WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁOWNU

mm

•1

ii

L. inw.

12&

SUr-

V? e® «ф

ggPïîg ,P' 53 ■■ У '. - : ■~

ШИ

41.822*79 К

10. Wodociągi dla Kraj. Szkoły ogrodniczej na Wólce Kapitańskiej

II. Odwodnienie (kanalizacja).

§||§§

ШИ

il™

lipÉfiiP '-‘j

и

ш»я

llilfl

МУН

Æ-®Sft*Sa

щеЩ

|[|{|щКж£й|2

яа

llHtti

йдариш

ИМЯ

üi

ша

•J-'2v    ' -¹-"' :;>.1

•sä* >••■' *;    -а

чшйши

ÉÉÉ| Ш 2 J

шшШт

*•2

^'•disä

ЯШмЬ*

f

/

\

i

/

/

*4

.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231376

i I

Ч

' Л--~

\

- -

I

-

/

-гг.

/ -,

j i

' - ■ ^

-

ШЩт- ?

>■

'

.

f

'■    ;v:;_

.

J

. \

г

'-V    '

VI

- - -• Ч

-

. Vi

Й

Inż. Franciszek Chudoba

B. kierownik oddziału wodociągów i kanalizacji w Krajowem Biurze Meljoracyjnem

ZAOPATRZENIE W WODĘ I ODWODNIENIE (KANALIZACJA) GMIN WIEJSKICH

I MAŁOMIEJSKICH,

TUDZIEŻ ZAKŁADÓW KRAJOWYCH.

Odbitka z IV części publikacji „Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce“

LWÓW 1932

Zakłady Graficzne Ski Akc. Książnica-Atlas we Lwowie

BIBLIOTEKA FCüOMICm

KRAKÓW

l

i

Akc. Nr.

Ш ]

I. Zaopatrzenie w wodę.

Przed 34 laty nie było na terenie Małopolski żadnego wodociągu, wybudowanego według zasad nowoczesnych. Natomiast szereg miejscowości posiadał wodociągi, doprowadzające wodę ze źródeł rurociągami żelaznemi, drenami, rurami kamionkowemi, betonowemi, a nawet drewnianemi do studzien murowanych, otwartych, skąd się ją czerpało naczyniami domowemi.

Niekiedy urządzonych było więcej takich studzien, a nadmiar wody ze studzien wyżej położonych przelewał się do studzien niższych. Do studzien tych, niczem nie przykrytych, dostawały się bardzo łatwo zanieczyszczenia, pochodzące bądź od naczyń, któremi czerpano wodę, bądź też od pyłu i kurzu, naniesionego przez wiatry. Wodociągi takie posiadały, między innemi miejscowościami: Wieliczka, Lwów, Żółkiew, Sniatyn.

Za przykładem miejscowości zachodnio-europejskich pierwszy Kraków przystąpił przed 34 laty do budowy nowoczesnego wodociągu, według projektu inż. Romana Ingardena. Po Krakowie podjął budowę wodociągu Lwów, otwierając ten wodociąg do użytku publicznego przed 31 laty, następnie Zakopane przed 27 laty. Po wybudowaniu tych wodociągów zaczęły i inne miasta budować wodociągi tak, że do czasu obecnego znajduje się na terenie Małopolski około 25 miejscowości posiadających wodociągi, wybudowane według nowoczesnych wymogów, oprócz szeregu miejscowości, posiadających wprawdzie wodociągi, wybudowane w ciągu ostatnich 30 lat, które jednak nie odpowiadają wymogom nowoczesnym.

W odrodzonej Rzeczypospolitej wybudowano na terenie Małopolski wodociągi dla miast Jaworzna i Krzeszowic, wodociąg dla Zakładu karnego w Wiśniczu, niewielkiej długości wodociąg w Jaśle (głównie dla celów pożarniczych) i wodociąg dla gminy Straconka koło Bielska, rozbudowano wodociągi w Krakowie i Zakopanem, wreszcie zbudowano wodociąg dla Zakładu umysłowo-chorych w Kulparkowie pod Lwowem.

Z powyższego okazuje się, że budowa wodociągów w Małopolsce postę-pywała dotychczas żółwim krokiem. Powodów słabego postępu w budowie wodociągów należy szukać przedewszystkiem w tern, że Małopolska, jako kraj przeważnie rolniczy, nie była tak bogatą, aby miasta i gminy jej mogły ponosić większe wydatki na inwestycje. Drugi powód leży w tern, że tak rząd austrjacki, jak i obecnie rząd polski nie wzięły w swoje ręce inicjatywy, mającej na celu ułatwienie budowy wodociągów. Wprawdzie w Polsce zostało wydane rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 marca

1928 r., Dz. U. R. P. Nr. 32, poz. 310 i 311, jednakże

na wydaniu tego

rozporządzenia skończyło się, a miasta przy obecnym kryzysie gospodarczym nietylko nie przystępują do budowy wodociągów, ale nie starają się nawet o projekty. Wreszcie trzecim powodem zastoju w budowaniu wodociągów są stosunki hydrologiczne Małopolski, i tak:

Źródeł, nadających się do zasilania wodociągów, przy użyciu których wypada budowa wodociągów najtaniej, jest w Małopolsce stosunkowo niewiele. Źródła te są bardzo skąpe i bardzo słabo wydajne w Karpatach i na Podkarpaciu, obfitsze i wydatniejsze na południowej wyżynie Polskiej (płycie Slą-sko-Krakowskiej, Roztoczu, płycie Podolskiej), a bardzo obfite i wydajne tylko w Tatrach. Aluwja w dolinach rzek Karpackich posiadają w górnych biegach rzek żwiry więcej gruboziarniste, zatem dostarczyć mogą większej ilości wody gruntowej, niż w biegach dolnych, gdzie żwiry są drobne, mało wydajne i żelaziste.

W Krakowskiem Zagłębiu węglowem znajdują się znaczne ilości wody, która ze względu na eksploatację pokładów musi być pompowana. Na temat, czy wody tej nie możnaby użyć do zasilania wodociągów, były prowadzone polemiki, w których jedne strony oświadczyły się za użyciem, inne przeciw użyciu. Miasto Chrzanów, które ma zamiar przystąpić w najbliższym czasie do budowy wodociągu, zastanawia się, czy nie należałoby użyć do zasilania wodociągu jednego z zatopionych szybów, zaś miasto Trzebinia, które ma zamiar przystąpić również w najbliższym czasie do budowy wodociągu, ma pobierać wodę z szybu czynnej kopalni węgla.

Natomiast posiada Małopolska wielką ilość wód płynących. Dopóki metody czyszczenia i sterylizacji takich wód nie były należycie rozwinięte, nie używano wód bieżących do zasilania wodociągów. Dopiero gdy z jednej strony zaczął się dawać we znaki brak wody, a z drugiej strony gdy rozwinęły się metody czyszczenia i sterylizacji takich wód, zaczęto stosować i w Małopolsce wody bieżące do zasilania wodociągów.

Pierwszy przykład dało miasto Kraków, używając wody wprost z Wisły do zasilania słabo wydajnych aluwjów, z których czerpie wodę zapomocą studzien ssących. Podobnie użyto do zasilania wodociągu dla Zakładu karnego w Wiśniczu wody wprost z potoku Laksandrówki, po uprzedniem jej przefil-trowaniu i chlorowaniu. Również dla Szczawnicy zaprojektował inż. Chudoba w ostatnich latach wodociąg, zasilany wodą z potoku Sopotnica.

Należy oczekiwać, że w przyszłości projekty wodociągów będą uwzględniały w większej mierze zasilanie wodociągów wodami bieżącemi, pobierając wodę w większych rzekach bezpośrednio z koryta, a piętrząc ją na mniejszych potokach zapomocą jazów lub grobli, który to ostatni sposób znalazł zastosowanie przy budowie nowego wodociągu grupowego dla miasta Bielska i innych gmin na Śląsku Cieszyńskim.

Źródła.

Ze źródeł, które napotykano przy studjach i badaniach nad zaopatrzeniem gmin w wodę do picia i użytku domowego, zasługują na wzmiankę, bądź ze względu na wydajność swą, bądź też z powodu stosunkowo małej przestrzeni wypływania wody, a więc ze względu na nadawanie się do zasilania wodociągów źródła następujące :

a) na Południowej Wyżynie Polskiej: na płycie Krakowskiej:*

1) w Regulicach (pow. Chrzanów) o wydajności ponad 100 //sek. ;

* Uwaga Redakcji. W tekście do zeszytu trzeciegu „Atlasu geologicznego Galicji“ wydanego w r. 1894 przez Akademję Umiejętności w Krakowie wymienia prof. dr. St. Za-ręczny na str. 259—269 daleko więcej źródeł i podziemnych zbiorników wodnych, które się

2)    w Czatkowicach (pow. Chrzanów) grupa trzech źródeł najbliżej Krzeszowic położona najniżej o wydajności 60 do 80 //sek., źródła środkowe o wydajności 23 do 32 //sek. i źródło najdalsze, najwyżej położone, o wydajności 8 do 10//sek. ; oprócz tych źródeł zaś w centrum wsi Czatkowic źródło o wydajności 8 //sek. i trzy źródła w dolinie Eljaszówki o wydajności 4 //sek., 3 //sek. i 3 //sek. ;

3)    w środku wsi Rybna (pow. Kraków) o wydajności około 4 //sek.;

4)    w Budzyniu (pow. Kraków) około 10 //sek.;

5)    w Olszanicy (pow. Kraków) około 5 //sek.;

wreszcie dwa źródła, które wprawdzie wypływają na prawym brzegu Wisły pod Krakowem, jednakże pod względem geologicznym należą do płyty Krakowskiej ;

6)    źródło w Samborku, wypływające z południowego stoku wzgórza tynieckiego, o wydajności około 4 //sek.;

7)    źródło w Kurdwanowie o wydajności przeszło 5 //sek.;

na Roztoczu i Niżu Sarmackim:

8)    w Żółkwi, u stóp góry Haraj, o wydajności około 2 //sek.;

9)    w Macoszynie (pow. Żółkiew) według pomiarów 10 //sek.;

10)    pod Kortumową Górą we Lwowie około 5 //sek.;

11)    na południe od Kamionki Strumiłowej około 3 //sek.;

na płycie Podolskiej:*

12)    w Suchowoli (pow. Lwów) wypływa w stawie „na Dumanowie“ źródło o wydajności ponad 20 //sek. ;

13)    w Basiówce (pow. Lwów) wypływa na północny wschód od stacji kolejowej źródło o wydajności około 40 //sek., a na północny wschód ku Staw-czanom źródło o wydajności około 40 //sek.;

14)    w Nawarji (pow. Lwów) wypływają z dna brzegów stawu Kower źródła o wydajności około 70 //sek.;

15)    między Basiówką a Nawarją wypływa z pod brzegów potoku Szcze-rek szereg mniejszych źródeł o wydajności około 2 do 10 //sek. ;

na północ od Rozdołu (pow. Zydaczów) wypływają źródła w dolinie prawobrzeżnego dopływu Kłodnicy, o wydajności około 5 //sek., które zasilają stawki rybne, na stoku prawym (zachodnim) Kłodnicy o wydajności około 2 //sek., powyżej zaś na lewym brzegu trzecie źródło o wydajności około 6 //sek.;

18)    w Przemyślanach pod miastem, na lewym brzegu Gniłej Lipy, źródło o wydajności około 10 //sek., w jarach zaś na zachód od miasta, po przeciwnej stronie działu wód, dwa źródła, każde o wydajności około 5 //sek.;

19)    w Leśnikach (pow. Brzeżany) źródło o wydajności około 3 //sek.;

16)    w Maliczkowicach (pow. Lwów) wypływa na folwarku źródło o wydajności około 5 //sek., na południe od stawu, przy drodze Sokolniki-Nawa-rja, źródło o wydajności około 40 //sek., użyte do zasilania wodociągu dla zakładu w Kulparkowie, a w samym środku wsi źródło o wydajności około 30 //sek.;

17) gromadzą na warstwach nieprzemakalnych iłów trzeciorzędnych, dolnych marglów kredowych senońskich, szarych marglów na dolnej granicy oxfordzkiego piętra (jura), ogniotrwałych glinek, iłów kajprowych, iłów czerwonych, leżących pod marglami röthu, iłów i iłołupków formacji węglowej.

* Tak na Roztoczu, jak i na płycie Podolskiej występują oprócz wymienionych liczne źródła z wody zbierającej się na nieprzepuszczalnej kredzie senonskiej, zwłaszcza na stromych stokach jarów wyżłobionych przez podolskie dopływy Dniestru.

20)    w Kotowie (pow. Brzeżany) źródła o wydajności około 4 //sek. ;

21)    na wschód od Wołoszczyzny (pow. Podhajce) źródło o wydajności około 2 //sek.;

22)    w Delejowie (pow. Stanisławów) źródła o wydajności około 2 //sek. ;

23)    w Przewłoce (pow. Buczacz) źródła o wydajności około 10 //sek.;

24)    w Buczaczu na Nagórzance źródła o wydajności około 8 //sek. ;

25)    w Lataczu (pow. Zaleszczyki) wypływa kilka źródeł z wysokiego lewego brzegu Dniestru, każde o wydajności około 5 //sek.;

26)    w Zaleszczykach na Filipczu wypływa również kilka źródeł z wysokiego lewego brzegu Dniestru o wydajności około 2 //sek.;

27)    w Sniatynie na przedmieściu Augsdorf źródła o wydajności około 2 //sek.;

28)    w Jasionowie (pow. Brody) na krawędzi Podolskiej wypływają źródła w dolnej i w górnej części wsi, każde o wydajności około 2 //sek.<;

b)    w nizinie Kr akowsko-Sandomierskiej :

29)    w Brniku (pow. Dąbrowa) źródło o wydajności około 8 //sek. ;

30)    w Szydłowcu (pow. Mielec) źródło wypływające z dna i boku stawu położonego na południowej stronie drogi Mościska-Szydłowiec-Toporów o wydajności około 30 //sek.;

c)    w Karpatach:

31)    w Gawrzyłowy koło Dębicy (pow. Ropczyce) źródła o wydajności około 3 //sek. ;

32)    na wschód od Rymanowa (pow. Sanok) na t. zw. księżej łące przy gościńcu Rymanów-Sanok źródło o wydajności około 3 //sek.;

33)    w Pruchniku (pow. Jarosław) źródła o wydajności około 4 //sek.;

34)    w Lutowiskach (pow. Lisko) źródło o wydajności około 3 //sek.;

35)    w Ustrzykach Dolnych (pow. Lisko) wypływa na północno-zachodnim krańcu miasta źródło o wydajności 1’5 do 3 //sek.;

d)    w Tatrach cały szereg źródeł, z których największe wypływają:

36)    w dolinie Kościeliskiej główne źródło o wydajności przeszło 1 m³ (według pomiarów inż. Pomianowskiego, zestawionych w I części niniejszej publikacji, na stronie 49) ;

37)    wywierzysko potoku Bystry na Kalatówkach ;

38)    wywierzysko potoku Olczyckiego na hali Olczyckiej.

a) Wodociągi.

Zasady projektowania wodociągów.

W myśl ustępu pierwszego § 10 instrukcji służbowej dla Biura Meljora-cyjnego w brzmieniu uchwalonem przez Sejm, dnia 6 marca 1907 r. (Dz. u. kraj. Nr. 133 z r. 1907) miała być udzielana bezpłatna pomoc techniczna tego biura do projektowania i budowy wodociągów i kanalizacji niezamożnym gminom. Wobec tego starano się tak projektować wodociągi, aby były tanie i nie wymagały poważniejszej obsługi. Ze względu na niewielką ilość mieszkańców w takich gminach wypadały skromne rozmiary wodociągów i dlatego w pierwszym rzędzie poszukiwano źródeł dla ich zasilania. Następnie starano się wybierać do zasilania wodociągu źródła położone wyżej od miejsca konsumcji, aby wodę można było prowadzić grawitacyjnie.

Wodociąg⁻ grawitacyjny, jako działający automatycznie, nie wymaga prawie żadnej obsługi, poza czyszczeniem komór wodnych, ujęcia źródeł i zbiorników, naprawą pękniętych rur wodociągowych, ewentualną naprawą uszkodzonej lub zepsutej armatury, jak zasuw, hydrantów, studzien ulicznych. To wszystko przemawiało za tern, aby przy budowie wodociągów stosować do ich zasilania źródła powierzchniowe, położone wyżej niż miejsce zużywania wody. Z tego też powodu nie projektowano wodociągów pompowych, tudzież wodociągów zasilanych wodą wgłębną, którą trzeba pompować.

Czyszczenie wody przed dziesiątkami lat nie było doprowadzone do takiej doskonałości, jak teraz, i czyszczenie to ograniczało się albo do jej filtrowania na filtrach sztucznych wolno-obiegowych, lub też do jej odżeleziania. Z tego powodu wód płynących powierzchownie naogół nie stosowano do zasilania wodociągów. Obecnie, gdy w metodach czyszczenia wody nastąpiły udoskonalenia, można używać do zasilania wodociągów nawet wody z małych potoczków po przeczyszczeniu jej na filtrze szybko-obiegowym i np. jej chlorowaniu, ozonowaniu, względnie przepuszczeniu przez promienie ultrafioletowe. Wodociąg z chlorowaniem wody wybudowano w ostatnich latach dla Zakładu karnego w Wiśniczu, gdzie do zasilania użyto wody z potoku Laksan-drówki, prowadzącego normalnie 5—10 //sek. wody.

Przy projektowaniu wodociągów stosuje się z reguły następujące normy podane w literaturze.*

1)    co do ilości wody:

20— 30 / 10— 15 300—350 20- 35

do picia, gotowania i mycia na głowę i dobę.

do prania.............

do kąpieli wannowej.........

50 l

do kąpieli tuszowej..........

10 „

dla większej sztuki bydła .......

dla mniejszej sztuki bydła.......

Normalnie przyjmowano całkowitą konsumcję na dobę i głowę, wraz z użyciem jej dla celów publicznych i domowych 100 /, zaś w dniu maksymalnego zapotrzebowania 150 /.

2)    co do jakości wody:

а)    pod względem chemicznym w 100.000 częściach wody znajdować się ma z reguły nie więcej, jak:

1)    50 części mineralnych i organicznych po odparowaniu wody;

2)    18—20 części tlenku wapna i magnu;

3)    2—3 chloru, względnie 3*3—5 części soli kuchennej ;

4)    8—10 części kwasu siarkowego (S0₃);

5)    0’5—1*5 części kwasu azotowego (/V₂0₅);

б)    0*3 części żelaza;

7)    amonjaku i kwasu azotowego powinny się znajdować zaledwie ślady trudno wykazalne ;

8)    do utlenienia części organicznych należy zużyć nie więcej jak 0*8—1 części nadmanganianu potasowego;

9)    znajdujące się w wodzie czystej, naturalnej części organiczne, względnie ciała organiczne, zawierające azot wykazywały nie więcej jak 0*5 części organicznego węgla i nie więcej jak 0*02 części amonjaku albuminoidowego ;

* Por. Handbuch der Ingenieur-Wissenschaften: Die Wasserversorgung der Städte von G. Oesten und A. Frühling.

10) twardość wody nie powinna wynosić więcej jak 25 stopni niemieckich;

b)    temperatura wody powinna wynosić 9—12° C.;

c)    woda nie powinna zawierać bakteryj chorobotwórczych więcej, jak 100 w 1 cm³.

Przy projektowaniu wodociągów dla gmin wiejskich i małomiejskich Krajowe Biuro Meljoracyjne nie przestrzegało powyższych norm co do ilości wody na głowę i dobę bądź to z tego powodu, że konsumcja w tych gminach jest mniejsza, niż w miastach, bądź też ze względu na dyspozycyjną ilość wody źródlanej, którą doprowadzano wodociągami grawitacyjnemu Austrjackie Ministerstwo Rolnictwa, które subwencjonowało budowę tego rodzaju wodociągów z państwowej dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje w stosunku 337з°/о kosztów, ustanowiło też w reskrypcie z dnia 8 lutego 1913 r. L. 54.879 minimalne granice zapotrzebowania wody do picia, gotowania i prania dla jednego mieszkańca na dobę w ilości 30 litrów, utrzymując stosowaną ilość dla jednej sztuki bydła dużego 50 litrów a bydła drobnego 10 litrów.¹ Przy wodociągach dla tych gmin nie obliczano też, ze względu na ich charakter rolniczy, przyrostu procentowego liczby mieszkańców, lecz przyjmowano w projekcie ludności 1¹5 do 2 razy większą.

Do badania chemicznego i bakteriologicznego pod względem jakościowym przesyłano wodę bądź do zakładu dla badania środków spożywczych w Krakowie, bądź też do zakładu prof. dr. Panka we Lwowie. Wyniki tych badań dla wód źródlanych i wgłębnych były naogół zadawalniające. Przy wodach wgłębnych wykrywała analiza chemiczna nieraz nadmierne ilości żelaza, natomiast innych szkodliwych składników nie wykrywała. Pod względem bakterjologicznym nie znajdowano naogół bakteryj chorobotwórczych, natomiast znajdowano bakterje gnilne i kałowe, co się tłumaczyło powierzchnio-wem zanieczyszczeniem wód. Po wykonaniu należytego ujęcia wody bakteryj tych nie znajdowano.

Pomiar wydajności źródeł uskuteczniano przy większych ilościach wody zapomocą przelewów zupełnych o ostrych ścianach przy pomocy wzoru

na sek.,

gdzie ²/з /х jest spółczynnikiem wynoszącym średnio około 0’40, b szerokością przelewu w metrach, zaś h grubością strugi wody na przelewie w metrach.

Przy mniejszych ilościach wodę mierzoną przeprowadzano przez rynnę blaszaną lub drewnianą, na końcu której podstawiano naczynie o znanej objętości litrów, tudzież oznaczano zegarkiem czas napełniania się naczynia.

Pojemność zbiorników przyjmowano naogół nie mniejszą, jak 30% maksymalnego dziennego zapotrzebowania wody dla danej miejscowości. Przy wodociągach mniejszych, względnie przy mniejszej wydajności źródeł (do 1 //sek.) przyjmowano pojemność zbiorników większą, bo równą co najmniej 24 godzinnej wydajności źródeł. Jeżeli źródła były silnie wydajne, a konsumcja wody (ilość mieszkańców) niewielka, wtedy zbiorniki wody projektowano o mniejszych objętościach. Bezwzględnie najmniejszą pojemność zbiorników wody przyjmowano taką, aby mogła pomieścić zapas wody potrzebny do gaszenia pożaru, trwającego 4 godziny, przy konsumowaniu przez hydranty 4 //sek. wody.

Pojemność ta wynosi:

4 X 60 X 60 X 4

— 57²6 = okr. 60 m³.

1000

Zbiorników o mniejszej pojemności nie projektowano.

Biuro Meljoracyjne projektowało zbiorniki ziemne, naogół dwukomorowe, z osobnemi komorami zasuw z betonu ubijanego o rzucie poziomym prostokątnym, przekroju zaś poprzecznym sklepionym,² jak ryciny 34 i 35 na stronie 428.

Budowa tych zbiorników wymagała w przybliżeniu tyle m³ betonu na komory wodne, ile wynosiła pojemność zbiornika, a ponadto 10—30 m³ betonu na komorę zasuw. Zbiorniki były wykonywane w granicach 100—400 m³ pojemności. W warunkach tych kalkulowały się wówczas zbiorniki z betonu ubijanego taniej, niż zbiorniki z żelazo-betonu. Przy większych pojemnościach były zbiorniki żelazno-betonowe tańsze od zbiorników z betonu ubijanego.

Dla wodociągu w Przemyślu zastosowano zbiornik złożony z dwu komór wodnych o kształtach kół położonych zewnątrz siebie i posiadających wspólną komorę zasuw. Zbiornik ten zbudowany z żelazo-betonu kalkulował się znacznie lepiej, niż dotychczasowe zbiorniki o innych kształtach.

Zbiorniki ziemne o kształtach prostopadłościanów tak z betonu ubijanego, jak i z żelazo-betonu odznaczają się tern, że ich szalowanie jest bardzo proste, są jednak naogół droższe od zbiorników innych kształtów i dlatego powoli wychodzą z użycia. Natomiast mogą one być stosowane z korzyścią przy pojemności poniżej 40 m³.

W ostatnich latach zaprojektował inż. Chudoba nowy typ zbiorników dwukomorowych, a mianowicie zbiorniki okrągłe (cylindryczne) ze ścianą przedziałową wzdłuż średnicy zbiornika. Dno, ściany boczne i ściana przedziałowa komór wodnych wykonane są z betonu ubijanego, zaś strop płaski żebrowy z żelazo-betonu. Zbiorniki takie potrzebują na komory wodne zaledwie 50—70% tej ilości betonu, co zbiorniki sklepione z betonu ubijanego. Wobec tego i koszt zbiorników okrągłych jest znacznie niższy, niż koszt zbiorników sklepionych. Tak np. dla Żegiestowa zaprojektowano zbiornik okrągły o pojemności 100 m³, który na samym betonie dał (przy cenie 70 zł. 1 m³ betonu ubijanego i 140 zł. za 1 m³ betonu uzbrojonego na strop) oszczędnęść około 4000 zł. wobec zbiornika sklepionego. Zbiorniki typu użytego w Żegiestowie można projektować do pojemności 400 m³.

Zbiorniki projektowano albo po tej samej stronie miejsca konsumeji i miejsca poboru wody (źródła), albo też po stronie przeciwnej (jako t. zw. zbiorniki zwrotne). Usytuowanie zbiorników zależało od konfiguracji terenu. Jeśli miejsce poboru wody było położone powyżej miejsca jej konsumeji, a natomiast wpobliżu miejsca konsumeji nie było żadnych wyniosłości, na których możnaby usytuować zbiornik, w takim razie zbiornik sytuowano po tej samej stronie miejsca konsumeji, co i źródła. Jeżeli natomiast pobór wody odbywał się z miejsca położonego niżej, jak miejsce konsumeji lub jeżeli miejsce ujęcia wody było wprawdzie położone wyżej, niż miejsce konsumeji,

m: F Ęjt

i I »» туч-;

■rrrh

Przekrój poprzeczny

Przekrój podłużny

Przekrój przez komorę zasów

• *4-

W.

Zbiornik sklepiony jednokomorowy

L---

Ryc. 34.

Zbiornik sklepiony dwukomorowy

Przekrój przez komorę zasów

Przekrój podłużny

’Г"»

“■7г /Г7Г.)»

