta est inaurationis, affirmando se coactum esse huic, cuius est Biblia flor. 2 monetae et aureum unum restituere... Causa ea pro ferenda sententia dilata est ex officio ad sabbatum proximum ²) (a. 1569, f. 5, p. Pascae).

Advoc. Crac. 182, p. 59.

620. 18 Aprilis 1569.

Sebastianus Trelka cartarius habet ius civitatis... dédit mr. 1 (a. 1569, f. 2, p. Conductus Pascae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 104.

621. 11 Maii 1569.

Coram eodem iudicio... famatus Martinus Siennik²), civis Cracoviensis... constituit in suum... plenipotentem providum Thomam papiernyk, prope civitatem Lublinensem manentem, in omnibus suis causis... (a. 1569, f. 4, p. s. Stanislai in Maio). Advoc. Crac. 182, p. 320.

*) „Decretum est, Adamum introligatorem teneri, antequam decretum in re principali probatum fuerit, Bibliam et colores vel sumptus, si aliquos in eum laborem exposuerit et num aliquid laborare incepit, coram officio commonstrare iuxta illis allegata, turn deinceps, quod aequum fuerit, decernetur de forma iuris. Ibidem, p. 64.

622. 4 Iunii 1569.

Stanislaus Czimerman, plenipotens famati Nicolai Schar-phemberg’, questus est contra Hortulanum, librorum compactorem, quia ille veniens in domum sui principalis praecatus est, ut sibi daret libros ad introligandum, qui illi concessit ea ratione, ut eos praepararet pro nundinis proxime prae-teritis, alias passus esset damnum non populäre. Quos пес prae-paravit пес sibi libros admonitus restituere voluit, et ut perlatum est, ut debeat eos praeparatos alteri vendere, querens in iure, an eos libros restituere non debeat. Decretum est parti conventae ad respondendum concedendum esse de forma iuris (a. 1569, sabbato, a. festum s. Trinitatis).

Advoc. Crac. 182, p. 119.

623. 8 Iunii 1569.

Advitalitas honesti Thomae Wąsz super molen-dinum in fluvio Bistrzicza. Sigismundus Augustus etc. Significamus etc., quia nos ad intercessionem certorum consilia-riorum nostrorum, pro honesto Thoma Wąsz, molendini in fluvio Bistrzicza positi, iuxta civitatem nostram Lublinensem siti, ubi papyrus conficitur, possessore, ad nos factam, turn etiam habentes rationem sumptuum non mediocrium, quos ipse Thomas in ponendis et extruendis variis aedificiis circa hoc ipsum molen-dinum consistentibus satis sumptuosis et amplis fecit et deinceps facturus est, ipsi et uxori eius honestae Helizabeth advitalitatem supra hoc ipsum molendinum, quod praedictus Thomas in certis summis pecuniariis vigore veteris et recens editi privilegiorum ex certo censu annuo, ad arcem nostram Lublinensem quotannis solvi et expendi debito, tenet et possidet, dandum et concedendum esse duximus, damusque et concedimus praesentibus litteris nostris inque dicti molendini et libero usu et pacifica possessione et omnium fructuum, proventuum, reddituum, ad hoc idem molendinum antiquitus pertinentium, una cum medio laneo agri proxime ac per generosum Ioannem comitem in Thencin, capitaneum nostrum Lublinensem, eidem molendino adiuncti et incorporati, conservamus et relinquimus ad extrema vitae illorum tempora et cuiuslibet eorum seorsim... mortuo autem utroque praefatorum coniugum, ubi pecuniaria summa privilegiis recensitis iuste et legitime inscripta successoribus dicti Thomae per nos vel successores nostros... exsoluta plene et in effectu fuerit, de eius possessione decedere tenebuntur, iuribus nostris regalibus salvis manentibus... Datum Lublini, in comitiis regni generalibus, die 8 mensis Iunii, anno Domini 1569, regni vero nostri 40°. Sigismundus Augustus rex subscripsitx).

Matr. Regni Pol. 105, f. 226.

624. 10 Iunii 1569.

(3/6)

...Honesta Barbara, Lazari impressoris uxor, per lacobum Cazmiriensem... quamvis in lecto valetudinaria turn decum-beret, mente tarnen sana... inhaerendo protestationi actis advoca-tialibus Cracoviensibus, de data feria 5 ante festum Penthecostes anno 1568 inscriptae, denuo protestata est solemniter, quod ab eo tempore, quo Martinus Copito ex ordinatione ac instinctu Lazari sui mariti illam plagis affecit, ad valetudinem pristinam, quam per eiusmodi plagas Copito sibi abstulit, usque hactenus redire se non potuisse, infirmitatisque praesentis plagas illas causam esse. Et si forte mori illam contingat, turn mortis suae neminem alium causam esse, quam Martinum Copito, qui illi plagas inten-taverit, ex ordinatione sui mariti Lazari (feria 6, postridie Corporis Christi, anno 1569, in domo Bartholomaei introligatoris, inter dementis Hortulani et novi contubernii domos, in platea Colum-barum).

Scabin. Crac. 18, p. 1065.

625. 18 Iunii 1569.

Instante Stanislao Czimerman, plenipotente Nicolai Schar-phemberg, contra Clem entern introligatorem... Clemens Hortulanus respondit, se antehac ipsi Nicolao laborasse eique labo-rem detulisse libros atque iussu ipsius Nicolai alios libros ad labo-randum suscepisse, promittendo se adhibebitur diligentiam, ut eos ad nundinas praepararet, verum non potuisse atque eum admonuit,

') W Matr. Regni Pol. 125, f. 337 czytamy: „Helizabetae, relictae viduae olim Thomae Wąss, in possessione molendini papiracei Lublinensis censer-vatio datur. Varsoviae, 20 Februar», anno Domini 1581. Stephanus rex“.

ut sibi solvat flor. 7 debiti, qui noluit solvere, paratum se illi libros in instanti offerendo extradere (a. 1569, sabbato, p. octavam Corporis Christi).

Advoc. Crac. 182, p. 139.

626. 31 Augusti 1569.

Lazaro Andrissowicz impressori praerogativae infrascriptae conceduntur¹). Sigismundus Augustus etc. Significamus etc., quia cum ex commendatione certorum consilia-riorum nostrorum cognovissemus famati Lazari Andrissowicz, civis et typographi Cracoviensis, studium in cudendis certis eisdemque necessariis librorum voluminibus tum diversis aliis litteris reipublicae esse utilem, commendataque sit praeterea nobis eiusdem Lazari vitae probitas morumque honestas, his et aliis certis ratio-nibus adducti eundem Lazarum Andrissowicz in servitorem nostrum recipiendum duximus, prout recipimus et adscribimus hisce litteris nostris. Ut tarnen facilius et commodius talia negotia perficere et artem suam typographicam sine quovis impedimento et perturba-tione exercere possit, eundem in protectionem nostram regiam accipimus ipsumque ac domum bonaque illius omnia, tam intra quam extra civitatem Cracoviensem exsistentia, nunc habita et in posterum habenda, ab iurisdictione quorumcunque iudicum et offi-cialium saecularium regni nostri, praecipue vero ab iurisdictione magistratus et officii civilis Cracoviensis eliberamus et absolvimus ad vitae ipsius extrema tempora, ita, quod si quisnam cum eo sibi ius quacumque de causa dici postulaverit, id a nemine alio quam a nobis ipsis, uti de servitore nostro, vel a magno procu-ratore arcis nostrae Cracoviensis moderno et pro tempore exsi-stentibus petat, ubi omnibus de se querentibus respondere iudica-toque satisfacere tenebitur et erit adstrictus, nihilominus ab eodem iudicio magnae procuration^ ad nos et tribunal nostrum, totiens quotiens opus fuerit, provocandi et appellandi liberam facultatem habiturus, quem nulli alteri iurisdictioni praeterquam nostrae et magnae procurationis arcis nostrae subiacere volumus. Praeterea,

‘) Przywileje na druk pewnych książek otrzymywał już dawniej. Na tytułowej bowiem karcie dzieła: Krótka odpowiedź przez Andrzeja, Kraków 1556, jest napis: „Cum gratia et privilegio impressum est“, a również ten dopisek znajduje się na Statucie Herburta z roku 1563 i 1567. Benis, p. 481.

dum comperissemus, domum ipsius Lazari non esśe tantae magni-tudinis, in qua hospites more aliorum civium, qui hoc onus ferre coguntur, suscipere posset, omnino ad conservanda instrumenta et operam ipsius typographicam aliamque suppellectilem dome-sticam vix sufficiat, hac quoque praerogativa ipsum Lazarum con-donandum duximus condonamusque praesentibus, ut ab excipiendis in domum suam hospitibus, exceptis comitiis regni generalibus, coronatione aliisque solennitatibus liber sit, nec per quamcumque personam, status et conditionis cuiuscunque fuerit, ad hoc ad-stringatur. Quod ad universorum et singulorum, quorum interest, nominatim vero proconsulis et consulum, advocati et scabinorum civitatis nostrae Cracoviensis, modernorum et pro tempore exsi-stentium, notitiam deductum iri volumus et mandamus, ut circa hanc immunitatem, praerogativam et exemptionem nostram prae-fatum Lazarum Andrissowicz inviolabiliter conservent nullamque iurisdictionem suam in eundem et bona illius extendant ad tempus suprascriptum... Datum Lublini, in conventu regni generali, ultima die mensis Augusti, anno Domini 1569. Relatio Valentini Dębiński R. P. cancellarii.

Matr. Reg-ni Pol. 107, f. 322. — Wierzbowski, Materjały, t. II, p. 17, nr. 27.

627. 3 Octobris 1569.

Coram eodem iudicio... Adam Gothkowski, plenipotens famati Lazari impress or is, civis Cracoviensis... substituit et subordinavit in sui principalis... mandatarium famatum Alb er turn Raczkowski aurificem, civem Cracoviensem, in omnibus et singulis causis sui principalis... (a. 1569, f. 2, p. s. Michaelis).

Advoc. Crac. 182, p. 386.

628. 16 Octobris 1569.

Ad instigationem honesti Mathiae, servitoris famati Stani-slai Sharphemberg, obsigillata est officiose testudo in domo generosi domini magni procuratoris arcis Cracoviensis, Pod Barani nuncupata, cum consensu famati Andreae Fogelweder, iuris supremi scabini, tanquam plenipotentis suae generositatis, cum cute cro-codili, quam quidam Germani hue adduxerunt et hoc ob debi-tum flor. 15, quos Ioannes Padwę ipsi Mathiae tenetur (a. 1569, in festo s. Galii).

Advoc. Crac. 182, p. 675.

629. 21 Decembris 1569.

Privilegium super molendinum papyraceum honesto Bartholomaeo Pielgrzim etc. Martinus Bialo-brzeski, Dei gratia episcopus Laodicensis, suffraganeus Craco-viensis, divina ordinatione abbas monasterii Mogilensis alias Clarae Tumbae, Ioannes prior, Stanislaus Bialobrzeski factor, Petrus Milewski subprior, Christoferus bursarius et confessor, Stanislaus custos et cantor, Petrus cellarius, Nicolaus Gruszczinski dispen-sator et totus conventus unanimi consensu capitulariter congre-gatus universis et singulis praesentibus et futuris significamus, quomodo nos commodis et utilitatibus nostris providere volentes ac multorum hominum petitionibus nos accomodantes bona monasterii nostri Mogilensis, videlicet molendinum papyraceum in ali-quibus aedificiis restaurare cupientes, honesto Bartholomaeo Pielgrzim et Apoloniae uxori suae legitimae et Annae filiae eorum legitimae [ad eorum quatuor vitas pro 200 flor. pecuniae polonicalis cum hortis ac prato ad praefatum molendinum ex antiquo perti-nentibus, vendidimus pecuniamque in toto effectualiter ab eisdem recepimus et in usus monasterio nostro Mogilensi proficuos conver-timus]¹). Habebit autem priorem advitalitatem filius, si ex eodem Bartholomaeo et Apolonia nascetur, sine tarnen iniuria filiae Annae. Quod si non nascetur filius et nascetur filia altera, eandem advitalitatem habebit, sicut Anna. Quod si nec filius nec filia nascetur ex illis, in eum locum habebit advitalitatem privignus id est paszirp eius proprius Ioannes dictus¹). Qui praedictus Bartholo-maeus Pielgrzim et Apolonia, coniunx illius légitima, singulis annis 12 mr. pecuniarum numeri polonicalis nobis ac monasterio nostro Mogilensi pro quolibet festo s. Martini et 3 resas papyri boni quotannis ad decessum quatuor praedictarum vitarum solvere tene-bitur...²). In cuius rei maiorem fidem ac evidentius testimonium sigillis monasterii nostri Mogilensis ad ipsum approbamus ac rati-ficamus. Actum et datum in monasterio nostro Mogilensi, anno salutis restitutae, anno Domini 1569, circa ferias Thomae apostoli.

Archiwum opactwa Cystersów w Mogile, MS. nr. 29, p. 218—219.

‘) To, co umieszczone jest w nawiasie, następuje w MS. dopiero po „proprius Ioannes dictus“.

²) Następuje dosłownie jak nr. 604.

630.    6 Aprilis 1570.

...Andreas Markussowicz, olim Marci Szarffenbergk filius, ultro recognovit... se... vendidisse... quartam partem et octavam horti post paternam et maternam successionem in se devolutas... inter Balthaszarum Kychliarz ex una et Laurentium Wyrzbiczky domos et hortos ex altera partibus in Nigra platea consistentis, fama to Venceslao Zybeneicher, olim Martini Zybeneycher filio, ex priori matrimonio progenito, pro 40 flor.... (a. 1570, f. 5, p. Conductus Paschae).

Scabin. Cerdonien. 1568—1575 (vol. 357), p. 311.

631.    18 Aprilis 1570.

...Bartholomaeus Gędziecz introligator, civis Cracoviensis... testamentum suum... in hunc... condidit modum. Imprimis honestae Zophiae coniugi suae... concessit usumfructum sortis suae... domus una cum liberis suis... Recognovit, se eidem Zophiae coniugi suae denominasse... pro dotalitio 300 flor... Re-cognovit, se teneri reverendo domino doctori Pylzno 7¹/₂ flor... Item recognovit, se debere Anthonio Walman rufficerdoni flor. 8... Item recognovit, sibi teneri Mathiam Zibeneicher 10 flor... venerabilem magistrum Byecz in Collegio gr. 80... reverendum dominum Plonkowski, canonicum Cracoviensem, flor. 3 in moneta, venerabilis Andreas Pyrzchala tenetur sibi flor. 1 monetae. Execu-tores... denominavit providos Stanislaum Buiak sartorem et Iaco-bum Puzdernyk, cives Cracovienses... Coram eodem iudicio... Bartholomaeus Gqdziecz... una cum honesta Zophia, coniuge sua... ordinaverunt in suum... plenipotentem honestum Adamum Goth-kowski... in omnibus... causis... necnon actione, quam habent cum Martino Copito occasione trucidationis olim Barbarae, H i e r o-nimi Vietoris relictae viduae, et Andreae Łazarz coniugis, matris praedictae Zophiae, coram quocunque officio... (feria 3 p. Iubilate, anno 1570, in domo Bartholomaei Gçdziecz introliga-toris inter Novam bursam et Clementis Gertner domum, in platea Columbarum).

Scabin. Crac. 19, p. 107.

632. 20 Aprilis 1570.

...Catherina Bemowa, olim Marci Szarffenberg relicta vidua, per famatum Stanislaum filium suum... fassa est se... ven-

didisse... sortem suam domus ex divisione haeredum olim Marci Scharffenbergk, (quam docuit minuta... ex actis consularibus Cra-coviensibus, de data feria 6, ante festum Nativitatis Mariae (6/9) anno Domini 1549), inter providum Ioannem Czysz pultarium ab una et Albertum Kruppa domos ex altera partibus in Cawiori con-sistentis, pro 33 flor.... Ioanni Szarffenbergk filio suo... loannes Szarffenbergk, filius olim Marci Szarf fenberg... fassus est se dono... dedisse 50 flor... post olim patrem Marcum Scharffenbergk in se devolutos... Catherinae Bemowa ob eius fidelia et prompta ser-vitia... et recognovit, se abscessisse... 100 flor... praefatae Catherinae Bemowa... (a. 1570, f. 5, a. s. Adalberti).

Scabin. Cerdonien. 1568 — 1575 (vol. 357), p. 324.

633. 8 Augusti 1570.

Famatus Mathias Sybeneicher typographus biblio pola, civis Cracoviensis, constituit... in suum... plenipotentem ingenuum Wenceslaum Sybeneicher, fratrem suum, in omnibus causis et actionibus suis coram iudicio civili Cracoviensi... (a. 1570, f. 3, a. s. Laurentii).

Scabin. Crac. 19, p. 206.

634. 14 Augusti 1570.

Zachaeus Keszner¹)... ius civitatis suscepit... iuravit, dedit flor. 2. Нас tarnen conditione... quod in decursu unius anni aut uxorem ducere aut possessionem sub iurisdictione civili habere tenebitur (a. 1570, f. 2, vigilia Assumptionis b. Mariae Virginis).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 153.

9 Księgarz ten początkowo mieszka w domu Kliszów przy ul. św. Anny, róg Jagiellońskiej, naprzeciw domu Szarfenbergów. W roku 1571, od swego handlu płaci podatku 3 flor. Regestra szosu 2523, p. 30. Następnie, kiedy kupił dom naprzeciw ratusznego więzienia, w niem mieści się jego księgarnia. W roku 1607 wdowa po nim od domu płaci podatku flor. 3, od przedsiębiorstwa zaś flor. 24. Jest to najwyższa suma, jaką płaci jakikolwiek kupiec czy rzemieślnik. Regestra szosu miejskiego 2571, p. 6. W roku 1595 Zacheusz Kessner, Jan Zeeman i Walerjan Gutteter są starszymi „communitatis evangelicorum Craco-viensium“. Consul. Crac. 454, p. 298.

¹

) „Repertorium" następuje w MS. bezpośrednio po powyższym akcie.

²

W roku 1575 otrzymuje „Martinus Syennik iussu domini proconsulis, domini Erasmi Czeczotka, pro versione partis libri De aedificiis e germanico in polonicum, Donati vocati, mr. 1 gr. 12“. Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa, t. I, p. 1106. Kilka wiodomości o tym tłómaczu dzieł przyrodniczych i lekarskich podaje Rostafiński w swej pracy p. t. : Nasza literatura botaniczna XVI wieku. (Pamiętnik Akademji Umiejętności wydziału matematyczno-przyrodniczego, t. XIV, 1888, p. 178 n.). W księgach miejskich krakowskich znajduje się bardzo wiele szczegółów do życia tego niespokojnego człowieka, nie dotyczą jednak jego stosunków zawodowych drukarskich czy papierniczych ani jako tłó-macza dzieł przyrodniczych. Występuje w aktach pod nazwą „Martinus Pelczman dictus Syennik“ lub po niemiecku „Heireicher“. Mieszkał na Garbarach, gdzie sprawował urząd ławnika ; w sądach zawsze przemawiał po polsku. Por. wyżej nr. 577, 579, 583, 596 i Consul. Crac. 447, p. 723.

635. 21 Augusti 1570.

Coram eodem iudicio... honesta domina Anna, famati Fride-rici Tanigel, civis Cracoviensis, filia, in praesentiarum vero famati domini Stanislai Sharphemberg bibliopolae, civis Cracoviensis, consors légitima, per honestum Stanislaum Czimerman, civem Cracoviensem causarumque civilium patronum... confert plenariam et omnimodam facultatem famato Stanislao Sharphemberg, bibiopolae civique Cracoviensi, marito suo, sibi personaliter tunc temporis in iudicio astanti, ad exigendum... summam pecuniae 100 talerorum ab executoribus testamenti honestae olim Heliza-bethae, spectabilis domini Simonis Ashelm, consulis Wratislaviensis coniugis, quam summam eidem Annae constituent memorata domina Helizabeth in testamento suo legavitł)... (a- 1570, f. 2, a. s. Bartholomaei).

Advoc. Crac. 181, p. 1244.

636. 25 Augusti 1570.

Concessio excudendi statuta regni Nicolao Scharfenberger²). Sigismundus Augustus etc. Significamus etc., quod cum famatus Nicolaus Scharffemberger, civis et b i b 1 i о p o 1 a Cracoviensis, servitorque noster ab annis com-pluribus fidem et diligentiam studiumque suum probatum nobis reddidisset in exprimendis typis multarum et variarum expeditio-num negotiorumque nostrorum et reipublicae, nunc etiam statuta et constitutiones regni publicas ex latino in vernaculum sermonem polonicum translatas in usum et utilitatem omnium subditorum nostrorum communem magno sumptu et impensis suis ex con-cessione nostra edidisset, supplicarentque nobis pro eo certi con-silarii nostri, ut hac in parte benignam rationem sumptuum ope-

¹) Stanisław Szarfenberg plenipotentem swoim mianował dla tej sprawy „Ioannem Strobicz, civem et negotiatorem Wratislaviensem“. Ibidem.

a) W roku 1568 otrzymał przywilej Stanisław Szarfenberg. „Cautum est privilegio sacrae regiae maiestatis, ne quis ultra decennium hune Novi Testamenti codicem in eius ditionibus recudere aut sibi citra voluntatem Stanislai Scharfenbergerii recussum venumdare audeat sub poena confiscationis omnium bonorum ас 1000 flor. monetae polonicalis. Cuius rei admonitos esse vo-lumus, qui per fraudem alienis laboribus sua quaerunt compendia“. Testament Nowy, Kraków 1568. Por. Bénis, p. 482, nr. 43.

raeque illius, quam tam in ea editione statutorum regni, quam in aliis antea praestitis servitiis nostris reique publicae exhibuit etiamque nunc exhibere non cessât, habere dignaremur. Cui sup-plicationi benigne annuentes simulque prospicere volentes, ne per diversitatem facultatis per nos cuipiam alteri typographo concessae excudendorum statutorum regni error vel vitium aliquod in excu-dendis edendisque exemplaribus statutorum regni committatur, eidem Nicolao Scharfenberger et loh an ni, filio ipsius natu maiori, vel filio alteri illius, qui supervixerit, hanc praerogativam... concedimus harum serie litterarum hinc ad 15 annorum spatium... quod durante eiusmodi spatio 15 annorum nemini alteri typographo aut bibliopolae, quisquis ille et cuiuscunque conditionis aut status subditus fuerit, licebit liberumque erit praeter ipsum solum Nicolaum Scharffenberger filiumque eius Iohannem vel alte-rum, qui superstes fuerit, statuta et leges regni idiomate polo ni со typis excussa deincepsque excudenda ubivis locorum in regno, ducatibus et aliis provinciis dominiorum nostrorum, tarn publice quam clandestine venum exponere aut typis imprimere, excepto eo, nisi ipsemet Nicolaus Scharffenberger filiusque ipsius vigore huius concessionis nostrae de certa expressaque scientia admissioneque sua alteri cuipiam facultatem divendendorum distra-hendorumque et excudendorum statutorum eiusmodi interim con-cesserit. Quam quidem libertatem et praerogativam modo prae-misso ipsi Nicolao Scharffenberger filioque illius a nobis concessam nemo violare aut infringere sub muleta 2000 aureorum puri auri iustique ponderis et amissione omnium exemplariorum praesumat, medietatem eius mulctae fisco nostro aliam vero medietatem ipsi Nicolao Scharffenberger irremissibiliter luendam applicandamque. Et insuper commendatam habentes virtutem fidemque ipsius Nicolai Scharffenberger eundem in servitorem et typographum can-cellariae nostrae recipiendum et ab omni iurisditione magistrate civilis Cracoviensis... absolvendum liberandumque duximus... atque iurisditioni nostrae propriae eundem incorporamus, ita, ut a nemine alio, quam a nobis ipsis ius de eo dici omnibus con-querentibus debet atque libertatibus et praerogativis iuribusque, quibus alii servitores nostri gaudent et fruuntur, ipse quoque gau-dere et frui debet. Quod ad universorum et singulorum... qua-cunque iurisditione existentium... notitiam deducentes... mandamus, ut ipsum Nicolaum Scharffenberger iuxta praesentem praerogativam nostram in omnibus conditionibus et articulis conservent... Datum Varsoviae, feria 6, post festum s. Bartholomaei proximum anno Domini 1570, regni vero nostri a. 41°. Sigismundus Augustus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 108, f. 326 —328v. — Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa ; Bénis, nr. 44.

637. 13 Octobris 1570.

Quandoquidem famatus Nicolaus Scharff emberg typographus, civis Cracoviensis, satisfecerit suae fideiussoriae cautioni, (quam pro Stanislao Murmelio in civili carcere praetorii detento feria 6 postridie festi Exaltationis s. Crucis (15/9) coram officio consulari fecerat) idque statuendo eundem Murmelium hic in praetorio in praesentia famatorum Alberti Niez Myropolae, civis Cracoviensis, et Sebestiani Konopnicza, filii honorati Iacobi Konopnicza, consulis Lublinensis, veluti plenipotentium et mandata-riorum praedicti Iacobi Konopnicza principalis, ad cuius instantiam ob non persolutionem debiti in civiles praetorii carceres coniectus fuerat, proinde ex decreto dominorum consulum praefatus fide-iussor, famatus Nicolaus Scharffembergk, a memorata sponsione seu fideiussoria cautione officio consulari, pro Murmelio prae-dicto facta, liber absolutusque omnino esse debet (a. 1570, f. 6, a. s. Hedvigis).

Consul. Crac. 446, p. 291.

638. 6 Novembris 1570.

... Oswaldus Portus, civis Ratisponensis, actor, dicta die famato Alberto Krol, civi Clepardiensi, ac ipso sese denuntiando contra eundem veluti partem conventam proposuit iure hospitum, quod sibi ipsi in causa praesenti praecustodivit, referens, quod habuerit pellem crudam crocodili 1200 taleris pecuniae emptam, cum qua 2 servos suos misit, videlicet Venceslaum Han et Ioannem Szwaycer in uno curru et duobus equis ac cum cert is figuris et Cosmographia Monsteri, valoris aestimans hos equos et currum taleris 60, de Germania in Bohemiam, civitatem Pragensem. Quibus quidem servis suis adiunxit sese Thomas quidam Gutri et eosdem seduxit, ita, quod sibi hucusque non constat, nec de hisce servis suis, ubi sint, nec de rebus illis commissis.

Namque quaerens eos se varias et diversas regiones et loca per-lustrasse ac possibile esse illos per ipsum Thomam occisos, pellis vero dicta est reperta apud hune Albertum Krol, de qua antea coram praesenti officio ventilata est actio inter ipsum Albertum Krol citatum et Martinum Heureicher, suum principalem, cuius actionis processum idem actor exhibuit et legendum dédit, ex actis consularibus Clepardiensibus descriptam, feria 2, in vigilia s. Iacobi (24/7) apostoli anno Domini 1570. Comprobavit denique testimonio, a senatu Wratislaviensi emanato, sub sigillo de data die 4 Augusti, anni 1570, eiusmodi pellem crocodili 1200 pecuniae taleris emisse et ex eo emptionis legitimae titulo suam esse pro-priam, allegando, nihil iuris ipsum Albertum Krol nullumque debi-tum super hac ipsa crocodili pelle habere propterea, quod quidam Ioannes Hunther Scotus, eiusdem Alberti socius, fatetur nullam accepisse pecuniam Thomam Gutri super hanc crocodili pellem ab ipso Alberto Krol, immo simulatam esse et fictam illam inscrip-tionem, qua nitatur Albertus Krol, unde ex his rationibus et documents petiit idem Oswaldus actor, ut sibi haec pellis, quae ad praesens officium reposita est, libéré tradatur... (a. 1570, f. 2, a. s. Martini).

Consul. Clepardien. 1569—1573 (vol. 216), p. 175.

639. 20 Decembris 1570.

Coram officio consulari Cracoviensi... famati M a r t i n u s Hayrecher, papyrifex, et Ioannes Laisler tinctor, cives Cra-covienses, ad instantiam honesti Georgii Winckelman, filii famati olim Georgii Winckelman ringmacheri, ci vis Craco-viensis... testificati sunt, sibi optime constare... eundem honestum Georgium Winckelman ex honestis probisque parentibus iuxta ritum et consuetudinem sacrosanctae catholicae christianae eccle-siae per matrimonium copulatis coniugibus, utpote olim Georgio Winckelman ringmachero, cive Cracoviensi, pâtre et olim Iuîianna matre... procreatum esse... (a. 1570, f. 4, in vigilia s. Thomae).

Consul. Crac. 446, p. 314.

640. 5 Май 1571.

Coram eodem iudicio... honestus Ioannes, Lazari im-pressoris, civis Cracoviensis et olim Barbarae, praedicti Lazari coniugis legitimae, filius... constituit in suum certum, legitimum et indubitatum plenipotentem et mandatarium Ioannem Czwiąnkala, civem Cracoviensem, et causarum civilium patronum, ad exigen-dum, repetendum omnia bona... post decessum praefatae matris suae derelicta ad eumque iure naturalis successionis devoluta... (a. 1571, sabbato in crastino s. Floriani).

Advoc. Crac. 184, p. 328.

641. 11 Mail 1571.

Coram eodem iudicio... famatus Michael Królik biblio-pola¹), civis Cracoviensis, per se et honesta Anna, coniunx eius légitima, per eundem maritum et tutorem suum legitimum, tanquam affines et consanguinei honestorum Barbarae et Annae, filiarum olim honestae Zophiae Gogolowna, sororis ipsius Annae Królikowa, in Paczanow commorantis... ordinaverunt in suum... plenipotentem et mandatarium famatum Martinum Siennik, civem Cracoviensem, ad exigendum... iure vel amicabilibus modis repetendum omnia bona... utpote prata, agros et reliqua, circa oppidum Paczanow consistentia, ad praefatasque Barbaram et Annam filias spectantia... (a. 1571, f. 6, p. s. Stanislai).

Advoc. Crac. 184, p. 329.

642. 26 Martii 1572.

..Joannes, filius olim Marci Scharfenbergk biblio-polae, civis Cracoviensis... fassus est se... vendidisse... octavam sortem domus lapideae, in platea s. Annae in acie penes domum spectabilis olim domini loannis Ull, consulis Cracoviensis, hae-redum sitae, pro summa pecuniarum 300 flor.... (a. 1572, f. 4, p. Iudica).

Scabin. Crac. 19, p. 520.

643. 31 Martii 1572.

Coram officio consulari... providus Adam Mamnicz sartor una cum honesta Anna coniuge sua légitima... fassi sunt se debere... Melchiori cartario et Zophiae coniugibus flor. 30... atque...

eandem... summam in et super domuncula sua in Grunda, inter Caesaris pistoris ex una et domum contubernii pistorum ex altera partibus consistentem, inscribunt... (a. 1572, f. 2, p. Palmarum). Consul. Crac. 446, p. 452.

644. 11 Septembres 1572.

Actum in iudicio opportune bannito feria 5 post festum Na-tivitatis beatae Virginis Mariae proximum in domo famati Lazari Andrissowicz typography civis Cracoviensis, Cracoviae, in platea Columbarum in acie ab una et penes domum haeredum olim famati Pauli smigmatoris parte ab altera consistente, anno Domini 1572. Coram eodem iudicio... famatus Lazarus Andrissowicz typographus, civis Cracoviensis, licet aliquantulum corpore valetudinarius, mentis tarnen ас rationis optime compos... constitué in suum... plenipotentem et mandatarium honestum ac fama-tum Zachariam Vintler, aurificem de Liwocza, praesentem exhibitorem ad exigendum... summam pecuniae flor. 150, per x/₂ sexag. computatorum, ab honesta Helizabetha, olim famati Casparis Gythler de Operias relicta vidua, debiti, per earn ipsi Lazaro tenti iuxta illius chirographum de data 12 die mensis Ianuarii anno 1570, tum de percepta ac levata summa eandem Helizabetham aeviterne quietandum...

Advoc. Crac. 184, p. 502.

645. 31 Ianuarii 1573.

Testimonium pro parte mensatorum L e о poli e n s i u m. Famati Mathias Sybenaycher et Nicolaus Prezina²), impressores librorum, cives Cracovienses, ad requisitionem mensatorum civitatis istius Leopoliensis recognove-runt... quia in civitate Cracoviensi impressores librorum nullos socios artis mensatoriae ad laborandum necessaria, ad artem ipso-rum impressorum pertinentia, in domibus suis fovent aut servant, praeterquam, dum et quando aliquis impressorum mensatorem ad laborandum indigerit et necessitaverit, extunc a magistro men-

1564) przy ulicy Szerokiej (platea

satore socium illius salvo pretio illius obtinere solet¹) (a. 1573, sabbato ante festum Purificationis Virginis Mariae).

Consul. Leopolien. 8, p. 1213, nr. 1553. — Ptaszycki Stanisław, Iwan Fedorowicz drukarz ruski we Lwowie z końca XVI wieku. Kraków 1884. (Odbitka z XI tomu Rozpraw wydziału filologicznego Akademii Umiejętności, p. 21, nr. 2).

646. 23 Februarii 1573.

Coram officio advocatiali Cracoviensi... Georgius Maie-raiss²), factor famati Mathiae Zibeneicher, habens suffi-

]) Świadectwo to krakowskich drukarzy pozostaje w związku z procesem stolarzy lwowskich z Iwanem Fedorowiczem ruskim drukarzem. Jeszcze 26/1 1573 zapadł wyrok rady w tej sprawie jak następuje : „Ex decreto consulari Leopoliensi non debet Iwan impressor socios artis mensatoriae habere, sed debet sibi ad necessitatem socios a mensatoribus acquirere ас laborem cum illis conducere, hoc expresso, si socius erit impressor et valebit sibi res necessarias ad eandem artem fabricare, id commodo poterit facere". Ptaszycki, op. cit., p. 21, nr. 1. Ponieważ jednak majstrowie stolarscy „talem gratiam illi denegant“, przeto rada dnia 7 grudnia 1573 „habentes dignam rationem hominis advenae praecaven-tesque, ne ille ad imperfectum suum opus, quod coepit, ex ea causa damna aliqua incurrat, nec tarnen derogantes hac in parte quicquam iuribus et privi-legiis praefatorum mensatorum huius civitatis et contubernii eorundem, per mo-derationem invenimus et decrevimus, quod ipse Iwan... iuxta petitionem suam debet sibi socium artis mensatoriae peritum aliunde hue Leopolim vocare et ad-ducere eundemque socium, dum venerit, contubernio magistrorum mensatorum praesentare. Ex cuius contubernii consensu primum illi socio magister aliquis mensator e medio illorum dabitur... tum demum in instanti per manus praefati magistri debet idem socius concedi seu in mutuum dari dieto Iwano impressori de gratia, ut praefertur, ad dimidiam tantum partem anni, idque non ad alium laborem, sed solummodo ad eum, qui mere officinae illius impressoriae convenit vel convenire dignoscetur, ita, quod eidem socio, apud ipsum Iwanum laboranti, non licebit tarn domestico quam etiam extraneis quibusvis laborare ea, quae labori mensatorum proprie competunt, utpote mensas, scamna, armaria, scrinia, fores, lecta et id genus alia sub poena et vadio 100 mr. pecuniae, per ipsum Iwanum impressorem irremissibiliter succumbenda, si aliquando ipse vel eius socius de labore mensatorio extra officinam suam convictus fuerit. Quod decretum ipse Iwan suscepit, dicti vero magistri mensatores, tanquam de gravamine et de praeiudicio iurium ac privilegiorum suorum, protestati sunt. Ibidem, p. 22, nr. 3.

a) Prawo miejskie przyjął w połowie listopada 1582 roku „Georgius Maierais de Libental... dédit flor. 2“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 273. W roku 1577 mieszka „Georgius bibliopola in domo doctoris Crainii“ przy ulicy Siennej, w roku zaś 1595 „Jurek bibliopola“ zamieszkuje dom przy ulicy Stolarskiej i płaci szosu 5 flor. Grabowski A., Nazwiska księgarzy krakowskich od XVI wieku do połowy XVII wieku (Biblioteka Warszawska 1849, t. III, p. 392).

cientem potestatem ab ingenuo Enoch Elczer, artis aurifabrilis socio... ordinavit in suum... plenipotentem honestum Casparum Raiman... (a. 1573, f. 2, p. Oculi).

Advoc. Crac. 186, p. 238.

647. 19 Octobris 1573.

Coram officio consulari Cracoviensi... Faelix Salatha, civis Cracoviensis, ultro recognovit, quod famatus Martinus Pelcz-man illi— persolverit flor. 26... quos illi tamquam fideiussori pro plumbo debebat... (a. 1573, f. 2, postridie s. Lucae apostoli). Consul. Crac. 446, p. 594.

648. 29 Octobris 1573.

1 (a. 1573,

Stephanus introligator, olim Iohannis Pyszny de Krasnystaw filius, ius civitatis suscepit... dédit mr. f. 5, postridie Simonis et Iudae).

Libri i. c. Crac. 423, p. 168.

649. 14 Iulii 1574.

Solvet ex decreto dominorum consulum Cracoviensium famatus Valentinus Szvaiczer aurifex conventum censum ab habitatione sua certa in domo famati Mathiae Sibeneicher b i b 1 i о p o 1 a e habita, in platea Castrensi Cracoviae sita, anni totius integri 1573 proxime praeteriti, pro festo s. Michaelis Archangeli solvi promissum ac retentum, mr. 14 pecuniae polonicalis consuetae... (a. 1574, f. 4 in crastino s. Margarethae).

Consul. Crac. 446, p. 752.

650. 13 Augusti 1574.

...Honoratus dominus Ioannes Lang, scabinus Cracoviensis... recognovit se... abscessisse... summam talerororum 80, singulos 34 gr. computando, quos sibi tenebatur... famatus Stanislaus Szwab, civis Cracoviensis... honestae Barbarae, honorati Mathiae Wierzbientha, scabini Cracoviensis... Honesta Barbara honorati domini Mathiae Wierzbientha, scabini Cracoviensis, consors... fassa est, sibi satisfactum esse ab honorato domino Mathia Wierzbientha, scabino Cracoviensi, consorte suo legitimo, in summa flor. 300 (a. 1574, f. 6, p. festum s. Laurentii).

Scabin. Crac. 20, p. 55.

651. 14 Augusti 1574.

Famatus Adam Mulbach, civis et biblio pola Posna-niensis, coram nobis in consessu nostro consulari Cracoviensi... fassus est... debiti 120 flor. pecuniae polonicalis consuetae... famato Mathiae Sybeneicher, civi et bibliopolae Cracoviensi, ad rathas... solvendi... (a. 1574, in vig-ilia Assumptionis b. Mariae Virginis).

Consul. Crac. 446, p. 786.

652. 15 Ianuarii 1575.

...Venceslaus, famati olim Martini Sibenaicher bibliopolae, civis Cracoviensis, filius... recognovit, quia famato domino Mathaeo Sibenaicher bibliopolae, civi Cracoviensi, fratri suo germano, pro 900 flor... medietatem suam propriam domus lapideae Cracoviensis, in platea s. Annae, inter olim Hyeronimi Behm ab una et spectabilis domini Erasmi Czeczotka, consulis Cracoviensis, domos lapideas sitae, quae integra a se Venceslao cum praenominato fratre suo Mathia ab olim Bartholomaei Reger haeredibus... simultanée empta... vendidit... (a. 1575, sabbato p. octavam Epiphaniae).

Consul. Clepardien. 1574-1579 (vol. 218), p. 147.

653. 15 Ianuarii 1575.

...Venceslaus, famati olim Martini Sibenaicher bibliopolae, civis Cracoviensis, filius... recognovit, quia famato domino Mathaeo Sibenaicher bibliopolae, civi Cracoviensi, fratri suo germano, medietatem... molendini papiracei, vulgari vocabulo Zaby mlyn dicti, inter villae Gurka et Prąthnik haere-ditates siti, cum agris, pratis et hortis... pleno iure abscessit... (a. 1575, sabbato p. octavam Epiphaniae).

Consul. Clepardien. 1574—1579 (vol. 218), p. 149.

654. 19 Ianuarii 1575.

Venerabilis dominus Franciscus Bonar, ecclesiae parochialis in Coniusa plebanus et praebendarius... recognovit, se provido Clementi Hortulano, introligatori et civi Cracoviensi,

39 flor. pecuniarum, pecuniae usitatae, certi ас liquidi debiti, pro libris et aliis rebus variis contracti debere ac teneri... (a. 1575, Mercurii, 19 Ianuarii).

Acta consist. Crac. 107, p. 199.

655. 29 Ianuarii 1575.

Honesta Catherina, filia pro vidi Martini Kopitarz, introligatoris et civis Cracoviensis... sponte ac publice recognovit, quia providus Andreas Lasarus impressor, civis Cracoviensis, pro devirginatione, defloratione, servitiis, alimentis binae prolis feminei sexus ex praefato Lazaro conceptae et genitae, iam mortuae, praestitis... plenarie sibi satisfecit et satisfactionem praestitit, de qua satisfactione... ipsum quietavit... quam quieta-tionem... praedictus Andreas Lasarus impressor... acceptavitx)... (a. 1575, Saturni, 29 Ianuarii).

Acta consist. Crac. 107, p. 206.

656. 10 Februarii 1575.

Coram eodem iudicio... honesti Ioannes et Caspar, olim famati Ioannis Kmeler, civis Cracoviensis³ 4), filii et successores légitimé ex persona sua et tanquam tutores naturales bonorum et sororum suarum in virgineo statu existentium... ordinaverunt in suos veros... plenipotentes honestos Valentinum Kmellerowicz fratrem et Ioannem Srekinger⁵) affinem, tanquam contutores suos dictorum bonorum et pupillorum, ambos in solidum et eorum quem-libet seorsim... in omnibus et singulis tarn suis quam praedictorum pupillorum causis... coram quocunque officio, iudicio seu magistratu intra et extra Poloniae regnum... (a. 1575, f. 5, a. s. Valentini).

Advoc. Crac. 190, p. 402.

657. 15 Martii 1575.

Ioannes Alvernus Barsandius Gallus bibliopola⁶), monstratis litteris autenticis sui ortus, ius civile suscepit, iuravit, dedit flor. 2. (a. 1575, f. 3, p. Laetare).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 202.

658. 30 Septembris 1575.

Coram officio consulari... Mathias Ziebeneicher, civis Cracoviensis, proposuit in et contra famatum Iohannem Romanowski, quia ille occupavit institam seu budam suam propriam ante domum lapideam, quam dominus Iohannes Weis in praesen-tiarum possidet, in Circulo Cracoviensi sitam, Krupczyńska dictam, ab eodem domino lohanne Weis ex certo censu annuo locatam... allegans, se in possessione eiusdem institae ab aliquot annis exti-tisse... Domini itaque consules... decreverunt... eundem Mathiam Ziebeneicher in possessione eiusdem institae reservandum esse... (a. 1575, f. 6, p. s. Michaelis).

Consul. Crac. 447, p. 140.

659. 12 Ianuarii 1576.

...Famatus Georgius Scharfenberg aurifex, civis Cracoviensis, recognovit, ex vi concordiae inter se et honestum Ioannem Hussian, privignum suum, factae satisfactum sibi esse plenarie in flor. 100 monetae usualis... ab eodem ipso Ioanne Hussian privigno suo pro pariete domus lapideae eiusdem Ioannis haereditaria Cracoviae, e regione ecclesiae s. Francisci consistentis, a parte lapideae domus olim domini doctoris Anselmi⁷) haeredum

a se Georgio extructa, tum et pro omni alia eiusdem ipsius domus exaedificatione et refectione ad hoc usque tempus a se facta... (a. 1576, f. 5, p. Epiphaniam).

Consul. Clepardien. 1573 — 1578, p. 502.

660. 14 Marta 1576.

Actum feria 4 post dominicam Invocavit, anno Domini 1576, in domo lapidea haeredum olim famati Iohannis Kmeller, in postico domus lapideae haeredum olim domini Iohannis Kizlingk, penes domum haeredum famati olim Valentini Conradt, in platea s. Flo-riani consistentis, in praesentia officii consularis Cracoviensis, videlicet spectabilium domini Danielis Chrobersky, proconsulis, Pauli Byrthulthowsky et Christophen Romer, consulum Cracoviensium.

Coram eodem officio... honesta Barbara, olim famati Iohannis Kmeller, civis et negotiatoris Cracoviensis relicta vidua, per hono-ratum Stanislaum Aichlier, suburbii Cerdoriiae Cracovien. nota-rium, tutorem in causa praesenti sumptum... et famati Iohannes et Valentinus Kmelierowye, filii dicti Iohannis KmelJer, per se ac Johannes Kmeller, uti plenipotens famati Casparis Kmeller... ac Iohannes et Valentinus Kmellerowye, uti tutores naturales... sororum suarum in virgineo statu existentium, videlicet Ursulae et Annae... recognoverunt... quia animadvertentes molendinum suum proprium, Rauch mil dictum, in fluvio Prątnik extra civitatem Craco-viensem situm, adeo esse ruinosum, ut nisi tempestive resartiatur, totum brevi corruere et interire cogeretur magno illorum damno, considérantes praeterea, quia praedictus olim Iohannes Kmeller, pater eorum, non mediocria débita certis suis creditoribus debitus remansit, quae illi tanquam haeredes illius legitimi persolvere co-guntur, nec habeant, unde ea solvant atque ea aedificia molendini restaurent ac resartiant... praefatum molendinum suum, Rauchmil dictum, una cum censu terragio 6 mr.... singulis annis venerabili praeposito et conventui s. Spiritus solvendas, 3 videlicet marcas pro quolibet festo divi Iohannis Baptistae et alias 3 mr. pro quolibet festo Nativitatis Domini famato Iohanni Schrekinger, civi Cracoviensi, socero suo et illius legitimis haeredibus et suc-cessoribus vendiderunt... per dictum Iohannem Schrekinger et eius successores sexus utriusque tenendum... pro summa pecuniae flor. 900 in auro hungar.... cum omni iure... quemadmodum in suis metis et limitibus ab antiquo continetur et ab aliis bonis distinctum est et limitatum, cum agris, pratis, pascuis, lacubus, piscinis, paludibus, aquis et earum decursibus, signanter ad pon-tem lapideum decursum habentibus, diluvio et aquae abun-dantia imminente iuxta privilegii confirmationem per olim famatum Iohannem Kmeller a venerabili Iohanne a Wislycza, praeposito ho-spitalis s. Spiritus et a toto conventu obtentam de actu et data Cracoviae, in domo conventionali hospitalis s. Spiritus feria 6 proxima post festum Iohannis Baptistae alias 26 Iunii, anno Domini 1562, recognoscentes illis a praedicto Iohanne Schrekingier pro eiusmodi molendino... in 900 flor. aureorum hungar. satis-factum esse in toto et sufficienter... Porro Iohannes et Valentinus praefati, tutores Ursulae et Annae, obligant et inscribunt se vigore praesentis inscriptionis super omnibus bonis suis... praedictum Iohannem Szrekinger successoresque illius suis propriis impensis tueri... ab omni impetitione omnium personarum et nominatim praedictarum Ursulae et Annae, ita, quod praetactae Ursula et Anna, filiae dicti Iohannis Kmeller minorennes... venditionem supra-scriptam... suscipere debent et erunt obligatae.

Consul. Crac. 447, p. 286.

661. 6 Iunii 1576.

Coram consessu hoc consulari Cracoviensi... honestus loan nés Lazarus Ianussowicz benivole recognovit, se teneri... mutuatae pecuniae flor. 120... honesto Andreae Lazaro, impressori libr or um et civi Cracoviensi, patri suo legitimo, quam summam 120 flor. est ei soluturus ad rathas... primam pro feria 4 post dominicam Exaudi in anno videlicet 1577... flor. 40... alteram vero ratham seu residuum summae debiti praefati, nempe flor. 80, solvet eidem pro eo tempore, dum divina providentia ad pinguiorem fortunami pervenerit, nullo iuris colore praemissa evadendo (a. 1576, f. 4, p. Exaudi).

Consul. Crac. 447, p. 348.

662. 20 Augasti 1576.

Proposuit officiose coram officio praesenti consulari Cracoviensi nobilis Valentinus Glemboczki, tanquam mandatarius nobilis et spectabilis domini Stephani Haller, consulis Cracoviensis... contra famatos Ioannem ac Valentinum praesentes ac Casparum

absentem К mell er i, famati olim Ioannis Kmeller filios et successors legitimos, necnon Ioannem Szrekinger sartorem, eorum affinem, legitime citatos pro eo, quia ipsi nolunt satisfacere contractui certo, inter ipsum actorem et tutores ipsorum citatorum, videlicet Fridericum Szmalcz... ac Sebestianum Hallenberger... inito, occasione abscessionis debiti flor. 1544 et gr. 9V2» per olim Ioannem Kmeller patrem et antecessorem illorum contracti, apud certas personas extraneas... coram officio consulari Cracoviensi, feria 6 post festum s. Francisci proxima, anno Domini 1569, quod quidem debitum totum et integrum in personas praefatorum tuto-rum idem plenarie transfudit, nonnisi summam flor. 514 et gr. 23 ratione sanguinis coniunctionis, cum ipsis pupillis habitae, pro con-tentatione percipiendam, cum ea conditione, quod pratum cum salicibus ibidem consitis in villa Prądnik ad molendinum papyraceum ibidem existens spectantia... praefati tutores de-bebant eidem actori in usum fructuum tradere... ex certo censu pendente ad decursum 6 annorum... ex adverso citati allegabant, se ad ullum contractum non teneri... Officium praesens audita partium praefatarum controversia decrevit ipsos citatos ad praesens ab instantia actoris... liberos esse debere... (a. 1576, f. 2, a. s. Bartholomaei).

Consul. Crac. 447, p. 420—422.

663. 11 Septembris 1576.

Ad instantiam famati Stanislai Iedwath, civis Cracoviensis, Stanislaus Szarfenbergk bibliopola et Martinus Kopyto, librorum compactor, cives Cracovienses... testimonium suum per-hibuerunt... Recognosco, quod famatus Stanislaus Iedwath, civis Cracoviensis, duxerat in matrimonium honestam Elisabetham, filiam olim famati Marci Scharfenberg bibliopolae, civis Cracoviensis et Agnethis coniugum legitimorum, cum qua Elisabetha, coniuge sua, idem Stanislaus Iedwath in matrimonio 7 liberos pro-creaverat, puta Stanislaum, Faeliciam, quae tradita erat in matrimonium spectabili domino Christophero Romer, consuli Cracoviensi, Hyeronimum, Magdalenam, quae nupsit marito famato Stanislao Czienyowsky, civi Casimiriensi, Annam, quam in uxorem duxit Caspar Chodowski pellio, Iacobum et Agnethem, quorum libe-rorum post mortem et obitum Elisabethae, coniugis dicti Stanislai

Iedwath, quatuor e vivis sublati sunt, utpote Stanislaus, Iacobus, Agnes et Faelicia, reliqui vero salubrem carpunt auram (a. 1576, f. 3, p. Nativitatis Mariae).

Consul. Crac. 447, p. 430.

664. 4 Decembris 1576.

[Stephanus], Dei gratia rex Poloniae etc... intellexisse nos ex nonnullis regni notrisque consiliariis, quae sit industria et tides in re typographica MathiaeWierzbiethae, civis Cracoviensis, turn quae eius diligentia et synceritas in omnino officio debito ac obsequio praestando, ideoque eos consiliarios nostros ob has virtutes Mathiae Wierzbiethae et in rempublicam studia apud nos diligenter intercessisse ac petiisse, ut in gratiam nostram eum reciperemus ac in numerum servitorum nostrorum adscriberemus, quo ille rem suam typographicam administrare liberius et sine omni impedimento reliqua sua negotia, tarn privata quam publica, agere tutius et in nostro patrocinio fretus conficere possit. Itaque nos... praefatum Mathiam Wierzbietha pro servitore et typographo nostro habere volumus... omnibusque praerogativis ac libertatibus, quibus caeteri servitores nostri gaudent ac utuntur, iisdem quoque eum libertatibus gaudere ac uti volumus, ea tarnen conditione, ut nichilominus omnia onera civilibus(s) suaefsj hactenus solitus est perferre et quidquid ad rempublicam pertinet, pendere, ea perferat, obeat ac praestet. Quapropter mandamus omnibus et singulis, praecipue vero magistratui civitatis Cracoviensis, ut praefatum Mathiam Wierzbietha pro servitore ac typographo nostro agnos-cant, libertatibus omnibus... frui eum permittant... Datum Thorunii, in conventu regni nostri generali, die 4 mensis Decembris, anno Domini 1576, regni vero nostri anno primo.

Archiwum miasta Krakowa, Dyplomata, nr. 667. Dokument pergaminowy bez pieczęci i bez podpisu króla. Widocznie wskutek licznych błędów w tekście sporządzono inny.

665. 19 Ianuarii 1577.

Ioannes Piotrkowczyk introligator, Piotrcovia oriun-dus... ius civile suscepit... dédit mr. 1 (a. 1577, postridie Priscae). Libri i. c. Crac. 1423, p. 225.

666. 22 Februarii 1577.

Nicolaus Scharfenberger, civisCracoviensis, typographus regius renuntiatur. Stephanus Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus iis litteris nostris... quia nos ad intercessionem magnifici Iohannis Zamoyski, regni nostri vice-cancellarii, Belsensis, Knyschinensis etc. capitanei, sincere nobis dilecti, volentes praeterea consulere necessitatibus cancellariae no-strae, quae nonnunquam expeditioni litterarum nostrarum publica-rum per Universum regnum nostrum frequentius dimitti consuetarum vix sufficere potest, nobilem Nicolaum Scharffenberger, civem et typographum Cracoviensem, cuius tides, integritas in eaque arte singularis peritia nobis commendata est, in typographum nostrum regium cooptandum et assumendum duximus... ita nimirum, ne omnia statuta, constitutiones, iura etiam quaevis regni nostri publica ас cuiusvis ordinis regni, tarn terrestria quam civilia, chronicas itidem ac historias antea a quovis ex permissione et consensu antecessorum nostrorum conscripta et édita ас in co-mitiis regni generalibus aliisque quibusvis publicis conventibus et congregationibus ex communi ordinum regni nostri consensu san-cita et promulgata vel postmodum quoque conscribenda... et pro-mulganda, cuiquam subditorum nostrorum praeter ipsum liceat liberumque sit typis excudere ac noviter post datam praesentium impressa venum tarn publice quam privatim exponere, sub confis-catione non solum eiusmodi constitutionum, statutorum, iurium et librorum praefatorum, post datam praesentium impressorum, sed etiam omnium et singulorum bonorum suorum. Debebit vero memo-ratus nobilis Nicolaus Scharffenberger, typographus noster, unum ex familiaribus suis artis huius typographicae gnarum et peritum peculiarem habere, qui semper in aula nostra penes memoratum magnificum Iohannem Zamoyski praesens ad omnemque nostram et cancellariae nostrae necessitatem paratus una cum litterarum typis et aliis quibusvis instrumentis ad imprimendum necessariis adsit, litterasque omnes nostras publicas, quoties usus et nécessitas exposceret, ex mandato et arbitrio eiusdem magnifici Iohannis Zamoyski imprimere, cui certum pretium et provisio ab eodem magnifico Iohanne Zamoyski privatis et specialibus litteris assi-gnata et pacta statutis temporibus dabitur. Liberum quoque erit eidem typographi nostri famulo in omnibus locis, ubicunque nos cum curia nostra commorabimur, libros omnis generis, papyrum, chartam pergameneam et alia id genus absque earum civitatum et locorum, in quibus commorati fuerimus, plebiscitis et praero-gativis publice venum exponere, etiam absque pensione alicuius vectigalis et tributi nomine eiusdem mercium nobis vel cuivis alteri pendi debiti et consueti, a quo ilium immunem et absolutum faci-mus, immo vero et hospitium ubique a curiae nostrae marschalcis eidem assignabitur, in quo commode et tuto, quando nécessitas exigeret, litteras nostras imprimere et merces suas, si quas habu-erit, exponere queat. Quod quidem ad universorum et singulorum, quorum interest, notitiam deducimus... Datum Bydgostiae, die 22, mensis Februarii, anno Domini 1577, regni vero nostri anno primo. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 115, f. 182. — Wierzbowski, Materjały, t. I, p. 224, nr. 310;

Benis, nr. 46.

667. 1 Aprilis 1577.

...Martinus Syennik papirifex, civis Cracoviensis, generosi domini Floriani Chriski de Chrisko plenipotens... recognovit publice, satisfactum sibi esse in flor. 40... per nobilem olim Albertum Kozaneczky, stigarium Bochnensem (a. 1577, f. 2, p. Palmarum).

Consul. Clepardien. 1574-1579 (vol. 218), p. 486.

668. 22 Aprilis 1577.

...Honestus Mathias Taichman sutor, civis Cracoviensis... fassus est, se... vendidisse... areae domus suae in postico domus suae, in platea Columbarum sitae, in longitudinem ulnas IIV21 in latitudinem vero ulnas 9x/₄, in postico domus Michaelis Krolyk et dicti Mathiae Taichman atque Stanislai Bigos consistentis, famato Michaeli Królik bibliopolae, civi Cracoviensi, pro summa pecuniarum 50 flor... (a. 1577, vigilia s. Adalberti).

Scabin. Crac. 20, p. 763.

669. 4 Maii 1577.

Testamentum Iohannis Szczepanek cartarii... Pri-mum... recognovit, se honestae Reginae uxori suae... pro dote

dotalitioque dénommasse ... 100 flor.... ad eandem summam ... 200 flor... adiungit ita, ut tota summa... 300 pecuniarum flor... efficiat... Item eidem Reginae, coniugi suae, totam suppellectilem domesticam instrumentaque ad artificium suum spectantia... lega-vit... Exequutricem... testamenti delegit... Reginam, consortem suam... (in domo famati Iohannis Sczepanek cartarii, civis Craco-viensis, ad moenia civitatis in platea Iudaica inter domos haeredum olim Andreae portulani stubae consularis Cracoviensis et Sebe-stiani Sak sutoris sita, sabbato, ante s. Stanislai in Mayo anno Domini 1577).

