HENRYK CIE ПА H IXTORYCZNE

bRCHITEKTUBMOfcNKMENTyKK

ВШШМш

Р*Ш1Щ

RZEMIO/LK

240“- LVOV 1950 JzLfio

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

100000281830

/г т

HENRYK CIEŚLA

STYLE

HISTORYCZNE

ARCHITEKTURA

ORNAMENTYKA

RZEMIOSŁA

RYS. 240 RYS.

LWÓW

NAKŁADEM AUTORA 19 3 0

<<>

-о

со

#/хт^

PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE. COPYRIGHT 1930 BY H. CIEŚLA — LWÓW (POLAND).

Z DRUKARNI ARTURA GOLDMANA WE LWOWIE.

To opracowanie stylów historycznych obejmuje równomiernie — (po raz pierwszy w Polsce!) — zarówno prawie wszystkie zagadnienia konstrukcyjne oraz dekoracyjne architektury dawnych wieków, jak ornamentykę i rzemiosła, nazwane tutaj — artystycznemi — celem odróżnienia ich od najprostszych objawów rękodzieła. Nie wzorowałem się na tej lub tamtej ,,wybornej broszurze“ o stylach, lecz — głównie, na podstawie doświadczeń jako były nauczyciel rysunków w szkołach średnich i seminarjach nauczycielskich, a także jako prelegent Państw. Kursów dla nauczycieli robót ręcznych w Krakowie, — uwzględniłem przedewszystkiem tylko te wiadomości, które są koniecznie potrzebne w pracy nauczyciela i uczniów.

Na podstawie takich zasad podałem jedynie ogólne wiadomości o stylach historycznych w architekturze (kościelnej i świeckiej), ornamentyce i rzemiosłach; ponieważ zaś — ze względów materjalnych — nie mogę obecnie podać pełnej ilości rycin objaśniających, dlatego śmiem prosić korzystających z tego dziełka, by braki ilustracyjne zechcieli usuwać na własną rękę, zapomocą programowego zbierania nietylko fotografij, lecz też i pocztówek, wśród których znajduje się mnóstwo całkiem użytecznych w praktyce szkolnej.

Jednak najważniejszym czynnikiem przy rozpowszechnianiu nauki o stylach historycznych pozostanie rysunek i szkic odręczny zarówno nauczyciela jak uczniów. Zwłaszcza, że wycieczki mające na celu poznawanie zabytków dawnego budownictwa lub rzemiosła, choć stają się coraz częstsze, przecież jeszcze nie spełniły dostatecznie swoich zadań. Przypuszczam więc, że i ta praca znajdzie zastosowanie w nauce szkolnej, gdyż są w niej zebrane wiadomości potrzebne nietylko przy nauczaniu religji (historja kościoła), dziejów obcych oraz ojczystych, lecz także wiedzy o sztuce, która dzięki programom Ministerstwa W. R. i O. P. (zwłaszcza w Seminarjach nauczycielskich) nabiera znaczenia jednego z ważniejszych czynników wychowawczych.

Nakoniec składam serdeczne podziękowania: p. Dr. Mieczysławowi Gębarowiczowi — za cenne uwagi odnośnie do treści, p. Dr. Janinie Garbaczowskiej — za troskę około form językowych, pp. Arturowi i Bronisławowi Goldmanom — za Ich życzliwe ułatwienie mi wydania oraz starannego wydrukowania tego dzieła, — zaś osobno — jak najserdeczniej — dziękuję wszystkim moim pp. Koleżankom i Kolegom, którzy zachęcali mnie do opublikowania tej pracy.

AUTOR.

Lwów, w maju 1930.

EGIPT.

Historyczny rozwój sztuki egipskiej dzielimy na cztery epoki. Najstarsza z nich, epoka dawnego państwa (3500—2500) zostawiła grobowce dygnitarzy — mastaby — i faraonów — piramidy. W następnych natomiast epokach, t. j. w epoce średniego (2500—1800) i nowego państwa (1800—1090) oraz podczas rządów obcych (1090—352)', prócz budowli grobowcowych wznoszono liczne świątynie.

Architektura, rzeźba, malarstwo i rzemiosła artystyczne Egiptu, podobnie jak inne przejawy jego życia kulturalnego, zależały przedewszystkiem od religji, posiadającej zawsze nieograniczone wpływy.

Świątynie egipskie, przeznaczone wyłącznie na siedziby bóstw, są pierwszemi budowlami ciosowemi o całkiem rozwi-niętem belkowaniu i kolumnach. Lecz nietylko te „nowe“ konstrukcje charakteryzują architekturę państwa Faraonów, znamionują ją też: ogrom rozmiarów, prostota proporcji i trwałość budulca.

Ściany zewnętrzne i wewnętrzne świątyń pokrywały wielobarwne hieroglify oraz płaskorzeźbione sceny z życia bóstw lub faraonów.

Obok malarstwa i rzeźby, stanowiących przeważnie dekorację architektoniczną, duże znaczenie posiadała ornamentyka o motywach geometrycznych, jak: — lin je faliste, spirale niekiedy splecione, rozety; — roślinnych: lotus, papyrus, palmy i zwierzęcych: „święte“ kobry, sępy, skarabeusze. Technikę sztuk plastycznych doprowadzili Egipcjanie wprost do wirtuozowstwa. Uwagę ową należy zastosować również do wszystkich zachowanych działów ich rzemiosł artystycznych.

Na uwzględnienie zasługuje przedewszystkiem złotnictwo, które było bardzo rozpowszechnione, gdyż napierśnikami, naszyjnikami, pierścieniami i branzoletami strojono nawet — mumje. Wyroby złotnicze pokrywały barwne emalje, zaś naczynia kute oraz odlewane z miedzi i bronzu zdobiło tauszo-wanie, t. j. wykładanie srebrem lub złotem.

Stolarstwo Egiptu znało rozmaite ,,łączenia“ drewna, (wiązania na zakładkę, czopowanie i nakładki), jego fornirowanie — wraz z politurowaniem — a nawet i gięcie. Powierzchnie sprzętów pokrywano malowaniem, snycerką, wykładzinami drewn kolorowych (intarsje) albo wykładzinami: kością słoniową, metalami itp. (inkrustacje). Wśród sprzętów największą rozmaitością odmian odznaczają się krzesła, z których pewna część oddziałała na Grecję i na styl cesarstwa (zob. wiek XIX. Empire).

Ceramika egipska, używająca „koła“ garncarskiego już w czasach dawnego państwa, stworzyła liczne typy naczyń; wzorowali się na nich w znacznej mierze ceramiści greccy. Szkło, wynalezione przez Egipcjan około r. 1800 przed n. Chr., służyło zarówno do celów religijnych jak i toaletowych, a mianowicie jako t. zw. pasty imitowało szlachetne kamienie; robiono więc z niego amulety, posążki drobne bóstw, kulki do naszyjników i t. d.

Delikatne a bardzo wzorzyste tkaniny Egiptu były cenione zarówno w całym starożytnym Wschodzie, jak i w Grecji oraz cesarstwie rzymskiem.

Twórczość plastyczna państwa Faraonów wpłynęła silnie na sztukę krajów sąsiednich, t. j. Asyrji, Fenicji, Krety, Myken i Persji, zaś od „wyprawy egipskiej“ Napoleona (r. 1798) działa ona, widocznie chociaż słabo, w stylu empirowym, w okresie powtarzania stylów, a wreszcie i w dobie dzisiejszej, dzięki głośniejszym wykopaliskom, jak np. grobowiec Faraona Tut-ench-Aimin'a (panuje około r. 1350 przed nar. Chr.). Wśród „odkrytych“ tam dzieł sztuki odznaczają się zwłaszcza sprzęty, obite srebrnemi i złotemi blachami, wysadzane szlachetnemi kamieniami oraz przyozdobione barwną masą szklaną.

GRECJA.

W rozwoju sztuki greckiej rozróżniamy trzy okresy. Pierwszy z nich trwa od poło wy VII do połowy V wieku ; drugi, zwany „wiekiem złotym“, obejmuje czasy od 450 do 350 roku, zaś trzeci, sięgający do 146 r., nosi nazwę hellenistycznego. „Sztuki plastyczne posiadały w Grecji duże znaczenie, służąc nietylko religji, lecz przepełniając też wszelkie przejawy życia społecznego oraz jednostkowego. Dzięki zaś korzystnym warunkom geograficznym i naturalnym skarbom kraju stworzono szereg dzieł, które wielu z potomnych uważa za „najwyższe wyrazy piękna“.

Sztuki plastyczne Grecji rozwijały się zarówno pod działaniem ludności tubylczej, zwanej Jonami, jak i pośród wpływów najezdców, określanych mianem Dorów; a chociaż z biegiem wieków nastąpiło zjednoczenie polityczne i kulturalne obu narodów, przecież zachowały się różnice zasadnicze. Architektura grecka, prócz świątyń, pozostawiła : gimnazja, hippodromy, odeony, palestry, stadjony i teatry.

W architekturze greckiej — po raz pierwszy — uzależniono całość budowli od części składowych, wprowadzając podział członów⁷⁵ architektonicznych na dźwigające i spoczywające. Należy przytem podkreślić, że dalszemi cechami tego budownictwa są: zależność formy od konstrukcji, staranność wy-

konania szczegółów, subtelność ich ustosunkowania (rytmika proporcji) oraz jednolitość wrażenia (harmonja).

Architekci greccy przyozdabiali swe dzieła ornamentykę malowaną i rzeźbioną.

Świątynie greckie, zrazu ceglane, o kolumnach drewnianych, a następnie całe marmurowe, składają się z trójstopniowej podbudowy i prostokątnego wnętrza, otoczonego zwykle kolumnami. Prostokąt wewnętrzny, stanowiąc jedynie mieszkanie bóstwa, obejmował przedsionek, przybytek i skarbiec. Nazewnątrz typ świątyni zależał od ustawienia i rodzaju kolumn wraz z belkowaniem.

Rodzaje kolumn wraz z belkowaniem nazwano stylami, które w Grecji dzielimy na dorycki i joński. Dodać należy, że oba style były już wykształcone z początkiem VII. wieku.

Styl dorycki powstał na Peloponezie i kolonjach greckich we Włoszech wraz z Sycylją. Zabytki tego stylu charakteryzuje wrażenie prostoty, surowej powagi, siły i energji. Najbardziej charakterystyczną budowlę dorycką, t. j. świątynię Ateny Parthenos na Akropolu ateńskim, wzniesioną staraniem Peryklesa od 447 do 332 r., przyozdabiał Fidjasz,, chluba ówczesnej rzeźby.

#Styl joński, (przeważający nad doryckim w czasie od 450 do 330 r.), rozwinął się na wyspach Archipelagu, w Attyce i w miastach greckich Azji Mniejszej. Jego dzieła zdają się wyrażać bogactwo, ruchliwość, wdzięk i miękkość subtelną. Z „jońskich“ budowli zasługują na uwagę: „perła Akropolu“, świątynka Ateny - Niki, wykonana w r. 450 przez Kallikra-tesa (jednego z architektów „doryckiego“ Partenonu), a obok niej t. zw. Erechtejon, skończony dopiero w roku 409.

Styl koryncki, niewłaściwie uznawany jako nowa trzecia odmiana architektoniczna, wprowadził tylko odmienne głowice. Ornamentyka malowana i rzeźbiona sztuk plastycznych w ' Grecji posługuje się — bądź motywami geometrycznemi, jak meandry, palmety, linje faliste, perełki, plecionki, wole

oczy, — bądź to motywami roślinnemi, np. rozetami, stylizo-wanemi liśćmi akantu, bluszczu, wawrzynu, wina itp. Trzeba jednak zaznaczyć, że części o większem znaczeniu konstruk-cyjnem (np. kolumny i architraw budowli) zostawiano nie-ozdobione.

Rzemiosła artystyczne Grecji zachowały się do naszych czasów jedynie w nielicznych dziełach; mimo to możemy stwierdzić, że były one rodzajem sztuki równie cenionym i uprawianym przez artystów jak architektura, rzeźba lub malarstwo.

Najciekawszy i najbogatszy dział artystycznych rzemiosł greckich to — ceramika.

Naczynia gliniane, zwane powszechnie, choć nieściśle, wazami, służyły do przechowywania płynów, do picia i do składania ofiar.

Ceramikę grecką na podstawie jej malowideł dzielimy na trzy okresy. Zabytki pierwszego okresu (650—500) mają dekoracje i postaci czarne na czerwonem lub żółtem tle, gdy tymczasem w okresie drugim (500—400) są one barwy gliny na tle czarnem. Z trzeciego okresu zostały przeważnie smukłe wazki nagrobkowe, których tła są białe.

Na wazach spotykamy — prócz mnóstwa malowanych scen z życia Hellady — także i wizerunki nieznanych bezpośrednio działów rzemiosł artystycznych, jak stolarstwa i wyrobów z bronzu. Szereg form sprzętów pojawiających się w tern malarstwie, świadczy o używaniu tokarki przy obróbce drewna.

Wyroby złotnicze i jubilerskie Grecji, rozpowszechnione po całym ówczesnym świecie kulturalnym, odznaczają się wytwornością kompozycji i delikatnością wykonania.

Wpływy sztuki greckiej na późniejszą twórczość artystyczną są prawie nieograniczone, wyjąwszy bowiem epokę gotyku, noddziaływała Grecja mniej lub więcej na wszystkie style

historyczne. Z niej czerpała sztuka Rzymu oraz klasyczny XV., XVI. i XVII. wieku; — kiedy zaś w połowie stulecia XVIII. „odkryto“ zabytki właściwej Hellady, powstał wów-neohellenizm, zmierzający do wskrzeszenia tej „klasycz-

czas

nej“ twórczości. Obecnie spotkać można jeszcze to umiłowanie sztuki greckiej — jako próby neoempiru.

RZYM.

Sztuki plastyczne w Rzymie zostają pod wpływami Etrusków* przyjmując od nich, szereg szczegółów konstrukcyjnych, np. sklepienia łukowe (arkady), kolebkowe, krzyżowe oraz kopuły. Po tym okresie rozwoju, sięgającym od r. 753 (przed nar. Chryst.) do 146 (po nar. Chryst.), ulega sztuka rzymska wpływom Grecji, które są widoczne aż do r. 476., t. j. do upadku cesarstwa zachodnio - rzymskiego.

Z owych nabytych pierwiastków stworzyli Rzymianie — dzięki wrodzonej praktyczności i wskutek odmiennych celów artystycznych — sztukę, która silnie zaważyła na innych stylach historycznych. Mianowicie sklepienia, wykształcone przez Etrusków rozwinęli w odrębne organizmy architektoniczne, zaś style greckie, zmienione nieznacznie, złączyli z układami sklepiennemi, wprowadzając przy tern zwykle używanie wszystkich odmian stylowych do jednej budowli. Architekci rzymscy zajmowali się przedewszystkiem wznoszeniem budowli użytkowych, jak: amfiteatrów (colosea), bazylik, cyrków, łaźni (termy), pałaców, łuków triumfalnych, will itd. Prócz tego budowali: wodociągi (akwadukty), mosty i niezrównane warownie; wreszcie trzeba wspomnieć o odrębnych typach świątyń.

Architektura Romy, podobnie jak inne działy sztuki*

odznacza się ogromem całości, bogactwem szczegółów i kontrastami dekoracji, zacierającej często konstrukcyjne założenia.

W związku z zabudowywaniem ogromnych przestrzeni wprowadzili Rzymianie nowe techniki i budulce; obok sklepień kolebkowych oraz krzyżowych, wykonanych z ciosów, używali pewnego rodzaju betonu, łączonego na rusztowaniu ce-glanem. Prawie wszystkie sklepienia i kopuły przyozdabiali kwadratowemi lub wielobocznemi wgłębieniami, tzw. kasetonami (skrzyńcami).

Do dalszych innowacyj budownictwa rzymskiego należą: ru-styka i boniowanie ciosów, głowice kompozytowe i fantastyczne załamywanie gzymsów, rozczłonkowanie fasad zapo-mocą półkolumn, pilastrów, nyż i cokołów. Nowością też było stosowanie kolorowych marmurów i granitów do ścian wraz z podporami.

Przeważnie wypukło rzeźbiona ornamentyka Rzymu, prócz motywów greckich, posługiwała się elementami natu-ralistycznemi, wprowadzając: gryfy, chimery, orły, czaszki wole, festony kwiatów i owoców, boginie zwycięstwa, amorki, szyszki pinji itp., — łącząc je w grupy dekoracyjne nazwane później groteskami.

Rzemiosła artystyczne zachowały formy zasadnicze greckich dzieł, jednakże, wskutek wpływów kultury artystycznej pro--wincyj wschodnich, pozbyły się z biegiem czasu harmonji i proporcji sztuki hellenistycznej.

Sprzęty są przeładowane okładzinami z metali szlachetnych i kości słoniowej. Do względnie nowych typów w sprzętar-stwie należą meble koszykowe i lektyki.

Pamiętać również trzeba o* dużej ilości naczyń ze srebra i złota, dekorowanych wypukłorzeźbami wyklepywanemi (try-bowanemi).

Z wyrobów bronzowych, zwykle pozłacanych a nawet inkrustowanych, zasługują na wzmiankę: trójnogi, świeczniki

(kandelabry), lampy, broń i okucia drzwi; bronzownictwo rzymskie odznacza się znakomitą techniką odlewniczą.

Liczne okazy biżuterji, ażurowej lub plecionej z drucików (robota filigranowa), pokrywano: szlachetnemi kamieniami, emalją żłobkową i świetnie rozwiniętą mozajką ; równie rozpowszechnione było zdobienie wyrobów złotniczych wypu-kłorzeźbionemi kameami i wklęsłorzeźbionemi gemmami, których obróbka stanowiła osobny dział, tzw. gliptykę. Ceramika, posługująca się przeważnie plastyczną dekoracją, zaczęła od połowy II. wieku przed Chr. używać czerwonej glazury (terra sigillata).

* Szklarstwo, niedoścignione przez wieki następne, znało techniki następujące: odlew, szlifowanie, wtapianie nitek oraz malowanie.

Sztukę rzymską, zwłaszcza z epoki jej pełnego rozwoju, t. j. z czasów 31 r. przed Chr. — 138 r. po Chr., naśladowały wszystkie style historyczne wspomniane w rozdziale o Grecji. Należy jednak podkreślić, że owe „naśladownictwa“ są bardziej bezpośrednie, gdyż właśnie na zabytkach rzymskich poznawano sztukę „klasyczną“. Wielką rolę w tern wskrzeszaniu klasycznej starożytności odegrało dzieło architekta i teoretyka, A. Witruwiusza Pollio p. t.: „De architectura libri decem“ stanowiące podstawę dla dzieł teoretycznych architektów Renesansu (zob. Renesans). Obecnie, wskutek starań Mussoliniego, usiłują współczesne Włochy nawiązać swą twórczość artystyczną do tradycji sztuki Cezarów.

SZTUKA STAROCHRZEŚCIJAŃSKA.

Od zhellenizowanej Judei zaczęło promieniować światło Boskiej Wiary. Rozwojowi gmin chrześcijańskich towarzyszą

dzieła sztuki, coraz bardziej przystosowującej się do wych potrzeb religijnych.

no-*

Sztuka starochrześcijańska, która sięga od połowy I. do końca VII. wieku, jest zależna od wpływów twórczości plastycznej hellenistyczno-rzymskiej i od tradycji kultury Wschodu. Mimo to okres sztuki starochrześcijańskiej posiada cechy odrębne, mianowicie każdy twór tej epoki służy uświadamianiu i rozpowszechnianiu prawd oraz tajemnic religijnych.

Architektura starochrześcijańska, chociaż początkowo używała członków sztuki „klasycznej“ (arkady, portale, kolumny), stwarza świątynie odmienne, bo przeznaczone na miejsca zebrań rzesz wiernych, a nie tylko na przybytek bóstwa.

Świątynie tego stylu, zwane bazylikami, składają się z szerokiej i wysokiej nawy głównej, dwu, a niekiedy czterech,, wąskich i niskich naw bocznych, założonych na prostokącie. Do prostokątnego korpusu kościoła dobudowywano nawę poprzeczną oraz półkolistą absydę, przeznaczoną dla duchowieństwa.

Ku ołtarzowi głównemu, ośrodkowi całej budowli, kierowały wzrok: rzędy kolumn z arkadami, oddzielające nawy wnętrza, lin je gzymsów ściennych, belki wiązania dachów i mozajkowa ornamentyka posadzki. Poza ołtarzem wolnostojącym, w absydzie, znajdowały się amfiteatralne ławy dla. kapłanów wraz z tronem biskupim. W nawie głównej balustrada, zdobiona mozajkami, otaczała miejsce dla chóru; po lewej i prawej stronie „chóru“ wznosiły się kazalnice, z których odczytywano Epistoły i Ewangelje. Okna nieliczne i małe, umieszczone u góry naw, dawały niewiele światła.. Dzwonnica była zawsze budowlą oddzielną.

Zewnętrza bazylik, o ścianach gładkich, łączyły się jak najściślej z rozczłonkowaniem układu poziomego.

Obok bazylik starochrześcijańskich istnieją też odmienne typy'

szcze

świątyń ; do nich należą liczne kaplice dla Chrztu św. (bapty-sterja), kaplice grobowcowe i wotywne, zadziwiające dziś je-rozmaitością założeń centralnych lub konstrukcją kopuł.

Na osobną wzmiankę zasługują ciosowe kościoły Syrji i Ar-menji, które: układem poziomym, krzyżowemi sklepieniami, włączeniem wież do całości i bogactwem szczegółów architektonicznych, rozwiązały zagadnienia artystyczne, podjęte w Europie dopiero przez styl romański (koniec X wieku!). Ornamentykę ówczesną, płaskorzeźbioną, mozajkową lub malowaną, charakteryzują przedewszystkiem znaki symboliczne i monogramy, używane — obok wstęg i plecionek o motywach figuralnych i roślinnych — już w czasach pierwszych prześladowań. Do najczęstszych motywów ikonograficznych należą: winne grono, baranek, delfin, jeleń, ryba

i t. d.