’TT"

’T7Т-7-Г7-

'A

Rzut poziomy

Przekrój poprzeczny    ШШЁШЯШЁЁЯЁ^ШЁ^Ё I

0% i—в

I_гг

Ryc. 35.

jednakże wpobliżu miejsca konsumcji znajdował się stok, na którym można było umieścić zbiornik, tak, aby dopływ ze źródeł mógł przez miejsce konsumcji przejść do zbiornika, w takim razie zakładano zbiornik po przeciwnej stronie miejsca konsumcji jako t. zw. zbiornik zwrotny. W wypadkach, gdy konfiguracja terenu pozwalała założyć zbiornik tak po tej samej, jak i po przeciwnej stronie miejsca konsumcji, co i źródła, wybierano ten drugi wypadek, t. j. zakładano zbiornik zwrotny.

O ile miejsce ujęcia wody było położone niżej od miejsca konsumcji wody, projektowano i wykonywano pompownie pracujące, bądź nieprzerwanie, bądź też przez pewną ilość godzin na dobę. Do poruszania pomp stosowano motory wodne, benzynowe i elektryczne. O ile do pompowania używano motorów wodnych (turbin), w takim razie pracowały one nieprzerwanie. Moc motorów obliczano wtedy według normalnej wydajności źródeł, względnie według konsumcji w dniu maksymalnego zapotrzebowania, rozłożonego jednostajnie na całą dobę. Nazywając ilość wody w dniu maksymalnej konsumcji q w litrach na dobę i głowę, ilość mieszkańców /, wysokość pompowania wraz ze stratami na opory w rurach A, potrzebną moc motorów pomp obliczano według wzoru:

qlh

60 X 60 X 24 X 75 r?    6,480.000 f)

gdzie rj jest spółczynnikiem stałym mniejszym od jedności, a zależnym jedynie od konstrukcji motoru i pompy, a więc gwarantowanym przez fabryki dostarczające tych agregatów. W tym wypadku przy ujęciu wody budowano zakład pomp, a z niego pompowano wodę do zbiornika położonego tak wysoko, aby woda z tegoż, na ewentualny wypadek spoczynku pomp, mogła dopływać grawitacyjnie do najwyższej żądanej wysokości w miejscu konsumcji. O ile zbiornik wody był w tym wypadku założony po tej samej stronie, co zakład pomp, w takim razie usytuowywano go na takiej wysokości, aby woda z niego mogła dopłynąć w ilości odpowiadającej maksymalnej godzinnej konsumcji, do żądanej największej wysokości w miejscu konsumcji. Wysokość pompowania była w tym wypadku równa różnicy zwierciadeł wody w zbiorniku i w ujęciu wody, powiększonej o opory dla jednostajnej ilości sekundowej pompowanej wody w rurociągu ssącym i tłocznym na długości : ujęcie wody—zbiornik, mierzonej wzdłuż tegoż rurociągu, jak rycina 36 na str. 430.

O ile zbiornik był usytuowany po przeciwnej stronie miejsca konsumcji, jak zakład pomp, w takim razie budowano go na takiej wysokości, aby z niego mogła dopłynąć do najwyższego punktu w miejscu konsumcji, największa godzinna ilość konsumowanej wody pomniejszona o stały dopływ ze stacji pomp. W tym wypadku do miejsca konsumcji dopływała woda z dwu przeciwnych stron, a mianowicie z jednej strony ze stacji pomp, z drugiej zaś ze zbiornika. W tym wypadku wysokość pompowania równała się różnicy wysokości zwierciadeł wody w zbiorniku i w ujęciu wody powiększonej o opory dla jednostajnej ilości sekundowej pompowanej wody w rurociągu ssącym i tłocznym na długości ujęcie wody—zbiornik, mierzonej wzdłuż tegoż rurociągu, jak rycina 37 na stronie 430.

W wypadkach, gdy do popędu pomp miały być użyte motory parowe, ropne, benzynowe, elektryczne, starano się przy mniejszych wodociągach pompować nie przez całą dobę, lecz tylko przez pewną ilość godzin dziennie.

?*o

C,

s/jecj

V}иопос/шо с/

l/yj O Je O J c

cyJ> Ъ&Ъгэ Ourïu Pi

*2&tOP/7T%T-

•à

‘c

OA)'

Sifaeja ffoxyo -, _

Ufecie ujoc/y

ch

*4

. 0 v4>

Obrr

2 a s Hanta

J7*ya y, oy>

Zl*A tçr- UßS

cc a

Ryc. 36.

h—.......

Л/, иг. ш zb/ ornt/cи

Fobiom u ps_i_ru/у _oçpty UJOU y

o/c/ono

сто с/

ï £

-5

buß-

ettaszz

z.afi

lalâSS-

сило A

c/luot/ o/>

rO

c!0

•*

Oir

/ол/anra

JT* Q

CJQ porrtp ...zy-.^ UJÇcia

Ryc. 37.

Przy wodociągach bardzo małych trwał czas pompowania do 4 godzin, przy wodociągach średnich do 16 godzin, zaś przy wodociągach wielkich 24 godzin na dobę.

O ile wydajność ujęcia wody jest znacznie większa od ilości konsumowanej wody, wtedy zakład pomp stawia się przy ujęciu wody i z ujęcia tego pompuje się potrzebne ilości bezpośrednio. Jeśli jednak ilość wody wydawanej przez źródła na dobę równa się ilości konsumowanej, w takim razie wodę wypływającą w czasie spoczynku pomp należy zamagazynować tuż przed pompami, aby przez ten czas się nie zmarnowała. W tym celu urządzano bezpośrednio przed pompami rezerwę w postaci zbiornika, t. zw. dolnego, którego pojemność była tern mniejszą, im dłuższy był dzienny okres pompowania.

Oznaczając przez q wydajność źródła w litrach na sekundę, przez t ilość godzin pompowania na dobę, otrzymuje się pojemność zbiornika dolnego;

1000

M 60X60 (24-t)g

= (86-4 — 3-6 t)q m³

(dla t = 24 godz. wypada M = 0).

Zbiornikom dolnym nie dawano większej pojemności, niż wypadała z powyższego wzoru. Aby t. zw. nieużyteczne objętości zbiorników doprowadzić do minimum, umieszczano kosze rur ssących w zagłębieniach dna zbiorników o możliwie małym rzucie poziomym, a głębokości takiej, aby górna krawędź kryzy kosza znajdowała się na wysokości dna zbiornika. Zbiorniki dolne projektowano również przeważnie dwukomorowe, o kształtach i z materjałów budowlanych analogicznych, jak zbiorniki górne.

Obliczenie mocy motorów potrzebnych do popędu pomp w wypadkach założenia zbiornika właściwego (górnego) po tej samej stronie, względnie po przeciwnej stronie miejsca konsumcji, jak zakład pomp, odbywa się na takich samych zasadach, jak przy pompowaniu całodziennem.

Przyjąwszy potrzebną maksymalną dzienną ilość konsumowanej wody, rozłożoną jednostajnie na 24 godzin przez q //sek., okaże się, że przy pompowaniu przez t godzin dziennie wyniesie wydajność pomp :

Qp

24 X 60 X 60 g _ 24 q

60X601

//sek.,

a więc im krótszy jest okres pompowania, tern wydajniejszą musi być pompa. Potrzebną do pompowania wody moc motoru wyznacza się z wzoru:

HP,

trj

дj 24 q h 0"32 q h

t75r)

gdzie h i rj mają znaczenie takie same, jak w przypadku ruchu pomp przez całą dobę.

Do pompowania wody używano pomp bądź tłokowych, bądź też odśrodkowych (centryfugalnych). Przy użyciu pomp tłokowych zbliża się r) do 0 90, gdy natomiast przy pompach odśrodkowych może spaść niżej 0"50, z czego wynika, że pompy tłokowe wymagają słabszych motorów, niż pompy odśrodkowe. Ponadto pompy tłokowe działają na każdą wysokość i przy każdej ilości pompowanej wody, co można uzyskać przez zastosowanie silniejszego motoru popędowego, względnie przez zmianę ilości skoków pompy na minutę. Mają one natomiast tę wadę, że powodują szkodliwe uderzenia w ru-

rociągach tłocznych, tudzież, że o ile na ciągu tłocznym umieszczone są zasuwy, w takim razie przez ich zamknięcie mogą być przy pompowaniu rozerwane pompa, rurociąg tłoczący, względnie inne urządzenia włączone do rurociągu tłocznego (np. banie powietrzne). Rozsadzeniu temu można zapobiec przez urządzenie na rurociągu tłocznym bezpośrednio tuż za pompą, a przed najbliższą zasuwą wentyla bezpieczeństwa. Pompy odśrodkowe mają bardzo wielkie ilości obrotów, dlatego są zazwyczaj poruszane motorami elektrycznemi, lub turbinami wodnemi, względnie parowemi, umieszczonemi na tym samym wale. Chód ich jest jednostajny, nie tłuką i nie rozsadzają w razie zamknięcia zasuw i urządzeń pompowych, powodują natomiast w tym wypadku silne grzanie wody w samej pompie. Zależnie od konstrukcji działają

pewnej stałej wysokości pompowania, tak, że ilość pompowanej wody i wysokość pompowania można zmieniać w dosyć ciasnych granicach. Natomiast wymagają one bardzo mało miejsca, a obsługa ich jest minimalna tak, że stosowanie ich zwiększa się z każdym rokiem.

Przy wodociągach projektowanych i wykonywanych przez Krajowe Biuro Meljoracyjne stosowano w przeważnej ilości dwa agregaty pomp i motorów, z których jeden był w ruchu, drugi służył jako rezerwa.

Główne rurociągi tłoczne obliczano na ilość pompowanej w sekundzie wody, zaś rurociągi doprowadzające na największą godzinną konsumcję, którą przyjmowano jako równa do całodziennej maksymalnej konsumcji. Przy wodociągach bardzo małych obliczano rurociągi doprowadzające na przepływ co najmniej 4 Usek. wody, potrzebnej do gaszenia pożaru. Do obliczenia rurociągów stosowano następujące wzory:

d²Jt Л/d

аЧа

one

najekonomiczniej tylko przy pewnej stałej ilości obrotów i przy

v = k]/R/,    1 =

czyli q

d²JV

4 dix

—    > q — pv

=?* 1/S

^kfRI,

gdzie V oznacza prędkość przepływu, R promień hydroliczny rury równy powierzchni przekroju światła rury podzielonej przez jej obwód wewnętrzny, / spadek jednostkowy (liczba niemianowana) ciśnienia równy różnicy wysokości ciśnienia na początku i na końcu rury, podzielonej przez długość rury, / długość rury, q ilość wody przepływającej w sekundzie przez rurę. Jeśli ilość przepływającej wody ma się otrzymać w litrach na sekundę, w takim razie średnicę rury d i prędkość wody v należy przyjąć w decymetrach, chcąc natomiast ilość wody otrzymać w m³/sek., należy powyższe rozmiary przyjmować w metrach, względnie w metrach na sekundę.

Spółczynnik к obliczano przy pomocy wzoru Kuttera:

.    100 . У R

к —---==- у

n + \R

gdzie R jest promieniem hydraulicznym, zaś dla rur inkrustowanych przyjmowano n — 0'25, przyczem R wyrażone jest w tym wzorze w metrach. Przy pomocy wzoru

Jtk^d⁵ h

obliczano jednę z wartości zmiennych q, d, h, /, jeżeli trzy inne były znane.

Sieć rur była obliczona tak, jakgdyby była tylko rozgałęziona i nie tworzyła żadnego obwodu zamkniętego, a to z tego powodu, że bezwzględne ilości konsumowanej wody były stosunkowo niewielkie. Ciąg główny doprowadzający obliczano na największą godzinną konsumcję, powiększoną przy małych wodociągach o 4 l/sek. (potrzebne do gaszenia pożaru). Ciągi drugorzędne obliczano dla największej godzinnej konsumcji przypadającej na obszar, jaki one zasilają, powiększając tę ilość przy wodociągach mniejszych o najmniej 4 l/sek. Rurociągi ostatniorzędne obliczano na przepływ co najmniej 4 l/sek.

O ile źródło zasilające wodociąg leżało dość wysoko, w takim razie przyjmowano ciśnienie w wodociągu takie, aby woda mogła wypłynąć na 15—20 m ponad najwyżej położony szczyt budynku w mieście.

Opracowane projekty wodociągów.

Przed wojną światową zaprojektowało Kraj. Biuro Meljoracyjne 49 wodociągów, a po wojnie 3 wodociągi, razem 52 wodociągów, mianowicie:

1) inż. dr. Michał Kornelia, dla gmin: Żmigrodu i Firlej owa, oraz dla

zakładów krajowych w Kobierzynie i Przedzielnicy ;

2)    inż. Franciszek Chudoba, dla gmin: Krzeszowice, Bronowice Małe, Maków, Radocza, Grybów, Ropczyce, Rymanów, Dynów, Jasionów, Żółkiew, Rozdół, Przemyślany, Wołoszczyzna, Leśniki, Zaleszczyki Stare, Sniatyn i Landestreu, tudzież dla zakładów krajowych w Dublanach i Zamarstynowie, po wojnie zaś uzupełnienie wodociągu dla gminy Zakopane ;

3)    inż. Zygmunt U r s i n i, dla gmin : Kalwarja, Kołaczyce, Kamionka Strumiłowa, Buczacz, Sielec i Międzyhorce;

4)    inż. Włodzimierz Szuchewicz, dla gmin: Komarno, Dołhołuka, Turka, Monasterzyska, Budzanów, Chorostków, Krzywcze, Mikołajów nad Dniestrem i Wola Wielka (pow. Żydaczów);

5)    inż. Stefan Krajewski, dla gminy: Kołodziejówki (pow. Stanisławów);

6)    inż. Roman Rogowski, dla gmin: Jordanów, Limanowa, Szczawnica, Dukla, Słowita i Strzeliska Nowe, dla klasztoru w Budzanowie, a po wojnie światowej dla gminy Korościatyn (pow. Buczacz) i dla zakładu w Kulpar-kowie ;

7)    inż. Karol H e c z к o, dla gminy Ustrzyki Dolne ;

8)    inż. Konrad Fangor, dla gmin Duląbka (pow. Jasło) i Kotów (pow. Brzeżany).

Na podstawie pow ższych projektów zbudowano tylko 11 wodociągów ■ 6 gminnych* i 5 w za¹ ładach krajowych, nie podjęto zaś robót przy budowie 11 dalszych wodociągów gminnych, mimo, że Sejm krajowy w latach 1908 do 1914 uchwalił na ten cel 33¹/г°/о zasiłku z funduszu krajowego, ponieważ gminy z powodu zwłoki w udzieleniu koncesji na budowę nie uzyskały zasiłków państwowych, a w jednym wypadku (w Bronowicach Małych pod Krakowem) roboty z powodu wybuchu wojny światowej zostały przez władze wojskowe wstrzymane.

Mimo przyznanych zasiłków krajowych nie zostały rozpoczęte roboty przy wodociągach w następ^ ^ących gminach :

1) w Kalwarji Zebrzydowskiej (koszta preliminowane 45.000 K) ;

* Siódmy wodociąg './ gminie Wyspa (pow. Rohatyn) zbudowano na podstawie projektu autor, inżyniera cyw. Maślanki.

28

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. IV.

2)    w Międzyhorcach, pow. Stanisławów (koszta preliminowane 25.000 K) ;

3)    w Kamionce Strumiłowej (koszta preliminowane 205.000 K);

4)    w Rozdole (koszta preliminowane 210.000 K);

5)    w Bronowicach Małych (koszta preliminowane 31.200 K);

6)    w Ropczycach (koszta preliminowane) 53.000 K) ;

7)    w Firlejowie, pow. Rohatyn (koszta preliminowane 24.000 K) ;

8)    w Buczaczu (koszta preliminowane 217.000 K) ;

9)    w Wołoszczyźnie, pow. Podhajce (koszta preliminowane 44.400 K) ;

10)    w Landestreu, pow. Kałusz (koszta preliminowane 44.400 K);

11)    w Krzeszowicach (koszta preliminowane 168.000 K).

Z wyjątkiem gminy Zakopane, która na budowę zaciągnęła pożyczkę pod gwarancją kraju, wszystkie inne gminy otrzymały zasiłki ze skarbu państwa i kraju na wykonanie robót.

Administrację prowadziły w miastach Urzędy miejskie, w gminach wiejskich Wydziały powiatowe, do kierownictwa zaś budowy delegował Wydział Krajowy inżynierów Kraj. Biura Meljoracyjnego z oddziału wodociągów i kanalizacji.

Wykonanie robót oddawano ukwalifikowanym przedsięborcom na podstawie ofert zatwierdzanych przez Wydział Krajowy.

Opis zbudowanych wodociągów.

Wodociągi gminne.

1. Wodociąg gminny w Makowie

(powiat Myślenice).

Miasto Maków, które przed wojną liczyło 3.406 mieszkańców, posiada oprócz gęsto zabudowanego śródmieścia, rzadko zabudowane znaczne przestrzenie, ciągnące się wzdłuż gościńca państwowego.

W najbliższej okolicy śródmieścia, mianowicie na stokach południowych wypływa w różnych miejscach kilka źródeł o wydajności przeszło 2 //sek. każde. Największe z tych źródeł wypływa tuż na lewym brzegu potoku Księżego, płynącego z północy na południe przez centrum miasta, przy początku zabudowań miasta.* Źródło to wydaje około 3 //sek. i zostało użyte do zasilania wodociągu, zaprojektowanego przez inż. Chudobę, w r. 1908.

Źródła ujęto drenami częściowo kamiennemi, a częściowo z rur kamionkowych, dziurkowanych na połowie płaszcza, obłożonych żwirem, przykrytym warstwą betonu i dobrze przerobionym iłem. W wodociągu tym połączono komory ujęcia wody ze zbiornikiem w jedną całość. Ze względu na to, że lewy brzeg potoku był w miejscu wypływu źródeł dosyć stromy i nie było wiele miejsca na usytuowanie zbiornika, dlatego też zbiornik dwukomorowy, betonowy zaprojektowano tak, że komory wodne zbiornika nie stykają się ze sobą, lecz są przedzielone od siebie komorami wodnemi ujęcia źródeł i wspólną, tak dla ujęcia, jak i dla zbiornika wody komorą zasuw według szkicu ryc. 38 na stronie 435.

Woda ze zbiornika płynie przez Rynek do drogi Sucha-Maków-Jordanów,

* Sytuacja przeglądowa potoku Księżego zamieszczona została w III części niniejszej publikacji (ryc. 47, str. 266).

rozgałęziając się wzdłuż tej drogi na zachód, w kierunku do Suchej i na wschód w kierunku Jordanowa. Ciąg doprowadzający i ciągi zasilające wykonane są z rur systemu Mannesmanna, mufowych, łączonych na konopie i ołów, owiniętych nazewnątrz jutą. Rur systemu Mannesmanna użyto w Makowie pierwszy raz dla wodociągów gminnych na terenie Małopolski, na wniosek inż. Chudoby.

Ciśnienie w wodociągu jest stosunkowo niewielkie, bo dochodzi niespełna do 2V2 atmosfer. Pobór wody odbywa się zasadniczo z publicznych studzien, zaopatrzonych w kurki do otwierania; hydranty są podziemne.

Dre    ----

ivocAy

ZèiorniA

/(o mora

zasóus

N.

5

Ryc. 38. Sytuacja zbiornika wody w Makowie.

Koszta wodociągu preliminowane w projekcie z r. 1908 na 25.000 K, pokryte zostały w stosunku po 337з% zasiłkami z funduszu krajowego (zasiłek uchwalony przez Sejm krajowy w budżecie r. 1910), z państwowej dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje i przez gminę Maków, ponadto przyznało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w r. 1911 zasiłek 10% 2.500 K, tak, iż była do dyspozycji na budowę kwota 27.500 K.

Na podstawie rozprawy ofertowej rozpisanej przez gminę, oddano wykonanie robót Towarzystwu dla Handlu i Przemysłu we Lwowie, kierownictwo zaś budowy poruczył Wydział Krajowy inżynierowi Romanowi Rogowskiemu.

Na prośbę gminy zarządził Wydział Krajowy opracowanie projektu rozszerzenia wodociągu, którego koszta obliczył kierownik budowy na 9.600 K. Do pokrycia tych kosztów przyczynił się Wydział Krajowy zasiłkiem 337з%,

t*

//

ТЛ TARY

Młd

J’PERhfÔtVUA

4'

■s

4.

< P-V-

JSIL/NÔlVMA

pi**

___

51

v_)

л'

uoz/mec

ULJ10W<Z±

80Ф

)S

Ы.АОКА

Гы

n

5

I

'X.

гЪ

if

CÜ

fc.?

fa

sYŁ

PrOJEKTOKANy ZBIORNIK У0РУ NA GUBAŁÓWCE

c-

?//s

U BOCZ

Rye. 39. Sytuacja przeglądowa części północnej sieci wodociągowej w Zakopanem (1 : 25.000),

Ćr

Toi

з-х/г/ге

UJECIE ŹRÓDEŁ

Vaworzynki

f'

&

J/ч

kfk o'

-}ßk/zn?i оа rvoz/a

ч*±___Łat—

■vs:

w' , y

L\ / ж

o\W

AJ / «

₀\*

vs 1 *

CD

Kl

Xo

.*£>

T°

UjgCIE ŹRÓDEŁ NA KALATOW-KAŁИ

0031M flow

1*1

n°>°d г

0>

ь'Ул

-M

«I

S

•M

oł

•6.

° V* ? и

%

Ь'г&лнг

■ÎS/v

VÄ

4j

O»

O

IQ

Rye. 40. Sytuacja przeglądowa części południowej sieci wodociągowej w Zakopanem (1 : 25.000).

8.

5\£V^

«гЛЛ

Ь^-

Сч

Ministerstwo Rolnictwa 23V3% (2.240 К), a Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 10°/o (960 K).

Koszta budowy wodociągu wynosiły:

robót pierwotnie projektowanych .    .    .    32.163'69 К

9.659-10 „

rozszerzenia sieci

¹

Wodociągi zbudowane na Morawie nawet w większych miejscowościach dostarczają również mniejsze ilości na głowę i dobę od unormowanych, np. : Miiglitz (5.000 mieszkańców) 20 litrów, Iglawa (30.1)00 mieszk.) 21 /, Schönberg (10.000 mieszk.) 36 l.

²

Por. Zasady budowy wodociągów. Z. Ciechanowskiego, M. Matakiewicza i K. Pomianow-skiego z 1914 r., str. 197: Zbiornik jedno-komorowy i str. 203: Zbiornik dla Grybowa, projektowany przez inż. Chudobą.

razem

41.822*79 К

. 37.100'— „ .    4.722-79 „

w porównaniu z preliminowaną sumą .

.    okazało się przekroczenie.....

które zostało pokryte 33V3% zasiłkami Wydziału Krajowego i Ministerstwa Rolnictwa, oraz datkiem gminy.

Kolaudację wykonanych robót przeprowadzono 5 października 1912 r., a starostwo w Myślenicach wydało 19 października 1912 r. pozwolenie na używanie wodociągu.

W r. 1924 zarządził Tymczasowy Wydział Samorządowy rewizję wodociągu, którą wykonał inż. Rogowski.

2. Wodociąg gminny w Zakopanem.

Projekt wodociągu dla Zakopanego opracowała firma inż. Drzewiecki i Jeziorański w Warszawie. Do zasilania wodociągu użyto dwu źródeł: jednego wypływającego na Kalatówkach powyżej Kuźnic, o wydajności stosunkowo bardzo stałej, wynoszącej około 9 l/sek. i drugiego przy drodze pod Reglami, t. zw. „pod Capkami“ o wydajności od 6 do 14 //sek. Źródła na Kalatówkach zostały już poprzednio ujęte przez właściciela dóbr Zakopane Władysława hr. Zamoyskiego i woda z nich została doprowadzoną do Zakładu w Kuźnicach.

Ponieważ Zakład w Kuźnicach nie konsumował całej ilości wody, jaką wydawały źródła na Kalatówkach, przeto Władysław hr. Zamoyski odstąpił resztę tej wody bezinteresownie gminie Zakopane i zgodził się na używanie przez nią założonego na terytorjum Zakładu Kuźnickiego rurociągu doprowadzającego.

Ze względu na znaczne różnice wysokości terenu w Zakopanem, podzielono wodociąg na dwie strefy: górną, obejmującą Bystre i Pardołówkę, tudzież drogę do Kuźnic, górną część ulicy Zamoyskiego po akwadukt nad potokiem Foluszowym i całą ulicę Chałubińskiego, zasilaną wodą ze źródeł na Kalatówkach, i dolną, obejmującą resztę Zakopanego po Rynek, Zyw-czańskie, Skibówki, potok Cichą Wodę, drogę do szpitala, ul. Chramcówki i Jagiellońską, zasilaną wodą ze źródeł „pod Capkami“ i ewentualnie nadmiarem wody ze źródeł na Kalatówkach, o ile wody tej nie skonsumowała strefa górna.

Stan sieci wodociągowej, zbudowanej przed wojną światową i po wojnie, przedstawiają sytuacje przeglądowe (w podziałce 1:25.000), mianowicie : rycina 39 na stronie 436 część północną, a rycina 40 na stronie 437 część południową. W sytuacjach tych uwidoczniono rurociąg strefy górnej linją kreskowaną, rurociąg strefy dolnej linją pełną, a projektowany rurociąg na Gubałówkę linją kropkowaną.