Scabin. Crac. 20, p. 768.

670. 7 Iunii 1577.

Blasius allutarius, Blasius Hernik. Coram eodem iudicio... Blasius allutarius, civis Leopoliensis, per honestum Ioannem Kruseczki proloquutorem generalem indixit se adversus honestum Blasium Hernik, famati olim Iacobi Hallembergk factorem... quem ideo citatum esse retulit, quod ipse tempore paulo ante transacto retulit cuidam Martino Siennik, civi Cracoviensi, quod sibi certa summa flor. 600 per honestum Ioannem Fedorowicz, impressorem ruthenum, concredita esse deberet, qua relatione idem Siennik, quem ille nunquam novit, ductus, litteras sibi de eiusmodi [debito], de quo ille nihil seit, scripsit... quarum tenor talis est:

Tenor litterarum. Łaskawy panie miły Blazeiu! Wszegocz dobrego W. M. wienszuye, a przythym znać dawam, isz my sprawę dal Blazei, pisarz paniey Hallembergowey z Krakowa, że tam we Lwowie iasney i sprawiedliwey wiadomości doszedł, ysz pan Iwan Fedorowicz iescze przed Wielką noczą 600 flor. do rąk W. Mczi i Sienka siodlarza odesłał, proszącz, aby mi ie W. M. czo na-rychlej do Krakowa posiały, abowiem tho pewnie wyedzial, zem ia na świyęthy Stanislaw therasz przeszły miał na iego potrzebę goscziom wydacz, ktorzi dla nich z Niemyecz szam przyiechali w then iarmark. A isz mnie poszlana summa od pana Iwana nie doszła, a czi gosczie szam na moie ządanye y słowo przyiechali, muszialem ym moym wlasznym nagrodę uczynicz, a w thym mu-szialem skodę nyemalą podiącz, do czego my nikth yny przyczyny nie dal iedno W. M., ysz mi W. M. zwierzoney sumy nyewydal ludziom pewnym, ktorymech ia tho byl zleczil, aby ie od wasz odebrawszy z nich quittowali. A isz te pulsziodma sthafsj flor. przy W. M. sząm, z tego sie domiarkowacz mogę, ysz mi W. M. 50 flor., o których mi W. M. przyznali, ysz przy W. M. ieszcze Marca były, a W. M. my ych przez pewne poszły poslacz nye chczyely. Thedy rozumiem, ysz gdzie ta 50 flor. została, tam thesz y 600 flor. przy nich muszi być ; przeto proszę, nie day mi W. M. długo w thym roszole lezecz, poszły mi ie W. M. do pana T o-masza do Lublina, bom iuż themu mocz podał o nye z W. M. czynicz. Bandę szam przez się albo ynego porucznika, ieszli ich po dobrey woley od W. M. nie będę mohl dosez. Bo o thym pewną sprawę mam, ysz pan Iwan w dobrym zdrowiu y w pokoiu iescze przed Srodoposczim do domu ze Lwowa przyiechal. A tak i the 600 flor. bez pochyby przed Wielką noczą do W. M. poszlak A tak proszę nie czyn mi W. M. więczej trudnosczi i zamieskania. Stym szię W. M. lascze poruczam. Dan z Krakowa, 14 May, anno Domini 1577. W. Mczi we wszem zyczlywy Marczin Sziennik, przed fortą świętey Anny w Krakowie.

Quorum lectione absoluta idem Blasius allutarius... requisivit eundem Hernik, quare eiusmodi rumores de se sparserit ac ho-minibus externis sinistrae ad se suspicandum ansam praebuerit, volens cum eodem de damnis, si quae postea exinde subseque-rentur, tempore et loco competenti experiri.

Ex adverso Blasius Hernik citatus per... procuratorem suum asseruit, se nunquam negotia cum praefato Martino Siennik com-municasse, nec ea de re unquam secum sermones fecisse, nec id ei unquam retulisse, solemniter contra eundem Siennik prote-stando, quod ille litteras eiusmodi de se scripsisset, eum ille de iis rebus nihil prorsus sciat, neque scire vult.

Actor quoque exaudita responsione eiusmodi contra eundem Martinum Siennik solemniter est protestatus, se de eiusmodi summa nihil scire, neque se aliquid Iwano Kurylowiczfsj debere, volens cum eodem Martino tempore et loco competenti de praemissis iure experiri. Quae protestationes parti utrique iudicialiter ad-missae et ad acta praesentia susceptae ac memoriali solidatae sunt (a. 1577, f. 5, infra octavas Corporis Christi).

Ind. lud. civ. Leopolien. 13, p. 547 — 550, nr. 938; Prot. I, p. 31, nr. 30. — Ptaszycki Stanisław, op. cit., p. 24—26, nr. 7.

671. 15 Iunii 1577.

Blasius allutarius, Iwan Fedorowicz. Famatus Blasius alluta-rius, civis Leopoliensis... personaliter stans per honestum Ioannem Kruszeczki, proloquutorem suum, indixit se adversus honestos Iwa-num Fedorowicz impressorem et Sienkonem sellatorem Ruthenos... petens eos iudicialiter examinari, quid illfs de summa Hor. 600, quos Martinus Siennik, civis Cracoviensis, esse concreditos asserit, idque litteris ad se scriptis et ibidem publice lectis... Ad cuius instantiam decretum est testes ad iudicium praesens citatos iudicialiter examinari debere de forma iuris.

Atque ibidem personaliter comparens primus testis honestus Iwan Fedorowicz, impressor ruthenus... f assus est, se quidem flor. 50 Sienkoni sellatori tradidisse, quos cuidam Lau-rentio, papirifici Cracoviensi *), ad fideles manus Martini Siennik destinare debebat, sed eos hucusque propter rumores, quos metus Tartarorum quotidie excitât, non destinavit, eosque penes se retinet. Sed de summa flor. 600, prout ex litteris lectis et cum admiratione auditis didicit, tum nec de ullis ex Germania

¹) W tym czasie istniała jednak już papiernia w Busku pod Lwowem, albowiem 31/8 1580 „Coram officio castrensi Buscensi... Bartholomaeus institor, civis Leopoliensis... recognovit, quia abhinc pro feria 2 ante festum s. Martini (7/11) epis-copi anno praesenti proxime affutura iuxta decretum generosi Stanislai Cepowski, vicecapitanei Buscensis, vigore aresti sui in et super summam flor. 600 honesti Lucae artis papirei folii, olim famati Lorinae papirnik, civis Buscensis filii, facti, in castro Buscensi... parère... debet...“ Ptaszycki, op. eit, p. 34, nr. 18. W roku 1584 papiernię w Busku posiada Bartłomiej papiernik, mieszczanin buski, z którym proces prowadzi „Iwan Drukarzowicz de subcastro Leopoliensi“ syn ś. p. Iwana Fedorowicza o sumę 100 złp. Dnia 12/4 1584 w akta sądu grodzkiego lwowskiego wpisaną zostaje: „Concordia Papirnik. Nobilis Kuzma Iasniczki, Iwan Popowicz, Onaczko Kramarz... recognoverunt, quia in praesentia eorundem providus Bartholomaeus papirnik de civitate Busko concordiam initebat cum Iwanko Drukarzowicz ratione debiti 100 flor. pecuniae famati olim Iwan drukarz fratre/sj ipsius Drukarzowicz tentam in eum modum: Naprzód sie przal, zem byl nie winien oyczu twemu tego długu a potym prziznal sie do 80 złp. i iednaiącz go postempowal mi, że dasz. Alie ten to drukarzowicz nie chciał, a potym szie przyznał do wszitkiego 100 złp., tylko proszil, aby folge uczinil w nich. Alie ten to drukarzowicz nie chciał, ukazuiącz mu decret grodzki busky strony zaplaczenia 80 złp., którego szie trzymał i do tych 80 złp. domagał sie ieszcze 20, do których ten to Bartosz zeznał sie, ze mi ich winien, to jest 100 złp. spelna, co pod przysięgami swemi zeznali, bycz tak a nie inaezey. Quod memoriali firmatum est“. Ibidem, p. 35, nr. 19, 20.

hominibus, qui sui causa Cracoviam venire deberent et quibus Martinus Siennik¹) praefatus aliquam recompensam facere deberet, nihil se scire, turn nec summam eiusmodi unquam Martino Siennik promisisse, nec unquam eiusmodi summam tarn ipsi Martino Siennik promisisse quam, nescio, quibus Germanis, debuisse nec debere, nec earn unquam actori Blasio allutario tradidisse, nec se prorsus de eo quicquam scire, constantissime asserebat.

Sieńko sellator Ruthenus, alter testis... recognovit, se quoque de eiusmodi summa flor. 600 in litteris supraspecificatis nominata nihil prorsus scire eamque a Iwano Fedorowicz non récépissé nec earn Blasio allutario tradidisse nec Martino Siennik, quem nunquam novit, quicquam promisisse.

Quo testimonio absoluto ad actoris Blasii allutarii instantiam sententiatum est, testimonium praesens vim et robur obtinere debere, quantum in se continet. Blasius autem allutarius cum solemni pro-testatione salvam sibi contra praedictum Martinum Siennik reser-vavit actionem, occasione eius, quod ille de se homine bonae fidei, tarn litteris ad se scriptis et ad acta praesentia insertis, quam verbali relatione sua coram multis probis hominibus facta, earn famam sparsit et spargere non desinit, quasi ille summam aliquam ad fideles manus accipere ac earn minus iuste retinere deberet, quorum se innoxium esse, tarn testimoniis supra recensitis, quam vera et indubitata recognitione et protestatione sua sufficienter docuit, volens cum eo tempore competenti de praemissis iure ex-periri, quae protestatio illi admissa et ad acta praesentia suscepta memorialique firmata (a. 1577, f. 6, p. octavam Corporis Christi).

Ind. Iud. civ. Leopolien. 13, p. 568—570, nr. 947 ; Prot. I, p. 35, nr. 38.

672. 24 lulii 1577.

Coram nobis... Arnoldus Rathkowski, uti et tanquam pleni-potens honestae Luciae, famati olim Bartholomaei Scharfenbergk, civis negotiatorisque Cracoviensis et Margarethae Fetrowna coniu-gum, legitimae filiae, coniugis vero suae legitimae... necnon veluti plenipotens honesti Iacobi Scharfenbergk, praedictorum Scharfen-bergerow coniugum, filii... et famatus Andreas Barcz, plenipotens

*) Pod rokiem 1582 dowiadujemy się, że Iwan „impressor ruthenus, incola de Ostróg“ pozostaje w stosunkach z kupcem krakowskim Bartłomiejem Szem-bekiem, któremu dłużen jest 100 flor. 10 gr. Ptaszycki, p. 33, nr. 15, 16.

honestae Margarethae, praedictorum Bartholomaei Scharfenbergk et Margarethae Fetrowna coniugum, filiae, coniugis vero suae legi-timae... fassi sunt, se... vendidisse... dictorum principalium suorum suasque sortes... praefatas illis cessas domus lapideae totius, in platea Castrensi... inter domos lapideas famatorum Christophen Thornay et Georgii Bergk aurificis sitae, ad memoratam olim Margaretham Scharfenbergerowa matrem... pertinents... famato Mathiae Ziebeneicher, civi et thypographo Cracoviensi, pro summa pecuniae 600 flor... (a. 1577, f. 4, in vigilia s. Iacobi apostoli).

Consul. Crac. 447, p. 623.

673. 5 Septembris 1577.

...Famatus Paulus Fabricius, civis negotiatorque Cracoviensis... recognovit... se debere... pro certis mercibus flor. 2213... honorato Mathiae Wierzbienta, bibliopolae civi ac scabino Cracoviensi, parenti vero honestae olim Rosinae, consortis suae, quam summam... submisit... se persoluturum ad ratas... incipiendo solu-tionem in anno 1578... primam ratham videlicet ad nundinas Tho-runiae, pro festo sanctorum Trium Regum celebrandas, flor. 3... item eodem anno 1578 secundam ratham in nundinis pro festo Purificationis b. Mariae Virginis Lublini... similiter flor. 3... item in eodem anno 1578 tertiam ratham in nundinis pro festo s. Sta-nislai in Maio... flor. 3... item in eodem anno 1578 quartam ratham pro festo s. Pentecostes in nundinis Lublini... flor. 3... item quin-tam ratham pro festo sanctorum Petri et Pauli apostolorum in anno eodem 1578... flor. 3 in nundinis Praemisliae... item sextam ratham pro festo Assumptionis Virginis Mariae in nundinis Iaroslaviae... flor. 3 ; item septimam... pro festo s. Michaelis in nundinis Cra-coviae... flor. 3; item octavam... pro festo sanctorum Simonis et Iudae anno eodem in nundinis Lublini eelebrandis. Similiter in quolibet anno... ab anno 1578 ad nundinas... superius expressas, usque ad totalem... flor. 2213... persolutionem... (a. 1577, f. 5, p. s. Aegidii).

Scabin. Crac. 20, p. 833.

674. 23 Septembris 1577.

Testamentum Stanislai drukarz... Honestus Stanislaus Siredian thypographus, quamvis valetudinarius, rationis...

tarnen suae probe compos... testamentum suum... iudicio scabinali obtulit tenoris talis, ut sequitur:

W imyę Boze Amen... Zenye moyey Doroczye wyanowalem 300 zlotich... ktorich gotowich nyemasz alye w rzemyesle są... Zenye moyey myley Doroczye za poslugy yey y pracze, które ona se mną podeymowala oddayę... wszithky rzeczi do drukarnyey nalyezącze, yako matrices, pysma odlyewane y nyeodlewane, xyęgy, thowary, prassę y ynsze wszitkye rzeczy od mala do wyelya... Item theyze zenye swey Doroczye dayę... zł. 20 poi., ktorem przebudował na domu thim, w ktorim teraz myeszkam, który yest powynowatich zoni moyey pyerwszey Anny, które ona od nych ma wzyącz sobye. Długy, które my są winne: Naprzód Heliasz b i b 1 i o p o 1 a flor. 3 ; item Pawel Fabricius bibliopola¹) flor. 2; item Mathis bibliopola flor. 1. The długy oddayę zenye swey wszithky... Exequutory albo opyekuny naznaczam sławne pany Mathisa Zibeneichera, Jąna Grada procuratora, myesz-czany crakowskye... (feria 2, post s. Mathaei apostoli et evange-listae, anno Domini 1577, in domo Stanislai drukarz, inter domos Alberti Chibyek et Bartholomaei Ptaszinsky pistorum, civium Cra-coviensium, in Grunda sita).

Scabin. Crac. 20, p. 884.

675. 72 Ocłobris 1577.

Stanąwszi przed urzendem radzieczkym klyeparskym, dobrze zdrowi na czyelye y na umislye będancz, sławni pan F o 11 h i n Scharfenberg, mlinow papyernichw Balyczach dzierżawcza dziedziczni, myeszczanyn krakowski, nyeprzimuszoni any przipędzoni alye za radą przyaczyol swich dobrowolnie, yawnye y myanowyczye yesth zeznał, ysz yscząncz y upewnyayąncz po-szag, ktori obyeczal uczcziwemu Samuelyowy malyarzowy, myesczanynowi krakowskiemu, po czorcze swey pannye Katha-rzinye, którą w stadło swyethe malzenskye w thę blysko prziszlą nyedzyelye za zrząndzenyem bozim themusz to Samuelowy dacz ma obiczayem wszelyakym wedlye prawa wzyęthim, yako nalye-pyey, namocznyey y napewnyey mogl, yesth szyę zapyszal, yakosz moczą nynyeyszego zapyszu zapyssuye szyę themuz uczcziwemu

’) W roku 1571 „Paulus Faber bibliopola ius civitatis suscepit... dedit flor. 2“. Libri i. c. 1423, p. 156.

Samuelyowy poszag za czorką swą dacz y ystothnye odlyczicz we dwye lyeczye rachuyąncz, tho yesth na dzień swyęthego Marczyna w roku 1579 w moneczye y w lydzbye polskyey po 30 gr. lyczancz zlotich 200, a do thego czasu, poky mu thakowich 200 zlotich nyeda, thenze to przerzeczoni pan Foltin obliguye szye od thakych 200 zlotich dacz interesse themusz Samuelyowy zyenczyowy swemu na kazdi swyęthi Marczyn po 10 zlotich moneti thak długo, poky thakowe pyenyądze przi sobye myecz bąndzye w czalye zawsze takowe 200 zlotich przez defalkowanya żadnego racione interessu przerzeczonego zostawuyąncz, które to przerzeczone 200 zlotich wolno bicz ma przerzeczonemu panu Folthinowy thesz przed thim czaszem wizszey omyenyonich dwu lyath przerzeczonemu Samuelyowy zięczyowy swemu oddacz y zaplaczycz, a gdzyebi thakowe 200 zlotich pan Foltin Scharfemberg Samuelyowy zyęczyowy swemu przed swyethim Marczynem ktorego roku zaplaczyl, thedi thako-wego interessu 10 zlotich Samuelowy zyenczyowy swemu dacz onego roku nyebąndzye powynyen, które tho 200 zlotich poszagu po czorcze swey Samuelyowy malyarzowy obyeczanego thenze to wizszey myanowani sławni pan Foltin Scharfemberg przerzeczonemu Samuelyowi malyarzowy zyęczyowy swemu uyscza, zapyszuye y uprzespyecza na czesczyach swich wlasnich kamyenicze narozney na swyethi Anni ulyczi w Krakowye podlye nyebosczika pana Hanus Ulya raycze krakowskiego kamyenycze przeczywko Wyelkyemu kollegium lyezączey pod thim obowyąszkyem na szye dobrowolnye przyethim, gdzyebi takowich 200 zlotich themusz Samuelyowy malyarzowy zyęczyowy swemu nye zaplaczyl, thedi wolno ma bicz themuz Samuelyowy malyarzowy w takowe obligowane czeszczy przerzeczoney kamyenycze przed wszitkymy ynimy creditormy the-gos to sławnego pana Foltina Scharfenbergera wszitky trzi stopnye possessyey moczą urzędu woytowskyego krakowskiego, nyeprzipo-ziwayącz thesz pana Foltina do thego, wzyąncz y thakowich cząstek ma bicz wolno themuz to Samuelyowy malyarzowy uziwacz przes-pyecznye przez wszelyakyego cinszu placzenya y przez wszelya-kyego defalcowanya szteyze to summi glowney 200 zlotich dothand, asz thakowe 200 zlotich zupelnye przez pana Foltina Scharfenberga albo potomki yego yemu będą gotowimy pyenyądzmy, a nye zadnim ynim fantem any towarem abo tesz ktorimy rzeczamy ynimy ruchomimy zaplaczone będą. Przeczywko któremu tho nynyey-szemu zapyszowy wizszey myanowani sławni pan Foltin Scharfen-

21

Monumenta.

berg yesth szye odpyszal nyeuziwacz zadnich wolnosczy any lystow krolya Imczi albo ktorey yney zwyerzchnosczy glyeytowich y które zelyaznimy zową, any wszelyakych obron prawnich, ktorebikolwyek smisl lyuczki wimislycz mogl, uziwacz, nyeynaczey, yedno yakobi bel wszitkym prawem na glowe przekonani (a. 1577, sabbato ante s. Hedvigis).

Consul. Clepardien. 1573—1578, p. 815.

676. 24 Octobris 1577.

Nos consules civitatis Cracoviae significamus tenore prae-sentium... quia cupientes utilitati et commodo urbis istius et toti reipublicae ac chartificum contubernio recte consultum pro-spectumque esse, idcirco unanimi nostro consilio et assensu... ad instantiam honestorum Iohannis Bock, Sebastiani Nyesz-porek, Gregorii Zak, Benedicti Makula et Andreae Przeorek, magistrorum contubernii chartariorum Cracoviensium, articulos infradescriptos per praedictos magistros nomine totius contubernii illorum nobis oblatos... confirmamus per praesentes...

Inprimis nemo ad contubernium fraternitatis illorum admitti debebit, nisi prius ius civile susceperit atque flor. 10 pecuniae communis ad cistam collegii illorum dederit reposueritque.

Item nemo ex advenis mercatoribus extra nundinas seu fora annualia publica laborem illorum seu chartas, hue Cracoviam venum exponendi gratia advectas, divendere poterit, alioquin, si id facere eiusmodique laborem sive chartas excepto nundinarum tempore sive privatim sive publice divendere praesumpserit aususque fuerit, tunc magistris senioribus fraternitatis cartariorum Cracoviensium eiusmodi laborem seu chartas accipere licitum liberumque erit. Quae praesens constitutio nostra per praeconem voce publica in foro publicari debebit.

Item singuli magistri collegii illorum duntaxat per très iuvenes seu discipulos suscipere artificiumque suum ad spacium 4 annorum docere erudireque debebit.

Item, si aliquis socius opificii chartariorum feria 2 apud ma-gistrum suum non laboraverit feriasque feria 2 celebraverit, alias zebi swyqczil, magisterque illius, qui eundem socium suum senioribus contubernii illorum non denunctiaverit, tarn ille socius quam magister ipsius quilibet illorum per gr. 12 ad cistam contu-bernii illorum loco poenae seu mulctae reponere tenebitur.

Item, si aliquis socius artis huius delictum aliquod admiserit, eundem seniores contubernii illius punire voluerint, ne ullus magister collegii illorum eum ipsum socium efideiubere praesumat sub poena unius lapidis cerae.

Item singuli magistri contubernii illorum iuxta veterem con-suetudinem nihil magis praemii septimanalis sociis suis praeter-quam gr. 7, idque illi socio, qui in arte sua expers fuerit, reliquis vero sociis per gr. 3 et gr. 3x/₂ septimanatim concedere debebit sub unius lapidis cerae muleta (a. 1577, f. 5, a. Simonis et Iudae).

Consul. Crac. 447, p. 649. — Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa I, p. 770, nr. 632.

677. 25 Octobris 1577.

Valentinus Malusky cartarius... de Clepardia... ius civitatis suscepit... dédit mr. 1 (a. 1577, f. 6, a. Simonis et Iudae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 228.

678. 2 Decembris 1577 — 5 Februarii 1578.

Testamentum Georgii Szarfenbergk aurificis. Ad instantiam... famati Iohannis Scharfenberg, famati olim Georgii Scharfenbergk aurificis, civis Cracoviensis, fratris germani, testamentum ipsius olim Georgii Scharfenbergk clausum... ad iudicium scabinale Cracoviense feria 3 post festum s. Andreae apostoli (2/12), anno Domini 1577, repositum... die hodierna est apertum, cuius tenor talis est, ut sequitur...

Naprzód duszę moyę grzeszną oddayę y poruczam w ręczę mylosyerdzya Stworziczyelya mego... a czialo moye, abi było uczczywye nye z żadną wyelką pompą pochowane w zyemye, skthorey poszło, w kosczielye s. Franczyszka... Czo sye doticze uczczywey panyey Iadwigy malzonky mey, yzem yey wyanowal przi slyubye 600 zł., roskazuyę, aby yey po moyey smyerczy bely oddane. Item, zem byl postanowyon opyekunem synowy niebosczika Sczęsnego Mlodzyanowskyego Iacubowy, któremu sye zapysał u act klyeparskych 200 zł. na oyczeznye swey, przetho... abi takowa summa mu bila oddana... za quithem tego tho Iacuba Młodzianowskiego. Item leguyę... Anuchnye, Netcze, Barthlyowy, Myskowy y Elzbyeczye, dzyeczyom Barthla Scharf enberga bratha mego, koz-demu z nych... po 100 zł... a przithym thesz czorkom wiszszey myanowanym Barthla bratha mego kazdey snych po pasku srebrnym dayę y daruyę. Item wzglyedem mylosczy braterskyey, którą mam przeczywko łanowy Szarfenbergerowy brathu swemu, za yego thesz dobre zachowanye przeczywko mnye dayę... 200 zł.... przithym thesz pannye Hascze, czorce thego tho lana Szarfenbergera bratha mego, pasek srebrny dayę... Item Zigmuntha Szarfenbergera bratha mego dwyema dzyeczyom oddayę... po 100 zł... a... czorcze the-gosz tho Zigmuntha... pasek srebrny. Item Barthlyowy Szarfenbergerowy brathu memu dayę... szubę swoyę kunyą, a ostatkyem szath moych nyech syę then tho Barthel z Zegmunthem brathem moym w równy dzyał podzyelą. Item łanowy Huszianowy pasyer-bowy swemu dayę... szati wszitky brunathne y szubkę lysyą gar-lową y czayg wszitek, kthory moy yest y blayery y kręcz, ktori yest y srebrne blayeri y ynsze wszitky, ylyo ych yest. Item Thomka Szota ucznya mego wolnego czinyę od rzemyosla a przithym mu 10 zł.... daruyę. Ku wikonanyu... they ostatnyey wolyey moyey postanawiam za exequutori... Stanysława Fetra złotnyka y lana Szarfenbergera bratha mego... Stało syę w Crakowye w domu, w którym myeszkam, na Psym rynku, przecziwko koscziolowy s. Franczyszka, myędzy tilnemy domy potomków nyeboszczika p. Doctora Anshelmusa a Guthowskyego złotnyka lyezaczim, w poniedziałek po swięczye s. Andrzeya r. P. 1577. Iureg Szarfen-bergk mp. (a. 1578, f. 4, p. festum Purificationis).

Scabin. Crac. 20, p. 922.

679. 28 Iulii 1578.

Iohannes Lasarides Ianuszowski typographus in servitorem suscipitur. Stephanus Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus... quod cum illustris et magnifiais Iohannes Za-moiski de Zamoszcie, regni nostri cancellarius, Belsensis, Kny-schinensis, Zamechensisque etc. capitaneus sincere nobis dilectus et alii quoque nonnulli regni nostri consiliarii commendassent nobis fidem, virtutem, ingenium, diversarum linguarum cognitionem no-bilis Iohannis Lasaridis Ianuszowski certioresque nos itidem fecissent, constituisse eundem et in animum suum induxisse artem typographicam, sibi a patre suo per manus traditam,

non tam sui privati quam publici commodi causa exercere atque ita illam excolere, ut non facile externis quoque typographis inque ea arte claris et celebratis cederet, faciendum nobis esse existi-mavimus, ut primum quidem ob eas praeclaras suas animi sui dotes, fidem quoque ac virtutem multis probatam et perspectam, ilium in numerum servitorum et familiarium nostrorum suscipere-mus et cooptaremus (animadvertentes nimirum ipsum nobis usui et ornamento quoque esse futurum), earumque praerogativarum et libertatum, quae servitorum nostrorum praecipue et peculiares sunt, participem faceremus, uti sane, sicuti iam antea, ita et nunc quoque hisce litteris nostris ipsum in servitorem nostrum susci-pimus et cooptamus ac ad communionem ipsarum libertatum et praerogativarum admittimus. Deinde vero consulere volentes uti-litati publicae, qua nobis nihil antiquius est, ac illorum quoque commoditati, qui aliquid typis excudendum habuerint, ne scilicet necessum illis sit peregrinarum et externarum nationum ea in re opera uti, damus et impartimur eidem Iohanni Ianuszowski inte-gram et absolutam potestatem libros omnes in qualibet facultate a quocunque et quacunque lingua conscriptos et conscribendos, veteres et recentiores (iis tantummodo exceptis, qui ab orthodoxae et catholicae ecclesiae doctrina et sententia discreparent, ac quorum imprimendorum soli typographo nostro regio, nobili N i с o 1 a о Scharfenbergero, potestas est a nobis reservata), maxime vero icônes regum et principum Poloniae, compendium iuris polonici et librum quendam a magnifico olim Iohanne comité de Tarnów, Castellano Cracoviensi conscriptum, cui titulus inditus est : „O sprawie у о powinnoscziach urzędników woiennych etc.“ typis impri-mendi, impressos sine cuiusquam contradictione et impedimento divulgandi et in toto regno nostro Poloniae provinciisque omnibus eidem annexis atque imperio nostro subiectis libéré divendendi, distrahendi. Itidem quoque liberum eidem et licitum esse volumus libros omnes a pâtre suo impressos, modo non sint haeretici, ite-rum proelo subiicere eosdemque ac alios etiam nondum divenditos vendere. Ne vero res haec sibi fraudi et damno esset, si nimirum quispiam eosdem ipsos libros a se editos reimprimeret, cavendum hoc loci sibi esse merito existimavimus. Edicimus itaque et statui-mus, ne quisquam typographorum, in regno nostro ubivis locorum degentium, libros ipsos omnes a Iohanne Ianuszowski impressos, ad decennium imprimere vel alibi impressos in regnum nostrum ас provincias et regiones omnes, imperio nostro parentes, inferre ac divendere idque sub confiscatione omnium eiusmodi librorum ac muleta 10 mr. auri puri, cuius mulctae ac librorum quoque con-fiscatorum dimidium nobis et fisco nostro, reliquum vero Iohanni lanuszowski cedet. Nolumus tarnen his litteris nostris quicquam derogatum esse privilegio nobili Nicolao Scharfenbergero, civi Cracoviensi et typographo nostro regio, a nobis concesso, quod per omnia salvum illi semper manere debere decernimus harum testimonio litterarum, quas in fidem praemissorum omnium manu nostra subscripsimus et sigillo regni nostri muniri mandavimus. Datum Leopoli, die 28 mensis Iulii, anno Domini 1578, regni nostri anno 3°. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 117, f. 152v—154. — Wierzbowski, Materjaly do dziejów piśmiennictwa II, p. 22, nr. 37.

680. 17 Decembris 1578.

Coram officio... dominus Stephanus Haller, consul Craco-viensis, palam recognovit... sibi... satisfactum esse in toto et ad plenum a famato Iohanne Schrekynger, cive Cracoviensi, in omnibus et singulis tarn ex arenda bonorum olim I о h a n n i s К m e 11 e r, quam etiam quibuscunque rebus, iuxta verbalem con-tractum, inter tutores liberorum olim Iohannis Kmeller factum... (a. 1578, f. 4, p. s. Luciae).

Consul. Crac. 447, p. 764.

681. 31 Decembris 1578.

Servitoratus Iohannis Thenaudi bibliopolae. Stephanus Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus etc., quod nos commendatam habentes... virtutem, integritatem, eruditionem singularemque in omni re litteraria industriam eximii Iohannis Thenaudi¹), natione Galii et patria Biturgi, eum idoneum

’) W tym roku „Ioannes Gallus bibliopola“ mieszka w kamienicy „Pod Barany“. W roku 1579 mieszka w kamienicy Fukarowskiej „Pod Krukiem“. Jeszcze w roku 1582 „Ioannes Thenaudus... księgi przedaje“. Grabowski A., Nazwiska księgarzy krakowskich od XVI wieku do połowy XVII wieku. Biblioteka Warszawska, 1849, t. III, p. 391. O działalności jego od roku 1556 i znaczeniu w historji reformacji, por. Wotschke, Der Briefwechsel der Schweizer mit den Polen, p. 40, 62, 118, 119, 207, 258, 260, 356, 403; Dalton, Lasciana,

dignumque iudicavimus, quem in numerum servitorum nostrorum ac singulatim in bibliopolam nostrum reciperemus... eique iura, praeeminentias et libertates omnes conferimus, quibus servi-tores nostri utuntur, fruuntur universis. Inprimisque eum iurisdic-tioni cuivis civili eximimus, statuentes et omnino habere volentes, ut coram iudicio alio nullo quam eius loci capitaneo, ubi in regno nostro versabitur, praemissa ab eo ad nos appellatione, de persona aut bonis suis ac causis quibusvis conveniri aut iudicari possit, quod omnium ac singulorum, quorum interest, praesertim vero proconsulum, consulum et scabinorum civitatis nostrae Craco-viensis ad notitiam deducimus, mandantes, ut praefatum Iohannem Thenaudum, servitorem et bibliopolam nostrum, in hac prae-rogativa et iure a nobis ei clementissime concessis, conservent, p. 423, 424, 454, 486 ; Węgierski Wojciech, Kronika zboru krakowskiego, Kraków 1817, p. 12, gdzie mówi o Tenaudusie jako o preceptorze i rektorze szkoły zborowej. Preceptorem był od roku 1565 pod kierunkiem rektora Krzysztofa Trecjusza, w roku zaś 1572 sam Tenaudus zostaje jej rektorem. Dnia 10 marca 1572 roku „zstało się postanowienie, między zacznymi a slachethnimy pany bracią starszą y diacony zboru bożego crakowskiego a między panem Janem Te-naudusem, który iest przyeth do zboru bożego ku rządzeniu i sprawowaniu szkoły chrzescianskiey zborowey“. Postanowienie to opisuje obowiązki Tenau-dusa jako rektora i nauczyciela. Więc „przy służbie boży bendzie powinien pan Jan... chwałę bożą sprawowacz statecznym a zgodliwym spiwaniem ze wszytką szkołą“, toż w czasie pogrzebów; „catéchiste y młodzieńcze, ktorzykolwiek będą do zboru dani, bendzie powinien w Piśmie św. wprawowacz i ad ministerium przygotowywać, lectie im czytaiącz pożyteczne iako y innym dorosłym dziatkom, nie ma zadnei prace swei odmawiacz“. Za pracę otrzymuje „mieszkanie utcziwe, wczesne, tak dla osoby iego, iako i dla zony i familiey iego, to iest wszytek indermach i z górnym i z dolnymi gmachy, których on ma uzywacz, wedle wolei i pożytku swego, chocia by tesz y sam nie mieszkał, ale konwictory swoie tam chował“. Rocznie ma pobierać na razie 30 złp., kiedy zaś pani Anna Pilecka, która w roku 1568 dała 500 złp., doda drugie 500, podniesie mu zbór salarjum do 60 złp., starać sie jednak zbór będzie, „maiąc baczenie na iego godność y na lata, które strawił tu u nas w Polsce, służąc kościołowi bożemu, aby doszło sto złotych monety polskiei“. Pomocnymi mu będą w nauczaniu dziatek „catechisty“ i „młodzieńcze“. Umowę podpisali: Daniel Chroberski złotnik, rajca krakowski, Zygmunt Gutteter, „Piotr Remi fransuza, Maciey Wirzbięta ręką własną, Stan-szlaw Dreszner renką własną, Lorenz Kramer renką własną“ i wreszcie sam Tenaudus: „Ego Iohannes Thenaudus Gallus haec, quae suprascripta sunt, recipio, et bona fide ac diligentia me observaturum, Deo favente, polliceor, in cuius rei testimonium sigillum meum apposui, manuque mea subscripsi“. Woyde Aleksander, Cztery pomniki reformacyi XVI wieku w Polsce (Z wieku Mikołaja Reja, Księga Iubileuszowa 1505—1905, Warszawa, 1905, p. 107—110).

conservarique faciant... Datum Cracoviae, die ultima mensis De-cembris, anno Domini 1578, regni vero nostri anno 3°.

Matr. Regni Pol. 119, f. 21. — Wierzbowski, Materjały, t. II, p. 24, nr. 40.

682. 5 Februarii 1579.

...Arnoldus Rathkowsky, civis et mercator Cracoviensis... plenipotens honesti Iacobi Scharfenbergk, Andreae Barcz, pleni-potentis honestae Margarethae coniugis ipsius Luciae, conthoralis suae, filiorum ac filiarum... famati olim Bartholomaei Scharfenbergk senioris et Margarethae Fetrowna coniugum legitimorum, civium Cracoviensium... principalium suorum, sortes et partes maternas totius et integrae domus lapideae, in platea Castrensi inter domus lapideas famatorum Christophen Thornay et Georgii Bergk aurificis consistentis, ad memoratam olim Margaretham Fetrowna Scharf en-bergerowa matrem illorum... spectantes, necnon sortes et partes eiusdem domus lapideae, ad memoratam olim Margaretham Schar-fenbergerowa, matrem principalium suorum, post mortem et obitum famati olim Pauli Fetter, olim famati Iacobi Fetter aurificis filii, praedictae vero Margarethae Szarfenbergerowa fratris germani steriliter e vivis sublati, pertinentes... tum etiam sortes et partes eiusdem domus lapideae, quas praedicti principales sui ab honesta domina Regina, excellents viri domini Stanislai Richwalsky, medi-cinae doctoris, coniuge, sorore vero sua... 1577... abscessas... famato Mathiae Ziebeneicher, civi et thypographo Cracoviensi... resignavit... (a. 1579, f. 5, ipso die s. Agathae).

Scabin. Crac. 20, p. 1113.

683. 4 Aprilis 1579.

...Famatus Caesar Serenis Italus, aurifaber et civis Cracoviensis, quamvis valetudinarius rationis tarnen... probe compos... testamentum in hunc... condidit modum. Imprimis mutuam inscriptionem cum honesta Faelicia, coniuge sua légitima, de actu in iudicio bannito magno legali, ipso die sanctae Agathae anno Domini 1560 factam, in toto approbavit... Item idem testator post mortem suam honesto Ambrosio Serenis, fratris germani sui Ioannis Baptistae Serenis filio, flor. 300 in auro hungar. donavit... quos quidem 300 flor. hungar. eidem Ambrosio super medietate domus lapideae, in qua praesens conditum est testamentum, inscribit... reliqua vero bona sua tam in auro quam in argento... legat praenominatae Faeliciae coniugi suae... Idem testator recognovit, quod quemad-modum magnifici ac generosi domini olim Bar zowie, fratres insimul omnes très, debebant sibi flor. plus minus 500, ad cuius debiti recognitionem magnificus ac generosus dominus Ioannes Barzy, palatinides Cracoviensis, uti haeres dedit hyrographum suum nobili domino Sebastiano de Monte Lupi ad rationem debiti pro variis mercibus in usum dominorum Barzow acceptis contracti, pro quo debito, quia idem testator domino de Monte Lupi fide-iusserat, hyrographum praefatum ipsi domino de Monte Lupi dare promisit, quod quidem hyrographum saepedictus dominus de Monte Lupi ad rationem summae sibi debitae suscepit, itaque, quicquid post calculum rationesque exactas residuum fuerit eius summae, id ipsum eidem Faeliciae coniugi suae reddendum memoratus testator assignavit. Item idem testator recognovit, praenominatum magnificum ac generosum dominum Ioannem Barzy, palatinidem Cracoviensem, sibi debere tenerique 788 flor. 10х/г gr. iuxta chy-rographum de data Cracoviae, die 22 Ianuarii anno Domini 1579, quos quidem 788 flor., gr. 10, den. 9 et alios, quicunque fuerint, omnes dat atque legat saepe nominatae Faeliciae coniugi suae aeviternis... temporibus. Item testator condignam rationem habens obsequiorum Stanislai Buiak, artificii aurifabrorum socii, omnia instrumenta alias czeig et bleieri, quibuscunque nomi-nibus aut cognominibus dici nominarique possunt, eidem Stanislao Buiak socio suo donavit... hac tarnen conditione, ut, quamdiu saepedicta Faelicia artificium aurificum exercere voluerit, iis ipsis instrumentis omnibus utatur; postquam autem artificium aurificum amplius non exercuerit, instrumenta praedicta omnia, ad artificium aurificum pertinentia, Stanislaus Buiak ad se recipiet. Faeces omnes alias к r e c z statim post mortem suam eidem Stanislao Buiak percipiendum... donavit. Idem testator... commisit... coniugi suae, ut regestra revideat rationesque cum domino de Monte Lupi et domino Philippo Talducci, quae iam ab aliquot annis neglecta erant, ineat, quicquid autem post calculum relictum fuerit, eidem Faeliciae uxori suae id totum lega vit. Exequutores praesentis sui testamenti delegit... Faeliciam coniugem... simulque famatos dominos Mathiam Wierzbięta, iuris ordinarii civilis Cracoviensis scabinum et Ioannem Tenaudum Gallum, quibus adiunxit in superintendentes ac supremos tutores... generosos ac nobiles dominum Stanislaum Karwinsky alias Iwan de Alexandrowicze et dominum Nicolaum Dlusky de Kotwicz... (Sabbato ante Dominicain Iudica, anno Domini 1579, in domo lapidea aciali vulgo Czieluchowska dicta, in platea Castrensi, ex opposito domus seu pharmacopolei Sebastiani Miączynsky, penes olim Iosephi caldea-toris domum consistent) *).

Scabin. Crac. 21, p. 14 n.

¹

) Pod rokiem 1573 nazwanym jest „civis et typographus Cracoviensis“, czy jednak miał co wspólnego z drukarstwem, nie wiemy. Consul. Crac. 446, p. 572.

²

) „Regestra exactlonum Cracoviensium 2513“ (Quartale Castrense du-plicis exactionis sacrae maiestatis regiae anno Lata) wymieniają na str. 41 : „Nicolaus impressor Brzezina“, który jednak nic nie zapłacił.

³

)    Tego samego dnia „Andreas Lazarus impressor... recognovit, sibi per honestos Martinum Copitarz introligatorem et Zophiam Copiczina, coniu-ges de Cracovia, pro omnibus summis pecuniariis, ex quacumque causa et occa-sione sibi debitis, plenarie satisfactum fuisse et esse...“ Ibidem.

⁴

)    Prawo miejskie przyjął w roku 1547 „Iohannes Kmeler de Nisa... dedit mr. 1“. Libri i. c. Crac. 1422, p. 417.

⁵

⁸) W roku 1564, 8 grudnia „Ioannes SchrekiennerfsJ sarctor habet ius civitatis... dedit mr. 1“. Libri i. c. 1423, p. 113.

⁶

) Nic zresztą o tym księgarzu nie wiemy. Pod rokiem 1571 dowiadujemy się, że w jednym z domów w Rynku, między ulicą św. Anny a Szewską, mieszka „Franczus, czo xiengi sprzedaje“ (Regestra exactionis 2523, p. 31), mógł być nim jednak zarówno Barsandius, jak i Jan Tenaudus z Bourges. Por. niżej.

⁷

-) Mowa tu o doktorze Anzelmie Eforynie z Friedenburga na Śląsku, dawnym pedagogu synów Seweryna Bonera, znanym humaniście, przyjacielu Erazma z Rotterdamu, Bonifacego Amerbacha i innych. Por. o nim Ptaśnik, Bonerowie, (Rocznik krakowski, t. VII, p. 92—95); Bauch Gustaw, Beiträge zur Literaturgeschichte des schlesischen Humanismus (Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, r. 1905, t. XXXIX, p. 191 — 198); Miaskowski Kazimierz. Listy Polaków do Bonifacego Amerbacha 1527 —1549. (Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, r. 1917, t. XLIV, p. 33 n.).

684. 5 Iunii 1579.

Ad instantiam famati Iohannis Littwinek, nomine honestae Annae Litwinkowae matris suae incarceratae agentis, indicentis se contra taxatores citatos. Primus itaque taxator famatus Stanislaus Scharffemberg, civis et bibliopola et Georgius Me[ie]reys, civis Cracoviensis, sub iuramento suo quisque erectis duobus digitis ad astra praestito schaedam veracis suae taxae porrexerunt, ut sequitur :

4. Historia martirum folio

flor. 3 gr. —

1. Opera Urbani Regii folio . . . 4. Vitia dissidentium 8°.....

1.    Bulingerus, In Esaiam folio . .

2.    Apologia ducis Wittembergensis

1. Tropi Vesthemeri 4°.....

1. Musculus, Ad Corintheos . . . 1. Musculus, Ad Galiatas ....

1.    Thesaurus Lutheri folio .... 6. Responsio Philippi 8° ....

2.    Quaestiones sacrae Lutheri 8° .

1. Cathechismus Brentii 8°    ...

1. Harmoniae Osiandri folio . . .

1. Sexta centuria folio.....

1. Bucerus, Ad Romanos folio . . 1. Bulingerus, In acta folio . . . 1. Vellerus, In Samuelem folio . .

9

77    1    77

7»    1    77

OMtOOUUiUOONUON

7»    1    77

77    1    77

1 „ 10

» 15

7, 10

¹) Dnia 18/5 1579 sporządził Serenis inny testament, z powyższym prawie identyczny. Zmiana zaszła w egzekutorach testamentu, bo obok żony Felicyi i Wierzbięty naznacza jeszcze „famatos Florianum Cabortum pharmacopolam et Laurentium Kromer, cives Cracovienses“. „Supremos tutores“ ten drugi testament nie wymienia. Ibidem, p. 65.

3. Musculus, Ad Romanos folio.....

3. Lossius, Ad Romanos folio.....

3. Fritius, De mediatore 4°.......

60. Sententiarum libri 4. Complet 4° . . .

Summa facit............

(a. 1579, f. 6, a. Pentecostes).

Advoc. Crac. 198, p. 943.

flor. 2 gr. 15 3    15

35    —

99    Y)

flor. 61 gr. 1

685. 19 Augusti 1579.

Ad instantiam... honorati domini Mathiae Wyrzbyetha... honorati domini Iohannes Lang senior et Stanislaus Czimmerman, scabini Cracovienses, testificati sunt, memoratum dominum Mathiam Wyrzbyętha cum honesta Barbara, coniuge sua légitima, proge-nuisse filium Ludovicum nomine in thoro legitimo, iuxta ritum eccle-siae catholicae copulati existentes (a. 1579, f. 4, p. Assumptionis b. Mariae Virginis).

Consul. Crac. 447, p. 853.

686. 19 Septembris 1579.

Diploma, quo cavetur, ne quisquam intra quinquennium expeditionis regiae ad Polockum imagines fa ci at praeter Petrum Francum Italum¹). Stephanus etc. Significamus etc., quod cum nobilis Petrus Francus Italus, geometra noster, nonnulla nobis industriae suae specimina, sequendo nos in earn, ex qua revertimur, expeditionem bellicam, exhibuisset, inter alia delineationem verissimam situs arcis Polo-censis eiusque obsidionis et expugnationis, quam, uti et expugna-tionem arcis Sokol et alias delineationes, ad expeditionem nostram pertinentes, incupro exculpereet complere eius exemplaria imprimere et divulgare habet in animo, nos faventes illius industriae, privilegio praesenti id illi tantum permittendum duximus, aliis vero omnibus in iis retractibus, qui quoquo modo situm arcis Poloczko et Sokol eorumque expugnationem et aliis imaginibus, expeditionem nostram tam in parte quam in toto repraesentan-tibus, simile aliquid suo Marte formandi, exculpendi, imprimendi,

’) O Piotrze Franku kilka szczegółów por. Ptaśnik, Z dziejów kultury wł skiego Krakowa. Osobne odbicie z Rocznika krak., t. IX, Kraków, 1906, p. 110

divulgandi eumve imitandi omnino prohibemus... ad decursum 5 annorum sub poena 100 mr. pol.... Datum Dzisnae, 19 die mensis Septembris, anno Domini 1579, regni vero nostri 4°. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 119, f. 214. — Pawiński, Źródła dziejowe XI, p. 66 ; Wierzbowski, Materjały t. II, p. 26. nr. 43.

687. 7 Octobris 1579.

Advocatiae in oppido Brzeznicza et villa Dubi-cza conferuntur Nicolao Scharfenberg, typographo regio. Stephanus etc. Significamus etc., quia nos habentes beni-gnam rationem laborum nobilis Nicolai Scharfenbergi, civis Cracoviensis, typographi nostri, quos ille summo cum studio ac diligentia suscipit in imprimendis edictis ac aliis etiam litteris nostris, quae aliquando a nobis passim per regnum nostrum rei-publicae ac nostris rationibus id ipsum exposcentibus emittuntur, cupientesque gratiae et munificentiae nostrae regiae monimentum in ipso exstare, dandam illi facultatem esse existimavimus redi-mendarum duarum advocatiarum sive scultetiarum, alterius quidem in oppido nostro Brzeznicza alterius vero in villa Dubicza... de manibus et possessione successorum nobilis olim Nicolai Socha, dispensatoris nostri... easdemque... concedimus memorato Nicolao Scharfenberg, quod in humanis aget tenendas... Eodem etiam e vivis sublato successores sui non prius possessione... privari debebunt, quam numerata illis intégré summa hac pecuniae, quae nunc... successoribus Nicolai Socha solvetur... Datum Vilnae, die 7 mensis Octobris, anno Domini 1579, regni vero nostri 4°. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 119, f. 224.

688. 27 Ianuarii 1580.

Testamentum Michaelis Krolick bibliopolae... Famatus Michael Królik, civis Cracoviensis, quamvis valetudina-rius ac in lecto decumbens, rationis et mentis tarnen suae probe compos... testamenti sui seriem conscriptum... officio scabinali Cracoviensi praesentavit...

W imię Boga Wszechmogącego, ktori sąm ma nieśmiertelności i w imię Iezusza Christusa sina iego miłego Pana naszego

dla grzechów naszich ukrzizowanego i z martwich wskrzeszonego i iusz na wieki ziwiącego a wieczni ziwoth wierzączem dawają-czego Amen. Ia Michał Królik, pamiętaiąc na tho, izesmi wszisci Adamowi potomkowie, liudzie śmiertelni, tę ostatnią wolią moią czinię i stanowiam. Napierwey zapis then, ktorim uczinil spisuiąc sie z małżonką swą tak z stroni rzeczi stoiącich i ruchomich con-firmuię, i zęby w niczem nie był naruszony proszę ; która inscriptia stała się feria 5 post Agathae, anno 1568, coram iudicio exposito Cracoviensi. Nadtho za dozwoleniem Anni małżonki swey per tutorem de consensu meo iudicii decreto mediante confirmatum fama-tum, Simonem Ronenberg, civem et pharmacopolam Cracoviensem, leguię łanowi Wrzalkowi brathu swemu striiecznemu, raiczi opo-czinskiemu, złotich 70 w monecie. Item Annie Krolikownie w Ben-dowicach, siostrze rodzoney, leguię złotich 100. Item zborowi p. Christusowemu, na Spitalskiey ulici się schodzączemu, złotich 100.

Item długi, ktorem ia winien te wyznawam. Napierwey Panu Matuszowi Sibeneycherowi wedle regestru flor. 4, gr. 9^2-Item Zacheuszowi wedlie ceduli spisaney ręką iego, którą mi oddal. Item łanowi Ienandrisowi za czworo książek wedle regestru. Item Matisowi Garwolczikowi flor. 2, gr. 13, den. 12. Item Stanisławowi Szarfenbergerowi wedle ceduli iego własną ręką spisaney winienem flor. 12. Item prziąlem od p. podkomorzego exemplarzow iego druku, to iest wykład Creda 100, wykład miesc tesz 100, rozdziałów 100, o śmierci 100; te wszitkie zloziwszi kazał dawać po gr. 26, które są w skliepie, te oddać I. Mci p. Czikowskiemu, a tich, co nie dostanie, zapłacie. Item wziąłem u p. bachmistrza wieliczkiego katechismow łacińskich 300 po gr. 1¹/₂, przydzie za nie flor. 15, na które dałem I. Mci wedle regestru flor. 1, gr. 7. Item Woyciechowi Matuszowicowi starich talerow 10.

Spisek długów, które mnie winno. Napierwey Paweł Pa-tricius winien mi wedle czerografu iego flor. 32, gr. 177₂. Item od introligowania ksiąg iego dałem flor. 10, gr. 6V2, za pudło i streczki do tichze ksiąg gr. 5. Exequutores praefati sui testa-menti delegit ac denominavit nobiles Ioannem et Stanislaum Go-leczkie de Gołiczci, fratres germanos famatosque Iacobum Pra-czowski, consulem Clepardiensem et Andream Jichowski, civem Cracoviensem. Porro idem testator reservavit sibi dominium in omnibus praemissis... (feria 4, post festum Conversions s. Pauli anno 1580, in domo famati Michaelis Królik, in platea Colum-barum¹) inter Bigosz et Krokosz sutorum consistenti).

Scabin. Crac. 21, p. 171.

689. 7 Februarii 1580.

Litterae universales detypographis. Stephanus etc. Universis et singulis cuiusvis sortis, loci, dignitatis et conditionis in regno nostro magnoque ducatu Lithuaniae ac provinciis omnibus potestati nostrae subiectis hominibus, maxime vero magistratui urbano civitatum nostrarum Cracoviensis, Posnaniensis, Vilnensis, ac aliarum etiam quarumvis, in quibus ars typographica exercetur vel postmodum exerceretur, fidelibus nobis dilectis, gratiam nostram regiam. Fideles nobis dilecti ! Cum compertum haberemus, prodire plerumque solere in lucem scripta et libros nonnullos, in quibus et superiorum temporum in hac republica regni nostri acta et ea etiam, quae nunc geruntur, non modo imperite sed minus vere etiam recensentur et explicantur, animadverteremusque fieri id cum aliqua regni totius indignitate ac existimationis etiam iactura, operae pretium nos facturos esse existimavimus, si huic rei obviam iremus ac hominum quorundam imperitorum et arrogantium, eius-modi libellos in publicum proferre solitorum temeritatem et licen-tiam coerceremus. Edicimus igitur et statuimus, ne postmodum quisquam typographorum in regno nostro aliquid tale nobis insciis et non consentientibus typis excudere vel alibi ubicunque extra regnum imprimendum dare audeat, quodque res-gestas sive vetustiores sive recentiores in hoc regno nostro sive quippiam ad negotia reipublicae quoquomodo spectans et perti-nens complecteretur, nullos praeterea icônes ac picturas rerum quarumvis, ad rempublicam hanc nostram pertinentium, conficere ac edere. Quicunque vero secus aliquid fecerit, etiamsi nihil in illo libro vel scripto, typis excusso, insit, quod dignum repraehen-sione esset, poenam, quae iure theutonico Magdeburgensi in famo-sorum libellorum scriptores sancita est, sustinebunt atque eius rei

’) Z domu tego w roku 1571 płacił Królik szosu 24 gr., od przedsiębiorstwa zaś 1 flor., 15 gr. Regestra szosu krakowskiego nr. 2523, p. 14. Z początkiem XVI wieku dom ten należy do Jakóba Królika z zawodu krawca, który jednak tutaj nie mieszka, lecz w drugiej swej kamienicy, przy ulicy św. Anny. Regestra szosu 2571, r. 1607, p. 24.

nomine ab instigatore nostro ad iudicium nostrum regium citabuntur. Hoc ipsumque praesens edictum nostrum volumus a magistratu civitatum nostrarum suprascriptarum in publicum proponi ac ad no-titiam typographorum omnium deduci, ne tandem quisquam igno-rantia illius praetendere queat. Datum Varschoviae, die 7 mensis Februarii, anno Domini 1580, regni nostri quarto. Stephanus rex mp.

Matr. Regni Pol. 123, f. 251v—252.

690. 8 Martii 1580.

Ego Michael Brutus fateor me accepisse a generoso domino Michaele Malieczkowski, magno procuratore Cracoviensi, flor. in moneta pol. 41, gr. 23 pro solutione librorum, per me de man-dato speciali sacrae maiestatis regiae pro domino Christophoro Batori apud honestum Thenaudum Gallu m, bibliopolam sacrae maiestatis regiae, iuxta regestrum eiusdem biblio-polae emptorum, item introligatori a compaginatione eorundem librorum flor. 10, gr. 9 accepi, de qua summa utraque... suam generositatem quieto... Datum Cracoviae, die 8 Martii, anno Domini 1580. Io. Michael Brutus sacrae regiae maiestatis secretarius et historicus.

Wierzbowski, Materjały I, p. 232, nr. 326.

691. 10 Octobńs 1580.

...Nobilis ас famatus Valentinus Scharfenberg к, attendens benevolentiam et amorem coniugalem consortis suae modernae, nobilis Elisabethae, eidem... reformat 300 pecuniarum florenos... in et super sortibus et partibus suis domus lapideae acialis in platea s. Annae ex opposito Collegii Maioris... (a. 1580, f. 2, a. s. Hedvigis).

Scabin. Crac. 21, p. 349.

692. 6 Decembris 1580.

...Honestus Michael Myelczik pergamenarius¹)... valetudinarius... testamentum ... condidit... Item recognovit se habere in cellario penes dominam Bąkowa apud czirkielszmidt

*) Prawo miejskie krakowskie przyjął dnia 22 lutego 1571 roku. Libri i. c. Crac. 1423, p. 156.

sub schmetterhaus scrinium, in quo scrinio citra 550 flor. pecunia-rum esse affirmabat. Item Zophiae coniugi suae pro dote dotalitio-que 200 pecuniarum florenos... assignavit, reliquos vero 250 flor. Ursulae filiae suae legavit. Item eidem Zophiae coniugi suae usum-fructum domus suae, quam inhabitat, concedit, donee filia sua ad annos aetatis pervenerit, proprietas vero circa Ursulam filiam suam... permanebit. Item fassus est, se circiter 50 flor., plus vel minus, in parata pecunia in domo habere. Item recognovit, se habere cutes elaboratas pro flor. circiter 50... Item recognovit, Iudaeum quen-dam sibi ad elaborandum 50 cutes vitulinas dedisse, qui a qualibet cute illi per gr. 4 persolvere a labore tenetur, quam peCuniam a labore cum persolverit, eidem Iudaeo cutes eiusmodi restitui debebunt... Exequutores... delegit... Sebestianum Pyzyurni et Severinum Guba, fratrem uxoris suae, qui quidem... sine scitu nobilis ac honorati domini Sebestiani Czyrus, senioris scabini Cra-coviensis, nihil quicquam facere debent... (feria 3, ipso die s. Nicolai, anno 1580, in domo Michaelis Myelczik pergamenarii, in foro Canino, inter domos Krosner sutoris et Petri Kalyna).

Scabin. Crac. 21, p. 397.

693. 5 lunii 1581.

Coram officio consulari Cracoviensi constituti personaliter honesti Laurentius Linczowsky, papirifex de Krzesso-wyeze et Gregorius Hamerschmidt, papirifex de Mogyla, suo et totius contubernii ac sociorum papirificum Cracoviensium nominibus constituerunt plenipotentem Michaelem Trierum, artis papiraceae socium, ad exquirendum causam et rationem coram quocunque officio cum quibuscumque personis, ob quam causam extranei papirifices socios illorum, qui artem suam papi-raceam apud magistros Cracovienses docuerunt, suscipere atque inter se fovere nolint (a. 1581, f. 2, p. octavam Corporis Christi).