Owa symbolika obrazowa — to istotna cecha zarówno ornamentyki starochrześcijańskiej jak i malarstwa wraz z rzeźbą; dla tej właśnie symboliki zaniedbywano nieraz opracowanie formy, ograniczając się jedynie do tego, co dla zrozumienia treści jest niezbędne.

Z rzemiosł artystycznych znaleziono w katakumbach: lampy z gliny i bronzu, ołowiane flaszeczki do olejów świętych, oraz medaljony z obrazkami grawirowanemi na płytkach, wtopionych między dwie ścianki szklane. Wśród okazów z późniejszych stuleci spotykamy poza tern: kubki, ołtarzyki i szkatułki z kości słoniowej, oprawy ksiąg liturgicznych, a nakoniec tkaniny, z których zwłaszcza wyroby koptyjskie stały na wysokim poziomie artystycznym.

Wpływy sztuki starochrześcijańskiej są długotrwałe. Symboliką tej epoki posługujemy się dotychczas, naturalnie z pe-wnemi zmianami; wiele kościołów budujemy o rzucie poziomym, wzorowanym na bazylikach, zaś inne, jeśli nawa główna przewyższa boczne nawy, noszą nazwy bazylikowych.

Wskrzeszenia sztuki starochrześcijańskiej próbowali „romantycy“ pierwszej połowy wieku ubiegłego, a w stuleciu obec-nem próbują tego zwłaszcza klasztory benedyktyńskie pod przewodnictwem „szkoły“ w Beuron.

SZTUKA BIZANTYŃSKA.

Dalszy rozwój historyczny sztuki odbywał się na ziemiach cesarstwa wschodnio - rzymskiego, którego stolicą od r. 330 jest Bizancjum (nazwane później Konstantynopolem).

Czasy najświetniejszego rozwoju sztuki bizantyjskiej przypadają na panowanie Justynjana (527—565) ; zdobycie Konstantynopola przez Turków w 1453 r. przerywa jej rozwój samodzielny.

Sztukę bizantyńską znamionują: łatwość jednoczenia przepychu wschodniego z surową prostotą zachodniej twórczości, śmiałość konstrukcyj architektonicznych oraz bogactwo ornamentyki.

Architektura, ulegająca zarówno wpływom Syrji i Persji jakoteż oddziaływaniu sztuki „klasycznej“, zajmuje się wznoszeniem kościołów, których ośrodkiem układu jest zawsze kopuła. Niekiedy, obok tych budowli centralnych, powstają konstrukcje, łączące w sobie rówież i tendencje zachodniego budownictwa. Owe kombinacje bazyliko wo - centralne nazywamy świątyniami krzyżowo - kopułowemi. W każdym zaś razie trzeba podkreślić, że cała architektura bizantyńska — to nietylko monumentalne przybytki służby Bożej, lecz też i potężny wyraz siły politycznej i kulturalnej cesarstwa wschodnio - rzymskiego.

Najwspanialszym zabytkiem tej architektury jest kościół Haghia Sophia (Mądrości Bożej), zbudowany za Justynjana

чО

w latach 532—537. Zewnętrzne w znacznej mierze zmienione przez Turków, natomiast wnętrze przetrwało prawie nietknięte, imponując wielkością konstrukcji oraz bogatą dekoracją. Mianowicie do kopuły o 32 m. średnicy, zawieszonej na 54 m. wysokości, włączono na czterech bokach podstawy absydy i nawy, tworzące razem krzyż równoramienny, (krzyż grecki). Całość wnętrza, dzięki wielobarwnym marmurom ścian i kolumn, mozajkom kopuły i sklepień oraz — kosztowności materjałów użytych do ambon i ołtarzy, przedstawia się tak wspaniale jak dzieła starożytności, a prócz tego wskutek swej symboliki wywoływa głębokie wzruszenie. Ornamentyka bizantyńska, prócz motywów grecko-rzymskich, wprowadza — głównie pod wpływem tkanin perskich — szereg nowych elementów, jak wstęgi, oraz wypełnienia zamknięte (płyciny) z plecionek linij geometrycznych — zdobne perełkami, zwierzęta i kwiaty fantastyczne ustawione ku sobie, a wreszcie krzyże greckie ujęte w koło, wówczas najczęściej używane.

Z rzemiosł artystycznych w Bizancjum rozwinęły się szczególnie złotnictwo i tkactwo.

Wyroby złotnicze, odpowiadając zresztą ówczesnemu zamiłowaniu do przepychu, są bogato wysadzane kamieniami szlachetnemi, lub też pokryte emalją celkową, którą można spotkać nawet w antepedjach ołtarzowych.

Wyrobem tkanin zajmowały się przedewszystkiem zakłady cesarskie, założone przez Justynjana. Zrazu używały one ma-terjału i ozdób wschodnich, stwarzając jednak powoli odmienne typy ornamentalne, które aż po koniec XV. w. oddziaływały na sztukę całej Europy.

Obok tkactwa kwitło wtedy i haf ciarstwo, pozostające przeważnie na usługach kościoła; hafty bizantyńskie przedstawiają się jakby malowidła igłą. Zarówno tkaniny jak i hafty zdobiono zwykle pasami złotemi lub srebrnemi, wysadzając je mnóstwem pereł i kamieni.

Wspomnieć wreszcie trzeba o wyrobach z kości słoniowej: skrzyneczkach na klejnoty i ołtarzykach domowych lub „podróżnych“.

Sztuka bizantyńska nietylko wywarła wpływ mniej lub bardziej silny na wszystkie krainy morza Śródziemnego, lecz wskutek znaczenia władców oddziaływała na rosyjską, ruską, anglo - saską, a częściowo nawet na sztukę Czech i Moraw. Dzisiaj tradycje sztuki cesarstwa wschodnio-rzymskiego są usilnie podtrzymane przez ludy Bałkanu oraz przez garstkę artystów ukraińskich.

STYL ROMAŃSKI.

Około połowy X. w. zarysowały się wyraźnie nowe formy sztuki, określone mianem stylu romańskiego. Powstał on w bogatych, niezmiernie wpływowych klasztorach południowej Francji i Lombardji.

W historji stylu romańskiego rozróżniamy trzy okresy, a mianowicie: pierwszy od 1000 do 1100 r., drugi od 110Ó do 1180 r. oraz trzeci, nazwany „stylem przejściowym“, od 1180 do 1250 roku.

Twórczość stylu romańskiego pozostawała pod jak najściślejszym wpływem kultury religijnej, która określała nietylko treść — lecz i formy dzieł sztuki, używając ich do utrwalania wiary oraz cywilizacji.

Cechy tego stylu zaznaczyły się przedewszystkiem w architekturze, która — biorąc układ poziomy bazyliki starochrześcijańskiej, — posługując się ścisłością konstrukcyj bizantyńskich, — a wreszcie ulegając wpływowi budowli syryjskich, tworzy z wymienionych pierwiastków całość jedno-

-r

\h

litą, harmonijną, pełną powagi. Niemniej w epoce romańskiej działała wyobraźnia bogata, swobodna.

czas

Układ poziomy kościoła romańskiego został przystosowany do potrzeb nowej organizacji duchowieństwa, które wów-było potęgą ; dlatego do absydy dodano prezbiterjum prezbiterjum łączono nawę poprzeczną. O innych zmianach w⁷ budownictwie romańskiem zadecydowało wprowadzenie sklepień krzyżowych, początkowo dla niskich i wąskich naw bocznych, zaś od połowy w. XII. i dla nawy głównej. Znaczne ciśnienie tych sklepień oddziaływało na ściany boczne, przyczem można je stosować tylko na podstawie kwadratowej. Stąd wyniknął podział naw na szereg kwadratów, w którym kwadratowi sklepiennemu nawy głównej odpowiadają po dwa kwadraty naw bocznych.

Ten charakterystyczny dla kościołów romańskich sposób zasklepiania, nazwany systemem wiązanym sklepień, wpłynął następnie na użycie silnych filarów do podparcia sklepienia nawy głównej, gdy kolumny podtrzymywały przęsła naw bocznych.

Wnętrze kościoła romańskiego, wskutek wiązanego systemu sklepień oraz dzięki przemiennemu układowi podpór, posiadało charakter organizmu oryginalnego i logicznie rozczłonkowanego .

Zewnątrz grube mury zaznaczały wyraźnie części składowe budowli. Gładkość ścian przerywały: cokół, oddzielający je od ziemi, płaskie występy, tzw. lizeny, złączone górą za pomocą fryzu arkadowego oraz gzyms główny (wieńczący). Poza tern małe, o skośnych ościeżynach, umieszczane w niewielkiej ilości okna skąpo dostarczały światła, tworząc jednocześnie dalsze urozmaicenie ścian głównych kościoła.

Osobno należy wspomnieć o wejściach (portalach) wgłębionych uskokowo w ściany, a przyozdabianych kolumnami oraz rzeźbą.

Wieże, założone na kwadracie lub kole, włączano zawsze do

układu poziomego, nadając im dwojakie znaczenie: komunikacyjne i obronne. W pierwszym przypadku znajdowały się w nich schody do empor, na strychy itd., kiedy zaś kościoły — jako rzadkie budowle murowane — odgrywały dla okolicy rolę twierdzy, wówczas wieże zaopatrywano w strzelnice.

Różnorodność architektury romańskiej zależy również od wpływów⁷ środowiska, np. we Francji możemy określić z łatwością dziewięć szkół budowlanych.

Prócz kościołów wznosili architekci romańscy mnóstwo klasztorów, które wraz ze swojemi budynkami gospodarczemu obejmowały znaczniejsze obszary.

Ornamentyka stylu romańskiego, pomimo bardzo częstych zapożyczeń u sztuki wieków przeszłych, posiada odrębny wygląd. Do cech właściwych tej ornamentyki należą: geo-metryzowanie form wziętych z natury, fantastyczność zestawień elementów zdobniczych i wyodrębnianie pól dekorowanych. Podobnie jak cała twórczość plastyczna epoki romańskiej, tak i ornamentyka wydobywała coraz to inne motywy i coraz nowe ich układy.

Ówczesne rzemiosła artystyczne odznaczają się również bogactwem i rozmaitością pomysłów.

Najświetniej rozwinęły się: złotnictwo i odlewnictwo. Wyroby złotnicze, zdobione grawirowaniem, niełlowaniem, emalją żłobkow⁷ą oraz drogiemi kamieniami, zachowały się w znacznej ilości okazów. Do złotnictwa romańskiego zaliczamy: kielichy, krzyże procesyjne, relikwiarze i nawet ante-pedja ołtarzowe.

Wskrzeszone a rozwinięte przez styl romański odlewnictwo zajmowało się sporządzaniem: jedno- lub wielo-ramien-nych świeczników wiszących i stojących pulpitów, płyt grobowych, drzwi, dzwonów oraz naczyń, używanych przy obrzędach kościelnych.

Tkactwo romańskie pozostawało pod silnemi wpływami

sztuki bizantyńskiej, służąc wraz z hafciarstwem potrzebom kościoła; należy tu podkreślić oddziaływanie ornamentu tkackiego na malarstwo ścienne i minjaturowe oraz na płaskorzeźby.

Rozkwit hafciarstwa, pielęgnowanego zresztą po klasztorach żeńskich, następuje około połowy XII. w., kiedy jego użycie rozpowszechniło się wśród świeckich.

W związku z wymienionemi działami rzemiosł artystycznych pozostają księgi, opisujące fantastyczne zwierzęta, jak bazy liszki, chimery, smoki itp. ; malowidła tych ksiąg przyczyniają się wydatnie do poznania ówczesnej twórczości.

Ze sprzętarstwa romańskiego zostało niewiele zabytków, możemy jednak twierdzić, zwłaszcza na podstawie malowanych i płaskorzeźbionych odtworzeń, że łoża, ławy, skrzynie i stoły owej epoki były raczej roboty ciesielskiej, niż stolarskiej. Sprzęty zdobiono malowaniem, snycerką i zawsze okuciami, które już wtedy stanowiły osobny dział ślusarstwa artystycznego.

Styl romański usiłowali w ubiegłym wieku wznowić zarówno romantycy jak i zwolennicy „powtarzania“ stylów — jednak bez większych a trwałych wyników.

STYL GOTYCKI.

Około r. 1150. pojawiły się w środkowej Francji (Ile de France i Pikardja) formy architektoniczne, które w dalszym rozwoju historycznym nazwano stylem gotyckim. W gotyku rozróżniamy trzy okresy: wczesny (1150—1250), pełny (1250—1350) oraz późny (1350—1500).

Okresy owe — to artystyczny odpowiednik zmian, jakich doznali ówcześni, głównie pod wpływem wojen krzyżowych. Wojny krzyżowe bowiem przyczyniły się nietylko do zupełnego rozwinięcia stanu rycerskiego, lecz też spowodowały zbliżenie kultur Europy i krajów Azji mniejszej, wskutek czego ożywił się handel a następnie nabrało znaczenia mieszczaństwo.

Wówczas bogate mieszczaństwo jako miłośnicy i twórcy sztuki zaczęło rywalizować z władcami i duchowieństwem; osobną a ważną w tym czasie rolę należy przyznać wędrownym świeckim „związkom budowlanym“ (Bauhütten), które przechowywały tradycję i wskazania praktyczne, nadto i miejskim cechom murarzy oraz kamieniarzy.

Architektura gotyku, podobnie jak w epoce stylu romańskiego, rozwija się głównie w budowlach kościelnych, lecz równocześnie wznoszono też ratusze, gmachy targowe, szpitale oraz domy prywatne, stanowiące razem z warowniami miejskiemi odrębny dział sztuki „świeckiej“.

Sztuki plastyczne stylu gotyckiego, a zwłaszcza jego architektura, budzą w nas podziw dla śmiałości bogatej wyobraźni, a niekiedy i niepokój z powodu pozornego lekceważenia praw ciężkości; lecz mimo wszystko przejmują nas dziwną, pełną skupienia powagą.

Cechą najbardziej znamienną architektury gotyckiej jest wprowadzenie ostrołucznego sklepienia żebrowego oraz zupełne wyzyskanie jego właściwości konstrukcyjnych. Mianowicie w tym nowym typie sklepień krzyż żebrowy wraz ze zwornikiem tworzą silną podstawę, niby szkielet, zaś poły sklepienia, rozpięte i wsparte na powyższych członach, mają znaczenie drugorzędne, jako wypełnienie ścian.

Wskutek takich cech sklepienia gotyckiego, a zwłaszcza wskutek stosowania ostrołuków o rozmaitej wysokości, — mogli architekci ówcześni przesklepiać ściany budowli na rzucie poziomym prostokąta, trójkąta lub wieloboków, swo-

bodnie ustosunkować nawy boczne do głównej, wznosić nawy do jednakowej wysokości, a nakoniec zmniejszać masę ścian głównych, przepruwając je olbrzymiemi nieraz oknami.

Do dalszych odrębności konstrukcyjnych stylu gotyckiego należę też luki odporne, używane zwłaszcza w kościołach ciosowych.

Architektura gotyku, opierając się na wspomnianych „ nowościach“, coraz silniej podkreślała pionowość swoich bu-dowi, zawieszając sklepienia na wysokości 40—45 m., zaś wieże wznosząc aż do 150 m.

Budowle gotyku działają nietylko rozmiarami oraz zespoleniem zasad technicznych z nieokiełzaną wyobraźnią twórczą (gotyk nazwano „dzieckiem wyobraźni, wychowanem przez rozum“), lecz także dziwią rozmaitością ornamentyki o motywach architektonicznych, geometrycznych i natur alistyczny eh. Wśród form „zdobniczych“, wprowadzonych przez gotyk, zasługują na uwagę: laskowania i masswerki okien, fiale (iglice - wieżyczki), żabki (kraby) i kwiatony zarówno fialek jak wimperg, balustrady ażurowe dzielące piętra fasady głównej (zachodniej), baldachimy, wreszcie kamienne wyloty rynien, rzeźbione w kształty rozmaitych potworków. Ornamentyka tej epoki obok wspomnianych motywów używała często form, czerpanych bezpośrednio ze skarbca miejscowej flory, dlatego nie wolno pominąć płasko lub wypukło rzeźbionych liści winnego krzewu, koniczyny, bluszczu, buku, dębu, kasztanowca, fiołka, róży itp., któremi artyści gotyccy przepełniali zarówno architekturę jak i dzieła rzemiosł artystycznych.

Osobną rolę dekoracyjną a zarazem wielkie znaczenie jako dział malarstwa posiadają witraże.

Rzemiosła artystyczne tego stylu, pomimo posługiwania się motywami a nieraz i konstrukcjami architektonicznemi, rozwijały się samodzielnie.

Złotnictwo owej epoki ma swe specjalności, mianowicie ze szczególnem umiłowaniem zajmuje się tworzeniem: mon-strancyj, relikwiarzy, kielichów i kadzielnic, zdobionych bądź emalją żłobkową, bądź też częściej malarską, tzw. limuzyńską. Ślusarstwo artystyczne gotyku, prócz wyrobu broni, rozwinęło się w dwu kierunkach: jednym z nich — to bujne i delikatnie rozgałęzione okucia drzwi oraz skrzyń, szczególnie wtedy rozpowszechnionych, drugi natomiast kierunek ślusarstwa stwarzał przedziwnie konstruowane zamki oraz wszelkiego rodzaju broń i zbroje.

Tkaniny, chociaż nie brak w nich śladów ornamentyki bizantyńskiej i nawet wschodniej, odznaczają się przede wszy st-kiem rozluźnieniem obramień motywów (ornament „bez końca“ — tapetowy). Obok znanych stylowi romańskiemu fantastycznych zwierząt występują: żółw i feniks, którym — podobnie jak motywom roślinnem (np. wzór granatu) — nadawano znaczenie symboliczne. Dodatkowemi elementami de-koracyj tkactwa gotyckiego są: korony, łańcuchy, zamki i wieże, uzupełniane charakterystycznemi wstążkami (banderolami) dla napisów. W związku z bogactwem motywów pozostaje rozmaitość tkanin ze względu na materjał, możemy bowiem rozróżnić prócz szeregu aksamitów, także tkaniny „kosztowniejsze“ — przetykane nicią złotą i srebrną.

Hafciarstwo, które podobnie jak wszystkie działy przemysłu artystycznego gotyku rozporządza wydoskonaloną techniką, odtwarza sceny z Pisma św., żywotów św. oraz legend i opowiadań rycerskich, usiłując jednak rywalizować z malarstwem minjaturowem, zatraciło swe cechy odrębne. Nakoniec i w stolarstwie, prócz dotychczasowych typów sprzętarskich, spotykamy coraz częściej meble „nowe“, jak: kredense, szafy, skrzynie najrozmaitsze i „umywalnie“, których ornamentykę płaskorzeźbioną i polichromowaną ujmowano ramami konstrukcji.

Wpływy stylu gotyckiego odezwały się dopiero w okresie „romantyzmu“, by następnie przetrwać jako „neogotyk“ aż do wybuchu wojny światowej.

RENESANS.

We Włoszech styl gotycki słabo zapuścił korzenie, gdyż przez cały wiek XIV. powstaję tam dzieła posługujące się motywami sztuki klasycznego Rzymu, a z początkiem następnego wieku (około r. 1420) — to użytkowanie dawnych form było tak powszechne, że można już mówić o nowym stylu, zwanym nawet przez współczesnych renesansem.

Renesans sztuk plastycznych jest odpowiednikiem zasadniczego zwrotu, jaki, zrywając z ascetyzmem i abstrakcjami średniowiecznej północy dokonał się w umysłowości włoskiej ; humanizm bowiem opiera swój światopogląd na życiu ziem-skiem człowieka a nie wyłącznie na myślach o życiu po-śmiertnem. Lecz podstawy renesansu tkwią w szeregu przyczyn, zasługujących choćby na ogólną wzmiankę.

Ważną rolę w rozwoju renesansu odegrały miasta - republiki (Florencja, Piza, Genua i Wenecja), które, wzbogaciwszy się niezmiernie handlem z krainami Wschodu a następnie i Ameryki, rywalizowały ze sobą zarówno w stosunkach politycznych jak i w opiece nad twórczością plastyczną. Każde ważniejsze zdarzenie w mieście uświetniają dzieła sztuki, zaś wykonanie wybitniejszego dzieła wzbudza podziw i wywo-ływa dyskusje całego miasta. Artyści włoskiego renesansu — to znane i często wielostronnie uzdolnione indywidualności, nie zaś, jak w średniowieczu, twórcy bezimienni.

Zresztą, odrzucając nadzmysłówy charakter gotyku, zwracano się coraz częściej ku klasycznej przeszłości, której zabytki sztuki były bogato rozsiane na całym półwyspie apenińskim; trzeba jednak odrazu podkreślić, że cechą istotną renesansu, zwłaszcza włoskiego, jest uwzględnienie życia bieżącego a nie wyłącznie odrodzenie rzymskiej klasyczności.

Pierwszy z okresów renesansu włoskiego trwa do 1500 r. a środowiskami jego są: Florencja, Siena, Piza, Perugja oraz Wenecja, natomiast okresy: drugi (1500—1540) i trzeci (1540-1580) miały centrum głównie w Rzymie. Podobnie jak w stylu gotyckim, rozwój historyczny nowego stylu określamy nazwami: wczesnego, pełnego oraz późnego renesansu. Architektura renesansowa rozwinęła się zarówno w dziedzinie budowli kościelnych jak i świeckich. Jeden z pierwszych typów tej architektury stanowią domy patrycjuszów florenckich. Pałace te są zwartemi, zwykle dwupiętrowemi budynkami, których ubikacje skupiają się wokół prostokątnego lub kwadratowego podwórza, przyozdobionego kolumnadą i arkadami. Ściany zewnętrzne, wykonane z ciosów gładkich, a niekiedy rustykowanych i bonjowanych, dekorowano początkowo tylko zapomocą cokołu oraz gzymsów (działowych i głównego t. j. wieńczącego) ; później zaczęto przyozdabiać okna i drzwi arkadowaniem oraz półkolumnami lub pilastrami na osobnych cokołach wraz z naczółkami (tympanonami) ; wreszcie okres ostatni, używając coraz to plastycz-niejszego rozczłonkowania ścian, stworzył częściowo podstawy rozwoju stylu barokowego.