Dla strefy górnej został wybudowany zbiornik wody w Kuźnicach, poniżej Zakładu. Ponieważ linją ciśnienia, a więc prosta, łącząca zwierciadło wody w źródle na Kalatówkach ze zwierciadłem wody w zbiorniku w Kuźnicach,

leży na obszarze Zakładu Kuźnickiego prawie na samym terenie, przeto przy pełnem otwarciu rury dopływowej do zbiornika nie wypływała woda w instalacjach Zakładu, pomimo, że źródło na Kalatówkach leży znacznie wyżej od Zakładu w Kuźnicach. Z tego powodu przed samym zbiornikiem wody w Kuźnicach została umieszczona na ciągu dopływowym zasuwa, do której klucze posiadał tak właściciel Kuźnic, jak i gmina Zakopane. Zakład w Kuźnicach ustawicznie tę zasuwę przymykał, zamykając tern samem dopływ wody do zbiornika i do strefy górnej wodociągu zakopańskiego, natomiast gmina Zakopane ją otwierała, chcąc mieć w tej strefie swojego wodociągu wodę. Te spory między Zakładem Kuźnickim a gminą Zakopane nie pozwalały wyzyskać należycie źródeł na Kalatówkach tak, że woda z tych źródeł szła w przeważnej ilości do ich przelewu, gdyż Zakład Kuźnicki mając bliżej zasuwę przed zbiornikiem, ustawicznie ją przymykał. Z tego okazuje się, że wodociąg dla strefy górnej został wadliwie zaprojektowany i wykonany. Manipulacyj

Zioi&rcia.k/'o шоку ш żrók/e па

n'

kalalóiaAo. eh ^

Z w- w. lu jzyóie ulgi

't

Z/nornik

na Kuz/7/cnc/i

wmmmą Z W. Ю. Luzbiorniku tjïJ    odpływ ze zbiornika

Ryc. 41.

z zasuwą umieszczoną przed zbiornikiem, można było łatwo uniknąć przez wybudowanie przed samym zbiornikiem t. zw. szybu ulgi. W tym celu należało podnieść linję ciśnienia na terenie Zakładu Kuźnickiego przez podniesienie jej dolnego końca. Należało zatem rurę doprowadzającą przed samym zbiornikiem traktować jako przelew ujęcia wody na Kalatówkach i umieścić ten przelew możliwie najwyżej na stoku wzgórz wznoszących się tuż koło zbiornika, a wodę z tego przelewu doprowadzić do zbiornika w Kuźnicach. Ponieważ źródło na Kalatówkach leży znacznie wyżej od zbiornika, przeto w ten sposób można było podnieść dolny koniec linji ciśnienia o 40—50 m i przez to zabezpieczyć na stałe potrzebne ciśnienie wody na terenie Zakładu Kuźnickiego. Z powodu, że wylot rury doprowadzającej w szybie ulgi leżałby o kilka metrów niżej od zwierciadła wody w źródle na Kalatówkach, przeto do przelewu umieszczonego przy ujęciu źródeł nie szłoby normalnie nic wody, lecz wszystka przelewałaby się do szybu ulgi, a stąd do zbiornika w Kuźnicach i do sieci zasilającej strefę górną, jak to uwidoczniono na ryc. 41.

Pomimo rad i wskazówek dawanych w tym kierunku, gmina Zakopane nie wybudowała dodatkowego szybu ulgi, chociaż to wymagało tylko założenia około 250 m bież. rurociągu w rowie o połowę krótszym, (gdyż byłyby w jednym rowie zarówno rura doprowadzająca ze źródeł do szybu ulgi, ja-koteż rura odprowadzająca wodę ze szybu ulgi do zbiornika w Kuźnicach, przeznaczonego wyłącznie dla strefy górnej wodociągu zakopańskiego, i małego zbiornika betonowego o pojemności 1 do 2 m³.

Dla strefy dolnej został zaprojektowany pierwotnie zbiornik wody tuź przy ujęciu źródeł „pod Capkami“. W ciągu budowy projekt ten zmieniono o tyle, że zbiornik umieszczono na wzgórzu Antałówki, a więc po przeciwnej stronie miejsca konsumcji wody, jako t. zw. zbiornik zwrotny.

0, 150 mm 0, 125 mm 0, 100 mm 0

Sieć wodociągowa została wykonana z rur lanych, mufowych, uszczelnionych konopiami i ołowiem. W miejscach o większem ciśnieniu hydrostatycz-nem zastosowano rury lane o większej grubości ścian. Rury sieci wodociągowej stosowano o średnicach 175 mm i 80 mm 0. Sieć tę zaopatrzono w odpowiednie zasuwy, umieszczone w węzłach wodociągowych, tudzież w hydranty podziemne i publiczne studnie wodociągowe, służące do poboru wody.

Ze względu na stosunki klimatyczne, a mianowicie większe mrozy panujące w Zakopanem, założono rury wodociągowe w głębokości 1‘80 m pod terenem, licząc od górnej krawędzi rur.

Wobec istnienia w Zakopanem szeregu potoków i młynówek, musiała je sieć rur często krzyżować. Pierwotny projekt przewidywał przeprowadzenie rur pod temi ściekami dołem, zapomocą t. zw. syfonów. W czasie budowy wprowadzono pewną zmianę, a mianowicie niektóre z tych krzyżowań wykonano zapomocą syfonów (dołem), a niektóre górą zapomocą akwaduktów. Akwadukty umieszczono w następujących miejscach:

1)    na rurociągu z Kuźnic na Bystre dwa przekroczenia nieuregulowanego i uregulowanego potoku Bystry;

2)    na rurociągu doprowadzającym wodę z pod Capek na potoku Foluszowym (ul. Zamoyskiego) ;

3)    na ul. Witkiewicza (dawna Przecznica) przy przekroczeniu uregulowanego potoku Bystry tak rurociągiem prowadzącym wodę z „pod Capek“, jak i rurociągiem prowadzącym wodę ze zbiornika w Kuźnicach do zbiornika na Antałówce ;

4)    na ulicy Nowotarskiej, względnie Starej Polanie przy przekroczeniu uregulowanego potoku Bystry i

5)    u zbiegu ulic Krupówki, Nowotarska i Kościeliska przy przekroczeniu potoku Foluszowego.

Natomiast przeprowadzono rurociągi dołem zapomocą syfonów:

1)    na odgałęzieniu na Rynek przy przekroczeniu potoku Foluszowego;

2)    na ul. Ogrodowej przy przekroczeniu potoku Foluszowego;

3)    na ul. Kościeliskiej przy przekroczeniu potoku Foluszowego i wreszcie

4)    na ul. Kościeliskiej przy przekroczeniu potoku Gąsienicowego.

Razem tedy wykonano 6 przekroczeń górą zapomocą akwaduktów i 4 skrzyżowania dołem zapomocą syfonów.

Budowę wodociągu w Zakopanem rozpoczęto w roku 1905, a ukończono w r. 1906. Budową kierował w pierwszym roku profesor szkoły przemysłowej w Krakowie inż. Stanisław Horoszkiewicz, a w drugim roku (po śmierci inż. Horoszkiewicza) spoczywało kierownictwo w rękach Krajowego Biura Meljoracyjnego w osobie inż. dr. Michała Kornelii przy stałym współudziale na miejscu inż. Franciszka Chudoby. Wszelkie roboty wodociągowe wykonywała firma inż. Zygmunt Rodakowski ze Lwowa. Zmiany projektu pierwotnego opracowali i

a)    zbiornika w Kuźnicach inż. Horoszkowicz ;

przy

b)    ujęcie wody pod Capkami, zbiornika na Antałówce i akwaduktu ul. Zamoyskiego inż. Chudoba ;

c)    innych akwaduktów firma inż. Z. Rodakowski.

Na pokrycie kosztów budowy wodociągu (które wynosiły okrągło 360.000 K),

tudzież oświetlenia elektrycznego, zaciągnęła gmina Zakopane pożyczkę inwestycyjną w sumie 400.000 К pod gwarancją kraju, na podstawie uchwały Sejmu krajowego z dnia 27 października 1903 r., sankcjonowanej 20 marca 1904 r. (Dz. u. kraj. Nr. 55, z r. 1904). Ustawą z dnia 29 sierpnia 1906 r., Dz. u. kraj. Nr. 127, nałożony został w gminie Zakopane 20% dodatek gminny do państwowego podatku domowo-czynszowego od r. 1900 aż do zupełnego umorzenia zagwarantowanej przez kraj pożyczki do wysokości 400.000 K.

Według obwieszczenia Starostwa Górniczego z dnia 9 marca 1911 r. (Dz. u. kraj. Nr. 103) ustanowił Urząd Górniczy Okręgowy w Krakowie dwa rejony obronne dla wody źródlanej zasilającej wodociąg w Zakopanem w niwie „Capki“ i w niwie „Kuźnice“.

Na kwestjonarz rozesłany przez Tymczasowy Wydział Samorządowy odpowiedział komisarz rządowy dla gminy i uzdrowiska Zakopane 30 marca 1927 r. między innemi co następuje :

Wydajność źródeł wynosiła w latach 1924 i . 1925:

na Kalatówkach dla strefy górnej w porze letniej 10 //sek., w porze zimowej 7 //sek.;

pod Capkami dla strefy dolnej w porze letniej 20 //sek., w porze zimowej 10 //sek.

Długość rurociągów wynosi 15.545 m, największa średnica rurociągu 175 mm, najmniejsza 50 mm.

Stałych mieszkańców posiada Zakopane około 14.000, odbiorców korzystających z urządzeń wodociągowych 475.

Roczne koszta utrzymania wodociągu (administracja i konserwacja) wynoszą 15.480 złotych i pokrywane są z opłat za użycie wody. Zarząd wodociągu składa się z kierownika, montera i pomocnika montera.

Rozszerzenie wodociągu gminnego w Zakopanem.

W kilka lat po wybudowaniu i otwarciu wodociągu w Zakopanem zaczęły się podnosić coraz liczniejsze skargi na brak wody w wodociągu, szczególniej w czasie ostrych zim, kiedy śniegi w górach nie tajały i nie zasilały źródeł. Skargi te wystąpiły w ostrej formie w czasie wojny światowej (kiedy w Zakopanem był silny napływ gości), tudzież po wojnie, kiedy otwarto sezony zimowe, a do Zakopanego zaczęła zjeżdżać ludność z całej Polski. Przyczyny tych skarg były badane kilkakrotnie przez Krajowe Biuro Meljoracyjne (inż. Chudobę), a w czasie tych badań skonstatowano, że powodem braku wody było :

1)    znaczne zmniejszenie wydajności źródeł pod Capkami w czasach zimowych ;

2)    zwiększenie konsumcji wody przez otwarcie sezonów zimowych i napływ większy gości w tych sezonach;

3) marnowanie wody bądź z powodu nieszczelności sieci wodociągowej, bądź teź w instalacjach domowych.

Stwierdzono, że marnowanie wody było bardzo znaczne, gdyż w godzinach nocnych, kiedy konsumcja wody dla celów użytkowych w Zakopanem jest minimalna, zauważono bardzo silny odpływ wody ze zbiornika na Antałówce. Czy to marnowanie było z powodu nieszczelności sieci wodociągowej, czy też w instalacjach domowych (stałe otwieranie kurków, aby woda w instalacji nie zamarzła), tego nie rozstrzygnięto, gdyż badań bliższych w tym kierunku nie przeprowadzano.

Aby dalszym narzekaniom na brak wody kres położyć, odniósł się Komisarz Rządu w Zakopanem w r. 1926 do Tymcz. Wydziału Samorządowego we Lwowie z prośbą o zarządzenie opracowania projektu ujęcia źródeł w dolinie Jaworzynki i użycia ich do zasilania wodociągu w Zakopanem. Na źródła te zwrócił uwagę w czasie budowy wodociągu w roku 1906 inż. Chudoba i wtedy wyraził zdziwienie, że nie użyto tych źródeł w pierwotnym projekcie do zasilania wodociągu. Przeprowadzenie zdjęć i opracowanie projektu dla użycia tych źródeł do zasilania wodociągu powierzył Wydział Samorządowy inż. Chudobie. Ponieważ źródła w dolinie Jaworzynki położone w najbliższem sąsiedztwie Zakładu w Kuźnicach mają stosunkowo wielką wydajność (około 80 //sek.), przeto mogą one wystarczyć dla Zakopanego na szereg lat nawet przy bardzo silnym jego rozroście. Przy użyciu ich do zasilania wodociągu należało zatem liczyć się z kierunkiem przyszłej głównej rozbudowy Zakopanego.

Na wystosowane w tym kierunku zapytanie oświadczył Magistrat Zakopanego, że należy liczyć się w przyszłości z ilością mieszkańców 100.000 w Zakopanem, tudzież że Zakopane będzie się zabudowywało na południowym stoku i szczycie Gubałówki. Ponieważ na Gubałówce niema wydatniejszych źródeł, przeto inż. Chudoba opracował generalny projekt przyszłego wodociągu w ten sposob, że wodę ze źródeł w dolinie Jaworzynki sprowadza na Gubałówkę i umieszcza na południowym jej stoku zbiornik (zwrotny) na takiej wysokości, na jaką woda dopłynie grawitacyjnie z doliny Jaworzynki (około 100 m poniżej szczytu Gubałówki). Część stoków Gubałówki położona poniżej tego zbiornika ma być zasilana grawitacyjnie, zaś część powyżej zbiornika ma otrzymać wodociąg tłoczny, przyczem pompy centryfugalne, pędzone motorami elektrycznemi, mają być umieszczone w komorze zasuw zbiornika na Gubałówce. Rurociąg główny, doprowadzający wodę z doliny Jaworzynki do zbiornika na Gubałówce ma, według projektu inż. Chudoby, przechodzić ulicą Zamoyskiego, Krupówki, Kościeliską, księdza Kaszelewskiego, przekroczyć na tej ostatniej potok Cichą Wodę i wpobliżu kościoła oo. Jezuitów przejść na południowy stok Gubałówki. W najniższym punkcie (przy rozgałęzieniu ulic Krupówki, Nowotarskiej i Kościeliskiej) będzie wynosiło ciśnienie hydrostatyczne około 20 atmosfer. Potrzebna średnica rur wynosi 300 mm. Aby rury mogły wytrzymać tak wysokie ciśnienie, zaprojektowano użycie rur Mannesmanna. Nie jest wykluczonem, że woda z doliny Jaworzynki będzie doprowadzana dwoma rurociągami okólnemi do zbiornika na Gubałówce, co przewidziano przy projekcie ujęcia wody, a co może być dokładniej rozważone dopiero bezpośrednio przed przystąpieniem do budowy rurociągu i zbiornika.

Podobnie nie zajmował się narazie projektant szczegółowo sprawą jeszcze przedwczesną, czy istniejącą sieć połączyć bezpośrednio z rurociągiem głównym (o ile sieć ta wytrzymałaby tak wysokie ciśnienie), czy też zasilanie to uskutecznić zapomocą odpowiedniego szybu ulgi, któryby obszar zasilania podzielił na dwie strefy, każdą o ciśnieniu hydrostatycznem wynoszącem około 10 atmosfer, względnie na więcej stref o mniejszem ciśnieniu.

Projektant opracował szczegółowo ujęcie wody w dolinie Jaworzynki i projekt rurociągu doprowadzającego od ujęcia źródeł do akwaduktu przy ul. Zamoyskiego i połączeniu go w tem miejscu z istniejącym rurociągiem 175 mm średnicy, doprowadzającym wodę z pod Capek.

Rzędna zwierciadła wody w komorze ujęcia źródeł w dolinie Jaworzynki wynosi 1.028¹9 m nad Adrjatykiem, rzędna zwierciadła wody w zbiorniku w Kuźnicach (dla strefy górnej) 983¹96 m, rzędna zwierciadła wody w akwa-dukcie na potoku Foluszowym przy ulicy Zamoyskiego (w odległości 2’671 km od źródeł w tej dolinie) 880 m nad Adrjatykiem.

Ujęcie źródeł w dolinie Jaworzynki.

Źródła w dolinie Jaworzynki wypływają na długości około 200 m bież., a szerokości około 20 m bież. w różnych miejscach. Ujęcie tych źródeł zaprojektowano zasadniczo zapomocą drenów, bądź kamiennych, bądź z rur kamionkowych dziurkowanych na połowie płaszcza, obłożonych kamieniem i przykrytych cienką warstwą betonową, aby nie dopuścić zanieczyszczeń powierzchniowych do wnętrza. Dreny mają ujście w galerji zbiorczej, którą można wygodnie przechodzić. Galerją tą płynie woda do komory pomiarowej i komory wodnej ujęcia. Wzdłuż całej galerji zbiorczej założony jest wąski chodnik żelazno-betonowy.

V-⁴

о''

ч\

so '

J]

f/t

/>

j\ /

г/ TTT'

y-

/•

/.

.¹

;/Г=7

⁹Ш

</ I

¹ 'l ■

Ryc. 42. Sytuacja ujęcia źródeł w dolinie Jaworzynki (1 : 2.000).

Sytuację ujęcia źródeł w dolinie Jaworzynki przedstawia rycina 42, widok jednego z odkrytych źródeł badanych przez komisję, rycina 43 na stronie 444, przekrój zaś poprzeczny galerji zbiorczej i betonowanie dolnej części galerji ryciny 44 i 45 na stronie 445.

Szczegóły komór wodnych uwidocznia przekrój poprzeczny przez komorę zasuw i przekrój poziomy przez dolną część komór a — b rycina 46 i 47 na stronie 446.

Komora pomiarowa jest w górnej części przedzielona ścianą pionową na dwie części, przez co woda w części dalszej uspokaja się zupełnie. W ścianie odgraniczającej komorę pomiarową od komory wodnej umieszczony jest przelew zupełny o ostrych krawędziach¹ wykonany z blachy niklowej. Na ścianie

Wv.

'!pi

ä*L„

штШ

р!

te

Sri

, ЧЛр»

$#**

■%

tej

ч±

1 Ш™*-

s?

iw? ■' ■■ >

'.v>

⁻te'.

л -ГЭ**

Rye. 43. Widok źródła odkrytego, badanego przez komisję w dolinie Jaworzynki.

(Trzeci od lewej strony inż. Chudoba).

dzielącej komorę pomiarową na dwie części jest umieszczona podziałka niklowa do odczytywania wysokości przelewu od dolnej jego krawędzi. Komora pomiarowa opatrzona jest spustem 500 mm 0, aby mogła się szybko opróżnić i odprowadzić wodę napływającą ze źródła. Ze spustem komory pomiarowej łączy się spust komory wodnej o średnicy 200 mm; oba te spusty są zaopatrzone zasuwami umieszczonemi w komorze zasuw (rycina 42 i 47).

W bocznej ścianie komory wodnej umieszczony jest przelew. Ponadto w komorze tej umieszczone są dwa sita rur odpływowych, opatrzonych zasuwami znajdującemi się w komorze zasuw. Jedna z tych rur, mająca służyć do założenia ewentualnego ciągu okólnego, kończy się tuż przy ujęciu, druga zaś prowadzi wodę aż do akwaduktu na ul. Zamoyskiego, odgałęziając się po drodze do zbiornika w Kuźnicach, zasilającego strefę górną, jak rycina 48. Źródło na Kalatówkach jest zupełnie wydzielone z wodociągu (zasuwa na rurze dopływowej przed zbiornikiem w Kuźnicach stale zamknięta) i służy jedynie do zasilania Zakładu Kuźnickiego. Rurociąg został zaprojektowany z rur mułowych lanych, lub Mannesmanna.

Częściowe rozszerzenie wodociągu.

Z początkiem roku 1929 (w zimie) miała się odbyć w Zakopanem olim-pjada, na którą był spodziewany liczny zjazd gości krajowych i zagranicznych. Ponieważ, jak powyżej zaznaczono, w miesiącach zimowych były zawsze największe skargi na brak wody, powiodło się Zakopanemu, ze względu na zapowiedzianą olimpjadę uzyskać pożyczkę na wykonanie najpotrzebniejszych robót wodociągowych, mających na celu zabezpieczenie odpowiedniej ilości wody na czas olimpjady. Promesę na pożyczkę uzyskało Zakopane w jesieni 1928 r., a pożyczka zrealizowana została około 2 miesiące później.

<<■ r ’

‘в'* , .

•чО

. «X •

-4 >

■Ć

: occP -

*.......

J-

à.

. ....._

tt*

\0a

A"""

—_ej.... *

(-—5ЯГ

<V.

.......i>

i 'w

6'

•%

Ci

|5<

< ".

<•

_m

*___

il

«i4

->

«*--------\6oO-

Ryc. 44. Przekrój poprzeczny galerji zbiorczej (1 : 50).

»f 7i

Ц:

*□]

s»**:-

— ■ ~~

гЛ -*уа

Ryc. 45. Betonowanie dolnej części galerji zbiorczej.

-1

■4—I-

*....."

Wzz/y/zz/zz.

YZZZZZZZZZ,

УУлу///

1

~4c&- C——I-------—"¹ •—— 5000----1--------

*-*00.

100/

m

/ »*

.•

' >4-

+~~AOO*~-л «-—-,Mä

c 100 - - j. - 70

-l : s’~

/Л

Ki-r

b^>

-Z

;>/•

i j

i* <»••*------j-isoo -----к.....Mt»» --i---7»e —t-«o»

kioo«

Ryc. 46. Przekrój poprzeczny przez komorą zasuw (I : WO).

f"

s/sAV// ’ у///',',','.

------m>000- -V _

■Ц

71 «

§

Z/A \ \ ^ \ ;

ГЛ-

'z'ZZZ/izZ/zZ/zzzzzzzzzzzzzzzzyy/.

4-i-H—.—Yr%.

•MÙ/syym/irtM > У///Щ/У/, i ,<-*»4    ;. Z///

SSo4 Sao-

>1«.;

rr*

IM

'r

-g

””T

k- łw-

4-

7»

5400

rî

r;

«1*0-------

i«

jliül

i i

*-400*

Li.....\>>J

53

-4

» 690 -*-

<So»

;.....r-

■noo

<    700 -* Ш i

xwl Jw

Ryc. 47. Przekrój poziomy przez dalszą cząśc komór a b (I : 100).

Po uzyskaniu promesy rozpisał Magistrat przetarg ofertowy na wykonanie prowizorycznego ujęcia wody w dolinie Jaworzynki i na założenie rurociągu doprowadzającego na przestrzeni od ujęcia wody do zbiornika w Kuźnicach (rurociąg odprowadzający ze zbiornika w Kuźnicach był już w czasie budowy wodociągu w roku 1906 połączony ze strefą dolną).

Po sieci s/re/y y ornej

fi

ZÓLorni/c i

tfużnicac/t

Po 2 óiorm /ca

R.

'i

3:

Rye. 48. Odgałęzienie rurociągu z Jaworzynki do zbiornika w Kuźnicach.

Zastosowanie spawania rur.

Przed wniesieniem ofert jedna z firm oferujących (inż. Rodakowski) zaproponowała, aby rury łączyć ze sobą zapomocą spawania, a nie, jak dotychczas praktykowano, zapomocą muf, względnie kryz. Kierownik budowy inż. Chudoba postanowił myśl tę wprowadzić w czyn i przy poparciu inż. Adama Pirgi, urzędnika Magistratu w Zakopanem, przeforsował ten rodzaj łączenia zaznaczając, że jest to niejako próba, która — o ile się powiedzie — będzie mogła być dalej stosowaną na przestrzeni od doliny Jaworzynki do Gubałówki, gdzie ciśnienie ma dochodzić do 20 atmosfer.

Ponieważ roboty przy kładzeniu rurociągu można było rozpocząć nie wcześniej, jak z końcem listopada, lub z początkiem grudnia, a więc w czasie, kiedy w Zakopanem nastaje zima z mrozami, przeto ten moment przemawiał za tern, że rury łączone na mufy nie będą mogły być uszczelniane w czasie mrozów, że zatem nie będą mogły być przed olimpjadą ukończone. Przedsiębiorca inż. Z. Rodakowski oświadczył, że rury łączone spawaniem potrafi w znacznie krótszym terminie, a nawet w czasie mrozów wykonać, co wpłynęło na ostateczną decyzję.

Do układania rur — z powodu znacznie późniejszego nadejścia ich z huty — przystąpiono dopiero w grudniu 1928 r. w czasie mrozów i śniegów. Przy zastosowaniu spawania postawiono przedsiębiorcy za warunek, aby miejsca spawania rur były nietylko zewnątrz, ale i wewnątrz należycie poterowane, aby je uchronić od szybkiego rdzewienia.

Spawanie rur odbywało się na powierzchni terenu, a nie w rowie wodociągowym. Zewnętrzne krawędzie rur na miejscu ich spojenia zostały przed spojeniem ścięte na połowie grubości rury pod kątem 45°, jak rycina 49.

Następnie spojono rury w czterech punktach a, b, c, d, tak, aby je można wspólnie podczas spawania obracać. Spawanie odbywało się zawsze na górnej części rur, co przy obracaniu rur spawanych umożliwiało spojenie na całym obwodzie. Do spawania używano drutu miękkiego wyżarzonego, topionego przy pomocy tlenu i zgęszczonego gazu acetylenowego (dissoux), a to dlatego, że robota odbywała się w porze zimowej, kiedy używanie aparatu karbidowego jest wysoce utrudnione. Bezpośrednio po zespojeniu jednej rury odby-

ca lnA

(1:15).

Ryc. 49. Spawanie rur

wało się wewnętrzne i zewnętrzne poterowanie miejsc spojonych, kiedy te miejsca były jeszcze odpowiednio gorące. Terowanie zewnętrzne nie napotykało na żadne trudności. Do terowania wewnętrznego miejsc spojonych okazało się jako najpraktyczniejsze naczynie żelazne, otwarte, osadzone na końcu rury gazowej o średnicy IV2", zaopatrzonej na drugim końcu korbą. Pod naczyniem powyższem była umieszczona silna szczotka z trawy morskiej (t. zw. piasawy), obciążona płytą żelazną. Drugi koniec rury gazowej, zaopatrzonej korbą, a sterczący nazewnątrz rury dospojonej był podparty na denku wsuniętym wsuniętem w rurę wodociągową, jak rycina 50.

/er n

oz/op/ony^

denko

urysuwa/ne

p/y/a że/azna Jzczo/Aa

(1:15).

Ryc. 50. Terowanie wewnętrzne spojeń rur

Rury spawano w ciągach o długościach 60 do 100 m, zaopatrzonych na obu końcach w kryzy obracalne. Ciągi te spuszczano do rowów wodociągo

Naczynie nad szczotką wypełniano roztopionym terem, poczem wsuwano je aż do miejsca spojenia. Obracając korbą rozlewał się ter na cały obwód spojenia, a szczotka przyciskana siłą odśrodkową do ściany rur rozprowadzała rozlany ter równomiernie. Konstrukcję tej szczotki obmyślił inż. Rodakowski.

wych zapomocą szeregu wielokrążków, umieszczonych na drewnianych kozłach. Ciągi, spuszczane na dno rowów, łączyło się ze sobą zapomocą kryz. Ze względu na znaczne długości ciągów tudzież ze względu na znaczniejszą średnicę rur (300 mm) wykonanie należyte uszczelnień kryzowych było utrudnione. Z tego też powodu, a nadto dla ułatwienia dostępu przy ewentualnej wymianie założonych w osi ciągu zasuw głównych umieszczono przy każdej z tych zasuw połączenie przy pomocy nasuwek, uszczelnionych pierścieniami gumo-wemi systemu Gibault, używanego we Francji od dziesiątek lat (rycina 51).