Consul. Crac. 448, p. 54. — Piekosiński, Prawa i przywileje miasta Krakowa t. I, p. 827, nr. 678.

694. 3 lulii 1581.

... Honesta Dorothea, providi olim Petri Big Petricoviensis filia, in praesentiarum vero honesti Iohannis Gruszczyński bra-seatoris coniunx... fassa est, se... percepisse omnes et singulas res et bona... a f amato Andrea Pyotrkowczik biblio-pola, fratre suo germano... (a. 1581, f. 2, in crastino Visitationis Mariae).

Scabin. Crac. 21, p. 552.

695. 17 Novembris 1581.

Ad instantiam... Ioannis Drukarz, civis Lanczicziensis, tutoris naturalis et parentis puerorum suorum ex olim honesta Catherina coniuge sua progenitorum ...Martinus Kopyto, librorum compactor, alter item Petrus Skubinowski peri-factor... testificati sunt...: Zeznawam, zem znal nieboszczyka Piotra Węgrzyna, który miał małżonkę Annę, s którą mieszkaiącz w stąnie małżeńskim spłodzili dziewkę Katarzynę, która Katarzyna była dana za mąsz za Jana za drukarza do Łęczyce, s którym miała synów trzech, którzy są żywi, pierwszy syn Jan, drugi Thomasz, trzeczi Piotr. Umarł potym ten Węgrzyn Piotr. Ta ista Anna pojęła była drugiego męża Marczina Kachmana, który był prasołem, s którym spłodziła tylko iednego syna Stanisława, który umarł tegosz roku... (a. 1581, f. 6, a. s. Helizabethae).

Advoc. Crac. 200, p. 525.

696. 20 Novembris 1581.

Valentinus Łapczyński typographus nobilitatur. In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Nos Stephanus, rex Poloniae... Cum itaque illustris et magnificus Iohannes Zamoyski de Zamosczie, cancellarius ас generalis exercituum regni nostri Cracoviensisque capitaneus etc., non modo commendasset nobis Valentinum Łapczyński typographum, sculteto villae Strzałkowo ad oppidum Radomsko sitae natum, sed etiam ob egregiam ipsius virtutem in familiam ilium suam merito adsci-scere ac in gentilem suum adoptare statuisset, utpote qui ab aliquot annis non sölum ad aulam nostram praesto semper fuerit, diligentemque in praefata sua arte, cum nostra et reipublicae nécessitas exposceret, operam nobis praestiterit, sed et omnibus bellicis nostris expeditionibus, quae, dum nos hic rerum potimur, inciderunt, ad Gedanum nempe, tum et Poloczkum et Velicolucum atque adeo et ad Plescoviam interfuerit avidusque rei bene ge-rendae in munitionibus aliisque in locis parum tutis non sine

22

Monumenta.

praesenti vitae suae periculo saepius versatus fuerit, ac cum miles noster irrumpere urbem Plescoviensem conatus esset, ille quoque inter primos contempto periculo murum petere non dubitaverit, turn et paulo post, cum baud exigua Moschorum manus urbe eadem versus fluvium Vielika erupisset a nostrisque, qui ad eos procurrerunt, ad internetionem fere deleta fuisset, huic quoque pugnae interfuerit remque strenue ac fortiter pluribus viris milita-ribus spectantibus gesserit, nos et testimonium et studium praefati illustris et magnifici Ioannis de Zamosczie in ornandis ac conde-corandis egregiis praedicti Valentini Łapczynski virtutibus benigne complexi... ilium hisce litteris nostris nobilitamus... eidemque ac suis successoribus sexus utriusque legitimis conferimus nobilitatis insigne, quod praefatus illustris et magnificus Ioannes de Zamosczie gerit, de consensu eius generisque seu familiae Ielitorum, vulgo Ielitha appellatum, paululum tarnen eodem immutato, ut in familia ipsius aliquod peculiare virtutis suae esset monumentum, hastas videlicet ternas transversim positas, eas tarnen fulvi coloris in*) campo, supra scutum vero in clipei summitate galea aperta, in ea vero manus armata strictum incurvum ensem seu frameam tenens, lem-niscis hinc inde candidis et rubri coloris scuti ora ambientibus, quemadmodum haec omnia in praesentium medio litterarum pictoris industria accurate depicta cernuntur¹ 2). Quo quidem insigni turn et eo cognomine paululum a parentis illius, qui Łapka dicitur, ad morem caeterorum nobilium immutato, tanquam, si illud ex maio-ribus suis accepisset, quibusvis in rebus ac negotiis... utetur... Datum ex castris nostris ad Plescoviam, die 20 Novembris, anno Domini 1581, regni vero nostri anno 6.

Matr. Regni Pol. 123, f. 939. — Wierzbowski, Materjały, t. I, p. 238, nr. 340.

697. 3 hebruarii 1582.

Famatus Stanislaus Sarffenberg bibliopola, Cra-coviensis civis, fecit... arestum in et super omnibus bonis... post mortem olim famati Stanislai Iedwath, civis Cracoviensis, dere-lictis... ratione certarum iniuriarum, turn ratione evictionis... per honestam Annam, filiam suam, consortem vero protunc famati Casparis Międzychot, civis Cracoviensis, factae, pro qua quidem

filia idem olim famatus Stanislaus Iedwath inscripsit sese super omnibus et singulis bonis suis... (a. 1582, sabbato, postridie Puri-ficationis b. Mariae Virginis).

Advoc. Crac. 200, p. 573.

698. / Iulii 1582.

Testamentum Iohannis Thenaudi. Coram eodem iudicio comparens personaliter nobilis ac famatus Ioannes The-naudus, quamvis valetudinarius, rationis et mentis tarnen suae probe compos animoque deliberato existens, testamentum suum praesens ас ultimae voluntatis suae ordinationem, in schaeda polo-nico idiomate exaratam, ad officium seu iudicium scabinale Craco-viense exhibuit tenons talis, uti sequitur:

Thę maiethnoscz, kthorą mi Pan Bog z lasky swey swienthey vziczicz raczel, po wiplaczeniu długów wsitkich po mnie pozosta-lich, tha wolia moya bela y iesth, zebi wprzód Annie Moieczkey, malzoncze moi mieley pozostaley beli oddane 300 zlotich, każdy zlothy po gr. 30 polskich wiana iey.

Pothim czorCze mey Annie Thenaudussowey także pozostałe odkazuię y oddawam 400 zlothich....

Przythim sinowi memu Mikolaiowi Thenaudo odkazuię y oddawam tho wsitko, czo zosthanie nad thę summę wisszey mianowaną.

Executori czinię y posthanawiam ministra X. Daniela Bielien-skiego y s pani stharszemi zboru krakowskiego.

Przithim iescze zosthawiam thesz y posthanawiam obronczę yako Ie° Mscz Pana Stanisława Safrancza s Pieskowey Skali, woie-wodę sendomierskiego. Thakze lego Mscz Pana Jendrzeia Safrancza s Pieskowey Skali, starostę lieliowskiego etc., sina lego Mscz Pana woiewody sendomierskiego (sabbato, in vigilia festi Visitationis... Virginis Mariae, anno Domini 1582, in domo lapidea nobilis ac honorati olim domini Andreae Fogelweder, iuris supremi Maiden-burgensis castri Cracoviensis, in Circulo Cracoviensi sita)ł).

Scabin. Crac. 21, p. 784—785.

*) W parę dni potem umarł Tenaudus, a inwentarz jego bogatej księgarni, ukończony 12 lipca 1582 roku, wykazuje książki treści teologicznej, humanistycznej, prawnej, medycznej, matematycznej, muzycznej, nadto osobne działy stanowią: „Libri graeci et hebraici, gallici, italici, protestantium theologorum, theo-logorum germanici“. Advoc. Crac. 200, p. 77—133.

699. 2 Novembris 1582.

Ex decreto dominorum consulum Cracoviensium honestus Iacobus Zręcziowicz, civis et bibliopola Cracoviensis, debet ab hinc in quindena flor. 50... solvere... Mathaeo bacca-laureo coniugique ipsius Elizabethae... (a. 1582, f. 6, p. OO. SS.).

Consul. Crac. 448, p. 269.

700. 5 Novembris 1582.

Coram officio consulari... Ioannes Srekinger, uti et tanquam tutor legitimus ас plenipotens honestae Catherinae con-iugis suae, olim famati Ioann is Kmeler filiae... fassus est se... percepisse a famato Ioanne Uli, olim spectabilis domini Ioannis Ull, consulis Cracoviensis, filio, 169 pecuniarum florenos, per gr. 30 computatos, et gr. 15, quos idem Ioannes Ull olim famato Ioanni Kmeler, civi Cracoviensi, tenebatur... (a. 1582, f. 2, a. s. Martini).

Consul. Crac. 448, p. 269.

701. 17 Ianuarii 1583.

Kle-

Nobilis Valentinus Lapczynski inhaerendo decreto sacrae regiae maiestatis, inter se ab una et venerabilem Iacobum Dylowicz de Zarnow ab altera partibus de data Warszoviae, feria quarta in vigilia Exaltationis s. Crucis (13/9), anni 1582 lato, prout adcitaverat praefatum venerabilem Iacobum Dylowicz pro dedu-cendo genea'ogiae testimonio, quo in termino, quoniam legale impedimentum infirmitatis est, nomine praefati citati... Stanislaus Furmanek pistor, civis Cracoviensis, atque Andreas Golambkowicz sartor, civis itidem Cracoviensis... testificati sunt in haec verba...: Zeznawam, izem znał nieboszkę Dorothę, która mieszkała na parzu, tu przy Krakowie, która Dorota, maiącz iusz przed tym czorkę swą Helzbiethe, poięła sobie potym za męża nieboszczyka Jana Dylowskiego, s którym Dylowskim w stanie małżeńskim bę-dącz ta Dorota żadnego potomstwa albo płodu ssobą nie mieli. Za czassem potym ta Elzbietha, czorka tei Dorothy a pasierbicza tego Jana Dylowskiego, była dana w stan małżeński Malcherowi Nogaiowi, piekarzowi y mieszczaninowi Crakowskiemu, s którym to Malcherem ta Elżbieta mieszkaiącz w stanie małżeńskim spłodzili y zostawili po sobie czorkę Ewę, która tesz ta to Ewa po szmierczi rodziczow swych umarła... (a. 1583, feria 2, pridie s. Priscae).

Advoc. Crac. 202, p. 343.

702. 22 Ianuarii 1583.

Ad instantiam honestae Ursulae, Mathiae Stęmplik pa-pyrificis coniugis... Martinus Sziennik et Ioannes Scharfem-bergk... testificati sunt, se novisse olim Ursulam Ziolkowna, pri-vignam olim Stanislai Zywieczky et Annae coniugum, filiam vero propriam eiusdem Annae, quae nupsit Mathiae Stęplyk papyrifici, ad cuius instantiam prasens inducitur testimonium (a. 1583, sab-bato, in crastino s. Agnethis).

Advoc. Crac. 202, p. 343—344.

703. 27 Martii 1583.

Facultas papyri in Livonia faciendae personis infra-scriptis concessio. Stephanus etc. Significamus etc., quod cum excellentissimus Nicolaus de Bucellis, medicus noster primarius¹) et nobilis Lambertus Uraderus, cubicularius noster, nobis exposui-ssent, ubique in Livonia deesse papyri faciendi officinas, ferri autem fusorias cusoriasque paucis admodum in locis esse, ostendissentque se paratos esse propriis sumptibus eiusmodi officinas construere, papyrum facere, ferrum fundere atque cudere et quicquid emolumenti inde percepissent eius decimam partem in fiscum nostrum quotannis inferre, visum omnino nobis est regia nostra dementia prosequi tarn praeclarum eorum institutum the-sauro nostro et reipublicae ac omnibus denique subditis nostris, Livoniam incolentibus, utilissimum praesertim propter domesticas papyri officinas, ne ab exteris nationibus earn pretio com-parare cogerentur. Quapropter annuimus et conCedimus praedicto excellent Nicolao de Bucellis, medico nostro primario, necnon Lamberto Uradero ipsorumque haeredibus liberam potestatem exstruendi et ad 40 annos a die datarum exercendi du as ad pa-

*) W roku 1591 sporządził Bucella w Krakowie testament, który został otwarty po śmierci tego zwolennika arjanizmu w roku 1599. Cały majątek zapisał w niem dzieciom siostry Anny, Prosperowi Lippi de Bucellis, w którego domu na Biskupiem mieszkał, i Małgorzacie, żonie Krzysztofa Morsztyna, następnie dzieciom brata Filipa de Bucellis, dzierżawcy Przewałskiemu na Litwie i Julii, żonie Jana Baptysty de Cetis, zostawiając jednak znaczną ilość legatów. Nie wspomina w testamencie nic o papierni w Inflantach, bo zresztą wogóle nie wymienia swoich majętności. Por. Ptaśnik, Z dziejów kultury włoskiego Krakowa, (Rocznik krakowski t. IX, 1907, p. 100 n., p. 141 n.).

randum papyrum of fi ci nas, unam quidem in districtu Ven-densi, alteram vero in districtu Parnaviensi, in nostris vel in eorum districtuum fluminibus propriis, prout eorum instituto commodius videbitur. Similiter et ferri fusorias et cusorias, ubi ipsius opportunius videbitur facere, tantumque terrae, quantum illarum officinarum seu aedificiorum omnium nécessitas postula-verit, dementer concedimus, hac tarnen conditione, ne earum officinarum constructione libera eorum fluminum navigatio institutaque in iis districtibus vel nostra vel aliorum oeconomia impediatur. Memorati vero Nicolaus de Bucellis necnon Lambertus Uraderius, prout sese facturos receperunt, omnium utilitatum, inde provenien-tium, decimam partem quotannis realiter in thesaurum nostrum inferre tenebuntur. Exactis vero supradictis 40 annis, successoribus nostris, si ita placuerit, liberum erit has officinas a Nicolao de Bucellis et Lamberto Uradero necnon eorum haeredibus auferre, ita tarnen, ut priusquam usu et possessione earum officinarum priventur, tam aedificiorum quam in eis existentium instrumentorum pretium, prout illo tempore aestimabantur, parata pecunia ipsis persolvatur. Cum vero ad maiestatem nostram pertineat etiam providere, ne quis exstructione talium officinarum incommodet iis, qui primi fuerunt nobis huiusmodi utilitatis comparandae inven-tores, privilegio nostro regio cautum esse volumus, ne cui intra praedictos 40 annos talium operum officinas aedificare liceat, sub amissione constructarum officinarum et poena 5000 flor. polonica-lium... Datum Niepolomitiis, die 27 mensis Martii, anno Domini 1583, regni vero nostri anno septimo. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 129, f. 284. — Pawiński, Źródła dziejowe t. XI, p. 257,

nr. 142.

704. 27 Martii 1583.

...Ioannes Lazari Ianussovius una cum honesta Elizabetha coniuge... recognoverunt... se... debere... 1000 taleros per gr. 35... reverendo domino Andreae Patricio Nideczki¹), praeposito Varsaviensi et canonico Cracoviensi etc., quam summam pecuniae sese... promiserunt... in decursu 3 annorum... soluturos...

’) Znakomitemu temu humaniście i filologowi, wzorowemu wydawcy Cycerona, poświęcił obszerną monografię Morawski Kazimierz, p. t. : Andrzej Patrycy Nidecki, jego życie i dzieła. Kraków, 1892.

maioris vero certitudinis ac securitatis gratia praenominati Ioannes Lazari Ianussovius et Elizabetha coniuges debitores hanc summam praescripti debiti 1000 talerorum praefato reverendo domino An-dreae Patricio Nideczki... super omnibus et singulis bonis suis... assecurant, signanter vero in et super domo lapidea sua Craco-viae sita, in platea Columbarum vulgo Gołębia inter contubernium Bursae Ierusalem ab una et Mathiam Grusczinski smigmatorem ab altera partibus...

Caeterum... Ioannes Lazari Ianussovius... recognovit se... promisisse... quod reverendo domino Andreae Patricio Nidecio debebit ac tenebitur imprimere ac correctissime et typis elegantissimis elaborare suis propriis sumptibus, papiro et impensis, 300 folia alias trzistha arkussow diversae materiae variique generis, prout sibi a praefato domino Patricio dabuntur et consignabuntur et ita impressorum ac elaboratorum 300 foliorum debebit cuiuslibet dicti folii 100 exemplaria eidem domino prae-posito Warssaviensi sine ulla solutione... consignare. Quemqui-dem totum et integrum laborem debebit ad maius intra decursum 3 annorum 1583, 1584, 1585 usque ad 1586 exclusive perficere et finire, ita tarnen, ut singulis annis nominatis ad minus 100 folia et singulorum foliorum 100 exemplaria ad ipsius reverendi domini praepositi manus... consignare tenetur... Hoc per expressum ad-dito, quod, si vel ipse vel haeredes ipsius in perficiendo praedicto labore negligentiores aut remissiores fuerint... extunc nulla ulte-riori dilatione habita... omnia et singula bona... idem reverendus dominus, praepositus Warssaviensis etc., tenebit... iisdemque pro libitu et arbitrio suo, nihil quicquam de summa capitali defalcando, utetur, fruetur ad summae principalis repositionem et persolutio-nem, vel summam integram 1000 talerorum cum aliis impensis, ad alium typographum spectantibus, ad expectandum huiusmodi laborem 300 foliorum et 100 exemplariorum prompta numerataque pecunia... persolvere tenebuntur (a. 1583, f. 4, p. Palmarum, in domo lapidea aciali famati Iohannis Ianuszowski, in platea Columbarum, penes domum Mathiae Gruszczinski).

Scabin. Crac 21, p. 936 — 942.

705. 2 Aprilis 1583.

Coram officio consulari Cracoviensi comparentes personaliter haeredes et successores legitimi olim spectabilis domini Mathaei

Sibeneicher, consulis Cracoviensis, concordiam et amicabilem compositionem, inter se mutuo per certos dominos compromissa-rios et compositores factam, polonico idiomate scriptam... exhi-buerunt... cuius tenor sequitur et est talis:

Stała szię ugoda y przyiaczielskye porównanie miedzy slia-chethnym panem Waczlawem Sibeneicherem, yako opiekunem przyrodzonym dóbr y dziatek niebosczyka sławnego pana Matheusza Sibeneichera, raycze Cracowskiego, bratha szwego rodzonego, tho yesth Iosta, Ceciliey, Orsulie y Susanny Hath niemayączich y utczy-wim panem Dziulim Baldim, yako opiekonem pany Iustiny, zony szwey a dziewky thegosz pomienionego niebosczyka pana Sibeneichera wlaszney, z utcziwą panią Anną Glaczowną wthorego małzensthwa splodzonich z zyedny sthrony, a utczywym panem Casprem Trusardim yako opiekunem utczywi pani Catharziny zony iego y panem Iacubem, yusz liatha maiączym, pothomkamy thegosz tho niebosczyka pana Zibeneichera z niegdy utczywą panią Helzbiethą Fetrowną pierwszego małżeństwa spłodzonemy z drugy sthrony, przesz środek pewnich łiudzy y przyiacziol do thego wziętich y proszonich, kthorich imiona nizey szą ich wlasnimy rękoma podpisane, a tho s sthrony dóbr ruchomich po pierwszym malzensthwie pozostalich obiczayem nizey napiszanim, tho yesth, isz then tho pan Waczlaw Sibeneicher, yako opiekun dziatek Hath niemayączich, y pani Iustyna, thesz yako potomek przesz męża szwego pomięnionego Dziulego opiekuna wlasznego przy nei stho-iączego y na tho zezwaliaiączego, wiedzącz o thim pewnie, ze nie-bosczik pan Zibeneicher wisszey mianowany beł wstępnięm do zony szwey pierwszego małzensthwa niebosczky Helzbiethy Feth-rowney y pewne dobra ruchome po niey wziął y po iey smierczy przy nim zostały, przesthrzegaiącz thego, aby do yakich prawnich postępków y niepothrzebnich nakładów sthrony dochodzenia tako-wich dóbr ruchomich maczierzystich miedzy nimy nieprzychodziło także y do yakich nienawisczy albo thrudnosczy wszeliakich po-stąmpiely y moczą thy ugody nineiszy za winaliaskiem tichze panów iednaczow y przyiacziol zobopolnich pany Catharzynie Casprowey y Iacubowy, dziatkom czestho mianowanego pana Sibeneichera spomięnioną Helzbiethą pierwszego małżeństwa zrodzonich albo splodzonich, za wszeliakie dobra ruchome, yakimkolwiek przezwiskiem mianowane, 1000 zlotich w moneczie, po 30 gr. każdy zlothy liczącz, kthemu praszę do drukowanya naliezączą z literamy y ze wsitkym nacziniem do druku pothrzebnym, kthora prassa ich matky wlaszney bela. A thakowy 1000 zł. ma im bycz dane y naprzód zaplaczone s pieniędzy tich, kthore szię utharguyą za Postillę wydrukowaną, kthora, isz yescze niedokoncza yesth widrukowana, thedy spolnim obudwu sthron nakładem, tho yesth y pierwszego y wthorego malzensthwa pothomkow, yako na papier, czeliadz y na sthrawę y za robothę y na insze rzeczy, do thego wyrobienia naliezącze, ma bicz dokoinczoną y wyprawiona, a gdy iusz będzie thakowa Postilla albo postille dodrukowane y wigothowane, thedy zarasz mayą bicz przedawane, a pieniądze za nie wzięthe mayą bicz do oszobliwy skrzynky kładzione, czego ma dogliądacz y thakowe pieniądze za Postille przedane ma chowacz pomieniony syn a pothomek niebosczyka pana Si-beneichera, pan Iacub. A za thakową yego pracze postąpiely mu y postępuyą wsitczy zlotich 70 w moneczie po pulkopiu, kthore szobie ma wziącz y odliczicz po oddaniu zarasz pomienionego thysiącza zlotich, a skoroby szię thakowy tysziącz zlotich zebrał, ma bicz naprzód, yako yesth wisszey napissano, dany pothomkom pierwszego malzensthwa, Iacubowy y Catharzynie, nad tho z ugody przyiaczielsky postąpiely panu Casprowy Trusardowy s sthrony gerady y za geradę lanczuch, kthory wazy zlotich czerwonich 50, na kthorym lanczuchu ona przestała za wsitkę gieradę, kthory thakowy tisziącz zlotich y lanczuch zlothy podniowszy będą powinny urzędownie tak opiekuna yako y pothomky niebosczyka pana Sibeneichera poszliedniego malzensthwa tak s thego tysiącza zlotich yako y pani Catarzyna Casprowa ossobliwie z lanczucha za wsitkę geradę przyięthego, także y z innich rzeczy na pothim dostatecznie quithowacz. Dobra insze nieruchome albo sthoyącze y ruchome do rownego działu, czoby szlusznie należało, w moczy zostawuyącz, kthore po oyczu pothomkom zobopolnym w równy dział wedlie prawa przyrodzonego przyscz mayą y iusz naliezą okrom hergeuethu, czo szobie obiedwie sthronie, tho yesth pan Waczlaw Sybeneicher, yako opiekun dziatek wisszey pomięnionich, Hath niemayączich, y pani lustina przesz pana Dziuliego męża y opiekuna swego wlasznego a Iacub szam przesz szię y Catha-rzyna Casprowa przesz thegosz męża y opiekuna szwego wlasznego y pospołu sz nim zdzierzecz, wypelnicz y wykonacz, yako yesth na wierschu wyrażono, obieczali pod zakładem 1000 zlotich... Macziey Wierzbientha, ręką wlaszną. Mykolay Scharfenberger, ręką

wlaszną. Casper Miedzichod, ręką wlaszną. Wolff Bayer, manu propria. Stanisław Fetter, ręką wlaszną. Sewerin Glacz, ręką wlaszną. (a. 1583, sabbato a. Ramis Palmarum).

Consul. Crac. 448, p. 333—335.

706. 2 Aprilis 1583.

Coram officio consulari Cracoviensi... honesta domina Anna Glaczowna, olim spectabilis domini Mathaei Sybeneicher, consulis Cracoviensis relicta vidua, per famatum Severinum Glacz, fratrem suum germanum... fassa est, se... percepisse a famatis Venceslao fratre et Iacobo, filio olim spectabilis domini Mathaei Sybeneicher, tutoribus naturalibus puerorum... utpote Iodoci, Ce-ciliae, Ursulae et Susannae flor. 1000... dotalitii sui, sibi per spe-ctabilem olim dominum Mathaeum Sybeneicher maritum suum... assignatos... (a. 1583, sabbato a. Palmarum).

Consul. Crac. 448, p. 335.

707. 2 Aprilis 1583.

Coram officio consulari... Gasparus Trusardo Italus, civis Cracoviensis, uti tutor naturalis honestae Catherinae, coniugis suae legitimae, et honesta domina Iustina, famati Iulii Baldi, civis Cracoviensis, coniunx légitima, olim spectabilis domini Mathaei Zibeneicher ex priori matrimonio susceptae filiae, Gasparus Trusardo nomine tutorio coniugis suae, pro cuius ratihabitione, cum puerpera existet, solemniter cavit, domina Iustina vero per maritum tutoremque suum... recognoverunt... se iuxta inventarium post mortem et obitum olim spectabilis domini Mathaei Sybe-neycher, consulis Cracoviensis, parentis sui desideratissimi, factum ex mutuo consensu inter caeteros ipsius domini Mathaei Zibeneicher cohaeredum in praesentia tutorum naturalium, utpote Iodoci, Ceciliae, Ursulae et Susannae puerorum minorennium in parata pecunia per 477 florenos... et gr. 8 et item in argento, clenodiis per mr. 8 et scot. 16 argenti (quantum cuilibet pro sorte sua spe-ctabat...) de manibus famatorum Wenceslai et Iacobi, praenominati domini Mathaei Zibeneycher, fratris et filii, praefatorum puerorum minorennium tutoribus... percepisse... (a. 1583, sabbato a. Palmarum).

Consul. Crac. 448, p. 336.

708. 2 Aorilis 1583.

Coram officio consulari... Gasparus Trusardo Italus, civis Cracoviensis, tutor legitimus honestae dominae Catherinae, olim spectabilis domini Mathaei Zibeneicher, consulis Cracoviensis... filiae legitimae... fassus est, se... pro sorte coniugis suae... levasse de manibus famatorum Venceslai fratris et Iacobi filii olim spectabilis domini Sibeneicher... cathenam auream... (a. 1583, sabbato a. Palmarum).

Consul. Crac. 448, p. 336.

709. 29 Mail 1583.

Praerogativa nomine imprimendorum Brevia-riorum et Missalium Iohanni Lazaridi conceditur. Stephanus etc. Significamus etc. Regium et proprie nostrum hoc esse ducimus iis favere, qui suum studium ad religionem propa-gandam ita conferunt, ut neque labori neque sumptui parcunt, quorum ex numéro nobilem ac fidelem dilectum nostrum Iohannem Lazaridem Ianussowsky esse accepimus. Quern quidem, cum exposuissent nobis consiliarii nostri, decrevisse Breviarium et Missale Romanum concilii Tridentini sancito conscriptum typis edere suis in rem atque usum totius regni nostri, accedente ad id quorundam regni nostri consiliariorum spiritualium sumptuum subsidio, subvereri autem, ne huius laboris damnum iacturamque faciat, si quis hoc idem negotii Missalis Breviariique edendi susce-perit, aut alibi editos in regnum et dominia nostra vendendos invexerit, visum est nobis, non modo grato animo bonum eius conatum prosequi, verum etiam, quae nostra est auctoritas regia, eidem et cavendum esse et prospiciendum. Sancimus itaque et iubemus hisce nostris litteris, ut, ne quis typographus, bibliopola, librarius in universo regno et magno ducatu Lithuaniae Breviarium et Missale dictum imprimere aut alibi impressa clam palamve in regnum et dominia nostra importare ac venum exponere audeat. Si quis aliter fecerit, eum 1000 flor. amissionis librorum omnium poenam subire volumus, cuius dimidiam partem fisco nostro dimi-diamque illi statuimus attribuendam. Mandamus praeterea in Universum cunctis magistratibus regni et dominiorum nostrorum, ut hasce nostras litteras intégré omnino servent servarique ab omnibus curent et dieto nobili Iohanni Lazaridi Ianussowsky, quoties ne-cesse fuerit, auxilio sint atque in omnibus rebus, quod ad hanc sanctionem nostram attinet, adiumento, pro gratia nostra secus non facturi. In quorum omnium fidem etc. Datum Cracoviae, die 29, mensis Maii, anno Domini 1583, regni vero nostri octavo.

Matr. Regni Pol. 129, f. 310. — Wierzbowski, Materjały I, p. 248, nr. 358 ; Pawiński, Źródła dziejowe XI, p. 258.

710. 30 Augusłi 1583.

Honestus Matias Grabayczik, typographus ci vis Cracoviensis, fecit officiosum arestum super venditione... domus ligneae honestae dominae Sczyglownae propriae, penes portam novam inter Alberti Chybyk et Bartholomaei Doctorek iacentis, idque in flor. 20 per olim Stanislaum Syennik typogra-phum, priorem Dorotheae uxoris modernae suae maritum, in aedificia necessaria eiusdem praetactae domus erogatis et eidem uxori suae testamentaliter assignatis... (a. 1583, in crastino De-collationis s. Ioannis Baptistae).

Advoc. Crac. 202, p. 717.

711. 9 Novembris 1583.

Laurentius Chomyey cartarius de Tuchowicze oppido... ius civitatis suscepit... dédit mr. 1 (a. 1583, f. 4, a. s. Martini).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 281.

712. 9 Novembris 1583.

Mathias Sytek cartarius... ius civitatis suscepit... dédit mr. 1 (a. 1583, f. 4, p. s. Martini).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 282.

713. 12 Mariii 1584.

Ad instantiam honesti Valentini Scharfenberger, filii olim famati Valentini Scharfenberger, contra testes citatos se inti-mäntis... famati Nicolaus Scharfenberger et Stanislaus Scharfenberger, bibliopolae cives Cracovienses... attestati sunt...: To mi iest wiadomo, że nieboszczyk pąn Andrzey Czolnek z Chęczin poiąl byl w małżeństwo Annę, niegdy sławnego pana Marczina Ziemianina czorkę, s którą Anną przerzeczony pan Andrzey Czolnek miał dwoie dzieczi, na imię Katarzynę y Orszulę;

pozostawiwszy to dwoie dzieczy umarł. Poięla potym przerzeczona pani Anna wtorego męża sławnego pana Stanisława Zywieczkiego. Katarzyna Czolnkowna ta była dana w małżeństwo panu Fołtynowi Scharfenbergerowi, s którą miał czworo dzieczi, to iest Albrychta, Valantego, Grete y Jąna. Było tych dzieczi więczey, alie pomarli. Pani Anna s panem Zywieczkim miała te dzieczi : Stanisława, Iarosza, Martę y Helenę (a. 1584, postridie Laetare).

Advoc. Crac. 202, p. 470.

714. 8 Iunii 1584.

Coram eodem iudicio... honestus Melchior Lother iunior, famati Melchioris Lotherex olim honesta Ursula prioris matrimonii, consorte sua légitima, procreatus filius... fassus est, quod praedictus famatus Melchior Lother, parens suus charissimus, sibi... exsolverit sortem suam tertiam ex summa 200 talerorum prove-nientem (tribus liberis prioris matrimonii, fratri videlicet atque sorori suae sibique tertio, iuxta ordinationem eiusdem olim matris suae charissimae, in actis consularibus montium Tarnoviensium ipso die s. Stephani, anno 1576, contentam... legatorum), sibi concer-nentem... (a. 1584, f. 6, p. octavam Corporis Christi).

Scabin. Crac. 22, p. 408.

715. 19 Iunii 1584.

Coram officio consulari Cracoviensi comparentes personaliter famati seniores aurificum Cracoviensium, inhaerendo suo iureiurando ad officium illorum de providendis incommodis civitatis huius praestito, citato ad idem officium honesto Stephano N., artis thipographicae socio, contra et adversus eundem proposuerunt, quod ipse sigilla incidere praesumat alias pieczeczi i stemple rzeze contra antiqua iura aurificum, turn etiam contra eorundem consuetudinem, petentes tantam audaciam ipsius coher-ceri. Pars conventa vero se id facere non negavit, verum se arti-ficium tipographicum didicisse asseruit, quod et litteris et variis subtilibus ferramentis opus habet, ob idque se mirari, cur non licitum sibi esset sigilla aut etiam ea, quibus sufficere posset,

’) W roku 1564, 4 grudnia, „Melchior Lotter suscepit ius civitatis, litteras demonstravit... dedit mr. 1 gr. 12“. Libri i. c. Crac., 1423, p. 111.

jncidere. Domini consules, considerando eo, quod aurifices specials iura et consuetudines de incidendis sigillis habeant, consi-derato etiam eo, quae et quanta damna respublica sufferre aut pati posset per inordinatam sigillorum vel etiam ferramentorum alias sztemplow incisionem, quibus nonnisi iuratae personae praeficiantur, videntes personam non esse iuratam, immo iuvenem, eidem ex nunc prohibuerunt, ne postea de eiusmodi laboribus incidere praesumat, sub poena dominorum consulum arbitraria toties, quoties in contrarium convictus fuerit, irremissibiliter repo-nenda, liberam eidem potestatem res, ad artificium tipographicum vel etiam introligatorum pertinentes, incidendi facultatem concesse-runt (a. 1584, f. 3, a. s. Iohannis Baptistae).

Consul. Crac. 448, p. 725.

716. 17 Septembris 1584.

Coram officio... Nicolaus Scharffemberger typo-graphus, civis Cracoviensis, una cum honesta Anna, coniuge sua légitima... fassi sunt, se debere... 150 flor.... nobili dominae Annae, olim nobilis domini Hieronimi Rokosz de Bezdziecz relictae viduae, quam quidem 150 flor. debiti summam... assecurant in et super omnibus bonis suis... specialiter vero super praedio suo proprio toto et integro, nemini obligato, retro Casimiriam inter haeredum Fox et Strycharsz praedia parte ab utraque consistente... (a. 1584, f. 2, p. Exaltationis s. Crucis).

Consul. Crac. 448, p. 802.

717. 16 FebruarU 1585.

Albertus Rzezniczek cartarius... de Koczko... ius civitatis suscepit... dédit mr. 1 (a. 1585, f. 4, a. s. Priscae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 298.

718. 23 Martii 1585.

Ioannes Słowik bibliopola productis litteris legitimi ortus sui de data Petricoviae, die 25 Augusti 1582, ius civitatis suscepit... dedit flor. 2 (a. 1585, sabbato a. Oculi).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 300.

719. 26 Martii 1585.

Coram officio advocatiali Cracoviensi... honestus Alexius Rodeczki, civis Cracoviensis... constituit in suum legitimum plenipotentem nobilem Sigismundum Wilam ad exigendum debitum certum per famatum Stanislaum Maliczki¹), flor. nempe 18 gr. 15, contractum... (a. 1585, f. 3, p. Oculi).

Advoc. Crac. 205, p. 298.

720. 28 Martii 1585.

Coram officio advocatiali Cracoviensi... Adam Christof orski... fassus est, quod quemadmodum certo quodam infaelici tempore honestus Stanislaus Wyrzbieta iunior, honorati domini Mathiae Wyrzbięta, scabini Cracoviensis, filius, casu fortuito invite et nolens se e bombarda vulneravit occasioneque eiusmodi vulneris inter se et eundem Stanislaum sive matrem ipsius certi arbitri amicabilem compositionem fecerunt... quod dictus Stanislaus sibi flor. 10 dare et chyrurgum absolvere debebat, quod in-quam sibi... a praedicto Stanislao Wyrzbięta... satisfactum est (a. 1585, f. 5, p. Oculi).

Advoc. Crac. 205, p. 27.

721. 8 lunii 158J).

...Famatus Vilchelmus Luczenberger, sacrae regiae maiestatis chyrurgus... fassus est, se omne ac integrum ius suum clenodiorum omnium, perse olim famato Ioanni Chaidenbrecher, cogno-mento Dykhanus, aurifabro civi Cracoviensi, concreditorum, abscessisse... honesto Martino Siennik, civi Cracoviensi. Porro idem Martinus Siennik, quamprimum clenodia eadem ab haeredibus sive successoribus praenominati Ioannis Chayden-brecher susceperit, extunc praedicto Vilchelmo Luczenberger talia clenodia sive loco clenodiorum 200 flor... reponere... tenebitur... (a. 1585, f. 3, a. Corporis Christi).

Scabin. Cerdonien. 1585 — 1589 (vol. 360), p. 12.

*) Prawo miejskie przyjął 11 czerwca w roku 1568, pochodził z Krakowa. Libri i. c. Crac. 1423, p. 139.

722. 10 Iulii 1585.

Honestus Ioannes Barba aurifex citatis ad officium praesens famatis senioribus contubernii aurificum Craco-viensium et Gerardo Felhan aurifiee, cive Cracoviensi, contra eosdem seniores in gravi quaerela proposuit pro eo, quod ipsi se bonae famae ac existimationis virum decreto suo infamem effecerint et facultatem praecluserint, quominus inter bonos viros versari atque artificio suo sibi victum quaerere possit, petens per ipsos causam facti huius exponi atque decretum ipsorum, uti minus iustum, per officium praesens cassari atque nullitatis vitio subiacere decerni. Ex adverso seniores contubernii aurificum alle-gabant, quod famatus Gerardus Felhan aurifex, civis Cracoviensis, ipsum Ioannem Barba detulerit ad officium seniorum contubernii eapropter, quod sibi aurum valoris 60 flor. ipsi ad laborandum datum et concreditum abstulerit atque ipso insalutato discesserit, itaque sese ad instantiam eiusdem Gerardi Felhan decretum taie contra ipsum tulisse, non ergo sibi, sed praefato Gerardo impu-tandum esse, asserebant, omne id, quodeunque contra ipsum hoc in passu actum et decretum fuit. Cum itaque supranominatus Ioannes Barba actor, hac responsione seniorum aurificum exaudita, ex eodem Gerardo Felhan causam quaereret, cur ipsum ad seniores contubernii detulerit, memoratus Gerardus Felhan allegabat, se qui-dem invitum eo descendisse, ut ipsum ad seniores contubernii deferret, verum se id facere coactum fuisse ad instantiam Stephani Divitis, bibliopolae Galii, qui a se aurum, quod ipsi concrediderat, quod etiam hinc discedens secum abstulerat, expetebat. Ut ergo indemnitati suae provideret, sese modo in contuberniis observari solito contra ipsum procedere coactum fuisse ad instantiam eiusdem Stephani Divitis, qui solutionem a se expetebat. Itaque praenominatus Ioannes Barba quesivit a Stephano Divite, ut ipse seriem negotii exponat atque causam, cur ita contra se processerit, dicat. Ad hanc ergo requisitionem actoris famatus Stephanus Dives propter officii informationem et actoris innocentiae declarationem recognitionem suam latine scriptam coram officio praesenti exhibuit, cuius tenor de verbo ad verbum sequitur et est talis :

Ego Stephanus Dives, bibliopola Gallus, reco-gnosco tenore praesentium, quod anno praeterito rogaverim Ge-

rardum Felhan, aurificem Cracoviensem, ut Ioannem Barba susci-peret collaboratorem. Id, cum abnueret Gerardus, quod tantum auri, ut eum cum aliis foveret sibi esse negaret, ego ipsi 60 flor. mutuo dedi, quos Gerardus chirographo suo bona fide se reddi-turum promisit, ea tarnen conditione, si Ioannes Barba ipsi vicissim aurum concreditum bona fide redderet. Accidit interea, ut Ioannes, cum sibi periculum imminere a quibusdam intelligent, auro accepto, hospite insalutato hinc discesserit. Gerardus mihi rem exposuit et testibus duobus confirmavit suumque chirographum sibi reddi po-stulavit. Ego, qui Ioannem Cracoviae aliquot annos artem suam inculpate exercuisse noveram, cum longe plura furari potuisset, eum cum 60 flor. aufugere voluisse, vix mihi persuadere potui. Verum nobilium quorundam Gallorum adventus, quod mihi persuadere non poteram, facile persuadet. Retulerunt enim, non procul ab Olomuncio Ioannem obviam factum rogasse, ut suis verbis quibusdam nostrum et nominatim mihi Stephano salutem dicerent. Tum ego, cum mihi illudi crederem, Gerardo author fui, ut quid Ioannes fecisset, senioribus aurificum indicaret suisque duobus collaboratoribus confirmaret vel 60 flor. mutuo datos redderet. Accessit itaque Gerardus ad seniores, ut moris est, et suis prae-sentibus collaboratoribus totum negotium narravit. Interrogatus, an Ioannes ipsius aurum abstulisset, ego, inquit, ex vobis scire cupio*, an aurum mihi concreditum meum dicere possim? Interrogatus secundo, num eum infamem reddere vellet? Non sum, inquit, iudex, ipsi videant, coactus dico, eum, quod ipsi credideram, aurum abstulisse.

Aliquot post mensibus ad nundinas Cracovienses, venit auri-fex septem ab hinc miliaribus habitans, qui traditas sibi litteras a Ioanne hinc discedente, quas bibliopolae Gallo redderet, affirmavit, et eas domi adhuc se habere. Has ego, si tempestive accepissem, nunquam curassem Ioannem ad seniores deferendum, verum, cum Gerardi collaborators hinc discessum pararent, volui, ut quid de Ioanne sentirent, in contubernio aurificum publice testa-rentur, eorum enim testimonium mihi quondam utile fore sperabam. Quae, cum ita sint et quod omnium maximum est, Ioannes Barba hue redierit, ut litteris suis pollicebatur, non tantum ego cum ipso transegi, verum etiam amplissimum senatum rogo, ut si quid durius in Ioannem ab aurificibus decretum sit, rescindatur, et Ioannes, salva et illaesa Gerardi innocentia, suo pristino honori

23

Monuments.

restituatur, cum praeter me damno affectus sit nemo, eorumque sententia explodatur, qui alterutrum vel Ioannem vel Gerardum infamem manere debere pertinaciter contendunt, cum manifestum sit, omne id exinde tantum processisse, quod aurifex Oswieci-mensis litteras Ioannis Barbae penes se retinuerit, neque eas tem-pestive reddiderit.

Quamvis ergo ex partium allegatis et deductionibus con-stabat, facti huius culpam universam non in Gerardo neque in Ioanne Barba verum in aurifice illo sitam esse, qui litteras sibi créditas tempestive non reddidit, turn etiam, quod Stephanus Dives, ad cuius instantiam processus iste contra actorem institute erat cum ipso actore, postquam hue rediisset, transegerit atque publice recognoscat, non ipsum, verum aurificem ilium, qui litteras sibi non reddidit, in culpa fuisse, attamen ante ferendam sententiam dominus proconsul quaesivit ex senioribus aurificum Cracoviensium, turn etiam ex Gerardo Felhan, an aliquid mali vel inhonesti ultra sciant de memorato actore. Qui, cum se nihil unquam mali vel inhonesti de ipso scivisse... ideo domini con-sules... sublato decreto contubernii aurificum Cracoviensium de-creverunt, Gerardum Felhan non peccasse in eo, quod actorem ad seniores cotubernii aurificum detulerit, siquidem id facere coactus fuit ad instantiam Stephani Divitis, qui solutionem ab ipso expetebat, quod vero Ioannem Barba actorem attinet, quo-niam culpa omnis in eum recidit, qui litteras sibi concreditas non reddidit, quandoquidem etiam hue rediit et cum Stephano Divite, ad cuius instantiam processus iste contra ipsum fuerat institutus, transegit, ideo praedictus Ioannes Barba pristinae famae et bonae existimationi restitui debet... (a. 1585, f. 4, a. s. Margarethae).

Consul. Crac. 449, p. 145.

723. 31 ЫН 1585.

Martinus Paschowicz, artis t y p о g r a p h i с а е so ci us, productis litteris legitimi ortus sui de data in oppido Kazmierz, die 8 Ianuarii, anno 1585, ius civitatis suscepit... dedit mr. 1 (a. 1585, in vfgilia s. Petri vinculati).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 305.

724. 9 Ocłobris 1585.

1 (a. 1585,

Stanislaus Thausz chartarius, productis litteris legitimi ortus sui de data in civitate Curow, feria 6, post Bartho-lomaei anno 1584 ius civitatis suscepit... dédit mr. f. 4, p. Francisci).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 306.

725. 9 Ocłobris 1585.

Martinus Garny chartarius... ius civitatis suscepit, dédit mr. 1 (a. 1585, f. 4, p. Francisci).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 306.

726. 15 Ocłobris 1585.

...Honesta Anna, olim nobilis Ioannis Thenaudi, civis negotiatorisque Cracoviensis, filia... Casparis Goltslar, civis Cra-coviensis, coniunx... et famatus Gregorius Blanek aurifex, civis Cracoviensis, uti... tutor praefatae Annae Goltslarowey necnon nobilis Nicolaus Thenaudus, olim nobilis Ioannis Thenaudi filius... fassi sunt, sibi abunde satisfactum esse vigore obligationis actis praesentibus scabinalibus de data feria 3, ante festum sacratissimi Corporis Christi (7/6) proximum, anno Domini 1583, in 200 flor... a nobili Stephano Divite Lugdunensi... (a. 1585, ipso die s. Hedvigis).

Scabin. Cerdonien. 1585—1589 (vol. 360), p. 189.

727. 1 Decembris 1585.

...Nicolaus et Valentinus Scharffenbergowie, cives Cracovienses, olim famati Marci Scharffenberger, civis Cracoviensis et honestae Agnethis... filii... fassi sunt, se... absce-dere et donare totas et intégras sortes et partes suas, ad se ex paterna vel materna successione necnon post decessum ex hac vita olim Ioannis Scharffenberger fratris sui devolutas et spectantes, domus et horti in Nigra platea inter Balthasaris Kichliarz ab una et honestae Dorotheae, famati Antonii Walman coniugis legitimae, parte ab altera domos... nobili Venceslao Zibeneicher Klieczowsky... (a. 1585, f. 4, a. s. Nicolai).

Scabin. Cerdonien. 1585 — 1589 (vol. 360), p. 252.

728. 19 Martii 1586.

Ad instantiam... Stanislai Szykiwik¹) chartariorum s о c i i... honesti Laurentius Popiołek et Ioannes Boczek, seniores contubernii chartariorum Cracoviensium... testificati sunt, praedictum Stanislaum Szykiwik ex olim Stanislao Szykiwik, cive Cracoviensi, pâtre et Regina matre, coniugibus legi-timis, iuxta ritum sanctae ecclesiae catholicae copulatis, esse pro-genitum... (a. 1586, f. 4, p. Laetare).

Consul. Crac. 449, p. 377.

729. 26 Martii 1586.

Ad instantiam... honesti Martini Starostka, chartariorum socii... honesti Mathias Liszek et Albertus Chrosciel revenditores, cives Cracovienses... testificati sunt, sibi optime con-stare, quod praedictus Martinus Starostka ex probis matrimonia-literque iunctis parentibus, videlicet Nicolao Mirossowski reven-ditore, cive Cracoviensi, pâtre et Orsula matre legitime progenitus sit... (a. 1586, f. 4, a. Palmarum).

Consul. Crac. 449, p. 390.

730. 25 Aprilis 1586.

Stephanus etc. Significamus etc., quia nos habentes com-mendatam erga nos fidem et industriam nobilis Ioannis Ianu-szewski, typographi Cracoviensis... permittendum esse duximus... ut possit et valeat advocatiam in villa Kurcznia, ad capitaneatum Sendomiriensem pertinentem, de manibus generosi olim Andreae Fierley de Dambrowicza, castellani Lublinensis et capitanei nostri Sendomiriensis, successorum... redimere redem-ptamque... possidere eaque uti et frui ad extrema usque vitae tempora... Datae Grodnae, die 25 Aprilis, anno Domini 1586, regni nostri decimo. Stephanus rex subscripsit.

Matr. Regni Pol. 132, f. 106.

*) W roku 1587 „sabbato post Visitationis b. Mariae Virginis (4/7) Stanislaus Szykiwik chartarius productis litteris legitimi ortus sui, de data Cracoviae, feria 4, post dominicain Laetare proxima (19/3), anni 1586, ius civitatis suscepit... nihil dedit, quia hie oriundus“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 337.

731. 16 Iunii 1586.

Przed urzendem albo sądem zagaionem tutecznem stanąwszi oblicznie uczcziwa pani Regina sławnego niegdi Matisza Zaczkow-skiego pozostała wdowa a terasz szlachetnego pana Stanisława Za-wolka wlaszna małżonka... zeznała, ysz yeszt winna ysztnego a prawdziwego długu gotowich poziczanich pieniedzi sumi 400 zł... szlia-chetnemu panu Maczieyowy Wirzbieczie, prawa krakowskiego dolnego prziszieznikowy, którą takową sumę... obowiezuye szie... zapłaczicz od s. Michała blisko prziszlego w roku 1586 we cztery liatha, to yesth na s. Michała w roku 1590... a dlia liepszey wiari... przerzeczona pani Regina Zawolkowa zapiszuye... na czesczy kamienicze na Groczki uliczi łezączey po dziecziach szwoych na sie prziumarley... i terasz iusz ex nunc... daye w używanie ku mieszkaniu pewne gmachy w kamieniczy na Groczki uliczy, miedzi Piziurnem a domem krawieczkim łezączey, y puszcza do takowich czterech Hath wolno bez wszeliakiego czinszu albo poplatku... (a. 1586, f. 2, p. Viti).

Scabin. Crac. 23, p. 201.

732. 7 Iulii 1586.

Coram officio advocatiali Cracoviensi... Nicolaus Scharfenberg, civis et biblio pola Cracoviensis... constituit in suum legitimum plenipotentem honestum Ioannem Karczon, civem et typographum Wilnensem, ad emovendum et exigendum debitum certum per honestum¹) Frölich, civem itidem et biblio-polam Wilnensem, sibi retentum... (a. 1586, f. 2, p. Visitations b. Mariae Virginis).

Advoc. Crac. 207, p. 420.

733. 6 Mail 1585 - 28 Iulii 1586.

Ad instantiam et affectationem nobilis Wenceslai Sibenaicher Kleczowski, uti tutoris liberorum minorennium olim spectabilis Mathaei Sibenaicher, consulis Cracoviensis, ex secundo matrimonio susceptorum, ac famati Iacobi Sibenaicher et honestae Catharinae, famati Casparis Trusardi coniugis, et Iustinae famati Iulii Baldi consortis legitimae, per eosdem maritos tuto-

') Następuje wolne miejsce na imię.

resque suos coram officio praesenti consulari Cracoviensi factam, Concordia certa inter ipsos mutuo facta et quatuor sigillis munita ad acta praesentia est suscepta, cuius tenor... est talis:

Stało szie postanowienie w obyczay ugodi uczinione miendzy sliachetnem panem Waczlawem y panem Iacubem Siebenaichery iako opiekuny przirodzonemy dóbr y dziatek niekiedi sławnego pana Matheusza Siebenaichera raicze Cracowskiego nieletnich, mianowy-czie Iosta, Cecilii, Orszulie y Zuzanni z iednei stroni a uczciwemi panią Catarziną pana Caspra Trusardego y panią Iustiną pana Giulego miesczan Cracowskich malzonkamy drugiemi potomkami tegosz pomienionego niebosczika pana Mateusza Siebenaichera raicze cracowskiego z drugiey strony przes środek pewnich przi-jaczioł do tego z obu stron wzientich y proszonich, a mianowyczie sławetne pany Macieya Wyrzbietę, Mikołaia Szarffen-bergera, Zacheusza Kesznera, Iarosza Iedwata y Wolf Baiera, mieszczani cracowskie obyczaiem nizey napiszanym. Naprzód, iz ugodę przes tysz przyacioly swe zobopolnie uczinioną, które u urzendu radzieczkiego cracowskiego zeznały y do act wpiszacz podali w moczy słowo do słowa, iako w sobie brzmi y opiewa, zachowały y zachowuyą. A ze na on czas przy takowey ugodzie była deliberatia y zobopolne namowy około xiąg pospo-litich w bibliotece, w domu na Groczkiey uliczy niebosczika przerzeczonego pana Sibeneychera bendączych y pozostalich, iakobi nalepiey y nazdrowiey biły na części każdego potomka zosobna rozdzielione, za którą deliberatią y rozmową nie mogła szie droga liepsza znalescz y pokazacz, iedno aby który albo z opiekunów albo z potomkuw takowe xięgi w sumie, za ktorąby bely szaczo-wane, przyiąl y rozprzedał, a sumę zapłaczil. Bo gdzieby każdemu z potomków ossobno częsc takowich xiąg bila widzieliona, tedibi z niemałą skodą bycz muszialo, staraiącz szie y naimuiącz mieyscze do chowania, sługę chowaiącz do przedawania, a czasów dzisiey-szych takowe towari nie szą odbithe. A czo wiencsza, ze tych xiąg od dawnego leżenia siła szie popsowalo, skądby iescze wientsza skoda uroszła, gdiby szie z mieysca na mieyscze przenosicz mu-szialy. Alie ysz tego żaden z opiekunów ani z potomkow także y z inszich bibłiopol nie chczial kupicz, tedi sie to tak belo zawie-szilo do teraznieyszego czasu. Za czestem tedi po tym upominaniem y drogi podawaniem panu Iacubowy Siebenaicherowy przes pana Waczlawa tutora y insze potomki, gdiz tez czesc tychże

Kiąg⁻ miedzy inszemi potomkami iemu naliezy także y do sumi nizey opisaney interesse, quantum pro sorte ipsius bendzie mial, zęby takowe xiegy wszistkie bądź czudzoziemskiego, bądź cracow-skiego druku, okrom części Kroniki wirobioney, do przedawania przyial, a potomkom, czo na kogo przydzie zapłacił, czego acz szie długo ucinicz zbranial, wszakze pothim za prozbą społeczną tak pana Waczlawa opiekuna iako inszich potomkow y przyiacziol społnich przy tim bendączich to przyiąl. Ale te conditye podawszy naprzód, przestrzegaiącz trudnosczy, iakiey na potym chczial, aby pan Waczlaw iego contutor na szie wszistkę y zupełna tutorią do tego actu przyiąl a xięgi the, o które idzie oszacować dal. Druga, aby thim potomkom, którzy iusz maią małżonki, swe czescy pieniędzy z sumy, ktoraby za ty xięgi oszacowana była, im należące, na rathi mógł płacić, iako szie w tey mierze z niemy ugodzy. A thim drugiem potomkom lath niemaiącem, gdy przydą do lath doskonałych y małżonki swe będą mieć, płacić także, czo na częsc każdego przyidzie. Tamże pan Waczlaw pomienioni tutor, przy-iąwszy na szie od pana Iacuba contutora swego do tego tilko actu tutoryą y one szam na mieysczu potomkow nieletnich odprawuiącz, pozwolił pospołu z inszemi potomkamy, tho iest Katarzyną y Iustyną przez męze swe, yako opiekuny własne, przy nich oblicznie stoią-cemi y na to tesz osobliwie zezwalaiączemy, zęby pan Iacub przy-iąwszy szacunek tych xiąg ych czescy na rathi placzil, a dzieciom zaś nieletnem, gdy przydą do lath doskonalich, pieniądze na ych czescy należące zapłacił. Za ktorim pozwoleniem condiciey pomie-nionych pan Iakub xiegi takowe w 1000 złotych polskich po pul-kopiu liczacz przyiąl iako tamże na ten czas szacowane za spolnem zezwoleniem wszystkich przez liudzie w thym biegle y rozumieiącze szie bely. Uwazaiącz tho u sziebye osobliwie, aby przerzeczeny potomkowye y z nim pospołu za rozerwaniem takowych xiąg ku szkodzie nie przyszły, przeto przyiąl takowe onus na szie prze-dawacz te xiegi y pieniądze im gotować y zaplacicz wedle postanowienia wiszey opiszanego, które xiegi zaraz pan Waczlaw y z inszemi potomkamy przez meze swe to czyniączemi panu Iacu-bowy do reku oddali, daiąc mu plenariam facultatem takowe xiegy przedawacz, za iakie bendzie chczial a mogl pieniądze y ku po-zitku swemu, iaki nailiepszy bendzie rozumiał, obraczać, tak, iz bendzieli mogl wibrać czo wysszey nad 1000 zl. oszaczowany, to iego scescie bendzie, a niebendziely tesz mogl wybrać tey

sumy spelna, thedi bendzie powinien swym dolozic, a potomkom spelna części, na każdego z osobna należące (yako iest wiszey wyrażono), zaplaczicz. A dlia liepszey wiary y swiadecztwa tego mi wizsey mianowani przyiaciele do tego actu wezwani y z obu stron proszeni rękoma wlasznimy podpisuiemy... Działo szie w Krakowie, w domu wiszey pomienionego niebosczika pana Matheusza Siebeneychera, raice y typographa krakowskiego, na Groczkiey uliczy, dnia 6 maia, roku Pańskiego 1585. Mikolai Scharffen-berger m. p., Maciey Wierzbieta m. p., Zacheus Keszner m. p., Wolff Baier m. p. (a. 1586, f. 2, p. s. Annae).

Consul. Crac. 449, p. 558—560.

¹

)    Następuje miejsce wolne w MS.

²

)    Brak rysunku w MS.

' 734. 28 Iulii 1586.

Coram officio consulari Cracoviensi... Iacobus Sibenei-cher et Catharina famati Casparis Trusardi consors légitima et haeredes ас successores olim spectabilis Matthei Sibeneicher, con-sulis Cracoviensis, et Elisabethae Fetrownae coniugum... recogno-verunt... sibi a nobili Wenceslao Sibeneicher Kleczowski, uti tutore liberorum minorennium eiusdem olim Mathiae Sibeneicher parentis sui ex secundo matrimonio progenitorum, videlicet lusti, Ceciliae, Orszulae et Zuzannae ac honesta Iustina, famati Iulii Baldi con-sorte légitima... satisfactum esse in summa 1000 flor. polonicalium ex bonis suis maternis ad se spectantibus iuxta concordiam... actis consularibus Cracoviensibus sabbato ante dominicam Palmarum (29/3), anno 1583, contentam... (a. 1586, f. 2, p. s. Annae).