Wnętrza renesansowych budowli świeckich, jaśniejsze niż w gotyku z powodu szerokich i stosunkowo dużych okien, przystosowano do wygody mieszkańców. Zamiast wielkich i wysokich sal spotykamy komnaty o pułapach płaskich, podobne do dzisiejszych. Ściany wnętrz posiadały dołem okładziny drewniane, tzw. boazerje, — resztę zdobną malowidłami i tkaninami, a u góry fryz oraz drewniany strop, podzielony na kwadratowe pola kasetony (skrzyńce), wypełnione rzeźbionemi rozetami (różycami).

Architektura kościelna tego stylu przestaje liczyć się wyłącznie z żądaniami kościoła, natomiast uwzględnia coraz wydatniej zagadnienia artystyczne, ustalone przez ówczesnych teoretyków, jak n. p.: dbałość o proporcję członów, harmonję w ukształtowaniu przestrzeni i t. p. Powstał więc nowy typ budowli kościelnych, który jednoczy całkowicie stronę zewnętrzną z układem wnętrza.

Kościoły renesansowe, budowane na planie centralnym lub jego kombinacji z bazylikowym, posiadają nad transeptem kopułę, której konstrukcji oraz dekoracji, jako rdzeniowi gmachu, poświęcono specjalną uwagę, przytem dodać należy, że kopuły renesansowe wraz z podbudową zwaną bębnem (tamburem) i wieńczącą je latarnią, są założone na kole. Nawy kościołów, oddzielone filarami lub kolumnami wraz z arkadami i kłasycznem belkowaniem, były albo nakryte płaskim pułapem z drewna, albo niekiedy zasklepione kolebkowo z wykrojami lunet. Fasady, zwykle bez wież, o części środkowej wyższej od bocznych, rozczłonkowywano gzymsami, pilastrami i nyżami.

Wielka ilość nagrobków zasłużonych obywateli oraz ornamentyka dzieł rzemiosł artystycznych, oparta na motywach klasycznych, przyczyniały się bardzo do nadania charakteru świeckiego kościołom tego stylu.

W architekturze renesansu, prócz kościołów, pałaców miejskich i gmachów publicznych, spotykamy nowe typy, jak wille podmiejskie i wiejskie, teatry, bibljoteki oraz mennice. Ornamentyka renesansowa, chociaż wzorowana na sztuce klasycznej, posługiwała się przedewszystkiem motywami uję-temi w płyciny. Zapożyczono u starożytnych motywów natu-ralistycznych: masek (maszkaronów), chimer, delfinów, wieńców oraz festonów kwietnych i owocowych, medaljonów, kandelabrów, a wreszcie postaci ludzkich i zwierzęcych i łą-

czono je ze stylizowanemi łodygami oraz liśćmi akantu. Obok tych „grotesków“ malowanych, intarsowanych albo płasko — i wypukłe rzeźbionych występują w ornamentyce renesansowej wstęgi (fryzy), bądź z powyższych motywów, bądź też używające form geometrycznych.

Z rzemiosł artystycznych rozwinęło się szczególnie sprzę-tarstwo i złotnictwo.

„cassapanca“, pierwowzór dzisiejszych

Uległy zmianom nietylko dawne typy sprzętów, np. kredense, łóżka, skrzynie i stoły, lecz wprowadzono też nowe, jak: biurka, bibljoteki i szafy. Sprzęty te zdobiono bogato: członami architektonicznemi (odpowiednio pomniejszo-nemi) oraz profilowaniem, intarsjami, malowidłami i snycerką ; przy tern każdy ze sprzętów budowany był architektonicznie, t. j. miał: cokół, część główną i zwieńczenie. Skrzynie służyły do przechowywania szat, kosztowności i pieniędzy; lecz, używane również do dekoracji wnętrza jako ławy, zmienione zostały przez dodanie zapiecka oraz poręczy w nowy mebel kanap.

Stoły i krzesła renesansowe odznaczają się różnorodnością odmian; stoły bowiem mają nogi o wielce urozmaiconym rysunku, płyty wieloboczne i koliste, zaś krzesła w ich nowoczesnej formie dopiero renesans stworzył. Przy konstrukcji łóżek, krzeseł i stołów zaczęto używać podpór toczonych, co nadało tym sprzętom więcej lekkości.

W sprawie sprzętarstwa tego stylu należy dodać, że, prócz rzemieślników, znani malarze (Piotr di Cosimo, Sandro Botticelli) przyozdabiali malowidłami skrzynie i łoża, że obok drzew krajowych, zwłaszcza orzecha, używano też hebanu, zdobionego wykładzinami z kości słoniowej i perłowej masy; a wreszcie, iż z początkiem XV w. stosowano do płaskorzeźb masę pozłotniczą lub nawet muszkatułową (pasta da odore), a przy zdobieniu płyt stołowych i i. posługiwano się mozajką z marmurów i półszlachetnych kamieni.

Wyroby metalowe renesansu dzielimy, podobnie jak w stylach poprzednich, — na kute i odlewane.

Z żelaza kutego wykonywano drzwi, uchwyty na pochodnie, latarnie i kołatki drzwiowe; lecz gdy wspomniane przedmioty zaczęto odlewać z bronzu, wówczas prawie każdy z nich stał się raczej rzeźbą, niż sprzętem użytkowym. Odlewnictwo i złotnictwo zostawaДy często w rękach tego samego mistrza, który, podobnie jak ówcześni „uomini universali££, władał kilkoma technikami.

Złotnicy renesansowi, prócz wykonywania znanych już aparatów kościelnych, zajmowali się przedewszystkiem obróbką i oprawą szlachetnych kamieni dla najrozmaitszych typów biżuterji, zdobionych często emaljami, poza tern oprawiali w okucia ze srebra lub złota naczynia z kryształu górskiego lub szkła szlifowanego. Nakoniec złotnicy, zgodnie ze świeckim charakterem całego renesansu, nie służyli tylko potrzebom kościoła, lecz stwarzali wybitne dzieła do użytku codziennego, jak zastawy stołowe.

Dla ceramiki jest renesans okresem świetnego rozwoju; Włosi bowiem, przejąwszy podstawy techniki ceramicznej od Maurów hiszpańskich, zdołali wydoskonalić i rozpowszechnić ten dział rzemiosła artystycznego po całej Europie. O znaczeniu ówczesnej ceramiki włoskiej niech świadczy zachowanie aż do dni dzisiejszych określeń: majolika (od wyspy Maiorca) i fajans (od miasta Faenza).

Pod koniec XVI wieku słabnie rola ceramiki wskutek rozpowszechniania przemysłu szklanego, z głównym ośrodkiem Wenecją, w której oddawna utrzymywały się tradycje wyrobu rzymskich szkieł mozajkowych (millefiori). Tam głównie wyrabiano ze szkła naczynia wszelkiego rodzaju użytkowe i ozdobne — obok takich ciekawostek, jak zwierzęta, okręciki itp. Równocześnie kwitnie fabrykacja luster dętych i lanych, zawsze oprawnych w ramy ze szkła zwierciadlanego, szlifowane i rzeźbione artystycznie. Osobny bezkonkurencyjny dział szklarstwa weneckiego stanowią pająki Ł wieloramienne, zdobne kwiatami ze szkieł barwnych. Tkactwo renesansu, podobnie jak wszystkie działy ówczesnych rzemiosł artystycznych, coraz bardziej hołduje naturalizmowi w rysunku i kolorycie, przyczem wytworzono nowe motywy zdobnicze, jak wazy z kwiatami.

Obok tkanin „broszowanych“ (= przetykanych) zjawiają się odmiany, wykonane całkowicie z nici złotych lub srebrnych; lecz czasy renesansu — to epoka aksamitów, które dzięki nowej technice prasowania (= wytłaczania) odznaczają się nieograniczoną wprost rozmaitością zdobin.

Osobny typ tkactwa tworzą arasy oraz szpalery, rywalizujące w naśladowaniu natury z malarstwem; te dekoracje ścienne wyrabiano przeważnie we Flandrji, a od r. 1550 także i we Francji.

Hafciarstwo renesansowe ujawnia także dążności na-turalistyczne, mianowicie używa ze szczególnem zamiłowaniem haftu kolorowego o wzorach cieniowanych i o układzie ściśle przystosowanym do pola zdobionego. Szczególnie ulubione były w tym czasie aplikacje oraz haft wypukły.

Nakoniec, ze względu na nadzwyczajne rozpowszechnienie świeżo wynalezionego drukarstwa, nie można pominąć opraw książek, które zdobiono bądźto intarsjami ze skóry barwionej, bądźteż wytłaczaniem przy pomocy odpowiednich sztanc i złoceniem motywów.

Renesans „odżywa“ około r. 1850 pod postacią neorenesansu, trwającego aż do początku XX. w. jako styl obowiązkowy dla budowli świeckich o przeznaczeniu monumentalnem, n. p.^ teatrów i muzeów.

‘30

BAROK.

Podobnie jak dla renesansu, tak i dla stylu nazwanego barokiem, kolebką były Włochy.

Jak wspomniano poprzednio, już w drugiej połowie XVI. wieku ukazują się tam dzieła sztuki, które, pomimo posługiwania się formami klasycznemi, coraz bardziej odrzucały przepisy teoretyków renesansu.

Barok, chociaż go niektórzy uważają tylko za „upadek Odrodzenia“, przemawia zupełnie nowym językiem, gdyż przecie, jak każdy styl historyczny, był wyrazem współczesnej sobie psychiki i służył odmiennym potrzebom artystycznym. Dla łatwiejszego odczucia i lepszego zrozumienia baroku należy uwzględnić tło kulturalne, na jakiem wyrósł. Czasy owe — to epoka wojen, prowadzonych bądź z powodów religijnych, bądź też dynastycznych. Ludzie ówcześni, a zwłaszcza należący do uprzywilejowanych, posiadali charaktery równie silne jak i gwałtowne; więc sztuka musiała się przystosować, musiała olśniewać i wstrząsać albo potężnemi rozmiarami albo nadzwyczajnie bogatą i nieraz przesadnie ożywioną dekoracją. Dlatego w miejsce jasnej i przejrzystej konstrukcji renesansowej, unikającej wszystkiego, co nie jest spokojne i harmonijne, używa barok efektów malarskich, wybujałości i zniekształceń form, zacierających rozczłonkowanie.

Pamiętając o tych odmiennych celach i środkach sztuki barokowej, nie będziemy uważali jej „tylko za zbiór sztuczek czy pretensjonalności“; 'pamiętając o nich, zrozumiemy, że barok jest ogniwem całkiem naturalnem i o wysokich wartościach dodatnich w historycznym rozwoju sztuki.

Ten nowy styl rozwija się od r. 1580 do 1715 r. (w przybliżeniu!), a podzielimy go na okresy baroku wczesnego, pełnego i późnego ; należy jednak podkreślić, że działają podówczas dwa prądy. Pierwszy, trwający jako „palladjanizm“ -aż do połowy XIX w., ma więcej cech klasy cysty cznych i od-

znacza się prostatą dekoracji oraz spokojną monumentalnością. Natomiast drugi, określany mianem baroku Michała Anioła lub malarskiego, posługuje się kontrastami celem osiągnięcia jak najbardziej malowniczego wrażenia całości. Barokowa architektura kościelna, pomimo podobieństw do renesansowej w szczegółach, wykazuje jako całość szereg odrębności. Już nawet układy poziome kościołów nowego stylu odznaczają się zamiłowaniem do potęgi ruchu oraz bogactwa przeciwstawień (= kontrastów). A gdy do tego dodamy: odmienne kształtowanie przestrzeni, znaczenie problematów światła, rozczłonkowywanie ścian zewnętrz i wnętrz występami i nader plastycznemi gzymsami o silnych załamaniach oraz wygięciach, a wreszcie bogactwo wielobarwnych materjałów i dekoracji rzeźbiarskiej — wtedy barok ujawni się nam jako styl odrębny i samodzielnie rozwinięty.

Przy omawianiu choćby najogólniejszem trudno nie wspomnieć o osobnym typie kościołów, (według kościoła ił Gesu w Rzymie), wznoszonych przez Jezuitów, którzy, jako „najżarliwsi bojownicy i właściwi twórcy“ przeciwreformacji, mieli wpływy wprost nieograniczone. Oni też znowu wprowadzili empory jako jeden z głównych motywów rozczłonkowania wnętrza.

Obok architektury kościelnej rozwija się na własnych drogach budownictwo świeckie, którego czasy świetności przypadają na połowę XVII w., kiedy wskutek wzrostu znaczenia Francji sztuka dworu Ludwika XIV. staje się miarodajna dla całej Europy, wywołując liczne naśladownictwa we wszystkich krajach.

Każdy z pałaców barokowych, podobnie jak pierwowzór, t. j. Wersal pod Paryżem, składa się z budowli głównej oraz kilku budynków mniejszych. Pałac właściwy, rozwinięty szeroko, posiadał część środkową zwykle o najbogatszej dekoracji, oraz dwie części boczne, tworzące silne występy,

t. zw. ryzality, lub też stanowiące wydatnie rozczłonkowane skrzydła. Owe pawilony i dachy mansardowe są nowemi składnikami architektonicznemi, podobnie jak półpiętrza (me-zaniny), balkony oraz otwory ścienne, zamknięte elipsą lub odcinkiem koła. Całość pałacu otaczano urządzonemi ze szczególną pieczą a raczej konstruowanemu architektonicznie ogrodami, w których równie zdecydowane przejawiały się upodobania barokowe.

Rzemiosła artystyczne baroku mają wielkie znaczenie, gdyż przejawiają się w nich wszystkie charakterystyczne cechy tego stylu.

Pierwszeństwo należy się sprzęt ar stwu, które, podobnie jak budownictwo, podkreśla raczej plastyczne opracowanie dekoracji niż przejrzystość struktury. Celem wywołania wrażenia malowniczego światłocienia oraz pełnej żywotności siły zaczęto używać bogatej, niekiedy zbyt bogatej, snycerki i złożonego profilowania grzymsów. Prócz tych przyozdobień sprzętów stosowano też poprzednio znane intarsje oraz inkru-stracje, wprowadzając do ostatnich dwie nowości, a mianowicie t. zw. technikę Boule'a i wypukłorzeźbioną „mo-zajkę florencką“.

W zakresie odmian sprzętarskich stworzono, ze względu na wzrastający przepych i chęć wygody, nowe meble, z których na uwagę zasługują: fotele, komody, kanapy, stoły przyścienne (konsolowe) i postumenty wolnostojące lub ścienne dla ustawienia zegarów, posążków i t. p. Ze sprzętów służących do siedzenia tworzono „garnitury“ używane i dzisiaj; przytem trzeba zaznaczyć, iż nowością, wprowadzoną także przez barok, są stałe obicia tapicerskie tych mebli, robione z aksamitów, tkanin jedwabnych albo skór dekorowanych i zwanych u nas kurdybanem.

Rozwinęła się zresztą wówczas w sprzętarstwie taka różnorodność, że n. p. szafy można określać nietylko według krajów (Holandja, Niemcy), lecz nawet według miast (Hamburg, Gdańsk, Norymberga).

Rozpowszechnienie form czy dekoracyj sprzętarskich odbywało się w tej epoce zapomocą sztychów, do których wykonywali projekty bądź architekci i rzemieślnicy, bądź to specjalni „rysownicy ornamentów“.

Po sprzętarstwie zasługuje na bliższe omówienie tkactwo barokowe, zmieniające również swe motywy zdobnicze i technikę stosownie do upodobań epoki. Do połowy XVII. w. w produkcji jedwabiów, aksamitów i złotogłowiu przodują Włochy, lecz potem także w tym dziale Francja zaznaczyła swoją wyższość, zwłaszcza, że prócz warsztatów królewskich pozakładano liczne pracownie prywatne.

Wzory tkanin na ubiory, zatracając jasność podziału kompozycyjnego, używają wśród nowych motywów: palmet z kwiatów egzotycznych, kartuszy oraz fragmentów architektonicznych i krajobrazowych. Nowością ówcześnie były: tła wzorowane i nader częste broszowanie złotem lub srebrem o kilku odcieniach.

Dzięki broszowaniu tkaniny zdołały usunąć na plan dalszy hafciarstwo. Szczególnie charakterystyczne są dla barokowych wyrobów hafciarskich: różnorodne podwleczenia w hafcie wypukłym, naszywania tarczkami (paillety) złotemi lub srebrnemi oraz haft z w. Richelieu. Zresztą zarówno hafty jak i pasmanterja służą przedewszystkiem przyozdabianiu tkanin, używanych do obić mebli, dekoracyj ściennych i strojów.

Osobnemi działami przemysłu artystycznego są wprowadzone wówczas koronki a także i gobeliny, dla których najwspanialsza epoka rozwojowa — to właśnie czasy Ludwika XIV.

W z lotnictwie tego stylu spotykamy prócz zastaw stołowych i biżuterji szczególnie rozpowszechnione „boites à portrait“ — podobne do tabakier, żetony oraz naczynia, sporządzone z płaskorzeźbionych albo częściej rytowanych orzechów kokosowych, muszli i t. p., które montowano w złoto lub srebro. Natomiast ze srebra częściowo polerowanego i pozłacanego wykonywano zastawy i antepedja ołtarzowe, naczynia liturgiczne oraz relikwiarze.

Z innych działów rzemiosł artystycznych trzeba wyróżnić obróbkę kości słoniowej, wyroby z mosiądzu i ślusarstwo artystyczne.

mianowicie krucyfiksy, re-

Z kości słoniowej, której użytkowanie osiąga szczyt rozwoju w połowie XVII. w., sporządzano najrozmaitsze „toczone“ naczynia zarówno użytkowe jak dekoracyjne, n. p. misy, talerze, dzbany, kielichy i kubki. Przyozdabiano nią także przedmioty kościelne, łikwiarze, pastorały i nawet kielichy.

Zresztą z kości słoniowej, podobnie jak z drewna gruszy lub bukszpanu i z pestek owoców, rzeźbiono mikroskopijnie małe medaljoniki, naszyjniki i pierścienie. Stanowią one wraz z wyrobami z bursztynu (szczególnie ulubionemi w drugiej połowie XVII w.) i z koralu rodzaj sztuki, bardzo rozpowszechnionej w epoce baroku.

Ślusarstwo artystyczne rozwinęło się wprost nadzwyczajnie, gdyż obok jego dawnych rodzajów powstawały nowe, jak: bramy wjazdowe, ogrodzenia, kraty nadproży i okien, poręcze schodów oraz balkonów. Są to przeważnie okazy wirtuozostwa rzemieślniczego a zarazem objawy lekceważenia właściwości tworzywa, tak znamiennego w tym stylu. Znaczną i oddzielną grupę dzieł ślusarskich stanowią godła sklepowe, zamki i skrzyneczki, zdobne ażurowaniami a niekiedy i pozłacaniem.

Obok wyrobów z miedzi i mosiądzu nabrały większego znaczenia, zwłaszcza we Francji, okucia bronzowe mebli. Cer amikę baroku reprezentują przeważnie fajanse o dwóch typach dekoracji, a mianowicie: zdobne plastycznie a pochodzące z Francji i Włoch oraz pochodzenia holenderskiego, głównie z Delft, naśladujące malowaniami chińską „błękitną“ porcelanę. Prócz fajansów zasługują na wzmiankę naczynia kamionkowe (dzbany, kufle i t. p.), wyrabiane w Niemczech.

Wyroby szklane w czasie baroku doznały również zmian, a mianowicie zjawia się czeskie szkło kryształowe i nowo-wynalezione (około r. 1676) szkło rubinowe. Szklarstwo ówczesne dekorowało swe twory malowidłami oraz emaljowa-niem, a pod koniec XVII w. także szlifami i rżniętą ornamentyką. Malarską dekoracją szkieł było „eglomizowanie“, stosowane zwłaszcza do puharów i kubków.

Nakoniec wspomnieć choćby należy o zegarach barokowych, których oprawy zdobiono techniką Boulea, a tarcze i wskazówki grawirunkiem, emaljami i pozłacaniem.

Barok, ustępując miejsca zwłaszcza w rzemiosłach artystycznych nowemu stylowi, zachował się częściowo w architekturze kościelnej. W drugiej połowie ubiegłego wieku usiłowano go wskrzesić, lecz owe próby okazały się krótkotrwałe i prawie bezowocne.

ROKOKO.

Następny ze stylów historycznych rozpoczął swój rozwój we Francji, gdzie po śmierci Ludwika XIV. (1715), dzięki upodobaniom artystycznym „wyższych sfer“ a przedewszyst-kiem dworu królewskiego, powstają formy, które określono z początkiem XIX w. mianem „rococo“.

Rokoko, zwane również stylem Ludwika XV, to artystyczny odpowiednik treści i formy życia towarzyskiego ówczesnych opiekunów (oraz opiekunek!) sztuki; przystosowując się do ich światopoglądu i ideałów, powstawały dzieła tak oryginalne i tak świeże, iż uznawanie tej epoki tylko za upadek „Barocco“ jest poważnym błędem. Zresztą ów okres stylowy wykazuje dość znaczny szereg nowości, które — podkreślamy to odrazu do dekoracji.

bynajmniej nie ograniczają się jedynie

W architekturze rokoko nie stworzyło wprawdzie własnego systemu i opiera się przeważnie na zdobyczach baroku; wnosi doń jednak większe zmiany, zarówno w budowlach kościelnych jak i świeckich, a mianowicie: używa układów poziomych dośrodkowych (== centralnych), łagodzi kontrasty członkowań, stwarza wnętrza o wyjątkowej obfitości światła i niezrównanem zharmonizowaniu szczegółów, a wreszcie wprowadza lekkość dekoracji oraz delikatną i stonowaną kolorystykę.