Nasuwki te okazały się bardzo praktyczne i łatwe do manipulacji, a nie wiele droższe od kryz obracalnych.

pierście/i

gumowy

m.

Ryc. 51. Nasuwka systemu Gibaulta (1 :10).

Widok spawania rur i rurociągu przygotowanego do spuszczania na dno rowu przedstawiają ryciny 52 i 53 na stronie 450.

Rurociąg na przestrzeni od ujęcia źródeł w dolinie Jaworzynki do akwa-duktu przy ulicy Zamoyskiego przekracza potok Bystry tuż poniżej ujęcia akwaduktem, pod potok zaś Foluszowy (młynówkę potoku Bystrego) koło tartaku będącego własnością fundacji Kórnickiej przechodzi syfonem.

Rurociąg ten nie wykazał dotychczas żadnych istotnych błędów, co wskazuje, że łączenie rur wodociągowych zapomocą spawania wytrzymuje krytykę. Rurociągi spawane mogą być wykonywane nawet w zimie w czasie mrozów, co przy uszczelnianiu konopiami i ołowiem jest rzeczą niemożliwą.

Łączenie rur wodociągowych zapomocą spawania na terenach otwartych zostało zastosowane obecnie po raz pierwszy na ziemiach polskich. Ruruciągi dla innych celów, jak np. dla rozprowadzania gazów ziemnych, były już poprzednio łączone zapomocą spawania.

W r. 1928 wykonano okrągło 600 m bież. rurociągu 300 mm średnicy od źródeł w dolinie Jaworzynki po zbiornik w Kuźnicach, w r. 1929 wykonano ujęcie źródeł w dolinie Jaworzynki i dalszą część rurociągu o średnicy 300 mm na długości 1.400 m bież. od zbiornika w Kuźnicach po akwadukt przy ulicy Zamoyskiego, w r. 1931 wykonano ogółem 4.000 m bież. rurociągu o średnicy 80 mm z rur Mannesmanna łączonych na mufy, jako końcówki istniejących rurociągów: na drodze do Olczy, na Koziniec, na ul. Kasprusie, na Skibówkach, na Kamieńcu i na drodze do Poronina. Długość wykonanych dotychczas rurociągów wynosi około 30 km.

Koszta tych wszystkich robót wynosiły okrągło 500.000 zł.

Wpobliżu Zakopanego znajduje się znaczny zbiornik naturalny, a mianowicie Czarny Staw Gąsienicowy.

pv',

Kr' .:

-!i

' * *r ■

/-i

- ф +*Щ{-

j|V^r '4

SgV^ÿjP

Л*

■ •'* >

'Миш*.

Ryc. 52. Widok spawania rur.

t,bj •

!2й4%Г

*57-

*7

Wv

>•?

ц.

^rW^Ł ’?4.rJ

MHÉI ' АЛ

5r

* rJÆ

г*ж

Ryc. 53. Widok rurociągu przygotowanego do spuszczania na dno rowu.

Przeprowadzenie sztolni, a następnie rurociągu ciśnionego w stronę Kuźnic mogłoby stworzyć podstawę dla szerokiego rozwoju zdrojowiska, dając znaczną siłę do oświetlenia, komunikacji, ewentualnie zakładów przemysłowych, a ponadto rezerwę wodną dla dalszego rozwoju wodociągów, np. wodociągu grupowego

dla Podhala.

Jakie znaczenie może mieć ten zbiornik, wystarczy zauważyć, że wysokość jego jest 1.600 m nad poziomem morza, podczas gdy wysokość szczytu Gubałówki wynosi tylko 1.123 m n. p. m.

W zimie, gdy staw jest pokryty śniegami, możnaby z niego pobierać znaczniejszą ilość zamagazynowanej w nim wody, odpowiednio do większego zapotrzebowania energji elektrycznej w sezonie zimowym ; w ten sposób stworzyłby się w tym stawie większy rezerwoar dla zebrania obfitych dopływów, pochodzących z topnienia śniegów i z opadów deszczowych, a w lecie po napełnieniu stawu wodą z topniejącego śniegu, wygląd jego byłby taki sam, jak obecnie.

3. Wodociąg gminny w Żmigrodzie (pow. Jasło).

Wodociąg grawitacyjny w tern miasteczku, które przed wojną liczyło 2.289 mieszkańców, opracował przed utworzeniem oddziału dla wodociągów i kanalizacji w Kraj. Biurze Meljoracyjnem kierownik ekspozytury tego biura w Jaśle inż. Michał Kornelia².

Do zasilania wodociągu użyto siedmiu źródeł wypływających na północnym stoku Wilczej Góry, położonej na południe od Żmigrodu, mianowicie A i В (główne źródło zwane „Rurny“), tudzież grupy pięciu mniejszych źródeł C, D, E, F i G, które uwidoczniono na sytuacji, ryc. 54, w podziałce 1 : 17.280 (na str. 452). Średnia wydajność źródeł według pomiarów przeprowadzonych w latach 1897 do 1900 wynosi: źródeł A i В 0’807 //sek., pięciu mniejszych źródeł C, D, E, F, G i H 1'008 //sek., razem 1 ‘815 //sek., czyli 157 m³ na dobę (najmniejsza wydajność wszystkich źródeł wynosi 0‘486 //sek., czyli 42 m³ na dobę). Wodę ujętą komorami źródlanemi (2'5 m długości, 0’8 m szerokości i 1²5 m wysokości) doprowadzono rurociągami kamionkowemi o średnicy

(125 m bież.) łącznej długości 1.090 m bież. do zbiornika dwukomorowego o pojemności 150 m³. Długość komory wynosi 10 m, szerokość 3 m, a głębokość 2’5 m, objętość zatem jednej komory 75 m³. Ze zbiornika rozprowadzono wodę rurociągiem żelaznym (rurami lanemi,

75 mm (965 m bież.) i 100

mm

mufowemi, obustronnie asfaltowanemi, o średnicy 90 mm do 40 mm) łącznej długości 2.722 m bież. do miejsca konsumcji.

Rzędna zwierciadła wody w zbiorniku wynosi 330²5 m, rzędna sita rury prowadzącej wodę do Żmigrodu 328²15 m, rzędna akwaduktu na potoku Wilczym (w odległości 0'82 km od zbiornika) 297²7 m, rzędna terenu w km P78, gdzie linja spadu dotyka terenu, 311²175 m, ogólny spad na długości 1‘78 km wynosi więc okrągło 10°/oo. Przy tym spadzie przeprowadzać będzie

rura żelazna o średnicy 90 mm według wzoru Weisbach 4²8 //sek. z chy-żością V — 0'756 m, według wzoru zaś Flamanta po dłuższem użyciu 4²5 //sek., podczas gdy największe zapotrzebowanie wynosi 10% średniego zapotrzebowania dziennego, t. j. 15 m³ (przy ustalonej pojemności zbiornika 150 m³)

na godzinę, czyli

15.000

3.600

4²2 litrów na sekundę.

z r. 1901.

Ul

Wm /

ш rcifc'-r

/у/ Шрь \«w'3

г шт^

• щ ?

[ŁAM

lut: .а '

W projekcie, w którym przewidziano budowę 2 akwaduktów (jednego w km 0*82 rurociągu kamionkowego i jednego w km 0‘82 na potoku Wilczym), 3 wentylatory, jeden osadnik namułu, 2 spusty, 8 studzien publicznych i 5 hydrantów o średnicy 50 mm, preliminowano koszta budowy w sumie 46.000 koron, z czego przypada na budowę rurociągów 18.405 K, na budowę zbiornika, 7 komor źródlanych i 2 akwaduktów 17.620 K, a na urządzenia pomocnicze (wentylatory, osadnik, spusty, studnie i hydranty) 380 K.

Na wykonanie robót uchwalił Sejm w budżecie krajowym na r. 1905 zasiłek 33V3°/o w kwocie 15.333 К, a Ministerstwo Rolnictwa przyznało z państwowej dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje zasiłek w tej samej wysokości. Gdy rada gminna w Żmigrodzie zaciągnęła na spłatę datku konkurencyjnego 3u/o pożyczkę zwrotną w latach trzydziestu z kraj. funduszu pożyczkowego dla spółek wodnych, powiatów i gmin, zarządził Wydział Krajowy wykonanie robót poruczając kierownictwo budowy inżynierowi Zygmuntowi Ursiniemu.

Budowę wykonała firma inż. Leonard Nitsch w Krakowie w r. 1906.

Rzeczywiste koszta budowy wynosiły 58.181 К 22 gr., wobec czego przekroczono preliminarz kosztorysowy o 12.181 К 22 gr. Przekroczenie to spowodowane zostało znacz-nem rozszerzeniem sieci wodociągowej, oraz powiększeniem ilości studzien i hydrantów.

4. Wodociąg gminny w Kołaczycach (pow. Jasło).

Dla miasteczka Kołaczyce, które liczyło przed wojną 1.679 mieszkańców, zbudowano wodociąg grawitacyjny zasilany sąsiedniemi źródłami na podstawie projektu inżyniera Zygmunta Ursiniego.

Źródła o wydajności niespełna 2'5 //sek. ujęto drenami kamiennemi, przykrytemi cienką warstwą betonu i dobrze przerobionym iłem. Zbiornik zbudowano z betonu przy ujęciu źródeł. Wodę ze zbiornika doprowadza rurociąg z rur żelaznych, lanych mufowych do sieci wodociągowej w miasteczku. Rurociągi zaopatrzone są w potrzebne zasuwy, hydranty pod-

fy

//

IIi

<//

///

Ryc. .54. Sytuacja wodociągu w Żmigrodzie (1 : 17.280).

ziemne i publiczne studnie wentylowe do czerpania wody. Największe ciśnienie (hydrostatyczne) wynosi około 2 atmosfer.

Do kosztów budowy preliminowanych w sumie 24.000 К przyczynił się fundusz krajowy i państwowa dotacja na drobne meljoracje 33V3°/o zasiłkami po 8.000 K.

Roboty wykonała w r. 1910 firma Irzyk i Spółka we Lwowie.

Koszta robót wykonanych wynosiły 27.352 К 24 gr., przekroczenie preliminarza kosztorysowego pokryte zostało w stosunku po 33¹/з°/о przez kraj, państwo i gminę.

Na prośbę gminy zarządził Wydział Krajowy uzupełnienie projektu przez rozszerzenie wodociągu na przedmieście Wygoda, który opracował inżynier Franciszek Chudoba. Na te roboty dodatkowe przyznany został zasiłek krajowy i państwowy po 9.117 К 42 gr.

5. Wodociąg gminny w Sielcu* (pow. Stanisławów).

Na prośbę Wydziału powiatowego w Stanisławowie polecił Wydział Krajowy w r. 1908 inżynierowi Zygmuntowi Ursiniemu opracować projekty zaopatrzenia w wodę 4 gmin wiejskich, między temi gminy Sielec.

Projekt wodociągu grawitacyjnego w gminie Sielec sporządzony przez wymienionego inżyniera, a uzupełniony w r. 1909 przez inżyniera Włodzimierza Szuchewicza zużytkował źródła wypływające na końcu wsi o wydajności 1’7 do 2 //sek., które ujęte zostały drenem kamiennym, przykrytym warstwą betonu i iłu, a zamkniętym od strony doliny murem czołowym, jak rycina 55.

- ⁴    . i *

уч

. 'sU/ars/zoa i/u >■'

'/////

ć-WP- ое/оп

z w. ж

ztoir

Ryc. 55. Ujęcie źródeł dla wodociągu w Sielcu.

Bezpośrednio przy ujęciu wody zaprojektowano zbiornik betonowy, dwukomorowy, z którego rurociąg żelazny z rur systemu Mannesmanna łączonych na mufy. zewnątrz jutowanych, doprowadza wodę do wsi i dochodzi do drogi Sielec-Ciężów, rozgałęziając się wzdłuż tej drogi w kierunku Jezupola i Cię-żowa. Ciągi zasilające zaopatrzone są w zasuwy na węzłach i w studnie publiczne służące do poboru wody, hydrantów do gaszenia pożarów nie przewidziano. Ciśnienie w rurociągach dochodzi do 3‘5 atmosfer.

Koszta budowy preliminowano w kwocie 42.000 K. Po uzyskaniu koncesji

* Oprócz gminy Sielec posiada wodociąg tylko jedna gmina wiejska Wołoszczyzna w pow. podhajeckim.

na budowę przedłożył Wydział Krajowy w r. 1911 Sejmowi krajowemu i Ministerstwu Rolnictwa wniosek na przyznanie 33V3°/o zasiłków. Ministerstwo Rolnictwa zażądało zmiany projektu i podwyższyło w r. 1912 sumę kosztorysową do 45.000 K, przyznając zasiłek państwowy w kwocie 15.000 K.

Kierownictwo budowy poruczył Wydział Krajowy inżynierowi Konradowi Fangorowi, wykonanie zaś robót oddano firmie inż. Zygmunt Rodakowski we Lwowie, która ukończyła budowę w r. 1913.

Preliminarz kosztorysowy przekroczono o kwotę 1.330 zł. 32 gr., z której fundusz krajowy pokrył */з część. Ministerstwo Rolnictwa, któremu przedłożono protokół kolaudacji przeprowadzonej w r. 1914, wypłaciło ostatnią ratę zasiłku państwowego (15.000 K) dopiero w r. 1917, odmawiając przyznania zasiłku na pokrycie przekroczenia kosztorysu.

Na kwestjonarz rozesłany w r. 1924 przez Tymcz. Wydział Samorządowy odpowiedziała zwierzchność gminna, że ilość wody jest wystarczająca dla całej gminy, oraz że gmina nie pobiera opłat wodociągowych, lecz na wykonanie potrzebnych napraw nakłada i ściąga jednorazowe datki konkurencyjne.

6. Wodociąg gminny w Śniatynie.

Miasto Sniatyn posiadało wodociąg doprowadzający wodę drenami mufo-wemi, ceglanemi ze źródeł „Kałamutna“, które wypływają w kotlinie położonej w odległości 5 km na wysokości około 40 m nad miastem z dyluwjalnych żwirów karpackich przez rzekę Prut naniesionych, a spoczywających na ile pokuckim pod pokrywą gliny nawianej (loessu). Wodę doprowadzoną do basenów czerpano konewkami. Ponieważ z powodu nieszczelności rurociągu traciło się dużo wody, a ponadto woda nie była rozprowadzoną po ulicach, wniosła gmina podanie do Wydziału Krajowego o sporządzenie projektu wodociągu według typu nowoczesnego, który to projekt opracował w r. 1910 inżynier Franciszek Chudoba pod kierunkiem inżyniera dr. Michała Kornelii.

Do zasilania wodociągu użyto źródeł o wydajności 5 //sek., zasilających stary wodociąg. Ponieważ stare ujęcie było wykonane naogół odpowiednio, przeto ograniczono się tylko do poprawienia go w niektórych miejscach. Woda ze źródeł spływa do zbiorczej komory betonowej, umieszczonej w od-pływowem zagłębieniu terenu, a opatrzonej komorą pomiarową, rurą przelewową, spustową i odpływową. Zasuwy służące do zamykania tych rur umieszczone są w komorze zasuw, przytykającej do komor wodnych. Pomiar wydajności źródeł odbywa się w ten sposób, że się spustem opróżnia komorę pomiarową zupełnie, następnie spust ten się zamyka i wpuszcza się wodę do komory pomiarowej. Z objętości komory pomiarowej i czasu jej napełniania oblicza się ilość wody dopływającej w sekundzie ze źródeł. Rury odprowadzające wodę ze źródeł doprowadzają ją do zbiornika dwukomorowego, betonowego, umieszczonego w najbliższem sąsiedztwie źródeł, a ze zbiornika tego odprowadzają ją do miasta. Zbiornik jest zaopatrzony w osobne rury odpływowe, osobne dopływowe, tudzież przelewowe i spustowe. Rury te są zaopatrzone odpowiedniemi zasuwami, umieszczonemi w komorze zasuw. Rury dopływowe i odpływowe zbiornika połączone są tuż przed samym zbiornikiem krótkim ciągiem, opatrzonym zasuwą a, jak rycina 56.

Zasuwa a jest normalnie stale zamknięta tak, że woda ze źródeł płynie do zbiornika, a stąd do miasta. W razie czyszczenia, czy też naprawy zbiornika zamyka się zasuwy umieszczone na ciągach dopływowych i odpływowych w komorze zasuw zbiornika, a natomiast odmyka się zasuwę a — wtedy woda nieprzepływając wcale przez zbiornik, płynie bezpośrednio ze źródeł do miasta.

Tak rurociąg doprowadzający do miasta, jak i sieć rur zasilających w mieście, wykonane są z rur lanych, mufowych, uszczelnionych konopiami i ołowiem. Rurociąg doprowadzający posiada kilka spustów w najniższych swych punktach. Ciągi zasilające opatrzone są zasuwami we węzłach, hydrantami podziemnemi i publicznemi studniami wentylowemi, służącemi do poboru wody.

Ciągi są założone we wszystkich ulicach śródmieścia. Przedmieścia Sniatyna, jako oddalone od śródmieścia, nie posiadają wodociągów.

Zbiornik

woc/y

Komora

zasôw

ra zbiorcza

do mias/a

do zéiorm'Za

I " I i do/ityw ze żróde/

Rye. 56. Szkic zbiornika i komór ujęcia źródeł w Śniatynie.

Koszta budowy wodociągu preliminowano w sumie 178.000 koron. Ponieważ gmina rozporządzała na ten ceł tylko kwotą 100.000 K, przyznane zostały przez Sejm krajowy, tudzież przez Ministerstwa Rolnictwa i Spraw Wewnętrznych zasiłki bezzwrotne na pokrycie reszty kosztów po 39.000 koron.

Budowę wodociągu wykonała firma inż. Drzewiecki i Jeziorański w Warszawie w r. 1911 pod kierownictwem inżyniera Włodzimierza Szuchewicza, a kontrolą inżyniera dr. Michała Kornelii z ramienia Wydziału Krajowego.

Kolaudację robót wykonanych przeprowadzono w październiku 1912 r., przyczem sprawdzono rzeczywiste koszta budowy w sumie 193.862 К 90 gr. Przekroczenie preliminarza kosztorysowego spowodowane zostało wydatkami na roboty nieprzewidziane w projekcie.

Na kwestjonarz Tymczasowego Wydziału Samorządowego odpowiedział Magistrat miasta Sniatyna 9 sierpnia 1924 r., że poprawki wodociągu potrzebne są przeważnie w studniach, że zapotrzebowanie wody w mieście nie wynosi nawet połowy ilości wody, jaką doprowadza wodociąg (70 / na dobę i mieszkańca), oraz że opłata roczna za wodę ustanowioną została na 34 gr. od jednego miesżkańca.

7. Wodociąg gminny w Wyspie (pow. Rohatyn).

Wydział powiatowy w Rohatynie wybudował w r. 1906 wodociąg dla gminy Wyspa w dolinie potoku Swirza na podstawie projektu autoryzowanego inżyniera cywilnego Marcina Maślanki z r. 1900. Wodociąg zasilany był ze źródła o wydajności 8 //sek., a woda tłoczona była do zbiornika pompą poruszaną żelaznym wiatrakiem.

Koszta budowy (zbiornika, 2 basenów, rurociągu długości 1.065 m bież.

z rur IV2 ", wiatraka o średnicy 5 m, wieży żelaznej 20 m wysokiej, pompy) z wyłączeniem robót ziemnych i murarskich, które miała wykonać gmina, preliminowano w sumie 12.500 koron. Do kosztów przyczynił się fundusz krajowy i Ministerstwo Rolnictwa z dotacji na drobne meljoracje bezzwrotnemi zasiłkami po 4.200 K, resztę zaś pokryła gmina.

Roboty wykonała morawska firma Antoni Kunz z Hranic (Mährisch Weisskirchen) w r. 1906, ą koszta budowy wynosiły 13.137 K.

Ponieważ potok Swirz, podobnie jak wszystkie podolskie dopływy Dniestru, płynie z północy na południe, wiatrak wobec panujących wiatrów zachodnich funkcjonował tylko jeden lub dwa razy na miesiąc, tak, iż zbudowany wodociąg okazał się bezużytecznym. Inż. Michał Kornelia zaproponował zastąpienie wiatraka motorem benzynowym lub wodnym, którego koszta obliczył inż. Chudoba w r. 1909 na 7.000 K, względnie 7.200 K, lecz gmina z powodu braku funduszów oświadczyła się przeciw odbudowie wodociągu.

Wodociągi w zakładach krajowych.

8. Wodociąg w Zakładzie dla umysłowo chorych w Kobierzynie.

Zakład ten zbudowany dla zachodniej części kraju stanąć miał w Lusinie. Ponieważ jednak w okolicy Lusiny nie znaleziono dostatecznej ilości wody, a Magistratowi miasta Krakowa zależało na tern, aby Zakład zbudowany został wpobliżu Krakowa, przedłożył Wydział Krajowy w myśl uchwały Sejmu z dnia 13 marca 1907 r. wniosek na postawienie Zakładu w Kobierzynie, przyczem Rada miasta Krakowa zobowiązała się doprowadzić wodę ze swego wodociągu na Bielanach pod sam Zakład, wybudować przy nim wieżę wodną i sprzedawać wodę Zakładowi na stosunkowo bardzo korzystnych warunkach. Ta okoliczność zadecydowała, że Zakład stanął w Kobierzynie, jakkolwiek część zakupionych gruntów leżała w linji strzałów fortecznych i nie mogła być zabudowana, a grunt ciężki, ilasty ze złożami gipsu, który woda wgłębna wyługowywała, był mniej odpowiedni pod budowę ze względu na niebezpieczeństwo dla fundamentów budynku.

Prawie środkiem kompleksu gruntów, mających wybitną długość w kierunku północ-południe idzie w kierunku wschód-zachód wzdłuż jego szerokości drugorzędny dział wód, z którego na północy spływa woda do Wilgi i Wisły, na południu zaś do Sidzinki, dopływu Skawinki. Wzniesienie działu wodnego wynosi od strony wschodniej 256 m nad Adr., od strony zachodniej 257 m, najniższe punkty na granicy, południowej Zakładu mają rzędne: od strony wschodniej 232 m, od strony zachodniej 229'5 m. Ponieważ z budynkami ie można się było posuwać, ze względu na linję strzału, ku południowi, przeto pawilony dla chorych postawiono z obu stron tego działu wód (a więc uzyskano dla nich wystawę południową i północną), natomiast wszystkie budynki administracyjne leżą na stoku północnym, jak rycina 57.

Z ogólnych kosztów 7,000.000 К preliminowanych na budowę Zakładu, przypada według sprawozdania Wydziału Krajowego z dnia 14 września 1909 r. (alegat 501 stenogr. sprawozdań Sejmu krajowego z roku 1909—1910) na wykonanie meljoracyj 417.000 K, w tern 65.000 К na rozprowadzenie wody i instalacje w budynkach według projektu inżyniera dr. Michała Kornelii.

Wykonanie robót oddał Wydział Krajowy Bankowi Meljoracyjnemu we Lwowie, kierownictwo zaś budowy tak wodociągu, jak odwodnienia całego

oSSra/otoy z ad fa с/ aw umyj tom 6 nerioocoo ęforycf го <tyfo Skrzynie.

*Л\ fe-ap*»* ■*

ГА

Ł-й».

4ВЕ5&&ъ\

I ...

ß~ .

к.

.V •

Гс

V“ -

"X

•* .**j

,2

iwiE&i

W0<

1ЁвЙ5

life*

i’

■^W^aSH PPL.-

шшр#И

^■ -“i -"Ж,ж

‘ ^2Ё1ЙГ

V,

•X

Çf®

\<i»v

ër -' • -s '

-•¹⁴¹

■*ä

гг-.

*>

ай

•У''--'?

'Х~»

■JH&

ж

#₄Г л

rSfeV «да

IS

ft#' ~

Ä?

• , -.V И

^ <2%/îrr»s>y<*,

•    .«ее»* ”    <ęf    -    xtfnÿt

6    jufütotap.    ZS.    •    0ÿ»cAgt>P€r.

з    .    Уи/»г»у.

là оЯ^уг*?о>уиУо. Jo &o»o*oZić>b» &ег*к&к*

ЦоЛ<Т?Ъ1*. At ZtŹrrr.

j|l|fC г&^-*я31йм1

П <y>ezу*А */Z nF'/V lice.

/Я. О. pici о.    Jo. (yZ&ts</

& tZc-orw.jiracya    JbJïjraZïia.

ZS Z&cma scrterso.    JS. «Iren*»?*.

& oFyput*.    JO.SStsrrjfSi.

J7. Ofoco marzy».    J7 Grct>lar*t*.

‘ Se.Soro 3*r>c»&rr*p.

ZO. 'AGrjzłuZy.    S9.<Stci*r~ùr

20. J&Qr>s jfirź&emy. Z/O. (ShcuGxx&bcS SeZop

чмнЗ

iflBHEi

Ryc. 57. Sytuacja zakładu w Kobierzynie.

Zakładu poruczył inżynierowi Franciszkowi Chudobie, następnie inż. Bertol-dowi Dziakiewiczowi i inż. Karolowi Heczce.

Sieć wodociągowa na terenie samego Zakładu jest z rur lanych mułowych, założonych w głębokości normalnej (1’50 m) pod terenem. Jest ona zaopatrzona w potrzebne zasuwy i hydranty nadziemne, a łączą się z nią instalacje wodociągowe wewnętrzne, znajdujące się w każdym budynku. Z tego powodu na sieci tej niema żadnej publicznej studni ulicznej, służącej do poboru wody. Długość sieci wodociągowej na obszarze całego Zakładu wynosi 4'5 km.

Po założeniu rurociągów i puszczeniu ich w ruch zaczęły występować

liczne ich pęknięcia. W miejscach pękniętych woda nigdzie nie występowała nazewnątrz, lecz wewnętrznemi szczelinami, powstającemi w miejscach wyługowania gipsu, szukała sobie dróg pod terenem, wobec czego wyszukanie pękniętych miejsc było bardzo utrudnione. Wskazuje to, że szczelin wewnętrznych musi się znajdować bardzo wiele pod terenem. <

9. Wodociąg w Zakładzie poprawczym dla nieletnich przestępców

w Przedzielnicy

(pow. Dobromil).

Zakład poprawczy zbudował kraj kosztem 1,360.000 K, z czego skarb państwa austr. pokrył 534.000 K.

Projekt wodociągu opracował inżynier dr. Michał Kornelia.