Consul. Crac. 440, p. 556.

735. 28 Iulii 1586.

ma-

Coram officio consulari... Catharina, olim spectabilis Mathaei Sibenaicher consulis Cracoviensis et Elisabethae Fetrownej filia... Casparis Trusardi consors légitima, et Iustina, eiusdem olim Mathaei Sibenaicher ex secundo matrimonio progenita filia, in praesentiarum famati Iulii Baldi consors légitima, per eosdem ritos... fassi sunt, quod facta sit sufficiens divisio inter se et tutores liberorum minorennium olim dicti parentis sui, videlicet Wenceslaum Sibeneicher Kleczowski et Iacobum Sibenaicher Postillae, per venerabilem lacobum Wuyek editae, quae est ex-cussa typis olim dicti Mathaei Sibeneicher, ex qua divisione cuilibet

haeredi cesserunt pro sorte ipsius 139 exemplaria, quodque sjbi, videlicet cuilibet pro sorte sua totidem exemplaria Postillae prae-dictae ab iisdem tutoribus realiter et in effectu extradita sunt... (a. 1586, f. 2, p. s. Annae).

Consul. Crac. 449, p. 557.

736. 9 Septembris 1586.

Iohannes Ianussovius Lazarides zeznawam, izem od IMPanów pisarzów celnych komory króla Imci krakowskiej za rozkazaniem IMPana Młodziejewskiego !), podskarbiego nadwornego, wziął złotych czerwonych 14 na drukowanie książek Iudicii, Roberti Bellarmini, które król IMci rozkazać raczył drukiem wydać, de Concordia lutheranorum *). Na co dla lepszej pewności dałem tę rekognicyą na się ręką własną pisaną. W Krakowie, 9 Septembris, 1586. Idem, qui supra, Iohannes Ianussovius Lazarides sub-scripsit.

Wierzbowski, Materjały, t. I., p. 270, nr. 386.

737. 27 Septembris 1586.

Testamentum famati Nicolai du Me nil, aurificis Galii. Coram eodem iudicio... famatus Nicolaus du Menil, Gallus aurifex, civis Cracoviensis, licet corpore languens, mentis tarnen et rationis suae per omnia probe compos existens, testamentum... in hune, qui sequitur, condidit modum... Recognovit bona sua omnia... tarn in auro, argento, clenodiis, parata pecunia, debitis certis, excepta tarnen suppellectili sua domestica et ad artificium suum spectante, sese extendere ad valorem 400 flor. polonicales, ex quibus... donavit caetui evangelicorum Cracovien-sium, in platea s. Ioannis sito, 100 flor. polonicales, hospitali s. Spiritus hic intra moenia civitatis Cracoviensis... 100 flor. polonicales

') Dnia 12 lipca 1586 roku z Grodna przesyła król podskarbiemu Jackowi Młodziejowskiemu „librum patris Bellarmini, quem volumus, ut istic Cracoviae elegantioribus typis excudi curet, nobisque 200 exemplaria mittat. Qua de re transiget cum Ianuszewski typographo“. Wierzbowski, Materjały I, p. 268, nr. 383.

²) Książkę tę wydał w roku 1586 Januszowski p. t. „Iudicium Roberti Bellarmini de libro, quem lutherani vocant Concordiae“. Por. Wierzbowski, Bibliographie polonica I, nr. 488. Bellarmini Robert to sławny ze swej wiedzy teologicznej i filozoficznej Jezuita; został kardynałem i był jednym z kandydatów na papieża.

pro victu et sustentatione... pauperum, contubernio aurificum Cra-coviensium... 100 flor. polonicales... ut distribuantur et dentur aurificibus Cracoviensibus senio cenfectis et amplius artificium suura exercere non valentibus ac iis, qui iniqua sorte oppressi sunt et egestate laborant, Dorotheae famulae suae, quae sibi ab aliquot annis inservivit, legavit 30 flor. polonicales... Wilhelmo Theszon, suo ex sorore germana nepoti, quem hactenus penes se habuit... flor. 1000 polonicales et universam suam suppellectilem domesticam et ad artificium suum spectantem... hanc tarnen peccu-niae summam ipsi ab... exequutoribus ad annos perfectae aetatis et discretionis adservandam commisit. Residuum vero bonorum suorum... donat honestae Aloysiae, famati Petri Theszon, civis Sanlisiensis in Gallia morantis, consorti legitimae, sorori vero suae germanae. Recognovit, se nemini quidquam debere, excepta pro-visione, quam Iacobo Gatti Veneto factori suo, 4 videlicet flor. a quolibet centenario florenum, tenetur, prout ex rationibus suis constabit... Exequutores... assignavit famatos Martianum Pia-seczky, Gregorium Blanc aurifices, Ioannem Briquet passamentarium et Stephanum Divitem, bibliopolam regium, quibus quidem tribus prioribus ratione contentationis ipsorum... legavit cuilibet ipsorum 100 flor. polonicales, et liberis Stephani Divitis itidem 100 flor. polonicales... (ipso die s. Stanislai in autumno, anno 1586, in platea Transversali, ex platea Castrensi in plateam Canonicorum eundo, in domo generosi Ioannis Staszkowsky, penes domum acialem famati Mathaei Costan sita).

Scabin. Crac. 23, p. 312—315.

738. 10 Novembris 1586.

Albertus Malik introligator, productis litteris legitimi ortus sui de data in Mielzyn, die 26 Iunii, anno 1584, ius civitatis suscepit, iuravit, dédit mr. 1 (a. 1586, f. 2, pridie festi s. Martini episcopi).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 329.

739. 28 Ianuarii 1587.

Testamentum Stanislai koltriniarz... Débita, quae ipsi testatori debentur... Item honestus Valentinus Schar-ffemberger chartarius 1 flor.... Item ... Margarethae ...

consorti suae... omnia bona sua mobilia... legavit... Exequutores autem testamenti sui... denominavit famatos Nicolaum de Lira tinctorem et Andream Bariczka, cives Cracovienses... (a. 1587, ipso die s. Thomae Aquinatis, in domo monasterii ordinis Carme-litarum in Thaschemberk).

Scabin. Cerdonien. 1585—1589 (vol. 360), p. 683.

740. 7 Mail 1587.

Stephanus Dives bibliopola, patriae Lugdunensis, abrenuntiando litteris sacrae regiae maiestatis, ius civitatis suscepit, iuravit, dedit flor. 2. Pro quo sese obligaverunt... Fridericus Liczner marsubiarius et Stanislaus Iuriowski alias Litwinek caldeator, cives Cracovienses, quod ad annum et diem litteras legitimi sui ortus sit allaturus sub poena 100 aureorum (a. 1587, f. 3, a. Ascensionis Domini).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 335.

741. 4 Iulii 1587.

Bartholomaeus Popiołek chartarius, de cuius legi-timo ortu seniores chartariorum Cracoviensium sub iuramento... testificati sunt, ipsum ex olim Ioanne Popiołek chartario, cive Cracoviensi et Catharina coniugibus legitimis, progenitum esse, ius civitatis suscepit... nihil dedit, quia hie oriundus (a. 1587, sabbato p. Visitationis b. Mariae Virginie).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 337.

742. 24 Ianuarii 1588.

Nobilitatio Iohannis Ianuszowski. In nomine Domini Amen. Ad perpetuam rei memoriam. Sigismundus tertius, Dei gratia rex Poloniae etc. Significamus... cum regni Poloniae sceptra susciperemus, et ea in regia auguratione coronationis nostrae omnium senatorum nostrorum consensu constantique voce publice inter subsellia commendaretur nobis virtus, fides, studium, inge-nium, doctrina, integritas et in rebus gerendis dexteritas nobilis lohannis Lazaridis Ianuszowski, complectendum ilium esse nobis benevolentia nostra regia existimavimus et in album equestris ordinis ascribendum. Testabantur namque magnae auctoritatis se-natores, ilium principio ita natum esse, ut maiores eius ex pala-

tinatu Siradiensi processerint et deinde ob fortunae varietatem Cracoviam sese contulerint ibique a serenissimis antecessoribus nostris Sigismundo I avo nostro et Sigismundo Augusto avunculo, regibus Poloniae, ob illorum in patriam studia libertatibus et privileges specialibus donati fuerint, huncque praedictum Iohannem Ianussowski legitime a se progenitum ita educaverint, ut iuvenilem aetatem suam in studiis artium liberalium, quibus non mediocriter instructus est, adolescentiam vero in aula Maximiliani II impera-toris aliarumque nationum externarum, unde diversarum linguarum notitiam, morum elegantiam et rerum experientiam acquisiverit, consumpserit, reliquos vero suae adolescentiae annos in aulis Serenissimi Augusti et divi Stephani regum ita eleganter et ea fide solertiaque transegerit, ut nisi obvenisset mors immatura divi Stephani, cuius voluntatem erga ilium summam fuisse commemora-bant, hoc iuris beneficio, quo a nobis nunc ornatur, ornari ab eo debuerit. Addebant etiam ilium industria sua, sumptibus et im-pensis maximis iisque artibus, quae eius ingenii sunt, non solum regno Poloniae ornamento, sed etiam usui ecclesiae catholicae et ita, cum excellens ipsius ingenium, cum vitam integritate testimo-nioque laudis insignem, turn virtutis, tum rerum merita recensèrent et dicerent iure optimo eum nobilitandum videri, qui ingenii sui praeclaris monumentis nomen patriae suae apud externas gentes illustrasset, petierunt a nobis, ut ilium benevolentia nostra regia amplectemur et nobilitate donaremus. Nos igitur... Iohannem Ianussowski Lazaridem in nobilitatis et equitum regni nostri ordi-nem cooptandum et inferendum nobis esse iudicaremus... cuius quidem nobilitatis, a nobis sibi et posteris eius tam solenni caere-monia concessae, stemma et insignia ferret, scutum scilicet trianguläre coloris rubei, in cuius medio stabit lilium rectum album, habens viridem culmum infixum basi aureae, cum galea equestri aperta sive elaterata coronaque desuper aurea gemmis undique coruscis cumque laciniis seu velaminibus albi et rubei coloris utrinque dependentibus, prout hisce litteris expressius depictum est. Quod stemma ex speciali gratia nostra et liberalitate regia illi et posteris eius largimur novo nomine К1 o s z n i к appella-mus... Datum Cracoviae, in conventu generali coronationis nostrae, 24 Ianuarii, anno Domini 1588.

Matr. Regni Pol. 134, f. 65. — Wierzbowski, Materjały t. I, p. 278, nr. 401.

1588

CO

vC

LT

743. 26 Ianuarü 1588.

...Laurentius Sęk cartarius sanus pariter mente et corpore... fassus est, quia... Reginae, coniugi suae legitimae... omnia bona sua mobilia et immobilia... inscribit post mortem suam... tenenda... similiter etiam... Regina, praedicti famati Laurent» Sęk cartarii consors légitima, quamvis corpore languens, mentis tarnen et rationis suae probe per omnia compos... per famatum Stanislaum Sikiwik cartarium, filium suum legi-timum... fassa est, quia ipsa habens condignam rationem amoris et benevolentiae coniugalis... tum etiam, quod ipse... persolverit ac reposuerit debitum 120 flor. polonicales... omnia bona sua mobilia et immobilia... hac tarnen conditione adiecta, quod idem Laurentius maritus suus... erit adstrictus post mortem suam repo-nere flor. 50 monetae polonicalis Stanislao Sikywik, filio suo legi-timo, quem cum alio marito, olim Stanislao Sikywik, progenuerat, adiungendo ad hanc eandem summam 10 alios florenos... eidem famato Laurentio Sęk marito suo... inscribit post mortem suam... habenda... (f. 3, in crastino Conversions s. Pauli apostoli, anno 1588, in domo submurali sub turri halecistarum dicta, famati Laurentii Sęk cartarii, inter domos Stanislai Sziborii et Sebestiani Sak sutoris).

Scabin. Crac. 23, p. 736—738.

744. 27 Iunii 1588.

Christophorus Zakrzewski, introligatoriae artis socius, de cuius legitimo ortu honoratus Mathias Wirzbietha, senior scabinus Cracoviensis et famatus Guilelmus Reineker introligator¹), cives Cracovienses, sub iuramentis testificati sunt, ius civitatis suscepit, iuravit, dédit mr. 1 (a. 1588, f. 2, p. s. Ioannis Baptistae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 351.

745. 6 Iulii 1588.

Albertus Bogdan, artis introligatoriae [socius], de cuius legitimo ortu sub iuramentis corporalibus famati Can-

*) Dnia 10 lutego 1584 roku „Wilhelmus Reineckherus Erfor-diensis, librorum compactor... ius civitatis suscepit, iuravit, dedit mr. 1“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 281.

d i d u s К r o s z n о, senior introligatorum contubernii, et Baltazar Lang, civis ас introligator Cracoviensis *), testi-ficati sunt, ius civitatis suscepit, iuravit, dédit mr. 1. (a. 1588, f. 4, p. Visitationis b. Mariae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 352.

746. 24 Iulii 1588.

Providus Martinus Linczowsky, olim providi L a u r e n t i i papiernik de Krzeszowicze frater germanus... fassus est, sibi... satisfactum esse in omnibus rebus et bonis... morte praefati Laurent» papiernik derelictis ab honesta Sophia olim Laurentii papiernik de Krzeszowicze relicta vidua... Sophia, olim providi Laurentii papiernik... vidua... ordinavit in suum... plenipotentem pro-vidum Martinum Linczowsky... conferens illi... facultatem 4 equos cum curru et mercibus, olim praefato Laurentio papiernik marito suo in oppido Strzeliecz tempore interregni ereptos, repetendum... (a. 1588, sabbato in vigilia s. Iacobi).

Scabin. Cerdonien. 1585 — 1589 (vol. 360), p. 983.

747. 5 Septembris 1588.

Intimante sese nobili Casparo Okurowsky, Mixta Pauli Miro-szowski et Agnetis coniugum, civium Cracoviensium, nomine, contra Alexium Rodecium typographum... idem Caspar Okurowski citatum eum esse ideo retulit, quod idem domo sua propria extra portam sancti Nicolai ex opposito magni valli post fluvium Rudawa inter Ioannis pileatoris ab una et Stanislai Niemsty domos... principalibus suis pro summa pecuniae 1000 flor. polonicalium vendita eandem evacuare ex eodemque temere emigrare, quamvis aliquoties per certos homines admonitus fuerit, nolit. Qui quidem conventus coram eis recognovit, se inde emigrare ob certas causas nolle... (a. 1588, f. 2, a. Nativitatis b. Mariae Virginis).

Advoc. Crac. 209, p. 566.

') Dnla 4 listopada 1585 roku „Balthasar Lange introligator, produces litteris legitimi ortus sui, sub sigillo civitatis Wienczyg in Silesia, de data feria 6, post festum Paschatis proxima (16/4) anno 1574, ius civitatis suscepit, iuravit, dedit mr. 1“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 308.

748. 20 Septembris 1588.

...Stanislaus Szykiwik chartarius, civis Craco-viensis... fassus est, sibi a famato Laurentio Sęk alias Popiołek chartario, cive Cracoviensi!), vitrico suo... satisfactum esse in summa 60 flor. polonicalis, quam pecuniae summam olim honesta Regina, dicti Laurentii Sęk alias Popiołek secundi matrimonii consors, mater vero sua desideratissima, testamento suo, actis scabinalibus Cracoviensibus feria 3 in crastino festi Conversionis s. Pauli (26/1), anno currenti contento, sibi legaverat... (a. 1588, f. 3, a. s. Mathaei apostoli).

Scabin. Crac. 24, p. 3.

749. 6 Decembris 1588 — 14 Februarii 1589.

Ad instantiam... famati Stephani²) Divitis biblio-po 1 ae, civis Cracoviensis... honesti Ioannes Béguin et Vi 1-helmus Chouet, artis passamantariae socii, ad perhibendum veritatis testimonium legitime citati... sub iuramentis... testificati sunt de testamento olim Bernardi Martorelli, qui sub pestis nunc proxime praeteritae tempus hie Cracoviae obiit...: Ia Ian Beghin y Guilhelm Chouet zeznawamy... isz w dzień św. Mikolaia pan Bernard Martorellus powietrzem bedącz od Pana Boga zarażony, iednak bedacz przi dobrem baczeniu y pamieczy wezwał nasz do sziebie y poruciwszy nam sina swego y rzeczi wszistkie wyznał przitim, ze został długu własnego panu Stephenowi Divesowi, bibliopoli Cracowskiemu, złotych piećdziesiąth moneti y lidzby polskiey, ktorich iemu na iego wlaszne potrzeby bil poziczil... To tilko przidal, pilnie prosząc, aby themu panu Stephano wy Divesowi belo zaplaczono, albo zęby pan Stephan wzial z rzeczy iego tak wielie, iakobi szobie zaplacicz mogl, albo czoby za iego stało... Działo szie w Cracowie, roku 1588. Iohan Béguin, Guillaume Chouett (a. 1589, f. 6 p. Cinerum).

Consul. Crac. 451, p. 13.

') W roku 1579 „feria 6 ante s. Thomae Laurentius Popiołek cartarius, de cuius legitimo ortu honesti Ioannes Boczek cartarius et Sebastianus Niesz-porek itidem cartarius, cives Cracovienses... testimonia perhibuerunt, iuravit iusque civitatis suscepit, dédit mr. 1“. Libri i. с. 1423, p. 235 ²) W MS. błędnie „Sebastiani“.

750. 7 Iunii 1589.

Coram eodem iudicio... honestus Hieremias Strasz, venera-bilis olim Laurentii Strasz, caetus evangelicorum ministri, filius legitimus... in praesentia honestae Hedvigis matris suae... fassus est, sibi ab honorato Mathia Wirzbięta... tanquam exequutore testamenti praenominati olim patris sui desideratissimi... satis-factum esse, tarn in summa 250 flor. polonicalium... quam etiam in omnibus et singulis rebus... (a. 1589, f. 4, intra octavam Corporis Christi).

Scabin. Crac. 24, p. 222.

751. 14 Iunii 1589.

...Georgius Lother, famati olim Melchioris Lother et honestae Ursulae coniugum civiumque Cracoviensium filius... constituit... plenipotentem ас mandatarium honestum Melchiorem Lother, fratrem suum uterinum, dans illi... potestatem... débita olim honestae Annae, quondam famati Georgii Fochsen, civis in Aissleben, consortis, amitae suae, ad se iure naturali et divino devoluta et spectantia... assequendi... (a. 1589, f. 4, pridie s. Viti).

Advoc. Crac. 210, p. 434.

752. 16 Iunii 1589.

Simon Brzeszky cartarius de Clepardia... ius civitatis suscepit... dedit flor. 5 (a. 1589, in crastino s. Viti 1589).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 368.

753. 23 Iunii 1589.

Honesta Sophia Przylubska cum Alberto cribrario, olim honesti Mathiae Bobrzeczki cartarii, civis Cracoviensis, bonorum successores... honestis Iacobo Pękala et Stanislao Grochowski, civibus Cracoviensibus eisdem, promulgavit... quod iidem rebus omnibus post decessum dicti olim Mathiae Bobrzeczki dere-lictis ad se perceptis eas nullo prorsus iure desuper habito occupent sibique, veluti fratri et sorori praefati Bobrzeczki, extradere renuunt... rerum vero supracommemoratarum tenor... is est, ut

sequitur :

Regestr dóbr niebosczyka bratha mego Mathysza karthownika Bobrzeczkiego, które wzięli panowie opiekunowie do sziebie.

Naprzód pieniędzy gotowych puloszmanasta zlothego; item na dom dal do trzech lath złotych czyrwonych 15; item karth skrzynię gotowych za złotych 30 ; item papieru do roboti y farby wszelakiey za złotych 20, którą pan Grochowski wyrobił pospołu z papierem, a tey farby było kłoda, czeber y szaflik; item srebro łamane z lyczkamy było w skrzyny; item szubka czarna nowa, za którą był dal brath złotych 9... item czapka axamitna nowa, za którą niebosczyk dał flor. 7 ; item druga czapka axamitna pocho-dzona; item trzecia czapka, za którą dal złoty 1, na powszedny dzień... item warsztak, który przynależy do rzemiesla, który kosz-tuie flor. 16; item prasza do tegosz rzemiesla... (a. 1589, in vigilia s. Iohannis Baptistae).

Advoc. Crac. 209, p. 1029.

754. 25 Augusti 1589.

Famatus Gregorius Blank aurifex, civis Cracoviensis, citatis... Nicolao pâtre et loan ne filio Scharfenbergero-nibus, ex quibus, cum tantum pater comparuisset, actor petiit, ut Ioannes filius quoque sese coram officio sistat, siquidem contra ambos propônere volebat, turn etiam, quia dictus Nicolaus pater coram spectabili domino proconsule sese submisit, quod sit prae-fatum filium suum coram officio statuiturus. Ex adverso conventus Nicolaus Scharfenberg allegabat absentiamque filii excusabat ex eo, quod nimirum sit in obsequio sacrae regiae maiestatis, turn quia filius sit in potestate patris constitutus, ideo suo interesse et velle eius nomine agere, nichilominus tarnen excipiebat sese libertationibus et immunitatibus suis. Officium decrevit, innitendo submissioni conventi, qua sese receperat filium suum ad officium praesens statuere pro die hodierna, debere eundem praefatum Ioannem filium pro feria 4 proxime futura corarn officio praesenti statuere. A quo decreto conventus appellare voluit, sed quia frivola appellatio, non est delatum (a. 1589, f. 2, p. s. Bartolomaei).

Consul. Crac. 451, p. 277.

755. 12 Decembris 1589.

Ad instantiam famati I u 1 i i B a 1 d i, civis Cracoviensis... Sebastianus Miączynski, senior scabinus Cracoviensis... testificatus est, famatum olim Fabium Baldi et Reginam ipsius consortem, filiam vero olim famati Ioannis Zendrycz, civis et negotiatoris Cracoviensis ac nobilis Annae Rogawska coniugum legitimorum, coniuges matrimoniali copula iuxta observantiam sacrosanctae ecclesiae Romanae legitime iunctos optime novisse eoque in matrimoniali statu infrascriptos liberos legitime progenuisse... Iulium et Laurentium, Caeciliam et Mariam filios et filias, altera quidem filiarum, nempe Caecilia, marito elocata fatis concessit, Maria vero in matrimoniali statu famato Stanislao Fryski, civi Cracoviensi, tra-dita hucusque permanet, filiorum vero alter illorum, utpote Iulius de Baldis natus anno 1558, die Mercurii ante festa Pentecostes (25/5) hora quindecima, civis Cracoviensis factus in uxorem spe-ctabilis olim domini Mathiae Sibeneicher, viri consularis, et Annae coniugum filiam, nomine Iustinam, iuxta ritum et observantiam sacrosanctae ecclesiae catholicae Romanae duxit, cum eaque aliquot liberos superstites progenuit hactenusque vivus in eodem matrimoniali statu permanet, de altero vero, videlicet Lau-rentio, confratre illius, qui num in vivis existât, пес ne, siquidem sese ad inferiorem Germaniam gerendorum bellorum causa ab aliquot annis converterit, prorsus ignoratur... Similiter famati Hieronimus Macza, Ludovicus de Pello, Petrus Maczola, Ioannes Bank, Martinus de Gasparo et Wolfgangus Bayer, cives Craco-vienses... testificati sunt. Nec non octavus et ultimus testis, nobilis Ioannes Tedaldi Florentinus... vir provectae aetatis... hoc idem... attestatus est, eo superaddito, quod praefatum olim Fabium Baldi ab anno quadragesimo quarto in regno Poloniae adolescentem mercaturam exercentem, qui postea eadem postposita iuxta Casi-miriam, urbi Cracoviensi contiguam seu adiacentem civitatem, in latericia cum suprarecensita coniuge sua moram egit et dictos liberos... ex thoro coniugali procreavit, optime noverit... (a. 1589, pridie s. Luciae).

Advoc. Crac. 210, p. 999 — 1001.

756. 19 lanuarii 1590.

450 flor.

...Ioannes Romanowski, civis Cracoviensis... fassus est se omne ac Universum ius suum, quodcunque sibi ad summam polonicalium super domo Nicolai Szarffembergier refor-matorum... vigore cessionis certae sibi per Nicolaum Thymel...

anno 1586 factae hactenus usque competebat, abscessisse... Ni-colao Marco Szarffembergier typographo, civi Cra-coviensi... (a. 1590, f. 6, pridie festi ss. Fabiani et Sebastiani). Scabin. Crac. 24, p. 440.

757. 7 Februarii 1590.

Ad instantiam honesti Stanislai Grochowski char-tarii, civis Cracoviensis... Caspar Bedoński et Ioannes Rozycz, seniores chyrurgi Cracovienses... recognoverunt unanimiter in haec infrascripta verba : Z roskazania Imci pana burmistrza crakowskiego dnia dzisieiszego chodziliśmy do Adama Malikowica kar-t o w n i к a x), miesczanina crakowskiego, a to na żądanie tego to Stanisława Grochowskiego oyczyma iego, ktorego nieiaki Valanty Wronka²) (iako ten przerzeczony Adam przed nami mienił), te-gosz rzemiesla mistrz, dnia piątkowego przeslego sziekierką ranił w głowę, iako zesmy tę ranę widzieli, tedy przyznawamy, ze ta rana smiertelney ranie barzo sie równa, bo kosc w głowie przecięta... (a. 1590, postridie s. Dorotheae).

Advoc. Crac. 212, p. 287.

758. 13 Februarii 1590.

...Iacobus Sibeneicher typographus Cracoviensis et Ioannes Scharfenbergier... ordinaverunt in suum... plenipotentem famatum Ioannem Karczan, typographum Vilnensem, dantes illi... facultatem plenariam débita sua, videlicet praefati Iacobi Sibeneicher flor. polonicales 63 et gr. 10 et memorati Ioannis Scharffenbergier flor. polonicales 130, apud famatum Stani s 1 a u m Bogdan, bibliopolam Vilnensem, existentia, emovendi et levandi³)... (a. 1590, in vigilia s. Valentini martyris).

Advoc. Crac. 212, p. 294.

’) W roku 1589 „in crastino Exaltationis s. Crucis (15/9) Adamus Maliko-wicz, artis cartariae socius“ przyjmuje prawo miejskie, rączą za niego Wawrzyniec Popiołek i Grzegorz Żak, starsi cechu kartowniczego. Libri i. c. Crac. 1423, p. 378.

²) W roku 1583 „feria 2, ante s. Iohannis Baptistae (20/2) „prawo miejskie przyjął Valentinus Wronka, cartarius ex Stanislao Wronka patre et Eva matre... nihil dedit, nam hic oriundus“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 278.

⁸) Dnia 25 czerwca 1590 roku Jakób Zybenaicher w tej samej sprawie pełnomocnikiem swoim mianował „Albertum Lampartowicz, civem Vilnensem“. Ibidem, p. 471.

759. 17 Май 1590.

Nobilis ас honoratus Ioannes Schiling, civitatis Cracoviensis secretarius actorumque notarius, fecit ac imposuit officiosum inter-dictum seu arestum in et super summam pecuniae 1166 flor. po-lonicalium per nobilem ac famatum Ioannem Ianuszowski, typographum regium, olim reverendissimo Andreae Patricio Nideczki, episcopo Vendensi, debitorum ac deinceps per reveren-dum Adamum Dzierżanowski, canonicum Varschoviensem, eiusdem olim reverendissimi episcopi Vendensis haeredem, reverendissimo domino Ottoni Schenking nominato episcopo ac toti capitulo ecclesiae Vendensis in Livonia abscessorum, turn et super domo lapidea dicti olim reverendissimi Andreae Patricii, in platea Ca-strensi inter contubernii iuristarum et haeredum Kurniczki lapideas utrimque consistente ac per supranominatum reverendum Adamum Dzierżanowski praetacto reverendissimo episcopo et capitulo Ven-densibus abscessa, necnon itidem super summa flor. 300 poloni-calium, per famatum Ioannem Trzycieski civem Cracoviensem eidem olim reverendissimo Andreae Patricio debitorum et modo supra-recensito abscessorum, idque in summa pecuniae flor. 500 poloni-calium, sibi id est arestati per eundem reverendissimum dominum Ottonem Schenking, episcopum et capitulum Vendenses debitorum ... quod arestum suprafatus nobilis Ioannes Ianuszowski suscepit, alter vero, utpote Ioannes Trzycieski, nihil quidquam pecuniae penes se extare repetens, suscipere noluit, de quo... supra-nominatus arestator... protestatus est (a. 1590, f. 5, p. Iubilate).

Advoc. Crac. 212, p. 424.

760. 6 Iunii 1590.

...Stanislaus Behm, olim famati Hieronimi Beim civis Cracoviensis et Catherinae coniugum filius legitimus, nomine suo et honestae Rosinae, sororis suae... turn etiam nomine libe-rorum minorennium olim Thomae Behm fratris sui, uti tutor ipso-rum... fassus est, quod haeredes et successores olim spectabilis Mathaei Sybeneycher sibi... extradiderint omne et Universum argentum, quod dieto olim Mathaeo Sybeneycher pater ipsorum per memoratam olim Catherinam Behmowa ac per se Stanislaum recognoscentem in certa pecuniae summa invadiatum seu oppignoratum fuerat... (a. 1590, f. 4, a. Penthecostes).

Scabin. Crac. 24, p. 535.

761. 7 Iunii 1590.

...Ioannes Boczek cartarius, civis Cracoviensis, licet corpore languens... testamentum suum... eo, quo sequitur, condidit modo... Recognovit, quod ipse per honestam Sophiam famati olim Ioannis Gołąb relictam fere ab anno in domum suam ex mera ipsius compassione et misericordia recessus atque alimentis et rebus necessariis adiutus sit, prout ad praesens etiam ipsius cura et impensis alitur. Item recognovit, se nullam omnino pecu-niam paratam neque clenodia habere, praeter aliquot grossos, quos ex aelemosinis piorum pro sepultura corporis sui consequutus est, atque etiam nullam suppellectilem domesticam, exceptis lecti-sterniis vilibus, in quibus decumbit, habere, atque exceptis aliquot formis ligneis ad artificium cartariatus spectantibus, quas formas et reliqua omnia dat et legat eidem Sophiae, hospiti suae domesticae. Insuper recognovit, se nihil omnino rerum vel bonorum ad servandum dedisse dictae Sophiae, hospiti suae, qui-nimmo sumptibus ipsius sese sustentari et vivere fassus est... (feria 5, a. Penthecostes, anno 1590, in domo lapidea Golem-biowska dicta, inter Zywieczki et Złahanka domos utrinque, in platea Transversali, e platea s. Nicolai ad Scropharum plateam eundo).

Scabin. Crac. 24, p. 535.

762. 13 Decembris 1590.

Martinus Kobeleczki, impressoriae artis socius, exhibitis litteris legitimi ortus sui... de data Piotrkoviae, die 25 mensis Maii 1590, ex officio advocatiali, ius civitatis suscepit... dedit flor. 5 (a. 1590, ipso die s. Luciae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 401.

763. 10 Ianuarii 1591.

Ad instaniiam... Iacobi Sibenaicher, iuris ordinarii civilis Cracoviensis scabini... nobilis et famatus Nicolaus Scharfenberg, Georgius Mainrais et Zach eus Keszler, b i b I i o p o I a e, cives Cracovienses... testimonium veritatis... tan-quam arbitri relationem compositionis et mutuae concordiae inter praefatum honoratum Iacobum Sibenaicher, uti dominum ab una et Iacobum Chrząstowski famulum ipsius, cui merces suas nego-

tiandi causa commissas concrediderat, parte ab altera, sabbato ante festum Nativitatis Domini anni praeteriti factam... fecerunt... : Inprimis, quia ipsi vigore decreti consularis .. ita inter partes prae-fatas cum praesentaneo consensu illarum concluserunt... siquidem, cum revidissent... regestra et rationes atque calculum per dictum Iacobum Chrząstowski domino suo exhibitum... adinvenerunt, quod dictus Iacobus Chrząstowski memorato Iacobo Sibenaicher domino suo remansit in rationibus circiter flor. 320... qui quidem Iacobus Chrząstowski animadverso hoc et quod tantae summae solvendus non esset, rogavit commemoratos arbitros, ut ipsi pro se ad dominum suum intercederent... qui quidem arbitri... persuaserunt dieto Iacobo Sibenaicher domino ipsius, qui eidem in instanti ultro ex gratia 120 flor. remisit et condonavit, ita, ut tantummodo 200 flor. remanserunt, quos eidem domino suo persolvere... erit obligatus ¹)... (a. 1591, f. 5, p. Epiphaniam).

Consul. Crac. 452, p. 320.

764. 29 Mail 1591.

Coram officio domini advocati Cracoviensis... Alexius Rodeczki typographus constituit plenipotentem suum honestum Iacobum Wolfowicz in causa et actione cum famato Sebastiano Kubella ratione debiti certi habita... (a. 1591, f. 4, p. Exaudi).

Advoc. Crac. 212, p. 1180.

765. 18 Iunii 1591.

...Iacobus Sibeneicher, iudicii ordinarii civilis Cracoviensis scabinus... fecit... plenipotentem suum legitimum, honoratum Stephanum Winklerum, advocatum seu praetorem Posnaniensem, ad emovendum et levandum debitum flor. 77 gr. 13 ab executoribus testamenti et tutoribus bonorum famati olim Christoferi Patrus, civis et bibliopolae Posnaniensis, per defunctum Christoferum iuxta regestrum suum, id est constituentis, retentum... (a. 1591, f. 4, intra octavam Corporis Christi).

Advoc. Crac. 212, p. 1190.

') Dnia 1 lutego, tego samego roku jeszcze, darował Sibenaicher Clirzą-stowskiemu 50 flor. tak, że pozostał mu dłużnym tylko 150 flor., które zobowiązał się spłacić w 6 ratach po 25 flor. do roku 1594. Consul. Crac. 452, p. 348.

766. 23 ШИ 1591.

Testamentum Ioannis Szrekinger. Coram eodem iudicio... famatus Ioannes Szrekinger, civis Cracoviensis, quamvis corpore aegro, mente tarnen et ratione integra, testamentum... in hune, qui sequitur, condidit modum... Recognovit, quod ex honesta olim Margaretha Barszczowna, prioris matrimonii coniuge sua, filias duas susceperit, nomine Reginam et Catharinam, quarum alteram se famato Ioanni Kroszner alteram vero famato Erhardo Forsten in matrimonium elocasse atque earum cuilibet circa elo-cationem 100 flor. paratae pecuniae dotis nomine dedisse... ex altera vero coniuge sua, olim famati Ioannis Kmeller filia, uni-cum tantum filium se procréasse recognovit, cui, ut similiter aequa pars bonorum paternorum cédât, prout filiabus suis praenomi-natis ex priori coniuge susceptis circa elocationem ipsarum cessit, eapropter in recompensam ratione dotis et expeditionis per filias acceptae filio suo faciendam praenominatus testator eiusmodi ordi-nationem fecit, ut post mortem suam iusta et integra medietas bonorum suorum... filio suo cédât, altera vero medietas ad filias suas devolvatur... Idem testator honestarum Magdalenae Philippi Biszinger, civis Hagensis coniugis, et Catharinae, sororum suarum germanarum liberis superstitibus, 100 flor. polonicales... legavit. Executores praesentis testamenti sui denominavit... Franciscum Klisz, Casparum Trusardi, Franciscum Maixner et Adolphum Hum, cives Cracovienses... (in crastino s. Mariae Magdalenae, anno 1591, in domo lapidea spectabilis domini Martini Fihauszer, consulis Cracoviensis, in Circulo Cracoviensi, penes domum acialem, Pod Kristophory vulgo dictam, sita).

Scabin. Crac. 24, p. 893.

767. 20 Augusti 1591.

Ad instantiam nobilis Valentini Szarfenberg alias Ostrogowski, civis Cracoviensis, spectabiles domini Martinus Urbankowicz et Ioannes Cyrus, consules Cracovienses... attestati sunt, sibi certo constare... quod reverendus olim Albertus Ostrogowski, ecclesiae s. Nicolai in civitate Trocensi, in magno ducatu Lithuaniae consistentis, praepositus, ex eodem praefato nobili Valentino Szarfenberg Ostrogowski dieto et olim Catherina

legitime, iuxta ritum et observantiam sacrosanctae ecclesiae catho-licae Romanae copulatis coniugibus, sit procreatus et progenitus filius... (a. 1591, f. 3, a. s. Bartholomaei).

Consul. Crac. 453, p. 121.

768. 6 Martii 1592.

Ad quaesitum nobilis Iosti Sibeneicher... Albertus Kobilinski typographus¹) et Severinus Pernus, cives Cra-covienses... recognoverunt iuxta schaedam porrectam tenoris huius, qui sequitur: My Woycziech Kobylinsky y Sewerin Pernus miesczanie Cracowscy zeznawamy... izeszmy znali Helzbietę Fe-trownę czorkę własną nieboszczyka Iakuba Fetra, mieszczanina cracowskiego, która była wzięta w stan małżeński pierwszy przez Hieronima Szarffenbergiera typographa cracowskiego, a po tegosz szmierczi będącz wdową, była wzięta w stan mał-zensky wtóry przez pana Matheusza Sybeneichera typographa y mieszczanina cracowskiego, z którym małżonkiem Ma-theuszem Sybeneicherem swoim spłodziła dziatek troye, to yest Katarzynę, Marczina y Iakoba, po których dziatek spłodzeniu yest nam w dobrey pamięczi teyze Helzbiety wyszszey pomienioney zmarczie, a potym iey zmarcziu w pięcz czwierczi roku cos, mniey albo więczey, pamiętamy tesz dobrze teyze Helzbiety nieboszczki malzonky Matheusa Sybeneychera syna iey wlasznego Marczina umarczie, za żywota tegosz wyszszey pomienionego Matheusza Sibeneychera oycza yego. (a. 1592, f. 6, a. Laetare).

Advoc. Crac. 214, p. 803.

769. 23 Martii 1592.

Benedictus Kuiawin, compactor librorum, de cuius legitimo ortu... testificati sunt famati Michael Domzal cal-deator et Mathias Gniezno, compactor librorum, cives Cracovienses, ius civitatis suscepit, iuravit, nihil dedit, quia hie oriundus (a. 1592, f. 2, p. Palmarum).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 417.

’) W roku 1612 Wojciech Kobyliński „książnik“ mieszka w domu Cerazyna przy ulicy Szpitalnej. Grabowski A., Nazwiska księgarzy krakowskich (Biblioteka Warszawska 1894, III, p. 392).

770. 29 folii 1589 — 19 fonii 1592.

Contractus inter reverendissimum dominum episcopum Vendensem et nobilem Ioannem Ianusowski typographum. Ad instantiam et affectationem nobilis Ioannis de Hortensio, plenipotentis reverendissimi in Christo patris ac domini Ottonis Schenking, Dei gratia episcopi Vendensis et totius capituli eiusdem episcopatus, quam utramque plenipotentiam docuit autenticis literis sub sigillis tarn eiusdem reverendissimi domini episcopi de data Wolmariae, die 18 Martii, anno 1591, quam etiam capituli ipsius de data Vendae, die 11 Octobris, anno 1590, coram iudicio praesenti factam contractus certus inter eundem reverendissimum dominum episcopum Vendensem et nobilem ac famatum Ioannem Ianusowski typographum, ad iudicium praesens scabinale Cracoviense sabbato post festum s. Annae proximo (29/7), anno 1589 in occluso depositus, est apertus, publice lectus et ad acta praesentia susceptus, cuius tenor sequitur:

Anno Domini 1589, die 29 Iulii, stal sie iest contract dostateczny miedzy IMcią Xiedzem Othonem Schenking, biskupem inflandskiem etc. etc. z iedne stronę, a sliachetnym panem Janem Janusowskiem Lazarzowiczem z drugą stronę tym sposobem nizey opisanem. Naprzód, isz IMci niebosczik xiądz Andrzey Patrici, biskup tesz inflandski, maiącz pewną obligatią na 1000 talerow wedle acth radzieczkych cleparskych de data feria 6 post festum s. Vitti (20/6) anno 1586 przes tegos pomienionego pana Ianusow-skiego uczinioną, cuius obligationis virtute w kamieniczę tegos pana Ianusowskiego intromissio et effectualis possessio iuridice przes niebosczika bela otrzymana, po smierczy zasie tegos pomienionego xiędza Patricego, biskupa przeslego inflandskiego, IMci xiądz Otho Schenking, biskup teraznieiszy inflandsky, za pewnim prawem swem super successore niebosczika xiędza Patricego in foro spirituali legitime perlucrato, w tesz tho przerzeczoną summę na przerze-czoney kamieniczy pana Janusowskiego obligowaną intromissią doskonalą y possessią skuteczną otrzymał, cuius etiam intromi-ssionis atque legitime obtentae possessionis vigore został iusz IMci xiądz biskup tey tho kamienicze y summy przerzeczoney doskonaleni possessorem. Liecz, isz przy otrzymaniu tey possessiey pan Januszowsky pokazał quitt urzedny ze 200 złotych ad rationem przerzeczonei summy 1000 talerów zaplaczonych, dla tegos tesz

IMci xiądz byskup teraznieiszy quith takowy pro rato przyal, czo sie zas dotyczę resti długu takowego, ktorego zostawa przy panu Janusowskym 966 zl. gr. 20, the restę pan Janusowsky a festo s. Bartholomaei proxime venturo in decursu unius anni, videlicet pro festo s. Bartholomaei in anno 1590 s kamienicze szwey zniescz y kamieniczę thę ab onere praetactae obligationis wizwolicz ma, a IMci xiędzu Othonowy biskupowy inflandskiemu superius recen-sitam restantem summam do rąk gothowemy pieniądzmy, dobrem cnotliwem słowem oddacz y odliczicz sine ulla exceptione bendzie powinien. A izby tern contractem albo tesz thą prorogatią posse-ssiey IMci xiędza biskupa niez sie nie derogowalo, przetos tenże pomieniony pan Janusowsky naiąl thę kamieniczę u IMci ad prae-fixum decursum unius anni capitalis summae praetactae solutionis a tho s czinszu pewnego na rok 50 złotych monethy y lidzby polskiey, każdy zloty po gr. 30 liczącz, tym sposobem, isz gdzieby w pulroczu, tho iest przed srodopostną niedzielą in anno 1590 summę przerzeczoną główną IMci xiędzu biskupowy inflandzkiemu pan Janusowsky zaplaczil, tedy od czinszu takowego ma bicz wolnem, a gdzieby tesz przed pulroczem summy glowney nie-zaplaczil, tedy czynsz zupełna przy położeniu glowney summy na thenze czas pomieniony pan Januszowsky powinien bendzie zaplaczicz. A gdzieby tesz pan Januszowsky temu contractowy in parte vel in toto, w ktoreykolwiek conditiey dosiez nie uczinil, tedy IMci xiędzu Ottonowy biskupowy inflandskiemu vadium 800 zl. przepadacz ma, które vadium przy teyze glowney pozo-staley summie iuxta contenta originalis inscriptionis y s czynsem namienionym pospołu maioris certitudinis, quam pan Janusowsky na teyze przerzeczoney kamieniczy swey y na inszych dobrach, gdziekolwiek terasz y na potem maiączych uisczyl y zapisał, iakos ninieiszem contractem wselakiem sposobem wszistkie dobra swe obliguie y zapisuie, ze in defectu satisfactionis ktoreykolwiek conditiey tego contractu tedy ma bicz wolno in omnia superius recensita bona intromissią, evacuatią, ewacuatiey exequutią y z occlusią pospołu iednem stopniem wszistkie stopnie zaras otrzymacz... Ottho Schenking nominatus episcopus Livoniensis

m. p. Ioannes Januszovius m. p. (a. 1592, f. 5, a. s. Ioannis Baptistae).

Scabin. Crac. 25, p. 207—210.

771. 3 Augusti 1592.

Statuta contubernii introligatorum et theca-riorum, Cracoviensium. Consules civitatis Cracoviae signi-ficamus... quia nos... ad instantem petitionem magistrorum contubernii compactorum librorum atque thecarum confectorum alias szkatulnikow albo puzdernikow articulos et ordinationes infrascriptas... confirmamus praesentium tenore ¹)... § 11. Porządek thowarziszow tich rzemiosł. Gdi rok po opowiedzi na mistrzostwo towarziszowi wychodzi, tedi w tich 6 niedzielach, które są nad rok naznaczone, ma ten towarzisz sztukę wyrobić sam swemi wlasnemi rękoma y wlasnim nakładem u któregokolwiek starszich mistrzów, albo gdzie mu przesz starsze naznaczono będzie... a takowa sztuka ma być tak robiona:

Cosmographia mundi in folio nakrapiani rozmaitemi farbami na bronatnim dnie farbowanim a na skórze zlotem chę-dogo wszedi z obudwu stron z klazurami kreczonemi y z puklami, Item Missale Romanum in folio margines pozloczone y na skórze wszedi chędogo zlotem z klazurami chędogiemi y s puklami. Item Breviarium Romanum in octavo timze sposobem. Item Hortulus polski także y lacinsky albo insze modlitwy in octawo, polskie timze kształtem. Item Methodus grammatika y praeces minores także pozłociste timze sposobem w czalą czerwoną skórę, wszistkie z klazurami kreczonemi y z puklami wszistkie. S tichze xiąg za sztukę wyrobionich maią starszi wziąć na czechową potrzebę do skrzinki Missale Romanum, a gdi te sztukę wyrabiać będzie, mistrzowie starszi doglądać tey roboti maią, aby nie była przesz kogo innego robiona a ten towarzisz ma dać znać starszim mistrzom, gdi około tey sztuki robić będzie a besz nich niez około niey robie nie ma. Так y puzderniczi tim xtaltem, iako y introligatorowie wyrabiać będą sztukę powinni y w timze czasie sześci niedziel szkatułę dębową na wszistkie stroni otworzistą, a wewnątrz ma być wszistko drzewo farbowane y na nim zlotem stęplowane a nie papierem oblepione y naroznicze y wszisciek okow ma być mosiądzowy swą ręką własną robioni y zamki wszistkie do niey nalezącze y klucziki maią być mosiądzowe, własną ręką iego robione. Item szkatuła do korzenia z wyimowanemi puszkami na arkusz wielka, które puszki, aby sie

każda trafiała na swoie miescza, choćby byli odmieniane y pomieszane a w skórę czerwoną zlotem chędogo stęplowaną y mosiądzowy okowy y zameczek swoią własną ręką robioni być ma, a ta ma być do czechu wzięta na potrzebę braczką. Item p u z d r o barwierskie w czerwoną skórę mosiądzem okowane, zameczek mosiądzowy y kluczik a zlotem chędogo występlowani być ma. Item binthczaik barwierski timze sposobem chędogo wyro-bioni być ma. A przi oddawaniu takowey sztuki mlodszi mistrz tak introligator iako y puzdernik, ktori będzie sztukę oddawać, ma ucciwą ucztę na wszistek czech sprawić a wszakże wzgląd na ubogiego mieć...x).

Piekosiński - Krzyżanowski, Prawa, przywileje i statuta miasta Krakowa t. II, p. 1306-1309.

772. 7 Octobris 1592.

Petrus Prezina bibliopola oblatis litteris legitimi ortus sui, de data Lublini, die 7 Iunii, anno 1592, ius civitatis suscepit... dedit flor. 5 (a. 1592, f. 4, p. Francisci).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 425.

*) Następują artykuły 12 —17 zawierające ogólne postanowienia o towarzyszach, wspólne z innemi cechami. Statuta contubernii introligatorum Cracoviensium z dnia 16 grudnia 1603 mówią o sztukach majsterskich: „Gdyby który towarzysz, bądź tu w Krakowie albo też gdzie indziey rzemiosła się porządnie wyuczywszy, chciałby się tu na mistrzostwo postanowić, takowy ma y powinien iest trzy lata wędrować wedle porządku miasta w Szląsku Wrocławia, co zupełnie wykonawszy, dopiero według przywileiu przyszedszy z ucci-wemi ludźmi ma o sztuki prosić y w zupełnym cechu na schadce suchedniowey żądać. A gdy iusz na mistrzostwo opowiedzianemu towarzyszowi rok zupełny po opowiedzeniu się na sztukę wynidzie, tedy w sześci niedzielach... tym sposobem ma odprawować y robić te księgi... Cosmographia mundi, Mon-steri, in folio etc. (jak w roku 1592). Item Calepinus undecim lingua-rum, czerwone margines do szwiniey skory w deski z klauzurami na sucho wysztęplowane chędogo. Item Missale Romanum in folio cum aeneis figuris, Antverpiae, papieru wielkiego, margines pozlocziste etc. (jak w roku 1592). Item Breviarium Romanum in octavo... item H or tulu s polski... item Methodus grammatices y praeces minores“... Ibidem, p. 1313. „Articuli contubernii introligatorum et cistelariorum Cracoviensium z 29 lipca 1616 (ibidem, p. 1319) są bardzo interesujące, bo omawiają stosunek introligatorów krakowskich do kazimierskich i kleparskich, jakoteż do drukarzy i księgarzy.

1592-1593

en

'OC

773. 8 Decembris 1592.

Laurentius Goslicki episcopus Praemisliensis, abbas Clarae Tumbae...¹) areas desertas...x) Ambrosio Nicodem dieto Brożek, Catharinae uxori eius, necnon Zophiae nepti ex patre loan ne papirifice in Wilczkowicze et matre Anna, eiusdem Ambrosii Nicodem filia, ad vitae eorum...г) [t]res mr. ratione census... Archiwum opactwa Cystersów w Mogile, MS. nr. 25, p. 523—524.

774. 8 Ianuarii 1593.

...Nobilis ac honoratus Iacobus Sybeneycher iudicii ordinarii civilis Cracoviensis scabinus... constituit deputavitque plenipotentem suum legitimum honoratum Simonem Kaczyczki, scabinum itidem Cracoviensem, collegam suum, ad tollendum et levandum débita sua quaevis... specif ice vero ad repetendum débita certa, per famatum olim Baltasarum Hubner biblio-polam Leopoliensem et Annam coniuges quocunque modo recognita et retenta, necnon etiam ad tollendum debitum, per famatum Mathiam Garwolczyk, impressorem Leopoliensem²), retentum, flor. videlicet 15 et gr. 15... (a. 1593, f. 6, p. Epiphaniam).

Advoc. Crac. 214, p. 653.

775. 2 Septembris 1593.

Famatus Georgius Mayras bibliopola, civis Cracoviensis, Annae Wernerowa cessionarius, citari ad iudicium praesens curavit nobilem Ioannem Ianuszowski thypographum ad dandum causas arresti, per eum super bona olim honestae Cathe-rinae Przywilczka alias Wernerowa facti... itaque praefatus nobilis loannes Ianuszowski... ad acta praesentia protulit : Slachetny Ian Ianuszowski iako przyrodzony y od I. Kr. Mci pothwierdzony

Poloniae in Mathiam Garwolczyk,

rex

’) MS. w tem miejscu zniszczony. a) W roku 1592 „Sigismundus III typogräphum Leopoliensem, privilegium confert, quo cavetur, ne quis libros totos aut in parte, quoscunque praedictus Mathias Leopoli aut novos excuderit aut veteres sed correctos sive illustratos aut adnotatos eosce iterum excudat, excudi faciat, aut excussos vendere audeat, intra decennium a cuiusque libri editione“, Bénis, op. cit., p. 487, nr. 54.

opiekun siostrzeńca swego Barthlomieia Przywilskiego thy przyczyny arestu swego... daie, iz niebosczyk Mathisz Przywilski introligator¹), miesczanin krakowski, długi niemałe creditorom pewnym swoim winien został, do których długów płacenia Anna Wernerowa, na ktorey miejscu pan Iurek Mayros iako iey cessio-narius stoi, iest powinna pro interesse suo s tey miary, isz nie-boszka Katharzina Kisielowna, nieboszczyka lana Wernera introligatora, theyze tho Anny Wernerowey za dowodem strony urzędnym syna, wthorego iey małżeństwa małżonka a niebosczyka Mathisa Przywilskiego pozostała na on czas wdowa, pospołu s tymże niebosczykiem małżonkiem swoim Janem Wernerem in anno Domini 1588 feria 4 ante festum s. Hedvigis (12/10)... uczyniła s panem Janem Ianuszowskim ugodę taką, iz iey pan Jan Ianuszowski 100 złotych wiana dać miał, iakosz dal. Potem wytrąciwszy sobie 40 złotych s sumy 179 złotych, która była na ogrodziech iey zapisana, ostatek, to iest złotych 39 wiano przerzeczone w theyze sumie includuiąc, które wzięła, dziatkom nieboszczykowskim nieboszczyka Mathisa Przywilskiego y za rzeczy pewne ruchome niebosczykowskie, które przy niey zostały 51 złotych zapłacić. Item s części swoiey przyumarłego w łono iey dziecięcia 27 zł. 5 gr. dla popłacenia długów nieboszczykowskich do thego przyłożyć powinna, co uczyni in summa złotych 117, gr. 5. Do thego tez iescze sie nieboszka Katharzyna Kisielowna Wernerowa (przeto isz się nalazło, ysz długi wszystkie s tąż tho Katarzyną Kisielowną wthorą zoną swoią przes niebosczyka Matysa Przywilskiego są uczynione) gdzie tak wiele długów było, zęby oyczyzna niebosczyka Matysa Przywilskiego dziatek w rzeczach ruchomych nie wystarczyła, pozwoliła iako matka dziatek swych s miłości swey ku nim y ku zmarłemu małżonkowi swemu s czynszów ogrodow swoich dla zapłacenia długów się przyłożyć. Także tez y pan łan Ianuszowski s macierzyzny siostrzeńca swego Barthosza Przywilskiego, gdzieby thego potrzeba była. Przetosz chceli pan Iurek Mayros, iako pani Anny Wernerowey cessionarius, ogrody nieboszki Katharzyny Kisielowney Wernerowey y rzeczy inne... mieć, nie-chayze takowe pieniądze dla zapłacenia długów niebosczykowskich

’) W inwentarzu spisanym przez Januszowskiego w roku 1587 (Advoc. Crac. 207, p. 949 n.) czytamy o księgach, które w bramie przedawano. Ibidem p. 954.

da, bo alias ogrody nieboszki Katarzyny Kisielowney Wernerowey dotąd wolne bycz nie mogą, az się temu wszytkiemu dosic stanie¹)... (a. 1593, postridie s. Aegidii).

Scabin. Cerdonien. 1593—1595 (vol. 362), p. 328.

776. 15 Septembris 1593.

...Helisabeta, olim famati Ioannis Mossamer, civis et nego-tiatoris Cracoviensis et honestae Feliciae coniugum filia, ad praesens vero famati Iacobi Dalaiowicz tabernatoris, civis Cracoviensis, consors... recognovit... se sortem et partem suam sextam maternam medietatis domus lapideae, hic Cracoviae in platea Castrensi inter haeredum olim Floriani Carbota, pharmacopolae sacrae regiae ma-iestatis, etAlexandri Michałowicz muratoris, civis Cracoviensis, domos lapideas utrimque sitae... vendidisse... famato Ioanni Szrekinger, civi Cracoviensi, idque pro summa 250 flor. polonicalum (a. 1593, f. 4, in crastino Exaltationis s. Crucis).

Scabin. Crac. 25, p. 566.

777. 19 Novembris 1593.

...Ioannes Clemens pileator, incola Cracoviensis... constituit plenipotentem suum famatum Gosvinum Colinum, civem et bibliopolam Coloniensem... in omnibus generaliter et singulis

na

*) Dnia 9 września tegoż roku „Pan Iurek Mayras bibliopola mieszczanin krakowski, iako cessionarius uczciwey panny Anny s Libentalu, niegdy sławnego lana Wernera introligatora mieszczanina krakowskiego matki, po tym synie swym y Barbarze córce iego a wnętce swey, przes tego lana Wernera syna iey s niegdy uczciwey slachetney Przywilskiey spłodzony, prawo przyumarłe wszelakich dóbr maiącey“ odpowiada na przyczyny podane przez Januszowskiego i proces toczy się dalej o owo zaaresztowanie dóbr (Scabin. Cerdonien. vol. 362, p. 341, 349), aż wreszcie 5 października 1593 „nobilis Ioannes Ianuszowski sacrae regiae ma-iestatis et ecclesiasticus architypographus... arrestum super bonis olim honestae Catherinae Przywilska seu Wernerowa... cassavit... causamque et controversiam totam... annihilavit... (Ibidem, p. 396) po zadość uczynieniu ze strony Mayrosa (Ibidem, p. 397—404). Proces toczy się dalej (ibidem, p. 415, 418, 498, 504, 508, 512) z innymi wierzycielami masy spadkowej, nie występuje w nim już Ja-nuszowski tylko Mayros jako „cessionarius“ Anny Wernerowej wdowy po Piotrze Wernerze z Liebenthal i 11/4 1594 wchodzi w posiadanie trzech ogrodów Garbarach niegdyś Kisielownej (Ibidem, p. 809). Wymieniany tu Jan Werner z Libental, introligator, przyjął prawo miejskie krakowskie w roku 1589. Libri i. c. Crac. 1423, p. 364.

causis suis ubique łocorum... specialiter ad tollendum... summam talerorum seu valensium 40 ab honesto Germano, villae Hasser-ville colono seu incola, necnon censum ab eadem summa... (a. 1593, ipso die s. Helisabethae).

Advoc. Crac. 214, p. 776.

778. 13 Decembris 1593.