Budownictwo kościelne stylu rokokowego pozostawiło mnóstwo kaplic i kościółków, chociaż nie brak też znaczniejszych świątyń, odznaczających się widoczną odrębnością stylową.

W zakresie architektury świeckiej wznoszono dalej budowle reprezentacyjne, częściej natomiast poprzestawano na pałacykach, w których przedewszystkiem należy szukać cech istotnych rokoka. Ruchliwość, wdzięk i swoboda, tak odmienne od barokowej potęgi ruchu, pompatyczności lub przepełnienia kontrastami, cechują zewnętrza tych budowli. Wnętrza zaś składały się z niewielkich ubikacyj o przeznaczeniu ściśle określonem, jak np. jadalnie, osobne pokoje dla pana i pani, sypialnie oraz buduary.

Osobno trzeba przypomnieć, że wtedy powstają również małe dworki, pawiloniki, „domki herbaciane“ i altany, służące tak licznym rozrywkom (fêtes galantes“) ówczesnego towarzystwa.

Lecz, prócz odrębności w architekturze, rokoko wypowie-

działo się najpełniej i najdobitniej w dekoracji ściennej oraz W rzemiosłach artystycznych.

Ornamentyka rokoka, w przeciwieństwie do wszystkich stylów historycznych, nie podporządkowuje się konstrukcji budynku czy przedmiotu, ale właśnie jest organizmem tak samodzielnym, że często opanowuje człony architektoniczne a ze sprzętów użytkowych (np. krzeseł i stołów), nie zatracając ich celu praktycznego, stwarza niby — ornament przestrzenny. Motywy tej ornamentyki, rozmieszczone zwykle asymetrycznie, składają się z form o linjach krzywych, giętych w S. i C. ; motywami najbardziej charakterystycznemi są twory muszlo wate lub raczej skaliste.

wreszcie agrafy oraz kartusze, łą-

Znaczną rolę w ówczesnej ornamentyce odgrywają, mniej lub też niekiedy więcej dokładne, naśladownictwa sztuki zarówno bliskiego (Turcja) jak i dalekiego (Chiny) Wschodu, głównie dzięki żywym stosunkom handlowym. Inne motywy ornamentalne poprzednio już znane, jak np. liście szuwarów, gałązki z kwiatami, czono tak oryginalnie z ramami, bardzo ulubionemi w tej epoce, że mają one charakter zupełnie nowy. Zresztą podkreślić należy, że właściwie ornamentyka, tak rzeźbiona w stiuku albo w drewnie jak i malowana, wyraża najlepiej elegancję oraz wdzięk kokieteryjny rokoka.

Niemniej bezpośrednio przejawia się rokoko w rzemiosłach artystycznych, których dzieła mają części składowe „zlewające się“ wskutek wyłącznego używania linij i powierzchni krzywych.

Przede wszy stkiem zasługuje na omówienie ówczesne s p r z ę-tarstwo, bo nietylko wprowadziło liczne typy sprzętar-skie, lecz także po raz pierwszy w rozwoju historycznym sztuki — stanowi ono z architekturą i dekoracją całość o niezrównanej jednolitości oraz harmonji. Z nowostworzonych mebli wystarczy wymienić kilka odmian foteli (np. berżery od 1725 r., markizy) oraz należące do grupy stołów: toalety, szyfonjerki, szafki nocne i szafki narożne. Drewniane części sprzętów służących do siedzenia, pokryte rzeźbą ornamentalną, zrazu malowano lakierami, potem przeważnie złocona „na mat“ lub „na lśniąco“; zaś zapomocą obić tapieerskich z adamaszków, brokatelli oraz tkanin gobelinowych (1720 r.) starano się uzyskać w meblach nietylko jak najwięcej wygody, lecz także dopełnienia kolorytu stałej dekoracji wnętrza. Natomiast sprzęty o powierzchniach większych, np. komody, przyozdabiano intarsją geometryczną i naturalistyczną z drewn egzotycznych: palisandru, drzewa różowego i cytrynowego, mahoniu i i. Wszystkie wyroby sprzętarskie, nawet i te, które pokrywano wynalezionemi wówczas werniksami Martina, posiadają okucia z bronzu cyzelowanego i pozłacanego; te „aplikacje“ są w epoce rokoka osobnym a wysoko rozwiniętym działem bronzownictwa.

Z innych grup ówczesnego bronzownictwa wyróżniają się przedewszystkiem świeczniki, których wiele odmian stworzyło rokoko; naturalnie wszystkie dzieła bronzownicze wykańczali cyzelerzy.

Wśród innych działów rzemiosł artystycznych tej epoki wyróżnia się porcelana, o której przedewszystkiem myślimy, zajmując się ówczesną ceramiką.

Ten wynaleziony około r. 1709 w Saksonji materjał nadawał się tak wyjątkowo do form rokokowych, że wystarczy prze-studjowanie wyrobów z porcelany, by poznać całkowicie nietylko cechy charakterystyczne lecz i najdrobniejsze odcienie tego stylu. Jednakże formy w porcelanie rokoka występują dopiero po 1740 r. i to w dziełach fabryki w Meissen koło Drezna, gdyż Sèvres (Francja) zaczęło swą działalność około r. 1752.

Z porcelany, obok mnogich figurek dekoracyjnych, wykonywano: naczynia stołowe o przeróżnem zgrupowaniu, czyli t. zw. serwisy, lichtarze, bombonierki, wazy, trzonki do noży i widelców oraz wiele przedmiotów, dotychczas z innego tworzywa robionych, jak np. łyżki, kałamarze, oprawy zegarów i krucyfiksy.

Rokoko jest więc okresem najświetniejszego rozwoju porcelany, zarówno pod względem technicznym jak i artystycznym ; świadczy o tern wielka ilość fabryk, wówczas założonych.

Na osobną wzmiankę zasługują również złotnictwo oraz ślusarstwo rokokowe.

Jako jedna ze znaczniejszych specjalności sztuki złotniczej występują tabakierki, wysadzane drogiemi kamieniami a zdobne emalją i minjaturami, służące za modne podarki. Obok nich niemałą wziętością cieszyły się zegarki o mechanizmach coraz doskonalszych, przybory toaletowe i rączki do lasek.

Po ślusarstwie artystycznem rokoka została spora ilość: bram wjazdowych, poręczy schodów i balustrad balkonowych oraz krat nadproży, należy przytem zaznaczyć, że większość tych okazów wygląda raczej na delikatne i pomysłowe rzeźby z wosku, niż na wyroby z kutego żelaza. Nakoniec trudno pominąć, iż właśnie z epoki stylu rokokowego pochodzą najkosztowniejsze i najbardziej artystyczne wachlarze, które, przyozdabiali — poza członkami oddzielnej korporacji malarzy wachlarzów. — także najsławniejsi ówcześni artyści.

Rokoko, jak wszystkie style historyczne, odżyło w okresie powtarzania stylów a używano go zwłaszcza do dekoracji wnętrza saloników i pokoików kobiecych; niekiedy jednak i do ubikacyj większych, jak np. sal balowych i kasynowych, dla których potrzeba cech właściwych rokokowi.

STYL LUDWIKA XVI.

Rozwój rokoka nie trwał jednak długo, już bowiem około r. 1750 uwydatnia się we Francji reakcja przeciw wybujałemu rozluźnieniu form rokokowych oraz zwrot ku formom klasycznym. A chociaż i tym razem zmiana etylu odpowiada przedewszystkiem zmienionym ideałom kultury umysłowej oraz artystycznej, przecież trudno przemilczeć, że na powstanie nowego stylu wpłynęły prócz tego prace nad wykopaliskami Pompei (1748 r.) Zaczęto uznawać sztukę hellenistycz-no-rzymską za jedyny i wiecznotrwały wzór wszelkiej twórczości plastycznej, zbliżono się również do Grecji właściwej, dzięki badaniom archeologów; zwłaszcza działalność J. J. Winckelmanna odegrała ważną rolę w powstawaniu nowego stylu. Wreszcie wtedy pod wpływem prac Diderota i J. J. Rousseau’a starano się wrócić do prostoty obyczajów i życia oraz do miłości natury.

Na takiem tle rozwinął się styl Ludwika XVI., nazywany też klasycyzmem XVIII. wieku lub stylem Zopfu w Niemczech, a trwający w przybliżeniu od 1750 do 1793 r. Architektura stylu Ludwika XVI., tak jak w epoce rokoka przeważnie świecka, wykazuje cechy odmienne, a mianowicie: prostotę i przejrzystość planu poziomego oraz przewagę płaszczyzn gładkich nad dekoracją rzeźbiarską, umieszczaną w wyodrębnionych płycinach i medaljonach. Znane już poprzednio typy budowli, głównie pałacyki i teatry ówczesne, posiadają zewnętrza oraz wnętrza odznaczające się subtelnemi proporcjami całości jakoteż delikatnością opracowania szczegółów. Styl ten, jak każdy ze stylów klasycystycznych, łączył z antyeznemi — motywy nowe, zmieniając mniej lub więcej charakter pierwowzoru, co przyczynia się oczywiście do jego odrębności. Zamiast wyliczania tych form „nowych“, należących przeważnie do zakresu ornamentyki, wystarczy nadmienić, że istnieje odmiana stylu

Ludwika XVI., w której nietylko twory rzemiosł artystycznych, lecz nawet dekoracja i rozczłonkowanie architektoniczne są wprost niezależne od sztuki klasycznej. Ornamentyka stylu Ludwika XVI. czerpie z dwóch źródeł, a mianowicie: z motywów klasycznych oraz natur ali-stycznych. Wśród pierwszych szczególnie częste są: wałek z prętów lub liści wawrzynu, owiniętych wstążkami krzyżu jącemi się oraz żłobkowania. Do drugiego typu należą równie często stosowane girlandy i wieńce z kwiatów, plecionki z gałązek oliwki oraz wawrzynu, a wreszcie atrybuty życia niby rolniczego oraz symbole sztuk (zwłaszcza instrumenty muzyczne !) i nauki. Najbardziej charakterystycznemi motywami tej ornamentyki są kokardki z wąskich wstążeczek oraz medaljony owalne, bardzo bogato obramione. Obydwa typy zdobin, zawsze o formach drobnych i delikatnych, zestawiano bezpośrednio razem, co tworzy jedną z odrębności stylowych onej epoki. W ornamentyce plastycznej ze stiuku lub gipsu pozostawiano kolor biały, rzadko tylko pozłacając niektóre części ; zaś koloryt ornamentyki malowanej składał się przeważnie z barw łagodnych i zimnych.

Sprzęt a rstwo ówczesne, chociaż produkowało głównie znane już rodzaje mebli, ulega dużym zmianom, uwidaczniającym się przede wszy stkiem we wprowadzaniu linij prostych oraz płaszczyzn. Jednakże sprzęty Ludwika XVI., pomimo zmienionych form, zachowały w dalszym ciągu lekkość oraz elegancję dzieł poprzedniej epoki. Co do dekoracji sprzętarskiej wystarczy przypomnieć, że we Francji, (która wtedy wyrabiała i eksportowała mebli rocznie za blisko 4. miljony liwrów), właśnie ten okres uważają za epokę najświetniejszego rozwoju intarsji i bronzownictwa meblowego. Ze sprzętów wówczas wynalezionych na osobną wzmiankę zasługują: biurko damskie (bonheur - de jour), witryna t. j. oszklona szafka dla przechowywania cennych lub rzadkich drobiazgów zwanych bibelotami, szyfonjerka (= szafka) oraz biurka o roletowem zamknięciu góry, prototyp dzisiejszych t. zw. amerykańskich.

Tkactwo stylu Ludwika XVI. używało przeważnie motywów naturalistycznych, które albo rozmieszczano w romboidalnych polach albo też wypełniano niemi pasy dzielące tak tło jak i resztę tkaniny. Tła były prążkowane, kratkowane i morowane, gdy pola pasów gładkich, czasami odmiennych w barwie, stanowiły podłoże dla wzorów roślinnych o delikatnym rysunku i żywym, dyskretnym kolorycie. Lecz wskutek ogólnego zubożenia materjały droższe musiały ustępować przed tańszemi, co naturalnie wpłynęło na charakter stylowy tkanin. Zamiast jedwabnych adamaszków i atłasów zjawiały się wyroby z wełny i bawełny, na których wzory nie tkano, ale drukowano zrazu ręcznie a następnie maszynowo. To „drukowanie“ tkanin, zwłaszcza do obie ściennych, rozpowszechniło się wkrótce po całej Europie i trwa aż do dnia dzisiejszego.

Osobną a znaczną rolę odgrywały przy ówczesnej modzie wstążki, których najwięcej wyrabiano w Szwajcarji.

H a f c i a r s t w o tego stylu rozwijało się głównie w t. zw. hafcie białym na tiulu i muślinach, osobną zaś grupę tworzyły bogate hafty wszystkich strojów ceremonjalnych; do tych haftów kolorowych używano szczodrze naszywań pail-letami barwnemi.

przede-

W epoce stylu Ludwika XVI. szczególnem rozpowszechnianiem cieszyła się masa perło w a, której używano do każdego prawie dzieła rzemiosł artystycznych, wszystkiem do wykładzin zegarków, tabakier, oraz do wyrobu wachlarzy.

Odżywa też gliptyka, a ślusarstwo oraz złotnictwo rozwijają się niemniej świetnie niż w poprzednich stylach, wytwarzając przeważnie drobne okazy, które jednak nietylko posiadają charakterystyczne piętno tej epoki, lecz też są często znakomitemi dziełami sztuki.

W okresie powtarzania stylów próbowano również wznowienia stylu Ludwika XVI., stosując go, tak jak styl rokoka, przeważnie do urządzeń wnętrz pokoików dla płci pięknej«

EMPIRE.

Wielka rewolucja francuska obaliła władzę królewską, nie zdołała jednak wyzwolić sztuki od wpływów twórczości klasycznej, zamiast bowiem wzorów pompejańskich zaczęto szukać motywów w sztuce greckiej, przyczem naturalnie dążono do osiągnięcia wrażenia siły, prostoty i dostojności, a więc do celu innego, niż w obu stylach XVIII. wieku.

Na takich podstawach rozwijały się formy artystyczne, które,u dzięki poparciu Napoleona I. i gloryfikacji pierwszego cesarstwa, otrzymały miano empiru.

Artyści epoki empiru, wierząc jak najzupełniej w prawdziwość swego ujęcia antyku, poświęcali całą twórczość własną wskrzeszeniu form sztuki klasycznej. Wskutek tego popadali nieraz wr przesadę kopjowania oraz często używali schematów wyrozumowanych, robionych niezależnie od sztuki greckiej lub rzymskiej. Mimo to znaczna część ich tworów posiada niewątpliwie cechy odrębności stylowej, zmierzającej do monumentalności, reprezentacji i surowej prostoty.

Czasy tego nowego stylu przypadają na lata 1800—1830,, przyczem trzeba dodać, że powyższe daty przyjmujemy jedynie dla ułatwienia podziału. Samo panowanie Napoleona I. jako cesarza Francji trwa tylko od r. 1804 do 1815 r. Lecz i tutaj, jak zresztą w stylu historycznym, powstawały dzieła o tych samych cechach nawet aż po 1830 rok.

Pierwsze budowle empirowe naśladowały wprost niewolniczo architekturę Rzymu cezarów; do tego typu przedsta-wiejącego raczej tylko kopje, należą: łuk tryumfalny na placu de FEtoile, kościół św. M. Magdaleny (rozpoczęty za Ludwika XVI.) oraz giełda w Paryżu.

Lecz z biegiem czasu uwydatniały się, zwłaszcza w domach mieszczańskich, coraz silniej te znamiona, dzięki którym można empir uznawać i za styl architektoniczny. Fasady ówczesnych domów rozczłonkowywano nietylko gładkiemi pi-lastrami zbliżonemi, lecz także i zapomocą kolumn toskańskich, stanowiących, wraz z doryckiemi, jeden z motywów konstrukcyjnych, odmiennie kształtowanych niż w epokach poprzednich. Dekorację rzeźbiarską ścian, stosowaną bardzo oszczędnie, umieszczano pod obramieniami okien jako pły-ciny oraz jako fryzy, składające się z motywów ornamentalnych lub kompozycyj figuralnych. Wnętrza zachowały ukształtowanie zasadnicze poprzedniego stylu, nabierając jednak coraz więcej oschłości wskutek bezwzględnego używania zasady „czystej linji“.

Przy omawianiu architektury empirowej trzeba wspomnieć o nowym typie budowli a mianowicie o pasażach, które służą celom komunikacyjnym oraz handlowym, tak samo jak dzisiejsze. Również wspomnieć trzeba o wystawach sklepowych, gdyż dopiero z tej epoki zachowały się one w nowoczesnej formie.

Ornamentyka empir u była przeważnie płaskorzeźbiona, a używała jednakowych motywów, różniących się tylko wymiarami, zarówno w architekturze jak i w dziełach rzemiosł artystycznych. Do cech charakterystycznych tej ornamentyki należą: regularność rozmieszczenia motywów, bezwzględne przestrzeganie symetrji oraz wprost geometryczna czystość rysunku.

Motywami, które czerpała ona ze skarbca sztuki greckiej, rzymskiej a częściowo nawet egipskiej, szczególnie ulubio-nemi były: palmety, liry, łabędzie, uskrzydlone lwy i gryfy, sfinksy greckie oraz egipskie, boginie zwycięstw, orły a wreszcie wazy, medaljony koliste i panoplja z broni rzymskiej, zaś jednonogie karjatydy z lwów oraz hermy o stopach naturalnych a widocznych — to nowości, wprowadzone przez styl empiru.

Dzięki wspomnianej ornamentyce i wskutek odmiennego opracowania konstrukcji rzemiosła artystyczne tej epoki posiadają wybitne cechy stylowe, przyczem pierwszeństwo należy się niewątpliwie sprzętarstwu.

Sprzęty ówczesne, wywierające naogół wrażenie potężnej i niewzruszalnej zwartości, albo mają formy gięte a kanciaste, albo też są wprost skrzyniowate. Ale zarówno meble pozornie lekkie, jak i owe wyglądające na ciosy kamienne, mają jedną cechę wspólną, a mianowicie: ich gładkie powierzchnie z politurowanego mahoniu są ożywiane ozdobami z bronzu, pozłacanemi matowo i składającemi się z wymienionych motywów ornamentalnych.

Te bronzy sprzętarskie, wyrabiane na zapas w wielkich ilościach i potem dostosowywane do mebli, odznaczają się zawsze, co należy podkreślić, doskonałością odlewu oraz opracowania artystycznego (cyzelunek). Prócz bronzów używano do dekoracji sprzętów także motywów figuralnych, które tworzyły samodzielne człony konstrukcyjne, jak np. nogi stołów, krzeseł i foteli, oparcia boczne kanap. Wreszcie wspomnieć choćby trzeba o bryłowatym cokole, na którym stawiano szafy i komody, umieszczano nogi stołów i przyczółki łóżek oraz opierano ramy zwierciadeł wolnostojących. Co do odmian i typów mebli empirowych, trudno je wszystkie omówić dokładnie, gdyż, obok bogatej różnorodności znanych, zjawiają się też nowe sprzęty, jak: lustra stojące, t. zw. psyche, szezlongi, sofy — „méridienne“, toaletki przenośne oraz podstawki pod kwiaty (żardinjerki) i kosze na papiery. Ze Sprzętarstwem łączyło się ściśle tkactwo, które, po zupełnym zastoju w czasach Rewolucji, odżywa i rozwija się znakomicie, zarówno w wytwórniach gobelinów, jak i w liońskich fabrykach materyj jedwabnych. Zdobnictwo tkackie ulega znacznym zmianom wskutek wynalezienia przez Jacquarda (w 1800 roku) mechanicznego warsztatu, umożliwiającego wykonanie wszelkich wzorów, o najbardziej nawet skomplikowanym światłocieniu i kolorycie. Dlatego spotykamy często tkaniny empirowe nietylko zdobne motywami o bardzo silnej plastyce, lecz także o wytkanych fałdach, frendzlach i t. p. Obok takich tkanin wyrabiano również materje jedwabne, których zdobiny, ujęte sylwetowo, były umieszczane na tłach jednobarwnych. Haftem wypukłym z nici srebrnych lub złotych oraz naszywaniami z „paillet“ zdobiono stroje ceremonjalne i galowe, zaś mundury wojskowe, dla których empir jest epoką najświetniejszego rozwoju, miały nader bogate szamerowania, borty i t. p. wyroby pasamonicze.

Moda ówczesna wprowadziła też używanie zawojów z szalów indyjskich, a zwłaszcza kaszmirskich, których naśladownictwem trudniły się zresztą prawie wszystkie tkalnie europejskie.

Złotnictwo empirowe rozwijało się w dwóch kierunkach, a mianowicie zajmowało się wyrobem biżuterji, dekorowanej dziełami gliptyki (gemmy i karneje) albo emaljami, jakoteż sporządzaniem naczyń stołowych, jak sosjerki i wazy, o tłach silnie polerowanych a ornamentyce matowej, plastycznej. Są to przeważnie okazy odlewane ze srebra, nie zaś, jak dawniej, wykuwane lub wytłaczane.

Wśród dzieł bronzownictwa tego stylu, obok okuć a raczej aplikacyj meblowych, wyróżniają się przedewszystkiem świeczniki oraz zegary, wprost zadziwiające bogactwem odmian i pomysłowością zdobniczą. Nowością, należącą do tego działu rzemiosł artystycznych, są lampy olejne, udoskonalone wtedy przez Quinqueta i od jego nazwiska określane mianem kinkietów.

Wyroby z porcelany oraz szkła cieszyły się w epoce empiru takiem samem rozpowszechnieniem jak w stylach poprzednich, niemniej jednak posiadają one wybitne cechy odrębności stylowej.

Empir zaczęto wskrzeszać pod koniec ubiegłego wieku, obecnie zaś form jego, nieco zmienionych, używają nietylko w architekturze lecz też, dość często, i w sprzętarstwie.