Do zasilania wodociągu użyto wody z alu-wjów rzeki Wyrwy, położonych na zachodniej stronie toru kolejowego Przemyśl-Chyrów, tuż przy tymże torze. Ujęcie wody wykonano zapomocą studni ssącej, złożonej z kosza miedzianego, cynowanego, obłożonego warstwą drobnego żwirku. Górna część studni, aż do terenu wodonośnego wykonaną jest z rury lanej, zamykającej dostęp zewnętrznych zanieczyszczeń do studni. Całkowita głębokość studni uwidocznionej na ryc. 58, wynosi około 9 m. Studnię o średnicy 800 mm wykonano zapomocą bagrowania, opuszczając w miarę bagrowania rurę żelazną szczelną nadół. Po dojściu do podłoża nieprzepuszczalnego wsunięto w środek rury żelaznej kosz miedziany, przestrzeń wolną między tym koszem a rurą wypełniono drobnym żwirkiem, a następnie rurę laną podniesiono do góry, tak, aby jej dolny koniec sięgał do wierzchu warstwy wodonośnej. Pozostałą nad terenem część rury odkręcono.

Nad samą studnią postawiono niewielki budynek, w którym są umieszczone 2 pompy transmisyjne z rurami sącemi, zapuszczonemi bezpośrednio do wnętrza kosza miedzianego studni. Każda z pomp jest poruszana osobnym motorem benzynowym, którego ruch przenosi się na pompę zapomocą pasa. Każda pompa z motorem tworzy oddzielny dla siebie agregat. Rurociągi sące i tłoczące wykonane z rur lanych, mułowych, są zaopatrzone tuż przy pompach odpowiedniemi zasuwami i klapami zwrotnemi, tak, aby jeden agregat mógł działać niezależnie od dru-

fbc/Zoya

/arra jzcze/na

o*

c? l/f0li0f)007

Li:

łb/c/ad l/u.

Ryc. 58. Studnia dla wodociągu w Przedzielnicy.

giego. Aby przy przypadkowem zamknięciu rurociągu tłocznego podczas pompowania nie rozsadzić tego rurociągu, jest na nim założony wentyl bezpieczeństwa, otwierający się pod pewnem ciśnieniem i wypuszczający wodę z zamkniętego ciągu. W pompowni umieszczona jest ponadto na ciągu tłoczącym żelazna bania powietrzna. Rurociąg tłoczny przychodzi następnie do Zakładu, gdzie się rozdziela w sieć zamkniętą zasilającą, a stąd do zbiornika betonowego, dwukomorowego, położonego w najwyższym punkcie terenu za kładowego (zbiornik zwrotny). W czasie gdy pompy są w spoczynku, może woda ze zbiornika dopłynąć grawitacyjnie ponad szczyt najwyższego budynku. Pobór wody odbywa się zasadniczo w instalacjach domowych; do gaszenia pożaru służą hydranty podziemne.

Budową kierował inż. Ludwik Heczko, roboty zaś tak wodociągowe, jak i kanalizacyjne wykonało przedsiębiorstwo inż. Zygmunt Rodakowski i Piotr Durbak za kwotę 59.819 К w r. 1913.

¹

Ze względu na obliczenie ilości przepływającej wody według wzoru q = ²/з fX, b.h у 2gh, gdzie b oznacza szerokość, a h grubość warstwy przepływającej wody.

²

Opis projektu zamieścił inż. Kornelia w lwowskiem „Czasopiśmie Technicznem“

10. Wodociągi dla Kraj. Szkoły ogrodniczej na Wólce Kapitańskiej

koło Lwowa.

Szkoła Ogrodnicza, położona na stoku południowym, wznoszącym się w odległości około V2 km od lewego brzegu rzeki Pełtwi, cierpiała na brak wody potrzebnej do podlewania jarzyn, kwiatów i drzew owocowych. Woda służąca do tego celu była czerpana ze zwykłej studni, stojącej na terenie zakładowym, mierzącym około 1 km długości, a około 800 m szerokości. Dolna pozioma płaszczyzna tego terenu była zamieniona na łąkę, górna na ogrody i sady. Ponieważ noszenie wody na takie odległości było zbyt uciąż-liwem, przeto Wydział Krajowy postanowił wybudować wodociąg służący dla celów ogrodniczych. Wobec tego, że wpobliżu nie było żadnych źródeł, zrobiono poszukiwania za wodą gruntową. W tym celu w części południowej (poziomej) gruntów wywiercono studnię na głębokość 12 m, z której uzyskano wodę wypływającą nazewnątrz pod ciśnieniem (studnia artezyjska). Woda ta była nieco żelazista. Ponieważ studnia ta została wywiercona w dosyć znacznej odległości od budynków zakładowych i dostęp do niej był utrudniony, przeto w sąsiedztwie budynków szkolnych, położonych na pagórku na wysokości około 20 m ponad wykonaną już studnią zaczęto wiercić drugi otwór w przypuszczeniu, że w głębokości około 30 m natrafi się na wodę. Przypuszczenia te sprawdziły się rzeczywiście, a woda w wywierconym na pagórku otworze podniosła się na wysokość około 6 m poniżej terenu tak, że głębokość ta była dostateczna dla ssania wody pompą ustawioną na terenie.

Studnia druga została wywiercona w odległości około 20 m od budynku szkolnego. Wobec tego w piwnicach tegoż budynku, a więc w miejscu znacznie korzystniejszem dla ssania wody, założono pompę tłokową, poruszaną pasem z motoru benzynowego.

Rurociąg tłoczny tuż za pompą rozdzielono na dwa oddzielne rurociągi, zamykane zasuwami i opatrzone wentylem bezpieczeństwa. Jeden rurociąg służył dla potrzeb domowych samego zakładu i miał postawiony na strychu budynku szkolnego zbiornik żelazny, drugi zaś pompował wodę do zbiornika betonowego, dwukomorowego, wybudowanego w ziemi, a zwierzchu zupełnie otwartego, aby słońce mogło wodę w nim się znajdującą nagrzewać. Rurociąg tłoczny rozdzielał się na sieć zasilającą, mającą ciągi założone wzdłuż wszystkich kwater ogrodu. Ponieważ na zimę spuszcza się wodę ze zbiornika

i z sieci wodociągowej, przeto rury zostały założone w mniejszej głębokości, a mianowicie 0'80 m pod terenem. Do podlewania wodą służą hydranty podziemne, umieszczone na sieci rozdzielczej.

1914 firma

w r.

Wodociąg wykonany jest z rur mułowych systemu Mannesmanna. Budynki zakładowe czerpią wodę z instalacyj domowych. Projekt wodociągu wykonał i budową kierował inż. Chudoba, zaś przeprowadziła ją Irzyk i Lasocki ze Lwowa.

Koszta studni, zakładu pomp, zbiornika i rurociągu preliminowane były w sumie 36.000 K. Koszta rzeczywiste wynosiły 32.408*81 К (w tem instalacja w budynkach 10.036 K).

11. Wodociąg dla Akademji Rolniczej i folwarku w Dublanach.

Z powodu braku dobrej wody w Dublanach, która musiała być dowożoną z pod rogatek lwowskich, polecił Wydział Krajowy Biuru Meljoracyjnemu opracować projekt wodociągu dla Akademji Rolniczej, gorzelni i folwarku przy zużytkowaniu obfitującego w źródła pobliskiego Roztocza, gdzie woda zbierająca się w warstwach trzeciorzędnych na kredzie senońskiej wydobywa się na powierzchnię.

Projekt sporządzony przez inżyniera Franciszka Chudobę pod kierunkiem inżyniera dr. Michała Kornelii, zużytkował źródło wypływające z pod lasu Chomiec w gminie Malechów, położone w odległości 4*5 km od Dublan na wysokości 17 m nad progiem budynku Akademji. Wydajność źródła wynosi według pomiarów przeprowadzonych w jesieni 1905 r. 4*2 //sek, a rozbiór chemiczny wody dał wynik zupełnie zadowalniający.

Rurociąg żelazny o średnicy 150 mm doprowadza wodę ze źródeł ujętych galerją do zbiornika betonowego, dwukomorowego, położonego przed zakładami dublańskiemi o znacznej pojemności 110 m³, gdyż gorzelnia potrzebowała 25 do 35 m³ wody w przeciągu 2 do 3 godzin, a folwark w czasie pojenia bydła zużywa także większą ilość wody. Przy stracie ciśnienia 3 m doprowadza rurociąg do zbiornika 4 litry wody na sekundę. Ze zbiornika została woda rozprowadzona do 5 studzien i 8 hydrantów pożarnych rurami o średnicy 125 mm.

Koszta budowy wodociągu preliminowano :

7.044 К 23.982 „ 68.334 „ 2.940 „

1.    Wykupno gruntów i odszkodowania .

2.    Objekty (ujęcie źródła, zbiornik i syfon)

3.    Rurociąg z uzbrojeniem......

4.    Rozmaite i nieprzewidziane.....

Razem 106.000 К

Gdy Sejm w r. 1907 uchwalił kredyt 106.000 К na budowę, zakupił Wydział Krajowy parcele gruntowe ze źródłami za 3.400 K, uzyskał od Magistratu miasta Lwowa, jako kuratora Zakładu św. Łazarza, który jest właścicielem majątku Malechów, zezwolenie na przeprowadzenie rurociągu przez grunta dworskie za opłatą rocznego czynszu 50 К i poruczył wykonanie robót inżynierowi Zygmuntowi Ursiniemu.

budowy 73.753 K.

Roboty rozpoczęte w lipcu 1907 r. były prowadzone we własnym zarządzie i ukończone w r. 1908. Według operatu wykonawczego, przedłożonego przez inżyniera Ursiniego w październiku 1908 r., wynosiły rzeczywiste koszta

Rejon ochronny „dla źródeł wody w gminie Malechów zasilających wodociąg Krajowych Zakładów Rolniczych w Dublanach“ ustanowiony został przez Urząd Górniczy Okręgowy w Stanisławowie, w porozumieniu ze starostwem powiatowem we Lwowie (obwieszczenie starostwa górniczego z dnia 9 czerwca 1911 r. Dz. u. kraj. Nr. 104).

12. Wodociąg dla Zakładu umysłowo chorych w Kulparkowie, tudzież dla lotniska wojskowego w Skniłowie, oraz gmin Skniłów, Skniłówek, Sy-gniówka i Kulparków przyłączonych do miasta Lwowa.*

Zakład kulparkowski pobierał wodę z wodociągu miasta Lwowa na podstawie umowy z r. 1904 w ilości 120 m³ na dobę. Ilość ta wody okazała się niedostateczną, gdy liczba chorych wzrosła do blisko 2.000; w takich zakładach bowiem (w których uspokaja się furjatów kąpielą w wodzie letniej przepływającej, zamiast kaftanem bezpieczeństwa), wymaganą jest ilość wody na głowę 300 litrów, zatem dla 2.000 chorych 600.000 litrów, czyli 600 m3 na dobę. Oprócz 600 m³ dla chorych wynosi zapotrzebowanie wody : dla personalu szpitalnego 600 osób po 200 / 120 m³, dla folwarku (30 sztuk bydła, 100 świń i rzeźni) 80 m³, razem 800 m³ na dobę.

Z tego powodu polecił Wydział Krajowy w r. 1911 inżynierowi Franciszkowi Chudobie zbadać źródła w okolicy Kulparkowa i opracować projekt wodociągu. Studja rozpoczęte w r. 1912, a przerwane przez wojnę światową, wznowił Tymcz. Wydział Samorządowy w r. 1924 i poruczył opracowanie projektu inżynierowi Biura Meljoracyjnego Romanowi Rogowskiemu.

1912 r. 32 / i 33 /

Z badanych źródeł okolicznych okazało się najwydajniejszem źródło na płycie podolskiej w Maliczkowicach (na granicy Sokolnik) w powiecie lwowskim, którego woda, pochodząca z opadów atmosferycznych i prze-filtrowana w glinie mamutowej i miocenie, spływa po kredzie senońskiej. Najmniejsza wydajność źródła wynosiła w grudniu 1924 r. i w styczniu 1925 r. 18 litrów na sekundę, czyli 1.555 m³ na dobę, największa w kwietniu i maju na sekundę.

Politechnice lwowskiej, woda posiada twardość ogólną 26'28

na

Badania jakości wody ze źródła w Maliczkowicach wykazały, że woda pod względem bakteriologicznym jest bez zarzutu, według rozbioru chemicznego zaś wykonanego w laboratorjum nieorganicznej technologji chemicznej profesora dra inż. Ignacego Mościckiego (obecnie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej)

stopni niemieckich i ze względu na twardość nadaje się do picia.

Gdy minimalna wydajność źródła w Maliczkowicach jest dwa razy większa od zapotrzebowania Zakładu Kulparkowskiego, przewidziano w projekcie doprowadzenie do Kulparkowa całej ilości wody z tego źródła celem zaopatrzenia lotniska wojskowego w Skniłowie, tudzież gmin sąsiednich.

Podział wody z tego źródła na dobę zaprojektowano, jak następuje :

800 m³

1)    dla Zakładu Kulparkowskiego..........

2)    dla lotniska wojskowego w Skniłowie, według zgłoszonego

zapotrzebowania................

.    1.100 m³

Do przeniesienia .

* Szczegółowych dat, tudzież rysunków i fotografij dostarczył projektant inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego, obecnie starszy radca budownictwa Magistratu we Lwowie, Roman Rogowski.

Z przeniesienia.....

1.100 m³

140 „

240 „

3)    dla wsi Skniłów i Skniłówek (1.384 mieszkańców i 506 sztuk

bydła licząc na dobę po 80 / na 1 mieszkańca, a po 50 / na 1 sztukę bydła) okrągło...........

4)    dla wsi Sygniówki (2.117 mieszkańców i 393 sztuk bydła,

licząc na dobę po 100 / na 1 mieszkańca, a po 50 / na 1 sztukę bydła)...............

5)    dla wsi Kulparkowa (813 mieszkańców i 240 sztuk bydła,

100 „

. . 1.580 m³

licząc na dobę po 100 / na 1 mieszkańca i po 50 / na 1 sztukę bydła)...............

razem .

Projekt techniczny z r. 1925, opracowany przez inżyniera Biura Meljora-cyjnego T. W. S. Romana Rogowskiego, częściowo przy pomocy inż. Stefana Czernika obejmował następujące roboty, które zostały wykonane :

1)    ujęcie źródła galerją betonową i zbiornik betonowy ze stropem i dnem żelazno-betonowem o pojemności 260 m³;

2)    rurociąg żeliwny z Maliczkowic do istniejącej wieży wodnej w Kulpar-kowie, długości 7.020 m bież., o średnicy 225 mm;

3)    rurociąg spustowy, względnie przelewowy, żelazny, od zbiornika do potoku Maliczkowickiego dla opróżnienia zbiornika, długości 980 m bież. o średnicy 225 mm;

4)    rozbudowę wieży wodnej w Kulparkowie;

5)    budynek maszynowy z dwoma agregatami pompowemi, poruszanemi prądem elektrycznym, oraz stacją transformatorową dla zamiany prądu wysokiego napięcia (5.000 V) na prąd roboczy (220 V) ;

6)    budynek mieszkalny dla 2 elektromonterów i strażnika wodociągowego ;

7)    drogę dojazdową od drogi powiatowej Lwów-Nawarja do ujęcia źródła i domu maszynowego, długości 1.427 m bież.;

8)    linję napowietrzną wysokiego napięcia prądu elektrycznego od Zakładu Kulparkowskiego do budynku maszynowego, długości 7 km, zaprojektowaną przez profesora Politechniki lwowskiej inż. Gabrjela Sokolnickiego.

Zaprojektowane i zbudowane rurociągi z ujęciem źródła, wieżą wodną w Kulparkowie i drogę dojazdową, tudzież rurociąg dla lotniska wojskowego uwidocznia sytuacja (1 : 75.000), rycina 59 na stronie 463.

Ujęcie źródła i zbiornik.

Ze względu na charakter wypływu zaprojektowano ujęcie źródła zapomocą galerji zbiorczej żelazno-betonowej o głębokości 2 m, do której spływa woda przez otwory w ścianach i dnie. W galerji zbiorczej znajduje się nad zwierciadłem wody chodnik betonowy, oparty na żelaznych dźwigarkach wpuszczonych w ściany dla rewizji dopływu wody ze źródła i umożliwienia dostępu do zasuw upustowych. Bezpośrednio z galerją łączy się zbiornik dwukomorowy betonowy o pojemności 260 m³, który ma na celu magazynowanie wody w czasie postoju pomp.*

Rycina 60 na stronie 464 uwidocznia wymiary galerji i zbiornika, mianowicie : przekrój podłużny przez galerję zbiorczą, rzut poziomy galerji i zbiornika oraz przekroje poprzeczne w podziałce 1 : 200.

* W projekcie przewidziano pompowanie 22 litrów wody na sekundą przez 18 godzin na dobą. Ponieważ wydajność źródła w czasie posuchy wynosi tylko 18 litrów na sekundą, zatem magazynuje sią w zbiorniku brakującą ilość 4 //sek w ciągu 18 godzin (czyli 18 X 3.600 = 64 800 sekund) t. j. 4 X 64.800 — 259.200 litrów, okrągło 260.000 / — 260 m³.

Lwow

329

NL

M2

Sygniówka

2QQny„ ф

'ieża wodna Lotnisko y

//Sk nitów

36/

y. ; Wiez3*jLwodna <Ku!parko ty.

33/

[3/S

369

336

•336

//

ÎD

ЗЛЗ ;    \

Sokolniki **+

336

\J45

337

330

II

II

336

360

Jfs

/ Ujecie i stacja I ' pomp

% MäljczdoidiceUk^^

Nawarja /f'

Maliczkowipè

fó

Sotonka МгЩШ Щ

*■ Mt

Oznaczenia.

—— ciągi t toc z ne —" s pus to туе

droga dojazdowa

Rye. 59. Sytuacja przeglądowa wodociągu kulparkowskiego (1 : 75.000).

Przekrój podłużny a-b

-r.

V. •

■2-00-

II

/690-

■i

Rzut poziomy

Lc

I

•V

-b

50

■в-65

60

-6-65-

50

H-55-

li

■Ą

то

|jj \di

H*—250

Przekrój poprzeczny c-d

Przekrój m-n

4äw.‘

л7

,Q

■ooz

©t

ooz-

-ooz-

-3/5-

АО.

Ryc. 60. Ujęcie źródła i zbiornik w Maliczkowicach (1 : 200).

Budynek maszynowy.

Ze zbiornika przechodzi woda rurociągami sącemi do pomp wirowych, umieszczonych w hali maszyn w budynku maszynowym, które następnie pod ciśnieniem 91 atmosfer wtłaczają wodę do rurociągu tłocznego. W hali ustawiono dwa agregaty pompowe, każdy o wydajności 22 //sek., tak iż jest do dyspozycji 100%-wa rezerwa pompowa. Pompy wirowe są zmontowane na wspólnej osi z motorami elektrycznemi, do których dostarcza prądu elektrownia miasta Lwowa, i z urządzeniami elektrycznemi zaprojektowanemi przez

prof. inż. Sokolnickiego. Oprócz agregatów pompowych znajduje się w hali maszyn bania powietrzna o pojemności 2*65 m³ z kompresorem ręcznym, za

projektowanym przez inżyniera budowy maszyn Romana Czyżowskiego wraz z całem urządzeniem maszynowem stacji pomp. Oprócz hali maszynowej posiada budynek maszynowy ubikację warsztatową, maszynową, tuszownię dla personalu maszynowego, jednopiętrową ubikację o wymiarach 4 X 4 m w rzucie poziomym, a 8*85 m wysokości na pomieszczenie urządzeń transformatorowych, wreszcie centralne ogrzewanie z ogrzewnicą poruszaną motorkiem elektrycznym w hali maszyn.

Widok ujęcia źródła i budynku maszynowego od strony południowej przedstawia rycina 61, wnętrze hali maszyn, zaś rycina 62 na stronie 466.

Rurociąg tłoczny doprowadzić ma wodę ze zbiornika przy źródle w Maliczkowicach, w którym zwierciadło wody ma rzędną 293*30 m nad Adrja-tykiem, do zbiornika wyrównawczego, na wieży wodnej w Kulparkowie, w którym zwierciadło wody znajdować się ma na wysokości 368*25 m nad Adr., a więc podnieść wodę na 74*95 m. Strata spadu wywołana ruchem wody na długości rurociągu 7.030 m bież. wynosi 7.030 X 0*00226 —15*86 m, tak iż wysokość tłoczenia wynosi 90*81 m, okrągło 91 m.

225 mm* 37*1 HP ef., względnie

Średnicę rurociągu tłocznego ustalono na podstawie obliczeń rentowności rozmaitych dymenzyj dla wysokości 91 mi ilości wody 22 //sek. na potrzebną zaś siłę dla tej wysokości i ilości wody na

na 22 KW.**

Rurociąg żelazno-lany posiada odpowiednie upusty w miejscach przekroczenia dolin i potoków oraz hydranty do odpowietrzenia w miejscach szczytowych.

Rozbudowa wieży wodnej w Kulparkowie.

Zbudowana w r. 1905 wieża wodna ze zbiornikiem o pojemności 60 m3 i wysokości przelewu 358*25 m nad Adr. (ryc. 63), miała na celu magazynowanie wody pompowanej z wodociągu lwowskiego i dostarczanie jej do

. 4.815 zł. . 7.884 „

* Przy obliczeniu rocznego wydatku na oprocentowanie i umorzenie włożonego kapitału, tudzież na pompowanie wody będzie ten wydatek przy rurach o średnicy 200 mm w porównaniu z rurami o średnicy 225 mm :

na oprocentowanie i umorzenie kapitału mniejszy o na pompowanie wody większy o......

w rezultacie większy o .    . 3.069 zł.

przy rurach zaś o średnicy 250 mm w porównaniu z rurami o średnicy 225 mm: na oprocentowanie i umorzenie kapitału większy o .    .    5.290 zł.

3.942

na pompowanie wody mniejszy o

w rezultacie większy o . .    1.348 zł.

** Do podniesienia 22 litrów (kg) wody w sekundzie na wysokości 91 m (2.002 kglm),

potrzeba siły koni 2.002 : 75 teoret., a 37-1 X 0*736 = 27*3 czyli okrągło 28 kW.

2-002

je X 0*72 = 37'1 efekt, koni mechanicznych, czyli

i • ii

Ryc. 61. Widok ujęcia źródła i budynku maszynowego w Maliczkowicach.

' Y\

(Ц I

.и*.

ШМ

SS

Кус. 62. Wnętrze hali maszyn.

sieci rozdzielczej zakładu w czasie wzmożonego zapotrzebowania lub postoju pompy wirowej tłoczącej wodę z wodociągu lwowskiego. Po zbudowaniu nowych pawilonów w zakładzie okazała się wysokość zwierciadła wody (358'25 m) w zbiorniku niedostateczną, gdyż ogrzewalne zbiorniki wyrównawcze umieszczone na strychach poszczególnych pawilonów nie otrzymywały

• iS

r- \

i №

,iv

... i i

Ryc. 63. Stara wieża wodna.

Ryc. 64. Rozbudowana wieża wodna.

wody. Z tego powodu zaszła potrzeba podniesienia o 10 m (do rzędnej 368'25 m nad Adr.) zbiornika wieżowego, którego pojemność przy założeniu 18-godzinnego pompowania obliczono na 150 m³.¹ Celem wykorzystania urzą-

dzeń istniejącej wieży zbudowano nad nią nową wieżę żelazno-betonową 33'8 m wysoką (nad terenem) ze zbiornikiem na 8 słupach 25*8 m wysokich, okalających, fundowanych niezależnie od starej wieży, jak to uwidocznia rycina 64 na st. 467.

Konsens wodno-prawny na budo w ę, wydany przez starostwo lwowskie 2 listopada 1926 r. L. 56.312/26/G, a uzupełniony orzeczeniem Urzędu Wojewódzkiego lwowskiego z 6 lipca 1928 r. L. S. A. 2.153 udzielił Tymczasowemu Wydziałowi Samorządowemu „zezwolenia na budowę wodociągu na terytorjum gmin Sokolniki, Skniłówek, Sygniówka i Lwów, oraz ujęcia i użycia pełnej ilości wody wypływającej ze źródła na granicy gmin Malicz-kowice i Sokolniki na t. zw. Chołdzie na parceli gruntowej 1. k. 987 gminy kat. Maliczkowice celem zaopatrzenia Zakładu dla Obłąkanych w Kulparko-wie w potrzebną ilość wody do celów użytkowych, leczniczych i kąpielowych. Natomiast lotnisku wojskowemu w Skniłowie, tudzież gminom Sygniówka, Skniłów, Skniłówek i Kulparków, zastrzega się prawo korzystania w granicach maksymalnych, oznaczonych w projekcie, stanowiącym integralną część orzeczenia, z nadwyżki ujętej wody, po pokryciu potrzeb Zakładu dla Obłąkanych-w Kulparkowie, na ich własne użytkowe cele, na podstawie porozumienia się z zarządem Zakładu w Kulparkowie“.

„Na podstawie oświadczenia gminy Maliczkowice, złożonego protokolarnie przy dochodzeniu komisyjnem i przyjętego przez Tymczasowy Wydział Samorządowy jest powyższy Wydział obowiązany wypłacić jednorazowo gminie Maliczkowice kwotę 10.000 złotych, a to jako zupełne odszkodowanie z tytułu posiadania pg. lk. 987 gm. kat. Maliczkowice, oraz za wywłaszczenie wody wypływającej ze źródła na tej parceli przy granicy gminy Maliczkowice i Sokolniki, a zasilającego potok Maliczkowicki z tern, że kwota ta ma być użytą przez gminę Maliczkowice na budowę studzien, celem uzupełnienia ubytku wody powstałego dla mieszkańców gminy Maliczkowice przez wywłaszczenie tego źródła“.

Wykonanie robót.