Jaśnie Wielmożnemu... panu hetmanowi koronnemu [Janowi Zamoyskiemu]. ...Raczyłeś mi WM. zlecić staranie o drukarni; dosięgając z różnych miejsc rady, ci co ukazują do Niemiec po matrices, zgadzają się na to, że przedniego i osobnego co z trudnością dostać, bo każdy się doma z swym kryje ; insze leda jakie dostanie i to nie tanio, byłby i ten, coby po to jechał. Niektórzy radzą, aby tu doma nowe dać robić, co za takimże kosztem może być, k’temu według upodobania: i mnieby się to bardziej zdało, byłaliby taż wola WM. Pana. Ukazują rzemieślnika na to w Krakowie, niejakiego Konrada Forstera, mieszka w domu pana Łazińskiego na Żydowskiej ulicy; człowiek, jako o nim piszą, stateczny i rzezania takowego dobrze umiejętny. Januszowski drukarnią swoję przezeń sprawował, przezeń ruska i grecka, co tu we Lwowie jest*), snąć i wrocławscy i frankforscy drukarze

’) Mowa tu o tak zwanej drukarni Bratskiej, która właśnie w łatach 1591 i 1593 szereg ruskich książek wydała, pierwszy bowiem drukarz ruski we Lwowie Iwan Fedorowicz rzezał i odlewał czcionki sam przy pomocy malarza Chrynia Iwanowicza, o którym w roku 1583 dowiadujemy się, „iż będącz ten Chryn w opiecze pana Iwana drukarza nauczył się za kosztem i nakładem i pilnem staraniem jego malarstwa, stolarstwa, forsznajderstwa i na stali liter i inszych rzeczy rzezania, tysz i drukarstwa i za tak wielkiego dobrodziejstwa nie miał bez wolej i porady jego nigdzie ani któremu panu, ani jakiemukolwiek człowieku liter ku druku robić, ani drukarni sprawować, jedno mu pozwolił tymi rzemiosly obchodzić się, których się przy panu Iwanu nauczył, to jest malarstwem, stolarstwem, forsznajderstwem i na stali cokolwiek rzezać, oprócz liter ku druku. Tedy ten Chryn, nie odprawiwszy się od pana Iwana, w tym naprzeciwko panu Iwanu wystąpił i jechał do Wilna i u pana Kuźmy Mamowicza, burmistrza wileńskiego, pismo dwoje ruskie ku druku urobił“. Fedorowicz przebacza mu przewinienie jako człowiekowi młodemu, który przyrzeka, że tego więcej bez wiedzy jego czynić nie będzie. „Jeśli mu będzie dobrze zachował, a będzie o to prosił pana Iwana przez ludzie poczciwe i sam przez siebie, żeby mi tego rzemiosła drukarnie dozwolił sprawować, ofiaruje się mu tego pozwolić pan Iwan. A ten Chrin obiecuje się pisma tego dorobić panu Iwanowi, które począł“. Ptaszycki, op. cit., p. 31 — 32, nr. 14.

od niego matryces swoje miewają. Juzem go dał skusić, jeśliby się dla roboty takowej chciał dać do Zamościa przewabić. Nie odmawia. Ma przy sobie dwu towarzyszu : jednego, co formy rzeże na drzewie, drugiego, co litery odlewa. Bez tego być nie może, Co litery odlewa; formsznajder nie tak potrzebny. Z tym samym, co stemple rzeże, targuję abo na całe pismo, abo na jednę literę z osobna, abo robotę na tydzień. Na całe pismo lub na literę umówiwszy, iż poprawa i psowanie częste bywa, rad rzemieślnik narzeka i rad się rozmiata. Na tydzień bardziej chwalą przy dozorze; także i z tym, co litery odlewa. Polskie pismo niechajby było według ortografii pana Kochanowskiego ; tylko-bym ja z niemieckiego charakteru na włoski raczej odmienił, jako Dalmatowie swoje słowieńskie drukują. Greckiego nie chciałbym lepszego, jako Henrici Stephani, albo jak typi regii pańskie, łacińskie, jako Plantinowe, abo Niveliusowe, abo Gorbinowe w Paryżu: i między włoskiemi wiele pięknych najdzie. W każde z tych potrafi ten isty Konrad. Jaką naukę od WMPana będę miał w tej mierze, tak postąpię. We Lwowie też chromą drukarnią krzesimy, w której tę trochę wiersza mego teraz drukowano, który WM. memu MPanu do przeczytania posyłam x). Zalecając się po-wtóre z uniżonemi służbami memi w miłościwą łaskę WM. mego MPana. We Lwowie, roku 1593, Decembris 13, WM. swego MPana naniższy sługa Simon Simonides ² 3).

Bielowski August, Szymon Szymonowie (Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydziały filologiczny i historyczno filozoficzny, t. II, rok 1875, p. 119).

779. 8 Ianuarii 1594.

Ioannes Ostrowski bibliopola exhibitis litteris legitimi ortus sui de data Petricoviae, die 28 Aprilis, anno 1593 ius civitatis suscepit... dédit flor. 5 ⁴) (a. 1594, sabbato p. Trium regum). Libri i. c. Crac. 1423, p. 452.

25

780. 14 Octobris 1589 — 12 Ianuarü 1594.

Ad instantiam et affectationem famatorum Stephani Divitis et Iulianni Mayngot, civium Cracoviensium... testamentum olim famati Innocentii Philippi aurificis et antehac civis Cra-coviensis... anno 1589 depositum... est apertum et publice lectum, cuius tenor sequitur:

Au nom de nostre Seigneur Amen. J’Innocent Philipp Fran-çoys, orfeure a Cracovie, sain d’esprit et du corps, considérant, qu’en ce mortel monde n'y a rien plus secur, que la mort, tou-tesfois l’heure est incertaine, la volonté de Dieu soit faicte de moy, quand il luy plaira, je fay mon testament a la sorte et maniéré, qu’il s’ensuyt. Premierement, je recomande mon ame a Dieu le pere tout puissant, créateur du ciel et de la terre, par la priere et intercession de son fils bien aimé nostre Seigneur Jesus Christ. Secondement j’eslise ma sepulture honorable au lieu préparé a ceux de ma religion. Tiercemens je laisse aux pouvres de ma religion 100 florins de Poloigne. Quartement je casse et annully tout autre testament et escrit, que j’ay faict parcy devant a cause de la désobéissance et mauvais gouvernement de ma femme Susanne, je ne luy laisse, que dix florins de Poloigne, seulement a 30 gr. pieces. Puis je donne et laisse a mes deux enfans, Pierre Philippe et lean Philippe, la somme de 4000 florins de Poloigne a 30 gr. piece et a Pierre Bertram mon neveu 50 florins de Poloigne a 30 gr. piece et le reste de mes biens a mes frère[s] et seur[s] en ayant cause de parentage. J’eslise et ordonne pour exécuteurs et curateurs de mon testament et de mes enfans les honorables Grégoire Blanc, Estienne le Riche, Antoine du Boys et Juliain Maingott, tous bourgeois de Cracove. En tesmoing de ce, que dessous j’ay signé de mon signe manuel et cacheté de mon cachet accoustumè. Faict ce samedy 14-me d’Octobre 1589. Innocent Philippe m. p.

Post huius testamenti apertionem praefati Stephanus Dives et Iulianus Mayngot dilationem ad deliberandum ad quindenam sibi sumpserunt, utrum hanc tutoriam suscepturi sint (a. 1594, f. 4, p. Epiphaniam).

Scabin. Crac. 25, p. 689.

781. 13 lanuarii 1594.

Adamus Frankowicz chartarius, productis litteris legitimi ortus sui, sub sigillé» oppidi Brzezek de data 17 Novembris, anno 1578, ius civitatis suscepit... dedit flor. 5 (a. 1594, f. 5, p. Epiphaniam).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 452.

782. 9 Februarii 1594.

Reverendus dominus Nicolaus Dobrocieski, iuris utriusque doctor et executor testamenti reverendi olim Stanislai Socolovii, canonici Cracoviensis, in proxime praeterito ordinario capitulo personaliter comparens, lucubrationes et libros per dictum olim Stanislaum Socolovium in lucern editos et huic venerabili capitulo tanquam confratribus suis ascriptos per suas reverendas domina-tiones hoc studium et operam dicti reverendi Socolovii defuncti benigno, ut accipiant, animo, postulavit. Quoniam vero pro im-pressione huiusmodi librorum venerabili capitulo dedicatorum pecuniam se non habere dixit nec dictum olim reverendum Stanislaum Socolovium eandem pro huiusmodi libris imprimendis reli-quisse, idcirco ad huiusmodi libros imprimendos subsidium in capitulo dari sibi petiit et postulavit. Et reverendi domini capi-tulum attendendo studium, operam et scribendi dexteritatem reverendi domini olim Stanislai Socolovii, potissimum vero, quia hie liber sit capitulo consignatus et ascriptus, ad huiusmodi impres-sionem libros unanimibus votis et sententiis eidem domino Dobrocieski 100 flor. in moneta dandos et extradendos esse decreve-runt... (a. 1594, Mercurii, 9 Februarii).

Acta capituli Crac. 1587—1600 (vol. VIII), p. 589.

783. 25 Februarii 1594.

Ad instantiam famati Stanislai Maliczki¹) bibliopolae, civis Cracoviensis, honestae Annae consortis suae nomine agentis... famati Iacobus Lichtemberger rufficerdo et Adamus Urzędowski cingularius, civis Cracoviensis... testificati sunt...: Zeznawamy, isz nąm tho iesth dobrze wiadomo, isz Stanislaw Kługa garbarz czerwony, mieszczanin krakowski, miał dwie zenie, pierwszą Anną Mendrowną, z którą miał dziewką Barbarą imieniem, ta Barbara dana za mąsz za Hanusza Dreznara, z którym miała syna Stanisława, który iescze zyw; umarł potym ten Drezner Hanus, dana potym za drugiego mąza, za łakuba Proczka bialoskornika, z którym miała dwoie dzieczi, Jąna y Anną; Jąn umarł a Anna jest za Stanisławem Maliczkiem bibliopolą. Poiąl potym ten Stanisław Kluga drugą zoną, z którą miał Reginą czorką, która Regina dana była za mąsz do Kazimierza, umarł potym iey mąsz, dana była za drugiego meza Hanusza Labstata pasznika, z którym miała dzieci 6, z których 2 dawno umarło, zostały Stanisław, Regina, Anna, Michał; pothem w to powietrze in anno Domini 1592 umarł Stanisław syn iey, potym sama matka umarła tych dzieczi thato Regina paszniczka, umarły potym troie dzieczi, po niey tylko został Thomas paszierb iey we wszystkim... (a. 1594, f. 2, p. Reminiscere).

Scabin. Cerdonien. 1589—1593 (vol. 362), p. 697.

784. 6 Май 1594.

Honoratus dominus Iacobus Sybeneycher, senior sca-binus Cracoviensis, plenipotens honestae Annae olim Stanislai Dobrochowski pultarii relictae et honestorum Iacobi, Ioannis, Stanislai, Annae et Dorotheae Dobrochowskich, filiorum et filiarum ipsius... domum ligneam totam et integram, ante portam sancti Nicolai inter Kichlarz et Paryż domos utrinque sitam... honesto Martino Skorupka chartario... resignavit... (a. 1594, f. 6, p. Iubilate).

Scabin. Crac. 26, p. 28.

785. 13 Februarii 1595.

...Stanislaus Malicki, civis Cracoviensis, licet corpore languens, mentis tarnen et rationis per omnia compos... recognovit, se circa sponsaliorum caeremonias denominasse et assignasse honestae Annae uxori suae legitimae flor. 200 polonicales... Tutores liberorum et bonorum suorum assignavit... dominum Iulium dell Pace, consulem Cracoviensem et honoratum Andream Piotr-kowczyk bibliopolam’), civem Cracoviensem... (a. 1595, in crastino Invocavit, in domo fratrum conventus s. Trinitatis, penes braseatorium et domum acialem eiusdem conventus, in platea Mensatorum).

Scabin. Crac. 26, p. 225.

786. 20 Martii 1595.

...Andreas Piotrkowczyk typographus, civis Cra-coviensis, tutelam liberorum olim famati Stanislai Maliczki, civis Cracoviensis, ad quam testamento actis dominorum scabino-rum feria 2 in crastino dominicae Invocavit (13/2) contento assignais est, resignavit... allegans, se ne in minimo quidem in dictam tutoriam ingessisse nec propter suas occupationes et difficultates ingerere posse ²)... (a. 1595, f. 2, in crastino Reminiscere).

Consul. Crac. 454, p. 152.

787. 21 Aprilis 1595.

...Stanislaus Bern, civis Cracoviensis, et honesta Ro-sina Bemowna... fassi sunt, se omne et Universum ius... ad molendinum papireum in villa Balicze situm... condescendere famato Valentino Szarfenberger... (a. 1595, f. 6, p. Iubilate).

Scabin. Crac, 26, p. 316.

788. 29 Iunii 1595.

Stephanus Molitoris artis typographicae [socius], ostensis litteris legitimi ortus sui sufficientibus, sub sigillo civitatis sancti Nicolai in comitatu Liptoviensi, de data die 11 Ianuarii anno currenti, ius civitatis suscepit... dedit flor. 5 (a. 1595, in vigilia Petri et Pauli).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 472.

9 W roku 1574 dnia 1 lipca „Andreas Biczek bibliopola, Piotrcovia oriundus, commonstratis litteris sufficientibus ortus sui, ius civile suscepit... dedit mr.

1. Libri i. c. Crac. 1423, p. 182.

*) Dnia 19 marca tego roku także drugi opiekun rajca „Iulius della Pace... resignavit tutoriam olim famati Stanislai Maliczki, civis bibliopolae Cracoviensis... propter alias suas graves occupationes“. Ibidem.

¹

) Następuje 10 krótkich ogólnych artykułów o mistrzach i uczniach.

²

)    Zapewne wiersz: Sliub, opisany na feście Adama Hieronima Sieniawskiego, który właśnie wyszedł we Lwowie roku 1593 w drukarni Macieja Bernartha.

³

)    Około Bożego Narodzenia 1593 roku nie z poręki Januszowskiego ale Scharfenberga miał się udać do Zamościa czeladnik drukarski z Szarfenbergow-skiego warsztatu niejaki Jarosz. Łempicki Stanisław, Działalność Jana Zamoyskiego na polu szkolnictwa 1573 — 1605, Kraków 1922, p. 110.

⁴

)    W roku 1595 „lan, czo księgi przedaie, płaci szosu flor. 1 gr. 15“. Grabowski, Nazwiska księgarzy krakowskich (Biblioteka Warszawska 1849, t. IV, p. 392).

Monumenta.

789. 11 Iulii 1595.

Przed urzędem ninieyszem oblicznie stanąwszy sławny łan Jakubowski, mieszczanin Cracowski y uczcziwa Agneszka małżonka iego... zeznawaią, iż od sławnego Balczera Starostki karto wnika¹), miesczanina Cracowskiego, pożyczanych sobie goto-wych pieniędzy wzięli... zlotich sto monety y liczby polskiey, w których... iemu iako creditorowi swemu dom swoy na przedmieściu Cracowskiem przed Nową broną lezący zapisuia... (a. 1595, f. 3, a. s. Margarethae, in domo nuncupata antiquitus Bursa Ungaro rum, in platea Fratrum).

Scabin. Crac. 26, p. 416.

790. 27 Octobris 1595.

..Joannes Moschamer nomine suo et honesti Laurentii Mos-chamer, fratris sui germani... fassus est, se sortem et partem tam suam quam praedicti fratris sui totam et integram medietatis domus lapideae hic Cracoviae in platea Castrensi inter haeredum olim famati Floriani Carbota pharmacopolae sacrae regiae maiestatis et olim Alexandri Michałowicz domus lapideas utrimque sitae... vendidisse... famato Ioanni Szrekinger, civi Cracoviensi, pro summa 500 flor. polonicalium²)... (a. 1595, f. 6, pridie festi s. Simonis et Iudae).

Consul. Crac. 26, p. 522.

791. 15 Februarii 1596.

Stanislaus Sloninka introligator, exhibitis litteris legitimi ortus sui sub sigillo civitatis Pińczów, de data ipso die Circumcisionis Domini, anno Domini 1593, ius civitatis suscepit, iuravit, dedit flor. 5 (a. 1596, f. 5, postridie s. Valentini).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 484.

Ł) W roku 1589 „feria 2 in crastino lubilate (24/4) Baltazar Starostka cartarius, de cuius legitimo ortu testificati sunt Bartholomaeus Kuczinsky tabernator, civis Cracoviensis et Ioannes Boczek, senior contubernii cartariorum... ius civitatis suscepit... dedit flor. 2. Libri i. c. Crac. 1423, p. 360.

²) Dnia 13/1 1596 roku „venerabilis Andreas, zuppae Wieliciensis praeben-darius, Iacobus et Ioannes Klisiowie, famati Francisci Klis civis Cracoviensis et honestae olim Helisabethae Taurbachownae coniugum, filii“ sprzedają Szrekinge-rowi połową tej samej kamienicy za sumą 1500 flor. Ibidem, p. 578.

Ad instantiam... famati Melchior is Lotter... Gregorius horologista senior et Laurentius Habicht sartor, cives Craco-vienses... sub iuramentis... recognoverunt... sibi certo constare, quod praefatus Melchior Lotter sit ex honesto Melchiore Lotter pâtre et Ursula matre coniugibus, iuxta ritum et observantiam sacrae ecclesiae catholicae matrimonialiter copulatis, progenitus... (a. 1596, sabbato a. Palmarum).

Consul. Crac. 454, p. 435.

793. 22 Aprilis 1596.

Actum in iudicio necessario bannito feria 2 postridie domi-nicae Conductus Paschae, anno 1596, in domo lapidea olim Ioannis Ull propria, inter Klisiowska et Stanislai Szarfenberger in platea s. Annae domus utrimque sita. Coram eodem iudicio... famatus Stephanus Dives bibliopola, civis Cracoviensis, licet corpore languens mentis tarnen et rationis compos existens, testamentum suum... eo, quo sequitur, condidit modo... Recognovit, quod honestae Ursulae uxori suae legitimae denominavit... dotis et dotalitii nomine flor. 300 polonicales, insuper res omnes mobiles domesticas... eidem Ursulae uxori suae... confirmât.

Recognovit etiam infrascriptos debitores sibi Stephano Diviti summas pecuniarum certas, prout sequitur, debere ac teneri, de quibus peculiarem notitiam famatus Melchior Ruricht habet. Inprimis Ioannes typographus de Debrecini flor. 86, gr. 4. Dominus Iacobus Wlostowski minister flor. 9, gr. 2. Dominus Laurentius Semlinus minister flor. 1. Reverendus dominus Ioannes Plaza, plebanus s. Stephani, flor. 1, gr. 12; frater Casparus ordinis Praedicatorum gr. 27, ex quo debito gr. 11 spectant ad Melchiorem Ruricht ; magnificus dominus Stanislaus Plaza flor. 28, ex quo debito flor. 8 gr. 15 pertinent ad dominum Melchiorem Ruricht. Dominus Bartholomaeus, filius domini doctoris Sandomiriensis, flor. 1, gr. 12; dominus Simon pharmacopola flor. 1, gr. 24; dominus Iacobus Prezyna flor. 136, gr. 21; Lodovicus Wierzbieta flor. 48, gr. 16; generosus dominus capitaneus Niepolomicensis flor. 4; generosus dominus Stanislaus Szafraniecz flor. 7 ; idem pro vino malmatico flor. 6, gr. 6 ; dominus Jeremias Dambrowski flor. 2, gr. 20; Nicolaus Goryszowski flor. 148, gr. 29;

dominus Iacobus Popowski minister flor. 3, gr. 26; Christopherus Niezwieiski, monachus s. Crucis, flor. 3, gr. 20; dominus Ioannes Poelevinus flor. 1, gr. 25; Ioannes Dlotko malars ungar. aureos 4 mutuo datos, faciunt flor. 7, gr. 14; Martinus Roter, figulus de Tarnowicz, flor. 2 mutuo datos. Gerhardus Felhan flor. 5, gr. 18; Ioannes Bogun flor. 20; pictor apud dominum Zebart gr. 24; Candidus introligator flor. 2, gr. 19; Petrus Prezyna flor. 22, gr. 10; Alexius Rodeczki flor. 13, gr. 16; dominus Ioannes secretarius, pro vino ab ipso accepto, flor. 107, gr. 6.

Nomina, quae ipsemet Stephanus recognovit, se debere infascriptis personis: Inprimis domino Faelici Huget flor. 1000, nobili ac honorato domino Ioanni Schilling, civitatis Cracoviensis secretario, uti contutori suo bonorum ac liberorum olim famati Antonii du Bois, ex bonis dicti pupilli recognovit, se debere flor. 213, praeterea recognovit, nihil penitus ex eadem tutoria penes se habere rerum, quae ad dictum pupillum spectare possent. Domino Melchiori Ruricht¹) salarii pro uno anno flor. 104. Item pro libr is ex Italia advectis, de quibus notitiam habet dominus Melchior Ruricht, flor. 243, gr. 17. Domino Ioanni Bri-kiet flor. 100.

Exequutores huius testamenti sui et liberorum suorum tutores delegit... Ioannem Schilling, civitatis Cracoviensis secretarium, famatos Antonium Blank, Faelicem Huget, Melchiorem Ruricht et Christopherum Knoch... Denique idem famatus Stephanus Dives constituit... in suum... plenipotentem supranominatum famatum Melchiorem Ruricht ad emovenda quaevis sua débita...

Scabin. Crac. 26, p. 614 — 617.

794. 9 Mail 1596.

...Anna, olim famati Georgii Zegner relicta vidua, per honestum Georgium Zegner filium suum... fassa est, quod famatus

0 Dnia 14 maja 1598 „Melchior Riricht, notarius proventuum civilium electus, exhibitis litteris legitimi ortus sui sub sigillo civitatis Trebniciae, de data die 3 Februarii, anno Domini 1587, ius civitatis suscepit... nihil dédit... quia est ipsi condonatum. Libri i. c. Crac. 1423, p. 526. Tego samego roku czytamy: „Malcher w sklepie Pod Barany księgi przedaje, służy Rzpltej, od podatku liber“. Grabowski A., Nazwiska księgarzy krakowskich (Biblioteka Warszawska 1849, t. III, p. 392).

Georgius Mayra isz bibliopola, civis Cracoviensis gener suus, sibi... extradidit... geradam omnem... post decessum ex hac vita olim honestae Catherinae uxoris suae, filiae vero dictae reco-gnoscentis, steriliter defunctae... (a. 1596, f. 5, p. festum s. Sta-nislai in Mayo).

Scabin. Crac. 26, p. 650.

795. 21 Май 1596.

Honesta Anna, olim famati Caspari Apt guldslari, civis Cracoviensis relicta, in praesentiarum vero famati Adami Szmidt itidem guldtslari, civis Cracoviensis, consors légitima... fassa est, se domum suam ligneam totam... Cracoviae in platea Columbarum inter haeredum olim famati Mathiae Grusczynski saponarii ab una et Martini Radota domos partibus ab altera consistentem, per se partim... acquisitam, partim vero ex succes-sione légitima post liberos suos, ex supratacto olim Casparo Apt, priore marito suo, procreatos, in sinum suum maternum devolutam vigore resignationis desuper iuxta acta scabinalia Cracoviensia, de data feria 6 post dominicam Conductus Paschae (26/4), anno currenti obtentae consequutam... vendidisse... famato Mathiae Kuiawa introligatori, civi Cracoviensi et Evae coniugibus legitimis, pro summa pecuniarum 400 flor... (a. 1596, f. 6, p. Ascen-sionis Domini).

Scabin. Cerdonien. 1595—1598 (vol. 363), p. 612.

796. 17 Decembris 1596.

Simon Massarek typographus... Mathiae Massarek et Sophiae coniugum... hinc oriundus, ius civitatis suscepit... (a. 1596, f. 3, a Thomae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 499.

797. 11 Augusii 1597.

Ad instantiam nobilis Okurowski Mixta, Syndici Cracoviensis, uti plenipotentis Samuelis Grosman... Ioannes Drążek typographus et scabinus iuratus praepositurae s. Spiritus sub iura-mento... recognovit: Szacowałem te fanti to iest xiegi, ktore pan Samuel Grozman w fancie kładzie panu Franciszkowi Radocie in hune, qui sequitur, modum et valorem:

Sententiarum theologicarum liber Item Prosi cum commento . . .

Item De religione......

Item Statii opera cum commento Item Erasmi opera varia .... Item Evangeliae cum figuris . . Item De Partibus orationes . . Item Campensis Psalmi .... Item Lecturae quaedam .... Item Instructio christiana . . . Item Comoediae de sene . . . Item Comoediae Homuli ....

Item De resurrectione.....

Item Carmina Sibillae.....

Item Aristotelis Retorica . . . Item Bucolica Calpurnii .... Item De contemplatione Christi Item In iure exemplaria ....

Item Persii opera.......

Item Isagoge versificalis .... Item De emptione liber ....

Item Sortilegia mira.....

Item Remedia equorum .... Item Dialogi Petri Mosellani . . Item De contemptu mundi . . . Item Macer De herbis .... Item Paprockiego gniazda . . .

Item Lucianus........

Item Historia scholastica . . . Item Liber antiquitatis .... Item Homeri et aliorum opera . Item Evangeliorum liber scriptus Item Praecationes gallicae . . . Item Testamentum colore aureo Item Psalmorum coloratus libellus

flor. 48 gr.

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

12

12

со н

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

24

99

99

99

99

99

99

99

99

99

99

„ 270 „

99

99

99

99

99

99

99

18

24

15

to so

тГ "T On

18

99

99

99

1 ,,

99

99

CS CS

Alter testis famatus Cyprianus Wyrzbiçta, itidem thi-pographus Cracoviensis... id ipsum quoque recognovit. Tertius testis nobilis Ioannes Achacius, consul Bochnensis... recognovit :

Szacowałem same to arcanum auri, na ktorim sie dobrze znam, które pan Samuel Grosman kładzie w fancie Franciszkowi Radocie na 100 czerwonich złotich. Item magisterium argenti na 50 czer-wonich złotich (a. 1597, in crastino s. Laurentii).

Advoc. Crac. 220, p. 717.

798. 27 Augusti 1597.

Coram eodem iudicio constituti personaliter famatus M.a reus Mars papirifex et famatus Georgius Mayraiss biblio-pola, civis Cracoviensis, testamentum honestae olim Annae, Marci Mars relictae viduae, ad iudicium praesens feria 6 ante dominicam Palmarum (28/3), anno currenti, depositum... est apertum, publice lectum actisque praesentibus... insertum, cuius testamenti tenor sequitur talis :

I. N. R. I. W imię Boga oyca y syna y Ducha Swietego Amen. Gdyż wszelki człowiek, który się na świat rodzi za nie-odmiennem decretem Bozem z świata zas przes śmierć schodzie musi, niewiedzącz iednak ani czasu ani godziny pewney zescia swoiego, czo ia tez Anna Markowa Marsowa u siebie uważaiącz... za pozwoleniem na to małżonka swego pana Marka Marssa, papiernika ze wsi Grzebienie z, czynię y postanawiam... Czo sie tedy dotyczę dóbr moich, których mi Pan Bóg uzyczyć raczył naprzód sumę 700 zip... tę mam u pana Franciszka Maysnera, miesczanina krakowskiego, pozyczanem sposobem... Naprzód do kośczioła Panny Mariey w Rynku Cracowskim lezącego 100 zip... do kościoła s. Troyce w Crakowie oddaię zl. 100 polskich... do Bernardynów na Stradomiu, przy Cracowie będącym, oddaię złotych 100 polskich... mniszkom Bernardynkom na Stradomiu oddaię y leguię 50 zip.... do kościoła św. Ducha w Crakowie oddaię złotych 50 polskich... ostatek dóbr moich y domostwa, gierade, szaty, bydło y czokolwiek byc może, także tez ostatek sumy tey, która iest przy panu Maysnerze małżonkowi memu w długu 500 złotych oddaię... za exequutory... postanawiam pana Marka Marsa małżonka mego y pana Iurka bibliopolę Cra-kowskiego... Ibidem comparens... Georgius Mayrasz... tutoria praenominata in toto abrenuntiavit... nolens se in earn ingerere. Quo facto, est per iudicium praesens liber pronuntiatus... (a. 1597, f. 4, a. festum Decollation^ s. Ioannis Baptistae).

Scabin. Crac. 27, p. 202—204.

799. 4 Septembris 1597.

Stanislaus Podsządek bibliopola, productis litteris legitimi ortus sui sub sigillo civitatis Magnae Szydlow, die 23 Aprilis 1591... ius civitatis suscepit... dedit flor. 8 (a. 1597, f. 5, a. Nativitatis Mariae).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 511.

800. 5 Septembris 1597.

Hieronimus Iedwat, scabinus Cracoviensis... plenipotens nobilis ac honorati domini Pauli Pernus, advocati Cracoviensis... hortum, in sagittaria penes hortum honorati Christophen Szober, scabini • Cracoviensis, situm, cum domo eidem horto contigua... cum onere census terragii 2 flor. polonicalium... ad praetorium Cracoviense annue... solvi debito, honorato Zachaeo Keszner biblio-polae, civi Cracoviensi... resignavit... (a. 1597, f. 6, a. festum Nativitatis b. Mariae).

Scabin. Crac. 27, p. 208.

801. 4 Decembris 1597.

...Georgius Mayrasz bibliopola, civis Cracoviensis, deposuit ad iudicium praesens testamentum suum... Facultatem hoc testamentum post obitum suum aperiendi... contulit honesto Baltasaro Heipthfleisch, famulo consanguineoque suo... (a. 1597, f. 5, ipso die s. Barbarae).

Scabin. Crac. 27, p. 277.

802. 1597.

„Cautum est privilegio sacrae regiae maiestatis, ne praesens Cronicorum liber per generosum Ioachimum Bielski sub titulo patris eiusdem in lucern editus, aut aliquid omnino tale, quod ex i hoc libro excerptum et in aiium translatum videri possit, a quo-quam typographorum, excepto famato Iacobo, typis excudatur, sub poena in privilegio expressa tarn ipsi typographo, quam fisco regio irremissibiliter applicanda“.

Bielski loachim, Kronika Polska, Kraków, Siebeneycher 1897. — Benis. p. 488, nr. 55.

803. /1 Augusłi J598.

Ad instantiam... honesti Eliae Bringerth Hamburgensis, famati Michaelis Amenât, civis et negotiatoris Cracoviensis, servitoris... Nicolaus Lob, litterarum thypographicarum fusor, recognovit sibi, bene constare, quod praedictus Elias... mutuo dederit flor. 15, per gr. 30 polonicales computatos, honesto Nicolao Sychel Hamburgensi... pro comparandis vestibus, dum ex Ungaria nimium pannosus et репе nudus rediisset... (a. 1598, in crastino s. Laurentii).

Advoc. Crac. 220, p. 831.

804. 1 Septembris 1598.

Jaśnie wielmożny mój wielce miłościwy panie, panie a panie mój miłościwy¹). Pismo Romam s. Augustin znowu dolewane, do tegoż i greczyznę na tenże wzór, aby się z temże pismem zgodziło, przytem liter polskich kilka nowo rzezanych do wersalów nawiętszych, także i spatia do namniejszego pisma Filiae Ierusa-lem posyłam WMsci, memu miłościwemu panu, w fasce w dębowej. Waży wszytko i z faseczką dwa centnary i trzy kamienie bez dwu funtów. Druga też greczyzna na mniejszy wzór, aby się zgodziła z pismem Filiae Ierusalem, już się leje; skoro gotowe będzie, odeśle się WMści, memu miłościwemu panu, którego miłościwej łasce zalecam się z powolnemi służbami swemi, prosząc, abym opusz-czon nie był. Datum z Krakowa 1 Septembris 1598. WMści mego miłościwego pana powolny nanizszy sługa I. Januszowsky.

Wierzbowski, Materjały I, p. 318, nr. 465.

*) List, którego oryginał znajduje się w zbiorze korespondencji Zamojskich, pisanym był do hetmana Jana Zamoyskiego. Przy liście na osobnym arkuszu pomieszczonym jest: „Spisek ksiąg, które mają być sprawione do Zamoyskiego kościoła. 1) Antyfonarze dwa, jeden de tempore, drugi de sanctis, w którychby wszystkie antyfony i responsorya na wszystkie trzy nokturny świeckiemi notami na cały rok ponotowane były ; zakonnych z jednemi tylko nokturny nie kupować. 2) Grad[u]ały dwa, jeden de tempore, drugi de sanctis, takież z notami świeckiemi. 3) Psałterze dwa Rzymskie in folio, z notami Weneckiej edycyej, jako może być napośledniejsza. 4) Mszały dwa Rzymskie in folio, jeden Antwerpskiej, drugi Weneckiej edycyej, takież co napośledniejszej. 5) Breviaria dwoje Rzymskie in 4°, jeden Antwerpski, drugi Wenecki, postremae editionis. 6) Agendorum duo exemplaria. 7) Martyrologium Romanum in folio albo in 4°, Antwerpski vel Wenecki, postremae editionis. W tern wszystkiem dołożyć się pana Januszow-skiego archity po grafa“.

805. 3 Ocłobris 1598.

Franciscus Szramkowicz introligator productis litteris legitimi ortus sui sub sigillo civitatis Lanczkorona, de data feria 4 post Margarethae (16/7), anno 1592, ius civitatis suscepit, iuravit, dédit flor. 5 (a. 1598, sabbato p. s. Michaelis).

Libri i. c. Crac. 1423, p. 531.

806. 22 Maii 1599.

Coram officio consulari... Ioannes Nonnart, civis ас negotiator Cracoviensis... fassus est, quia ipse domum lapideam... in Circulo inter generosi Ioannis Myszkowski de Mirów et in Iawi-szowice, tribuni Oswiecimensis et haeredes olim Stanislai Czeczotka domus utrimque sitam, quam ex vi variarum cessionum et inscrip-tionum per haeredes et successores olim spectabilis Pauli Biertul-towski, consulis Cracoviensis, soceri sui, tum etiam per honestam Annam, famati Abrahami Ronnenberg consortem, filiam vero suam sibi factam acquisitam... cuius etiam domus sors una pudicam Sophiam, filiam suam, ex olim honesta Anna Biertultowska coniuge sua priori progenitam... concernit... ex nunc et de facto vendit... Zachaeo Keszner, civi et bibliopolae Cracoviensi, eius-que legitimis successoribus pro summa 4500 flor. polonicalium... (a. 1599, sabbato a. Exaudi).

Consul. Crac. 455, p. 338.

807. 6 Augusti 1599.

Nobilis ac honoratus dominus Valerianus Gutteter, senior scabinus Cracoviensis, plenipotens famati Ioannis Nonnart, civis ac negotiatoris Cracoviensis... domum lapideam totam et inte-gram, hic Cracoviae in Circulo inter generosi domini Ioannis Myszkowski de Mirow et in Jawiszowicze, tribuni Oswieczimensis, et haeredum olim Stanislai Czeczotka domos lapideas utrimque sitam... excepta saltem una sorte, pudicam Sophiam filiam ipsius minorennem, ex olim honesta Anna Birtultowska, coniuge ipsius prioris matrimonii progenitam, concernente, quae propter minoren-nitatem ipsius resignari non potest... famato Zachaeo Keszner, civi et bibliopolae Cracoviensi... resignavit... (a. 1599, f. 6, ipso die Transfiguration^ Domini).

Scabin. Crac. 27, p. 713.

808. 4 Decembris 1597 — 30 Augusłi 1599.

Ad instantiam honesti Baltasaris Heypthfleysch... testamentum olim famati Georgii Mayrasz bibliopolae, civis Cracoviensis... ipso die s. Barbarae, anno 1597, depositum... est apertum, publice lectum et ad acta praesentia insertum, cuius testamenti tenor sequitur talis. In nomine Domini Amen. Iz każdy człowiek, którzy sie na świat rodzi przes śmierć stego świata zeydzie, lecz ze żaden nie wie, kiedy czas y godzina smierczi iego, przetoz ia Jerzy Meireisz bibliopola miesczanin crakowski, rodem z Libentalu miasteczka śląskiego, niewiedzącz czasu ani godziny, kiedy mnie Pan Bóg Wszechmogący s tego mizernego świata powołać bedzie raczył... spisałem tę ordinatią y dispositią, tak strony ossoby mey, iako tez y strony dóbr moich ruchomych, (gdyż żadnych stoiących dóbr nie mam), których mi Pan Bóg Wszechmogący z laski swey w tym tu zacznym mieście Cracowie (gdyzem tu żadnych ani oyczystych ani macierzystych nie wniósł), za wierną moią pracą y za pilną wierną życzliwą posługą sługi mego cznotliwego imię Balczera Heypthfleyscha ziemka y powinnego mego uzyczyc raczył, gdysz on od dawnych czasów bedącz sługą mnie życzliwym, iakoz y do tego czasu był wiernie mi do tego dopomogł, czo mi Pan Bóg dał, przetoz ia po zescziu stego świata chczę, aby ta ordi-natia wyszey pomieniona przes tego to przerzeczonego Balcera, sługę mego, wykonana była nizey opisanem sposobem. Naprzód tedy to wyznawam, zem z mlodosczi moiey nigdy nie odstępował od wiary katolickiey az do skończenia żywota mego... Ciało moie grzeszne chcę, aby było z uczciwością wedle zwyczaiu krzescian-skiego w kościele s. Troyce przed ołtarzem s. Anny pochowane, gdyż tez tam leży niebosczka małżonka moia pierwsza Katarzyna... Item leguię i oddaię do tegoż kościoła s. Troyce złotych polskich 50, a to na ochędostwo ołtarza pomienionego s. Anny. Item... Bernardynom na Stradomiu iałmuzny 50 złp.... do spitala s. Ducha w Crakowie złp. 100... Item to zeznawam, zem małzoncze swey Annie wtorego małżeństwa wianował przy ślubie 200 złp.... A iz też mam trzy rodzone siostry y insze powinne, tedy aby miedzi niemi po smierczi moiey nie były swary o dobra moie, tedy naprzód oddaię... siostrze mey starszey Marczie, która iest w Cracowie za mezem Fołtynem Tokarzem złp. 60, item oddaię iey 2 łyscze srebrne z dziesiąci powszednich, item oddaię iey

4 talerze cynowe stare. Item drugiey siostrze Katarzynie, która tez iest za mezem Mikołajem introligatorem w Crakowie, tey leguię y oddaię złp. 50... 2 łyscze srebrne z 10 powszednich... 4 talerze cynowe stare. Item trzeciey siostrze Barbarze, która iest w Libentalu za mezem... złp. 30... 2 lyscze srebrne z 10 powszednich. Item mam długu 20 zip. w Libentalu u Barbary Heypthfleyschowey, cziotki mey, które mi dawno winna... chczę, aby były oddane tey to Barbarze, siostrze mey, wszakze stą con-ditią, aby ona od takowych złp. 20 na każdy rok dawała do spitala tamtego miasteczka po 24 gr.... Item leguię... Casprowi Reymanowi introligatorowi, miesczaninowi Crakowskiemu, bratu memu ciotecznemu... sygnet moy złoty, item pierścionek złoty składany, czo pannecią zowią, item panczerz, item miecz, item czapkę axamitną letnią francuską, item płaszcz naylepszy... Te tedy wszytkie pomienione legata chcę, aby nie przez kogo inszego iedno przes tego to sługę mego cnotliwego Balcera Heypthfley-scha wypełnione były w puł roku po śmierci mey... Czo sie tknie ostatka maiętnosczi moiey, te wszytkie... mianowicie złoto, srebo, pieniądze, klenoty, towar wszytek, xięgi, papier y insze wszytkie, ktoremim ia zywnosc swą prowadził, także wszytkie sprzęty domowe y ochędostwa y naczynia, ieko mosiądz, miedź, cynę, tureczkie naczynia gliniane, szklenicze y insze ochędostwa, także tez kobiercze, obicia, pościeli, szaty wszelakie... Balczerowi Heypthfleyschowi daię, daruię wiecznymi czasy, gdyż on ze mną pospołu na nie wiernie robił... iako cznotliwemu należało, y przeto nie powinien bedzie z nich czynić żadnego inwentarza ... Do tego tedy testamentu mego nie zostawuię żadnych opiekunów... gdyż nie mam żadnego potomka, ale temu Balcerowi ¹)... wszytko oddawam... Georgius Meireis miesczanin y bibliopola crakowski manu propria (a. 1599, in crastino Decolla-tionis s. Ioannis Baptistae).

Scabin. Crac. 27, p. 731—735.

809. 1 Martii 1600.

...Sophia olim Gregor i i Zak chartarii, civis Craco-viensis relicta... fassa est, se domum suam extra portam Novam inter Głąbowska domum et aream Gomolczynska sitam... vendere... honesto Lucae Grotficz chartario¹), civi Ilkussiensi, pro summa 300 flor. polonicalium (a. 1600, f. 4, p. Reminiscere).

Scabin. Crac. 27, p. 784.

810. 18 Aprilis 1600.

...Mathias Wierzbietha typographus, civis Craco-viensis... fassus est, quod famatus Paulus Fabricius biblio-p o 1 a, civis Warssoviensis, antea vero civis Cracoviensis²), sibi ad rationem 2213 flor. polonicalium, quos sibi coram actis scabinalibus Cracoviensibus feria 5 post festum s. Aegidii (5 9), anno 1577, inscripserat... sibi realiter et in effectu solvit omnes ratas... (a. 1600, f. 6, p. Iubilate).

Scabin. Crac. 28, p. 29.

811. 2 Septembris 1600.

Decretum inter papyropoeum et chartularios. Officium consulare Leopoliense ad querimoniam famati Valen-tini Kmeler papyropoei, civis Leopoliensis, contra honestos Mathiam Mięsopustek et Laurentium chartularios, suburbanos Leopolienses, quod ipsi neglecta et praeterita officina illius, in fundo civili Brzuchowicza noviter erect a, aliunde pa-pyrum, nedum pro ipsorum necessitate, propria, sed etiam propter venumdationem institoribus supervehunt, unde ille papyrum sui laboris divendere et manupretium habere nequit, interdixit eisdem chartulariis, ne in detrimentum officinae civilis, ex qua proventus certus ad aerarium civitatis annuatim redditur, aliunde papyrum in civitatem advehant, neque per extraneos papyropoeos advectum coemant, praeterquam apud eundem Valentinum Kmeler, censu-

*) Tego imienia kartownik przyjął prawo miejskie 15 września 1564 roku i zapłacił 1 flor. Libri i. c. Crac. 1423, p. 110.

*) Por. o działalności tego księgarza w Warszawie, Bern's Artur, Ochrona praw autorskich, 1. c., p. 487 ; Wierzbowski, Materjały do dziejów piśmiennictwa polskiego t. I, p. 317, nr. 462, t. II, p. 56, nr. 106.

26

Monumenta.

antem civitati, cuius commoda et redditus unusquisque iure civitatis gaudens promovere et non oppugnare debeat, alioquin inter-ceptione et privatione illius papyri forensis aut poena arbitraria officii coercendi. Praedictus quoque Valentinus Kmeler²) dabit operam, ut in officina illius papyri chartulariis conventis sufficientia prâesto semper habeatur, cuius pretio immenso ementes aggra-vare non debebit (a. 1600, sabbato post festum Decollations s. Ioannis Baptistae).

Consul. Leopolien. 18, p. 906, nr. 1291.

Indeks osobowy i rzeczowy³).

Anna 751.

771, 804.

Abrahams haws, Abramowska domus magna 59, 350.

Abreviator 177.

Academiae Cracoviensis scriptores et stationarii 452.

Achacius Ioannes, consul Bochnensis

797.

acuficum et cartariorum seniores ma-gistri 329.

adamascus brunaticus 501.

Agenda v. libri.

Agnus Dei silberen 114.

Agricola Rudolphus, poeta 224.

Aber Philippus, canon. Wratislavien-sis 563.

—    v. Haar Philippus.

Aichlier Erasmus, consul. Crac. 616.

—    Stanislaus, Cerdoniae notarius 660.

Aiszenhucz Wilhelm von Laipczig 242.

Aisleben (Eisleben), in, civis Fochsen

Georgii uxor

Alantse Lucae filius Urbanus, civis Viennensis 521; Nicolaus apothecarius Crac. 556, 566.

Albano, de, Iustus, bibliopola Ulmen-sis Crac. 169.

Alexander pp. VI, 91, 154.

Alexandrowicze, de, Iwan 683.

Aller v. Haller.

allutarius (białoskórnik) Blasius, civis Leopoliensis 670; Proczek Iaco-bus 783.

Almanach 563.

Altoff Erasmus 273.

Alvernus Barsandius Gallus, biblio-pola 657.

Amendt Michael, negotiator Crac. 803. Andreaszek Andreas 315 ; Laurentius de Drwalow, cartownik 301. Andrzeyowski Ioannes 202.

Anselmus doctor 443, 659, 678. antiphonarius v. libri. antyfony i responsorya 804. anuli (ring) aurei 482; mit 1 steyne 114; signatorius 482.

Antverpia: Breviaria 804; Martirolo-gium Romanum 804; Missale Ro-manum — V. libri.

apothecarius Alantse Nicolaus 556, 566. Apt Caspari, guldslari, relicta Anna 795. architypographus Januszowski Ioannes

804.

Arleth Caspar, papirif. socius 571. armeresch mit leyer 122.

Arnoldus Valentinus, capitaneus prae-torii 519, 539.

Arnsbergerowa Apollonia 324. aromata 549.

Ashelmi Simonis, consulis Wratisla-viensis, uxor Helisabetha 635. astrolabium 48.

astrologue universitatis Andreas de Ko-bilino 489, 491-495. atlassium rubeum 501. atrium superius 549.

- c = К = X, Ph = F, S = Z, V = W.

Augusta GermaniaeVindelicorum (Augsburg), de, Franck Gallus 283.

—    Franck Melchior, v. bibliopolae.

—    Hegel Georgius 267.

—    Reizmoller Petrus v. bibliopolae. aulicus regius Preszlaus Gnoynski 500. aurifices (aurifabri, goltsmid, złotnicy) :

Barba Ioannes 722; Bergk Georgius 411, 672, 682; Blanek Gregorius 726, 737, 754; Chroberski Daniel, consul. Crac. 681 ; Cymer-man Ioannes 104; Kunckel Fride-ricus 340; Dykhanus 721; Felhan Gerardus 722; Fether Caspar 569; Fether Iacobus 682; Philippus Innocentais 780; Fredericus 351; Gutowski 678; Iorge 22; Marstella Andreas 291, 340, 351 ; du Mesnil Nicolaus, Gallus, 737 ; Oswieci-mensis 722; Piaseczky Martianus 737 ; Raczkowski Albertus 596, 627 ; Scharfenberg Georgius 659, 678; Serenis Caesar, Italus 683; Stanislaus 21, 115; Swob Matis 89 ; Szvaiczer Valentinus 649 ; Wilkowsky 89; Vintler Zacharias in Livocza 644.

aurificum Crac. contubernium 722, 737 ; instrumenta, czeig et bleiery 689 ; seniores 715, 722; socii: Bartho-lomaeus 367 ; Buiak Stanislaus 683 ; Elczer Enoch 646; Zelesz Bartho-lomaeus 370. ausschus 420.

Austriae Vienna 366.

Baccalarii artium : de Buk Albertus 489, 495 ; de Costen Casparus 293 ; de Damnis Iohannes 6; Florianus 104; Frisch Georgius 584; Ioannes 45; Mathaeus 699; Paulus de Nowa civitate 12 ; Strawicz Mathaeus de Nyssa 225 ; Vargawski Raphael 264; canonum: Iacobus de By striez 19.

baccalarszowa Agnes 84.

Bąkowa 692.

Bądkow, in, praepositus Rudniczki Ven-ceslaus 552.

Bagrowski Mathias, scriba 182.

Baier (Bayer) Wolff 705, 733, 755.

— Ioannes v. bibliopola Bayer Ioannes. Bayerowa 485.

Baldi Fabiani filiae : Caecilia, Maria, filii: Iulius, Laurentius 755; Iulii uxor : Iustina Zybenaicher 705,707, 733, 755.

Balycze, in, molendinum frumentorium

547,    594; papyraceum 365, 547,

548,    554, 594, 675, 787. balneum 591.

Bamgart Barthold 161.

Banek Franciscus 89; Ioannes 262, 755. Banderia Prutenorum 6.

Pod Barany domus 628, 681. Baranowski Stanislaus 220.

Barba Ioannes, aurifex 722. barbarius (barbitonsor) Iacobus 14; Marcus 319; Prewsze Andreas 81, 82; Thomae uxor Faelicia, filia Ioannis Pyelgrzim 592. barchan 501.

barchanista Morcz Ioannes 586.

Barcz Andreas 672, 682.

Baremwalde, de, Merboth Nicolaus, pergamenarius 292.

Bariczka Andreas 739.

Barsandius Gallus Alvernus, bibliopola 657.

Barszczowna Margaretha, consors Szre-kinger Ioannis 766.

Baruchow, de, Ioannes, archidiaconus Crac. 54.

Barzy Ioannes, palatinides Crac. 683. Basileenses bibliopolae et impressores : Episcopius, Frobenius, Hervagius, Oporinus Ioannes, Perna Petrus 599; Schilling Ioannes 94.

Batori Christophorus 690.

Bavaria (Bavarus), de, Caspar, impres-sor librorum 11 ; Florianus Ungle-rius 150, 487; Marcus 277.

Beck Martinus, civis de Olomuncz 130.

Bedlensky Nicolaus, scholasticus vica-riusque in spiritualibus Crac. 277.

Bedonski Caspar, chirurgus 757.

Béguin Ioannes, artis passamontarii so-cius 749.

Behem (Bern) Balczer, notarius Crac. 91, 115, 121, 348, filia Barbara Hylne-rin 225, filii : Erasmus et Hieronymus 225, 268; Hannes boexema-gister 211; Hieronimus 225, 268, 320, 375, 457, 458, 480, 568, 570, 580, 652, consors Katherina 442, 469, 539, 547, liberi : Stanislaus et Rosina 760; Laurentius, consors Barbara, Baltazar filius 121; Mar-tinus de Czysnow, quondam in Ve-netiis, nunc vero in Kromyerysz 151 ; Stanislaus 632, 787, Hiero-nimi filius 760, papirificum socius 571 ; Stephanus de Nurumberga 100, 103.

Behemowa (Bemowa) Catherina, consors Hieronymi, filia Marci Scharfenberg 532, 632, 760.

Behemowna Rosina 760, 787.

Beyer (Bayer) Iohannes v. bibliopolae.

—    Iorge textor 225.

bella (balia) integra penularum 501, papiri alias ligatura 10 resas con-tinens 425.

Bellarmini Robertus v. libri.

Beiz, de, Ioannes, altarista ad s. Mariam 69, 79.

—    Ioannes, introligator 34, 35, 42.

Bełza (Beize) Martinus, doctor 166,175;

Stanislaus 214, 324, 328.

Belzensis capitaneus, Zamoyski Ioannes 666, 679; palatinus, de Tenczin Ioannes, capitan. Lublinen. 587.

Benchil Petrus, illuminator 3.

Bendowice, de, Królikowa Anna 688.

Ber (Beer, Behr) Casper 94, 161, 165, 171, consul. Crac. 267; Paulus 94; Sigmunth 47.

Berenfuss Gregorius 138.

Berg Georgius, aurifex 411, 672, 682.

Bergkmann Severinus, magister 465.

Bernartha Macieja drukarnia we Lwowie 778.

Berscz Melchior, papirificum socius 571.

Bertram Pierre 780.

Bezdziecz, de, Rokosz Hieronimi relicta Anna 716.

Bethman Ioannes, filius Zeyfrid Ioan-nis 271.

Bethmanowa 355.

Byala, de, Stanislaus, introligator 181.

Byali Iacobus, introligator 412; Ioannes 359, papyrificis uxor Anna 569, tabernator 546.

—    v. Waiss Ioannes.

—    Macziek filii Albertus et Martinus, papirifactor de Janów Russiae 230; Stanislaus sartor, socer Georgii Praszer 466.

Byalkowitz Stenczil 2.

Byalobrzesky Martinus, episcopus Lao-dicensis, canon. Crac., abbas de Mogiła 604, 629 ; Stanislaus, factor Mogilensis 629.

Byalowoczky Andreas, notarius 104.

Biblia v. libri.

bibliopolae Basileenses: Frobenius 599; Hervagius 599 ; Oporinus Ioannes 599; Perna Petrus 599.

—    Coloniensis: Colinus Gosvinus777.

bibliopolae Cracovienses 274.

—    Alvernus Barsandius Gallus 657.

—    Bayer (Baierus, Beyer) Iohannes 197, 203, 211, 224, 229, 261, 305, 308, 309, 325, 336, famulus Marci Scharfenberg 532.

—    Biczek Andreas, Piotrcovia oriun-dus 786.

—    Bötner (Butner, Puttener), de Blo-nye 229, 425, 435, 447, 485, uxor Cristina 344.

—    Keszner Zachaeus 634, 688, 733, 763, 800, 806, 807.

—    Clemesch Ioannes de Legnicz 91.

—    Kownaczki Nicolaus 595.

—    Crolik Michael 599,608,641,668,688.

—    Dives Stephanus, Gallus 722, 737, 740, 729, 793, regius 737, 740.

sors

—    Mathis 674.

—    Molner Petrus v. bibliopola Crac. Reissmoller Petrus.

—    Ostrowski Ioannes de Petricovia 779.

—    Pechius Sebastianus 599.

—    Piotrkowczik Andreas 694, 785,

bibliopolae Cracovienses : Dovantesius Petrus Antesignanus, Rapistanen-sis 610.

—    Fabricius Paulus 674, 810.

—    Ffeffer Iohannes 34.

—    Phenigk Georgius 187.

—    Florianus V. impressor Ungler FIo-rianus.

—    Franck Melchior von Augsburgk 91, 167, 203, 225, 229, 238, 240, 242, 260, 281—285, 305, Magdalena uxor 238, 240, vidua 281, 282.

—    Fridericus 229.

—    Gallus 722.

—    Haller Ioannes von Rotenberg of der Taubir 54, 90, 91, 105, 108, 109, 111, 112, 117, 125, 127, 128, 129, 133, 134, 149, 157, 164, consul. Crac. 168, 173, 182, 193, 194, 200, 203, 213, 215, 219, 222, 223, 226, 229, 232, 234, 235, 249, 254, 271, 273, 343, 344, 435, 535; bibliotheca 344; filiae: Anna Valen-tini Grosch, Barbara Stanowa, Katharina Ioannis Leonboch 343, 344 ; filii: Franciscus,Stanislaus, Stephanus 343, 344.

—    Heliasz 674.

—    Iacobus 531.

—    Iohannes 380, 456 ; apud Haller 90, 215.

—    — V. impressor de Sandecz Iohannes.

—    Maieraiss Georgius 646, 684, 763, 775, 794, 798, 801, 808.

—    Malanczyński Raphael 223, 226, 231, 234, 235, 254.

—    Maliczki Stanislaus 719, 786, con-Anna 783, 785.

bibliopolae Cracovienses : Podsządek Stanislaus de Magna Szydłów 799.

—    Prezina Petrus 772, 793.

—    Reismoller Petrus de Augusta Vindelicorum 304, 305, 309, 346, 352-354, 356, 377, 386, 392, 412, 413, 415, 416, 418, 423-426, 440, 470, 511.

—    Saydenrod Iohan., apud Haller 90.

—    Scharfenberg Marcus 139, 170,

175,177,189, 191, 203, 220, 229, 236, 280, 290, 310, 319, 321, 341, 344, 359, 374, 375, 383, 401, 410, 411, 417, 421, 422, 425, 430, 431, 435, 439, 442, 444, 446, 451, 456, 457, 458, 469, 476, 480, 482, 485, 503, 521, 532, 533, 535, 539, 548, 554, 562, 563, 593, 594, 607, 615, 630, 632, 642, 663, 727, 756; di-visio bonorum 548; famuli: Baie-rus, Scharfenberg Bartholomaeus, Scharfenberg Iacobus, Wechter Michael 532, Gutteler Simon 189, 191; uxor Agnes 236, 310, 359, 444,    469,    vidua 532,    533,    539,

607, 663, 727 ; filiae : Anna 503, 532,    548,    Catherina    442,    469,

532,    548,    632, Elisabetha    532,

548, 615; filii: Andreas 532, 539, 548, 630, Ioannes 532, 539, 548, 554, 642, 727, Nicolaus 444, 446, 532, 533, 539, 548, Stanislaus 532, 539,    548,    Valentinus    539,    548 ;

negotia in Germania 532, 539.

—    Scharfenberg Nicolaus v. impressor Scharfenberg Nicolaus.

—    Scharfenberg Stanislaus v. impressor Scharfenberg Stanislaus.

—    Scharfenberg Valentinus v. Scharfenberg Valentinus.

—    Sibeneicher Martinus von Liben-thal 319, 178, 179, 344, 441, 443, 449,450, vidua Anna 503,523—526; filii: Mathaeus 568, 570, 580, Wen-ceslaus 568, 570, 580, 652, 653.

—    Sibeneicher Mathaeus v. impressor Sibeneicher Mathaeus,

Gallus, servitor regius 657, 681, uxor Moieczka

485.

oibliopolae Cracovienses: Sibeneicher Wenceslaus v. Sibeneicher Wen-ceslaus.

—    Słowik Ioannes 718.

—    Simon apudNicolaumSchikywiklOO.

—    Zręcziowicz Iacobus 699.

—    Thenaudus Ioannes Bituricensis 683, 690, 698,

Anna, filia Anna, filius Nicolaus 698, 726.

—    Ungestim Petrus 342.

-    Wechter Michael 229, 240, 259, 276, 277, 282, 284. 304, 305, 307, 311, 312, 324, 326, 328, 338, 339, 342, 349, 352, 356, 357, 376, 378, 382, 386, 392, 412, 413, 416, 418, 423, 425, 426, 435, 440, 456, 468, 470, 479, 481, 482, 484, 485, 511, 519, 532, filius natu maior Stanislaus 485.