BIEDERMEIER.

Styl cesarstwa nie opanował wszechwładnie krajów zamieszkałych przez ludność niemiecką, gdyż przedstawiał się tam jako sztuka wrogów. Zresztą po upadku Napoleona nawet we Francji obudziły się inne pragnienia, nowe ideały. Mieszczaństwo, które ujęło w swe ręce ster rządów, korzystając ze spokoju i coraz pomyślniejszych warunków politycznych, zaczęło stwarzać dla swoich potrzeb życiowych odmienne formy artystyczne.

Około r. 1820 te nowe formy nabrały charakteru jedności o własnem obliczu, posiadającej cechy stylu. I nazwano ów styl Biedermeierem ; początkowo wyraz ten służył jako określenie pogardliwe dla śmieszności naiwnych mieszczan i ich sztuki. Dopiero po okresie naśladowania stylów oraz po rozmaitych próbach wyraz Biedermeier stał się określeniem, używanem bez przymieszki satyrycznej; zrozumiano bowiem, że jego czasy są pouczającym przykładem nagięcia sztuki do potrzeb życia codziennego w sposób wprost identyczny z dzi-siejszemi usiłowaniami.

Biedermeier zamykamy datami od r. 1820 do r. 1840, lecz trzeba zaznaczyć, że już po r. 1800 powstają, zwłaszcza w Niemczech i Austrji, obok Empiru, sprzęty o cechach nowego stylu, a po г. 1840, równocześnie z tworami okresn naśladownictwa stylów, rozwijają się dalej dzieła biedermeier owskie.

W sprawie architektury ówczesnej wystarczy stwierdzić, iż budowli monumentalnych ta epoka nie pozostawiła; domy mieszkalne zdobione tylko niekiedy motywami archi-tektonicznemi oraz ornamentyką stylu empirowego. Zresztą dekoracji rzeźbiarskiej używano wówczas naogół bardzo oszczędnie, zwracając głównie uwagę na urządzenia wnętrz, tj. na dzieła rzemiosł artystycznych.

Również i ornamentyki odrębnej nie zdołano stworzyć, pozostawała ona zawsze na planie dalszym.

Natomiast, podobnie jak style XVIII w., oraz Empir, Biedermeier uwydatnił się najdobitniej w sprzętarstwie. Sprzęt a rstwo biedermeierowskie rozwijało się w dwóch kierunkach; jeden z nich — to posługiwanie się uproszczo-nemi a niekiedy bardzo przetworzonemu formami Empir u, kierunek zaś drugi stanowią te rodzaje sprzętów, w których można odnaleźć pośrednie wpływy stylu Ludwika XVI. oraz sprzętarstwa angielskiego z XVIII wieku. Pomimo tych zależności meble z epoki Biedermeieru posiadają cechy swoiste zarówno w konstrukcji jak i w dekoracji.

Rozwój stolarstwa biedermeierowskiego nastąpił wskutek żywego współdziałania rzemieślników z zamawiającymi, stolarze bowiem, projektując i wykonując swe dzieła, starali się tworzyć formy jak najodpowiedniejsze dla osobistych a nieraz bardzo drobiazgowych żądań klientów, którzy pragnęli sprzętów wygodnych, niezbyt drogich i trwałych. Dlatego ówcześni mistrzowie kunsztu stolarskiego zużytkowali swą wyobraźnię twórczą nie na zdobienie, lecz na ustosunkowanie wymiarów, dobroć konstrukcji oraz wyzyskanie naturalnego piękna słojów drewna. Stąd wśród sprzętów z owych czasów nietrudno spotkać okazy, odznaczające się wprost idealną wygodą, bezpretensjonalną prostotą i wrażeniem serdeczności zacisza domowego.

Pod względem konstrukcyjnym meble ówczesne wyróżniają się: pomysłowem a zawsze praktycznem kształtowaniem nie-tylko części składowych, lecz także i całości — uwzględnianiem właściwości materjału oraz dokładnością wykonania. Nogi krzeseł i kanap oraz łóżek i stołów umieszczano na kółkach mosiężnych, ułatwiających przesuwanie.

Co do typów mebli, to, chociaż posługiwano się dawniej stworzonemi, przecież, tak jak w poprzednich stylach, uległy one rozmaitym zmianom. Prócz sprzętów nieodzownych, np. łóżek, stołów, krzeseł i szaf na ubrania, szczególnie ulu-bionemi były w epoce Biedermeieru: sekretarzyki, biurka, szafki na książki, witryny, stoliki do szycia oraz innych fobót kobiecych. Taką samą wziętością cieszyły się wówczas kanapy, komody i etażerki. Wreszcie jako nowe meble trzeba wymienić łóżeczka i krzesła dziecięce, które przynajmniej dochowały się dopiero z tego stylu.

Meble wyrabiano z drewn orzecha, czereśni, gruszy, klonu, jasionu i jaworu, a coraz mniej mahoniu; często używano wspomnianych drew jako fornirów, lecz zawsze je politu-rowano. Okucia zaś sprzętów, wytłaczane z blachy mosiężnej, tracą w epoce biedermeier o wskiej coraz bardziej swe dawne znaczenie dekoracji. Natomiast używano przeważnie intarsyj z linij lub płaszczyzn, podkreślających kształt powierzchni zdobionej. Prócz intarsyj posługiwano się też, chociaż rzadko, snycerką o motywach niby empirowych ; lecz wzorowanie się na Empirze zanika około r. 1830 zupełnie. Również i sprosowania, składające się z kombinacyj geometrycznych, należą do zdobin meblowych.

Wspomnieć przytem należy, iż meble służące jako siedziska, miały obicia tapicerskie z tkanin albo z materji włosieniowej. W tkaninach obić sprzętarskich można zauważyć ślady trzech ostatnich stylów, a mianowicie: rokokowe sceny pasterskie, motywy kwiatów stylu Ludwika XVI. i antyczne ozdoby z epoki Empiru. Lecz obok tkanin zdobionych, w ujęciu całkiem naturalistycznem, częściej spotykamy jednobarwne, niezdobne kretony i katuny.

Nietylko jednak sprzętarstwo zostawił Biedermeier ; mamy też mnóstwo okazów innych rzemiosł artystycznych, któremi dopiero w ostatnich latach naszego wieku zaczęto się interesować.

Co do szklarstwa artystycznego wystarczy zaznaczyć, że wypierało ono coraz bardziej porcelanę, zwłaszcza, gdy okazało się tańszem ze względu na udoskonaloną, wprost świetną fabrykację. Szczególną wziętością cieszyły się „czeskie“ kryształy, na których wzór szlifowano lub malowano. Znaczną rolę w owem usuwaniu porcelany odegrały również fajanse o glazurze białej i malowanej dekoracji. Złotnictwo biedermeierowskie posługiwało się jako ma-terjałem najczęściej srebrem, używało również często półszlachetnych kamieni jakoteż imitacyj, a wreszcie swe wyroby przyozdabiało emalją malarską (limuzyńską) i mozajką drobną, t. zw. rzymską. Poza tern w tej epoce rozwijały się świetnie złotnicze wyroby filigranowe.

Na osobną zmianlcę zasługują naczynia cynowe, które wówczas znowu weszły w modę oraz wyroby z żelaza lanego, z którego zaczęto tworzyć nawet sprzęciki, biżuterję i rzeźby dekoracyjne (plakiety).

Biedermeier, ostatni ze stylów historycznych, przestał istnieć wskutek przemożnej a coraz bardziej niewolniczej i bezmyślnej manji naśladowania względnie wskrzeszania dawniejszych stylów. Przestał istnieć i popadł w pogardę, aż z początkiem bieżącego stulecia odżył jako bodziec i skarbnica dla twórczości wielu dzisiejszych artystów, zajmujących się rzemiosłami artystycznemi.

Ul

OKRES POWTARZANIA STYLÓW.

Równocześnie z dziełami stylu empirowego i biedermeierow-skiego powstają, zwłaszcza w Niemczech, twory urabiane na wzór sztuki klasycznej. Ten neohellenizm jest początkiem okresu naśladowania wszystkich stylów historycznych — od Egiptu do... Biedermeieru włącznie — i trwa jeszcze do roku bieżącego.

Naśladowano style historyczne wierząc ślepo, że poszczególne typy budowli (lub nawet sprzętów) należy stwarzać tylko w pewnych stylach np.: kościoły w gotyku, a teatry w renesansie. Dla tych naśladownictw względnie powtarzań stylowych stworzono nazwy: neo (nowo) romanizm, neogotyk, neorenesans it. p.

Ówczesne rzemiosła opanowane przez „artystów-rysowni-ków“, obcych zupełnie technikom wykonania i właściwościom materjału — także odtwarzają dawne style, przyczem rozwielmożnia się wpływ tandetnej choć taniej produkcji fabrycznej.

Ta barwna, coraz bezmyślniejsza, mieszanina stylistyczna trwała jednak dość długo, gdyż dopiero w latach dziewię-dziesiątych ubiegłego wieku nastąpiła zdecydowana reakcja, którą nazywamy secesją.

WIEK XX.

W bieżącym wieku wskutek bardzo szybkiego rozwoju stosunków społecznych, handlowych oraz wynalazków technicznych, sztuki plastyczne stanęły wobec zagadnień całkiem nowych, które otrzymały nazwę ogólną — modernizmu; uważać jednak dzieła stworzone na podstawie owych zasad za styl XX wieku byłoby jeszcze przedwcześnie.

Dla licznych typów budowli dzisiejszych (banków, domów handlowych i towarowych, fabryk lub hal dworcowych) musieli architekci tworzyć konstrukcje oraz formy nowe, często nawskróś oryginalne ; — to stwarzanie ułatwiają, a nawet przyspieszają, nowe techniki oraz materjały budowlane (żelazo-szkło i żelazo - beton), wynalezione niedawno. Pozatem wiele uwagi poświęcono domom mieszkalnym, które przede-wszystkiem są budowane wyłącznie z uwzględnianiem użyteczności, nie zaś, jak przedtem celem popisywania się „sty-lowemi“ fasadami.

Ornamentyka architektoniczna oraz rzemieślnicza wyzyskuje, zresztą bardzo oszczędnie — albo silnie zmodernizowane motywa stylów historycznych — albo zwraca się do skarbów rodzimej sztuki ludowej.

Rzemiosła artystyczne, oparte obecnie na zdrowych podstawach praktycznego projektowania, logicznej konstrukcji oraz umiejętnego wyzyskania materjałów, rozwinęły wszystkie swe działy do wyżyn dawnej (historycznej) świetności. Obecnie przy coraz oryginalniejszej pomysłowości i przy ro-raz doskonalszym wykonaniu, ciągle one pamiętają o celowości form, harmonji szczegółów oraz właściwościach tworzywa.

Lecz niestety jeszcze zbyt często nie zdajemy sobie sprawy z konieczności unowocześnienia zarówno architektury, jak i rzemiosł dlatego tak wielu mieszkańców — zwłaszcza Polski — pozostaje w ciężkiej niewoli obcych form i obcych stylów.

WYRAZY OBCE I TECHNICZNE.

1. Górna część stal z kość. OO. Bernadynó w we Lwo

WYRAZY OBCE I TECHNICZNE.

ABAKUS — płyta kwadratowa bezpośrednio na głowicy kolumny lub pilastra

absyda — część kościoła za ołtarzem głównym — zewnątrz o formie walca lub graniastosłupa wielobocznego absydjola — jw. małych rozmiarów

abstrakcja — pojęcie oderwane tj. nie wynikające ze zjawisk przyrody

adamaszek — tkanina jedwabna gruba i wzorzysta, nazwa od m. Damaszek w Syrji

agrafa — część środkowa zdobin rzeźbionych (i malowanych), która przerywa kierunek gzymsów

а к a n t — roślina o liściach bogato rozwiniętych, używana jako motyw zdobniczy, głównie w architekturze aksamit — tkanina jedwabna pokryta ♦ miękkim, krótszym lub dłuższym włosem

akwadukt — długie budowle ze sklepień łukowych — o przewodach na wodę

alabaster — rodzaj marmuru — służy do zdobin architektonicznych, łatwy do polerowania

altana — mała budowla z kolumnami (lub filarkami) oraz nakryciem, ściany otwarte albo oszklone

amfiteatr — budowla o ławkach współśrodkowo i piętrowo wzniesionych, pośrodku miejsce zw. areną amfora — dzban do przenoszenia płynów o dwu, niekiedy trzech lub czterech uchach

a m о г к i — postacie małych dzieci ze skrzydełkami, nazwa od rzymskiego bóstwa Amora

ampułka — dzbanuszek (lub niekiedy flaszeczka) używana przy obrzędach religijnych

amulet — drobne rzeźby z najrozmaitszych materjałów, które — według wierzeń — chronią przed złem lub zapewniają szczęście anteped jum — zasłona z najrozmaitszych mater jałów, umieszczona między płytą (mensą) a stopniami ołtarza antyczny — pochodzący z czasów starożytnych, obecnie nawet i 50 letnie okazy nazywają antykami aplikacja — zdobina utworzona przez nakładanie części zdobiących na tło z takiego samego lub innego materjału np. a. skórami na skórze, apl. skórami na suknie

aras — nazwa kobierców od miasta Arras, w którem od XII. w. wyrabiano je według wzorów (kartonów) malarskich, architraw — najniższa część belkowania, zw. też nasłupiem, łączy kolumny niejako w ścianę

arkada — rodzaj sklepienia, składa się z luku stosunkowo wązkie-go; szereg a. przedzielonych kolumnami itd. nazywają arkadowa-niem

ascetyzm — światopogląd zmierzający ku doskonałości duchowej przez tłumienie życia codziennego

asymetrja — ułożenie (wzgl. ustawienie) zdobin odmiennie po obu połowach okazu atłas — tkanina jedwabna.

atrybut — cecha, godło, oznaka istoty jakiegoś zjawiska lub osoby ażur — sposób wykonania zdobiny, w której tło usunięto.

B A L D A C H (im.) — nakrycie zastępujące daszek przy kazalnicach, posągach i t. d.

balkon — część budowli, silnie wysunięta od ścian płyta, na podporach (konsolach), otoczona poręczą balustrada — poręcz z pionowych słupków (balasek) przy balkonach, schodach i t. d.

banderola — wstęga dłuższa i zdobnie zawijana na której umieszczano napisy

baptysterjum — chrzcielnica, rodzaj budowli barbakan — budowla obronna, założona kolisto, ze strzelnicami barok — nazwa stylu, zapewne od portug. wyrazu barocco — dziwaczny, krzywy

baza — część kolumny — bezpośrednio pod trzonem bazalt — kamień b. twardy — przez Egipcjan używany do budowli i rzeźb

bazylika — u Rzymian — budowla dla spraw handlowych, sądowych; obecnie kościół wzorowany na tych budowlach bazyliszek — bajeczna jaszczurka, która zabijała wzrokiem bęben — część wieloboczna, kolista lub owalna na której spoczywa kopuła

belkowanie — trzy części budowli — architraw, fryz i gzyms, oparte na kolumnach lub ścianach a dźwigające dach ber zera — rodzaj fotelu na dość wysokich nóżkach oraz o wysokim zapiecku.

beton — mieszanina z wapna hydraulicznego (cementu), drobnych kamieni albo cegieł i piasku

bibelot — drobne wyroby rzemiosł artyst. tylko jako ozdoby Biedermeier nazwa stylu zapewne od określenia pogardliwego:

poczciwy, głupkowaty Meier (der biedere M.) boazerja — zdobne okładanie ścian drewnami b o m b o n j e г к a — pudełko na cukierki

b o n j e (-owanie) — ciosy kamienne o gładkich powierzchniach borta — tkanina lub haft, rodzaju wstążki, używana do obszycia sukien; — obramienie wogóle

brelok — zdobina większa najrozmaitszej formy przy naszyjnikach, zegarkach

bronz — stop miedzi, cyny, cynku, ołowiu i niekiedy srebra — używany do posągów, dzwonów i t. d.; barwy brunatno-żółtej — pokrywa się patyną (śniedzią)

brokatela — tkanina pół jedwabna lub półwełniana o zdobinach wypukłych

broszować — przetykać nićmi ze złota lub srebra

Boulea (czyt. buła) technika — wykładziny cyną lub mosiądzem na tle szyldkretu (skorupy żółwiej), Boulle Andrzej Franc. (1642—1732) — stolarz francuski

bursztyn — żywica kopalna — służy do zdobienia okazów stolarstwa oraz drobiazgów rzeźbionych.

buduar — pokoik damski do przyjmowania bliskich znajomych bukszpan — drewno o nadzwyczajnej ścisłości, trudno łupliwe, trwałe, rozpowszechnione w stolarstwie i tokarstwie drobnych wyrobów

C E L К O W A emał ja zob. emal je

centralny — dośrodkowy, o jednem miejscu głównem ceramika — wyroby z glin rozmaitych

chimera — bajeczny potwór — głowa i tułów lwa ze skrzydłami с о к o ł — część dolna budowli — zwykle zamknięta u góry gzymsem coloseum (czyt. koloseum) zob. amfiteatr

cyrk — budowla kolista lub owalna — dla większych widowisk cyzelowany — wykańczany rylcem (dłutkami)

DEKORACJA — zdobina, ozdoba dekoracyjny — zdobniczy, ozdobią jacy dośrodkowy zob. centralny dyskretny — delikatny, powściągliwy.

ECHINUS — dół głowicy doryckiej o formie kolistej poduszki efekt — wrażenie

eglomizowanie — zdobina na cienkich płytkach rytowana i malowana, zwykle wprawiano między ścianki szklanic lub puharków egzotyczny — pochodzący z odmiennych cywilizacji — z obcych krajów, cudzoziemski

element — część najprostsza, zasadnicza

e m a 1 j e — szkliwa przeźroczyste lub nieprzeźroczyste barwione tlenkami metali, służące do zdobienia głównie wyrobów z metali, na których są przytopione

emalja celkowa — na grubszej blasze miedzianej, srebrnej a niekiedy złotej są przytapiane nizkie paski tak, by tworzyły łinje rysunku zdobiny

emalja malarska lub limuzyn ska — na blasze j. w. maluje się szkliwami; nazwa od m. Limoges (czyt Limoż) emalja żłobkowa — w grubszej blasze j. w. powierzchnię tak żłobimy, by najwyższe krawędzie zarysowywały zdobinę empira (czyt. ampir) wyraz francuski oznacza cesarstwo empora — galer ja nad nawami kościoła

etażerka — rodzaj szafki o kilku półkach, otwartej ze wszystkich stron lub oszklonej od przodu i z obu boków.

FAJANS rodzaj gliny białej, podobnej do porcelany fasada większa część budowli; f. główna, f. boczna feldszpat — skaleń zawiera krzemionkę, glinę i potaż; część skła-składowa porcelany

feniks — bajeczny ptak odradzający się z własnych popiołów, symbol odrodzenia

feston — ozdoba z kwiatów lub owoców zwisająca pionowo f i a 1 - a (-ka) — wieżyczka zw. też sterczyną, zdobna po bokach żabkami a górą kwiatami; ozdoba używana w architekturze i rzemiosłach epoki gotyckiej figuralny — postaciowy

filar — podpora grubsza od kolumny, o przekroju zwykle kwadratu, ma głowicę i stopę.

filigranowa robota — cienkie (niekiedy skręcane) druciki srebrne lub złote układane w drobniutkie ozdoby, tylko miejscami przytopione (lutowane) florencka mozajka zob. mozajki

frendzel — zdobina strzępiasta używana przy szatach lub ornamentyce baroku

fryz — część belkowania między architrawem a gzymsem głównym (poddasznym)

fornir (fornier) — zw. też obłożoną lub okleiną, cieniutkie deseczki droższego drewna naklejane na wyroby stolarskie fotel — rodzaj krzesła, którego zapiecek i poręcze podobnie jak siedzenie mają obicie tapicerskie.

GALOWY — uroczysty

garnitur — grupa sprzętów (4 lub 6 krzeseł, 2 fotele, kanapa i stół) tworząca całość

gemma — kamień szlachetny, albo półszlachetny zdobny rzeźbą ciętą wgłąb (wklęśle)

gimnazjum w Grecji budowla dla ćwiczeń cielesnych gips — minerał używany do wyrobów rzeźbiarskich, zaprawy murarskiej i t. d.

girlanda — ozdoba z kwiatów lub owoców w kształcie łuku glazura lśniąca powłoka (szkliwo) na wyrobach ceramicznych gliptyka — dział rzeźby poświęconej wykonywaniu gemm i kamei

gloryfikacja — uwielbianie, oddawanie chwały gobelin — kobierzec tkany na krosnach pionowych, naśladuje malowidła; nazwa od miejscowości Gobelin, gdzie założono wytwórnię, zamienioną w r. 1662 na królewską manufakturę (fabrykę) mebli

gotyk — nazwa stylu, utworzona w 2 poł. XV. w. przez Włochów celem (pogardliwego!) określenia jako sztuki Gotów — barbarzyńców

granat — drzewo południowe z owocem podobnym do jabłek; motyw zdobniczy ulubiony przez gotyk i renesans gra wi row any — lekko żłobiony (rytowany) rylcami na kamieniu, kc ści, szkle i metalach grecki krzyż zob. krzyże

grotesk (-a) — zdobina złożona motywów figuralnych (ludzkich i zwierzęcych), roślinnych i geometrycznych; nazwa od helleni-nistyczno-rzymskich malowideł ściennych w grotach (katakumbo-wych) Rzymu

gryf — bajeczny ptak tułów lwa, głowa i skrzydła orła, uszy konia gzyms — człon architektoniczny, zwykle poziomy, o mniej lub więcej złożonym przekroju poprzecznym.

HARMONJA — zgodność, właściwe ustosunkowanie części składowych, składność

heban — drewno z Afryki lub Azji, twarde, barwy czarnej, używany do robót droższych

hellenistyczny — wzorowany względnie posługujący się kulturą artyst. Grecji

hieroglif — pismo obrazowe starożytnego Egiptu hippodrom — budowla przeznaczona na wyścigi konne humanizm — światopogląd zmierzający do pełnego rozwinięcia duszy i ciała człowieka.