Z powodu zredukowania dochodów T. W. S. przez wydanie ustawy z r. 1923 o finansach komunalnych wykonanie robót przeciągnęło się do końca 1931 r. T. W. S. zakupił w r. 1925 w hucie w Węgierskiej Górce potrzebne do budowy rury z lanego żelaza i przeprowadził wykupno gruntów pod ujęcie źródła i drogę dojazdową, właściwą zaś budowę rozpoczął dopiero w r. 1928 T. W. S. w likwidacji, oddając wykonanie poszczególnych robót w drodze przetargu przedsiębiorcom, mianowicie :

rozbudowę wieży wodnej w r. 1928 firmie inż. Stefan Posacki i N. Landau; ujęcie źródła, budowę domu maszynowego i mieszkalnego tudzież drogi dojazdowej w r. 1929 inżynierowi Leonidowi Ciechanowiczowi;

dostawę i montaż urządzeń maszynowych firmom: inż. Stefan Twardowski i Polskie Towarzystwo Elektryczne w Warszawie (pompy i motory), inż. Tadeusz Delebiński we Lwowie (żuraw i montaż urządzeń maszynowych), Polskie Zakłady Siemens (dostawę i montaż wodomierza);

centralne ogrzewanie i tuszownię w budynku maszynowym, tudzież instalacje wodociągowe i kanalizacyjne firmie Franciszek Irzyk we Lwowie;

ułożenie i montaż rurociągu tłocznego w r. 1930 inżynierowi L. Ciechanowiczowi.

Powyższe roboty wykonano pod kierownictwem inżyniera Romana Rogow-

skiego, z wyjątkiem części maszynowych, które projektował i których wykonaniem kierował inżynier wodociągów miasta Lwowa Roman Czyżowski.

Linję wysokiego napięcia i urządzenia elektryczne w transformatorni wykonała firma Powszechne Towarzystwo Elektryczne w Krakowie według projektu i pod kierunkiem profesora inż. Gabrjela Sokolnickiego.

Po wyłączeniu wodociągu lwowskiego nastąpiło 31 grudnia 1931 r. dostarczanie wody do Zakładu Kulparkowskiego z wodociągu Maliczkowickiego.

Rurociąg zbudowany przez lotnisko wojskowe z Kulparkowa do Skniłowa uwidocznia sytuacja przeglądowa na stronie 463.

Koszt budowy wodociągu z Maliczkowic do Kulparkowa wynosił według zestawienia oddziału rachunkowego T. W. S. w likwidacji z końcem maja 1932 r. okrągło 1,450.000 zł.

W sprawie pokrycia części powyższych kosztów przez lotnisko wojskowe pertraktacje nie zostały jeszcze ukończone.

Oprócz Centralnego Biura Meljoracyjnego zajmowały się także ekspozytury w Tarnowie i Jarosławiu projektowaniem i wykonaniem małych wodo-* ciągów (przeważnie z rur drenowych) dla folwarków. Kierownik ekspozytury w Jarosławiu inż. Władysław Brodowicz zaprojektował i wykonał pięć takich wodociągów dla zaopatrzenia folwarków w wodę, mianowicie : w Gaci, Markowy i Kosinie w dobrach ordynarji przeworskiej, w Cząstkowicach w dobrach Zarzecze i w Krowicy Saniej (pow. Cieszanów) na folwarku Akademji Umiejętności.

Projekty wodociągów niezrealizowane.

Z powodu wybuchu wojny światowej, a poczęści długo trwających dochodzeń komisyjnych przy udzielaniu koncesyj na budowę, nie zostały wykonane następujące wodociągi zaprojektowane przez Kraj. Biuro Meljoracyjne na południowej wyżynie polskiej i w Karpatach :

a) na południowej wyżynie polskiej:

1)    w Krzeszowicach, pow. Chrzanów, wodociąg grawitacyjny, zbudowany przez gminę po wojnie światowej według zmienionego projektu z wyłączeniem obszaru dworskiego, wskutek czego odpadła potrzeba budowy zbiornika ;

2)    w Bronowicach Małych, pow. Kraków, wodociąg grawitacyjny zasilany dwoma małemi źródłami o wydajności 0'35 //sek. miał być wykonany kosztem 31.200 K. Sejm Krajowy przyznał zasiłek 33V3% w kwocie 10.400 K, Ministerstwo Rolnictwa 3400 К, a Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 7000 K, gmina zaś złożyła narazie gotówką 5000 K, tak iż budowa została zarządzoną 1 lipca 1914 r. Z powodu wybuchu wojny zostały roboty w rejonie fortecy krakowskiej przez władze wojskowe wstrzymane, a po wojnie nie mogły być podjęte, gdyż wodociągi nie są subwencjonowane ze skarbu Rzeczypospolitej Polskiej, a gmina nie była w stanie pokryć ²/з kosztów;

3)    w Żółkwi. Do wodociągu miały być zużytkowane 3 źródła w Maco-szynie o wydajności 10 //sek., z których woda grawitacyjnie dopływałaby do miasta. W mieście miał być urządzony zakład pomp, który miał pompować wodę przez sieć rur w mieście do zbiornika górnego na Haraju. W r. 1914

postanowił Wydział Krajowy przedłożyć Sejmowi wniosek na przyznanie 30°/o zasiłku bezzwrotnego w kwocie 130.000 K, lecz wybuch wojny światowej przerwał dalszą akcję;

4)    w Kamionce Strumiłowej, koszt preliminowany 205.000 К, I rata zasiłku krajowego uchwalona w budżecie 1910 r. ;

5)    w S ł o w i c i e, pow. Przemyślany ;

6)    w Jasionowie, pow. Brody;

7)    w Komamie, pow. Rudki, koszta preliminowane 120.000 K;

8)    w Mikołajowie nad Dniestrem, pow. Zydaczów (projekt zaginął podczas wojny);

9)    w Rozdole, pow. Zydaczów, koszta preliminowane 210.000 K;

10)    w Strzeliskach Nowych, pow. Bobrka, koszta obliczono w r. 1913 według 2 alternatyw na 120.000 К i na 111.000 K;

11)    we Firlejowie, pow. Rohatyn, wodociąg grawitacyjny zasilany źródłem o wydajności 0’71 do 0*75 //sek., koszta preliminowane 24.000 K;

12)    w Leśnikach, pow. Brzeżany, wodociąg grawitacyjny, koszta preliminowane 42.000 K;

13)    w Koto wie, pow. Brzeżany, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem położonem 43 m nad najwyższym punktem wsi, o wydajności 1*25 //sek., koszta preliminowane 42.000 K;

14)

we Wołoszczyźnie, pow. Podhajce, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem położonem 70 m nad wsią o wydajności 1*2 //sek., koszta preliminowane 44.400 К ;

15)    w Buczaczu, wodociąg grawitacyjny, koszta preliminowane 217.000 К (projekt zaginął w Stanisławowie w r. 1914 podczas inwazji rosyjskiej);

16)    w Monasterzyskach, pow. Buczacz, wodociąg grawitacyjny, koszta preliminowane 90.000 К (projekt zaginął podczas wojny);

17)    w Korościatynie, pow. Buczacz, koszta preliminowane : wodociągu ze źródła o wydajności 0*3 //sek. 36.000 zł., koszta 3 studzien wierconych 16.000 zł., rasem 52.000 zł. według projektu z r. 1926);

18)    w Międzyhorcach, powiat Stanisławów, koszta preliminowane 24.000 K;

19)    w Zaleszczykach Starych, pow. Zaleszczyki, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem na Filipczu o wydajności 0'3 //sek. przy trasie wodociągu miejskiego, koszta preliminowane w 1912 r. 75.000 K;

20)    w gminie Budzanów, powiat Trembowla, koszta preliminowane 300.000 K;

21)    dla zakładu Sióstr Miłosierdzia w Budzanowie, projekt rozprowadzenia wody z istniejącej studni kosztem 19.800 K;

22)    w gminie Krzywcze Górne, pow. Borszczów, koszta preliminowane w projekcie z 1913 r. 85.000 K;

23)    w Chorostkowie, pow. Husiatyn, wodociąg motorowy, przy zużytkowaniu siły wodnej potoku Tajny do poruszania turbiny, która miała pompować wodę ze źródła do wieży wodnej, koszta preliminowano w r. 1910 w kwocie 120.000 K. Z powodu szczupłych dochodów gmina nie mogła pokryć */з części kosztów.

b) w Karpatach:

24)    w Radoczy, pow. Wadowice;

25)    w Kalwarji Zebrzydowskiej, pow. Wadowice, koszta preliminowano w r. 1918 w sumie 370.000 zdewaluowanych koron;

na 175.000 zł. ;

26)    w Jordanowie, pow. Myślenice, koszta wodociągu grawitacyjnego preliminowano w r. 1913 na 122.000 K;

27)    w Limanówy, koszta wodociągu grawitacyjnego preliminowano w r. 1911 na 101.200 K;

28)    w Szczawnicy, pow. Nowy Targ, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłami o wydajności 2’2 //sek., koszta preliminowano w r. 1912 na 135.000 K;

29)    w Grybowie, wodociąg grawitacyjny ze źródeł na górze Jaworz o wydajności 1*73 //sek. (według pomiarów z r. 1911) przy zużytkowaniu istniejącego wodociągu ze źródeł w Siołkowy o wydajności 0*4 //sek., koszta obliczono w r. 1912 na 175.000 K;

30)    w D u 1 ą b c e, pow. Jasło, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem o wydajności 0*4 //sek. (położonem na wysokości 308*55 m nad morzem, podczas gdy najwyższy punkt wsi leży na wysokości 287 m), koszta preliminowano w r. 1914 na 27.000 K;

31)    w Ropczycach, wodociąg grawitacyjny ze źródła Rafała o wydajności 0*55 //sek., projekt z r. 1910 przewidywał koszta w sumie 33.000 K. Sejm Krajowy uchwalił 33V3% zasiłek w kwocie 11.000 K, lecz budowa nie przyszła do skutku, gdyż departament wodny Namiestnictwa uznał powyższą ilość wody za niedostateczną;

32)    w Dukli, pow. Krosno, wodociąg grawitacyjny ze źródeł w Lipowicy o wydajności 3*5 do 4*1 //sek., koszta przerachowane w r. 1924 preliminowano

33)    w Rymanowie, pow. Sanok, wodociąg pompowy, użytkujący źródła na „księżej łące“ o pojemności 2*5 //sek., koszta preliminowano w r. 1914 w sumie 160.000 K;

34)    w Dynowie, pow. Brzozów, koszta obliczono w r. 1910 na 77.000 K;

35)    w Ustrzykach Dolnych, pow. Lisko, wodociąg grawitacyjny ze źródeł położonych na zachód w odległości 700 m od rynku o wydajności 1*5 do 3 //sek., ze zbiornikiem 2-komorowym obok ujęcia źródeł o pojemności 120 m³, koszta preliminowano w r. 1913 na 51.000 K;

36)    w Turce nad Stryjem, w r. 1913 zaprojektowano wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłami o wydajności 3*45 //sek., oraz zbiornik główny obok źródeł (projekt zaginął podczas wojny światowej);

37)    w Dołhołuce, pow. Stryj, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem o wydajności 1 //sek., koszta preliminowano w r. 1914 na 42.000 K;

38)    w Woli Wielkiej, pow. Zydaczów, wodociąg pompowy wody wgłębnej ze studni ; przy zastosowaniu kieratu konnego dla pompowania wody po 30 / na głowę i dobę dla 280 mieszkańców obliczono w r. 1914 koszta na 9700 K;

39)    w Landestreu, pow. Kałusz, wodociąg grawitacyjny, koszta obliczono w r. 1912 na 44.400 K;

40)    w Kołodziejówce, pow. Stanisławów, wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłem o wydajności 0*33 //sek., koszta obliczono w r. 1913 na 41.000 K.

Wodociągi istniejące w południowej Małopolsce.

Oprócz wymienionych powyżej 11 miejscowości (z wyłączeniem gminy Wyspy) i gminy Krzeszowice posiadają w południowej Małopolsce wodociągi między innemi następujące gminy i uzdrowiska:

1. Miasto Biała, wodociąg zasilany wodą z aluwjów potoku Straconki ujętą z łożyska rurami drenowemi.

2.    Miasto Żywiec, wodociąg zasilany wodą z pobliskiego źródła doprowadzoną do studni murowanej w rynku.

3.    Miasto Jaworzno, wodociąg zbudowany po wojnie przez gwarectwo kopalni węgla, zasilany wodą wgłębną.

4.    Gmina Nowa Góra (pow. Chrzanów) wodociąg pompowy, zasilany wodą ze źródeł na prawym brzegu Krzeszówki, tłoczoną zapomocą barana hydraulicznego.

5.    Miasto Kraków zaopatrzone jest w wodę z aluwjów rzeki Wisły w Bielanach. Ponieważ aluwja te z biegiem czasu okazały się niewystarcza-jącemi, przeto w ostatnich latach postanowiono zasilić je sztucznie. W tym celu wodę pobraną bezpośrednio z rzeki Wisły (z lewego brzegu) pompuje się na filtry naturalne. Filtry te są to stawy o kształcie prostokątnym, wykopane w terenie, których dno znajduje się już w warstwach przepuszczalnych. Przepływając przez te warstwy nadół woda się filtruje i tak przefiltrowaną czerpie się zapomocą zwykłych studzien wodociągowych, prowadząc ją do pomp. Ze stacji pomp pompuje się wodę do zbiornika leżącego pod kopcem Kościuszki, skąd spływa grawitacyjnie do miasta. Od czasu użycia wody z Wisły (po naturalnem jej przefiltrowaniu), Kraków nie narzeka na brak wody, a analizy wykazują jakość jej odpowiednią. Autorem wykonawcą projektu poboru wody z rzeki Wisły jest b. dyrektor wodociągu inż. Tadeusz Jaszczurowski.

W inundacji rzeki Wisły tuż nad jej lewym brzegiem została założona w ostatnich czasach stacja pomp w formie wydrążonego filara mostowego. Filar ten w czasie powodzi pozostaje pod powierzchnią przepływająch wód (tak jak łódź podwodna), da się zatem hermetycznie zamknąć, gdyż wszystkie drzwi i okna uszczelnione są gumą. Komunikacja z pompownią w czasie wielkiej wody odbywa się zapomocą rurowego szybu włazowego, wystającego ponad górną powierzchnię filara. Dla przeprowadzenia rur wodociągowych na prawy brzeg Wisły założono w iłach mioceńskich pod korytem Wisły tunel betonowy wybudowany przed wojną. Należy podnieść, że tunel ten jest suchy, co zauważono już podczas budowy, a przypisywano to temu, że ił, w którym on przebiega, jest nieprzepuszczalny.

Oprócz wodociągu Bielańskiego posiada miasto Kraków jeszcze drugi wodociąg, wykonany w czasie wojny, zasilany również wodą pobieraną z lewobrzeżnych aluwjów rzeki Wisły powyżej klasztoru Norbertanek na Zwierzyńcu.

Dyrekcja wodociągu krakowskiego posiada plan warstwowy powierzchni nieprzepuszczalnych iłów mioceńskich, na której zbiera się woda zawarta w leżącem na nich żwirowisku aluwjalnem Wisły. Plany te, które wykonał swego czasu inż. Szymański, posłużyły do racjonalnego rozmieszczenia studzien wodociągowych.

6.    Miasto Wieliczka posiada wodociąg wybudowany przed wojną przez Zarząd Salinarny. Wodociąg ten zasilany jest wodą z rzeki Srawa, po uprzed-niem jej odżelezieniu. Zbiornik wody jest umieszczony na wzgórzach w południowej stronie Wieliczki, a więc leży po przeciwnej stronie miejsca konsumowania wody.

7.    Miasto Bochnia posiada wodociąg wybudowany przed wybuchem wojny według projektu inż. Wł. Dziakiewicza. Wodociąg zasilany jest wodą z aluwjów rzeki Raby.

8.    Zakład karny w Wiśniczu wybudował w ostatnich latach dla swych celów wodociąg według projektu inż. Pietraszkiewicza, zasilany wodą pobieraną

wprost z małego potoku Laksandrówki. Wodę na tym potoku spiętrzono jazem na wysokość 1 m i z przed jazu doprowadzono kanałem betonowym wyłożonym żwirem do zbiornika, wyłożonego również żwirem. Pompy umieszczone w komorze zasuw zbiornika pompują wodę przez filter szybkoobie-gowy do więzienia. Bezpośrednio po przejściu przez filter szybkoobiegowy woda jest chlorowaną. Projekt ujęcia wody, zbiornika i stacji pomp wykonał inż. Chudoba.

9.    Miasto Myślenice ma wodociąg zasilany wodą ze słabo wydajnego źródła. Woda doprowadzona jest do studni na rynku, skąd jest czerpana na potrzeby domowe.

ma wodociąg zasilany wodą z potoku Ponicy. ma wodociąg wybudowany przed wojną, zasilany wodą

10.    Zdrój Rabka

11.    Nowy Sącz z aluwjów rzeki Dunajca.

12.    Krynica-Zdrój ma wodociąg zasilany przez szereg słabo wydajnych

źródeł.

13.    Zegiestów-Zdrój ma wodociąg dla potrzeb zakładu zasilany ze źródła wypływającego na końcu jaru. Rurociągi wykonane są z rur gazowych. Komisja zdrojowa zamierza przebudować wodociąg według projektu, opracowanego przez inż. Chudobę.

14.    Grybów

ma wodociąg wybudowany przed wojną, zasilany wodą ze słabo wydajnych źródeł na Siółkowej i potoku tamtędy przepływającego.

15.    Tarnów ma wodociąg wybudowany według projektu inż. profesora Matakiewicza przed wojną, a zasilany wodą z aluwjów rzeki Dunajca w Swiercz-kowie. Zbiornik w Krzyżu położony jest po przeciwnej stronie miejsca kon-sumcji wody i zawiera przy stacji pomp urządzenie do odżelezienia.

16.    Miasto Łańcut ma wodociąg wybudowany przed wojną przez zarząd dóbr w Łańcucie, a służący w pierwszym rzędzie do zaopatrzenia pałacu w wodę.

17.    Miasto Przemyśl ma wodociąg wybudowany przed wojną według projektu inż. Rosłońskiego, a zasilany wodą z aluwjów rzeki Sanu.

18.    Miasto Lesko posiada wodociąg zasilany z pobliskich źródeł. Woda doprowadzoną jest do 2 studzien murowanych w mieście, skąd jest czerpaną na potrzeby domowe.

19.    Żółkiew posiada wodociąg zasilany wodą ze źródeł wypływających u stóp wzgórza Haraj. Przed wojną miasto zaczęło czynić starania o budowę wodociągu, zasilanego wodą ze źródeł wypływających w Macoszynie. Ponieważ źródła te leżą nisko, przeto woda miała być pompowana, aby miasto mogło uzyskać odpowiednie ciśnienie. Projekt nowego wodociągu został opracowany przed wojną.

20.    Miasto Lwów ma wodociąg zasilany wodą wgłębną pobieraną w Woli Dobrostańskiej w dorzeczu Wereszycy i źródłami potoku Szkła w nizinie Krakowsko-Sandomierskiej. Zbiornik usytuowany jest po przeciwnej stronie miejsca konsumcji, wodociąg zaś podzielony, na dwie strefy górną i dolną.

21.    Drohobycz wybudował w roku 1930 i 1931 wodociąg, zasilany wodą z aluwjów rzeki Bystrzycy w Urożu, według projektu prof. inż. Nadolskiego. Zbiornik dwukomorowy w kształcie dwu okrągłych centrycznych pierścieni według projektu inż. Chudoby, położony jest po przeciwnej stronie miejsca poboru wody.

22.    Kałusz posiada wodociąg wybudowany przed wojną, zasilany wodą z aluwjów rzeki Łomnicy.

23.    Wieś Wołoszczyzna w powiecie podhajeckim ma wodociąg⁻, zasilany wodą wypływającą ze źródła położonego tuż poza wsią. Rurociągi są z rur gazowych. Przed wybuchem wojny był już załatwiony szereg formalności celem budowy wodociągu, odpowiadającego nowoczesnym wymogom. Dalsze starania przerwała wojna.

24.    Zaleszczyki posiadają wodociąg wybudowany przed wojną, zasilany źródłami wypływającemi z pokładów wapienia na wysokim lewym brzegu Dniestru.

25.    Miasto Czortków posiada wodociąg grawitacyjny, zasilany źródłami potoku Berdy, prawobrzeżnego dopływu rzeki Seretu. W latach 1909 do 1911 został zabudowany potok Berda dla ochrony wodociągu kosztem 60.000 K, o czem zamieszczono wzmiankę w III części publikacji (str. 397).

Oprócz powyższych wodociągów wybudowano lub rozpoczęto budowę w ostatnich latach:

1931 budowę

26.    W Jaśle krótki wodociąg dla celów pożarniczych, zasilany wodą z aluwjów rzeki Wisłoki.

27.    W gminie Straconka (pow. Biała) rozpoczęto w r. wodociągu, zasilanego źródłem położonem powyżej tej gminy.

Wodociągi z rur drewnianych.

W ostatnich czasach zaczęto stosować dla wodociągów rury z klepek drewnianych, powołując się przytem na doświadczenia amerykańskie. Trzy takie wodociągi znajdują się w południowej Małopolsce w miejscowościach poniżej podanych.

28.    W Kuźnicach (Zakopanem) zbudowany został przed około 35 laty według projektu inż. Stanisława Horoszkiewicza, profesora szkoły przemysłowej w Krakowie, wodociąg z klepek drewnianych, ściągniętych obręczami żelaznemi (z żelaza okrągłego), który doprowadza wodę do papierni i tartaku. Wodociąg funkcjonuje dotychczas bez zarzutu.

29.    W gminie Łomnicy na południe od Piwniczny wybudował dr. med. Ziarko z Krakowa zakład kąpielowo-leczniczy przy użyciu wody zawierającej znaczne ilości bezwodnika węglowego. Ponieważ dla tego rodzaju wody nie nadają się ani rury żelazne ani betonowe, gdyż ulegają rozkładowi pod działaniem kwasu węglowego, a woda traci w takich rurach swą wartość leczniczą, przeto jako najpraktyczniejsze i zupełnie celowe w danych warunkach okazały się rury drewniane. W szczególności użyto w tym zakładzie rur z wydrążonych pni, które dr. Ziarko wykonał we własnym zarządzie. Według dotychczasowych doświadczeń rury te okazały się zupełnie odpowiednie, gdyż zawartość kwasu węglowego w wodzie nie uległą zmniejszeniu przy przepływie przez te rury.

30.    W Rozdole, pow. Zydaczów, został zbudowany wodociąg z rur drewnianych (wydrążonych pni drzewnych), który doprowadza wodę ze źródeł w dorzeczu potoku Kłodnicy do pałacu hr. Lanckorońskiego.

b) Studnie.

Dla gmin mniejszych, niezamożnych, w których nie znaleziono źródeł, projektowano i budowano studnie, przeważnie wiercone.

Przy wierceniu studzien na płycie podolskiej, gdzie warstwę nieprzepuszczalną stanowi kreda senońska, leżąca pod miocenem i gliną nawianą,

natrafiano zawsze na obfitą wodę dobrej jakości, której stan utrzymywał się na tej samej wysokości.

W pokładach wapienia (formacji jurajskiej przykrytej gliną nawianą) na płycie śląsko-krakowskiej natrafiano również zawsze na wodę, lecz wydajność tych pokładów zmieniała się ze zmianą pór roku i opadów atmosferycznych, a odpowiednio do tego także stan wody w studniach.

Jakość wody była w niektórych miejscach bez zarzutu, w innych zaś zawierała tak wielkie ilości żelaza, że. nie mogła służyć do użytku domowego i wymagała odżelezienia (w gminie Zelków, pow. Kraków).

Studnie wiercone we fliszu karpackim były w wodę bardzo ubogie i w krótkim czasie wyczerpywały się. Na dopływ świeżej wody trzeba było bardzo długo czekać, a pogłębianie studzien pozostawało bez skutku, gdyż przy pogłębianiu obniżało się równocześnie zwierciadło wody. Jakość wody we fliszu karpackim była znacznie gorszą od jakości wody spływającej na kredzie senońskiej.

Studnie budowane w aluwjach rzek karpackich miały różną wydajność wody w zależności od zbitości tych warstw, od wielkości ziarn piasku i żwiru, tudzież od stosunku ilościowego piasku i żwiru w tych warstwach. Aluwja w dolnych biegach rzek były mniej wydajne, aniżeli w środkowych i górnych biegach, gdzie żwir jest grubszy. Pod względem jakościowym wody z aluwjów zawierały naogół znaczne ilości żelaza.

Typy studzien.

W terenach, gdzie w głębszych warstwach nie spodziewano się napotkać wody (w iłach trzeciorzędowych, na których spoczywają warstwy aluwjalne), tudzież w terenach o płytszych warstwach słabowodonośnych, które również nie rokowały otrzymania wody z warstw głębszych, wykonano studnie kopane z cembrzynami z rur betonowych do głębokości około 15 m. We wszystkich innych wypadkach budowano studnie wiercone.

Wprawdzie studnie wiercone wypadłyby do głębokości 15 m taniej od studzien kopanych, jednak w mało wydajnych a stosunkowo płytkich terenach wodonośnych zbyt mały przekrój poziomy studzien nie pozwoliłby magazynować większej ilości wody, wobec czego studnie te mogłyby nie wystarczać do pokrycia konsumcji w godzinach maksymalnego zapotrzebowania, a w godzinach konsumcji zmniejszonej nie miałyby gdzie, magazynować wody. Powtóre przy wodach gruntowych, pochodzących z płytszych warstw wodonośnych, zwierciadło wody ulega dosyć znacznym wahaniom w różnych porach roku, a mianowicie w miesiącach letnich, kiedy konsumcja wody jest największą, zwierciadło wody w płytkich studniach zazwyczaj bardzo silnie opada, przez co i pojemność studzien znacznie maleje. Z tego powodu należy w podobnych wypadkach umożliwić jak największy dopływ do studni wody z terenu wodonośnego, a samej studni dać jak największą pojemność. Do takich celów nadają się tedy najlepiej studnie kopane; w studniach takich powierzchnia dopływu wody jest znacznie większa, niż przy studniach wierconych, woda bowiem może do studni dopływać nietylko z dna (o powierzchni kilkadziesiąt razy większej, niż przy studniach wierconych), lecz także ze ścian bocznych.

Studzien kopanych o cembrzynach drewnianych nie wykonywano zupełnie, gdyż drzewo w wilgoci gnije i powoduje zanieczyszczenie wody częściami

kołowego 120—300 zbyt kosztowne.

organicznemi. O ile studnie nie miały zasilać wodociągów, w takim razie nie budowano ich nigdzie według typu przedstawionego na rycinie 58, gdyż typ ten, jakkolwiek dotychczas jeden z najlepszych, jest zbyt drogi.