—    Wolfgangus v. impressor Lerm Wolfgangus.

bibliopola Genevenses: Courtav Thomas 599.

—    Leopoliensis: Hubner Balthasar774.

—    Lipsensis: Riman Ioannes 260.

—    Posnaniensis: Cristek alias Tylycz 182; Phenig Georgius 187; Mülbach Adam 651 ; Patruus Christopherus 756.

—    de Slesia : Georgius 229.

—    Tigurinus: Froscheverus Christopherus 599; Gesnerus 599.

—    Ulmensis: de Albano Iustus 169.

—    de Ungaria: Guttier Caspar 533.

—    Warssoviensis antea Cracoviensis : Fabricius Paulus 810.

—    Viennensis: Vech Iorge 485.

—    Wilnensis: Frölich 732; Bogdan Stanislaus 758.

—    Witembergenses 413; Glacz Mau-ricius 470 ; Schram Christoferus 470; Vogell Bartholomaeus 470.

—    Wratislavienses: Klosse Franciscus 154; Dominyk 91; Hekel Nyckel

bibliopolae salarium 793; id est stationär» 452.

bibliopolarum Concordia 203; societas

in bibliopolas et impressores rectoris iurisdictio 452, 460. bibliotheca 377; Halleri Ioannis 344; Reismoller Petri 392, 413, 416, 425, 511 ; Zybeneicher Mathaei 733 ; Trzeczieski Andreae 611 ; Wechter Michaelis 519. bibliothecarum revisio 459.

Biczek Andreas, Piotrcovia oriundus 786. Byecz magister 631.

Byecz, de, Bartholomaeus, illuminator 20 ; Gregorius, papirarius 448 ; Iohannes, papirarius 411 ; Laurentius Andreae, viceadvocatus Crac. 416, 417.

Bielienski Daniel, starszy zboru krakowskiego 698.

Bierthultowska Anna 806, 807. Bierthulthowsky Paulus, consul. Crac. 660, 806.

Big Petri Petricoviensis, filia Dorothea 694.

Bigosz, sutor 688; Iacobus, chartarius 597.

— Stanislai domus 668. binthczaigk barwierski 771. biretum rubeum cum marduribus 267. birsten 122.

Byscup Matis 51, 53.

Biskupicze, de, Iacobus, magister 322. Bystrzyca fluvius 591.

Bystriczia, de, Iacobus ss. canonum baccalarius 19.

Biszinger Philippi, civis Hagensis, uxor Magdalena 766.

Bithom, de, Ioannes, ad s. Mariam lector missarum 335. bitumen 336. bituminaria 591.

Biturgi, patria Thenaudi Ioannis Galii, bibliopolae 681. blacharz Czarni Albertus 612. blayeri 678.

dia 752.

Blanek Gregorius, aurifex 726, 737, 754, 780, 793.

Blandowski Ioannes 181.

Blesczinski Mathias, magnus procurator Crac. 601.

Blonye, de, Bötner Iohannes biblio-pola 229.

Bobowa, de, Nicolaus, ecclesiae Crac. psalterista 311.

Bobreck Andreas, famulus advocati 416, 423, 425, 448.

Bobrzeczki Mathias, cartarius 753.

Bochnya (Bochna), in, rector scolae, magister Bartholomaeus 217.

— de, Petrus altarista 4 ; Simon iu-daeus 443.

Bochnensis consul Achacius Ioannes 797 ; stigarius Kozaneczky Albertus 667.

Bock Ioannes, magister contubernii chartificum 676.

Boczek Ioannes, cartarius 586, 728, 748, 761, 789, cartariorum senior 728, 789.

Bodzanczin, de, Iohannes dispensator 62.

boexemagister Behem Hannes 211.

Bogacz Erasmi domus 586.

Bogdan Albertus, artis introligatoriae socius 745; Stanislaus, bibliopola Vilnensis 758.

Bognerin Neta 32.

Bogun Ioannes 793.

Bogurzin Iacub, introligator 606.

du Boys Antoine 780, 793.

bombarda 720.

Bonar Franciscus, in Koniussa pleba-nus 654.

Bonner Hannes 160, 203, pixidarius regius, filia Margareta 517, 520; richter zu Laipczig 242.

Borchtorp Ludolf Ludolfi de Brunswyk 48.

ßorsdorff von Brawnczwigk Rudol-phus 48.

Bötner (Butner, Puttener) Iohannes v. bibliopola Bötner Iohannes.

boves ex Praemislia 254.

bramka de margaritis 482, 556; parva 482.

braseator Gruszczyński Iohannes, uxor Dorothea 694; Pyencziwyatr Stanislaus 410.

braesatorium 591, 785.

Brassoviensis civitas 529.

Brawne, de, Iohannes, introligator 147.

Brawnczwigk, de, Borsdorf Rudol-phus 48.

Braunschwicz Christophorus, papira-rius 410.

Brennigk v. Prądnik.

Bresczinsky Nicolaus, civis Crac. 539.

Bresslaw v. Wratislavia.

Breumlen Wolff von Leipczig 242, 260.

Breviaria v. libri.

Brikiet (Briquet) Ioannes, passamen-tarius 737, 793.

Bringerth Elias, Hamburgensis 803.

Brodak, de, Wenezeslaus, illuminator 3.

brona Nowa 789.

Brożek Ambrosius Nicodem 773.

Brudny Stanislaus 288.

Brugensis Pontanus Petrus 94.

brugk alias strata 406.

Brunczlik Jan 485.

Brunyewski Viti Anna Zapalyanka vidua 280.

Brutus Michael, historicus et secreta-rius régis Stephani 690.

Brzezek, de, Frankowicz Adamus, char-tarius 781.

Brzeszky Simon, cartarius de Clepar-

Brzeznicza oppidi advocatia 687.

Brzuchowicza, in, papiraria officina no-viter erecta 811.

Buk, de, Albertus, baccalarius artium 489, 495.

— de, Stanislaus, cathedralis nota-rius 93.

Bucellis, de, Philippus 703; Nicolaus, medicus regius 703 ; Prosper Lippi 703.

buchbinder v. introligatores.

buchdrucker v. impressores.

789.

571.

bûcher V. libri.

bucherdrickerey 22.

buchfiirer v. bibliopolae.

buchhandel 242.

Bucholt aus der Marke, Kreger Han-nus 21.

buchstabin v. typi.

Buiak Stanislaus, sartor 631 ; aurifa-brorum socius 683.

Bunczel, von, Hannus, karthenma-cher 80.

Burkardi a Wratislavia, papirificis Var-schoviensis, filius Stanislaus 589.

Burggasse v. platea Castrensis.

bursa : philosophorum 556, senior Stanislaus de Pynyczow 492 ; Jerusalem 212, 366, 372, 498, 555, 704, senior magister Ioseph 435 ; Nova 631 ; pauperum 442 ; Ungaro-rum

Bursarum pletea 369.

Busko, de, Latko Paulus opidanus 244.

Buscensis papirarius Bartholomaeus 671 ; Lucas, filius Lorinae 671.

butirica Anna 239.

Butner Ioannes v. bibliopola Bötner Ioannes.

Carbota Florianus, pharmacopola 683, regius 776, 790.

Kachman Marcin, prasol, filius Stanislaus 695.

Kacziczka Dorothea 236.

Kaczyczki Georgius, scabinus Crac. 480;

Simon, scabinus Crac. 774. kafftan viridis 267.

Kaiserowe domus 297. calcographus v. impressor. caldeator Domzal Michael 769 ; Iu-riowski Stanislaus 740 Kalya Ioannes nobilis, civis Scarbimi-riensis 557.

Kalina Laurentius, papirificis socius

Calysch Simon, magister 304, 504—508; frater conventus s. Spiritus 552.

Camyenyecz, de, villa advocati Nicolai filius Petrus famulus Vietoris 464. Caminensis dioecesis Iohannes de Dam-nis, subscriba Crac. 6. camisiae valor 316. canale publicum 372. canalia duplicia zaczi rur 43. canalium turris 231. cancellarius regni Poloniae Dembińsky Valentinus 589, 626 ; Zamoyski Iohannes 679.

Kanya Mathis 142, 393.

Canyna, in, plebanus Modrzewski Albertus 505.

can tari 336; Iigneus 18; stannei 262, mediae ollae 501.

cantrifusores: Mieczowski Ioannes 399, 432 ; Paulus 221 ; Peter von Bress-law 124; de Wratislavia 215.

— socius Dudek Ioannes 340, inter-fectus 351.

capellanus curiae Sebastianus 241 ; re-gius Stanislaus de Radom 190. caractères 274, aerei 246, 247, 250, 253, 255, 256, parvum schwaba-cher 555.

— V. typi.

Karczon Ioannes, typographus Wilnen-sis 732, 758.

Karl Niclos, schenke Mathis 91. Carmelitarum ordinis frater: Andreas Stosch 100, 103 ; Gregorius 201 ; Nicolaus de Vyeliczka 195. carnifex Lubczicz Nicolaus 56, 132, 142, 146.

Carniowski domus 406, 501.

Carolus IV imperator 154. Carpentarius : Ioannes, illuminist in Krakau 320 ; Paulius 579 ; regius Sko-reck Mathias 553. cartae ludorum 110. cartarii (chartarius, chartifex, cartow-nyck, kartenmecher) Andreaszek Laurentius de Drwalow 301.

— Benedictus, uxor Hedvigis 269.

— Bigosz Iacobus 597.

— Bobrzeczki Mathias 753.

748.

uxor

79,

cartarii: Bock Iohannes 676.

—    Boczek Ioannes 586, 728, 748, 761, 789.

—    Brzesky Simon de Clepardia 752.

—    von Bunczel Hannus 80.

—    Chomyey Laurentius de Tucho-wicze 711.

—    Kleparczik Ioannes 597.

—    Frankowicz Adamus de Brzezek781.

—    Garny Martinus 725.

—    Grochowski Stanislaus 757.

—    Grotficz Lucas 809.

—    Jabłonka Nicolaus 332.

—    Iacub 97, 98.

—    Laurentius 266, 399, 432, 476, 477, 486.

—    Leopolienses: Laurentius 811; Mię-sopustek Mathias 811.

—    Makula Benedictus 676.

—    Malikowie Adam 757.

—    Malusky Valentinus de Clepardia 677.

—    Martinus 158, 433, 586, 602.

—    Melchior, uxor Zophia 643.

—    Mnyssek Sebastianus 497, 546.

—    Nicolaus 123, 126, 198, 200, 214, 341 ; liberi : Anna, Dorothea, Zophia 397.

—    Niesporek Sebastianus 597, 676,

—    Niski Thomas 597.

—    Paulus 84, 88, 95, 97, 98, 110,119, Czipser 88, 96, 107.

—    Petrus 405, de Nova civitate Ma-zoviae 299.

—    Popiołek Laurentius 728, 748.

—    Przeorek Andreas 676.

—    Richardus 512.

—    Rzezniczek Albertus 717.

—    Zak Gregorius 676, relicta Sophia 809.

—    Zarogowski Nicolaus 214.

—    Scharfenberg Valentinus, Margaretha 739.

—    Skorupka Martinus 784.

—    Sęk Laurentius 743, alias Popio

łek 748.

cartarii: Sikiwik Stanislaus 743, 748.

—    Sytek Mathias 712.

—    Szczepanek Iohannes 669.

—    Stanislaus 214.

—    Starostka Balczer 789.

—    Thausz Stanislaus 724.

—    Trelka Sebastianus 620. cartariorum contubernium 676; senio-

res 329, 676 ; socii 676 ; Andreas 158; Szykiwik Stanislaus 728; Starostka Martinus 729. cartarum concinnator Ritzerzowitz Mathias 298.

—    formae 126, 512, ligneae 761, valor 126, labor et venditio 329, 676.

karten an ffir tusin 122. karth skrzynia 753. carthownyczka Madlena 123, 126. Karwiński Stanislaus 683.

Casala Gregorius 71, 72.

Caschovia (Cassovia, Cascha) 66, 314.

—    de, Krompholtcz Nicolaus 67. Casimiria (Cazmiria) 269, 716.

—    Cristini Gregorius, canon. Crac, et Scarbimirien., plebanus in Imbra-mowicze 365.

—    de, Grochowski Iacobus, introligator 606; Iacobus 624; introligato-res 606, 771 ; laterificia 755 ; Ma-zelka Jan, introligator 606 ; Nicolaus 104, 115; Paschowicz Martinus, artis typograph. socius 723; Podbrzesze, spacium in litore Hi-stulae 330; porta Skawynska 231 ; praetorium 231 ; Stano Ioannes 383; turris cannalium 231.

—    ecclesiae : Corporis Christi 330 ; sanctae Hedvigis 225 ; sancti Leo-nardi 225.

Cathechesis puerorum 304. catechistae 681.

cathedralis notarius de Buk Stanislaus 93; de Oporow Dobeslaus 42 ; Zidek Wenceslaus 60, 62, 69, seu scriptor 58, 155.

—    seu introligator librorum Martinus 8.

169.

cathedralium librorum de arce scriptor Abraham 159.

cathena, cathenula aurea, 408, 708. Katherle loannes, civis Wilnensis 600. Kaufman Pauli haeredes 357. caupo vini Hoffman Simon 187, 211; Wolfgangus, quondam librorum impressor 228.

Cawiori 632.

Kebolt Bartholomaeus 167.

Kelner Wolfgangus, Venator regius 455. Kemnicz, von, Reyer Bartholomaeus

Kendziorka Simon, introligator 606. census 2; ex testudine conducta 418. Cepel alias Schelyngk Nicolaus, mer-cator Crac. 293.

Cerasinus v. Kirstein. cerdones: Iohannes, Martinus, Petrus 36-41.

Cerdonia, de, Ditrich Martinus 411; Gerecht loannes, advocatus 516 ; molendina 516. cerdonum ius 87. cervical 18.

Cervus loannes Tucholiensis 150, 487;

— loannes v. libri.

Kezarowski domus 614.

Keszmark, czw, Peter Toppeczer 124. Keszner Zacheusz v. bibliopola Crac.

Keszner Zachaeus.

Cetys, de, loannes Baptista 703. Chaidenbrecher loannes, cognomento Dykhannus, aurifaber 721. chalcografi sive impressores 452 v. im-pressores.

Chęciny, de, Czolnek Andrzej 713. Chelmensis canonicus Trabsky Martinus 514.

Chibyek Albertus, pistor 674, 710. chirographi 226, 458, 485. chirurgorum seniores Bedoński Casper, et Rozycz loannes 757. Chodorowski Wenceslaus, consul. Crac.

361, 384.

Chodowski Caspar, pellio, uxor Anna Jedwath 663.

Choyno, de, loannes 115.

Choienski loannes, episcopus Plocen-sis 374.

Chomyey Laurentius, cartarius de Tu-chowicze 711.

Chorązicz (Chorąsziczki) Faelix 461,462.

Chriski de Chrisko Florianus 667.

Christoforski Adam 720.

Chroberski Daniel, aurifex, consul. Crac. 195, 681, proconsul 660.

Chrosciel Albertus, revenditor 729.

Chrząstowski Iacobus, famulus Iacobi Sibeneicher 763.

Chouet Vilhelmus, passamontariae artis socius 749.

Cicero V. libri.

Kichlarz 784, Baltazar 630, 727.

Cikowscy Jan, Mikołaj i Stanisław 267.

Kiekuła Mathaeus, introligator 606.

Kiedrzinski Adam, socius introligato-rum 606.

Kiezarowski domus 383, 603, 614.

Kylian Stanislaus, theloneator de Waw-rzinczicze 387.

cinamoni parum 501.

Cyngelholcz, in, penes Nyssam Schyn-dler Joerge 225.

cingularii (cingulatores) : Iacobus 411; Kriczka Mathias 395, 411, 438; Sczyrba Paulus 424, 426, 440; Urzędowski Adamus 783; Wech-ter Paulus 229, 485, 511.

cingulum argenteum deauratum alias obrencz 482.

cinobrium 58, 60.

cyphi argentei deaurati 482.

cirkelmagister 429.

Kyrchberg Hannus zu Breslow 91.

Circulus Crac. 353, 355, 357, 406, 519, 658, 698. 766, 806, 807.

Kirstein (Cerasinus) loannes, vicenota-rius Crac., filius Casparis 297.

Cyrus loannes, consul. Crac. 767.

Kyschewo, de, Hymbir Nicolaus, scho-lasticus Lancicien., canon. Crac. 7.

Kisielowna Anna, uxor Iohannis Werner introligatoris 775.

Kislyng Iohannes, consul. Crac. 144, 203, 660.

cista 440, alba occlusa 424, cum mer-cibus 215; cistula cum rebus 32, occlusa, obsigillata 267.

Kiswater Iohannes 36 ; Otto 33, 38.

Cittwar Stanislaus de Stradomia 404.

Clara tumba v. Mogiła.

Cleczowski Ioannes, cantrifusor 399; consul. Crac, uxor Anna 523, 524, 526, 532, 533, 539, vidua Anna 593, 609.

—    ZibeneicherVenceslaus, nobilis727, 733-735.

Klein Ioachimus, impressoriae artis so-cius 612.

Cleynpetter von Olomuncz 131.

Clemens Ioannes, pileator 777.

Clemesch Ioannis de Legnicz, biblio-polae, famuli: Melchior Niclos, Se-bastianus, frater: Casper, soror: Barbara, uxor: Magdalena 91.

Kleparczik Ioannes, chartarius 597.

Clepardia (Cleparz) 339, 554; de, Brzeszky Simon cartarius 752 ; Ioannes cartownick 597 ; Ioannes magister 55, vicepraepositus 104; Malusky Valentinus, cartarius 677 ; Martinus cartownick 433; de No-ssale Iacobus, introligator 496 ; Wierzbienczianka Anna 595.

—    consules : Król Albertus 638 ; notarius: Ioannes 569; Korzeczek Valentinus 590; Praczowski Iacobus 688; scabinus: Paliuch Seba-stianus 590.

—    ecclesia s. Floriani 548; canon, de Napachanye Anthonius 544; de Pil-cza Iohannes 57, Visliciensis Martinus 544; custos: de Labischyn Andreas 56; decanus: de Pilcza Iohannes 56; praepositus: de Lu-brancz Gregorius 43.

Kletner Iohannes 89.

Klis (Klisz) Franciscus 766, filii: Andreas, Iacobus, Ioannes 790 ; Iacobus 441.

Klisiowska domus 634, 793.

Clo. de, Stanislaus, magister 103. Clobski Ioannes, notarius 182.

Ciosz (Klosse) Franciscus, librarius de Wratislavia 154.

Klosznik Ianuszowski Iohannes 742. Klucznik Jan 609.

Kluga Stanisław, czerwony garbarz 783. Klugowna Regina 783.

Kmeller Anna 660 ; Casparus 656, 662 ; Ioannes 656, 660, 662, 680, 766 ; relicta Barbara 660, filia Cathe-rina 700, Ursula 660, filius Valentinus 656, 660, 662, papyropoeus Leopoliensis 811. knafle 501.

Knyschinensis capitaneus Zamoyski Iohannes 666, 679.

Knobloch Michael de Raczibors, papi-ranus 597.

Knoch Christopherus 793.

Knoph Henricus de Nuremberga 360 Knoppe Marcus, sartor 516. Kobeleczki Martinus, impressoriae artis socius 762.

Cober Erasmus, papirarius 351. Koberle Ernestus, papirista 340. kobiercze 808.

Kobilino, de, Andreas magister, cano-nicus eccl. colleg. s. Annae, astrologue universitatis 489, 491—495. Kobilinski Albertus, typographus 768. coca Catherina apud Schweipolt Feil 267.

Koch Hannes 136, papiermacher 128.

— Mathis v. papirarius Koch Mathis. Kochyn Barbara von Rewtlingen 164. coclearia argentea 482. coctrix Maruscha 266. cocus Laurentius 88.

Koczer Karolus, consul. Crac. 278. in Koczmerow haeres Vanzam Ioannes 611.

Koffher Iohannes Growel 59.

Colaczek 212.

Colaczkowe domus 369.

Koler 2, Cristofferus 516.

637.

Crac. 213.

429.

Colinus Gosvinus, bibliopola Colonien-sis 777.

collare de auro 482, de margaritis 482.

Collegium maius 280, 429, 539, 541 ; collegiatus de Pilcza Iohannes, doctor theol. canon, eccl. s. Flo-riani 57.

Colonia, de, Ioannes 135.

Coloniensis bibliopola Colinus Gosvinus 777 ; impressor Ioannes Schilling 94.

koltriniarz Stanislaus 739.

Columella 94.

Comorniki, de, haeres, Regula Nicolaus 339, 357.

compactor librorum v. introligator li-brorum.

Konarski Ioannes, episcopus Crac. 117.

König Hansz sonst Schlesyger gnanth 468, 470.

Coniussa eccl. paroch, plebanus Bonar Franciscus 654.

Konopnicza Iacobi filius Sebestianus

Konopniczky Stanislai, figuli, uxor Zo-phia 400.

Conradt Valentini haeredum domus 660.

cooperta super lectum 267.

Cop Iohannis liber 374.

Copecianus Iosephus 534, 560.

Kopitho Martinus, introligator 606, 613, 618, 624, 631, 663, 695, filia Cathe-rina Kopitarz 612, 655.

Kopitczina antiqua 612.

Korakow, villa Masoviae 357.

coria 36.

correctores librorum : doctor Gabriel 562; de Usczie Adam 129, 210; Confessionis Fidei 564.

— in officina Henrici Stephani Pari-siis 94.

corrigiator Heinricus 345.

Corvacia, de, Cristopherus, studens

Korzeczek Valentinus, consul Clepar-diensis 590. cortina 114.

Coza Nicolaus, sellator, Cozina Margaretha 6.

Kozaneczky Albertus, stigarius Boch-nensis 667.

Kosczieleczky, famulus Hannes Lonigk 130.

Kozłowski Ioannes, nobilis 547.

Costan Mathaei do mus acialis 293.

Costen, de, Casparus, baccalarius 293.

Kozubek praeco 41, 50.

Coswycz Casparus 485.

Kotwicz, de, Dłusky Nicolaus 683.

Courtav Thomas, bibliopola Geneven-sis 599.

Kowalowa Anna in Newstadt penes Nyssam 225.

Kownaczky Nicolaus, bibliopola 595.

Koxhan Hanus, introligator 606.

Crabus Stanislaus 505.

Cracovia, de, Alexius 115, 180; Andreas 213.

—    advocatus: Pernus Paulus 800.

—    advocati famuli : Albertus 555 ; Iacobus 471 ; Mathias 556.

— cirkelmagister: Lyatoysz Stanislaus

— consules: Aichlier Erasmus 616; Byrthultowski Paulus 660, 806 ; Chodorowsky Wenceslaus 384 ; Chroberski Daniel 595, 660, 681 ; Cyrus Ioennes 767 ; Cleczowsky Iohannes 523, 524, 526, 593, 609; Crumpfelt Simon 580; Czeczotka Erasmus 652; Daniel Petrus 616; Fihauszer Martinus 766 ; Glacz Io-docus 418; Gutteter Zygmunt 595; Haller Ioannes 535, Stephanus 662, 680 ; dell Pace Iulius 785, 786; Regula Iohannes 35; Remer Hieronimus 384; Romer Christopherus 660, 663; Różanka Stanislaus 595; Schilling Fridrich 94, Iostus 480; Schniczer Gregorius 516, 580 ; Sibeneicher Mathaeus 705, 708, 733, 755; Spiczinsky Hieronimus 372, 384 ; Thesznar Iohannes 54; Thursi Iohannes 54.

Cracovia, consules: Ull Ioannes 615, 617, 642, 675, 700; Urbankowicz Martinus 767; Wedelicius Petrus, doctor 372.

—    consularis stubae portulanus: Andreas 669.

—    notarii : Balczer Behem 348 ; Iaskier Nicolaus 363, 364, 384, 385 ; Schilling Ioannes 759, 793.

—    praetorium : 800, capitaneus Arnol-dus Valentinus 519, 539.

—    scabini: Caczyczsky 444, Georgius 480, Simon 774 ; Czimmerman Stanislaus 685; Czirus Erasmus 593; Gutteter Valerianus, senior 807; Habicht Bartosz 444; Iedwat Hieroni-mus 800; Lamboch Mathias 354, 444 ; Lang Ioannes 650, 685 ; Mar-stella 444; Miączyński Sebastianus senior 755; Mornsten 444; Pernysz 444, Henricus 480; Schonfelder Valentinus 539; Sibeneicher Iacobus 763, 765, 774, 784; Struss444, Erasmus 614; Szober Christopherus 800; Wechter Michael 484, 485 ; Wierzbientha Mathias 650, 673, 720, 731, 744; Vunsam Iohannes 539; Zarsky 444.

—    scabini iuris supremi: Fogelweder Andreas 628, 698.

—    Syndici : Mixta Okurowski 797 ; Valentinus 493.

—    viceadvocati : de Byecz Laurentius Andreae 416, 420; Martinus 369.

Cracovia, ecclesiae: s. Agnetis 556.

—    s. Annae 808, canonicus Andreas de Kobilino 489, 491-493, 495, 499; praepositus Gregorius de Znyena 541 ; testudo rimosa 556.

—    s. Barbarae mansionarius Laurentius 489 ; praedicator Polonorum Erasmus Behem, Baltazaris frater 225, 268, 348.

—    Carmelitarum domus in Thaschem-berk 739.

—    cathedralis episcopus, Konarski Ioannes 117, 125; Fridericus 43, 56, 57, 90; Petrus 514, Tomicki 63, 274, 289, 312; Samuel 535; episcopi cancellarius Ganthcowski Bartholomaeus 513, phisicus Iaco-bellus Iacobus 456 ; episcopi et archiepiscopi scriba Petrus Radwa-nowski 498 ; episcopi suffraganens Białobrzeski Martinus, episcopus Laodicensis 629; vladarius 447.

Cracovia, ecclesiae cathedralis alta-ristae : Garbathi Stanislaus 488 ; Nicolaus 5; de Sandomiria Ioan-nes 220.

—    — archidiaconi : de Baruchow Io-hannes 54; de Pnyczow Iohannes administrator 6.

—    — canonici: Byalobrzesky Martinus 604; Cristini Gregorius de Casimiria 365 ; Cziermiensky Io-annes 313; Ercziesowsky Iacobus 337 ; Górski Stanislaus 564 ; Grodzicki Maciej 91 ; de Ilkusch Valentinus 56; Lathoszinsky Iohannes 57; Leszczynsky Iohannes 54; de Myechow Mathias, med. doctor 227 ; Nideczki Patricius Andreas 704 ; Plonkowski 631 ; Rosnowsky Thomas 324; Schobek Melchior 376; Socolovius Stanislaus 782; Starzechowsky Iohannes 54, 56, 57; Swiradzky Stanislaus 54; Targowi cki Zygmunt 91 ; Wapowski Petrus 54 ; Wisliczky Stanislaus 9, 10; Wroblowsky Nicolaus 56.

—    — cantor: Vapowski Bernardus 287.

—    — custodis capellanus : Stanislaus de Ropczyce 150.

—    — custos: de Schebnia Iohannes 54, 56, 57.

—    — decanus: Paulus de Głownia 54.

—    — mansionarii : Bartholomaeus 137 ; Paulus 196.

—    — officiales generales: 62, 378; de Lathoschin Iohannes 56 ; officia-latus notarius Oziamblowski Stanislaus 306.

211.

Cracovia, ecclesiae cathedralis psalte-ristae: de Bobowa Nicolaus 311; de lezow Andreas 56, 57.

—    — scholastici : Bedlensky Nicolaus 277 ; Naropinski Ioannes 497.

—    — vicarii in spiritualibus generalis : 6, 62, 304 ; Bedlensky Nicolaus 277 ; Crassowski Paulus 459 ; Izdbyenski Benedictus 534; perpetuus: de Mislimicze Petrus 172; Tarnowita Ioannes 86.

—    — vicedecanus : Martinus 237,333.

—    s.Crucis monachus Niezwieiski Christopherus 793.

—    s. Francisci 267, 659, 678 ; frater-nitatis minister 18; testudo repa-randa 556.

—    s. Iacobi concionator 412.

—    s. Marci prior Faelix 504.

—    s. Mariae Virginie 798 ; altaristae : de Paczanow Stanislaus 454, 534, IohannesdeBelz69; Bartholomaeus illuminator 19, 20, Ryncza Marcin 6, Skoczek Nicolaus 6, Vieliowyczki Christopherus 559, Vothka Iohan-nes pleb. in Raczyborowicze 115; confessor: Mathias 609; lector mis-sarum: Ioannes de Bithom 335.

—    s. Mariae in Arena 548.

—    s. Michaelis in Castro mansionarius Paulus de Przeczlaw 244.

—    s. Nicolai plebani : de Oszwenczym Iohannes 104; de Szarnowyecz Ioan-nes 331,334; vicarius: Iohannes 35.

—    OO. SS. organista Balthasar Mon-sterbergensis 286.

—    Praedicatorum 798, 808 ; frater Casparus 793, fratrum domus 785, molendinum in Prandnyk 271 ; moniales s. Dominici 381.

—    s. Stephani altaristae: Liga Stanislaus, de Szczeglin Stanislaus 6, plebanus Plaza Ioannes 793 ; prae-dicator Laurentius 496.

—    evangelicorum minister Strasz Laurentius 750; coetus in platea s. Ioannis 737.

Cracovia, ecclesiae: hospitale s. Spiritus 482, 568, 660, 798, 808; frater de Calisch Simon; frater de Lanczut Faelix 552; fundus in Prandnik616; praepositus Iohannes 122, Stanislaus 551, 552, a Wislycza Ioannes 660; praepositurae scabinus Ioannes Drążek 797 ; provisores 580, Iodocus Glacz 321.

—    — scholarium 199, lector missarum Stephanus 530, 531 ; s. Sebastiani novum 556.

Cracoviensis capitaneus generalis: Mi-skowski Stanislaus de Mirow 601, ac exercituum Zamoyski Ioannes 696; castellanus: de Dambno Iaco-bus 43; de Tarnów Iohannes 679; nundinae : 673, 722 ; palatinides : Barzy Ioannes 683; palatinus: Mi-skowski de Mirow 601 ; procurator magnus : Blesczinski Mathias 601 ; theloneator: Luthomyoski 519.

—    universitatis astrologue Petrus a Pro-boszczowice 550 ; in impressores iurisdictio 550; rector a Stawischin Gregorius 452; studentes: de Cor-vacia Christopherus 213, Iheroni-mus 462, de Lanthkowicze 2, de Ploczka Martinus 218, Sebastianus introligator 184, de Sdzary Andreas 212, Dobrzinyeczky Vincentius 218, Nisensis Christopherus 598.

—    — V. baccalarii v. doctores v. ma-gistri v. professores.

— vicecapitaneus Pienoiek Ioannes

Crayno doctoris domus 442.

Kramarz Onaczko 671, Sebastianus 119. Krasnystaw, de, Pyszny Ioannis filius Stephanus, introligator 648. Crassowski Balthasar 514.

Crassowski Paulus, vicarius et officialis Crac. 459; domus 269. krawcy v. sartores.

Kreger Iohannes von Bucholt 21. Creydler Erasmus 71, 72.

Krepel Martinus, introligator 606, 618.

Ewa 795.

cribrarius Albertus 753.

Kriger Hannes 22.

Kryncz Stanislaus 578.

Cristek alias Tilycz Casper, mercator Posnaniensis 182.

Cristini Gregorius de Casimiria, canon. Crac., Scarbimiriensis et pleb. in Imbramowicze 365.

Cristoff Ulrich 47.

Pod Kristophory domus 766.

crocodili cutis 628, pellis 638.

Krokosz sutor 688.

crocus Moravicus 439, 501.

Krol Albertus, civis Clepardiensis 638.

Królik Michael, bibliopola 608, 641,

668, 688.

Krolikowna Anna 688.

Krömer Laurentius 683.

in Kromyerysz moram gerens Martinus Behemus de Czysznow 151.

Cromolowsky Stanislaus 68.

Krómpholtcz Nicolaus 66, 67.

Kroszner Ioannes 766.

Kroszno Candidus, introligatorum senior 745.

— de, papirarius Ioannes 477.

crumena cum argentea sera 482; pro litteris 549.

Krumpfelt Bartholomaeus 328, 484 ; Simon, consul. Crac. 580.

Krupczyńska lapidea 658.

Krupniki 548, 554.

Kruppa Albertus 632.

Cruppek Petri domus 527; Stanislaus 485.

Cruschowsczi Ioannes et Stanislaus 213.

Kruseczki Ioannes, proloquutor 670.

Krusch Nicolaus, socius Clemesch bi-bliopolae 91.

Cruschwiciensis archidiaconus Alexius 513.

Quadros Garsias de Hyspania, utrius-que iuris doctor 152.

Quasznyowska Margaretha, vidua 180.

Kubella Sebastianus 764.

Kuczinsky Bartholomaeus, tabernator 789.

Kuiawa Mathias, introligator, uxor

Cuiaviensis episcopus a Gorka comes Lucas 475.

Kuiawin Benedictus, compactor libro-rum 769.

culcitra deczka, dardumdey 18.

Kulmbach, de, Gutteter Pangracius 116.

cultelli 267, 482, alias o s z n y nosze 336.

cultrifex (messersmid, nożownik) Gregorius 318; Leonardus 87.

Kiinarth Valthin, tutor Barbarae Hyl-ner 225.

Kunckel Fredericus, aurifex 340.

Kunczelman Matis relicta Marta 307.

Kwnisz 22, Kunosz fideiussor Nicolai Szykowig 89.

Cunrat Valentinus 325.

kunterfein 122.

Kurcznia, advocatia Ianuszowski Ioan-nis 730.

Kurylowicz Iwanus 670.

Kurniczki lapidea 759.

Curow civitate, de, Thausz Stanislaus, chartarius 724.

Curowsky Petrus 433.

Curoszwanky, de, Creslaus 43.

currus alias ridwan 549; valor 101,180.

Curzelow oppidum 562.

von Kusznach lackie Werner 85; Han-nus und Iorge 403.

— V. papirarius Ieckel Bernardus.

cussinus 18.

cutes pro pergameno faciendo 217, 345, vilinae ad elaborandum pergame-num 692.

Kuthloff 397.

Crzeschowycz, de, papirarii: Ulricus Procop 542; Linczowsky Laurentius 693, 746.

Crzwanski Michael, civis Crac. 333.

Krzycki Andrzej, biskup płocki 63, przemyski 274.

Krzyczka Mathias, cingulator 395, 438.

xiçgi V. libri.

Kxyasch Mathis, notarius 62.

793.

Czapla Stanislaus, mensator 592.

Czarni Albertus, blacharz 612; Jan 357.

Czarnoczki 115.

Czapczicz Florian, introligator 606.

Czchów, de, plebanus Miedzileski Laurentius 113.

Czech Iohannes 496.

Czeczoth Nicolaus 333.

Czeczotka Erasmus 580, 652; Mathias 533; Stanislai haeredes 806, 807.

Czeczulczina Elizabeth 13.

czeyg vel lumpy 515.

Czegelka Mathias, praeco 481.

Czenstog Stenczil 2.

czepecz alias vitta muliebris 482.

Czeplowa Catherina 290.

Czeschka Dorothea 482.

cziasnocha 609.

Czifer Iorge von Rewtlingen, papirma-cher 168, 249.

Czikowski 688.

Czechanoviensis civitatis sigillum 351.

Cziechanow, de, Dudek Ioannes, can-trifusorum socius 340, 351.

Czienyowski Stanislaus, uxor Magdalena Iedwath 663.

Cziermiensky Ioannes, canon. 313.

Czymerman 280; Ioannes 234, auri-faber 104, consul 200, 324, 328; Stanislaus 622, 625, 635, scabin. Crac. 685.

Czimermanin Barbara von Iglaw 320.

¹

W roku 1600, dnia 12 listopada, „Baltazar Hauptflasius bibliopola exhibitis litteris... de data in civitate Libenthaliensi, ipso die s. Ursulae (21/10), anno currenti, ius civitatis suscepit... dédit flor. 10... intra annum et sex septi-manas tenebitur aut uxorem ducere aut possessionem hic emere“. Libri i. c. Crac. 1423, p. 546.

²

) Dnia 4 października 1604 roku „honestus Fołtyn artis papireae magister... ordinavit in suum... plenipotentem et mandatarium honestum Tomam, artis papyraceae socium, ad emonendum debitum flor. 12 a provido Andrea collectore materiei ad papyrum conficiendum spectantis alias smatarza..." Consul. Leopolien. 20, p. 438, nr. 499.

³

Cyfry oznaczają numery dokumentów.

Czimermanowsky domus 565.

Czyolek Erasmus, praepositus Vilnen-sis 93.

Czypsar Nicolaus 261 ; Paulus karten-mecher 88, 96, 107.

Czirus Erasmus, scabinus 593.

Czysnow, de, Martinus Behemus 151.

Czysz Ioannes, pultarius 632.

Czyżowski Laurentius, magister 454, 488, 513; Stanislaus 180.

Czythwar Ioannes, introligator 44.

Czolnek Andrzej, uxor Anna, liberi: Katarzyna, Urszula 713.

czopowe 108, 112.

Monumenta.

Czudna Dorothea, uxor Nicolai Ieleń-ski 333.

von Czurych Bernardus, papirma-cher 85 ; Iakli Georgius et Ioannes 408.

— V. papirarius Ieckel Bernardus.

Czwiąnkala Ioannes 640.

Czwickla Bartholomaeus, famulus Wech-ter Michaelis 382.

Dąbowi Albertus, ministerialis terre-stris 547.

Dalaiowicz Iacobi, tabernatoris, uxor Helisabetha 776.

Dalmatowie 778.

Dąmbyensky Faelix, uxor Elizabeth 457.

Dambno, de, Iacobus, castellanus et capitan. Crac. 43.

Dambrowa, de, Stanislaus, servitor domini vicarii 62.

Dambrowicza, de, Fierley Andreas, castell. Lublinensis 730.

Dambrowski Ieremias 793; Stanislaus

220.

Damnis, de, Iohannes, subscriba Crac. 6.

Dangenroth Henricus, papirarius 467.

Daniel (Tanigel) Fridericus 616, filia Anna 635.

—    drukarz w Nieświeżu 609.

—    Petrus 324, 328, 348, 484, uxor Margaretha 616, filii : Petrus et Sigismundus 616.

Debreceni, de, typographus Ioannes

Decius Iustus Ludovicus 194, 197, 210, 216, 227, 308.

deczka, culcitra 18. defloratio 655.

Dembienski Valentinus de Dembiany, cancellarius regni 589, 626. Denewolff Marcus 160.

Dyaduczky, theolonarius Posnaniensis

380.

Dykhanus, aurifaber 721.

Dylowicz Iacobus de Zamów 701. Dylowski Ioannis uxor Dorothea 701.

27

44, 62.

Direr Olbricht imagines pictae in libris Martini Lutheri 513.

dispensator Petrus 213.

Dythman Georgius 480.

Ditrich Martinus de Cerdonia 411.

divenditor Nicolaus 379.

Dives Stephanus Gallus, bibliopola re-gius 722, 726, 737, 740, 749, 778, uxor Ursula 793.

Dlotko Ioannes, malars 793.

Dlugossinensium montium fodinae minerales 393.

Dlusky Nicolaus de Kotwicz 683.

Dobrochowski Stanislai relicta Anna, liberi: Anna, Dorothea, Iacobus, Ioannes, Stanislaus 784.

Dobrocieski Nicolaus i. u. doctor 782.

Dobrzinyeczki Vincentius, studens Cra-coviensis 218.

doctóres: Alexius archidiac. Cruschvi-ciensis 513; Anselmus 443, 659, 678; Crayno 442; Dobrocieski Nicolaus 782; Filip 563; Gabriel 562; Haer Philippus 456 ; Leonardus 135 ; de Myechow Mathias 227 ; de Na-pachanie Anthonius 544; Noscow-sky Ioannes 369, 465 ; Pylzno 631 ; de Pnyow Iohannes 6; Regula Io-hannes 35; Richwalsky Stanislaus 682 ; Sandomiriensis, filius Bartholomaeus 793 ; Schadeck 556 ; a Znyena Gregorius 541 ; Wedeli-cius Petrus 372; Visliciensis Michael 544.

Doctorek Bartholomaeus 710.

dolman griseum 267.

Dolsky Petrus, notarius 104.

Domzal Michael, caldeator 769.

Douantesius Antesignanus, Rapistanen., bibliopola 610.

Drążek Ioannes, typographus 797.

Dreiecker Lucas 320.

Drezner Hanus 783; Nicolaus 421; Stanislaus 783, 595.

Drogiszyn, de, Mathias, illuminator

Drukarzowicz Iwanko 671.

drucker v. impressores.

Drwalow, de, Andreaszek Laurentius 301.

Drzewiczky N. scholasticus Lencicien. 384; Stanislaus, serrifex 485, 511.

Dubaz Valentinus, pistor 397.

Dubicza villae scultetia 687.

Dudek Ioannes, socius cantrifusor. 340.

Durink Stanislaus, filius Petri Olea-toris 6.

Działdowa, de, Bartholomaeus, introligator 302.

Dzierżanowski Adamus, canon. Var-schoviensis 759.

Dzierzgowski N., archiepiscopus Gnes-nensis 562.

Dziurawski Adam, socius introligator. 606; Blazei, introligator Crac. 606.

Eforinus de Friedenberg Anselmus, doctor 443, 659, 678.

Eiszenhucz Wilhelm de Lipsia 260.

eysenscbneider Pantaleon 296.

Elczer Enoch, aurifabr. socius 646.

epistoła dedicatoria 562.

Episcopius, bibliopola Basileensis 599.

Ercziesowski Iacobus, canon. Crac. 337.

Erfordiensis Reinecker Guilelmus, introligator 744.

Esch, apud, Nova civitas 267, 278.

Estienne Henricus, impressor Parisien-sis 94.

Eulenspigell Mathias, papirarius 411.

Eustachius, civis Crac. 159.

evangelicorum Crac. coetus in platea s. Ioannis 737; communitatis se-niores 634; minister Strasz Laurentius 750.

Faber Martinus 410.

Fabri Iacobus Stapulensis 94.

Fabricius (Faber) Paulus, bibliopola 673, 674, 675, 810, uxor Rosina 673. Faiffer Ioannes, papirista Lublinensis 340, 588, 591.

tabella 123.

Fail Euchacii, fratris Schweipoldi Fiol, filiae Anna, Margaretha et Barbara 267, 278; Iohannes de Nova civitate apud Esch 278.

— Swaiboldus v. impressor Feyel Schweipolt.

Ffayt Andreas de Norumberga 100. Faytowa Magdalena de Opawa 447. falanga cum faretrae alias pusdra ad crucem et ad monstrantiam 135.

Farian Ioannes, papirarius de molendino Halleronum 405. fartuski marsczone 609. pharmacopolae : regius Carbota Flo-rianus 683, 776, 790; Simon 793, Ronenberg 688.

Fassul Nicolaus, praeco 208. faeces alias krecz 683.

Feczer Georgius, papyrifex apud Haller 483.

Fedorowicz Ioannes, impressor ruthe-nus 670, 778.

Ffeffer Iohannes, venditor librorum 34, introligator 35.

Felhan Gerardus, aurifex 722, 793. Phenigk Georgius, bibliopola 187. Ferber Georgius, senior papirif. 527,528. ferramentorum instita 307. eysenwerk alias instrumentorum ferre-orum merces 225.

Fetter Caspar 565, 566, aurifaber, Dorothea vidua 569; Georgius men-sator 340; Iacobus aurifex 682, filia, Anna uxor Resleri Nicolai 565, filiae: Elizabetha 768, Faelicia 565; leronimus pellifexl06; Laurentius, filius Casparis et Dorotheae 569; Paulus 565, 682; Stanislaus 565, 705, aurifaber 678.

Fetrowna Catherina 565; Dorothea 569; Elizabetha 565, 705, 734, 735 ; Margaretha 565, 682; Ursula 565. Fierley Andreas de Dambrowicza, ca-stell. Lublinensis 730. figulus Konopniczky Stanislaus 400; Roter Martinus de Tarnowicz 793.

Fihauser Martini Iapidea 766.

filatura alba tenuis et grossa 518.

Philipp Innocent filii : Jean, Pierre 780.

philosophorum bursa 556.

Firster Conradus 612.

Fisbach Iohannes, papirarius 411.

Fischerin Haza 32.

phisicus Iacobellus lacobus 456 ; regius Wedelicius Petrus de Oborniky 372.

Flack Stanislaus, murator 578.

Florentinus Tedaldi Ioannes 755.

Fox Martinus 160; praedium 716.

Fochsen Goorgii de Aisleben uxor Anna 751.

Fogelweder Andreas 628, scabin. iuris supremi 698 ; Leonardus, consul Crac. 261 ; laterificium in Swerzi-niecz 310.

Folthinowa Anna 560, uxor Stanislai Murmelii 545.

forboti złote 609.

formsznajder Chryn Iwanowicz 778; Robel Iohannes 270.

fornices muratae 591.

Forsten Erhardus 766.

Forster Konrad, rzezania matryc dobrze umiejętny 778.

Franek (Francus) Gallus de Augusta Germaniae 283; Iohannes papirarius 411; Petrus Italus, geometra regius 686.

— Melchior v. bibliopola Franek Melchior.

Franckfort ad Moenum, messe 599.

Frankowicz Adamus, chartarius 781.

Franek Mathias 332,

Frauenstadt, von, Ieorgius Moler, buch-binder 303.

F r eysinger Anthonius von Olomunczl 31.

frenifex Grella Stanislaus 433.

Friez Nicolaus Niclin 56, 121.

Friderici II imperatoris statuta 154.

Frisch Georgius, baccalarius 584.

Fryski Stanislaus, uxor Maria Baldi 755.

Frobenius, bibliopola Basileensis 599.

Frolych Martinus 396; bibliopola Wil-nensis 732.

Zophia, Vietoris filia 576, 581, 606, 612, 631.

Genevensis bibliopola Courtav Thomas 599.

czw

Froschewerus Christopherus, bibliopola Tigurinus 599.

Fuggerowie 267, fukarowska lapidea Pod krukiem 681.

Furmanek Stanislaus, pistor 701.

Gayeczycze, de, Stanislaus, notarius 545.

Galkones Erasmus, Faelix, Iacobus et Elyzabetha 578.

Galczanka Helena, uxor Scharfenberg Mathiae 578.

Galczina Ursula 379; domus 548, 554, 573.

St. Gallen, von, Georgius Waat 85.

Galliae Sanlisiensis civitatis civis The-szon Petrus 737.

Gallorum adventus 722.

Gallus Alvernus Barsandius, bibliopola 657 ; Dives Stephanus, bibliopola 722 ; du Menil Nicolaus, aurifex737.

Gamrath Blasius, papirif. socius 571.

Gangolfus Heincz a Swidnicia 584.

Ganthkowski Bartholomaeus archidiac. Crac. 213, 220, 513.

Garbary 776.

— V. Cerdonia.

garbarz czerwony v. rufficerdo.

Garbathi Stanislaus, altarista in arce Crac. 488.

Garny Martinus, chartarius 725.

Garwolczik Matis 688, impressor Leo-poliensis 774.

Garwolynsky Martinus, notarius 104,115.

Gaschtolth Martinus de Lithwania 20.

Gasparo, de, Martinus 755. gasse v. platea.

Gatti Iacobus, Venetus 737.

Gawrzyal 46.

Gdow, plebanus Stanislaus 60.

Gebfart Georgius, papirif. socius 571. Gedanum (Gdansk) 274, 360. 696. Gendziecz Bartholomaeus, introligator, uxor

Gengner Casper 22.

Genie Mathias de Wratislavia 612.

geometra regius, Francus Petrus Italus

686.

Gerecht Ioannes, advocatus Cerdo-nienses 516.

Germania 532, 628, 638, 670, 671, inferior 755, in, Ioannes Sandecensis facit imprimi 274.

Germanus villae Hasserbach 777.

Gertner V. Hortulanus.

Gesnerus, bibliopola Tigurinus 599.

Glacz lobst 203, 425, consul. Crac. 321, 418, domus 416, 423, 568, 570, 580; (Golcz) Moricz Wittembergk buchfiirer 386, 468; Sewerin 705, 706; de, Prasser Georgius, papirmacher 351, 403, 408.

Glaczowna Anna, uxor Mathaei Siben-eicher 705, 706.

gladiator Anthonius 336.

Glady v. Gniadi. glaserynne Iacob 91.

Głąbowska domus 809.

Gleywicz Iohannes 91.

Glemboczki Valentinus, nobilis 662. Głownia, de Paulus, decanus Crac. 54. Gnesnensis archiepiscopus Andreas 109 ; Dzierzgowski N. 562; Fridericus cardinalis 90, 129; Iacobus 17; Iohannes 154.

—    canonicus Gabriel de Łowicz 562.

—    vicarius de Usczie Adam, corrector Missalis et Viatici 129.

Gniadi (Glady) Nicolaus, papirarius de Opava 362, 373, 395, 438. Gniezno Mathias, compactor librorum 769.

Gnoynski Preszlaus, aulicus regius 500. Gogolowna Zophiae filiae Barbara et Anna 641.

Gołąb Ioannis relicta Sophia 761. Golambkowicz Andreas, sartor 701. Golanka Stanislaus, praeco 478.

Golcz v. Glacz. goldsmid v. aurifex.

Goleczki Ioannes et Stanislaus 688.

Golembiowska lapidea 761.

goldslar : Apt Caspari, uxor Anna The-naudi 726, relicta 795; Clemens 338, 349; Szmidt Adami consors Anna 795.

Gomolczynska area 809.

Gorbinowe typi 778.

Gorka, a, comes Lucas, episcopus Cuia-viensis 475.

Gor., de, Io. 86.

Gorky, in, plebanus Iohannes 531.

Goryszowski Nicolaus 793.

Gorlycza, in, plebanus 8, Stanislaus illuminator 293.

Gorzischowski Ioannes, introligator 608.

Górski Abrahamus 514 ; Stanislaus, canon. Crac, et Plocen. 564.

Goscza, de, plebanus Skrzetussowski Michael 505.

Goslicki Laurentius, episcopus Praemi-sliensis, abbas Mogilensis 773.

Gostinski 300.

Gothkowski Adam 627, 631.

Goworek Stanislaus 445.

Grabayczik Mathias, typographus 710.

Grabya Nicolaus 166.

Grad Jan, procurator 674.

Grazer Stano 89.

Grebienicze, de, papirifex Marss Marcus 798.

Grebow, in, plebanus N. 104.

Gregerowa domus 399.

Grella Stanislaus, frenifex 433.

Grochowski Stanislaus, cbartarius 753, 757 ; Iacobus, introligator 606.

Grodecensis tribunus Ostrowski Iacobus 591.

Grodzicki Maciej, canon. Crac. 91.

Grodzisko, de, Thomas, canon, vicarius et officialis Praemisliensis 220.

Grosman Samuel 797.

Grosch Casper, vicenotarius Crac. 151; Lucas, satelles regius 553; Nicolaus 114,153,162, 369, 474, 481; Valentinus 343, 549.

Grotficz Lucas, chartarius 809.

Growel Iohannes alias Koffher 59.

in Grunda domus 399, domuncula 643.

Gruszczyński Iohannis braseatoris uxor Dorothea 694; Mathias smigma-tor 704, 795 ; Nicolaus, dispensator Mogilensis 629.

Gude Malchier, introligator, socius 606.

Gurka villa 653.

Guth Leonardus 13.

Gutowski, aurifaber 678.

Gutri Thomas 638.

Guttler (Gutteler) Barbara 189, 191 ; Barthel, burger von Hyrschberg 189, 191 ; Caspar de Lyebentall 523—526, de Operias relicta He-lisabetha 644; Hedvigis 189, 191; Iacob, burger von Hyrschberg 189, 191; Iohannes 189, 191; Simon Marci buchführers diner 189, 191.

Gutteter Pangracz 116, 127, 133, 149, consul. Crac. 263 ; Sigismundus consul. Crac. 595, 681 ; Stanislaus 480; Valerianus 634, senior scab. Crac. 807.

Gwiazdowski Iacobus, notarius publ. 550.

Haar (Haer) Adam 56.

—    Philippus decretorum doctor 456.

Habicht Laurentius, sartor 792.

Haladei pictoris domus 592.

Halicz, de, Andreas, iudaeus baptisa-tus 387 ; Paulus, iudaeus bapti-satus 387, 414, 443.

Hallenberger Sebestianus 662.

Hallembergk Iacobi factor Blasius Her-nik 670.

Haller Burkardus, papirarius de War-schovia 347, 409, 515, 516.

—    Franciscus doctor 229, notarius 277, 279, filii: Christophorus et Ioannes 343, 344.

—    Ioannes v. bibliopola Crac. Haller Ioannes.

—    Stanislaus 447, 448, 483, 549, relicta Agnes 552 ; Stephanus, consul. Crac. 662, 680.

rasz

Halleronum molendini papirarius Ioannes Farian 405.

Hamburgensis Bringerth Elias 803 ; Sychel Nicolaus 803.

Hammerschmidt Gregorius, papirifex de Mogyla 693.

Han Venceslaus 638.

hanczken 114.

Hanusseva Anna 387.

Hasenloch Adam 164.

Hasserbach villae colonus 777.

Hauptfleisch Balthasarus, famulus May-Georgii 801, bibliopola 808.

Heckei Gregorius 147 ; Nyckel, buch-fürer czu Bresla 414.

Hectoris lapidea 304.

Heda Blasius, papirifex Crac. 528.

hefter : Feyel Sweboldus 23 ; Nicolaus 56.

Hegel Georgius de Augsburg 267, famulus Tursonum 275.

Heireicher Martinus, sculptor ferrarius 577, 638, papyrifex 639.

Helbling Hans, Hallers eydem 157.

Höltzel Hieronymus, impressor Nurm-bergensis 154; Iosephus, typography 568, uxor Natalia Reger 570.

Helvetius natione Vernardus papirarius 263.

Henrich (Heinrich) Mathias calcogra-phus 367, 368, priffmoler 370.

hereticae pravitatis inquisitor 56, 513.

heretici libri v. libri.

hereticus Otho 304.

Hernik Blasius 670.

Herresch Lorencz, fideiussor Melchioris Franck 91.

Hertfeller Georgius, tinctor 535.

Hervagius, Basileensis bibliopola 599.

hibernaculum 549.

Hierusalem (Ierusalem) bursa 212, 366, 372, 555, 559, 581, 704.

Hylner Wolffgang 161, relicta Barbara 225.

Hymbir Nicolaus de Kyschewo, canon. Crac., scholast. Lanciciensis 7.

Hirschberg Petrus, mercator 6.

Hirschberg-, de, Gutteler Barthel, Iacob, Iohannes, Barbara, Hedvigis 189, 191.

Hyspania, de, Quadros Garsias i. u. doctor 152.

Hispanus Petrus v. libri.

historicus regius et secretarius Brutus Michael 690.

Histula fluvius 230, 231.

Hokermanin Anna, uxor lohannis pa-pirarii 529.

Hoffman Simon, caupo vini 187, 211.

Holgoth Ropertus v. libri.

horologista Gregorius 792.

Hortulanus (Gertner) Blasius, introligator 598 ; Clemens introligator 598, 606, 622, 624, 625, 631, 654.

Hosius 558, 562—564.

Hospitum ius 51, 53, 66.

Hubner Baltasar, bibliopola Leopo-liensis 774.

Huget Faelix 793.

Humelbergius 94.

Hunther Ioannes, Scotus 638.

Hussian Ioannes, privignus Scharfenberg Georgii 659, 678.

Iablonka Nicolaus, karthownyk 332.

Iackel 27—31, Hannus 23.

—    v. Ieckel.

Iacobellus Iacobus, phisicus episcopi Crac. 456.

Iakubowski Ioannes 789.

Iadownyky, de, Mathiae Szwyethlyko-wycz filia Anna 141.

Ianczowski Adamus, nobilis 598.

Ianow, de, Russiae, papiri factor Martinus 230.

Iaroslaw, de, Raphael, casteil. et capita-neus Sandomiriensis, marschalcus regni 43.

—    nundinae 673.

Iarzap Nicolaus 333.

Iaskier Nicolaus, notarius Crac. 363, 364, 384, 385.

Iasniowski Kuzma 671,

uxor

uxor

—    Grabayczik Mathias 710.

—    Gregorius 557.

—    Haller Ioannes v. bibliopola Cracoviensis Haller Ioannes.

555, 563, 576, 596, 626, 627, 655,

de Iaviszowice et Mirów Myszkowski Ioannes, tribunus Oswiecimensis 806, 807.

Ieckel Hans von Kusznacht am Czu-richsee 403; Iacob 85, Georgius 403, 408, 437, Ioannes 437, Werner 85, 403.

Iedwath 554, 573, Hieronimus 594, 663, 733, 800; Stanislaus 532, 594, 607, uxor Elizabetha 533, 539, 547, 615, liberi: Agnes 615, 663, Anna 594, 615, 663, 697, Faelicia 615, 663, Iacobus 615, 663, Magdalena 594, 663, Stanislaus 615, 663.

Ielitorum familia 696.

Ienandris Jan 688.

Ieschow (Iezow), de, Andreas, psalte-rista Crac. 56, 57.

von Iglaw Czimermanin Barbara 320.

Iichowski Andreas 688.

yl alias knafle 501.

Ilkusz, plumbifodinae 43.

— de, Nizioł Iacobus 496 ; Valentinus canon. Crac. 56.