I G L I C - A (-zka) zob. fiala

ikonograficzny — zawierający treść religijną lub historyczną ujętą kształtami naturalistycznemi

inkru stacja — wykładanie rozmaitemi mater jałami na tle od-miennem np. kość słoniowa na drewnie intarsja — wykładanie drewnami barwniejszemi lub droższemi na drewnie.

KAMEA — kamień szlachetny albo półszlachetny zdobny rzeźbą ciętą wypukłe; podobnie jak przy gemmach używano kamieni o warstwach różnobarwnych np. agatu, onyxu itp., albo też jednobarwnych np. ametystu, topazu itp. kamionkowy — z gliny gruboziarnistej i b. trwałej kandelaber — rodzaj podstawy zdobnej np. do świeczników karjatyda — posąg kobiecy użyty jako podpora zamiast kolumn kartusz — obramienie zdobne (malowane lub rzeźbione) np. przy herbach

kaseton — wgłębienie w powale, kopule lub łukach — obramowane к a t u n — rodzaj tkaniny bawełnianej

klasyczny — wzorowany na sztukach Grecji i Rzymu, doskonały, niezrównany

klasycystyczny — naśladujący klasyczność klucz sklepienny zob. zwornik kobra — wąż jadowity z rodzaju okularników kolorystyka — zestawienie barw, ubarwienie

kolumna — zw. też słupem służy jako człon dźwigający (podpora) w budowlach i wyrobach rzemieślniczych kolumnada — szereg kolumn złączonych belkowaniem lub lukami kombinacja — zestawienie, układanie komnata — izba, pokój, sala kompozytowy — złożony

konsola — rodzaj podpory, niekiedy b. zdobnej, podtrzymującej gzymsy, balkony, zegary i t. d. kontrast — przeciwstawienie, przeciwieństwo

kora

kopuła — rodzaj sklepienia, często półkuliste, założonego na kole, elipsie lub wieloboku

1 — rodzaj zwierzątka morskiego, którego skamieniała powłoka służy do wyrobu ozdobnych drobiazgów korpus — w architekturze główna część budowli krab (-ki) — zw. też czołganką, rodzaj zdobiny z epoki gotyku krajnik zob. gzyms

kredens — rodzaj szafy na przybory stołowe kreślina zob. masswerk

kryształ górski (wzgl. górny!) — odmiana kwarcu, bezbarwny i przeźroczysty, składnik t. zw. szkła kryształowego, zw. tez djamentem czeskim kryształowe szkło zob. szkło

krzyż grecki — ma cztery boki jednakowej długości

„ rzymski — tylko o dwóch bokach taksamo długich kształtówka — rodzaj cegły umyślnie formowanej kurdyban — zwykle skóra kozłowa zdobna wyciskami, malowaniem lub złoceniami

kwiaton — ozdobne czteroramienne zakończenie fiai a także i wież dużych

к y m a (-tjon) — zdobina z uproszczonych liści, używana do ćwierć-wałków gzymsowych.

LAKIER — roztwór żywić w terpentynie

lambrekin — zdobina z motywów materji zwisającej półkolami lapis lazuli — minerał służący do inkrustacji, z niego farba (barwnik) zw. ultramaryną

lasko wanie — pionowe pręty użyte jako ozdoba np. okien latarnia — oszklona wieloboczna lub walcowa nadbudówka kopuły lektyka — rodzaj pudła, niekiedy bardzo zdobnego, na noszach lichtarz — świecznik

lira — grecki instrument muzyczny o kilku strunach, symbol poezji i muzyki

lot

liturgiczny — związany z obrzędami religijnemi lizena — rodzaj członu architekt., pionowo nieznacznie występująca od ściany, bez głowic

u s — rodzaj grzybienia, lii ja nilowa, motyw zdobniczy sztuk Egiptu

lukarna — okno małe lub większe w dachu

luneta — wgłębienie poprzeczne w sklepieniach kolebkowych, celem obramowania góry okien

ŁAŹNIE zob. termy

łuki odporne — zw. też ł. przyporowemi lub przełęczą użyto dla przeniesienia (częściowego!) ciśnień sklepiennych nawy głównej nazewnątrz budowli.

M A HON — drewno przeważnie z Ameryki, mało skłonne do pacze-nia, do wyrobu sprzętów zaczęto używać go od r. 1724 w Anglji majolika — rodzaj wyrobów glinianych dwukrotnie wypalanych, zdobnych farbami topliwemi manowczyk zob. meander

mansardowy dach — poły o dwukrotnych spadkach, niższy b. stromy ma zwykle mieszkania, nazwa od F. Mansarta (1598—1666) architekty

markiza — odmiana fotelu, od berżery ma niższy zapiecek, krótsze poręcze i b. szerokie (do 120 cm.) siedzisko; dzisiaj niewłaściwie nazywają taburety przy toaletach — markizami maska zob. maszkaron

mastaba — budowla grobowcowa w Egipcie, od arab. nazwy ławy masswerk — zdobina o motywach geometrycznych, przeważnie z odcinków koła

maszkaron — twarz ludzka, niekiedy fantastycznie pojęta, służąca jako zdobina rzeźbiona

meander — wstęga z linji łamanych pod kątem prostym meble — sprzęty domowe przeważnie stolarskiej roboty, nazwa przez renesans, od wyrazu mobile, zapomocą którego określono łatwość przenoszenia ówczesnych sprzętów medal jon — zdobina kolista lub owalna tworząca obramienia méridienne — kanapa, której zapiecek górą jest ukośny m e to p a — część fryzu między trójżłobkami mezzanin zob. półpiętro

najnowszy

monogram — zdobina z początkowych liter imienia i nazwiska montowany — wprawiony, złączony monumentalny — pomnikowy, okazały, długotrwały morowany — zdobny falistem prążkowaniem mosiądz — stop miedzi (3 części) i cynku (2 części) motyw — zdobina złożona z dwóch lub więcej elementów jako jedność

mozajka — zdobina z układanych motywów

m o z a j к a marmurowa — z większych kawałków marmurów wielobarwnych zw. florencką lub z drobnych cząstek (wielo-bocznych) zw. rzymską

mozajka szklana — ze szkieł wielobarwnych

„ florencka, jeden typ zob. wyżej; w drugim — kawałki marmuru wycięte i płaskorzeźbione według rysunku

„ rzymska zob. m. marmurowa m u m j a — ciało zabalsamowane

muślin — tkanina bawełniana lub jedwabna, cienka, rzadka, niekiedy wzorzysta

m u t u 1 a — zdobiny kształtu małych wałeczków zwisające pionowo pod płytami gzymsów i trójżłobków.

minjatura — malowidło drobnych rozmiarów, przedmiot mały modernistyczny

NAGŁÓWNIK zob. abakus nasłupie zob. architraw

naszczytnik zob. tympanon nastawa — część górna nad płytą ołtarza naturalistyczny — podobny do przyrody nawa — większa prostokątna część wnętrza świątyni n e o

zn. nowo

niello — zdobina rytowana w metalu i napełniona ciemną (zwykle) czarną masą

nyż (-a, -ka) — zagłębienie większe lub mniejsze w ścianie.

OBELISK — wysoki słup czworoboczny

oczy wole — rodzaj zdobiny z motywów geometrycznych

o d e o n — budowla na zawody śpiewackie i muzyczne

oparcie tylne — zob. zapiecek

ornamentyka — zdobnictwo, ozdoby

osnowa — nici na których wykonuje się tkaniny lub kobierce ośli grzbiet zob. przeginka otok zob. echinus.

PAILLETA (czyt. pajjeta) — maleńka tarczka metalowa, niekiedy srebrzona lub pozłacana, służąca jako ozdobina ubiorów palestra — budowla dla szermierki

palisander — drewno kruche, o słojach wyrazistych, użytkowanie jak przy mahoniu

pallad janizm — odmiana stylu barokowego, bardziej oparta na wzorach klasycznych; nazwa od Andrzeja Palladia (1508—1580). architekty włoskiego

palmeta — zdobina formy pierzastego liścia palmy

pałac — okazalsza budowla mieszkalna władców lub bogatych ludzi

panoplja — zdobina z broni i zbroji

pasaż — rodzaj galerji krytej i zabudowanej między ulicami pasmanterja — wyroby z nici, sznurów i taśm dla zdobienia ubrań i sprzętów

pastorał — długa, ozdobna laska, górą zawinięta w t. zw. pióro, oznaka godności biskupiej

patrycjusz — członek rodu dawnego, znakomitszego w mieście pawilon — środkowa lub boczna silnie wysunięta część budowli pektoral — napierśnik

pendentyw — sklepienie formy trójkątnego odcinka kuli, podtrzymujące kopułę

perełki — zdobina z kuleczek piętka zob. kyma

ze ściany

pilaster — czworoboczny słup tylko częściowo odsunięty pinji szyszka — sosny włoskiej owoc używany jako zdobina piramida — budowla grobowcowa królów Egiptu plakieta — płaskorzeźba z metalu, zwykle na stronie odwrotnej niezdobiona

plastyczny — bryłowaty, wypukły plecionka — rodzaj zdobiny

płycina — zdobina skomponowana w obramieniu wielobocznem, kolistem lub innem

polerowany — wygładzony, lśniący

polichromja — wielobarwność

glinka biała, przeświecająca, stosunkowo silna;

politur owanie — nadawanie połysku wyrobom z drewna półpiętro — grupa ubikacyj niskich zwykle między parterem a piętrem pierwszem porcelana zob. rokoko portal — ozdobne wejście do kościoła itp.

postument — zwany też piedestałem, podstawa pod posąg lub przedmioty

prezbiterjum — część kościoła, oddzielona balustradą, przeznaczona dla duchowieństwa problemat — zagadnienie

profil (-owanie) — przekrój, przecięcie części budowli lub sprzętów widzianych z boku

proporcje — odpowiedni wymiar lub dobry stosunek wśród części składowych

też oślim grzbietem, rodzaj ostrołuku giętego

proto — pierwotny, uprzedni prototyp — pierwowzór przeginka — zw. w kształt S.

przejściowy styl — między stylem romańskim a gotyckim;

zresztą każdy ze stylów ma swe okresy przejściowości przełęcze zob. luki odporne

oraz

przęsło — część sklepienia zamknięta 2 lukami poprzecznemi

2. podłużnemi

przypora — silny występ od lica ściany służący ku wzmocnieniu ścian

przyziom zob. parter psyche — dusza, duch

psychika — ogół cech duchowych jednostki, narodu lub epoki pulpit — podstawa lub stół o pochyłej płycie pułap — powała, sufit

puncowany — zdobny wybijaniami zapomocą drobnych słupków metalowych, odpowiednio na dolnym końcu wyciętych p u 11 i — małe dzieci używane jako zdobina rzeźbiona lub malowana przez artystów renesansu

1 0 n — potężna wieża przy wejściu do świątyń egipskich.

REAKCJA — przeciwdziałanie, zwrot regularność — ujednostajnienie, zgodność r e g u larny — prawidłowy, ścisły

relikwiarz — skrzyneczka ze szczątkami ciał lub rzeczy świętych, albo też z cennemi pamiątkami

renesans

— epoka w rozwoju historycznym sztuk i rzemiosł; . nazwa od wyrazu włoskiego rinascità (czyt. rinaszczita) Richelieu — haft, którego zaczęto używać w XVII w.; nazwa od kardynała Francji Richelieu

rokoko, nazwa stylu prawdopodobnie od wyrazu rocaille (czyt rokaj) skamielina

roletowy — zwijający się na wałek

romański styl, nazwa stworzona w r. 1825 przez uczonego francuskiego de Caumont (czyt. Komą) rondel zob. barbakan

rozeta, zw. różycą — zdobina w kształcie róży lub kwiatu rozwiniętego, widzianego z góry r ó ż у c a zob. rozeta

rusty ka — ciosy kamienne, których powierzchnię zostawiono w stanie surowym.

rytowany — żłobiony płytko dłutkami

ryzalit — nieznaczne wysunięcie części ściany budowli lub sprzętu rzymski krzyż zob. krzyże.

SATYRYCZNY - szyderczy secesja — odłączenie się, zerwanie sekretarzyk — rodzaj biurka

serwis zw. też zastawą — komplet naczyń stołowych schemat — zarys, formuła

sfinks — bóstwo wyobrażane w postaci lwa leżącego (sfinks egipski!)

lub półsiedzącego (sfinks grecki!), o głowie i piersiach kobiety skarabeusz — tęgopokrywy chrząszcz, czczony w Egipcie jako symbol żyzności i nieśmiertelności

sklepienie kolebkowe zw. też beczkowem, ma warstwy ułożone na formie półwalca

sklepienie krzyżowe tworzą dwie kolebki przenikające (przecinające) się pod kątem prostym

sklepienie łukowe zw. też arkadą — to sklepienie kolebkowe o małej długości

sklepienie żebrowe — składa się przeważnie z czterech żeber, spiętych zwornikiem, na tern spoczywają poły sklepienne skrzyniec zob. kaseton snycerka — rzeźba w drewnie

— rodzaj kanapy, tylko bez zapiecka sos erka — naczynie do sosów

spirala zw. też ślimacznicą — zdobina z linij zawijących się dookoła, stad jon — budowla przeznaczona do biegów pieszych i zawodów gimnastycznych stopa zob. baza s t o s u g a zob. spoina

s t i u к — mieszanina gipsu, wapna, mielonego marmuru oraz kleju, później silnie twardniejąca, łatwa do polerowania struktura — sposób łączenia, budowa, układ subtelny — wytworny, delikatny

go

sylweta — zarys charakterystycznych linij jako płaszczyzna jasna lub ciemna; nazwa od Stef. de Silhouette (1709—1767), francuskie ministra

symboliczny — odtwarzający pojęcia oderwane zapomocą obrazów rzeczywistości

symetrja — równomierność, ułożenie składowych w jednakowy sposób

szamerowanie — wyszycie ozdobne taśmą, sznureczkami lub bortą

s z e z 1 о n g — rodzaj kanapy, z oparciem i zapieckiem tylko po jednej połowie s z к a r p a zob. przypora

szkatułka — mała skrzynka do przechowywania kosztowności szkło kryształowe — łatwe do szlifowania w formy krystaliczne

szkło rubinowe — ma zewnętrzną i cienką powierzchnię zabarwioną na czerwono, a wewnętrzna bezbarwna szlifowanie — ścieranie celem wykonania zdobin szpaler — kobierzec ścienny o zdobinach z motywów krajobrazowych lub roślinnych

sztancowanie — wytłaczanie ozdobień zapomocą narzędzi zw. też stemplami

sztych zw. rytem — lin je żłobione w płycie metalowej, zaczerniane są odbijane na papierze

szy f onierka — sprzęt w rodzaju szafki lub stolika służący do schowania resztek płócien i materji ślimacznica zob. woluta.

TAMBUR zob. bęben tarczki zob. pailleta

tauszowanie — zdobina o większych i szerszych płaszczyznach wklepywana ze szlachetniejszego metalu w tło wyżłobione na miejscach odnośnych tendencje — dążności, cele

teoretyk — zajmujący się nauką, często bez stosowania w praktyce termy — budowle kąpielowe star. Rzymu, z urządzeniami dla ćwiczeń gimnastycznych, przechadzek, popisów poetyckich i t. p. tiul — tkanina cienka, przeźroczysta, niby siatka toaleta — stolik z szufladkami i lustrem toga — długa wierzchnia szata

transept — nawa lub nawy przecinające pod kątem prostym korpus kościoła

tron — niby krzesło dla władców świeckich i kościelnych trójżłobek — zdobina wcinana na prostokątnych płytach fryzu doryckiego

trybowanie — wyklepywanie zdobin wypukłych na metalu t r y g 1 i f zob. trójżłobek

tryptyk — obraz lub płaskorzeźba składająca się z 3-ch części (skrzydeł)

tympanon — zw. też naszczytnikiem, część najwyższa ścian budowli lub sprzętów zamknięta trójkątem albo lukiem.

UBIKACJA - pokój, izba

uskokowy — załamywany niby stopnie schodów uomini universali — t. zn. ludzie wszechstronni np. Leonardo da Vinci (1452—1519), równocześnie geometra, geolog, fizyk, matematyk, malarz, rzeźbiarz, architekt i poeta, waza — naczynie ozdobne

werniksy Martina — barwniki w roztworach żywicznych, b. odporne na wilgoć oraz zmiany temperatury, zastosowane po raz pierwszy przez Martina, franc, stolarza

wimp erga zw. też wietrznica, ścianka trójkątna na ostrołukami portali, zdobna kreślinami, żabkami oraz kwiatonem witraże — sceny figuralne i zdobiny wykonane z wielobarwnych szyb, łączonych zapomocą wstęg ołowianych witryna — szafa przynajmniej na przodzie oszklona wnęka zw. też nyżą — wgłębienie większe — zasklepione o przekroju poziomym półkoła lub wieloboku wstęga zob. fryz wodociąg zob. akwadukt

w o 1 u ta — zdobina ślimakowata głowicy joóskiej wyklepywanie zob. trybowanie, wykuwanie    „    „

ZAPLECEK — oparcie tylko w sprzętach

zwornik zw. też kluczem — kamień dołem niekiedy b. zdobny, opierają się na nim żebra sklepienne Zopf — warkocz.

ŻABKA zob. krab

żardinjerka — podstawa na kwiaty

żebra — człony architektoniczne w sklepieniu gotyckim

żeton — odznaka, godło niekiedy b. zdobne

żłobkowanie — zw. też kaneljurowanie, pionowe żłobki (kanel-jury) w trzonach kolumn lub pilastrów.

OBJAŚNIENIA I TABLICE

6.    Gzyms (krajnik) główny — wieńczący; w dole wałek, wyżej wklęsek — zdobne malowaniem, u góry listwa.

1.    Mastaba — widok perspektywiczny; drzwi po prawej pozorne.

2.    Mastaba — przekrój podłużny; po lewej kaplica, prawa salka

(serdah) zawierała posąg zmarłego, zaś dla mumji żłobiono osobny pokoik podziemny.    ,    „    . _    ,    .

3.    Piramida — przekrój podłużny; górą dwa (ukośne) kanały do odświeżania powietrza złączone z kaplicą sarkofagową, w dół wielki chodnik (kurytarz), który po lewej ma pokoik z mumją królowej a na prawo wejście do piramidy starannie ukryte, dołem kuta w skale komnata z mumją faraona; rozmiary znaczne np. piramida Cheopsa — długość boku 227 m., wysokość 146,5 m.

4.    Świątynia Chonsa w Karnaku — widok pespektywiczny oraz przekroje podłużny i poprzeczny; od prawej — aleja sfinksów, duże wysokie wieże (pylony) o ścianach trapezoidalnych, charakterystycznych dla wszystkich świątyń Egiptu, dalej w lewo jasne (bez powały) podwórze i mroczne sale z kolumnami, zaś całkiem po lewej — ukryte wśród innych, prawie ciemnych, sal — miejsce święte z posągiem bóstwa; — olbrzymie wymiary np. jedna z sal kolumnowych w Karnaku 102X51 m., powała na wysokości 23 m. podtrzymana 134 kolumnami, z których najniższe 13 m. wysokie, wyższe o średnicy 3,5 m.

5.    Obelisk — przed pylonami umieszczany wyciosywano z jednej bryły (monolit) twardego kamienia np. bazaltu, djorytu itd.; wysokość np. obelisku królowej Hatschop — 33,2 m.

— wieńczący; w dole wałek, wyżej

7.    Głowica proto (przed) dorycka z grobowca skalnego w Béni Hassan, na trzonie ośmiobocznym (bez żłobków!) nagłówek kwadratowy zw. abakusem.

8.    Głowica dzwon owa ze świątyni Amuna w Karnaku.

9.    Stopa kolumny j. w.

10.    Głowica hatorycka ze świątyni bogini Hathor w Denderah.

11.    Głowica pączkowa — ze świątyni w Luksorze, nr. 8 i 11 z typu papyrusowych.

12.    Tarcza z uskrzydlonemi kobrami (węże).

13.    Skarabeusz — (rodzaj chrabąszcza), symbol słońca; w przednich łapkach tarcza słoneczna, tylne z tarczą ziemi.

14.    Sfinks — przed świątyniami ustawiany w rzędach do 2000 m. długości np. w Luksorze.

15.    Zdobina powałowa (malowana) ze sali grobowca Ay (19 dy-nastja) w El Amarna.

16.    W s t ę g a z grobowca w Tebach.

17.    Zdobina powałowa ze sali grobowca Ay (19 dynast ja) w El Amarna.

18.    Wstęga lotuso waz grobowca w Tebach.

19.    Zdobina bez końca (tapetowa) z grobowca w Tebach.

20.    Wstęga totusowa z grobowca w Tebach.

21.    Zdobina bez końca (tapetowa) z grobowca w Tebach.

ra

6.

fe

2.

^ ГТ^гГ^ ^88S !    Ш

I 5.

■Wd

.ni

rz

-•°r

6,

13.

j£?

I.

6.

IH

Гз>

1C?.

1f.

12.

/TE

15.

tWGSt

ЖМ

16^

mmmm

ШМ

Ф'

®—^Ç7^~    li

3c2?'<2>S <2£> <0021? jri D <£T> CPÖ O CES> 0<7>

© aos o g~> gp gg>

EÎ.]Qp;CłJO

^ eg2> G3& <%Z2> <Ш>

i- V-

Щщшшш

19.

vZ

/Д20.

21

7i

ймХ U

/,

5*

1.    Część naszyjnika.

2.    Kolczyk.

3.    Naramiennik złoty — (oko Ud jata ze żelaza), grob. Tut— Ench—Armina.

4.    Naszyjnik złoty, celkowa emalja czerwienią, błękitem i zielenią.

5.    Część naszyjnika.

6.    Kolczyk, celkowa emalja czerwienią i zielenią.

7.    Część tkaniny.

8.    Część haftu.

9.    Część tkaniny.

10.    Łyżka drewniana do olejków, zdobna wielobarwną ornamentyką rzeźbioną.