W innych wypadkach budowano studnie wiercone o przekroju otworu mm średnicy, gdyż wiercenia o większych średnicach są

Przy wykonywaniu studzien wierconych warstwy ziemi łatwo usuwające się musiały być rurowane, gdyż w przeciwnym wypadku, zasypywałyby one wywiercony otwór. Tylko warstwy skały, względnie zbitego iłu, kredy i t. p. jako nie usuwające się, nie były podczas wiercenia (ani po wierceniu) rurowane. W górnych warstwach (do 15 m) wiercony teren był zazwyczaj usu-wisty i dlatego na tej przestrzeni były przeważnie wszystkie studnie rurowane. Ponieważ rurowanie jest prawie zupełnie szczelne, a w każdym razie znacznie szczelniejsze od cembrowania, przeto powierzchnia boczna otworu rurowanego nie dopuszcza wody do studni, a dopływ wody może nastąpić jedynie od dołu przekrojem poziomym rury. Z tego powodu dopływ wody do studzien wierconych jest w takich samych zresztą warunkach stosunkowo znacznie mniejszy, niż do studzien kopanych, a ponadto pojemność studzien wierconych jest kilkadziesiąt razy mniejsza od pojemności studzien kopanych. Z tego powodu studzien wierconych używano tam, gdzie spodziewano się napotkać w ziemi na warstwy wodonośne, dające silniejszy dopływ wody do studni, niż wynosi jej konsumcja. Tereny takie oprócz aluwjów gruboziarnistych w bezpośredniem pobliżu rzek górskich (a więc zazwyczaj w miejscach niezamieszkałych) mają warstwy wodonośne, naogół w głębokościach większych niż 15 m, a praktyka wykazała, że w takich głębszych warstwach wodonośnych znajduje się woda w przeważnej ilości wypadków pod ciśnieniem, że zatem po dowierceniu się do takiego pokładu woda w wywierconej studni podnosi się szybko o kilka do kilkunastu metrów, że zatem wydajność terenu wodonośnego jest stosunkowo bardzo duża. Z tego też powodu studnie wiercone nie wymagają pojemności zapasowej. Wydajność wody z warstw głębszych jest w ciągu całego roku stosunkowo jednostajna, a zwierciadło wody ulega minimalnym wahaniom, a więc studnie takie zachowują się całkiem przeciwnie, niż studnie z płytkiemi warstwami wodonośnemi. W studniach wierconych zdarzało się naogół, że warstwa wodonośna znajdowała się pod warstwą nieprzepuszczalną i spoczywała również na warstwie nieprzepuszczalnej. Przy napotkaniu warstw usuwistych, podczas wiercenia studzien musi być otwór wiertniczy na całej grubości takiej warstwy rurowany. Ponieważ w wywiercony otwór może być wsunięta rura o mniejszej średnicy, a następnie ponieważ po zarurowaniu otworu musi się w rurze pomieścić świder, przeto tenże musi mieć nieco mniejszą średnicę od średnicy rury, co powoduje, że w dalszym ciągu może być wiercony otwór o mniejszej średnicy niż w górze, czyli musi nastąpić t. zw. redukcja otworu wiertniczego. Takie redukcje przy studniach wierconych powtarzały się nieraz kilkakrotnie.

Po dowierceniu się do warstwy wodonośnej prowadzono w niej jeszcze dalsze wiercenie na głębokości 2 do 3 metrów, a to celem upewnienia się, że napotkana warstwa jest odpowiednio wydajna, poczem wyciągano wszystkie rury zewnętrzne, a pozostawiano tylko wewnętrzne. Górną część rur obe-tonowywano w dnie szybu betonowego 1'5—2‘5 m głębokiego o średnicy 0'80 do 1’00 m w świetle.

Jeżeli przy wierceniu nie napotkano w głębszych pokładach na warstwę

wodonośną, a natomiast napotkano taką warstwę w pokładach górnych, nie zupełnie jednak zadawalniającą pod względem ilościowym, czy też jakościowym wody, jeżeli następnie po przeprowadzeniu bez rezultatu głębszego wiercenia zdecydowano się używać wody z warstw płytszych, w takim razie wyciągano z otworu wiertniczego rury wewnętrzne, ewentualnie ten otwór o mniejszej średnicy zasypywano, a rury zewnętrzne podciągano do górnej warstwy wodonośnej i na wierzchu studni budowano szyb betonowy.

Tak przy studniach kopanych jak i wierconych pozostawała, szczególniej w górnych warstwach, pewna wąska przestrzeń między cembrzynami, względnie rurami, a terenem naturalnym. Przestrzeń tę zasypywano piaskiem, lub ziemią, zaś górną jej część po sam teren materjałem nieprzepuszczalnym, a więc iłem lub gliną.

Jak powyżej zaznaczono, woda pochodząca z warstw wodonośnych wgłębnych wypływała przeważnie pod ciśnieniem. Z tego powodu można przyjąć w przybliżeniu, że w studniach takich zachodzą analogiczne związki między ilością przepływającej wody (wydajnością studni), średnicą studni i wysokością ciśnienia, równą głębokości obniżenia zwierciadła wody podczas pompowania, jak przy wypływie wody z naczyń opatrzonych otworem wypływu w dnie. Oznaczając przez d średnicę otworu wiertniczego, przez q ilość wody pompowanej ze studni w sekundzie przy stałem obniżeniu zwierciadła wody (depresji) Л, przez Q ilość wody, jakiej spodziewać się można podczas pompowania przy depresji H, następnie oznaczając przez к spółczynnik przepływu, który w ostatecznym wyniku odpada, otrzymamy:

d²n ,__ d²Ji ._ Q |/

ł = -TfcV2^A, Q = -^k]j2gH, -=(/ .

a stąd:

1/77, albo H=\q\ l/h    q²

Studnie wiercone jako znacznie szczelniejsze od kopanych, nie dopuszczają zanieczyszczeń powierzchniowych do ich wnętrza, są zatem ze stanowiska higjeny znacznie lepsze od studzien kopanych.

Typ studni wierzowej z pompą o popędzie korbowym przedstawia ryc. 65 na stronie 478.

Projektowanie i wykonanie budowy studzien.

Oddział wodociągów i kanalizacji w Kraj. Biurze Meljoracyjnem projektował i budował w gminach wiejskich i małomiejskich przeważnie studnie wiercone. Najwięcej studzien budowano na płycie podolskiej i śląsko-krakowskiej, najmniej w nizinie Krakowsko-Sandomierskiej. Gminy otrzymywały na budowę zasiłki z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje od Wydziału Krajowego i austrjackiego Ministerstwa Rolnictwa, w r. 1913 zaś także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych oświadczyło skłonność (w reskrypcie z dnia 19 sierpnia 1913 r.) udzielania zapomóg z dotacji na cele sanitarne, na budowę studzien i wodociągów zarówno mniej zamożnym gminom, jak i stowarzyszeniom, mającym za zadanie budowę publicznych studzien i wodociągów.

Z powodu wybuchu wojny światowej Ministerstwo Spraw Wewnętrznych tylko w skromnych rozmiarach zrealizowało swe zamierzenia, natomiast Centrala od-

f*

Ryc.

Część górna

ШЦ®

%*.......I

PS

S'

■i

li

—09 8

S.

1р|р2зшйр

Т|1

=Ł_

I¹

•i

-IjgOOd^-p -.........

N/__

-W ÇO -

.*

II

- "boo - - W

S:

\\хч\ул \N^

Część dolna

/'i

"I

WtCo V?A v\-4 ъ à ¹

----oof—

V.

/1

-fSOO

!______/

65. Przekrój pionowy studni wierconej z pompą o popędzie korbowym (1

: 30).

budowy kraju w latach 1917 i 1918 (po cofnięciu się armji rosyjskiej), rozwinęła szeroką akcję koło odbudowy studzien, celem zapobieżenia chorobom epidemicznym na tyłach armji austrjackiej i niemieckiej, pokrywając całe koszta z funduszu odbudowy. Ponieważ ekspozytury budowlane Centrali zajęte odbudową zniszczonych przez wojnę domów mieszkalnych i budynków gospodarczych nie mogły podołać zadaniu, poruczył Wydział Krajowy na prośbę Centrali wykonanie części robót Biuru Meljoracyjnemu.

Koszt studzien wierconych, który jest zależny od średnicy otworu wiertniczego i głębokości, tudzież jakości pokładów ziemi, obliczano tylko w przybliżeniu, a wykonanie robót oddawano w akord na podstawie umówionych cen jednostkowych przedsiębiorcom studniarskim.

Dla orjentacji podaje się ceny jednostkowe budowy studzien w gminie Wołczków (pow. Stanisławów), którą wykonało Towarzystwo dla Handlu, Przemysłu i Rolnictwa we Lwowie przed wojną światową:

1)    za pierwszy metr wiercenia otworu 150 mm po 13'50 koron, za każdy następny metr 0*25 К więcej od poprzedniego;

2)    1 m bież. rury wiertniczej Mannesmanna pocynkowanej 15 К ;

3)    1 m bież. rury pompowej o średnicy 2 cali pocynkowanej 8 K;

4)    1 m bież. pociągacza tłokowego pocynkowanego 1*20 K;

5)    cylinder mosiężny o średnicy 3 cali 40 K;

6)    kosz sący z wentylem stopowym metalowym średnicy HA cala 14 K;

7)    wentyl pośredni metalowy 25 К ;

8)    postument studzienny 160 K;

9)    szyb betonowy z przykrywą dębową i kanalikami odpływowemi 100 K.

Po wojnie światowej nastąpił zupełny zastój w budowie i odbudowie studzien, gdyż Centrala odbudowy kraju została zniesiona, a jak to zaznaczono w I rozdziale niniejszej części publikacji (str. 62), Ministerstwa Rolnictwa, Spraw Wewnętrznych i Robót Publicznych z powodu braku kredytów załatwiły odmownie wnioski Tymcz. Wydziału Samorządowego w sprawie udzielania zasiłków na zaopatrzenie gmin w wodę, wskutek czego gminy otrzymywały na ten cel tylko 33V2°/o zasiłek krajowy od Tymcz. Wydziału Samorządowego. Wprawdzie Ministerstwo Reform Rolnych zawiadomiło Okręgowy Urząd Ziemski we Lwowie (reskryptem z dnia 21 października 1926 r. L. 2.631/F.), że „w wypadku, gdy T. W. S. udzielił na budowę studni zasiłku w wysokości х/з jej kosztów, z funduszów Ministerstwa mogłaby być udzielona osadnikom pożyczka do wysokości ²/з ceny kosztorysowej“, lecz T. W. S. do końca swego urzędowania (t. j. do 7 lutego 1928 r.) nie otrzymał zawiadomienia o przyznaniu na ten cel jakichkolwiek pożyczek osadnikom z funduszu reform rolnych, jakkolwiek udzielił 33V3°/o zasiłków z funduszu krajowego osadnikom w Hołho-czu i Czeremchowie (pow. Podhajce). Z dniem 1 kwietnia 1929 r., w którym agendy meljoracyjne przejęły od T. W. S. w likwidacji Ministerstwa Rolnictwa i Robót Publicznych, zaprzestano udzielać gminom pomocy nietylko technicznej, lecz nawet 337з°/о zasiłków krajowych na budowę studzien, mimo że obowiązek ten nałożyło na Administrację Państwa rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lipca 1928 r. (Dz. u. R. P. Nr. 74, poz. 669), które posiada moc ustawy.

Po wojnie światowej zbudowano studnie przy pomocy 33V3°/o zasiłków krajowych tylko w pięciu miejscowościach : na Podolu w gminie Krasne (pow. Skałat) kosztem 10.464 zł. i w wymienionych 2 osadach: Hołhoczu kosztem 4.000 zł. i Czeremchowie kosztem 4.383 zł., tudzież na płycie śląsko-krawskiej dwie studnie kopane w gminach Czernichów i Czernichówek (pow. Kraków).

Ostatnie dwie studnie były projektowane w skale jurajskiej jako wiercone : w Czernichowie przez kierownika obwałowania Wisły, inżyniera Stanisława Przybylskiego, w Czernichówku przez inżyniera Romana Rogowskiego. Gminy jednak wykonały w r. 1926 studnie kopane przy częściowem zastosowaniu środków wybuchowych celem uzyskania większej ilości wody i zastosowały pompy wahadłowe (zamiast korbowych).

Studnia w Czernichowie wykopana została na całej głębokości 30 m w skale wapiennej jurajskiej, w dolnej 7-metrowej warstwie w bardzo twardym wapieniu siwym, błyszczącym. Zwierciadło wody w studni leży na wysokości 206*0 m nad Adr., 2*34 m pod zwierciadłem średniej wody normalnej Wisły (z rzędną 208*34 m). Koszt budowy studni wynosił 4.958 zł. 77 gr. (w tern pompa 1.600 zł.), a łącznie z robotami dodatkowemi (brukowaniem, murem odgraniczającym i t. p.) 5.300 zł., z czego T. W. S. pokrył 1.600 zł.

Studnia w Czernichówku 22 m głęboka wykopana została w górnej warstwie aluwjalnej 3 m grubości, poniżej zaś w skale jurajskiej. Zwierciadło wody w studni ma rzędną 202*5 m, leży więc 5*84 m pod zwierciadłem średniej wody normalnej Wisły. Koszt wykonania studni w Czernichówku wraz z robotami dodatkowemi wynosił 3.270 zł. (w tern pompa 800 zł.), z czego T. W. S. pokrył 1.000 zł.

Według informacji udzielonej przez inżyniera Stanisława Przybylskiego, który kierował robotami, woda w obu studniach jest dobra do picia, twarda i nie zawiera żelaza, względnie minimalne ilości. Natomiast pompy wahadłowe okazały się nieodpowiedniemi dla studzien o wielkich głębokościach, gdyż pompowanie jest bardzo uciążliwe a konstrukcja się psuje. Studnia w Czernichowie jest obecnie nieczynna, bo pompa wahadłowa się popsuła, a gmina robi starania o wymianę na pompę korbową. W Czernichówku gmina usunęła zepsutą pompę waahdłową i zastosowała użycie wiadra.

¹

Według umowy z Miejskim Zakładem Elektrycznym nie pompuje się wody od godziny 16 do 22 w czasie największego zapotrzebowania elektryczności we Lwowie. W tych godzinach wynosi konsumcja wody w Zakładzie Kulparkowskim 140 m³, przyjęto zaś objętości zbiornika z ostrożności 150 m³, pozostawiając zbiornik w starej wieży jako rezerwę.

II. Odwodnienie (kanalizacja).

Zasady projektowania kanalizacji.

Kanalizacja miejscowości kosztowała znacznie więcej, niż wodociągi, dlatego też gminy naogół nie czyniły starań o sporządzenie projektów i o budowę kanalizacji, zwłaszcza, że mniejsze miasta Małopolski mają przeważnie charakter rolniczy i z tego powodu wszelkie nieczystości i odpadki domowe użytkują w przeważnej części jako nawóz. Z tego też powodu Biuro Meljoracyjne sporządziło stosunkowo niewielką ilość projektów kanalizacyjnych.

Kanalizację wykonuje się według jednego z trzech, głównych systemów, a mianowicie:

a)    jako kanalizację spławną, przy której wody opadowe i wody użytkowe z budynków wpuszcza się do tych samych kanałów wykonanych zwykle z betonu ;

b)    jako kanalizację rozdzielczą, przy której wody opadowe prowadzi się osobnemi kanałami zwykle betonowemi, a wody użytkowe osobnemi kanałami wykonanemi zwykle z rur kamionkowych;

c)    jako kanalizację wyłącznie dla wód zużytych, wykonaną przeważnie z rur kamionkowych. Do kanalizacji tej można wyjątkowo wpuszczać odpływy z rynien dachowych i podwórz budynków.

Wszystkie te systemy były w projektach Biura Meljoracyjnego zastosowane, a niektóre z nich wykonane częściowo lub w całości.

Zależnie od warunków odpływowych (od wielkości ścieków naturalnych, do których wpuszczano wyloty kanałów) projektowano i wykonywano niekiedy przed samym wylotem do ścieków naturalnych czyszczenie odpływów kanałowych. Biuro Meljoracyjne projektowało czyszczalnie dla kanałów, które prowadziły wyłącznie wody zużyte, tudzież dla kanałów prowadzących wspólnemi rurami i wodę zużytą i wodę deszczową, natomiast dla kanałów odprowadzających wyłącznie wody deszczowe, względnie odpływy z drenów gruntowych i budynków, nie projektowano żadnych czyszczalni.

Czyszczalnie, które projektowało Biuro Meljoracyjne, były czyszczalniami biologicznemi. Składały się zasadniczo z trzech części :

1)    z osadnika,

2)    komór do klarowania, i

3)    złóż oksydacyjnych.

Osadnik był niewielką komorą, oddzieloną od komór klarujących kratą żelazną, na której zatrzymywały sie zawiesiny stałe kanałów, które następnie w miarę ich nagromadzenia usuwano ręcznie. Komory klarujące względnie studnie klarujące miały pojemność wynoszącą około 100% całodziennej ilości odpływów. W komorach tych, mających dno niejednakowej głębokości, tudzież poprzeczne przegrody, osadzał się na dnie namuł kanałowy, który od czasu do czasu spuszczano przez otwarcie odpowiednich zasuw. Z komór do klarowania spływała ciecz kanałowa na złoża oksydacyjne, wyłożone koksem, na który rozlewała się zgóry samoczynnie okresowo zapomocą korytek drewnianych przewracalnych. Złóż takich urządzano zazwyczaj trzy, a wszystkie razem miały pojemność równą całodziennej maksymalnej konsumcji wody. Ze złóż dwa działały stale, trzecie służyło jako rezerwa. Wysokość złóż oksydacyjnych wynosiła 1‘20 m do 1‘80 m, złóż piętrowych Biuro Meljoracyjne nie projektowało. Niekiedy urządzano poza złożami oksydacyjnemi jeszcze wtórną komorę klarującą. Złoża oksydacyjne urządzano w ten posób, aby zabezpieczyć dostęp do ich wnętrza największej ilości powietrza. Ze względu na panujące w Małopolsce stosunki klimatyczne zakładano osadnik, komory klarujące i ewentualnie wtórne komory klarujące w ziemi, zaś złoża oksydacyjne albo na wol-nem powietrzu, przykrywając je lekkim dachem, albo też w budynkach o ścianach tylko zewnętrznych, bardzo dobrze wentylowanych.

Projektowane czyszczalnie działały samoczynnie, nie wymagały żadnych maszyn do przenoszenia ruchu, a wobec tego i obsługa ich ograniczała się do minimum.

Po wojnie zaczęto wprowadzać ulepszenia w oczyszczaniu wód kanałowych przez stosowanie t. zw. osadu czynnego.

Zauważa się, że czyszczalnie dawnych typów, które stosowało Biuro Meljoracyjne, budowano w Niemczech w roku 1913 na wielką skalę, co skonstatowali inżynierowie Biura Meljoracyjnego, wysłani tamże na wycieczkę naukową.

Wkońcu nadmienia się, że czyszczenie biologiczne wód kanałowych jest rzeczą niedawną, gdyż zaczęło ono wchodzić w życie dopiero przed 30 laty.

Zależnie od systemu kanalizacji obliczano ilości odpływu wody, tudzież ściśle z temi ilościami związane powierzchnie przekrojów rur kanałowych.

O ile kanały odprowadzały same tylko wody zużyte, w takim razie naj-

większy odpływ na dobę przyjmowano równy największej dziennej konsumcji wody, z tem, że ilość tej wody ma odpłynąć w czasie 8—16 godzin. Przy kanałach odprowadzających tylko wody opadowe, lub też przy kanalizacji spławnej obliczano ilość przepływu kanałem tylko wód opadowych, gdyż ilości wód zużytych są minimalną częścią ilości wód deszczowych. Ponieważ ilość wód opadowych wzrasta z wielkością zlewni, wskutek czego przy końcu zlewni wypadałyby przekroje kolektorów zbyt wielkie, projektowano od miejsca do miejsca przelewy i kanały burzowe, odprowadzające znaczne ilości wód kanałowych najkrótszą drogą do ścieków naturalnych. Poniżej przelewu burzowego zmniejszano przekrój kolektora tak, aby mógł przeprowadzić kilkakrotne rozcieńczenie (5—10-krotne) spływających z części zlewni leżących powyżej kolektora — wód zużytych. Przelewy te projektowano jako przewały w kierunku ruchu wody w kanale, (a nie jako przelewy boczne umieszczone wzdłuż ścian bocznych kanału) według wzoru jak rycina 66. Przelewy takie są w działaniu znacznie lepsze od przelewów bocznych, a oprócz tego są one znacznie tańsze.

O c/pływ /o

A о/e A/ora

rzeu/ał

А игл a t turzo

ko/e A tor

frreuaf

у/*

Ryc. 66.

Kanalizację wyłącznie dla wód opadowych projektowano w ten sposób, że każda zlewnia drugorzędna miała swój odrębny kolektor, odprowadzający wodę drogą najbliższą do ścieku naturalnego. Kanały różnych zlewni były od siebie zupełnie niezależne i nie łączyły się ze sobą.

Ilość wód opadowych obliczano według przyjętych powszechnie wzorów, na podstawie czasu trwania oberwania chmury i wysokości opadu tegoż oberwania. Ponieważ projektowano kanalizację tylko dla mniejszych miejscowości, gdzie przy małej powierzchni mogą się trafiać większe opady przy oberwaniu chmur, przyjmowano opad w ilości 150—200 //sek. z jednego hektara. Spół-czynnika opadu w tym wypadku nie uwzględniano (przyjmowano go równym jedności), lub o ile uwzględniano, to tylko przy znaczniejszych długościach kanałów. Spółczynniki wsiąkania i odparowania szacowano tak, jak to przepisuje literatura, spółczynników opóźniania nie uwzględniano zupełnie.

Spadki kanałów przystosowywano do spadków naturalnych terenu. O ile

te spadki były zbyt wielkie, wtedy redukowano je na dopuszczalne, co się zawsze odbywało w szybach włazowych. Podobnie dawano szyby włazowe tak na załomach spadków, jak i na załomach sytuacji rur kanałowych.

Do obliczania przekrojów kanałów używano wzorów takich samych, jak przy obliczaniu rur wodociągowych. Ponieważ jednak kanały projektowano tak, żeby przy największym przepływie nie były całe przekroje zapełnione wodą, przeto przy obliczaniu przekrojów i wysokości ich napełnienia posługiwano się odpowiedniemi tablicami, w których dla różnych typów przekrojów i różnych wysokości napełniania podane są dla spadku jednostkowego 1 : 100 prędkości (w cm/sek.) i ilości przepływu (w m³/sek.). Znacząc te prędkości przez Vs i ilości przepływu przez Qs, mamy:

vs — к

100

Го^

Qs=f.va. =

i-i

I AJ, gdzie / jest przekrojem przepływu kanału.

Przy takiem samem napełnieniu kanału, a więc i przy takim samym przekroju przepływu otrzymamy taki sam promień hydrauliczny R i taką samą wartość spółczynnika k. Jeżeli jednak spad kanału zostanie zmieniony na inny /, w takim razie przepłynie nim inna ilość wody Q z inną prędkością. Wtedy będzie :

v — k \RI, Q—fv—fk ]/RI, a zatem

Q f.k У RI & f.k

V к I RI

Vs к

= 10 V/,

io ]/7.

10

io

Przy pomocy tych wzorów łatwo obliczyć jednę z trzech ilości zawartych w tych wzorach, o ile dwie inne są znane.

Przy projektowaniu kanalizacji nie stosowano dla kanałów ulicznych, prowadzących tylko wody zużyte rur o średnicy mniejszej niż 20 cm, zaś dla kanałów prowadzących wody deszczowe (i ewentualnie zużyte) rur o średnicy mniejszej niż 30 cm. Dla odprowadzania samych wód zużytych używano rur kamionkowych, zaś dla odprowadzania wód opadowych (ewentualnie także zużytych i wgłębnych) rur betonowych.

Ze względu na odwodnienie piwnic zakładano kanały uliczne około 3 m pod powierzchnią terenu.

Opracowane projekty kanalizacji.

Krajowe Biuro Meljoracyjne opracowało następujące projekty kanalizacji:

1.    Inżynier dr. Michał Kornelia, projekt kanalizacji Zakładu dla umysłowo chorych w Kobierzynie wraz z kanałem dla przewodów ogrzewania centralnego, drenowania gruntów i odrenowania budynków.

2.    Inż. Franciszek Chudoba, projekty kanalizacji Tarnobrzega, Łańcuta, Zakopanego (długość kanałów 15 km, koszt preliminowany 1,500.000 zł.), po wojnie światowej zaś projekt kanalizacji Brzozowa (długość kanałów 11 km, koszt preliminowany 1,000.000 zł.).

3.    Inż. Włodzimierz Szuchewicz, projekt kanalizacji szpitala w Na- , dwornie.

4.    Inż. Roman Rogowski, projekt kanalizacji Mielca (koszt preliminowany 47 kanałów 426.000 koron), a po wojnie światowej projekty kanalizacji Dąbrowy, odwodnienia budynków w Zakładzie Kulparkowskim i pawilonów zakaźnych szpitala lwowskiego, wreszcie rekonstrukcji kanalizacji szpitali w Stryju i Nadwornie.

5.    Inż. Karol Heczko, projekt kanalizacji Kalwarji Zebrzydowskiej.

a) Odwodnienie gmin.

Jak już powyżej wspomniano, wykonano odwodnienie gmin w południowej Małopolsce z powodu braku środków w minimalnych rozmiarach.

Biuro Meljoracyjne Wydziału Krajowego wykonało tylko częściową kanalizację Tarnobrzega i Mielca, oraz regulację i zasklepienie potoku Mikoszki, jako przyszłego recypienta kanałów miejskich w Rzeszowie.

1. Kanalizacja miasta Tarnobrzega.

Projekt kanalizacji opracowany przed wojną światową przez inż. Franciszka Chudobę, obejmował budowę niespełna 6 km kanałów kosztem preliminowanym na około 300.C00 koron, projekt ten jednak przedłożony Namiestnictwu zaginął po wybuchu wojny światowej.

W r. 1905 wykonał inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Jan Bochniak główny kanał zbierający o przekroju jajowym 135 X 90 cm na długości 226 m i o przekroju 156 X 100 cm na długości 60 m kosztem 5764 koron, oraz 246 m bież. kanałów bocznych o średnicy 50 cm i kosztem 2460 koron, w latach zaś 1906 i 1907 inżynier Henryk Dudek 64 m kanału głównego kosztem 2944 К i 286 m kanałów bocznych z rur o średnicy 50 cm kosztem 2260 K. Ogółem wydała gmina na budowę kanałów 15.028 koron, z czego pokryła subwencja Wydziału Krajowego 5000 K.