Iikussiensis civis Grotficz Lucas, char-tarius 809.

illuminatores : Bartholomaeus altarista ad s. Mariam 19 ; Benchil Petrus 3 ; Brodak, de, Wenczeslaus 3; Du-rynk Stanislaus 6; Georgius 70; Ioannes 18, 25, 32, 66, 67, Carpentaria 320, de Cracovia 16, de Sambor 7; Laurentius 330; Mar-tinus, Katharina uxor 5; Mathias 113, 180, de Drogyczin 44, 62, in Pynczow degens 217 ; Petrus 63, 64, 65; Postawa z Proszowic 7; Quirinus 143, 153, 162, 176, 192, 202, 206, 239, 288, 327, 455, Margaretha 192, 327 ; Setescha Nicolaus, vicarius Crac. 7 ; Zirniczsky Iohannes 61 ; Stanislaus in Gorli-cze plebanus 293; de Wieliczka 7; Stephanus 137; Tomek 7.

illuminaturae reformatio 19.

illuminatura Antiphonarii 244, Missa-lis 62, Psalterii 60.

Ilza, de, Iacobus, magister 166. imagines pictae Olbrycht Direr 513. ymago s. Ieronimi 293; valor 180. Imbramowicze, de, pleb. Gregorius Cristini canon. Crac. 365. impressio in cupro 686, libera 487, Rubricellarum 456, 509; pretium 243, 563, 564.

impressor Basileensis et Coloniensis Schilling Ioannes de Winterheim 94. impressores Cracovienses : Albertus 24.

—    Andrysowicz Lazarus v. impressor Cracoviensis Lazarus Andrysowicz.

—    Brzezina Nicolaus 645.

—    Casparus de Bavaria 11, 14.

—    Kobeleczki Martinus, socius 762.

—    Kobyliński Albertus 768.

—    Conradus 250.

—    Kownaczky Nicolaus 595.

—    Kriger Hannes 22.

—    Drążek Ioannes 797.

—    Drukarczik Petrus, civis Clepar-diensis 590.

— Feyel (Veyel, Fiol) Sweboldus 23, 24, 27, 28, 30, 31, 33, 36-43, 45, 48, 50 - 57, 68, 71 - 78, 81, 82, 132, 144, 146, 161, 165, 171, 262, 267, coca Catherina 278, 279, frater Euchacius 267, servus Bo-gusch 46, Gabriel 47, Paulus 29, Margaretha 101, 140, 142.

—    Helczell Iosephus 568, 570,

—    Henricus 130.

—    Henrich Mathias 367, 368.

—    Iacobus 473, 474, 531.

—    Ianussowicz (Ianussowski) Lazari Ioannes 661, 679, 709, 730, 736, 759, 770, 775, 804, lapidea 770, nobilitatio 742, uxor Elizabetha 704.

—    Ioannes 21, 24, 26.

—    Łapczyński V alentini nobilitatio 696.

—    Lazarus Andrysowicz de Stryków

uxor

—    Stanislaus, uxor

—    Unglerius (Ungleb) Florianus, ori

661, uxor Barbara, relicta Vietoris 555, 581, 612, 613, 624, 631, filius Ioannes 581, 640.

impressores Cracovienses : Lehern (Lerm) Wolfgang von Strawsburg, bibliopola et impressor 183, 381, 406, uxor Margaretha 500.

—    Lehern (Lerm) Wolfgang v. impressor Cracoviensis Wolfgangus.

—    Martinus 319.

—    Massarek Simon 796.

—    Michael 250.

—    Murmellius Stanislaus 543, 545,

560,    572, uxor Anna 543, 545.

—    Paulus 24.

—    Piotrkowczyk Andreas 786.

—    Popelaw Hannes 22.

—    Prezina Nicolaus 645.

—    Rodecius Alexius 747, 764.

—    Zakliczin, de, Stanislaus 402, 434.

—    Sandecki (de Sandecz, Sancz) Ioannes 150, 243, 245-248, 250-253, 255-258, 274, 295.

—    Scharfenberg 564; Ioannes, filius Nicolai 754; Hieronimus 456, 550,

561,    uxor Elizabetha Fetrówna 565, 768, filia Helena 603 ; Mathias 379, 388, 389, 391, 394, 401, 419, 420, 421, 429, 431, 435, 446, 449, 450, 460, 472, 487, 492, famulus Iaco-bus 389, frater Bartholomaeus 482,

Helena 407, 422, 427, 428, 430, 439, 444, 445, 451, 487, 490, 494, 504, 505-509, 522, 536, filia Helena 561, 578, filius Hieronimus 561 ; Nicolaus, filius Marci 439, 558, 563, 568, 578, 582, 607, 617, 622, 625, 637, 666, 679, 705, 713, 727, 732, 733, 756, 763, cancellariae regiae typographus 636, 666, 687, officinae socius Jarosz 778, uxor Anna 716, filius Iohannes, natu maior 636, 754; Stanislaus 554, 568, 573, 607, 615, 663, 684, 688, 697, 713, 793, servitor eius Mathias 628, uxor Anna, filia Tanigel Friderici 635.

impressores Cracovienses: Scharfenberg Marcus v. bibliopola Cracoviensis Scharfenberg Marcus.

—    Zybenaicher, (Sybeneyche, Siben-eicher), Iacobus, filius Mathaei 705, 706, 708, 733, 734, 735, 758, scabin. Crac. 763, 765, 768, 774, 784, 802; Mathaeus (Mathias, Mathis) 572, 603, 605, 631, 633, 645, 646, 649, 651, 652, 653, 658, 672, 674, 682, 688, consul. Crac. 705, 708, 733, 760, divisio bonorum 733 — 735, uxor Elizabetha Fettrowna705,734, 735, uxor Anna Glaczowna 705, 706, 755, filiae: Catharina 733, 734, 768, Caecilia 705—707, 733, 734, Iustina 705, 733-735, Susanna 705—707, 733, 734, Ursula 705-707, 733, 734, filius Iacobus v. Iacobus, Iodocus (Iostus) 705, 706, 707, 733, 734, Martinus 768.

—    Siennik Stanislaus 710.

—    Siredian Stanislaus 674.

Anna 499, 575.

gine Bavarus 138, 139, 156, 163, 166, 178,179, 183-186, 188, 196, 204-207, 222, 237, 241, 243, 245, 246-248, 250-253, 255-258, 272, 315, 487, de platea s. Stephani 229, in platea Wyslensi 150, 152, testamentum 369, uxor Magdalena Wanssowna 233, Helena 369, 388, Florianowa vidua Helena 390, 400, 402, 414, 434, 447, 456, 460-462, 472-474, 487, 490, 504-510, 536, 544, 550, 566, matrona nobili familia nata 487, testamentum 556.

—    Valentinus 379.

—    Wynterberg Conradus 270.

—    Wierzbiqta (Wyrzbiqta) Cyprianus 797, Mathias 600, 681, 683, 685, 705, 733, 750, 810, chalcographus regius 595, 664, scabinus Crac. 650, 673, 720, 731, 744, uxor Barbara 650, 685, filius Ludovicus 685.

550.

435.

impressores Cracovienses: Vyethor Iero-nimus 220, 231, 250, 270, 274, 294, 296, 297, 316, 353, 356, 360, 363, 364, 367, 368, 370, 372, 375, 384, 385,419-422, 427-431, 435,439, 445, 449, 450, 453, 454, 460, 465, 472, 475, 488, 491, 493, 494, 498, 510, 519, 555, 559, excommunicatus 534, de platea s. Iohannis 229, pri-vilegium 289, de Vienna Austriae 366, famulus Petrus Nicolai advo-cati 464, uxor Apolonia, filius Flo-rianus 231, uxor Barbara 428, re-licta 536, 544, 550, uxor Lazari Andreae 555, 559, 581, 612, eius trucidatio 631, filiae: Agnes, Barbara, Charitas Hedvigis mortuae 581, Sophia, uxor Bartholomaei Gqdziec 576, 581.

—    Wolff gang von Pf affenhoffen 157, 350, 355, caupo vini quondam im-pressor 228, de Augsburg 275, librarius 313, 393, famulus eius Mathias 500, 501.

—    — V. impressor Crac. Lehern W olffgang.

—    Debrecinensis Ioannes 793.

—    Lanciciensis Ioannis filii: Ioannes, Petrus, Tomas 695.

—    Leopolienses: ruthenus Fedorowicz Ioannes (Iwan) 645, 670, 671, 778; Garwolczyk Mathias 774.

—    de Nieśwież Danielis uxor divor-tiata Dorothea 609.

—    Norimbergenses: Höltzel Hieronymus 154 ; Stuchs Georgius ex Sulcz-bach 90.

—    Parisiensis Stephani Henricus 778.

—    Ulmensis Reger Iohannes 169.

—    Wilnensis Karczon Ioannes 732, 758.

— v. typographia.

impressores, in, universitatis iurisdictio

impressoriae artis socii: Albertus 316, 317 ; Andreas, filius Stanislaus pa-pirarius 477; Klein Ioachimus 612;

Iacobus 316, 427, 428, 471 ; Iarosz 778 ; Ioannes 49 ; Mathias 556 ; Molitoris Stephanus 788; Pascho-wicz 723; Stephanus N. 715. impressoriae artis studiosus Crispinus de Lawben 394.

impressorowa Anna 575. imprimendi et vendendi facultas libera

—    res gestas et icônes regum inscio rege facultas prohibetur 689.

incaustum 58, 378. inquilinus Franciscus 612. inquisitio de libris Lutheri 514. inquisitor haereticae pravitatis Albertus de Syczinye 56.

—    et revisor 513.

instita ferramentaria 307 ; opulenta 566 ;

Scharffenberg Mathiae 522. institor Malanczynski Raphael 223. institrix Eva 192; Masłowska Catharina 295; Stefanowna Margaretha 297. instrumenta ex Nurberga advecta 579 ; papiro fabricando necessaria 591; typographica 603.

instrumentorum ferreorum merces alias eysenwerk 225.

introligatio 58, 496, antiphonarii 244, psalterii in asseres 60. introligationis pretium 134. introligator librorum v. cathedralis. introligatores : Adamus 618, 619; Bar-tholomaeus 264, 412, 593, 613, 624; Beiz, de, Iohannes 34, 35, 42 ; Byali Iacobus 412; Bogurzin Iacobus 606; Brawne, de, Ioannes 147 ; Candidus 793; Casper 59; Kendziorka Simon 606 ; Kiekula Mathaeus 606; Clemens 576; Koxhan Hanus 606; Kopitho Martinus 606, 613, 618, 655, 663, 695 ; Czapczicz Florianus 606, 612 ; Krepel Martinus 606, 618; Krosno Candidus 745, 793; Kuiawa Mathias 795 ; KuiavinBene-dictus 769; Czythwar Iohannes 44; Dawid 540 ; Działdowa, de, Bartho-lomaeus 302; Dziurawski Blazei606;

758.

introligatores: Ffeffer Iohannes35; Gen-dziecz Bartholomaeus 576, 581,606, 612, 631 ; Georgius 336 ; Gniezno Mathias 769 ; Gorzischowski Ioan-nes 608; Grochowski Iacobus de Casimiria 606 ; Henricus 272 ; Hor-tulanus Blasius 598, Clemens 598, 606, 613, 622, 625, 654; Iacobus 496, 541; Ioannes 135, 170, 172, 174, 185, 264; Iodocus 218; Io-sephus 485 ; Iurzig organista 4 ; Lang Baltazar 745; Laurentius 2, 322, 334, 335, 530, dictus Sapien-tia 331 ; Lipowiecz Marczin 606 ; Lucas 177 ; Malik Albertus 738 ; Martinus 8, 15; Mazelka Ioannes de Casimiria 606 ; Mathias delatus de Lutheri scismate 265; Michael 148; Myller (Molier) Georgius 303, 443, 541, 555, 584; Nicolaus 1, 808; Nizioł Iacobus de Ilkusch 496; Nosale, de, Iacobus 496 ; Petrus 1 ; Piotrkowczyk Ioannes de Piotrko-via 665; Przywilski Mathisz 775; Ratolt Ioannes 219; Rayman Caspar 598, 606, 808; Reinecker Gui-lelmus, Erfordiensis 744 ; Zakro-ezim, de, Ioannes 300, 306; Salvator Ioannes 336 ; Sebastianus 184, 186, 188; Sloninka Stanislaus de Pińczów 791; Stanislaus 212, 300, 337, 366, 400, 412, 496, de Byala 181 ; Stephanus 648; Swes-semund Henrich 131, 136, 173, 190, 195, 213, 221 ; Szramkowicz Franciscus 805; Tydricus 201; Thuringia, de, Nicolaus 92; Wald Peter 134, 156; Werner Hanusz 775, discipuli Krzysztof et Wayner Henricus 598; Wieliunski loannes de Stradomia 606; Wolffgangus 412. introligatoriae artis socii : Bogdan Albertus 745 ; Kiedrzinski Adam , Dziurawski Adam, Gude Malchier, Junferknecht Augustin, Poznanitha Lorincz, Prziwilczki Macziey, Rzad-kopan Stanislaus, Schamotuli Sta-

nislaus, Schtro Dawid, Sikula Ka-lixt, Varsthinski Andrzey 606. introligatorum artificium 715, et theca-riorum artes 771 ; instrumenta 336 ; statuta 606, 771. inventarii conscriptio 440, 538. Ioachimtaler, moneta argentea 443. iopula 18.

Ioske Iacobus 414.

Izdbyenski Benedictus, episcopus Pozna-niensis 534.

Italia, de, libri 793.

Italus Fran eus Petrus, geometra re-gius 686 ; Serenis Caesar, aurifaber 683; Trusardo Caspar 707, 708. iudaei 443, Rubin 379, Simon de Bochnia 443, baptisati Andreas et Paulus de Halicz 387. Iunferknecht Augustin, introligatorum socius 606.

Iurkowa Christina 215.

Iuriowski Stanislaus alias Litwinek, cal-deator 740.

iuristarum contubernium 759. ius cerdonum 87; hospitum 51, 53, 66; Saxonicum 384, 385, 533, apud Yietorem impressum 364.

Labischin, de, Andreas, custos s. Flo-riani in Clepars 56.

Labstat Thomas 783.

Lagyewniczki domus 576.

Laipczig V. Lipsia.

Laisler Ioannes, tinctor 639.

Lamboch, scabin. Crac. 354, 444. Lampartowicz Albertus, civis Vilnensis

Lanckoronscy 180.

Lanczki Anthonius et Mathias, decret, doctor, archidiaconus Pomeraniae, fratres, successores canonici Er-eziesowski 337.

Lanciciensis civis Drukarz Ioannis uxor Catherina, filii : Ioannes, Petrus et Thomas 695.

— scholasticus Drzewieczky N. 384.

Lanciciensis scholasticus Hymbir Nicolaus de Kyschewo, can. Crac. 7.

Lanczkorona, de, Szramkowicz Fran-ciscus, introligator 805.

Lanczowsky Ioannes 56.

Lanczuth, de, Faelix, frater conventus s. Spiritus 552.

Lang Baltazar, introligator 745; Erasmus 297 ; Faelix, advocatus Wilnensis 267,274,297; Ioannes, scabin. Crac. 650, 685; Ioannes, lapicida65; Stanislaus Niegoszowski 267.

lanius Iacobus Mikuła 609.

Lanthkowicze, de, Mathias, studens Crac. 2.

Laodicensis episcopus Byalobrzesky Martinus, can. Crac., abbas Mogi-lensis 604, 629.

Lapka, parens Valentini Lapczyński im-pressoris 696.

Lapczynski Valentinus, typographus 696, 701.

lapicidae : Lang Ioannes 65 ; Silbersucht Paul 65.

Lazinski domus 778.

Lassel Ladislaus 100.

Lassler Ioannes, tinctor 577.

Iazurium 58.

latericia Baldi Fabiani 755; Fogelwa-der 310.

Lathko Paulus de Busko 244.

Lathoschin, de, (Lathoszinsky) Ioannes, officialis generalis 56, 57.

lavatorii stannei valor 221.

Lawben, de, Crispinus, calcographiae studiosus 394.

Ławeczki Albertus, papirif. socius 571.

lectisternia 28.

legier Stenczel 88.

Legnicz, de, Clemesch Ioannes, buch-f iirer 91 ; Stef anus, papirmacher 139.

Leloviensis capitaneus Safraniecz Andreas 698.

Lengstan domus 397.

Lenski Nicolaus, civis Crac. 400.

Leonbogk Ioannis Catharina uxor 343,

Leopolienses: allutarius Blasius 669-671; bibliopolae : Ffeffer Ioannes 34, Hubner Baltasar 774; chartularii: Laurentius et Mięsopustek Mathias 811; formsznaider: Iwanowicz Chryn 778 ; impressores : Bernarth Mathias 778, Fedorowicz Iwan 645, 671,778, Garwolczyk Mathias 774; introligator: Ffeffer loannes 34,35; mensatores 645 ; papyropoeus in Brzuchowice: Kmeller Valentinus 811, socius artis Tomas 811.

—    typographia Bernarth Mathiae 778; Bratska 778; ruthenica 778.

Lerm (Lehern) Stanislaus, filius olim Wolfgangi 500, 502.

—    Wolfgangus V. impressor Lehern V. impressor Wolfgangus.

Lesczynski Ioannes, canon. Crac. 54.

Lesieczki Ioannes, burgrabius Lubli-nensis 591.

Lethgirsz (Lodgirs) Ioannes, papirarius 411, 527, 528.

Lewocza (Lewtcz, Liwocza) 54; de, burger Schweipoldt Feyel 140, 144, 146; Vintler Zacharias, auri-fex 644.

—    in, libri Clemesch Ioannis 91.

Lewtczer Lorencz 350.

Lexiczski Marcus, notarius 166.

Lyatoysz Stanislaus, cirkelmagister 429.

libelli hominum imperitorum et arro-

gantium 689 ; opere italico li-gati 63.

libellus articulatus 505 ; scriptus in pa-piro, incipiens: Prosodia 104.

Liebenthal, de, Christophorus, introliga-toriae artis discipulus 598; Guttler Caspar, bibliopola 523-526 ; Haupt-flasius Balthasar, bibliopola 808, Barbara 808 ; Maierais Georgius 646, 808 ; Raiman Caspar, librorum compactor 598 ; Scharffenberg Mathias, librorum excudendorum peri-tus 379; Sibeneiche Martinus 319; Werner Hanus, introligator 598, Petri relicta Anna 776.

libertas ab exactionibus 108, 112. libraria Wechter Michaelis in Circulo 519.

—    V. bibliotheca, librarius v. bibliopola.

libri : antiquus, in medicinis 258 ; in papiro scriptus diversos tractatus in se continens, incipiens sic: Se-renissime Domine 104.

—    Abreviator 177; Agenda 440, 804 ; Alexandri copulata 134; Antipho-narium 20, 63, notandum, illumi-nandum, introligandum, scriben-dum in pergameno 244, labor 9,10, scriptura 8, 42, de sanctis 804, de tempore 804 ; Antiquitatis 797 ; Apokalipsis et pars Psalterii 104; Apologia ducis Wittembergensis 684; Appiani Alexandrini: De bellis civium Romanorum 424, 440; Apu-leius 440; Aquino, de, Thomas: In duos Iibros sententiarum 440, Super parvum sententiarum 424, 440; Aristotelis: Politica 94, Retorica 797 ; Astronomia 205.

—    Barelete Gabrielis: Sermones de tempore et sanctis 424, 440; Basil» Magni : Opera 440 ; Bellarmini Roberti : Iudicium de libro concor-diae 736; Biblia bohemicalis non ligata 344, idiomate polo nic о edenda 582, introligatio 618, 619; Bielski Ioachim: Cronicorum liber sub titulo patris editus 802 ; Blonye Nicolai: Secunda pars Sermonis, scripta in papiro 104, Sermo de tempore 104; Boetius: De disciplina scholastica 549; Brentii Ca-thechismus 684; Breviaria 182,378, 424, 485, Cistertiensia 440, Cra-coviensia in regno Franciae im-pressa 194, Venetiis imprimenda 378, Cuiaviensia 475, concilii Tri-dentini a Ianussovio imprimenda 709, Gnesnensia 210, Plocensia emendanda 210, Venetiis impressa 151, Praemisliensia imprimenda 220, Romanum 440, 771, Antver-piensis et Venetae editionis 804, novum introligatur 496, vitiosall7, Breviariorum pretium et taxa 83, 210; Bucerus: Ad Romanos 684; Bulingerus: In acta 684, In Esa-iam 684.

libri: Calepinus 344, undecim lingua-rum 771 ; Calpurnii : Bucolica 797 ; Campensis : Psalmi 797 ; Canticus „Те Deum laudamus“ in vilipen-dium sedis apostolicae ac totius cleri scriptus 514; Cantionale 336; Casus Bernardi in pergameno scri-pti 104; Cathechesis liber autore Otho haeretico conscriptus 304; Cicero 94, Ciceronis: Epistolae 344; Kochanowskiego: Ortografia 778; Collectarium ecclesiae cathedralis Crac. 63 ; Comoediae Homuli 797, de sene 797 ; Compendium totius grammaticae 549, iuris polonici679, super sententias 549; Conclusiones rotae in papiro scriptae 104; Con-cordantiae theologiae cum iuribus in papiro scriptae 104, Concordan-tiarum liber in pergameno scriptus 104; Coplohannis: Regimen sani-tatis polonice 374; Cosmographia Monsteri 638, 771, mundi 771, Cosmographiae Bernardi Vapowski 287; de Crescentiis Petrus 390,556 ; Crisostomi opera de partibus Ger-maniae advecta 277 ; Cronica ger-manice scripta 549, Kronika a Si-beneicher Mathaeo impressa 733, Chronicorum noviter excussorum exemplaria 556, Cronica Polonorum imprimenda 216; Cursus de beata Virgine in regno Franciae impressi 194, Gnesnensis pretium 170.

— De contemplatione Christi 797 ; De contemptu mundi 797 ; Decre-tales Clementis in pergameno 104; Decretum in pergameno scriptum 104; De emptione liber 797; Demosthenes : Orationes in graeco 424, 440; De Partibus, Oratio-

424, 440, maiora 440, parva 440,

ratio in psalmum vigesimum pri-mum 514, libri

non propter lectu-ram sed propter imagines in eis

496,

nés 797 ; De religione 797 ; De reservatione 797 ; Dialogi Petri Mosellani 797; Diascorides episcopi Pictaviensis 424, De simplicibus 440 ; Dictionarius hebraeus 440 ; Dionisii Cartusiani Homeliarum 424, Sermones de sanctis 440; Diurnalia

walisch 114; De Domina libellus in polonico idiomate 86; Donatus ader curselen 134.

libri: Exercicia 203; Enchiridion 473; Enrichmani Gramm atica 549; Ephe-merides 550; Epistolae Ciceronis 344, postillatae cum aliis tractati-bus 104; Epistolare 63; Erasmi Cathalogus 440, Opera varia 797; Evangeliae cum figuris 797, Evan-geliorum liber scriptus 797.

—    Farrago actionum 150, iuris civilis 487, 490; Ferrari Montani Ioannis: Annotationes 424 ; Philelphi Fran-cisci: Epistolae 549; Francisci ma-gistri: Epistolae 549; Fritius: De mediatore 684.

—    Grabaldus : De partibus aedium 424, 440; Gradualis 7, 203, de sanctis 804, de tempore 804, in pergameno 15; Grisch liber cogno-minatus 195; Gunteri poetae: De gestis Friderici 424, 440.

—    Herbarius 473, cum pulcherrimis imaginibus et picturis 390; Hero-diani historia 424, 440; Hilarius: Super Evangelia 440 ; Hispani Petri tractatus in coopertorio perga-meneo scripti 104; Historia rnar-tirum 684, scholastica 797; Holgoth Roperti: Super librum sapientiae in papiro scriptus 104: Homeri et aliorum opera 797; Honorii: Sermones 440; Hortulus 258, animae polonice 289, 391, polski y łaciński 771, valor 253; Hosius: Confessio-nis fidei impressio 562, 564.

—    Icônes regum et principum Polo-niae 679 ; In iure exemplaria 797 ;

Instructio christiana 797 ; Isagoge versificalis 797 ; Iudicia astrologica 391, 489, 493, 494, 550, et Mi-nutiones (Minutiae) 91, 274, 420, 428, 429, 430, 439, parva latina, polonica 420 ; Iustiniani Institu-tiones 440.

libri: Lectura domini Ioannis Andreae

in pergameno 104; Lecturae quae-dam 797; Lignano, de, Iohannes: Lectura super quarto decretalium 104; Lithuaniae tabula 287; Livius Titus 114; Lossius: Ad Romanos 684 ; Lucianus 797 ; Lutheri : Ope-pictas advecti 513, Quaestiones sacrae 684, Theologiae proposi-tiones 514, Thesaurus 684.

— Macer 473, De herbis 797 ; Malleus maleficorum 424, 440; Martyrologium Romanum Antverpiae et Ve-netiis editum 804; in medicinis 205, antiquus253; Melanchton Philippi: Rhetorica 424, 440; Methodus grammatica y praeces minores 771; Myechow, de, Mathiae Cronica ex-cussa 227; Minutiones 391, longae latinae, longae polonicae 420, par-vae latinae, parvae polonicae 420, Minutiae et Tabulae 421, et Iudicia 91, 419, 422, 431, pretium 274, 428; Missalia 62, 182, 203, 530, secundum rubricam Cracoviensem

90, 125, 312, 496, Gnesnense 109, 129, missalia media 134, in pergameno 134, Plocense emendan-dum 210, Posnaniensia non ligata 344, in pergameno 344, Romanum cum figuris aeneis Antverpiae 771, Antverpiae et Venetiis édita 804, scriptura 69, 79, Tri-dentini concilii 709; Moysi 5 libri 440; Mosellani Petri dialogi 797; Musculus : Ad Corintheos 684, Ad Gallatas 684, Ad Romanos 684

arcus

jibri : Nise, de, Nicolai: Sermones 424,

440.

—    Opera divi Crisostomi per haere-ticos vitiata de partibus Germa-niae advecta 277 ; Orationale 114; Osiandri : Harmoniae 684; O śmierci 688; Ovidii Methamorphosis 549.

—    Panormitanus 166 ; Paprockiego : Gniazda 797; Persii: Opera 797; Plautus 336, 424, 440; Plinii Caii secundi Novocomensis : Epistolae 424, 440 ; Postilla wydrukowana 705 ; Praecationes gallicae 797 ; Procopius Caesarius: De Gottis, Persis et Vandalis 424, De bello Gottorum 440; Prosi cum com-mento 797; Psalmorum coloratus libellus 797; Psalterii choralis labor 58, contractus 60 ; Psalterium polonicum 460, 472, Romanum ve-netae editionis 804, Selini 440.

—    Rabani Mauri: Legenda 424, in 5 libros Moysi 440 ; Regii Urbani : Opera 684; Remedia equorum 797; Responsio Philippi 684; Rothero-dami Eras mi Cathalogus 424 ; Rozdziały 688 ; Rubricellae Cracoviensis diocesis 456, 457, 544, Gnesnensis diocesis 505, 509; Rupertus: De re militari 440.

—    Salustius 440, Bellum Catiliniarium 424; Secunda secundae 104; Se-necae: Tragoediae 549; Senten-tiarum libri 684, liber in pergameno scriptus 104, theologicarum 797 ; Sermones Aquionis 344, de tempore Nicolai de Blonye 104, in papiro scripti 104; Sexta centuria 684; Sextum decretalium cum apparatu archidiaconi 104 ; Sibillae Carmina 797; Sortilegia mira 797; Speculum Saxonicum 344 ; Statius 114, Opera cum commento 797; Statuta sinodalia et provincialia 154; Succi Simonis : De sanctis in papiro scriptus 104; Summa confessorum in papiro scripta 104.

libri: Tabula super summa confessorum in papiro scripta 104; Tabulaturae opuscula 549 ; Theophilacti archie-piscopi Bulgari: In omnes epistolas Pauli 424, 440; Terentius 344; Testamentuni colore aureo 797; Tral-liani Alexandri: De vitiis aegritu-dinum 424, 440; Tropi Vesthe-meri 684.

—    Uttino, de, Leonardi: Sermones 424, 440, Quadragesimales 440.

—    Valturus Robertus 424; Vellerus, In Samuelem 684 ; Viatici novi Crac. ex Venetiis adducendi 111, revlsio 398, Gnesnenses rubricae 83, 129, in viatico historiae novae 244, pretium maiorum et mino-rum 111, seu Breviaria Posnaniae et Vratislaviae 182, scriptura 17; Wykład Creda 688, miese 688; Vita Christi 289, polonice 549 ; Vitia dissidentium 684 ; Wldradi Consilia in papiro impressa 104; Wuyek Iacobi: Postilla typis Ma-thaei Sybenaicher impressa 735.

—    Xenophontis Economicon 94.

—    ad imprimendum Iohanni Haller dandi 129.

—    Clemesch in Lewtsch 91, In ge-welwe 91, klene gattung 91.

—    Cracoviae impressi, ne adducantur aliunde 105.

—    Franck Melchioris 240.

—    et merces 272.

—    germanici (deucze) 563 ; graeci 440; hebraici 440, 443.

—    haeretici 277, 377; Lutheri Martini 513, 514; per Petrum biblio-polam adducti 304.

—    illustrati aut adnotati 774.

—    introligati (ligati) 184, 424, integri 440, in medium arcum 440, in quarto 440.

—    ex Italia 793, ex Ungarin 525.

—    pictoris cum artibus alias stucky 12.

—    ruthenici 778.

—    Schikwik Nicolai 175.

libri scbolastici 556.

—    in sexternis 424, ad arcum integrum 440.

—    Sibeneicher 733.

—    Socolovii Stanislai imprimendi 782. librorum excudendorum artificium 402;

inventarius 440, 519, 538.

—    illuminator v. illuminator librorum.

—    impressores v. impressores.

—    inquisitores v. inquisitores.

—    ligatores v. introligatores.

—    pretium 425; venditio 190, in ven-ditione condictamen 226.

—    scriptor Zydek Wenceslaus v. Zy-dek Wenceslaus.

—    Wechter Michaelis cathalogus 519.

—    venditor v. bibliopolae. Lichtenberger Iacobus, rufficendo 783. Liczner Fridericus, marsubiarius 740. liethnik 609.

Liga Stanislaus, altarista altaris OO.

SS. in ecclesia s. Stephani 6. ligator v. introligator.

Linczowski Laurentius, papirifex de Krzeszowicze 693, vidua Sophia 746, in oppido Strzeliecz negotia 746, frater Martinus 746. lingua librorum v. libri. lini cumulus 501. linteamina 28, exilia 18.

Lipnicza, in, plebanus Martinus 135. Lypnyczski Ioannes, notarius 166. Lipowiecz Marczin, introligator 606. Lipsia (Laipczig, Lypczig, Leipczig), de, bibliopola Riman Ioannes senior et iunior 242, 260.

—    burger Salomon Blasius 242, 260.

—    Boner Hannes richter 242 ; Breum-Ien Wolfgang 242, 260; Eiszenhucz Wilhelm 242, 260 ; Ruckenberger Ciliacus 242, 260.

—    marckt, messe, 386, 558.

—    sigillum scabinorum 260.

Lypski Valentinus, studens 492 Liptoviensis comitatus s. Nicolai civi-

tas 788.

Lira, de, Nicolaus, tinctor 739.

Liszek Mathias, revenditor 729.

Lyszinger Benedictus, papir. socius 571.

litterae autenticae sub sigillis 770, missiles 549,i papireae 18, perga-meneae 18.

litterarum compositor Andreas 486.

Lythwana Pyotrowa 417.

Lithuania 767; de, Gaschtolt Martinus 20; in, Wanss Stanislaus 233.

Littwinek Ioannes 684 ; alias Iuriowski Stanislaus caldeator 740.

Litwinkowa Anna 684.

Livonia 759, papiri faciendi officinae 703.

—    episcopi: Andreas Patricius Ni-deczki, Schenking Otto 770.

Lob Nicolaus, litterarum typographica-rum fusor 803.

Lodgirs (Letgirsch) Ioannes, senior pa-pirificum 411, 527, 528.

Lorencz domus 381.

Lother Georgius, filius Melchioris et Ursulae 751 ; Melchior, filius Melchioris 714, 792.

Łowicz, de, Gabriel doctor, canonicus Gnesnensis 562; Marcus 17.

Loviciensis canonicus et officialis Michael Wyelga wyesch 17.

Louigk Hannes, famulus domini Kos-czieleczky 130.

Lublin (Lublinum) 556, 572, castrum 588, 591, molendinum papiraceum 587, 588, 623, nundinae 673.

—    de, Prezina Petrus, biliopola 772.

Lublinensis burgrabius : Lesieczki Ioannes 591 ; capitaneus : Ioannes a Tenczin, palatinus Beizen. 587, 591,623; castellanus: Fierley Andreas de Dambrowicza 730; consul: Konopnicza Iacobus 637; papi-rarii: Faiffer Ioannes 588,591, Wąs Thomas 588, 591, 621, 623, 670; tribunus : Samborzeczki Nicolaus 591; vexilifer: Suchodolski Stanislaus 591, vicecapiteneus: Lesieczki Ioannes 591.

Lubomirsky Severinus, famulus episcopi Crac. 447.

Lubczyc (Lubschiczer) Erasmus 132, 144, 146, liberi : Erasmus, Regina, Margaretha, Katharina 142 ; Lo-rencz

142, 144, 146; Nicolaus car-nifex 56, 132, 140, 144, 146, filiae: Magdalena, Margaretha, Martha 142, filii: Erasmus, Lorencz 142.

Luczenberger Vilhelmus, chirurgus re-gius 721.

Ludbrancz, de, Gregorius Scarbimirien. et s. Floriani in Klepars praepo-situs, vicecancellarius regni 43.

ludorum carthae 110.

Ludovicus 434.

Lugdunensis patriae Dives Stephanus, bibliopola regius 726, 740. Lundensis pannus 359.

Luterani domestici et externi 564. Lutheri Martini libri 513, 514.

—    de, secta libri haeretici 304.

—    de, scismate delatus 265. Luthomyrski, theloneator Crac. 519.

Makula Benedictus, magister contubernii chartificum 676.

Macza Hieronimus 755.

Maczola Petrus 755. magistri : Bergkman Severinus 465 ; Byecz 631; Caliss Simon 506—508; Kobilinski Andreas, can. ecclesiae s. Annae, astrologue universitatis 489, 491—495; Copecianus Iose-phus 560; Czyżowski Laurentius 454, 488, 513; Gabriel, mansiona-rius Sandomiriensis 551, 552; Ias-kier Nicolaus, notarius Crac. 384 ; Ioannes de Cleparz 55 ; Ioseph, senior bursae Ierusalem 435; de Pynyczow Stanislaus, senior bursae philosophorum 492; de Probosz-ezowieze Petrus, minor collega et astrologue Ordinarius 550; Rakowski Mathias 505; Sebastianus 381; Stanislaus, sacrarum litterarum professor 378; Stemlerus Casper 425; Tharnoviensis Ioannes 552; Tho-

mas de Cracovia 488; de Wyeliczka Ioannes35 ; Volborz Laurentius461, 506-508.

Mayer Georgii domus 441.

Mailath Ioannes, civis Casimiriensis, Othilia uxor 590.

Mayngot Iulianus, civis Crac. 780.

Mayraisz Georgii, bibliopolae Crac. uxo-res : Katherina, Anna 808, sorores : Barbara, Katherina, Martha 808.

—    V. bibliopola Crac. Maieraiss Georgius.

Mayssenlandt 386.

Maysner (Maixner) Franciscus 766, 798.

Malanczyński Raphael librarius Crac. V. bibliopola Crac. Malanczyński Raphael.

malarka Elizabet 137.

malars Dlotko Ioannes 793; Iacobus, civis Crac. 333 ; Ioannes, civis Crac. 333; Samuel 675.

—    V. pictor.

Maletius Ioannes Sandecensis v. im-pressor Crac. Sandecki Ioannes.

Malik Albertus, introligator 738 ; Ioannes 444.

Malikowie Adam, kartownik 757.

Maliczki Stanislaus v. bibliopola Crac. Maliczki Stanislaus.

Maliński Iacobus, civis Crac. 400.

mallei ferrei 336.

Malska Catharina 400.

Malusky Valentinus, cartarius 677.

Mamnicz Adam sartoris uxor Anna 643.

Mamowicz Kuzma, proconsul Wilnen-sis 778.

Manczina Andrzey 2.

manuteria 336.

mappa seu tabula cosmographiae 287.

Markussowycz v. Scharffenberg Marci filii.

Marder Ulricus de Thanczino, papira-rius 405.

Mars Marci papiristae relicta Anna 798.

Marstella Andreas, aurifex 291,340,351; Stanislaus, mercator Crac. 291.

marsubiarius Liczner Fridericus 740.

Marta, mulier de Nigra villa, Casper Bavari concubina 11.

Martorelli Bern ardus 794.

Maruschae et Koch papirarii filia Anna 128.

Mazanyecz Nicolaus de Tarnów 174.

Mazelka Ioannes, introligator Casimi-riensis 606.

Masłowska Catharina, institrix de Cra-covia 295.

Masovia 223, 357, tabula 287.

—    de, Nova civitas, Petrus karten-macher 299.

—    de, Rybno civitas, Augustinus artis pictoriae discipulus 12.

Mazoviae ducum domus 313.

Massarek Simon, typographus 796.

Mathis, Niclos Karl schenke 91.

matrices 555, 778.

Matuszowie Wojciech 688.

Maximilianus II, imperator 742.

medicus Jerszygk 88.

Mendrowna Anna, uxor Stanislai Kluga 783.

Menil, du, Nicolai aurificis Galii testa-mentum 737.

mensa (tysch) 28, 31, mit eynem kästen 114, mensula 18.

mensale 336.

mensator Czapla Stanislaus 592; Fetter Georgius 340; Martinus 351; Peter Gregorius 351; Sebastianus 351, regiae maiestatis 340 ; Swevus Martinus 340.

mensatores Leopolienses 645.

Merbeth (Morboth) de villa Baremwalde, districtus Monsterbergensis, Laurent» et Annae filius Nicolaus, per-gamenarius Crac. 292.

merces condicta 396, deservita 477, Mathiae Scharfenberg deservita 388 ; et libri 272 ; ferreorum instru-mentorum alias eysenwerk 225.

Merner Ulricus, papirarius 411, 527, 528; Urbanus papirarius de Ten-ezin 411.

—    V. Marder.

Monuments.

Miączynski Sebastianus, senior scabi-nus 755.

Michałowicz Alexandri muratoris lapi-dea 776, 790.

Mikuła Iacobi uxor Hal ska 609.

Myechow, de, Albertus et Martinus Wilkowye 180; Mathiae, medicinae doctoris, can. Crac. Cronica 227.

Międzychot Caspar, civis Crac. 697,705.

Miedzileski Laurentius, plebanus in Czchów 113.

in Miedzirzecz morans Albertus, frater Martini papiri factoris in Ianow Russiae, filii Biały Macziek 230.

Miejsce, villa ad Zator 121.

Myelczik Michaelis, pergamenarii, uxor Sophia, filia Ursula 692.

Mięsopustek Mathias, chartularius Leo-poliensis 811.

Milewski Petrus, subprior Mogilen. 629.

Myller Andreas, papirif. socius 571.

— (Molier) Georgius v. introligator Myller Georgius.

Milzyn 738.

ministerialis terrestris 547.

Minoczki Stanislaus, burgrabius Crac. 601.

Minutiae (Minutiones) v. libri.

Myropola Niez Albertus 637.

Mirossowski Nicolai revenditoris et Ursulae filius Martinus Starostka, chartarius 729; Pauli uxor Agnes 747.

Mirów, de, Miskowski (Myszkowski) Ioannes, tribunus Oswiecimen. 806, 807; Stanislaus palatinus Crac. 601.

Mislimicze, de, Petrus, vicarius perpetuus Crac. 172.

Missalia v. libri.

Mixta Okurowsky Casperus 747, syn-dicus Crac. 797.

Mnyszeck Iohannes de Nova civitate 431; Sebastianus carthownyk 497, 546.

Młodzianowski Iacobus, filius Faelicis (Szczęsny) 678.

Młodzieiowicze, in, molendinum papy-raceum 601.

28

Młodziejowski Jacek, podskarbi nadworny 736.

Modrzewski Albertus, plebanus in Ca-nyna 505.

Modzyeyow, de, papyrifex Weysz Ioannes 574

Mogilensis conventus abbates : Erasmus 361, 436, 466; Byalobrzesky Mar-tinus, episcop. Laodicen. 604, 629; Goślicki Laurentius, episcop. Prae-misliensis 773.

—    bursarius et confessor: Christopherus 604, 629; cellarius: Petrus 604, 629; custos: Stanislaus 604, et cantor 629 ; dispensator : Grusz-czinsky Nicolaus 629; factor: Bia-łobrzeski Stanislaus 629 ; prior : Ioannes 629, subprior: Milewski Petrus 629, et cantor Marcus 604.

—    ecclesiae parochialis s. Bartholo-maei ecclesiastes Ioannes 604.

—    papirarii : Albertus 604 ; Hammerschmidt Gregorius 693 ; Ieckel Bernardus 85, 141, 348, 361, 403; Ioannes 362; Pielgrzim Bartholo-maeus 629 ; Prasser Iorge 403, 408, 411, 436.

—    papiracei molendini descriptio 604.

mola pro frumentis molendis 585.

molendinum farinarium in Balicze 547,

594.

—    lapideum 553.

—    papirarium 439 ; in Balicze 365, 547, 548, 594, 787 ; in Casimiria exstruendum 209, 231 ; Hallero-num 271, 405 ; Lublinense 587, 588, 591 ; in Mogiła v. Mogilenses papirarii ; in Młodziejowice 601 ; in Prądnik 127, 133, 149, 343, 547, 548, 549, 662, Rauchmil 616, 660, Żabimlyn 404, 653; Var-schoviense 515, 585, 589.

Molitoris Stephanus, artis typographicae socius 788.

Monachus Florianus 380.

moneta antiqua 482, argentea Ioachim-taler 443.

monetarius Nossolowsky Venceslaus 314, 318.

Monsteri cosmographia 638.

Monsterbergensis de villa Baremwalde pergamenarius Nicolaus 292.

Monte Lupi Sebastianus 683.

Morauszowycz Stanislaus, papirificum socius 571.

Moravia 408.

Morawicza, in, plebanus Gregorius 90.

Morcz Ioannes, barchanista 586.

Morstein (Morstin) Stanislaus 94, 122.

Mosancz Nicolaus 204, 205, 207.

Mossamer Ioannis negotiatoris Crac. et Faeliciae filia Helisabetha 776, Laurentius frater 790.

Moscoviae tabula 287.

Mrzeglod, de, plebanus Iacobus 15.

Mulbach Adam, bibliopola Posnanien-sis 651.

muratores: Flack Stanislaus 578; Iacobus 63—67; Michałowicz Alexander 776; Szya Alexius 359.

muratrix Anna vidua 359.

Murlaga Ioannes de Prądnik 311.

Murmellius Stanislaus v. impressor Crac. Murmellius Stanislaus.

muscatae sacculus 501.

Naiduch Stanislaus 591.

Napachanie, de, Anthonius doctor, canon, eccl. s. Floriani 544. Naropiński Faelix, custos Wladisla-viensis 459; Ioannes, scholasticus

Crac. 497.

nebrida 28.

Nethiger Valentinus, iuris supremi no-tarius 603.

Newburg, von, Swedler Nicolaus 45. Newnstad an der Eysch 24.

— penes Nyssam 225.

Nibelschucz (Nybelschycz ) Nicolaus 189, 191.

Nikel Petrus, lanius 609.

Nickesz Augustinus, papirificum socius 571.

510.

545.

Niklin Erasmus doctor, contionator ad s. Barbaram 268; Nicolaus alias Friez, civis Crac. 56.

Niclos 47.

Niclossowicz Ioannis sartoris uxor Ca-therina 516.

s. Nicolai civitas in comitatu Lipto-viensi 788.

Niez Albertus Miropola 637.

Nideczki Andreas Patricius, canon. Crac., praep. Varsaviensis 704, episcopus Wendensis 759, 770.

Nyedwyecz Bartholomaeus, tinctor 516, 518.

Nyedzwiedziowa Barbara 516.

Nieguszowski Stanislaus Lang 267.

Niemsty Stanislai domus 747.

Niepolomicensis capitaneus 793.

Niesporek Sebastianus, chartarius 597, 676, 748.

Niezwiejski Christopherus, monachus s. Crucis 793.

Nigra villa, de, mulier Martha 11.

Niski Thomas, chartarius 597.

Nizioł Iacobus, introligator de Ilkusch 496.

Nyssa civitatis advocati responsum 412.

—    de, Hannes famulus Hylner 225; papirum 110; Strawicz Mathaeus, baccal. Crac. 225.

—    penes, in Cyngelholcz Schyndler Ioerge 225, in Newstadt Kowalowa Anna 225.

Nissensis Christopherus, canon. Wrati-slaviensis 598.

Nitner (Nethner) Petrus de Rimanow 307, 377, 423, 425, 511.

Niveliusowe typi łacińskie 778.

Nodolny Mathias, rector de Warscho-via 389.

nodus aureus 10 flor. constans 482.

Nogai Malcher, pistor Crac., uxor Eli-zabetha, filia Ewa 701.

Nogawka domus 608, Nogawczina domus

Nonnart Ioannes, negotiator Crac. 806, 807.

Norimberga (Norumberga, Nurberga) de, Behem Stephanus 100, 103 ; Knoph Henricus 360; instrumenta 579; Preusz Marci, filius Wolfgan-gus 502 ; Stosch Andreas, Car-melitarum ordinis frater 100, 103.

Norimbergenses impressores : Höltzel Hieronymus 154; Stuchs Georgius ex Sulczpach 90.

Noszkowska doctorowa 556, Cathe-rina 566.

Noscowski Ioannes, medicinae doctor

369, 456.

Nozownick Gregorius 323.

Nossale, de, Iacobus, introligator 496.

Nossolowsky Venceslaus, monetarius 314, 318, 323.

nosze oszny alias cultelli 336.

notarii: Clobski Ioannes 182; Kxyasch, de, Mathias 62 ; Gayeczycze, de, Stanislaus 545; Ganthkowsky Bar-tholomaeus 220; Grabya Nicolaus 166 ; Ioannes, consul Clepardiensis 569; Lexiczski Marcus 166; Lip-nyczki Ioannes 166; Michael 2; de Nova civitate Petrus 545; Po-byedzysky Iacobus 293; de Skar-bimiria Petrus 60; Sebastianus 417; de Sdbyki Martinus 62; Stanislaus pleb. in Gdow 60; Stanislaus de Sandomirial6; Stanislaus de Schy-dlow 8 ; Stanislaus Struschow 143.

—    cathedrales : de Buk Stanislaus 93 ; de Oporow Dobeslaus 42.

—    Wenceslaus v. Zydek Wenceslaus.

—    Cerdoniae : Aichlier Stanislaus 660.

—    Cracovienses : Behem Balczer 91, 115, 121, 268, 348; Haller Fran-ciscus doctor 277, 279; Iaskier Nicolaus 363, 364, 384, 385 ; proven-tuum civilium: Riricht Melchior 793.

— episcopi: Martinus de Sandomiria

—    iuris supremi : Nethiger Valentinus 603.

—    officialatus : Oziamblowski Stanislaus 306.

olla 336.

806, 807. Otho 50—53.

notarii publici : Byalowoczky Andreas 104; de Casimiria Nicolaus 104; Crabus Stanislaus 505 ; Dolsky Petrus 104; Garwolynsky Marti-nus 104, 115; Gwiazdowski Iaco-bus 550 ; Pomorzanski Ioannes 115}, 182 ; Radwanowski Petrus 498 ; Russieczki Martinus 505 ; Zacrzewski Petrus 135.

—    V. scribae, v. secretarii.

noty świeckie i zakonne 804, w psałterzu 804.

Nova civitate, de, Mnyszeck Ioannes 431 ; Paulus baccalarius 12; Petrus notarius 545.

—    apud Esch Feyl Euchacius 267, 278, Iohannes 278, Schweipoldt 23, 267.

—    Mazoviae Petrus kartenmacher 299. Nova Sandecz, de, Iohannes impressor

V. impressor Sandecki Ioannes. nundinae 673, 722.

Oborniky, de, Wedelicius Petrus doctor, phisicus regius 372. o b r e n c z alias cingulum 482, alias orbis 549.

Okurowski Mixta, syndicus Crac. 797, Casparus nobilis 747.

Oleatoris Petri filius Durynk Stanislaus, illuminator regis 6.

Olomuncium 722, de, civis Beck Martinus 130; Cleynpetter 131 ; Frey-singer Anthonius 131; Furcke Georgius 187.

Olow, von, Schykowig Nicolaus 89.

Opathow Magna, in, canonicus Martinus 540.

Opawa, de, Faythowa Magdalena 447; papirarius Gnadi (Gladi) Nicolaus 373, 395, 438.

Operias (Eperies) v. Preszow.

Opoczno, de, Mathias, plebanus in Sziecziechow 514.

Oporinus Ioannes, Basileensis bibliopola et typographus 599.

Oporow, de, Dobeslaus, notarius cathe-dralis 42.

orbes stannei 501.

organista Iurzig, ligator librorum 4 ; Nicolaus 18 ; Monsterbergensis Balthasaris discipulus Mathias 286.

pro organo tabulatura 286.

ortografia Kochanowskiego 778.

Ortolff Wolffgangk 87.

Oziamblowski Stanislaus, notarius offi-cialatus 306.

Ostróg, de, impressor Ruthenus Iwan 671.

Ostrogowski Albertus, eccl. s. Nicolai in civitate Trocensi praepositus 767 ; alias Szarfenberg Walentinus 767.

— V. Scharfenberg.

Ostrowski Iacobus, tribunus Grode-censis 591 ; Ioannes bibliopola 779.

Oszwenczym Iohannes, plebanus ad s. Nicolaum 104; professor theo-logiae 19.

Oswiecimensis aurifex 722 ; tribunus Myszkowski de Mirów Ioannes

Pace, della, Iulius, consul. Crac. 785,786. Paczanow, in, Gogolowna Zophia, soror Krolikowae Annae 641.

— Stanislaus, altarista ad s. Mariam et psalterista Crac. 453, 454, 534. Paczko Ioannes 441.

Paczyński Erasmus, nobilis 557. Paczyorkowa Anna 462. Paczolthowicze, de, advocatus Ioannes

333.

Padua 48.

Padwe Ioannes 628.

Pałeczek Nicolaus, civis Crac. 333. Paliuch Sebastianus, scabin. Clepar-diensis 590. pallatium 231, 236. pallium nigrum ex panno 267. Pangowski Andreas, nobilis, notarius scholastici Crac. 497.

597.

pangraczer Zawaczki Nicolaus 318. pannus Lundensis 359, anglicus rubei et coelestini coloris 360. papierniczka Anna de Prandnyk 567. papiracei artificii archimagister 535, archisocius 535, articuli 535, disci-puli 535, magistri 528, 535, 601, magistri et socii 411, fraternitas 528, patronus s. Anthonius 535, seniores 535, socii 535, sociorum liberae operationis faciendi papiri vetus consuetudo 411.

—    artis labor, ganzstul, legstul, levi-gator 535.

papiraceum (papirarium) molendinum 439, 527, contractus 168; Bali-ciense 547, 548, 554, 787; Casi-miriae exstruendum 231 ; Haller Ioannis 535 ; Hertfeller Georgii tinctoris 535 ; Leopoliense in Brzucho wicza 811; in Livonia 703 ; Lu-blinense 587, 588, 591, in fluvio Bistrzicza 623; Mlodziejowicze 601; Mogel 403, 604; Parnaviense 703 ; in Prandnik 94, 120, 127, 133, 149, 164, 547, 548, 549, 551, 552, 662, Rauchmil 616, 660; in Prandnik Parvo (Mali), Zabi mlyn 404, 653; in Prandnik Magno 553 ; Scharfenberg Marci 535,539; Warschoviense 409, 515, 585, 589; Wendense 703. papirarii (papyrifex, papirista, papir-macher, papiernik) : Albertus Mo-gilensis 604.

—    Alexius 410.

—    Bernardus (Werner) von Czurych Mogilensis 85, 99, 106, 141, 145, 198, 208, 209, 263, 294, 340, 348, 361, uxor Anna 348.

—    — V. papirarius Ieckel Wernhardt.

—    Byali Ioannes, uxor Anna 569.

—    Burchardus de Wratislavia v. papirarius Haller Burchardus.

—    Cober Erasmus 351.

—    Cziffer Iorge von Rewtlingen 168, 249.

Dangenroth Henricus 467.

papirarii: Eulenspigell Mathias 411.

—    F arian Ioannes, de molendino Halle-ronum 405.

—    Feczer Georgius 483.

—    Feiffer (Faiffer) Ioannes 340, 351, Lublinensis 588, 591.

—    Ferber Georgius 527, 528.

—    Fisbach Ioannes 411.

—    Franck Ioannes 411.

—    Gabriel 410.

—    Gnadi (Glady) Nicolaus de Opawa 362, 373, 395, 438.

—    Gregorius de Byecz 448.

—    Haller Burchardus, Wratislaviensis, papirarius de Warschovia 347, 409, 515, 516.

—    Hammerschmidt Gregorius de Mo-gyla 693.

—    Heyrecher Martinus 639.

—    Heda Blasius 528.

—    Henricus 80.

—    Iacobus 118, 410.

—    Ieckel Wernhardt czw Mogel 403.

—    Ioannes 358, 478, uxor Catherina 518, de Balicze 365, de Byecz 411, in Brassovia 529, de Croszno 477, de Mogiła 362, Pfeifer 351, de Prandnyk Minori 333, de Wilczko-wicze uxor Anna 773.

—    Iosephus 463.

—    Kmeler Valentinus, Leopolien. 811.

—    Knobloch Michael, de Raczibors

—    Koberle Ernestus 340.

—    Koch Ioannes 128, Mathis 85, von Rewtlingen 94—96, 99, 102, 107, 110, 116, 118, 120, 122, 126, 164.

—    Laurentius 671.

—    Lethgirsz (Lodgirs) Ioannes 411, 527, 528.

—    Linczowsky Laurentius 693, 746.

—    Lorina de Busk 671.

—    Lucas de Busk 671.

—    Mars Marcus 798.

—    Martinus 198, 512, papirifactor de Ianow Russiae 230.

—    Mathias 371.

filius 477.

783.

Chouet Vilhelmus 749.

papirarii: Merner Ulricus 411, Urbanus de Tenczin 411.

—    Michel 85.

—    Pielgrzim Bartholornaeus 629, Stanislaus 592.

—    Prasser Georgius de Glacz in Mogiła 340, 351, 371, 403, 408, 410, 411, 436, 437, 467, 478, uxor Anna 403, socer Byali Stanislaus, sartor. 466.

—    Prausnicz (Braunschwicz) Christo-phorus 410, 411, de Mogiła 515.

—    Procop Ulricus -de Crzeschowycz 542.

—    Prus Simon 583.

—    Rederer Georgius 404.

—    Scharfenberg Folthin 675.

—    Siennik Martinus 583, 667.

—    Stanislaus, Andreae socii impresso-rum

—    — Pielgrzim Ioannis filius 592.

—    — de Prandnyk, uxor Anna 567.

—    Stephanus de Legnycz 139, 323.

—    Stemplik Mathias, uxor Ursula 702.

—    Stolczer Ioannes 463.

—    Stompfer Stephanus 314, 318.

—    Trew Gallus 411.

—    Ulricus apud Mathiam papirmagi-ster 118.

—    Wąs Thomas in Lubin 588, 591, 621, 670.

—    Weysz Ioannes de Modzyeyow 574.

—    Vitus magister 411. papireae litterae 18.

papirifices extranei 693 ; papirificum Crac. contubernia 693, instrumenta 549, 591, caldar do kliowanya, cal-dar in muro, druck ferreus, eblye formae, lapides ad leniendum, vanna cum ferreis orbibus alias obreczamy, terrobolum alias świder 549.

papirificum scripta Swidniciam versus 411.

—    socius Arleth Caspar, Behm Stanislaus, Berscz Melchior, Calyna Laurentius, Gamrath Blasius, Geb-fart Georgius 571, Giligk von

Zalczburgk 102, Hannus 85, Ławeczki Albertus, Lyszinger Bene-dictus, Myller Andreas, Morauszo-wycz Stanislaus, Nickesz Augustinus, Pyszarsz Janeck, Raschick Blasius, Roman Stanislaus, Schain-born Ioannes, Szyber Paulus, Schynder Georgius, Sczyesko Mathias 571, Tomas in Leopoli 811, Trierus Michael 693, Trepkowski Andreas, Trunta Martinus 571.

papirificum magistrorum et sociorum controversia 571, sociorum pensum alias tagkwerck 571, papirnik Concordia 671.

papirus 45, 476, albus et candidus 378, cartharum 753, ad conficiendum materiei collector Andreas 811, forensis 811, de Nissa 110, re-galis 425.

papiri arcus 440, balia 110, genera, longitudo et latitudo 535, librae 363, resae 122, 220, 588, 591, 629, pretium 110.

pargamenum v. pergamenum.

Paryż domus 784.

Parisiensis impressor Estienne Henryk 94; studens Schilling Ioannes 94.

Parnaviensis papiri faciendi officina 703.

Paschowicz Martinus, typograph. artis socius 723.

pasek srebrny 678.

Pasnick (passamontarius) Briquet Ioannes 737.

— Labstadt Hanus, uxor Regina, filii Anna, Michael, Regina, Stanislaus

— Stanislaus 236.

passamontariae artis socii: Béguin Ioannes,

paternoster de corallis 482, cum chal-cedone 482.

Patritius Pawel 688.

patronatus ius 225.

patronus causarum civilium 635.

Patrus Christoferus, bibliopola Posna-niensis 765.

211.

Paulpaczkowa Lucia, filius Ioannes 441. Pawłowicz Mathaeus 591.

Pękala Iacobus 753.

Pelczman Martinus 647. pellicea mardurina 90, alba mardu-rina 267.

pellicium wlpinum 63, 64. pellifex (pellio) Chodowski Caspar 663 ; Fetter Ioannes 106; Mathias, de curia Thenczinsky 612. pellis castorea 531.