11.    Napierśnik (pektorał) ze złota i emalji barwnych.

12.    Waza gliniana o polewach zielonych, 18 dynast ja.

13.    Amulet z blaszki złotej, zdobina wykuwana, grob. Tut—Ench— Amuna.

14.    Amulet (Horus) ze złota, wykładziny z lapis lazuli, j. w.

15.    Amulet z blaszki złotej, zdobina wykuwana j. w.

16.    Amulet (Anubis) ze złota, wykładziny z fedszpatu zielonego, j. w.

17.    Lampa alabastrowa, w której czaszy (część środkowa) umieszczano światło, grob. Tut—Ench—Amuna.

18.    Waza ze srebra wykuwanego, czasy Ptolomeuszów.

19.    Krzesło z drewna sykomory, na oparciu tylnem (zapiecku) wykładziny z kości słoniowej, około 1600 r. przed nar. Chr. — z Teb.

)Оу

s.

04

'O"

3.

9.

ЭгЖ.ак

ÉSftP

:№Ш

Ш'

ХЕШ

UE

<0

11.

_L

^Ji

пПипшТШТШй

ГГлш till

Й11

13.

17.

DT

7(

12

15

Sfe

?.

'■°-ХгГ{

S-- )гА

ттмжтш

&■

;<> i

Ж5

ШШ

19.

1.    Partenon — świątynia dorycka na Akropolisie w Atenach

2.    Er echte jon — świątynia jońska na Akropolisie w Atenach, po prawej — hala karjatyd (postacie kobiece zamiast kolumn), w głębi część Partenonu.

3.    Pomnik Lizykratesa („styl koryncki“) w Atenach, wzniesiony ku czci chóru L.

4.    Głowica z pomnika Lizykratesa.

5.    Stopa (baza) z pomnika Lizykratesa.

6.    Doryckie belkowanie z Partenonu; — od góry gzyms, zaś belkowanie właściwe tworzą fryz z trójżłobków (tryglifów) oraz prawie kwadratowych płyt (metop) zdobnych rzeźbami, — pod listwą płyty z kroplami (mutule), dolna część nasłupia z w. arehi-trawem, — głowica kolumny składa się z nagło wnika (abakusa) i otoku (echinusa), trzon o żłobkach ostrych, zob. tab. 4, rys. 4.

7.    Jońskie belkowanie ze świątyni Ateny Nike na Akropolisie w Atenach; — fryz zdobny bez przerwy rzeźbami, — pod gzymsem dzielącym trójstopniowe nasłupie, głowica kolumny składa się z odmiennego nagłównika i otoku z dwu ślimacznic (wolut) oraz szyji pokrytej płaskorzeźbioną zdobiną t. zw. wolemi oczami.

9. Część gzymsu — listwa i wklęsek górny. 10. Część gzymsu — listwa i ćwierćwałek, j. w. j w.

li.

12.

13.

j. w.

listwa i wklęsek dolny,

listwa oraz kombinacja ćwierćwałka i wkię-ska górnego.

listwa oraz kombinacja wklęska górnego i ćwierćwałka.

14. Część gzymsu — listwa i wałek.

m

11

-Д\Щ

il

Шт

и

i

s»

h-

i

-' H il

H

E

Ж

a

WWA

И

N

Us»;

ш

ю

ад

£

PI

N

LO

e

/ftiï=Œd

?î

vd

|S

я

rsl

4

4

b>

31

Ł

K

ill

il

оИУИи

/i

od

# •

''Ч

1, 2 i 3. Wstęgi o linjach prostych, b. charakterystyczne w zdobnictwie greckiem jako meandry (manowczyk).

4.    Przekrój poprzeczny trzonu kolumny doryckiej.

5.    Przekrój poprzeczny tzonu kolumny joóskie j.

6.    Część zdobiny gzymsów w Erechtejonie, — od góry — t. zw. piętka, perełki z tarczkami, wole oczy. perełki z tarczkami, wstęga z palmet i lotusów (przetworzonych!).

7.    Część wstęgi malowanej na gzymsach i wazach.

8.    Część wstęgi malowanej na gzymsach i wazach.

9.    Część wstęgi malowanej na gzymsach i wazach.

10.    Waza (amfora) z malowidłami czerwonofigurowemi.

11.    Waza (amfora) z malowidłami czarnofigurowemi.

12.    Część naszyjnika z wyspy Itaki.

13.    Krzesło — około 5. wieku przed nar. Chr.. drewno i bronz.

к*

N

■

БЗ

Ш

HT

■

ш

IF

as

9»

ш

и

и

se

§ш

С

ш

№

IN-

/

ж

й

о6

Ш8

сз

Ж

»

if

g

Ш

мшвш

'0:

-

4

«

Й®

i

i

I

Л

1

te'

ш

а

te¹

£

Г?®

>?**=

/Г

я

£

°Ч1

<=>-=41

ył

л

\

SP

1.    Świątynia Antoniusza i Faustyny w Rzymie; — widok boczny, zamiast trójstopniowej podbudowy — cokół z grzymsami.

2.    Świątynia, rzut poziomy części przedniej z widocznemi schodami oraz odmiennym, niż w Grecji, przedsionkiem.

3.    Arkady (sklepienia łukowe) teatru Marcelusa w Rzymie; część dolna zdobna półkolumnami odmiany dorycko-rzymskiej (toskańskiej), górą półkolumny jońskie.

4.    Panteon w Rzymie, widok perspektywiczny przodu, b. typowy przykład budowli dośrodkowych (centralnych).

5.    Panteon w Rzymie, rzut poziomy.

6.    Panteon w Rzymie, widok części wnętrza; w podniebieniu kopuły czworoboczne wgłębienia (kasetony.)

7.    Głowica kompozytowa, specjalnie charakterystyczna dla

architektury rzymskiej.    '

8.    Napisz liter według rzeźb muzeum brytyjskiego w Londynie, lata 150—300 po nar. Chr.

т

w

1

Ü

О

2

О

о о а о о

islk³

|^р

С

:л_

it

I

lis

ä

3

ш

Æ

ш

11

•■■ -ż.

N

sél

Ш

€

■SÉÉL.4

“=>

Q

о

L«

@

1

j;

i

i

ш

»2Йр

ffgiiia

<JR

вж

=•

ш

IDÖ

Ï*

?

:.;

/

y/i

дацпшзщ

\у

ГА

li

у

Ч

«==>■

О

hi

3

Ł"'<J

e & a

o © d

P

o © d

э

a o <s

z

ПШ

*У0/7Ш?

6-

1.    Część fryzu marmurowego z willi Hadrjana w Tiwoli, obecnie muz. lateraneńskie w Rzymie.

2.    Naczynie szklane z wykopalisk w Pompeji.

3.    К u b e к ze srebra, zdobiny wykuwane i cyzelowane, wykopalisko w Boscoreale.

4.    Kolczyk z Pompeji.

5.    Szpinka odzieżowa, bronz i emalje, ob. muzeum we Wiesbadenie.

6.    Nagolennik z bronzu, ob. muzeum Narodowe w Neapolu.

7.    Świecznik dwuramienny z bronzu i marmuru, ob. jw.

8.    Trójnóg (podstawa pod ogień — brassero) z Herkulaneum, bronz i marmur, ob. jw.

9.    Pierścień z Pompeji, rysunek górny z karne ją.

10. Ołtarz marmurowy, charakterystyczne festony, łby baranie, sfinksy oraz orzeł.

Ź^nąąa

-/'<

¥:

F?

4>

fc

Ей

fe*

Я)

Iß

ж**

ч¥

г'

.♦

T,

s?

».

"£•

шт

'#4;

/ж

$я:<2:««&«сс« < «c«. f

кг^<л<<^<<:<<^<.<^<<«

^ <л^<:<<^<?сс<^Х<Ш^

^sa

■r

CTl

*?Щ

Чч^'-'Й

1Л

Ml

.Ч.г-

г»д» yjy*vw*i

•'".i

/"Л

Ê?

?-

ЕНВ

ши

oo

IP

isPü

?!

1. Bazylika w Turmanin (pin. Syrja).

2.

rzut poziomy; u góry półkolista absyda, obie wieże włączone do rzutu poziomego naw (korpusu) kościoła.

3. Wnętrze bazyliki św. Klemensa w Rzymie ; na rysunku nawy środkowej (głównej) opuszczono oba rzędy okien.

4 Flaszeczka (ampułka) na oleje św., z ołowiu — zdobiny wytłaczane (sztancowane).

5.    Głowica ze Syrji około VI. w.

6.    Lampa gliniana, około V. w., przy uchwycie z monogramem symbolicznym.

7.    Część zdobiny architektonicznej, około IV. w., Włochy.

8.    Narożnik togi, wyrób Koptów około V. w., tkanina na lnianej osnowie wełną w kilku barwach, m. przemysłu artyst. we Lwowie.

аШ

»Sn $0;

% 5 fl

^ 7Ïh

/V^J flIÂ fnll

li

i

Ми

*tç

2.

<v

; дс

cm

сзз:

il

rt

ii

4W

Łmii

□gbi

ap

цш>

-I

il

rj

®|

^g.

3.

»»

Ер

|s«E ^

ssafe

шттШ

5.

®MWb

ЩЩй

Ж4ИШ

»H

щгЖ$2й.

r&

“'T

*W.

1.    Kościół Mądrości Bożej w Konstantynopolu, przekrój poprzeczny z widokiem perspektywicznym; — kopuła, opatrzona rzędem okien spoczywa na trójkątnych pendentywach, w zagłębieniach absyd pierwszego piętra empory.

2.    Kościół Mądrości Bożej w Konstantynopolu, rzut poziomy odtwarzający stan pierwotny tj. bez późniejszych przebudowan.

3.    Głowica ze wspomnianego kościoła; — przedstawia b. ciekawe złączenie części głowicy korynckiej (górą) i joriskiej (u dołu).

4.    Głowica z Rawenny, jedna z charakterystyczniejszych typu wachlarzowego o głęboko ciętej zdobinie (doskonałość techniki!).

5.    Część wstęgi, której lewe (mniejsze) i środkowe koło wypełniają równoramienne krzyże (greckie!).

6.    Część wstęgi z mozajki szklanej, kość. im. św. Marka w Wenecji.

7.    Część ws tę gi — emalja celkowa, antepedjum kość. klasztornego w Komburgu.

8.    Część alby — haft wysadzany perełkami, d. skarbiec cesarski we Wiedniu.

9.    Część złotogłowiu, w. XII.

10.    Część posadzki marmurowej, kość. św. Vitale w Rawennie.

11.    Napis z liter t. z w. kapitułek, w. VII.

12.    Górna część trójskrzydłowego ołtarzyka (tryptyku) z kości słoniowej, m. Luwru w Paryżu.

\\

5.

гС

ли

¥ Z.

ем

г> j

•Л

-А

-$сй

\^Р

1»

Щ1

?-----Г-«-”-’“Л.— *

7‘

■'

.«ш

.«

№1

Г -' i/"

а^—рщ[

2.

'I

, I

Сйа;;Ца|

&4—;pJ

\Щ

'P I

- \    / !.. ,

> ч-Дч Nï'~) i-ê*h—& i-i

шмщ.

ЩЖ]

л.

г;

7->

б;

'i-л

•X

"ГЧ

ш

ÉÉÉ8

И|§§

ВШЫС

«1УН

1.    Kościół (tum) w S p i r z e (Niemcy) ; rzut — poziomy; przedstawia — od góry — półkolistą (w rzeczywistości półwalcową!) absydę, kopułę ośmioboczną na przecięciu (transepcie) nawy głównej z poprzeczną, szeregi przęseł (prawie kwadratowych) nawy głównej i bocznych oraz dwie wieże związane z rzutem poziomym; odnośnie do układu przemiennego podpór oraz systemu wiązanego sklepień zob. rys. 7.

2.    Krypta św. Leonarda w krakowskiej katedrze; widok perspektywiczny o wyraźnie zaznaczonych łukach (gurtach) dzielących wnętrze wzdłuż (g. podłużnych) i wszerz (g. poprzecznych), — głowicach kostkowych oraz żabkach stóp przy kolumnach; sklepienie krzyżowe (klasztorne) z typowym krzyżem

3.    Kollegjata w Kruszwicy, w. XII.; absyda duża z oknem o charakterystycznych ościeżynach ukośnych, po bokach dwie małe absydy (absydjolki).

4.    Głowica kolumny z kość. OO. Cystessów w Wąchocku; typowe łączenie plecionek ze stylizowanemi liśćmi.

5.    Głowica kolumny z kość. w Czerwieńsku; b. charakterystyczny przykład fantastycznego zdobienia głowicy.

6.    Lizena i fryz arkadkowy; płaski prostokątny występ od lica ściany t. zw. lizenę uważają za pierwowzór przypory (szkar-py), łuki arkadkowe zdobiono niekiedy bogato.

7.    Część rzutu poziomego kościoła w Spirze; dwa przęsła naw bocznych i prawie połowa przęsła nawy głównej, — widoczna różnorodność podpór.

8.    Sklepienie krzyżowe, widok perspektywiczny; dwie kolebki (półwalce) przenikające się pod kątem prostym, dołem zaznaczony rzut poziomy.

Й

m

и

1

I

к

ip

7////,

LI

1

W»

ТШ

ЙШ 1

%

щ,

к

my

4t

ш.

g

1

К

е

»

дар

Ш:

u

i?

“1

s⁴

*

s

fl

I

s

1

L=

■' ' ^ ■■■ .,'Y""' ' '■V'',V'V^v''iÂfa'A^'.V'‘-''^ .V '

J:

щш

»«

(Шшшщ

•:

Г

ЩЩйщ1ШШЦЩ1\1Ш i II111 |l i

r^-ES

i

iïTPTTWW

&

€3

т

JmśWm,

ar

- I

1.    Część drzwi bronzowych z katedry w Gnieźnie, pierwsza poł. XII. w., jeden z najlepszych okazów ówczesnego odlewnictwa, obok sceny w całości widocznej na rysunku — głowa lwa z pierścieniem służącym za uchwyt.

2.    Część witrażu z kościoła św. Kuniberta w Kolonji.

3.    Część witrażu z kościoła św. Kuniberta w Kolon ji.

4.    Część tkaniny jedwabnej, w. 13., w Halberstadt koło Wie-* dnia; prawdopodobnie naśladownictwo okazu arabskiego,

5.    Inicjał h z Lombard ji, w. XIII. ; min jatura z typowemi plecionkami oraz potworami.

6.    Kielich „Dąbrówki“ w Trzemesznie, koniec XII. w.; ze srebra pozłacanego, sceny figuralne i ozdoby na czaszy oraz stopie wykonane w technice niello.

7.    Część krzyża — w. XI/XII. — m. narodowe w Krakowie; z oprawy książki — miedź ze śladami złocenia, postać Chrystusa wykuwana i cyzelowana, ramiona krzyża pokryte emalją żłobkową.

8.    Część górna portalu z kollegjaty w Tumie pod Łęczycą, koniec XII. w.; najbogatszy i najlepiej zachowany portal w Polsce,

оо

чл

1

&

a

S8

Ж

_ж

ÏS

ШШ tâmh\\ ДДЩД \ ДД

и

Ls&töK»

TA

m

»

m

Di»

IR>

•1

'?

m

i

«.

ta

Ш

ВИ1

щщ

SŁk®

М12

UiUiiiuinti    ии1|(111|(и|ц1((|||((цц((Ц[|цПП?Г

Шк

1

в

Щ

ii

ж

s

h

ж

I

ш

Л

Ш

vO

LÓ

«

*

11Ш

i

Ł*

iâ

En:

Л

Оо

т

Ь'

i°f°

-aöOggO

Ol

«I

o

WJ-

>o o

и

gw:

-

к

Шгй

1.    Fasada główna (zachodnia) kość. św. Anny w Wilnie, zapewne pocz. XVI. w.; ściany bardzo bogato zdobione gzymsami oraz szczególnie typowemi (dla późnego gotyku w Polsce) lukami zw. przeginką lub oślim grzbietem, użyto kilkanaście odmian formowanej cegły (kształtówki).

2.    Barbakan w Krakowie przy bramie Florjańskiej koniec X\. w.; ten zw. rondlem zabytek budownictwa świeckiego jest resztą warowni miejskich.

3.    Ratusz w Toruniu zbud. około 1393 r.; charakterystyczne wnęki zamknięte pionowemi lizenami i arkadami ostrołueznemi.

4.    Katedra łacińska we Lwowie, rzut poziomy, w. XIY; na końcu b. wydłużonego prezbiterjum absyda z trzech ścian ośmioboku, ściany główne zmniejszone aż prawie do przypór.

00

b-

»

ggggy

шв

Ш1

ши

1^-

i?

О

32^

N">

Mo

а*

Ci

O

°

«

i'¹

O

о

о

CD

un

О

о

O

a

D

СЧ

u—u

-T

ffiW

а

Ш1"

я» æ

_ео_МЗ-

Е.

2Э

* ^

а

Vs

1.    Część kość. św. Barbary (tzw. Ogrojec) w Krakowie, zb. 1394 r.; widoczne — dolne (najniższe z trzech!) uskoki przypór (szkarp), skręcone trzony kolumien, po prawej stronie wejścia wspornik.

2.    Nawa boczna kość. Marji Panny w Gdańsku, pocz. XV. w.; sklepienie gwiaździste nawy bocznej o wysokości równej prawie głównej (ma znaczenie raczej dekoracyjne (kość. hallowy-wiatowy), podpory złączone w grupy zw. pękami filarów.

3.    Ostrołuk zsiadły, używany w okresie przejściowym.

4.    Ostrołukpełny, konstruowano na trójkącie równobocznym — powszechnie stosowany przez okres środkowy.

5.    Ostrołuk wydłużony (lancetowaty) — typowy dla późnego gotyku.

6.    Sklepienie żebrowe, widok perspektywiczny; tylko jedna poła sklepienia założona warstwami cegieł, w rzucie poziomym nie zaznaczono szerokości żeber i obwodu kamienia środkowego zw. zwornikiem (kluczem).

7.    Góra okna wyższej wieży Marjackiej w Krakowie, w. XIV.; środkiem — laskowanie, po bokach dwa czteroliścia.

8.    Wczesnogotycka żabka (krab), ciosana w kamieniu lub cięta z drewna.

9.    Późnogotycka żabka (krab), jw.

10. Część odrzwi z kość. OO. Dominikanów w Krakowie, koniec XV. w.; charakterystyczny bazylizek (smok uskrzydlony).

i

№\\ттш\ттШтЧШШ№Ш

»•MHIUIIIIHMMIIHI'IIHIUU

•»»•»Ml J М SI I п 1|1

пи и! mill

■ Я

о о

о

ж

ipsi

шШкшш

fĘ?TĘĘ

i

ai

/А

\

я/

в

|п11!пттт^|тттптптпи.^м|п||1111'^|ггг1п11,.|.|пптг|||т1

nim ««к

Тв|и liłniłw raił?**¹ *,5t łi H|łi*,i«HNit*»i u mhii »*>'■«••• t«irit»»»**»im n««twvf ПИЪ&ШМЯЯЦУТ! 7fH lijmii/iiiiii nbirni ithi ичш)>}1

шш»»~тШМи(ишии/Ш<йИШ1Щ1

У

U

à

i

1

XI

a

Щ

22^;

[S

2S

Oo

ё

S3

Ю

św

$

j>

ü

ьг>

=i

w.

;

;

i

\

\

m

Ш-

gąg

шт

ж

: =3=5

зава i

ES " -

.о

1.    Relikwiarz na głowę św. Stanisława — ze skarbca katedry krakowskiej, r. 1504 (!); robota nadwornego złotnika Marcina Marcinka.

2.    Chrzcielnica z Gniezna, w. XV., miedź wykuwana — wysokość 155 cm.

3.    Kwiaton późnogotycki, czteroramienne zakończenie wieżyczek (fialek).

4.    Wylot rynny (strzyga) kamiennej z kość. Marjackiego (Notre* Dame) w Paryżu.

5.    Ornat — m. narodowe w Krakowie, koniec XV. w.; tkanina jedwabna o wzorze granatu, środek (krzyż) haftowany ściegiem kładzionym (nicią złotą!) na podwleczeniu nicianem.

6.    К r e d e n s, w. XV., Francja.

7.    Część zapiecka stal większych z kość. OO. Dominikanów w Krakowie koniec XV. w.; charakterystyczne wieżyczki (fialki) zdobne żabkami i kwiatonami.

8.    Napisz liter według napisu rytowanego na mosiądzu, r. 1395.

fch

Vi

fc=>

il!

!iP

>*

i¹- •

lu»

<3

НШ1

3.

,.ж

г&ЗёШЩж

_1Tl)

ii

\î\W\ui

Яг***9~г

fflil

AlMi Щм™«

■■■

)у

ii i

iHi

h)

!J?

тЩШ/А

жЖШШ

при

<М

Шж

,wm

"Ą

Г;

И liwf li |р|| Р

II!

SSÉS

^ËrtS&Z

WÈ№&2>*r

а;

IIS

ШШв

Ш

'i:

Ф¹

6.

=<«

ЙГ

ПГ/1

II

ri

ill

ff

ЙВ

8.

U!

iii!

4    4. (jgjgfe

liî

к:

-î, \

5.

1.    Pałac Riccardi we Florencji, r. 1430; ściany przyziomu (parteru) mają ciosy rustykowane tj. obkute :5na surowo“ — tylko* miejsca spoin (stosugi) wygładzone.

2.    Pałac Farnese w Rzymie, około r. 1544; krawędzie narożne bonjowane tzn. odstające i gładko obciosano, typowe obramienie okien.

3.    Pałac Grimani w Wenecji r. 1549; plastyczne rozczłonkowanie ścian zapomocą par półkolumien, złożonych gzymsów i pi-lastrów.