Po wojnie światowej inż. Bochniak opracował projekt kolektora od browaru w Dzikowie do Wisły długości 438 m z kaskadą przy browarze i filtrem nad Wisłą, którego koszta obliczył na 113.300 zł. Dokończenie budowy sieci kanalizacyjnej łącznej długości 6659 m wraz z 67 szybami włazowemi i 215 ściekami ulicznemi wymagać będzie nakładu 115.210 zł., tak iż koszty dokończenia kanalizacji wynosić będą 228.540 zł., a z wydatkami nieprzewi-dzianemi okrągło 250.000 zł.

2. Kanalizacja miasta Mielca.

z r. 1911. Projekt ten obejmował 70 X ЮЗ cm,

Częściową kanalizację Mielca wykonał kierownik sekcji konserwacji publicznych robót meljoracyjnych w Mielcu inżynier Jan Haładaj na koszt gminy przy zasiłku z funduszu krajowego na podstawie projektu odwodnienia (drenowania) inżyniera Alojzego Jakóbczaka 975 m bież. kanałów betonowych (o przekrojach 90 X 135 cm 60X90 cm i 50X^5 cm) i 1160 m bież. rowu odpływowego do Wisłoki. Roboty trwały od r. 1916 do r. 1930, gdyż gmina nie rozporządzała potrzebnym na ten cel funduszem. Rzeczywisty koszt budowy wynosił: od r. 1916 do 1920 r. 150.362 koron zdewaluowanych, od r. 1921 do 1923 r. 2,854.892 marek polskich zdewaluowanych, od r. 1924 do 1930 r. 85.130 zł. Z kosztów

tych pokryła gmina 2,800.990 marek zdewaluowanych i 47.806 zł., resztę zaś fundusz krajowy.

W r. 1914 opracował inżynier Roman Rogowski projekt systematycznej kanalizacji miasta Mielca, który, jak wyżej wspomniano, preliminował koszt budowy 47 kanałów w sumie 426.600 koron. Graficzna część projektu opracowaną została w zupełności, obliczenia, wykazy i kosztorys w bruljonach. Z powodu wybuchu wojny projekt nie został wysłany do gminy.

3. Regulacja i zasklepienie potoku Mikoszki w Rzeszowie.

Na podstawie projektu Kraj. Biura Meljoracyjnego wykonał Magistrat miasta Rzeszowa przed wojną światową regulację i zasklepienie potoku Mikoszki, która służyć ma jako recypjent kanałów miejskich. Do kosztów budowy obliczonych w sumie 160.800 koron przyczynił się fundusz krajowy i Ministerstwo Rolnictwa 20% zasiłkami bezzwrotnemi, płatnemi w 5 ratach rocznych począwszy od r. 1906 po 6432 К rocznie.

b) Odwodnienie zakładów krajowych.

4. Kanalizacja Zakładu dla umysłowo chorych i odczyszczalnia biologiczna w Kulparkowie.

W r. 1905 wykonał Wydział Krajowy na podstawie projektu autoryzowanego inżyniera cywilnego Marcina Maślanki kanalizację Zakładu Kulparkowskiego dla odprowadzenia wody zużytej kosztem 28.372‘91 koron, a równocześnie celem zapobieżenia zanieczyszczaniu potoku Zimnejwody (dopływu Wereszycy), do którego odpływa woda kanałowa, odczyszczalnię biologiczną z 2 złożami oksydacyjnemi kosztem 20.078‘73 koron, ogółem kosztem 48.451*64 koron.

Z powodu rozszerzenia Zakładu Kulparkowskiego powiększoną została odczyszczalnia w r. 1908 według projektu inżyniera Biura Meljoracyjnego Aleksandra Wierzbickiego przez dobudowanie trzeciego złoża oksydacyjnego kosztem 16.000 koron. Odczyszczalnia funkcjonowała zupełnie poprawnie aż do r. 1918.

W r. 1918 została odczyszczalnia podczas wojny ukraińskiej zniszczona, wskutek czego T. W. S. polecił inżynierowi Romanowi Rogowskiemu opracować projekt i kosztorys odbudowy. Odczyszczalnia odbudowana w r. 1926 we własnym zarządzie pod kierownictwem inż. Rogowskiego składa się z 2 części : t. j. komory gnilnej i złóż oksydacyjnych (biologicznych).

Komora gnilna (do której ciecz kanałowa wpływa po zatrzymaniu grubszych części stałych) o użytecznym rzucie poziomym 14 m X 12'75 m, ma dno założone w spadku w kierunku ruchu wody ; najmniejsza głębokość komory gnilnej wynosi 1*60 m, największa w miejscach szybów do wyciągania namułu 2'80 m. Pojemność komory gnilnej około 340 m³ odpowiada objętości 24-go-dzinnej wód odpływowych. Ściany komory gnilnej są wykonane z betonu, a strop jej jest żebrową konstrukcją żelazno-betonową.

Ciecz kanałowa po przejściu przez komorę gnilną i strąceniu z niej osadu, dostaje się na złoża oksydacyjne jak ryciny 67 i 68 na stronie 486 i 487, na których przedstawiono przekrój poprzeczny przez 2 złoża, a rzut poziomy jednego złoża.

Złoża oksydacyjne składają się z 3 oddzielnych komór o wymiarach rzutu poziomego 6 X 15 m i głębokości średniej 1 m. Pojemność zatem wszystkich złóż oksydacyjnych wynosi 270 m³.

Хи Zj- Ij.\ i /j-Л

II

tw-i

80-

Skala / 100

4/5-

-7125-

Przekrój poprzeczny

09

-4-wo-

t~oTo~

-r?’⁴Tr7

Przekrój podłużny ABCD

4- 4/5—i

f-

—18-70-

-4

_4_

Ztoże oksydacyjne

5*083-

2-15

7-125

^CSr

1 51-4 j

Ryc. 67. Przekrój poprzeczny i podłużny złóż oksydacyjnych odczyszczalni w Kulparkowie.

ТГ

С7Л

!&

J\~ !—И-—

^ ~^s-o K-

Ь_ i.

O/'?

L!

ÂrJ

■e.i.

|ТЧТГ

010 F—

-i

öl

Jj[

-----

Ш

Ш

75-

-OS!

■475-

OS/

/50

-4/5

/50—j

-4-/5

/50

!50

-4/5

-4/5—

ooc

OS/

Ryc. 68. Rzut poziomy złóż oksydacyjnych odczyszczalni w Kulparkowie (1 : 100).

-C50-

-475-

Tî

ł-

'Ч

Ciecz kanałowa, przychodząca z komory gnilnej, jest skierowana przez szyby rozdzielcze na poszczególne komory biologiczne, do których wpływa korytem betonowem. W korycie betonowem są pomieszczone na osi poszczególnych koryt rozlewających, rurki wylewne żelazne pocynkowane, o średnicy 20 mm, opatrzone kurkami mosiężnemi do regulacji dopływu cieczy. Ciecz dopływająca wypełnia jeden przedział koryta rozlewającego, sporządzonego z drzewa sosnowego, odpowiednio okutego i osadzonego na osiach mosiężnych obracających się w łożyskach wylanych z kompozycji (białego metalu). Po wypełnieniu powyższego przedziału, koryto odpowiednio wybalansowane obraca się pod wpływem przesunięcia się środka ciężkości, powodując tern samem nagły wylew całej zawartości cieczy pomieszczonej w przedziale na niżej położone złoża oksydacyjne. W czasie obrotu następuje równocześnie przechylenie się drugiego próżnego przedziału koryta i podejście tegoż przedziału pod rurkę wylewną, a temsamem rozpoczyna się jego napełnianie. Po napełnieniu drugiego przedziału, ruch koryta odbywa się w kierunku przeciwnym, a następstwem ruchu jest nagły wylew cieczy na stronę przeciwną, niż przy poprzednio opisanym ruchu. Ruch koryta jest więc ciągły, a ilość obrotów w danym czasie jest zależna od ilości dopływającej cieczy. Ciecz wylana spływa przez złoża koksowe, które jako dobrze przewietrzane, mają silny dopływ tlenu, służącego do utlenienia (oksydacji) cieczy, a tern samem do przyspieszenia zmian części organicznych na nieorganiczne, niepodległe rozpadowi gnilnemu. Oksydację zwiększają bakterje aerobowe, które żyją na złożach koksowych, żywiąc się częściami organicznemi. Bakterje te nadają nazwę „odczyszczalni biologicznej“.

Ciecz po przejściu przez złoża, zbiera się w rynnach, któremi spływa kanałem odpływowym, do potoku Zimnawoda.

Koszt odbudowy odczyszczalni wynosił 23.273*11 zł.

Była to pierwsza odczyszczalnia biologiczna, zbudowana na obszarze południowej Małopolski.

5. Odwodnienie Zakładu dla umysłowo chorych w Kobierzynie.

7.000 К

Projekt inżyniera dr. Michała Kornelii z r. 1909 obejmował wykonanie następujących robót :

1.    Rowy odpływowe (1.027 m bież.).........

2.    Sieć kanałów deszczowych:

101.450 „

a)    kanały główne i boczne (4.987 m bież.) . . 80.450 К

b)    kanały około budynków (3.264 m bież.) . . 21.000 „

3.    Sieć kanałów użytkowych z budowlami pomocniczemi :

. 73.800 К .    9.000

. . 56.750

a)    sieć kanałów użytkowych (4.254 m bież.)

139.550 „

b)    budowa dezynfektora w pawilonie XI .

c)    budowa czyszczalni biologicznej .    .

4.    Drenowanie :

a)    28 ha systemem Rérolle’a.......

b)    16'5 ha systemem normalnym przy odstępie

drenów 8 m ze względu na ciężki ił trzeciorzędny ..............

c)    11 ha za gościńcem (odstęp drenów 9 m) .

d)    odrenowanie budynków........

37.000 К

8.000

4.600

3.400

53.000 „

Z przeniesienia.

. 301.000 К . 109.000 „

Koszt kanałów przechodowych preliminowano na

410.000 К

Suma kosztów preliminowych wynosiła .    .

Wykonanie robót oddał Wydział _

/i

im*

’ ттят

Krajowy Bankowi Meljoracyjnemu we Lwowie wraz z budową wodociągu, kierownictwo zaś budowy poruczył inżynierom wymienionym na stronie 457.

>Sf-“—

rr £

„aj

Kanalizację zakładu zaprojektowano i wykonano systemem rozdzielczym, a więc z ciągami osobnemi dla wód użytkowych i osobnemi dla wód deszczowych. Wody użytkowe są czyszczone na czyszczalni biologicznej. Z tego powodu, aby nie budować dwu czyszczalni, musiano wszystkie rury kanałów dla wód użytkowych skierować albo do ścieku leżącego na południowej, lub też do ścieku leżącego na północnej stronie zakładu, a za tern przekraczać temi kanałami działy wód. Czyszczalnię biologiczną założono na południowym stoku zakładu i dlatego na ten stok sprowadzono wodę użytkową z całego zakładu.

Ryc. 69.

Z powodu przekroczenia głównego i dal-szorzędnych działów wód kanałami użyt-kowemi wypadły stosunkowo wielkie głębokości założenia tych kanałów, gdyż był szereg miejsc, gdzie głębokości te dochodziły do 7 m. W takich warunkach była robota bardzo kosztowną, gdyż ściany wykopów zarywały się na dłuższych przestrzeniach, jak ryc. 69.

Lvsl

'//////////////////y

K/fono/?ie łerowane

asfa/ć

Kanały dla wód deszczowych zostały wykonane z rur kamionkowych, które do połowy muf uszczelnione zostały naoliwionemi konopiami, a w drugiej połowie roztopionym asfaltem. Na-zewnątrz zostały mufy obłożone dobrze przerobionym iłem, jak ryc. 70.

ił fjrzerołio/г у

Ryc. 70.

Czyszczalnia biologiczna. Na południowym stoku zakładu zbudowano czyszczalnię, składającą się z osadnika, dwu komor klarujących (gnilnych), mogących działać niezależnie jedna od dru-

giej, trzech złóż oksydacyjnych stojących na powierzchni terenu, a wypełnionych koksem i opatrzonych korytkami przewracalnemi, działającemi samoczynnie, a służącemi do możliwie jednostajnego rozprowadzenia wody przez koks, wreszcie osadnika klarującego dolnego wypełnionego koksem, przez który ciecz kanałowa przepływa. Z osadnika tego wpada ciecz stosunkowo już klarowna do kanału dla wód deszczowych, a z tegoż do rowu otwartego długości 3 km, przeprowadzonego przez gminę Sidzibę i Samborsk do rzeki Ska-winki.

Czyszczalnię przedstawiają schematycznie ryciny 71 na stronie 490 (przekrój podłużny) i 72 na stronie 491 (rzut poziomy i poprzeczny).

Zakład dla umysłowo chorych w Kobierzynie budowano według najnowszych wymogów i wymogi takie stawiano w każdej dziedzinie. Dlatego też i czyszczalnia biologiczna była budowana tak, aby mogła z niej odchodzić woda prawie zupełnie czysta. Średnią dzienną konsumcję wody przyjęto w Kobierzynie około 333 / na dobę i głowę, (500 m3 na 1.500 wszystkich mieszkańców chorych i zdrowych zakładu). Maksymalny godzinny odpływ kanałów użytkowych przyjęto 15 lisek.

Ponieważ na początku czyszczalni umieszczone są dwa osadniki o przekroju użytecznym przepływu :

/= 2 X 1*20 X 4*8 = 11-52 m²

przeto prędkość największa przepływu przez osadnik wynosi :

PRZEKRÓJ PODŁ U ZN У

И I-I Mil» Il 111 III

iNKll II II WII li I! ЧЕНГИ

[ ШШШ'Ш i

I Ifr- -g- -t-s--»    ■ ■ Jj Jj

Ryc. 71.

^max

= 0‘15 : 11*52 = okr. 1‘3 mm!sek.

Przy długości osadnika /=4*3 m minimalny czas przepływu cieczy przez osadnik wynosi :

/min = 4300 (60 X 1*3) = okr. 55 minut, co pozwoli na osadzanie około 3 m³ namułu na każde 1000 m³ przepływającej cieczy, czyli 1*5 m³ na dobę.

Ponieważ objętość dolnej części osadnika wynosi około 22 m³, więc osadnik ten napełni się namułem po 22 : 1*5 = okrągło 15 dniach, a więc powinien być czyszczony co 2 tygodnie. Objętość obu komór klarujących wynosi okrągło 420 m³ tak, że na 1 m³ cieczy kanałowej przypada :

420 : 500 = 0*84 m³ objętość komór klarujących.

Średni przekrój poprzeczny tych komór wynosi około 21 m², zatem maksymalna prędkość cieczy w komorach klarujących wynosi :

0*015

= okr. 0*71 mm!sek.

-s

\

\

r

I

Deporya sx/a\

е/о/пу

Oj ас/тЬ

ft

: гивгуоу I ¹ dibOlù ! P У'?.-У:'. >1    :'Ę

JvLxjrOXSZO rzo 7Z

70ZJc/

ZA/ZJJZdc/Od LOè/XJ&d

ii

3"

П”

* ;л

с:

ÎS

ś-л

с •• ч

Ryc. 72.

□Г

RZUT POZIOMZ

ujqce

I< tar

ко

“L-L^

4:1

20000

Ponieważ długość komór klarujących wynosi 20 m bież., przeto w komorach tych zatrzyma się ciecz przez czas co najmniej :

= okr. 8 godzin.

3600 X 0-71

Powierzchnia użyteczna rzutu poziomego dwu złóż oksydacyjnych wynosi : F = 2X10-5X7-0 = 147 m2 więc na dobę przypada na 1 m² złoża :

500 : 147 == okrągło 3‘4 m³ cieczy kanałowej.

Objętość dwu złóż wynosi :

Q = 2 X 10*5 X 7-0 X 2-1 = okr. 310 m³

czyli na jeden metr sześcienny złoża przypada: 500:310 = okr. 1*6 m3 cieczy kanałowej (trzecie złoże służy jako rezerwa).

Osadnik dolny ma pojemność 26 m³, a przekrój poprzeczny średnio 5*2 m², zaś długość 5‘0 m bież., zatem na 1 m jego pojemności przypada:

500 : (5'2 X 5‘0) == niespełna 20 m³ cieczy kanałowej przepływającej z prędkością co najwyżej :

V — 0'015 : 52 = okr. 3*0 mm!sek.

przez czas :

5000

60X3

przeszło 30 minut.

Namuł z osadnika i komór klarujących wypuszcza się przez otwarcie odpowiednich zasuw bezpośrednio do ogrodów zakładowych i rozprowadza się go powierzchownie celem użyźnienia ogrodów.

Z budynku mieszkalnego dla sióstr zakonnych, zatrudnionych w zakładzie, sprowadzono ciecze użytkowe do kanałów deszczowych, z folwarku zaś (położonego najniżej) do gnojowni.

Rye. 73.

Kanały dla wód deszczowych założone są znacznie płyciej od kanałów dla wód zużytych, gdyż są sprowadzone do ścieków naturalnych, leżących na północnej i połud-zapraua сетеи/оша niowej stronie zakładu, zatem nie przekraczają tyle drugorzędnych działów wód, co kanały użytkowe. Kanały te odrowadzają wodę tylko z dachów budynków i z powierzchni dróg zakładowych. Ponieważ grunta zakładowe są zdrenowane, przeto wody opadowe nie zatrzymują się na terenie, lecz gruntami silnie wzruszonemi budową kanałów i drenowaniem szybko przeciekają przez teren do drenów, odpływając niemi do kanałów deszczowych.

Kanały dla wód deszczowych wykonano z rur betonowych, wyrabianych na miejscu, a łączonych na stykach zaprawą cementową. Miejsca na stykach są nazewnątrz obłożone zaprawą cementową, jak rycina 73.

Kanały deszczowe z północnego stoku uchodzą do,ścieku naturalnego, a stąd do Wisły. Ściek ten został uregulowany w bezpośredniem sąsiedztwie terenu zakładowego, a na długości uregulowanej otrzymał dla zmniejszenia spadu kilka progów betonowych.

Prócz kanałów dla wód użytkowych i deszczowych wybudowano około 1‘8 km kanału przechodowego dla założenia rur dla pary i ciepłej wody, doprowadzonej do pawilonów i budynków : kuchni, pralni, piekarni, teatru, budynku administracyjnego, tudzież rur dla ogrzewania parowego, względnie dalekobieżnego ogrzewania ciepłą wodą z budynku kotłowni do poszczególnych pawilonów i innych budynków. Kanał ten jest wykonany z betonu z uzbrojeniem Żelaznem w sklepieniu i ma wymiary 1'00 m szerokości a 2’00 m wysokości w świetle. Wlot kanału przechodowego do budynku (u dołu zasypany) przedstawia rycina 74.

яавву

: lii ■

Ш2

Я»

- U-à В

ат*иЯ - ? ¥

■в

ИИ

K?"-'

Rye. 74.

РЩёа

- pi

Drenowanie budynków i gruntów.

Budynki mieszkalne, a również inne budynki : kuchnia, pralnia, maszynownia, piekarnia, teatr są postawione na gruntach wilgotnych, a nawet na miejscach, gdzie przedtem stała woda. Aby nie dopuścić do zawilgocenia tych budynków, musiano je odrenować. Drenowanie to uskuteczniano tak zewnątrz, jak i wewnątrz budynków. Zewnątrz budynków zostały dreny założone w odległości 0"30—0'50 m od bankietów fundamentów, a w głębokości w najwyższym punkcie drenów 15 cm poniżej dolnej podeszwy fundamentów. Dreny zostały założone z dosyć silnemi spadami tak, że tuż przy budynkach głębokość ich w najniższych punktach wynosiła 1’00—1‘20 cm poniżej dolnej podeszwy bankietów fundamentów. Rowki drenowe zostały obsypane żwirem tłuczonym na wysokość 1*5 do 2’0 m, następnie przykrytym ziemią z wykopu. W odległościach około 5 m od siebie przekopywano prostopadle do osi drenów zewnętrznych rowki poprzeczne do ścian fundamentów, sięgające do głębokości założonych drenów. Rowki te o szerokości 0’30—0‘50 m wysypywano żwirem tłuczonym aż do powierzchni terenu.

Przez całą szerokość piwnic zakładano pod podłogą piwnic dreny wewnętrzne, uchodzące do drenów zewnętrznych. Drenów wewnętrznych nie obsypywano żwirem.

Dreny służące do odrenowania budynków mają wyloty w szybach włazowych, umieszczonych na kanałach dla odprowadzenia wód deszczowych.

Ponieważ umysłowo chorzy, u których choroba nie występuje w stadjum gwałtownem, mają pracować na roli, co przyczynia się do ich uspokojenia, przeto większą ilość gruntów w Kobierzynie zakupiono głównie dla tego celu. Ze względu na ciężką glebę względnie zabagnienie tego gruntu musiano go zdrenować. Południowy stok gruntów o powierzchni około 20 ha przeznaczono na ogród owocowy i w niewielkiej części warzywny, zaś północny na uprawę kartofli, kapusty i t. p. Grunta znajdujące się między budynkami zamieniono na ogródki kwiatowe, skwery i gaje. Stosownie do tego podziału zdrenowano południowy stok systemem szczelnym Rérolle’a tak, aby korzenie drzew nie mogły się dostawać do drenów. Dreny założone w głębokości 1*20 m pod terenem uszczelniono na stykach zaprawą cementową. Części pionowe drenów sących uszczelnione również zaprawą cementową umieszczono w studzienkach 2 m głębokich, wierconych świdrem talerzowym, które wypełniono żwirem.

Stok północny zdrenowano systemem zwykłym, zaś cmentarz zakładowy, położony na najbardziej na północ wysuniętym cyplu, zdrenowano wprawdzie systemem zwykłym, lecz dreny założono tam w głębokości 2‘50 m pod terenem, gdyż zmarłych nie chowa się głębiej.

Drenowanie w Kobierzynie było bardzo utrudnione, gdyż drenowanie systemem Rérolle’a odbywało się w ciężkim ile i gipsie, którego pokłady występują dosyć płytko pod powierzchnią gruntu, a drenowanie zwykłe częściowo w płynnym piasku.

Roboty wykonał Bank Meljoracyjny lwowski w latach 1910 do 1913 wraz z budową wodociągu po cenach jednostkowych.

Koszty odwodnienia (kanałów, czyszczalni biologicznej, drenowania i rowów odpływowych) wraz z budową wodociągu wynosiły 508.620’70 koron. Ponieważ jednak w trakcie wykonania robót zmieniano projekt i roboty ziemne wykonano poczęści w skale gipsowej, zażądał Bank Meljoracyjny dodatkowego wynagrodzenia, które po dłuższych pertraktacjach przyznał Wydział Krajowy w kwocie 102.000 koron, tak iż suma kosztów odwodnienia i budowy wodociągu podniosła się do 610.620 koron 70 gr.

6. Kanalizacja Zakładu poprawczego dla nieletnich przestępców

w Przedzielnicy.

Kanalizacja, którą zaprojektował inżynier Kazimierz Kaczanowski, ma na celu odprowadzenie wód użytkowych i opadowych z terenu zakładu temi sa-memi rurami i wykonaną została z rur kamionkowych, uszczelnionych zaprawą cementową i opatrzonych szybami włazowemi z rur betonowych o średnicy 1 m. Przy ujściu kanałów do rowu otwartego, wpadającego do rzeki Wyrwy, założona została mała czyszczalnia, która ma na celu zatrzymanie części stałych i zawiesin.

Roboty wykonała lwowska firma inż. Zygmunt Rodakowski, pod kierownictwem inż. Kraj. Biura Meljoracyjnego Karola Heczki.

7. Kanalizacja szpitala w Przemyślanach.

Kanał od zbiornika szpitala do kanału miejskiego pod drogą Przemyślany-Pomorzany zaprojektował i wykonał w r. 1913 inżynier Kraj. Biura Drogowego Franciszek Jakubik, w porozumieniu z oddziałem wodociągów i kanalizacji Kraj. Biura Meljoracyjnego.

Koszty budowy kanału z rur betonowych o średnicy 0’3, 0 4 i 0'5 m wraz z 13 włazami w kwocie 14.092 koron pokryte zostały z funduszów kra-

jowego i powiatowego po połowie, gmina Przemyślany zaś zobowiązała się kanał utrzymywać z zastrzeżeniem prawa poboru opłat od wpustu kanałów domowych.

8. Kanalizacja szpitala w Nadwornie.

Z końcem roku 1912 przystąpił Wydział Krajowy do budowy szpitala w Nadwornie. Równocześnie z budową tego szpitala rozpoczęto budowę kanału dla odwodnienia szpitala i jego terenu, odprowadzając tym kanałem wodę do rzeki Bystrzycy powyżej Nadworny. Dla czyszczenia wód kanałowych założono czyszczalnię, gdzie czyszczenie polegało głównie na przejściu wody przez komorę odpowiedniej wielkości wyłożoną koksem.

Projekt kanalizacji opracował inż. Włodzimierz Szuchewicz, robotą kierował inż. Chudoba.

Oprócz powyższych robót wykonał T. W. S. po wojnie światowej osuszenie pawilonów zakaźnych Szpitala Powszechnego we Lwowie, oraz osuszenie budynków i kanalizację deszczową w Zakładzie Kulparkowskim. Robotami kierował inżynier Roman Rogowski.

|S~6Ï1

BIBLIOTEKA P0ŁI1EC!!1!IGZ»A

KRAKÓW

S'S&

V

Л

&

ч &>‘.

I

\

/

#*

t

t

V

N

\

i

/

i

У

t

/

Шшш

pllï

im

Ff»,

вщш

S

fpl    -    V

**м

_aa

]

r ,lSSS3Ä:.3i

ИйШиш

яр

. ГУ ■ ■ ш

ЯЭ»

II i

Ж!

'Ч£,    *#'•    '    |

.. .„л .

t\,

!fc

.а -

Г*

i: -j

шщ

ЙЩЯШ

шшш

МйШМР а»Мшр

• âS::-

à\

H

я

Щ

... JT--", .-4V „

«

КЦ, __ J

Г I

PîIj

рШ

*

■г,

р

1- ••;, _-

■4

w «КЗ

-làr •

SSfpSSg r?iï1piSt

;. .г?¹-.'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

riWi

■шЯ

тяМ

»;. -,

I

I; т: а га

■•-....:.а- '.‘V'-vr

100000231376

H aM ■ ‘Ш”

*