Pello, de, Ludovicus 755. penulae albae 501. pépia alias sczyrky 336.

Popelaw Hannes, drucker 22. pergamenistae ( pergamenifex, perga-menarius) : Georgius 87 ; Ioannes de vico Slacoviensi 155; Martinus 517, 520; Merbeth Nicolaus de Monsterberg 292, 345, 396 ; Myel-czik Michael 692; Nicolaus 13. pergamenarii libri pretium 692. pergameneae litterae 18. pergamenum 58, 79, 244, conficiendum 345, de tertia fractura 60, pro fa-ciendo cutes 217, in pergameno graduale 15, libelli in polonico idio-mate scripti 86.

perifactor Skubinowski Petrus 695. Perna Petrus, bibliopola Basileensis 599. Pernus V. Pyrnus. pestis 749.

Peter Gregorius, mensator 351. Petricovia, de, Ostrowski Ioannes, bibliopola 779; Słowik Ioannes, bibliopola 718.

—    V. Piotrcovia.

Petricoviensis Big Petri filia Dorothea 694.

Pf affenhoff en, von, Wolffgang, buch-drucker 157.

Pfeifer Ioannes, papirarius 351.

—    V. Ffaifer.

Piaseczky Martianus, aurifex 737. Pikarsky Ioannes, decanus Varscho-viensis 585.

picaria argentea deaurata 267.

pictor (moler) Haladei domus 592; Ioa-chim 160; Mathias 58; ac illuminator Dorynk Stanislaus 6 ; de platea Lata Stanislaus 20 ; Sta-nislai discipulus Augustinus de Rybno 12; Stubel Dyonisius 555, 584; apud Zebart dominum 793.

—    v. Malars.

pictoriae artis informatio 17, magistri Marci de Sławsko Albertus de Ro-goszno discipulus 17. pieczeczi 715.

—    V. sigilla.

Pielgrzym Bartholomaei, papirificis Mo-gilensis, uxor Apolonia, filia Anna, paszirb Ioannes 629; Ioannis filia Faelicia, filius Stanislaus, papira-rius 592.

Pielgrzimowae Zophiae domus 592. Pyencziwyatr Stanislaus, braseator 410. Pienizek Ioannes, vicecapitaneus Crac.

Pyentowy domus 576.

z Pieskowej Skały Safraniecz Andreas, syn Stanisława wojewody 698.

de Pil Io. magister 103.

Pilcza, de, Ioannes, decanus s. Floriani in Cleparz 56, 57.

pileator Andreas 400, Bartholomaeus 337, Clemens Ioannes 776; Ioannis domus 747.

Pilecka Anna 681.

pileum ex antiquis sobollis 267.

Pylzno doctor 631.

Pińczów 609.

—    in, degens illuminator Mathias 217.

—    de, oriundus Sloninka St. introligator 791 ; Stanislaus magister, senior bursae philosophorum 492.

Piotrcovia (Piotrków), de, oriundus Biczek Andreas, bibliopola 786 ; Clemens decret, doctor, corrector Missalis Gnesnensis 109; Kobe-leczki Martinus 762 ; Piotrkowczyk Ioannes, introligator 665.

Piotrkowczik Andreas, bibliopola 694, 785, typographus 786; Ioannes 665,

643.

nes 696.

Pyrnus (Pernus) Georgius 349; Henri-cus, scabin. Crac. 480, 532 ; Paulus, advocatus Crac. 800; Severinus 768, uxor Fetrowna Catherina, fi-lius Severinus 565.

Pyrzchala Andreas 631.

Pisarka, in monte, zuppae Vielicensis hutmanystwo 93.

Pyszarsz Ianeck, papirif. socius 571. piscina magna 587.

Piskorek Nicolaus 103. pistor Caesar 643 ; Chibyek Albertus 674; Dubaz Walentinus 397; Furmanek Stanislaus 701 ; Nogai Malcher 701 ; Ptaszinsky Bartho-lomaeus674; Stanislaus 608 ; Woye-wodka Nicolaus 397.

pistorum contubernii domus in Grunda

Pyszny Iohannis de Krasnystaw filius, introligator Stephanus 648. pixidarius regius Bonner Ioannes 520;

Georgius 340.

Piziurny domus 731.

Plantinowe typi łacińskie 778.

Plasky Ioannes generosus 457.

Plaza Ioannes, s. Stephani plebanus 793 ;

Stanislaus magnificus dominus 793. plateae : s. Annae 2, 89, 199, 225, 280, 290, 326, 418, 423, 441, 442, 457, 469, 539, 541, 568, 570, 580, 615, 617, 642, 652, 675, 691, 793; Bursarum 369 ; Canonicorum 737 ; Castrensis 160, 565, 649, 672, 682, 731, 733, 759, 776, 790; Columbarum 366, 442, 510, 555, 556, 576, 581, 608, 613, 624, 631, 644, 668, 688, 704; s. Floriani 274, 660; Fratrum 115, 297; Hospita-liensis 548, 573, 578, 592, 609, 688 ; s. Iohannis 229, 324, 383, 484, 737; Iudaeorum 200, 236, 443, 669; Lata 20; Mensatorum 350, 381, 785; s. Nicolai 761; Nigra 359, 630, 727; Scropharum 761; Slawkoviensis 207, 236,411; s. Spiritus 554; s. Stephani 229.

plateae: Sutorum 326,441; Swydnyczka 293 ; Transversalis 326, 441, ex platea Castrensi 737, ex platea s. Nicolai 761 ; Vyslensis 150, 152.

plathnirsz Martinus 349.

Plescovia 696.

Plocenses episcopi: Andreas Cricius 63; Choienski Ioannes 374.

—    et Cracoviensis canon. Górski Stanislaus 564.

Ploczka, de, Martinus, studens Cracoviensis 218.

Pionka Apolonia 328, domus 225.

Plonkowski, canon. Crac. 631.

plumaceolae 18.

plumbifodinae in Ilkusz 43.

Pnyow, de, Ioannes, decret, doctor, archidiac. et administrator eccl. Crac. 6.

Pobyedzyski Iacobus, notarius 293.

Podbrzesze v. Casimiria.

Podsządek .Stanislaus, bibliopola 799.

Poelevinus Ioannes 793.

poeta Agricola Rudolphus 224.

Polanyecz, de, Andreas 2.

Poloczko 696, expugnatio in cupro im-pressa 686.

Poloniae reges: Alexander 105, 108, 112, 216.

—    Casimirus 43.

—    Sigismundus 112, 125, 210, 216, 227, 287, 289, 312, 347, 374, 390, 391, 420, 435, 439, 452, 514, 529, 535, 552, 588, 591, 742.

—    Sigismundus III, 742.

—    — Augustus 582, 585, 587, 589, 591, 601, 605, 623, 626, 636, 742.

—    Stephanus 664, 666, 679, 681, 686, 687, 689, 696, 703, 709, 730, 742.

—    Wladislaus 452.

— regni cancellarius : Zamoyski Ioan

—    marschalcus: Raphael de Iaro-slaw 43.

—    tabula 287.

—    thesaurarii : Petrus 43 ; de Schidlowietz Nicolaus 313.

Poloniae regni vicecancellarius : Gregorius de Ludbrancz 43.

polonico idiomate libelli scripti 86, 289, 391, 420, 549, 582, 636, 771.

Pomeraniae archidiac. Lanczki Mathias doctor decret. 337.

—    tabula 287.

Pomorzanski Ioannes, notarius publicus 115, 182.

pons lapideus 660; in Prandnyk 271.

Pontanus Petrus Brugensis 94.

Popel Hannus 193.

Popiołek Bartholomaeus, chartarius, films Ioannis chartarii 741; Laurentius chartarius 728, alias Sęk Laurentius 748.

Popowicz Iwan 671

Popowski Iacobus minister 793.

Poramba, de, Nicolaus 11.

Porta Petrus z Krety 94.

—    s. Nicolai 15, 397, 586, 747, 784; Nova 399, 710, 809; quae Ska-wynska vocatur 231.

portulanus stubae consularis Andreas 669.

Portus Oswaldus, civis Ratisponen. 638.

Posnania 475; de, Cristek mercator 182; Mülbach, bibliopola 651; Petrus mercator 83; Winklerus Stephanus, advocatus seu praetor 765.

Posnaniensis diocesis clerici 135 ; de Garvolin Martinus, notarius 115; de Rogoszno Albertus, artis picto-riae discipulus 17.

—    episcopi: Ioannes 182; Izdbyenski Benedictus 534.

—    palatina 353.

—    theolonarius Dyaduczki 380.

Poznanitha Lorincz, socius introlig. 606.

Postawa Piotr z Proszowic, illuminator

7, 63.

Praczowski Iacobus, consul Clepard. 688.

Prandnyk, domus lapidea 552, fluvius 271, molendinum papiri (papirmole) 94,120,127,133,164, 271, 343, 547, 548, 549, 551, 552, 662, Rauch-mil 616, 660, Zabi mlyn 404, 653,

Prandnyk, de, Murlaga Ioannes 311 ; papirmacher Mathis 116, 120; pa-pierniczka Anna 567 ; pons lapi-deus 660.

—    Magno, in, molendin. papirac. 553.

—    Minori (Mali, Parvo), molend. Zabi mlyn 404, papirarius Ioannes 333, Żaczek Iacobus 553.

praeco 444; Cosubek 41, 50; Czegelka Mathias 481; Fassul Nicolaus 208; Golanka Stanislaus 478; Ioannes 118; Mathias 252; Mathus 458; Przepiórka 32 ; Scorupka Nicolaus 245 ; Stanislaus 338, 342, 352, 353, 371, 377, 426, 447, 449, 473, 477; Thomas 121, 296; Thureck 405; Stanislaus 416.

praedicator Ioannes 104.

Praedicatorum ordinis provincialis Albertus de Syczinye, inquisitor hae-reticae pravitatis 56.

Praemislia, ex, boves 254; nnndinae 673.

Praemisliensis canonicus ac vicarius et officialis Thomas de Grodzisko 220.

—    episcopus Goślicki Laurentius, abbas Mogilensis 773; Krzycki Andreas 274; Petrus 220.

praetexta alias thoczenicza 482.

praetorium Kasimiriense 231.

Pragensis civitas in Boemia 638.

prassa valoris 3 flor. 123, do druko-wanya 705, kartownicza 753.

Prasser Georgius v. papirarius Prasser Georgius.

prassol Andreas 243; Walenty 595.

Pratensis Volgacius 94.

Prausnicz Cristoff, papirarius v. papirarius Prausnicz Cristoff.

pretium autoris 489; camisie 316; currus 101, 180; equi 379, 387; imagi-num 180; impressoris 243; labo-ris 24; libri 170, 253, 425, 428; pergameni 692.

Preszow (Operias) de, Guttler Caspa-ris relicta Helizabetha 644,

193, 225, 305, 442, 457, 570,

Prezina Iacobus 793 ; Petrus, bibliopola 772, 793.

Prewsse Andreas, barbitonsor 81, 82; Marci de Norimberga filius Wolff-gangus 502.

priffmoler Heinrich Mathias 370. Proboszczowicze, de, Petrus, prof, astro-logiae 550.

Procop Ulricus de Crzeszowycze, pa-pyrifex 542. procurator legitimus 2.

Proczka Iakóba białoskórnika, córka Anna, żona bibliop. St. Malickiego 783.

professor theologiae de Osswanczim Iohannes 19; Stanislaus 378; de Stawiszyn Gregorius 381. proles immatura 545. prolocutor Michael 73.

Proschewita Petrus 7, 63.

Prus Simon, papirifex 583.

Prussiae tabula 287.

Prutenorum banderia 6.

Przeczlaw, de, Paulus, mansionarius s. Michaelis in castro et illuminator 244.

Przedborek Michael 115.

Przeorek Andreas, chartarius 676. Przepiórka 21, praeco 32.

Przibilo Mathias, tabernator 602. Przylubska Sophia 753. przystawka 1.

Przywilski Bartholomaeus 775; Macziey, socius introligator. 606, introligator 775, Anna alias Wernerowa 775. Psalteria v. libri.

Psy rynek 678.

Ptaszinsky Bartholomaeus, pistor 674. Pudełko Adam 609. pulforstaczye 501.

pultarius Czysz Ioannes 632; Dobro-chowski Stanislaus 784. pulvinaria 28, 31.

Puzdernyk Iacobus 631. puzdernicy albo szkalulnicy 77. pusdra ad crucem et monstrantiam 135; balwierskie 771.

Rabirius Iunius 94.

Rabli Guilelmus de Thiczin Mora-viae 408.

—    V. Reblaw.

Rachfal 53.

Raczibors, de, papirarius Knobloch Michael 597.

Racziborowicze, de, plebanus Vothka Ioannes 115.

Raczkowski Albertus, aurifex 596, 627.

Radkowski Fridericus 618, 619.

Radom, de, Stanislaus praesbyter, ca-pellanus regius 190.

Radomsko, oppidum 696.

Radota Franciscus 797, Martinus 795.

Radwanowski Petrus, notarius 498.

Radziczki Andreas 220.

Rayman (Reyman) Casper, introligator 598, 606, 646, 808.

Rakowski Mathias, magister 505.

Ramolth, civis Crac. 115.

Raschick Blasius, papirif. socius 571.

Rathkowski Arnoldus 672, mercator Crac. 682; Venceslaus 537.

Rathnensis capitaneus Miskowski Stanislaus de Mirów 601.

Ratisponensis civis Oswaldus Portus 638.

Ratolt Ioannes, introligator 219.

Rauchmil, molendinum papirac. in Prą-tnik 616, 660.

Rawde (Rudawa) aide, fluvius 2.

Reblaw Hanus 403; Guilhelmus 437.

—    V. Rabli.

rector scolae in Bochnya, magister Bartholomaeus 217.

Rederer Georgius, papiri magister 404.

Reger (Reyer, Reier) Adrianus 568, 570; Bartis 157, von Kemnicz 169,

uxor

Zophia, filia Schickwik Nicolai 175, vidua 580, haeredes 652 ; Ioannes, impressor Ulmensis 169; Martinus 89, 167, 169, 193; Natalia, uxor Iosephi Helczel 568, 570; Stanislaus 568, 570 ; Valentini vidua Magdalena 568.

793.

Regula loannes, medicinae doctor, consul Crac. 35, 357 ; Nicolaus, de Comorniki haeres 339, 357, filia Dorothea 479.

Reguły, villa ad Varsoviam 357.

Regulina domus 277.

Reych Hencz 47.

Reichjurge Ioannes 346.

Reier (Reyer) v. Reger.

Reineker Guilelmus de Efordia, introligator 744.

Reismoller (Reuszmolner, Raismoller, Reysmiller) Andreas 305.

—    Petrus v. bibliopola Crac. Reismoller Petrus.

Reman Ioannes v. Riman Ioannes.

Remar (Romer) Christophori, uxor Fae-licia 594, 615, 663, consul Crac. 660, 663; Hieronimus 290, consul Crac. 384, 442, 457, 539; Leo-nardus 519, 533.

Remi Piotr franzusa 681.

Rhenanus Beatus 94.

Resler Nicolai filia Anna, filius Nicolaus 565.

revenditores : Chrosciel Albertus 729; Liszek Mathias 729; Mirossowski Nicolaus 729.

Rewtlingen (Reitling) von, Czifer Iorge papirmacher 168, 249.

—    Koch Mathis, papirmacher v. papi-rarius Koch Mathias.

—    Hasenloch Adam, haeres Koch Mathiae 164.

—    Kochyn Barbara 164.

Rewssisch v. ruthenus.

Rybno, de, in Masovia Augustinus, artis pictoriae discipulus 12.

Richwalsky Stanislaus, doctor medicinae 682.

rid wan v. currus.

Riman (Reman) Ioannes 285, iunior et senior, de Lypczyk bibliopola 242,260.

Rimanow, de, Nitner Petrus, mercator 377.

—    Wechter Michael bibliopola v. bibliopola Crac. Wechter Michael,

rymarka Iacubowa Dorothea 228.

Ryncza Martinus, vicarius eccl. Crac., altarista eccl. B. M. V. 6.

ringmacher Winkelman Georgius 577, 639.

Ritzerzowitz Mathias, cartarum con-cinnator 298.

Robel Ioannes, formschneyder 270.

Rodeczki Alexius, typographus 719, 747, 764, 793.

Rogawska Anna, uxor Zendrycz Ioan-nis 755.

Rogoszno, de, Albertus, clericus Posna-niensis 17.

Rokosz Hieronimus de Bezdziecz, vidua Anna 716.

Rolyna Hedvigis 176.

Roma Jarosz 229.

— v. Remar.

Roman Stanislaus, papirif. socius 571.

Romanowski Ioannes 658, 756.

Romer v. Remer.

Ronnenberg Abrahamus, uxor Anna 806 ; Simon, pharmacopola Crac. 688.

Ropczyce, de, Stanislaus, capellanus custodis Crac. 150.

Roza Andreas 148, 321.

Rozanka Stanislaus, consul. Crac. 595.

Rozycz Ioannes, chirurgorum senior 757.

Rosnowsky Thomas, canon. Crac. 324.

Rosprza, de, Laurentius 2.

Rotenberg, von, of der Tawbir Haller Ioannes 90.

Roter Martinus, figulus de Tarnowicz

rubrica 60, Cracovien. Missale 90.

Rubricellae v. libri.

Ruckenberger Ciliacus Lipsiensis 242, 260.

Rudniczki Venceslaus, in Będków prae-positus 552.

rufficerdo Kluga Stanislaus 783; Lich-tenberger Iacobus 783; Walman Anthonius 631.

Rupella 231.

Ruricht (Riricht) Melchior 793.

Russeck Ioannes, saponarius 373.

551, 552.

Russia 487 ; de łanów Russiae Martinus papirifactor 230.

Russieczki Martinus, not. publ. 505. ruthenicae litterae 48.

Ruthenus impressor Fedorowicz Ioannes v. impressor Leopoliensis Fedorowicz Ioannes.

— Sieńko sellator 670, 671. Rzadkopan Stanislaus, socius introl. 606. Rzeschowsky 68.

Rzezniczek Albertus, cartarius 717.

Zabi młyn, molendinum papiraceum

404, 653.

Sak (Zak) Gregorius, magister contu-bernii chartificum 676, vidua Sophia 809; Sebastianus sutor 669, domus 743.

sacculi pro servandis aromatis 549.

saccus lineus 267.

Zakroczim, de, Ioannes, introligator 300, 306.

zaczij rur 43.

Zakrzewski (Szakszowszky) Christo-phorus, introligatoriae artis socius 744; Ioannes 121; Petrus notarius 135.

Zaczkowski Matisz vidua Regina 731.

Zaczeck Iacobus, molendinator de Parvo Prądnik 553.

Safraniecz Andreas, lieliowski starosta 698 ; Stanisław, wojewoda sandom. 698, generosus 793.

sagittaria, in, hortus 800.

Sagittarius Bartosz 428.

Saydenrod Ioannes, venditor libro-rum 90.

salarium bibliopolae 793.

Salatha Faelix, civis Crac. 647.

Zalczburgk, von, Giligk, papirmacher knecht 102.

salicida Ioannes 157.

Salmon (Salomonis) Blasius, concivis Lipsiensis 242, 260.

Salomon Petrus 91, 160.

Salvator Iohannes, introligator 336.

Sambor, de, Ioannes, illuminator 7.

Samborski Paulus, altarista collegiatae Varschoviensis 585.

Samborzeczki Nicolaus, tribunus Lubli-nensis 591.

Zamechensis capitaneus Zamoyski Ioannes 679.

Samogitiae tabula 287.

Zamoysky (Szamoyski) Ioannes 204; regni vicecancellarius 666, can-cellarius, Belzensis etc. capitaneus 679, exercituum regni capitaneus generalis 696, 778.

Zamość 778; pro ecclesia libri 804.

Zamzon Nicolaus 358.

Sandecz, de, Ioannes impressor v. im-pressor Sandeczki Ioannes.

Sandomiria, de, Ioannes 180, notarius d. Czarnoczki 115; alias Scarbi-miria, altarista Crac. 220; Marti-nus notarius 545 ; Stanislaus notarius pictor 16.

Sandomirienses capitanei: Fierley Andreas de Dambrowicza 730; Raphael de Iaroslaw 43.

— castellani: de Iaroslaw Raphael 43; de Schidlowietz Nicolaus regni Pol. thesaurarius 313.

— mansionarius : magister Gabriel

— palatinus: Safraniecz Stanisl. 698. Sanlisiensis civis Theszon Petrus 737.

Sapała Ieronimus 280.

Zapalyanka Anna, Brunyewski Viti vidua 280.

Sapienti Albertus 612.

sapientia dictus universitatis minister Laurentius, introligator 331.

saponarii: Grusczynski Mathias 795; Russeck Ioannes 373.

Szarysz, in, capitaneus Vernerius Georgius 503.

Zarnow, de, Dylowicz Iacobus 701.

Szarnowyecz, de, Ioannes 331, 334.

Zarogowski Borys 214, Nicolaus kar-townik 214.

sartago ad bitumen 336.

uxor

- Valentinus 554, 573, 593, 617,727,

Eliza-

uxor

Catharina 713,

uxor

sartores: Byali Stanislaus 466; Buiak Stanislaus 631 ; Golambkowicz Andreas 701; Habicht Laurentius 792; Knoppe Marcus 516 ; Mamnicz Adam 643 ; Szrekinger Ioannes 662; Thomas 565.

sartorum domus 731.

Zatorski Nicolaus 25, 148.

Zawaczki Nicolaus, pangraczer 318,323.

Zawolek Stenislaw, uxor Regina 731.

Saxonicum ius 384, 385, 533.

zbór Christusowy na Spitalskiej ulicy 688.

Scarbimiria, ecclesia collegiata 58.

—    de, alias de Sandomiria altarista Crac. Ioannes 220; Petrus nota-rius 60.

Scarbimiriensis canon. Gregorius Chri-stini de Casimiria 365; praepositus Gregorius de Ludbrancz 43.

Skawynska porta in Casimiria 231.

Schadeck doctor 556.

schafliki 549.

Schainborn Ioannes, papirif. socius 571.

Schamotuli Stanislaus, introligatorum socius 606.

Scharfenberg Andreas 417.

—    Bartholomaeus von Libenthal 375, 383, 532, 538, 561, 565, 578, 603, 614, 682, famulus Marci 532, Margaretha 565, 672, filiae : Agnes, Anna, Lucia 482, 672; filius Bar-tholomaei senioris Bartholomaeus, 603, 614, liberi: Anuchna, Netha, Barthel, Mysko, Elżbieta 678; filius Bartholomaei senioris Georgius 603, aurifex 659, testamentum 678; filius Bartholomaei senioris Ioannes 678; filius Bartholomaei senioris Sigismundus 678.

—    Iacobus, frater Bartholomaei senioris 482, 532, 561, 574, 578, 672, 682, famulus Marci 532, pa-pirarius in MIodziejowicze 601, uxor Barbara, filius Christopherus 601; senior 603.

—    Ioannes, filius Ioannis 632, 702, 758.

Scharfenberg Marcus v. bibliopola Crac. Scharfenberg Marcus.

—    Mathias v. impressor Crac. Scharfenberg Mathias.

—    Nicolaus v. impressor Crac. Scharfenberg Nicolaus.

—    Stanislaus v. impressor Crac. Scharfenberg Stanislaus.

papiernik 675, 787, betha 691,

767, filius: Albertus 713, praepositus Trocensis 767, Ioannes et Valentinus 713.

—    — chartarius 739.

Schebnia, de, Ioannes, custos Crac. 54, 56.

Scheffler Casper, magister 354.

Schelyngk alias Cepel Nicolaus, men-sator Crac. 293.

Szembek Bartholomaeus, mercator Crac. 671.

Schemborski Stanislaus, canon. War-schoviensis 347, 409.

Schenking Otto, Vendensis episcopus 759, 770.

Szykywyk Nicolaus, bibliopola 89, 100, 103, 124, 147, filia Zophia 179, 199, libraria 229; Stanislai et Re-ginae filius Stanislaus, chartarius 728, 743, 744.

Schydlow, de, Stanislaus, notarius 8.

—    Magna, de, Podsądek Stanislaus, bibliopola Crac. 799.

Schidlowietz, de, Nicolaus, castellanus Sandomiriensis, regni Poloniae the-saurarius 313.

Schilling Fridrich, consul. Crac. 94, 101, 116, 149, 263, filiae: Barbara, Catharina, Otilia, filii: Erasmus, Ioannes, Sebastianus, Stanislaus 94; Ioannes 94, 294; Ioannes, secre-tarius Crac. 759, 793 ; Ioannes, impressor de Winterheim 94; lobst (Iostus) 164, consul Crac. 480; Ni. colaus frater Friderici 94, 122, 127, 164; Sebastianus 94, 120, 133.

510, 580.

553.

424, 426, 440, 537.

793.

Schynder Georgius, papirif. socius 571. Schyndler Ioerge in Cyngelholcz penes Nyssam 225.

Schlesyger (Slesiger) Hans König 468, tabellarius Wittembergensis 470. schmetterhaus 692.

Schniczer Gregorius, consul. Crac.

—    Ioannes 513, uxor Margaretha 517, 520, gener Caspar Fetter 566.

Schobek Melchior, canon. Crac. 376. Schönfelder Valentinus 326, scabin. Crac. 539.

Schram (Schramme) Cristofel czw Wittenberg, buchfürer 386, 468.

—    Martin 3.

Schrekinger Ioannes 656, 660, sartor 662, 680, 776, 790, uxor Catherina 700, uxoris Margarethae filiae : Catherina Regina 766, testamen-tum 766.

—    Magdalena 766.

Schtro Dawid, introl. socius 606. Schultis Hannus 3.

Schwob (Swob) Matis, aurifaber 89, 234, 283; Stanislaus 650. Schwabowsky domus 565. Schwabachum parvum characteres 555. Schwarz Adam 355 ; Erasmus 225, 259, 276, coniunx Magdalena, vidua Frank Melchioris 281, 282; tinctor 516 ; Paulus, frater Adami 357 ; Stanislai filia Margaretha 94. sklars Matis 61.

Skoczek Nicolaus, altarista ecclesiae

В. M. V. 6.

scolae rector in Bochnya Bartholomaeus 217.

scolaris V. Crac. studens.

Skoreck Mathias, carpentarius regius

Skorupka Martinus, chartarius 784;

Nicolaus praeco 245.

Scotus Hunther Ioannes 638. scribae : Bagrowski Mathias 182 ; de Urzandow Andreas Martini 293. — V. notarii.

scriptores librorum cathedralium de arce: Abraham 159; Zydek Wen-ceslaus 58, 86, 155.

—    Academiae 452.

scriptura antiphonarii 8; libelli in idio-mate polonico 86; missalium 69, 79 ; viatici 17.

Skrzescowicze, de, Catherina 371.

Skrzethussowski Michael 505.

Skubinowski Petrus, perifactor 695.

sculptores: Ioannes, uxor Margaretha 520.

—    — V. Schniczer Ioannes.

—    ferrarius : Heireicher Mathias 577 ; formarum: Martinus 579.

scutellae 336, 482, stanneae médiocres 501.

Sczawin, in, plebanus Michael 180. Sczyesko Mathias, papirif. socius 571. Sczyglownae domus lignea 710. Sczyrba (Scerba) Paulus, cingularius

Sczirbicz Hieronimus 514.

sczyrky alias pepla 336.

Sdbyki, de, Martinus, notarius 62. Sdzary, de, Andreas, scolaris Crac. 212. Zebart 793.

secretarius Crac. Schilling Ioannes 759,

— regius et historicus Brutus Michael 690; Czyolek Erasmus, prae-positus Vilnensis 93; Vapowski Bernardus 287.

Zeeman Ioannes 634

Zegner Georgius 794.

Zeydelycz Georgius 189, 191.

zeydenhafter : Feyel Schweboldus 33, 45; Nicolaus 56.

Zeyfrid Ioannis, civis Crac., filius Ioannes 271.

Sęk Laurentius, cartarius 743, alias Popiołek, chartarius 748.

Zelczer Vincentius 114.

Zelesz Bartholomaeus, aurificiae artis socius 370.

sellator Crac. Coza Nicolaus 6 ; Leopo-liensis Sieńko 670, 671.

710.

Feil Sweboldi 267,

Iglau 320,

Semlinus Laurentius, minister 793.

Zendrycz Ioannes, negotiator Crac., uxor Rogawska Anna 755.

Serenis Ambrosius 683 ; Caesar Italus, aurifaber 683 ; Ioannes Baptista 683.

serra 549.

serrifices: Benedictus, Agnes uxor 510; Benasch 555; Drzewyczky Stanislaus 485.

Setescha Nicolaus, vicarius Crac., illuminator 7.

Sibeneicher (Zybenaicher) Iacobusv. im-pressor Crac. Sibeneicher Iacobus.

—    Iostus 768.

—    Martinus V. bibliopola Sibeneicher Martinus.

—    Mathaeus v. impressor Sibeneicher Mathaeus.

—    Wenceslaus 630, 633, 652, 653, 705, 706, 708, Kleczowski, nobilis 727, 733-735.

Sychel Nicolaus Hamburgensis 803.

Sickte, de, Ludolf Borchtorp, doctor medicinae Pataviensis 48.

Sikula Calixtus, socius introlig. 606.

Syczinye, de, Albertus, magister in the-ologia, inquisitor haereticae pravi-tatis in Polonia 56.

Zydek Venceslaus, cathedralis seu scrip-tor librorum 58, 60, 62, 69, 79, 86, 159.

Sziecziechow, in, pleban. Mathias de Opoczno 514.

Ziemianin Marcin, córka Anna Czoln-kowa 713.

Siennik (Szennik) Martinus, papyrifex 583, 596, 621, 641, 667, 670, 671, 702, 721 ; Stanislaus, typographus

sigilla 6, 18, civitatis Augustae Vin-delicorum 282, Czechanow 351, von

Lipsiae scabinorum 260, consulum Novae civitatis apud Esch 278, War-schoviense516, sigillorum opus 715. Sigmunt Stano 199.

Silbersucht Pawel, lapicida 65.

Silesia, 39, ducatus 382.

—    de, Georgius, venditor librorum 229.

Simniwoda Mathias 496.

Simonides Simon 778.

Ziolkowna Ursula 702.

Sirediani Stanislai, typographi, uxor olim Anna 674, Dorothea uxor 674.

Zirniczsky Ioannes, illuminator 61.

Sytek Mathias, iactarius 712.

Zith Nicolaus 225, 375.

Syubiatowski Mathias 220.

Zywieczka Marta 236.

Zywyeczky 532,533, Stanislaus 236,310, 375,607, uxor Anna Czolnkowa 702, 713, liberi: Helena, Hieronimus, Marta, Stanislaus 713.

—    domus 236, 761.

Slacoviensis vicus 155.

Zlahanka domus 761.

Sławsko, de, Marcus, incola Lovicensis, magister artis pictoriae 17.

Śliwka Ioannes 349, 444, 487, procurator 533.

Sloninka Stanislaus, introligator 791.

złotnyk v. aurifaber.

Słowik Ioannes, bibliopola 718.

Slupcza, de, Laurentius, decret, doctor

220.

smatarz alias collector materici ad pa-pyrum conficiendum Andreas 811.

smigmator Gruszczyński Mathias 704; Paulus 581.

Znyena, de, Gregorius praepositus s. Annae Crac. 541.

Socha Nicolaus 687.

Sokol arx, in cupro impressa 686.

Socolovii Stanislai, canon. Crac. libri 782.

Soica Martinus 351.

Solidus Ioannes v. Schilling Ioannes.

Zoltobrzoch Petrus de Casimiria 320.

Zoraff Iacobus 358.

Spyczinsky 532, Hieronimus, consul Crac. 372, 384, 533.

sponda 18.

Spigel (Spigler) Mathias 412, 418, 423, 424, 425, 511.

Sratel Mathias, civis Crac. 333.

699.

buchbinder 131, 136, lena 173.

Zrçcziowicz Iacobus, bibliopola Crac.

Stanyski Stanislaus, nobilis 547.

Stano Ioannes de Cazimiria 383 ; Nicolaus 89,138, 290, consul Crac. 343; Stanislaus 586.

Stapulensis Iacobus Fabri 94. Starostka Balczer, kartownik 789 ; Mar-tinus, chartarior. socius 729. Starzechowsky Ioannes, canon. Crac. 54, 56, 57.

Sthaskowsky Iacobus 56; Ioannes 737. statera civilis 417. stationarii academiae Crac. 452. statuta excudenda idiomate polonico 636. Stawissin, de, Gregorius, theologiae professor 381, rector Academ. 452. Stekiel Leonardus 537. stemple 715.

Stemplyk Mathias, papirifex, uxor Anna, uxor Ursula 702.

Stemlerus (Stewlerus) Caspar, magister artium 415, 423, 425, 511. stigarius Bochnensis Kozaneczky Albertus 667.

Stolczer Ioannes, papirarius 463.

Stolle Stenczil 2.

Stompfer Stephanus, papirarius 314,318. Stosch Andreas, frater ordinis Car-melitarum de Norumberga, filius Viti 100, 103.

Stradomia ad Cracoviam, eccl. Bernar-dinorum 798, 800.

— de, Cittwar Stanislaus 404; Ioannes 60; Wieliunski Ioannes, introligator 606.

Straschberg 157.

Strawsburg, von, Wolfgangus Lehern

183.

Strasz Laurentii, evangclicorum mini-stri filius Hieremias 750. strata alias brugk 406.

Straus (Strusz) Erasmus 603, 614; Georgius 484.

Strawicz Mathaeus de Nyssa 225. strich 236.

Strycharsz praedium 716.

Stryków, de, Andrysowicz Lazarus, typography 555.

Stryowski Stanislaus, nobilis 514.

Strobicz Ioannes, negotiator Wratisla-viensis 635.

Strusz V. Straus.

Strussonum domus 383.

Strzałkowo, de, sculteti Łapczynski Valentinus filius 696.

Strzeliecz oppidum 746.

Strzessowski Andreas 461.

stuba impressoria 231.

Stubel Dionisius, pictor 584.

Stuchs Georgius ex Sulczbach, civis Norimbergensis, impressor 90.

studens Cracoviensis v. Cracoviensis studens.

subductura de nigro adamasco 443.

subscriba Cracoviensis Ioannes de Damnis baccalarius 6.

succari portiones 501.

Succus Simon v. libri.

Suchodolski Stanislaus, vexillifer Lubli-nensis 591.

Sulczpach, ex, Stuchs Georgius, impressor Norimbergensis 90.

Suleyow, de, claustrum dioc. Gneznen-sis 6, monasterium s. Benedicti 91.

zuppae Vielicensis hutmanystwo in monte Pisarka 93.

Sussemund (Swessemund) Henrich, uxor Magda-

sutor Bigosz 688; Krokosz 688; Sak Sebestianus 669, 743 ; Taichman Mathias 668; Wytheck Vitus 556, relicta Agnes 576.

Swedler Nicolaus von Newburg 45.

Sweboldus v. impressor Crac. Feil Swe-boldus.

Sweinczer Iacob 22.

Swevus Martinus, mensator 340.

świder alias terrobulum 549.

Swidnicia 411.

— de, Frisch Georgius, baccalarius 584; Gangolfus Heincz 584.

Swiecziczky 612.

fex 649.

468, 470.

Zwierziniecz (Swerzincia) 310, 607. Swinarski Stanislaus, uxor Zophia Lang 267.

Swiradzky Stanislaus, canon. Crac. 54. Szach Achmet 216.

Szczepanek Ioannis cartarii uxor Regina 669.

Sczyglin, de, Stanislaus, praebend. s. Trinitatis capellae in eccl. Crac., altarista eccl. s. Stephani 6.

Szya Alexius, murator 359.

Szyber Paulus, papirif. socius 571. Sziborii Stanislai domus 743. Szynczowa Ursula 206.

Szythych 163.

szkatuła dębowa, na wszistkie stroni otworzista, do korzenia, z wyimo-wanemi puszkami, na arkusz wielka 771.

szkatulnicy albo puzdernicy 771. Szmalcz Fridericus 662.

Szmidt Adami guldslari consors Anna Aptowa 795.

Szober Christopherus, scabin. Crac. 800. Szot Thomek, uczeń złotniczy Jerzego Szarfenberga 678.

Szramkowicz Franciscus, introligator

805.

Szwaycer Ioannes 638; Valentinus, auri-

Szwyethlykowycz Mathias de Iadow-nyky, filia Anna 141, 145.

Tabellarius Wittembergensis König Ioannes

tabernator Byaly Ioannes 546 ; Ku-czinsky Bartholomaeus 789 ; Da-laiowicz Iacobus 776 ; Przibilo Martinus 602.

tabula seu mappa cosmographiae 287.

tabulatura pro organo 286.

Taichman Mathias, sutor 668.

Talducci Philippus 683.

Tanigel V. Daniel.

tapeta 501.

Targowicki Zygmunt, canon. Crac. 91.

Monumente

Tarnów, de, Ioannes, castellanus Crac. 679; Mazanyecz Nicolaus 174; Stanislaus 180.

Tarnowicz, de, Roter Martinus, figu-lus 793.

Tarnovienses montes 714.

Tharnoviensis Ioannes, magister 552.

Tarnowita Ioannes, vicarius perpetuus Crac. 86.

Tartariae tabula 287.

Tartarorum metus 671.

Taschemberk 739.

Tatary, villa penes Lublinum 591.

Taurbachowna Helisabetha 790.

Thausz Stanislaus, chartarius 724.

thecariorum et introligatorun/ Crac. statuta 771.

Tedaldi Ioannes, Florentinus, vir prove-ctae aetatis 755.

tela dealbata niderlenska 501.

theloneator 519, Kylian Stanislaus 387.

—    Posnaniensis : Dyaduczky 380.

Tenaudus Ioannes Gallus, bibliopola re-

gius 657, 681, 683, 690, filia Anna, Goltslar Casparis uxor, filius Nicolaus 698, 726.

Thenczyn, de, Ioannes, capitaneus Lu-blinensis 591, 623; castellanus Woiniczensis 588; palatinus Bel-zensis 587.

—    Marder Ulricus, papirarius 405; Merner Urbanus, papirarius 411.

testudo Lerm Wolfgangi 501; Weçhter Michaelis 519.

Tesznar Ioannes, filia Hedvigis, Marta uxor 54; Nicolaus 54.

Theszon Petri, civis Sanlisiensis in Gallia, uxor Aloysia 737; Wilhel-mus, nepos aurificis du Menil Nicolai 737.

textor Iorge Beyer 225.

Thiczin, de, Moraviae Rabli Guilelmus 408.

Tigurinus bibliopola Froschewerus Christopherus 599; Gesnerus 599.

Tilycz Casper alias Cristek, mercator Posnaniensis 182.

29

Thymel Nicolaus 756.

tinctor Hertfeller Georgius 535; Lassler Ioannes 577, 639; Lira, de, Nicolaus 739; Nyedwyecz Bartholo-maeus 516, 518; Schwarcz Erasmus 516.

tinctura rubri 378.

typi (buchstabin, pismo): elegantissimi 704; filia Ieruzalem 804; gesne-ten 48; Gorbinowe łacińskie 778; greckie 778, 804 ; łacińskie 778 ; Niveliusowe łacińskie 778; Planti-nowe łacińskie 778; polskie 778; regii, Stephani Henrici 778; Römern s. Augustini 804; rewssisch 48; słowieńskie 778; wersały na-wi^sze 804.

— V. caractères.

typographia (drickerey, drukarnia) 22; Bracka 778, ruska, grecka 778, Stephani Henrici 94 ; w Pińczowie 609; w Zamościu 778.

typographicae officinae instrumenta 561.

typographicarum litterarum fusor Lob Nicolaus 803.

typographic V. impressor.

Tokarz Fołtyn, uxor Marta 808.

thoczenicza alias praetexta 482.

Thomasowa Agneta 421.

Tomicki Piotr, biskup krak. 63, 274.

Toppeczer Peter von Keszmark 124.

tormentorum regiorum magister Ieor-gius 351.

Thornay Christopherus 672, 682.

Thoruniae nundinae 673.

Trabsky Martinus, canon. Chelmen. 514.

Transylvania 464, 465, 529.

Trecius Christopherus 599, 681.

Trelka Sebastianus, cartarius 620.

Trepkowski Andreas, papirif. socius 571.

Trew Gallus, papirarius 411.

Tridentini concilii Breviarium et Missale Romanum 709.

Trierus Michael, papir. artis socius 693.

Trocensis eccl. s. Nicolai in Lithuania praepositus Albertus Ostrogowski

767,

Trunta Martinus, papirif. socius 571.

Trusardi Caspar, uxor Catherine Zi-benaicher 705, 707, 708, 733, 734, 766.

Trzeczesky dominus 412, Andreas no-bilis 384, generosus 611.

Trzycieski Ioannes, civis Crac. 759.

tuba cornea 549.

Tucholiensis Cervus Ioannes 487.

Tuchowicze, de, Chomyey Laurentius, cartarius 711.

Thudorowski Stanislai advitaiitas in mo-lendino papir. Lublinensi 587.

tunica 68.

Turciae tabula 287.

Turcke Georgius de Olomuncz 187.

Thureck praeco 405, Stanislaus 416.

tureczkie naczynia gliniane 808.

Thuringia, de, Nicolaus, codicum liga-tor 92.

turris cannalium 231; halecistarum 743; supra portam Skawynska 231.

Turszo Georgius 165, 171, 267; Ioannes, consul Crac. 54.

Turzones 267, famulus Hegel Georgius 275.

Uli Ioannes, consul Crac. 615, 617, 642, 675, 700, lapidea 793. ulceris curatio 81, 82. ulica v. platea.

Ungaria (Hungaria) 286, 464, 465, 523, 525, 526, 545.

—    ex, redeuns репе nudus 803.

—    tabula 287.

Urigarorum bursa 789.

Unger Michael 314.

Ungschtim (Ungestim) Leonardus 59;

Petrus, bibliopola 342. Universitatis rector 493, inrisdictio 494, 496; iuristarum contubernia 759. Uraderus Lambertus, eubicularius régis 703.

Urbankowicz Martinus, consul Crac. 767. Urzandow, de, Andreas Martini scriba

Crac. 54.

Urzędowski Adamus, cingularius 783. Usczie, de, Adam, vicarius Gnesnensis, corrector Missalis 129, vicedeca-nus 210.

usdi, usdzienycze 549.

Waczlaw Stanislaus 233, Waczlawowa Anna 327.

Wadowicze, de, Mathias 11. vagina argentea cum cultellis 267, 482. Wayner Henricus, introligatoris Werner Hans discipulus 598.

Vaiss Ioannes, papirifex in Mogiła, uxor Anna 603.

— v. Weis Ioannes.

Valachiae tabula 287. von Walde Hannes 40, 73 — 77; Petir buchbinder 134, 156. vallum magnum 747.

Walman Anthonius, rufficerdo 631; uxor Dorothea 727. valor v. pretium.

Waltkach Iurge 47.

valva s. Nicolai 225 ; Nova 405.

Wanss Stanislaus nunc in Littwania 233; Wanssowna Catharine 233; Magdalena, Floriani impressoris uxor 233.

Wapowski Bernardi, cantoris Crac., cosmographiae 287 ; Petrus canon.

Vargawski Raphael, baccal. artium 264.

Warschovia, de, papirarius Haller Bur-kardus 515, 516; Nadolny Mathias, vector 389.

— molendinum papirac. 515, 589, officina papirac. exstruenda 347.

Varschoviensis altarista Samborski Paulus 585; bibliopola Fabricius Paulus 810; canon. Dzierżanowski Adamus 759, Schemborski Stanislaus 347, 409; decanus Pikarski Ioannes 585 ; praepositus Nideczki Patricks Andreas 704.

Varsthinski Andrzei, socius introligato-rum

Wąs Thomas, papirifex Lublinensis 588, 591, 623.

Wat Georgius de St. Galien 86; Hector 85, 225, 234, 242, 260, 284, 285; Ioannes 558, 563.

Wawrzinczicze, de, Kylian Stanislaus theloneator 387.

Wech Jorge, bibliopola Viennensis 485.

Wechter Daniel, soror Anna 537.

—    Michael v. bibliopola Crac. Wechter Michael.

—    Paulus cingulator 229, 481, 485, 511, 519.

vector de Warschavia Nodolny Mathias 389.

Wedelicius Petrus de Oborniky, doctor, phisicus regius 372.

Vegerer Ioannes 537.

Węgrzyn Petrus, uxor Anna, filia Cathe-rina 695.

Weigel Melchior 234.

Weis (Wais) Ioannes, papyrifex de Mo-dzeyow 574, 658.

—    v. Bialy Ioannes.

Weyssburgk (Weissenburg), de, Hannes

Helblingk 157; Schilling Fridrich, consul. Crac. 94; Schilling Nicolaus 94.

Velicolucum 696.

Vendensis districtus papiri faciendi officina 703.

—    episcopus Nideczki Andreas Patri-cius 759; Schenking Otto 759, 770.

vendeta 225.

venditor librorum v. bibliopola.

Venetiae (Venedigk) 563; Breviarium. Martirologium, Missale Romanum, Psalterium Venetae editionis 804; Viatici novi Crac. adducendi 111.

—    in, moram trahens Martinus Bo-hemus de Czysnow 151.

Venetus Gatti Iacobus 737.

Werner (Wernerius) Georgius capita-neus in Szarysz 503; Hanus de Libenthal, introligator 598, uxor Katarina Kisiolowna 775; Petri de Libenthal relicta Anna 776.

vestes: ex harrasio nigro mardurea 267; ex panno cum scismis subducta267; viles pro conficiendo papiro 417.

vicecancellarius regni Poloniae : Gregorius de Ludbrancz 43; Samuel, episcopus Crac. 535 ; Zamoyski Ioannes 666 ; de Wola Paulus 390, 391.

vicenotarius : Grosch Casper 151; Kirsten Ioannes 297.

Wyelgowyessky Michael, canon, et offi-cialis Lovicensis 17.

Vyeliczka Stanislaus 556 ; Sebastiany 566.

—    de, Ioannes 11,35 ; Nicolaus, frater ordinis Carmelitarum 195; Stanislaus, illuminator 7.

Vielika fluvius 696.

Vieliowyczki Christopherus, ecclesiae B. M. altarista 559.

Wieliunski Ioannes de Stradomia, introligator 606.

Wielopolski Ioannes, nobiiis 587.

Wienczyg, civitas Silesiae 745.

Vienna Austriae, de, Vietor Hieronymus, impressor 366.

Wiennensis civis Alantse Lucae, filius Urbanus 521 ; Vech Iorge biblio-pola 485.

Wierzbiçta Lodovicus 793, Stanislaus 720.

—    Mathias v. impressor Crac. Wierz-biętha Mathias.

Wierzbienczianka Anna de Cleparz 595.

Vietor Hieronimus v. impressor Crac. Vietor Hieronimus.

Wilam Sigismundus 719.

Wylkowye Albertus et Martinus de Myechow 180.

Wilkowski aurifaber 89.

Wilczkowicze, in, papirarius Ioannes 773.

Wilczkowski Stanislaus 22.

Wilnensis advocatus Faelix Langk 297.

—    bibliopola Bogdan Stanislaus 758.

—    civis Katherle Ioannes 600; Lampart owicz Albertus 758.

—    proconsul Mamowicz Kuźnia 778.

Wilnensis canonicus Pikarski Ioannes decanus Varschoviensis 585 ; prae-positus Czyolek Erasmus 93 ; typography Karczan Ioannes 758.

Wynke Caspar 89.

Winkelman Georgius, ringmacher, filius Georgius 577, 639, filius Ioannes 577, filia Hedvigis 577.

Winkler Stephanus, advocatus seu praetor Posnaniensis 765.

Wyner Wolffgangi de Wratislavia 296.

Wynterberg Conradus, buchdrucker 270.

Wynterheim, de, Ioannes Schilling, impressor Basileensis et Colonien-sis 94.

Wintler Zacharias de Liwocza, auri-fex 644.

vinum malmaticum 793.

Wyrzbiczki Laurentius 630.

Virszkowsky 485.

Wislycza, a, Ioannes, praepositus hospi-talis s. Spiritus 660.

Visliciensis Michael, s. theolog. doctor, canon, s. Floriani 544.

Wisliczky Stanislaus, canon. Crac., pleb. in Paczanow 9, 10.

Wytenbergenses bibliopolae 413, Glocz Moricz, Schram Cristoffel, Vogel Bartel 386, 468, 470; tabellarius König Ioannes vulgo Slesiger no-minatus 468, 470.

Viteck Viti sutoris relicta Agnes 576.

Viti Andreas de Norumberga 100, 103.

vitra venetiana 501.

vitreator Georgius 326; Nicolaus 225.

vitta muliebris alias czepecz 482.

vladarius episcopi Crac. 447.

Wladislaviensis cnstos Naropinski Fae-lix 459.

Vlodzislawski Ioannes 350.

Wlostowski Iacobus, minister 793.

Vogel Bartel, czw Wittenberg buch-fiirer 386, 468, 470.

Woyewodka Nicolaus, pistor 397.

Woiniczensis castellanus de Thenczin Ioannes 588.

Wola, wieś na Mazowszu 357.

Wola, de, Paulus, vicecancellarius 390, 391.

Volaterfanus Raphael 94.

Volborz Laurentius, magister 461, 505—508.

Wolfowicz Iacobus 764.

Wolmaria 770.

Wolna Dorothea 92.

Volsky Ioannes 115; Nicolaus 380.

Wonchoczko, monasterium ord. s. Benedict 91.

Vothka Ioannes, in Raczyborowicze ple-banus 115.

Wratislavia (Bresle, Bresslaw) 563.

— de, Haller Burcardus, papyrifex Warschoviensis 347, 409; cantri-fusor 215, Petrus 124; Kyrchberg Hannus 91 ; Genie Mathias 612.

Wratislavia, de, Way ner Henricus, disci-pulus introligatoris Hannus Werner 598; Wyner Wolffgang 265.

Wratislaviensis advocatus 412; consul Ashelm Simon 635 ; canonicus Aber Philippus, doctor 563 ; Ni-sensis Christopherus 598; negotiator Strobicz Ioannes 635; sena-tus 638.

Wroblowsky Nicolaus, canon. Crac. 56.

Wronka Stanislaus 757; Walenty, char-. tarius, filius Stanislai 757.

Wrzalek Ian, brat stryjeczny Michała Królika 688.

Wunsz, hospes Pauli carthenmecher 88.

Wunszam Ioannes 532, iunior 539, senior 375; in Koczmerow hae-res. 611.

Nr. 11.

Zamiast :

CORRIGENDA.

11. Februarii 1476.

„ 36. » 56. „ 126. „ 227. „ 389. „ 612. „ 747.

Sentetiatum

cononici

Advocatial.

nonnula

389. 4 lulii 1535. Conradas Okurowsky, Mixta

Ma być: 11. 7 Februarii 1476. „    Sententiatum

„    canonici

„    Advoc.

„    nonnulla

„    389. 4 lulii    1537.

„    Conradus

„    Okurowsky    Mixta.

msi-

.<£

-J

iO

RÉSUMÉ.

L’Institut National d’Ossolinski à Léopol a entrepris, pour favoriser les études sur l’histoire de la vie intellectuelle en Pologne aux XV et XVI siècles, une publication en plusieurs volumes, MONUMENT A POLONIAE TYPOGRA-PHICA, source indispensable de l’histoire du livre polonais pendant cette époque.

Cette publication présentera au complet dans ses volumes subséquents d’abord les matériaux d’archives relatifs à l’histoire de l’imprimerie, de la librairie, de la papeterie, de la reliure, de la gravure et, en général, de toutes les industries du livre, puis une bibliographie critique d’ouvrages polonais, ou d’ouvrages ayant trait sous quel que rapport que ce soit à la Pologne et, enfin, elle apportera des facsimiles des caractères, des xylogravures, des ornements etc. employés par les imprimeurs polonais des XV et XVI siècles.

avec relatifs à la vie des imprimeurs, des libraires, des papetiers, des relieurs, et des différents autres artisans qui travaillaient dans le livre polonais à Cracovie ; le volume suivant publiera les inventaires des imprimeurs et des libraires de Cracovie.

Les trois premiers volumes comprendront les matériaux d’archives, notamment les deux premiers volumes se rapporteront à Cracovie, ancienne capitale de la Pologne et centre principal de l’édition polonaise de ce temps, et le troisième volume comprendra les matériaux d’archives relatifs aux livres imprimés dans d’autres villes polonaises. Le premier volume qui vient de paraître, le sous-titre CRACOVIA IMPRESSORUM, publie les matériaux d’archives

De Bavière nous viennent les imprimeurs comme Gaspard Hochfeder (1474) ou Florian Ungler, qui imprime le premier livre en langue polonaise, puis les libraires Melchior Frank avec son oncle Pierre Reismoller d’Ausbourg et, encore un Bavarois, Jean dit Boy ou Bayer.

La Franconie envoie à Cracovie Szwaypoit Fiol, le premier imprimeur des livres slaves> non seulement en Pologne mais, en général, de toute l’Europe, Jéan Haller, le grand entrepreneur d’imprimerie et George Stuchs de Sulzbach, imprimeur des livres liturgiques.

Déjà ce premier volume nous donne un tableau assez complet de la situation de la librairie et de l’imprimerie à Cracovie à l’époque de la Renaissance; il nous apporte des informations non seulement sur la vie des imprimeurs et des libraires, sur les conditions dans lesquelles ils exercent leur profession, mais surtout sur les voies par lesquelles l’art typographique, cette parcelle si importante de la civilisation intellectuelle et morale, pénètre en Pologne. Et quoiqu’on rencontre, même au XV siècle, des maîtres imprimeurs polonais en Italie, en Espagne et ailleurs, nous y apprenons que les premiers coryphées du livre paru en Pologne sont des étrangers, venus de l’Occident, de l’Alsace, de la Bavière, de la Franconie. Ensuite se développe l’activité des imprimeurs et des libraires, essentiellement Polonais d’origine, bien que venus de la Silésie, pays voisin mais politiquement non-polonais. Ce n’est qu’alors que vient le tour des Polonais de Pologne.

Du Wurtemberg arrive le libraire George Fenig qui s’établit ensuite à Posen, de même que les premiers maîtres-papetiers de Pologne, Mathieu Koch et George Czifer (Reutlingen).

Mais c’est à l’Alsace (à Wissembourg) que nous devons Frédéric Schilling, créateur et organisateur*de l’industrie papetière en Pologne. De Strasbourg vient pareillement Wolfgang Lern, un des premiers imprimeurs et libraires cracoviens.

La Suisse joue aussi un certain rôle dans l’organisation de l’industrie papetière en Pologne, par le maître Bernard Jeckel de Zurich, que nous recontrons à Cracovie tout au commencement du XVI siècle.

La France ne donne à cette heure aucun imprimeur à la Pologne, mais au début du XVI siècle, Jean, fils de Frédéric Schilling, connu sous son sobriquet d’humaniste de Solidus, travaille comme correcteur dans la célèbre officine des Estienne, et dans la seconde moitié du siècle séjournent à Cracovie, avec beaucoup d’autres artisans français, plusieurs libraires français: Jean Barsandius d’Auvergne, Pierre Davantes de Rabastens en Aquitaine, Jean Tenaud de Bourges et Etienne le Riche de Lyon, dont les deux derniers ont le titre de „bibliopoles royaux“ à la cour d’Etienne Batory.

Les Italiens par contre, qui jouent au XVI siècle en Pologne un rôle de tout premier plan dans le commerce, dans les mines, dans l’art décoratif, et bien que le livre italien soit très demandé en Pologne, et que les inventaires des librairies accusent une grande quantité de livres soit en langue italienne, soit „italico modo introligatos“, les Italiens ne font pas en Pologne d’imprimerie ni de librairie. Il n’y a que Pierre Franco qui paraît comme graveur à l’époque du roi Etienne Batory.

Il est évident que notre publication se rapporte, dans la plupart de ces matériaux, à l’activité des imprimeurs et des libraires d’origine polonaise, dont les plus anciens arrivent à Cracovie, déjà dans les premières années du XVI siècle, de la Silésie, notamment Jerôme Wietor, les membres de la famille Scharfenberg (Ostrogórski), vraie dynastie de maîtres - imprimeurs et libraires, et ceux de la famille de Zybenaicher qui, comme beaucoup d’autres imprimeurs, libraires, ou relieurs de moindre importance, provient de la région de Jelenia Góra (Hirschberg) en Silésie.

Tous les autres, pas moins célèbres, tels Jean Małecki de Sącz, Lazar Andrysowicz et son fils Jean Januszowski, qui organise son imprimerie à la manière de celle de Plantin d’Anvers, Mathieu Wierzbiçta, Alexis Rodecki, Valentin Łapczyński, les Piotrowczyk et d’autres encore, sont des Polonais de Pologne et, s’ils n’appartiennent pas de naissance à la noblesse, ils ne tardent pas d’être anoblis, pour les services rendus à l’essor de la civilisation en Pologne, et pour cette raison aussi, que l’art typographique y est hautement estimé.

Pour finir, il ne faut pas oublier qu’en ces temps les éditeurs polonais donnent du travail aussi aux imprimeries à l’étranger. Aux XV et XVI siècles les livres liturgiques s’impriment pour la Pologne: à Venise, Strasbourg, Lyon, Metz, Leipzig, Nuremberg et, dans la deuxième moité du XVI siècle, il n’y a presque pas en Europe occidentale de ville de quelque importance où l’on n’imprime de livres célèbres d’auteurs polonais. On trouvera au dernier chapitre de l’introduction certaines informations relatives à ce sujet.

iŚ

4P

ч.

Ä* $1

P or “ *

La-

U if

. .А/

.    ■■■ 'ïdxV*

•V.

t*Ę

щ

Y .-«ft Ф* '

*&r, » '

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

*ж. !

XL 377

Kdn. Zam. 480/У 20.000

Biblioteka Politechniki Krakowskiej