4.    Część górna kaplicy Zygmuntowskiej przy katedrze na Wawelu, 1519—1530; na ośmiobocznym bębnie (tamburze) kopuła półkulista z latarnią; ściany kaplicy o rzucie poziomym kwadratu.

5.    Kaplica Boimów (Ogrojcowa) we Lwowie, lata 1607—1610; b. bogata dekoracja członami architektonicznemi oraz rzeźbami świadczy o silnem przetworzeniu renesansu na tutejszej ziemi.

6.    Część górna wejścia do kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu; od dołu — odlana z bronzu brama oraz krata nadpro-ż a, kuta w żelazie i b. zdobna, w ościeżynie luku drzwi — kasetony z rozetami, pilaster dekorowany motywami groteskowemi.

7.    Głowica z grobowca Wład. Jagiełły, nad gotyckim pomnikiem wykonali artyści włoscy w stylu renesansu baldachim i kolumny.

40

Ul

43

: Is

«W

ÜÉB i

il

7-

CÛ

со

rn

ZT

2!

I*

№ЯК

ml

1Ш

Ё1

■I

ГС

li

il

ЕВВШ

998&шШшШа

Vi

<fe

ms

ÜEE®

шв

йН

Дг

ШШЁ

ИШ

ЮГ“

Lä

с:

Hill

Bite

Lie

>4

ИЙ

•г

! !

:е

•г

ШИ

ISE

LÉJ

1.    Skrzynia (cassoni), w. XVL; drewno lipowe, muz. wielkopolskie w Poznaniu; na czterech wgłębieniach prostokątnych głowy lwie z festonami owoców, od środka maszkaron oraz ptaki na gałęziach i liście akantu.

2.    Puharekz kości słoniowej, pocz. XVII. w., Augsburg, muzeum Czartoryskich w Krakowie, dół i góra czaszy z nakrywą oprawne w srebro kute, rytowane i puncowane.

3.    Kielich z r. 1576, prawdopodobnie roboty J. Kosmowskiego, muz. wielkopolskie w Poznaniu; srebro złocone, góra stopy i dolna część czaszy emaljowane barwnie, koronka stopy oraz czaszy (nad napisem!) o gotyckich motywach.

4.    Hełm zw. morion, Włochy 2 poł. XYI. w., muz. Czartoryskich w Krakowie; żelazo kute z jednej sztuki, częściowo złocone, na główce ornament groteskowy.

5.    Adamaszek jedwabny, pocz. XVI. w., muz. narodowe w Krakowie; dołem owoc granatu (kratkowany, w sześciolistną (gotycką!) różę wkomponowana waza (renesansowa!) z bukietem gwoździków, u góry korona.

6.    Pilaster (płaskosłupie) z kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu; szczególnie charakterystyczne groteski z postaciami dzieci t. zw. puttów, prostokątnego wgłębienia (płyciny).

о

ЧД

k>

е-

»

I

ш

:

и

X'

f*

ci М

г

м

X .Jtw?

ж

1

ш

1

1

3

t*i

£b

p^;

Sr>

Й*\

'X.

•'ir,

X

ЩШл

sS^LÛ

Ж2Д

:<о Ш

Я

S8№

ЖЬ>

тш

Ш

___ „VNÄS

|Д

rfc-

fc*

ima

ж

ш

и

ъ,

«л

<ч

Х,,';

ra

ш

Я

и

ÿ

fe°.

жж

I

ш

’о

о,

•>»

тш

»

и

fil

X.

*

►

Fl

У

1.    Kość. św. Anny w Krakowie, rzut poziomy, lata 1689—1703; nawa główna szeroka ma w sklepieniu kolebkowem wykroje zw. lunetami (po dwie w każdem przęśle!) b. niskie i małe nawy boczne tworzą raczej rzędy kaplic, na transepcie kopuła.

2.    Chór fary (dawniej kość. OO. Jezuitów) w Poznaniu, lata 1651—1705; dzieło O. Bartł. Wąsowskiego, autora dzieła o budownictwie (wyd. Poznań 1678 r.), b. typowe dla baroku przerwanie gzymsów naszczytników (tympanonów).

3.    Część wnętrza kość. św. Piotra i Pawła we Wilnie (Antokol), lata 1668—1684; wnętrze dekorowane blizko 2000 figur, wykonanych w stiuku.

4.    Część dachu mansardowego; dachy t. zw. od twórcy P ranc. Mansarta mają dwuspadkowe połacie (jak rysunek dachu ryzalitu), w dolnej części okna, zw. lukarnami.

5.    Portal domu w Krakowie, ul. Św. Jana 20; szczególnie charakterystyczne — kartusz pod gzymsem (a raczej na gzymsie!) górnym, ukośnie dostawione belkowanie boków, atlanty (hermy) przechodzące dołem w łamane ślimacznice, środkiem nadproże agrafa przerywająca gzymsowanie.

p|

et

мТГ

19

ЩЯШтЩ

msaÆSËÊÈ

iraifflliÉliiiifflWiitaiiwiin

1.

j( о

¹ЩЛ,

ЩшШ

3.

,:т

ï#v

йлес

wfm

i|

I'

iffll

i SU ¹

•il

If

2.

FEĘB

II

11

i    i

ii

ii

ill

!il

!■

SülLgîS

)\ I

üi

\U

«i

’j2j=j

il

îifiH

17=Z

^\\ //\ 'Чу л>

•fd

/.I

1.    Górna część stal z kość. OO. Bernadynó w we Lwowie, pierwsza pol. XVII. w., muz. przemysłu artyst. we Lwowie; b. typowe dla baroku skomplikowanie gzymsów oraz b. plastyczne konsole, każda o innych motywach.

2.    Góra ołtarzyka z palisandru, 2 pol. XVII. w., muz. Czartoryskich w Krakowie; kolumienki (niewidoczne na rysunku góry!) z kryształu górskiego, ornamentyka ze srebra i bronzu, które wytłaczano (Pwykuwano) i złocono.

3.    Część oprawy mszału, pocz. XVIII. w., muz. wielkopolskie w Poznaniu; typowe muszle i plecionki z krzywych (łamanych!) wykuwano w blasze srebrnej, złoconej, na deskach okładek zielony aksamit.

4.    Solniczka ze srebra, 2 poł. XVII. w., muz. Czartoryskich w Krakowie; b. złożone formy nóżek.

5.    Kielich z kość. św. Wojciecha w Poznaniu, roboty tarnt, złotnika M. Meissnera, porówn. z kielichem romańskim i renesansowym.

6.    Zawieszenie (brelok) łańcucha cechu złotniczego w Krako wie, XVII. w., emaljowane i wysadzane kamieniami.

7.    Haft wypukły, 2 poł. XVII. w., robota polska, muz. przemysłu artyst. we Lwowie; tarcza z herbem Rzeczypospolitej oraz Janina (króla jana Sobieskiego!) w bogatym kartuszu, wykonana na grubych podwleczeniach nićmi ze srebra pozłacanego.

8.    Część wnęki z muz. przemysłu artyst. w Paryżu; b. ulubiony motyw dekoracyjny zwisających materji t. zw. lambrekin.

9.    Napis z liter na grobowcu w Opactwie westerminterskiem (Londyn), r. 1665.

‘ V/A

fś

(S?

A.

ÜfW-t.

wm

ш

ШШЖШ⁷

y.\;

l'lj

P/J

R®

§ш*

->

i®

A£fe"'

НИ

'll

Lv

>%,

&>

i.

Ш

&WS

3 »Ąwsf

KaïÉO;

■■

c2fi

/sA//y}

if!

mmmm J?

■ '.......iwSP

J®

u.

5.

WH

iii

dj

IfSl

gg

gg

/0.

ü^piïEiw

Ь'

>-|³(

t]

8.

1.    Kość. OO. Dominikanów we Lwowie, rzut poziomy, lata 1749—1764, odnowienie po pożarze r. 1778; nawa główna założona na elipsie, zamiast naw bocznych po trzy kaplice.

2.    Kość. OO. Dominikanów we Lwowie; część wnętrza, nad arkadami empory, zaś w narożach między parami półkolumien balkony dla zakonników.

3.    Etui z nożycżkami, u góry i dołem zdobne bronzami cyzelowanemu i złoconemi.

4.    Broszka ze złota w kilku odcieniach.

5.    Kartusz rzeźbiony — porówn. z kartuszem barokowym.

6.    Okucie przy zamku z bronzu, cyzelowanego i pozłacanego.

7.    Okucie z bronzu; układ motywów symbolizujących władztwo nad morzami, dekoracja biurka z pałacu de Rohan w Paryżu.

8.    Waza na zupę, z porcelany, wyrób fabryki w Meissen koło Drezna; prócz dekoracji modelowanej rzutki kwiatów wielobarwnych.

9.    Czajnik porcelanowy, wyrób fabryki w Meissen, koło Drezna; dekoracja malowana o motywach chińskich.

10. Część belki nadproża kamienicy we Lwowie, Rynek 17; dekoracja rzeźbiona w piaskowcu.

о

JW-1

9Й

si

dxiu

ff

II

To)

ŁM

£7,

EOT

m

Ж

Ш.

\

'x;

F=1

L

l

|V

\

w

Ю

N-*

I

St,

4

!}

i\

№

w

4><

4

w,

О

9

Sk

*ts

:

К

mr

&

WS

So

VO

1.    Konsola z latarnią na placu Stanisława w Nancy (Lota-ryngja) ; najszlachetniejsze okazy ślusarstwa rokokowego wykonane przez Lamoura dla króla Stanisława Leszczyńskiego (jako księcia lotaryńskiego), teścia króla Ludwika XV.

2.    Część kominka gabinetu marmurowego z Zamku królewskiego w Warszawie; szczególnie typową środkowa muszla.

3.    Ścienny świecznik z bronzu, rob. francuska; całość stworzona niby jednolity ornament.

4.    Część świecznika stołowego (lichtarza) z porcelany* wyrób fabryki w Meissen, muz. przemysłu artyst. we Lwowie.

5.    Rama z drewna rzeźbionego i pozłacanego, muzeum narodowe w Krakowie; obecnie umieszczono w niej portret ks. Józefa Poniatowskiego (jako 15 1. chłopca) mai. przez Bacciarellego.

6.    Zegar stołowy (kafelkowy) z muz. król. Jana III we Lwowie; bronzowy, trzy nóżki z wolutami i trzy toczone, na tarczy mechanizmu napis: Johannes Roxer A Leopol Fecit.

7.    Komoda z pałacu w Fontainebleau koło Paryża; drewno różowe układane w ukośnych pasach, okucia z bronzu cyzelowanego i złoconego.

8.    Szczegół okucia z bronzu cyzelowanego i złoconego narożnika komody jw.

9.    Szczegół okucia z bronzu cyzelowanego i złoconego nogi komody jw.

10.    Część tkaniny brokatowej, 2. ćwierć XVIII. w. Francja.

11.    Napis z liter ówczesnych, Francja.

ШУшпШШшм

sm

àÈâ

'm

a.

s

11

1.

%m№

Ш-À

Va

'3.

:é?

£?

№|

ля

ft

8.

•=:

ëS

шШ

^§5gsR3

Sa

KlJSP

6.

S)

h.

to

\T~>

7}\

£$

7:

10.

yх?Ш

Ш/

1.    Pałac Łazienki w Warszawie — część środkowa fasady, (1779—1784), dzięki stałym a bezpośrednim zainteresowaniom króla* Stanisława Augusta sztukami plastycznemi dzieła klasycyzmu XVIII. w. tj. stylu Ludwika XVI. nabrały tyle cech odmiennych, że ostatnie badania naukowe nazwały je stylem St. A.

2.    Wnętrze pałacyku Biały Domek w parku łazienkowskim; ornamentyka groteskowa inaczej pojęta niż w poprzednich epokach, delikatniejsza.

3.    Kartusz z monogramem S A R w poznańskim ratuszu, szczególnie typowe girlandy i festony z liści akantu.

4.    Część dolna zdobiny; od góry — tarcza i kołczan związane wstążeczką, podobnie jak ucho koszyczka z kwiatami.

5.    Świecznik ścienny, rob. francuska; prócz znanych a charakterystycznych girland i wstążeczki z kokardą — odmienne żłobkowanie kołczanu.

6.    Wstęgaz perełek i akantu.

7.    Wstęgaz liści akantowych.

8.    Wstęga z liści wawrzynu (lauru) i opasek wstążkowych; b. ulubiona zdobina i rozpowszechniona jako rama.

9.    Wstęgaz pęków liści wawrzynu.

10. Wstęga o motywach pasków oraz akantu, skręcanych śrubowato; jedna z najczęstszych zdobin.

ii'¹ 'ч

Ж5

II»!

* îfflflra

!£,

in

u', ш^ш^й ии^ЗГ^ШЖййШЖ

'èemm-тмм

hi/

UWh

Bi

анаши

agi>fV/Vzi&/iiaizraTrmHf«ttnr7ii > irrtai^rtraamnr⁴ ШЯиДрИЦД

sa

W\|Ut'4«V\v№^

US

|НвИ^5**Ж|

'ШЖ

Ши

та

ШШЖi

Wm%

- SCR

il

ri

re

pr>

wmm

5й/

w.

mm

ill

ss

m,

as

«•;l-

<л

1.    Dom Towarzystwa kredytowego ziemskiego we Lwowie, lata (1809—1822), ul. Leg jonów 1 i 3; część pierwszego i drugiego piętra fasady; w żłóbki pilastrów wstawione wałeczki, płvciny przyokienne góry zdobne dwoma wężami okręcającemi dookoła laski z czapką uskrzydloną (symbol handlu), obok łuku dwie boginie sławy, w płycinach sceny Enejdy, balustrada balkonu o typowych motywach.

2.    Katedra w Wilnie (ukończona już w r. 1801); jeden z przykładów budownictwa empirowego o b. małej ilości zdobin, zresztą silne oparcie się na wzorach klasycznych.

3.    Studnia na placu Krasińskich w Warszawie; wydatne zgeome-tryzowanie zdobin, prawie nieżwiązanych tj. zbyt małych do tła.

4.    P ł у c i n a płaskorzeźbiona, rysunek zdobin o lin jach czystych i wydatnie zgeometryzowanych.

5.    Okucie z bronzu cyzelowanego i złoconego, m. muz. przemysłu artyst. we Lwowie; motywa zdobnicze dokładnie symetryczne.

6.    Okucie z bronzu jw.; wstęga z liści.

7.    Okucie z bronzu jw.; liście i owoce dębu.

8.    Okucie z bronzu jw.; m. muz. przemysłu artyst. we Lwowie; rozeta akantowa ściśle ustawiona w kwadracie.

9.    Taburet drewniany i pozłacany, robota włoska, nogi koźle rzeźbione i zdobne pod oskrzyniem (cargą) liśćmi akantu.

10.    Część lustra zw. psyche, mahoń i aplikacje z bronzu cyzelowanego i złoconego.

11.    Część podpory sprzętu zw. herma; popiersie oraz zdobina z bronzu cyzelowanego i złoconego, zaś słup z marmuru.

В

kr—ПЦ

I

я

ш

:’ï

й-

*л

й!

ж

RS

wшитИ'м ищи и i **#•••» •«•••îîfj

■

ж

'75

i

ДИК

'<Т>

03

1

ш

5

■О,

0Э>

'1

êtt-

Ü

ш

-----в!

I

И

ä

ж

об

ч>»

^«1М1т"«И|.'и..и1ич»ь•*••

н

Н*-

El

т

©

*г>

&

\

1

К

I

i

toi

Ш

Sb

X

■

т>

II

ЙШШШШЁКШ

ш

Э

/

1

тшшштштт \ тт\ттш*тт

1

- X

ë--'

Ê

К

i

!

■ШГ1

1

1.    Krzesło, własność pry w. w Krakowie.

2.    Stół, jw.; płyta trójdzielna o bokach podnoszonych, od nóg wgłębienie z drewna giętego.

3.    Kanapa, wł. prywatna w Niemczech; b. pomysłowe włączenie niby komódki do bocznych oparć.

4.    Część tkaniny z muz. przemysłu artyst. w Berlinie; zdobina drukowana naśladuje wzory chińskie.

5.    Część tkaniny jw.; zdobina tkana w stylu klasycystycznym XVIII. (Ludwik XVI) i XIX. (Empire) wieku.

6.    Branzoletar. 1822, wł. prywatna w Niemczech; złoto cyzelowane i zdobne brylancikami.

7.    Szklanka r. 1838, z muz. w Ulm; zdobiny szlifowane i wklę-słocięty widok kościoła.

8.    Talerz poł. XIX. w., z muz. w Haidzie; zdobina żłobiona w powłoce szkła mlecznego na tle szklanem, inaczej zabarwionem a przeźroczystemu

9.    K a r a f к a; j. w.

ЁЗИ

2.

©*i

HÜ

/^Т^Ьч,    с^з>

ta

HH

g;

/i

if

|\Ю

fl’i

сз

^•v«, ^ШПЩ

Ш^шм И

mjm L5J1

I '■>'

l<sl

ъ.

ШШЛ

0&A%^У/ У///&,\4 Ж/,

HM

ra

щш

ШВЙ

Mn®

li

5. mm

i.

,4U

5>

e»l

9.

g=='

6.

по

1.    К. helle ii istycz ii о-rzymskie, około 250 r. po nar. Chr.;

próba odtworzenia głównie według posągu Pozejdona (boga mórz) z muz. watykańskiego w Rzymie.

2.    K. romansko-wschodnie, XIII. w.; próba odtworzenia według płaskorzeźby portalu z Trau (Dalmacja) wykonanej w r. 1240, słupki toczone świadczą o wpływach stolarszczyzny arabskiej.

3.    K. gotyckie, XV. w. roboYa holenderska; z drewna dębowego, płyta siedziska do podnoszenia, zdobiny o motywach fałdów, zapiecek wysoki prawie 1,5 m.

4.    K. renesansowe, XVI. w. robota włoska; zapiecek oraz oskrzynie (część górą łącząca nogi!) zdobne intarsją.

5.    K. barokowe, XVII. w. robota angielska; z drewna dębowego, siedzisko wyplatane.

6.    K. rokokowe, poł. XVIII. w. robota francuska; zapiecek i siedzisko wyplatane.

7.    K. w stylu Ludwika XVI., około r. 1780, robota francuska; z drewna orzechowego, tapicerowana góra zapiecka służy dla oparcia rąk, gdyż krzesło wykonane do siadania okrakiem (tj. jak na konia).

8.    K. empirowe, około r. 1815, robota niemiecka, z drewna mahoniu, zdobne bronzami cyzelowanemi i złoconemi.

; •'

ЩИ

.. •»

ai g

ШШШЖШг

КШаЛяя

Ш£й

gśpL *

1 к¹

-V-

. '•

.V

ЯГО

ft

ИВ

1111|щ

щй

fl

Il fl i

IIP

Aï 5 J/^Wv !><Zrź0Ź

У is

в-

ÄS

5.

6.

r³^

'-j

3E

t]

®Ä®J

taâ

V7';

h.

шридр

8.

*•

^етЦ

Ill

il³

■ • -.j

1.    K. g г e с к a, widok z przodu; z drzwi Erechtejonu w Atenach.

2.    K. g г e с к a, widok boczny; jw.

3.    K. rzymska, widok z przodu; ob. muz. watykańskie w Rzymie.

4.    K. r z y m s к a, widok boczny; jw.

5.    К. r o m a ń s к a, widok z przodu, w. XII.; katedra w Noyon (czyt. Nuają), Francja.

6.    K. gotycka, widok z przodu, poi. XIV. w.; kość. św. Piotra koło Yezelay (czyt. Wecelaj), Francja.

7.    K. renesansowa, widok boczny, pocz. XYI w.; rob. wenecka ob. muz. w Hamburgu.

8.    K. renesansowa, widok z przodu, 2 poi. XYI wieku; zamek w Blois (czyt. Blua), Francja^

9.    K. renesansowa, widok boczny, pocz. XYI w.; ob. muz. watykańskie w Rzymie.

10.    K. b а г о к o w a, widok z przodu, kon. XYI w. ; zamek w Heidelbergu, Niemcy.

11.    К. г о к о к o w a, widok perspektywiczny, r. 1729; pałac de Moras w Paryżu.

12.    K. w stylu Ludwika XYI, jw., około r. 1763; pałac Petit, (czyt. Pti) Trianon, Wersal koło Paryża.

13.    K. e m p i r o w a, jw., około r. 1820; kamienica we Lwowie, ulica Hetmańska 8.

Co

•В1Вф

-O

2,

ćf

i

}

Ш

\%

i

4.

3.

*

*

s

ti

f

Ш

*i\

»\J

%

:Tfrv

}>

Éïlspiàip^

«

7.

■>да

■■

a.

S.

m

H

i

5.

№

«

ШШ°-

iT_;

»

я

,2

ï

r" ,-f

il

P

Й

Щ

11,

s

I

%Ж

13.

12.

»i

Il

^|Я£-

Ш

Ht

S

^/л/но^

£

Okładka według projektu autora.

Klisze wykonał „Helios“ (St. Cwak) we Lwowie. Składali: Batorzyński Michał i Kiełbusiewicz Zygmunt. Łamał: Goldman Józef.

Tłoczyli: Haubrich Jan, Strutyński Józef, Nadel Zygmunt.

'го, с y

' А

, *

*

;

%

■ г

Zamiast :

ma być: - Zewnętrze stojących,

str. 16. w. 1 Zewnętrzne 19, w. 31 stojących -

23, w. 24 przemysłu artystycznego — rzemiosł artystycznych 38, w. 27 formy w porcelanie rokoka — formy rokoka w porcelanie 98. 9 westerminsterskiem — westminsterskiem 104, 10 akantu — wawrzynu (lauru)

10,    1 klasyczny — klasycyzmy.

• ,>    Vf, i-h'! m ^ л (i /    ; '    :

тжт

mm

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

1-301091

Biblioteka Polite rtiniki Krakowskiej